9 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86ddaa493fa5961a3958e87a8780cf22.pdf 75e485789812bab966bce174deb1dbcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3882 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3637 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.IV / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.67-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM C Z E Ś С W SZTUCE IV. LUDOWEJ WITOLD DYNO W SKI 14 awiązując do poprzednich wypowiedzi wypadnie dodać, że etnografom często przychodzi się mozolić nad tym, jak wobec piętrzących się trudności w sposób poprawny od­ tworzyć obraz „początków" i przekształceń w k r ę g u ludowej twórczości artystycznej. Wysiłki te wprawdzie nie zawsze bywają uwieńczone pełnym rezultatem. Nie zawsze też po za środowiskiem etnografów, wysiłki te i ich w y n i k i są właściwie rozumiane i przyswajane. Wystarczy tutaj przytoczyć dość szeroko rozpowszechniony zwyczaj swoistego określania stosunku poszczególnych wytworów kultury i sztuki ludowej do tła cywilizacyjnego. Często mówi się, że taki czy inny w y t w ó r „spotyka się", co w gruncie rzeczy niczego nie określa i bez bliższego sprecyzowania pozbawione jest głębszego sensu. W określeniu „spotyka się", najczę­ ściej streszcza się cała bezradność badacza, zwłaszcza w sto­ sunku do metryki w y t w o r u — jego przeszłości i pochodze­ nia. Otóż taki czy inny w y t w ó r nie może się tylko „spo­ tykać", jest to zbyt daleko posunięte uproszczenie; w y t w ó r musi być albo zrośnięty z zespołem kulturowym i w t y m wypadku musi on posiadać właściwe miejsce w szeregu rozwojowym oraz mniejszą lub większą ilość jemu współ­ rzędnych w innych szeregach, bądź też jako zwiastun no­ wego u k ł a d u stosunków cywilizacyjnych nawet gwałtownie odcinając się od przeszłości, zawsze jednak powinien po­ zostawać w j a k i m ś logicznym związku z całokształtem prze­ mian w zespole. W każdym innym mniej w y r a ź n y m przy­ padku w y t w ó r taki istotnie tylko „spotyka się", nie repre­ zentując nic po za t y m i nie odzwierciedlając w kulturze środowiska żadnych istotnych wydarzeń. Nie ulega wątpliwości, że przy „wypełnianiu ram" za­ kreślonych rozwojem historycznym, pewna ilość w y t w o r ó w , o których da się powiedzieć niewiele więcej ponad to, że się „spotykają", mogła trafić do kultury i sztuki ludowej. Być może w niektórych wypadkach da się stwierdzić, że R$c. 2. M a l o w i d ł o na г o w а n у d r z e w o r y t z s z k l e , S ł o w a c j a p o c z ą t k ó w XVIII wg. V a c l a v i k a . s t. S ł o w a c j a w g. Ryc. 3. К o l oV a c l a v i h a . 67 �Rye. 4. P o l i c h r o m o w a n e o p a r c i e . ł a w k i . S ł o w a c j a wg. V a c l a v i k a te luźno występujące wytwory, trafiając na podatny grunt zdołały tu i owdzie się przyjąć. Być może nawet da się .stwierdzić, że wytwory te kojarząc się ze zrębem k u l t u r y środowiska zdołały wejść w pełny jej system i w jakimś stopniu wzbogacić skarbnice ludowej twórczości artystycz­ nej. Błędem atoli było by budować na tych przestankach jakieś szersze koncepcje, gdyż taki czy inny, luźnie w y s t ę ­ pujący w y t w ó r , czy też nawet „spotykająca się" pewna ich ilość nie będą w stanie zastąpić ani ogniw brakujących w łańcuchu przemian, ani też nie wypełnią luk powstałych w procesie przetwarzania. To też zmierzając do ustalenia związków pomiędzy twórczością historyczną i tradycyjną oraz dążąc do uwypuklenia przejawów paralelizacji zjawisk podstawowych (przede wszystkim wypływających z tych samych k i e r u n k ó w przeobrażeń), w dalszych wywodach całkowicie odgrodzimy się od wszelkiej przypadkowości. Nie będą więc nas interesowały ani w y t w o r y o niepewnej pozycji w zespołach kulturowych, ani też procesy o m a ł y m rezonansie i o krótkim, przemijającym żywocie. Dociekania swe natomiast skierujemy ku zjawiskom typowym, kształ­ tującym się na długiej i ciągłej fali historycznej. Uwagą tą wkraczamy w k r ą g zagadnień bezpośrednio nas intere­ sujących. Układ stosunków cywilizacyjnych w Europie po usta­ bilizowaniu się osadnictwa pod pewnym względem będzie przypominać zjawisko powstałe w w y n i k u połączenia naczyń wypełnionych (wyrównanie poziomu). Co­ raz wyraźniej bowiem rysuje się obraz, gdzie rozpędzone koło historii rozmachem swym wiąże i jednoczy bliżej i dalej położone skupiska ludzkie. Co więcej, sprzęgnięte obrotami koła historii dotychczas obce sobie społeczności, zostają jakby ustawione na równoległych torach, wzdłuż których w następstwie wzajemnych oddziaływań poczęły 68 Л у с . 5. Polichromia szczytu Słowacja Vaclavika. Rye. 7. Fragment polichromii wg. Vaclavika. Ryc. 6. Fragment barwnej wycinanki, m. Kanovice, zewnętrznej ściany budowli, Okolice Kelniky, Biskupice, Słowacja Słowacja we. wg. Vaclavika �8 się formować sposób na i narastać różnorodnym w a ł y Europę, jakby na bujnie korona, gdzie paralele etniźmie cywilizacyjne. ludów, które wielokorzennym pniu każda W ten skolonizo­ rozrosła uszlachetniony historyczną szczepionką. cywilizacyjnych będziemy świata się gałąź i każdy listek został Poza t y m z prze­ nikaniem światła historycznego w krąg zamkniętych dów 9 plemiennego, jako również łączyli proces dekompozycji i początki tworzenia się odrębnych poziomów ukła­ skutek, kulturalnej cywilizacyjnych w e w n ą t r z grupy. Z oświetlenia źródłowego wynika bowiem, że z rytmem przemian historycznych sprzęgały się przede wszystkim warstwy eksponowane, i w skutek tego zarówno dawka, ekonomicznie jak i sposoby działania szczepionki historycznej w kulturze tych inne niż zespołach w kulturowych najszersze rzesze ludności. silniejsze środowisk przetwarzanych Podchodząc od tej były przez strony do zagadnienia dekompozycji i punktu zwrotnego w dziele bu­ dowania k u l t u r y skonstruować i sztuki nie podziału, który możemy jednak odseparowałby poprawnie kulturę od dołów społecznych (zastrzeżenie to w całej góry rozciągłości da się zastosować zarówno do wczesnych, jak i późniejszych czasów historycznych). W dowolnie bowiem wziętym mencie historycznym nie u s t a w a ł a wymiana treści mo­ kulturo­ wych między zespołami już to zacieśniając, już to zluźniając łączące je węzły, zawsze jednak jednocząc środowisko wspól­ nym kierunkiem przeobrażeń. Gdybyśmy stosunek ten równali do słupka barwnej substancji, wypełniającej po­ prze­ źroczyste naczynie, — góra w y p a d a ł a b y bardziej nasycona, podczas, gdy spód zdradzał by o wiele pigmentacji. mniejsze Warstwy zaś pośrednie, nie nasilenie tworząc nigdzie wyraźnego przejścia, d a w a ł y by całą gamę odcieni, ale, i to jest właśnie najważniejsze, że tego samego koloru. Ryc. 8. Fragment krzyż, nagrobkowy Ryc. 11. Fragment polichromii pieca kuchennego m. Cataja, Słowacja wg. Vaclaviha. Słowacja wg. Vaclaviha. Ryc. 10. Polichromia ściany m. Kanovice polichromii zewnętrznej ściany budowli, okolice Kelnihi, Biskupice, 11 Ryc. 9. Słowacja Słowacja Polichromowany wg. Vaclaviha. wg. Vaclaviha. 69 �ИСТОРИЧНОСТЬ Н А Р О Д Н О Г О ИСКУССТВА. Связь м е ж д у историческим и традиционным творчеством м о ж е т быть правильно о п р е д е л е н а при условии, если мы опираемся на характерных, типичных явлениях. Поэтому в своих р а с с у ж д е н и я х мы о т м е ж е в ы в а е м с я от всякой слу­ чайности: нас не будут и н т е р е с о в а т ь п р о и з в е д е н и я , не и м е ю щ и е б о л е е устойчивых позиций в культуре отдель­ ных групп, ни п р о ц е с с ы с малым р е з о н а н с о м , ни с к о р о ­ п р е х о д я щ и е п р о ц е с с ы . П о с л е того, как улеглись великие к о л о н и з а ц и о н н ы е движения, в формировании цивилизационных о т н о ш е н и й в Е в р о п е мы м о ж е м видеть зачатки п р о ц е с с о в , нивелирующих этнические о с о б е н н о с т и о т д е л ь ­ ных племен. Х о д истории своим размахом связывает и о б ' е диняет как с о с е д с т в у ю щ и е с с о б о й , так и д а л ь ш е о д н о от другого находящиеся скопления л ю д е й . Б о л ь ш е того, связанные ходом исторических событий о б щ е с т в а , д о этого ч у ж д ы е с е б е , как бы ставятся на п а р а л л е л ь н ы е пути, вдоль которых, в р е з у л ь т а т е взаимно о к а з ы в а е м о г о вли­ яния, начали формироваться и нарастать цивилизационные параллели. Таким о б р а з о м , на р а з н о р о д н о м этнизме на­ р о д о в , колонизировавших Европу, как бы на пне с много­ численными корнями, б у й н о р а з р о с л о с ь д е р е в о , в котором каждая ветка и каждый листок о б л а г о р о ж е н исторической прививкой. L'HISTORICISME I I faut p r e n d r e des relations DANS L'ART POPULAIRE. les p h e n o m e n e s t y p e s entre la creation V o i l a p o u r q u o i nous r e t r a n c h o n s p o u r base si l ' o n v e u t historique et la construire creation traditionelle. dans nos c o n s i d e r a t i o n s t o u t ce q u i est a c c i d e n t e l , nous ne nous a r r ć t o n s n i a u x p r o d u c t i o n s d o n t l a p o s i t i o n est i n c e r t a i n e dans les a r r a n g e m e n t de c u l t u r e , n i a u x p r o c e s r e s o n n a n c e et de corn te duree. D a n s l a r r a n g e m e n t les en Europe, apres 1 ' e x t i n c t i o n des grands nous p D u v o n s a p e r c e v o i r les commencements des tribus. differences ethniques des manquant des r e l a t i o n s mouvements des proces de culturel- colonisateurs, de n i v e i l e m e n t La roue de l ' h i s f o i r e dans se r e v o l u t i o n a c c e l ć r e e , e n t r a i n e et u n i t des g r o u pes h u m a i n s p r o c h e s et l o i n tains. I I у a e n c o r e cela e n p l u s , que le m o u v e ment r o t a t o i r e de la roue de l'histoire rapproche des societes naguere etrangeres les unes a u x a u t r e s et les p l a c e sur des v o i e s p o u r a i n s i d i r e parallelles. C'est la que commence l'echange v o i t se f o r m e r et c r o i t r e des p a r a l l e l l e s de mutuel d'mfluence et qu'on civilisation. C'est a i n s i que sur l ' e t h n i s m e d i v e r s des p e u p l e s q u i c o l o n i s e r e n t 3'Europe c o m m e sur u n t r o n c a u x r a c i n e s m u l t i p l e s , le t e m p s f i t c r o i t r e une e x u b e - rante ou cime chaque branche, cheque rameau s'ennoblit d'une greffe historique. HISTORICISM I N POPULAR A R T . A p r o p e r c o n s t r u c t i o n of c r e a t i o n is p o s s i b l e u n d e r t a k e n for basis. the u n i o n b e t w e e n h i s t o r i c a l a n d t r a d i t i o n a l the c o n d i t i o n t h a t t y p i c a l p h e n o m e n a w i l l be I n our c o n s i d e r a t i o n s w e e x c e p t a l l a c c i d e n t a l i t i e s , w e s h a l l n o t be i n t e ­ rested i n p r o d u c t s w h i c h h a v e an u n c e r t a i n p o s i t i o n in t h e c u l t u r a l sets, nor i n processus w h i c h h a p p e n w i t h o u t r e s o n a n c e a n d are of s h o r t duration. I n the a r r a n g e m e n t of c i v i l i s e d r e l a t i o n s i n E u r o p e , after the a b a t i n g of great c o l o n i s i n g m o v e m e n t s , w e c a n d i s c o v e r the b e g i n n i n g of processus l e v e l l i n g a l l e t h n i c a l differences. The accelerated and unites r o t a t i o n of the w h e e l of H i s t o r y n o w i n f u l l speed, binds near a n d m o r e d i s t a n t g r o u p s of peoples. Societies a l i e n t o one a n o t h e r , c a u g h t b y the w h e e l of H i s t o r y seem t o be p l a c e d o n p a r a l ­ l e l l i n e s a l o n g w h i c h , as a c o n s e q u e n c e of m u t u a l r e a c t i o n s , a nal parallel began to f o r m a n d to g r o w . I n t h i s m a n n e r , civilisatio- o n the diversi­ f i e d e t h n i c i s m of the peoples w h i c h h a v e c o l o n i s e d E u r o p e , as o n a m a n y 70 Rye. 12. polichromii Słowacja F r a g m e n t ściany wg. Vaclavika. r o o t e d stem, a n e x u b e r a n t c r o w n has e x p a n d e d w h e r e o n e v e r y b r a n c h , o n e v e r y leaf a h i s t o r i c a l a n d e n n o b l i n g e l e m e n t has been g r a f t e d . �Polichromia pieca kuchennego. Słowacja wg Vaclaviha. �D r z e w o r y t w M u z e u m z o k ł a d k i k a t a l o g u w y s t a w y N a r o d o w y m w W a r s z a w i e c z e c h o s ł o w a c k i e ; s z t u k i — m a r z e c — k w i e c i e ń l u d o w e j 19 4 9 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cacb6592bb389ebaa98720143a0fb128.pdf e851cd5424f19c274bcfa94694369192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4420 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krakowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4112 Title A name given to the resource Przyczyny upowszechniania się stroju krakowskiego jak ostroju narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Kamocki mil orał iv ,tę, 2 PRZYCZYNY SIĘ U B I O R U Y W u Ą Y B K O K Ł f i ' R O Z P O W S Z E C H N I A N I A K R A K O W S K I E G O JAKO STROJU N A R O D O W E G O * Ubiór krakowski przyjęty z o s t a ł przoz s p o ł e c z e ń s t w o nie tylko dla swej e f o k t o w n o ś c i , b a r w n o ś c i czy t e ż z w i ą z k ó w , j a k i e łączyły go z ó w c z e s n y m c e n t r u m k u l t u r a l n y m kraju — Krako­ wem, lecz przede w s z y s t k i m dla t r a d y c j i k o ś c i u s z k o w s k i e j . S t a ł się on j a k b y synonimem p o l s k o ś c i . J e d n a k ż e , wbrew c z ę s t o s p o t y k a n e m u przekonaniu, nie dowodów na bezpośrednie oddziaływanie powstania ma kościusz­ kowskiego na ubiór l u d o w y . Możria jednak m ó w i ć o jego w p ł y w i e pośrednim. Przede w s z y s t k i m tradycje walk kościuszkowskich nic ograniczały się t y l k o do jednego zaboru — w p r z e c i w i e ń s t w i e do powstań p ó ź n i e j s z y c h , ale b y ł y ż y w e tak na terenie tzw. Galicji, jak i Kongresówki. P a m i ę t a n o o t y m , że K o ś c i u s z k o nazwa! ko- ciwnie, c z a p k ę t ę s p o t y k a się w wielu okolicach Polski, a t a k ż e -\ nierów spod R a c ł a w i c „ B a t a l i o n e m G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h " , innych 1 krajów E u r o p y i A z j i . R ó w n i e ż na terenie M a ł o p o l s k i nadając sukmanie c h ł o p s k i e j r a n g ę m u n d u r u . W przekazie t r a ­ czerwona r o g a t y w k a w y s t ę p o w a ł a znacznie częściej w ś r ó d dycji, armia Kościuszki jest a r m i ą c h ł o p s k ą — co starano się Krakowiaków później w y k o r z y s t a ć p r z y wszelkiej propagandzie n i e p o d l e g ł o ś c i o ­ w ó d z t w a sandomierskiego, aniżeli na terenach rdzennie k r a k o w ­ wej. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć p a r t y z a n t k a Zaliwskiego w r o k u skich . byłego tzw. woje­ 7 ls:i.'t. k t ó r a p r z y j ę ł a j a k o m u n d u r s u k m a n y krakowskie obu t y ­ 2 Wschodnich, a więc m i e s z k a ń c ó w R o g a t y w k a — w r ó ż n y c h swych f o r m a c h — b y ł a używana pów, białe i b r ą z o w e , p r z y c z y m o ile białe s u k m a n y kawalerii w całej n i e m a l Polsce, gdzie w y s t ę p o w a ł a co n a j m n i e j od X V w . mogły być t y l k o wzorowane na l u d o w y c h , to piechota w y s t ę p o ­ C z ę s t o u ż y w a n a nazwa „ k o n f e d e r a t k a " wała w oryginalnych sukmanach szlacheckiej", a w okresie n i e w o l i c z ę s t o ł ą c z o n o j ą z konfedera­ brązowych (zwanych w p a m i ę t n i k a c h czarnymi). Ś w i a d c z ą o t y m r a p o r t y zresztą nawiązuje do 8 tradycji agentów cją b a r s k ą , j a k o ruchem n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , m i m o że tzw. kon­ rosyjskich, d o n o s z ą c y c h , że do e k w i p o w a n i a p a r t y z a n t ó w oby­ federatka, u ż y w a n a przez regularne o d d z i a ł y konfederackio, nie watele ziemscy w Galicji kupowali po wysokiej cenie czarne, w ł o ś ­ miała kształtu kwadratowego . W ciańskie sukmany. b i o r o w y c h r o g a t y w k a w e s z ł a — z r e s z t ą nie bez o p o r u • — w pow­ 10 o s t a t n i c h l a t a c h przedroz­ 1 Należy t u zaznaczyli, że p a r t y z a n c i działali na terenach za­ szechne u ż y c i e w wojskach r e g u l a r n y c h . P o s p o l i t o ś ć używania, mieszkałych nie przez l u d n o ś ć k r a k o w s k ą (np. w L u b e l s k i e m ) , jej w Polsce nie pozwala na stwierdzenie, czy r z e c z y w i ś c i e pow­ a. więc, że nie może b y ć t u m o w y o przebieraniu się w odzież c h ł o p ­ stanie k o ś c i u s z k o w s k i e w p ł y n ę ł o na rozpowszechnienie się ską, w celu zmylenia wroga i n i e s p o s t r z e ż o n e g o przedarcia się s i ę g u tej części Marsze g ł ó w n y c h sil a r m i i K o ś c i u s z k i , w ś r ó d k t ó r y c h w głąb kraju, ale o uznanie s u k m a n y k r a k o w s k i e j za m u n d u r pow­ za­ ubioru. znaj­ stańczy. P o n i e w a ż w ś r ó d z a d a ń , j a k i e s t a w i a ł y sobie stowarzy­ d o w a ł y się o d d z i a ł y k o s y n i e r ó w k r a k o w s k i c h , o d b y w a ł y się na szeniu organizujące p a r t y z a n t k ę , b y ł o szybkie u w ł a s z c z e n i e włoś­ terenie w o j e w ó d z t w a krakowskiego ( K r a k ó w , R a c ł a w i c e , J ę d r z o - cian, niewątpliwie chodziło t u o zaagitowanie c h ł o p ó w . O p e w n y m j ó w , Szczekociny), sandomierskiego (Wiślica, P o ł a n i e c , S z y d ł ó w , pa­ P i ń c z ó w , Kielce, R a d o m ) i mazowieckiego ( W a r k a , G r ó j e c , W a r ­ miętnika jednego z p a r t y z a n t ó w : „ C h ł o p i w K r ó l e s t w i e , nie p r z y j ­ szawa), a n a s t ę p n i e ponownie w w o j e w ó d z t w i e sandomierskim — powodzeniu tej propagandy ś w i a d c z y n a s t ę p u j ą c y fragment — t y m razem w Z i e m i S t ę ż y c k i o j (Maciejowice). Czerwone r o g a t y w ­ Niech Bóg wam szczęści kochani k r a k u s y . A s k ą d e ś c i e się wzięli, k i noszono n a w s z y s t k i c h trasach przemarszu K o ś c i u s z k i w woje­ czy spod ziemi, bo t y l k o coś ludzie gadali, że k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y w ó d z t w i e k r a k o w s k i m oraz w p o ł u d n i o w e j części sandomierskie­ mując od p a r t y z a n t ó w p i e n i ę d z y za chleb, m ó w i l i do n i c h : biołyoh i cornych k r a k u s ó w Pan B ó g spod ziemi Strój krakowski 3 wyprowadzi!" . b y l t e ż c z ę s t o u ż y w a n y w okresie powsta­ nia styczniowego. N o s i ł y go r ó ż n e o d d z i a ł y , j a k np. kawaleria go ( i l . 5). Znano jo t a k ż e w o k o l i c y Kielc i Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s ­ 12 k i e g o , z n a j d u j ą c e g o się jeszcze bardziej na p ó ł n o c niż Langiewicza, u m u n d u r o w a n a w białe s u k m a n y krakowskie z czer­ wonymi wyłogami i krakowskie w stroju krakowskim Oprócz chodzili też oddziałów rogatywki''. Niejednokrotnie 5 oficerowie . partyzanckich, w ubiory Kielce i b ę d ą c e g o w znacznej odległości od trasy przemarszu. W p r a w d z i e A d a m C h ę t n i k w p r a c y o stroju k u r p i o w s k i m p i ­ sze: „ . . . n i e k i e d y noszono czapki z c z e r w o n y m denkiem i s i w y m b a r a n k i e m . M o d a ta m i a ł a p o w s t a ć w czasach, k i e d y K u r p i e w a l ­ krakowskie c z y l i pod K o ś c i u s z k ą i b y ł a podobno z a p o ż y c z o n a od „Kraku­ umundurowywano o d d z i a ł y regularnej a r m i i . Miało to miejsce jesz­ s ó w " . . . — j e d n a k ż e zaraz dodaje: „ C h o c i a ż czapki takie w y r a ­ cze w powstaniu l i s t o p a d o w y m . U b i o r y k r a k o w s k i e noszono więc biane b y ł y r ó w n i e ż w G d a ń s k u , s k ą d nasi oryle p o w r a c a j ą c z p ł y - między i n n y m i w 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j e w ó d z t w a krakowskiego w a n k i p r z y w o z i l i ze s o b ą w u p o m i n k u " ' . 1 (il. 1), a t a k ż e w specjalnych p u ł k a c h j a z d y k r a k u s ó w (ił. 6). N o ­ C h a r a k t e r y s t y c z n ą t a k ż e jest r z e c z ą , że podczas powstania siła je również w 1848 r. G w a r d i a N a r o d o w a ( i l . 7). T a k ż e polskie listopadowego, b y n a j m n i e j nie wszystkie p u ł k i k r a k u s ó w formacje za g r a n i c ą niejednokrotnie w z o r o w a ł y s w ó j u n i f o r m czerwone r o g a t y w k i — m i ę d z y i n n y m i sukmanie krakowskiej, na jak o t y m świadczy biała z czerwonymi wyłogami wołoszka m u n d u r u Legionu Polskiego na Węgrzech pułk miały „Kraku­ s ó w K o ś c i u s z k i " b y ł u m u n d u r o w a n y w czerwone p ó ł k o l i s t e cza­ k a ' «. 6 w latach 1848—49, u z u p e ł n i o n a c z e r w o n ą r o g a t y w k ą ( i l . 2 ) . Rogatywki te, zwane „ k r a k u s k a m i " , t r a d y c j a l u d o w a bardzo właśnie Podobnie i w r o k u 1794 nie u w a ż a n o widocznie za czapkę t y p o w o k r a k o w s k ą , skoro na sztandarze rogatywki słynnych często wywodzi od n a k r y c i a g ł o w y k o s y n i e r ó w k o ś c i u s z k o w s k i c h Grenadierów Krakowskich (il. 4), mimo że nosili oni o p r ó c z rogatywek t a k ż e kapelusze i ma- g i e r k ę ( i l . 1), a w otoczeniu Naczelnika podobne m a g i e r k i s t a ł y gierki. Świadczą o t y m w s p ó ł c z e s n e I n s u r e k c j i r y s u n k i Stacho­ się n a j m o d n i e j s z y m n a k r y c i e m g ł o w y - ' . M i m o to j e d n a k czerwo­ wicza i Norblina. Nie ma t e ż ż a d n y c h d o w o d ó w na t o , że czerwo­ na r o g a t y w k a , noszona przez d r u ż b ó w w czasie h u c z n y c h , t y l e - ne r o g a t y w k i k r o ć m a l o w a n y c h i o p i s y w a n y c h wesel k r a k o w s k i c h , z o s t a ł a uzna- b y ł y noszone j e d y n i e przoz K r a k o w i a k ó w . Prze­ umieszczono nie r o g a t y w k ę , lecz ma1 16 �na za W 3 I I . 1. Sztandar K o s y n i e r ó w K r a k o w s k i c h . B a t a l i o n G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h . (Repr. z: Żołnierz Polski, t . 2, Warszawa 1962, t a b l . 218). U . 2. Legionista p o l s k i w a r m i i w ę g i e r s k i e j , 1848/49 r. (Repr. z: R . K n o t t e l , Uniformenkunde, B a n d I X , n r 54, Rathenov 1898). I I . 3. Oficer i kosynier 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j . krakowskiego z r o k u 1831. Wojsko Polskie z czasów Kościuszki [ w : ] Wojsko polskie po r. 1700. Serya II. N a k ł a d e m W l . B a r t y n o w s k i e g o . R . Zadrazil na Czarnej wsi f o t o l i t o g r a f o w a ł . R y s . M i c h a ł Stachowicz (kopia K . W a w rosz): ił. 4. Z lewej — kosynier z okolic K r a k o w a , w ś r o d k u — z w o j . sieradzkiego, siedzi — z w o j . sandomierskiego. N a d r u g i m planie (z k a r a b i n a m i ) — g w a r d i a m u n i c y p a l n a m . K r a k o w a ; i l . 5. W kapeluszach — kosynierzy z w o j . sandomierskiego i z okolic K r a k o w a , w r o g a t y w k a c h — z w o j . sandomierskiego i z K u r p i . W ś r o d k u , na d r u g i m planie — Tadeusz K o ś c i u s z k o z a d i u t a n t e m . U . 6. 2 p u ł k „ K r a k u s ó w K o n n y c h " . (Repr. z: F r y d e r y k K . D i e t r i c h , Ubiory wojska polskiego z r. 1831. 30 a k w a t i n t b a r w n y c h ) . I I . 7. K r a k u s z p u ł k u j a z d y ( I l u s t r a c j a : K . S. W o l s k i , Wojsko polskie. Gwardie Narodowe w r. 1848, K r a k ó w 1906). U . 8. K o ł n i e r z s u k m a n y z Zaborowa, g m . Szczurowa, w o j . tarnowskie. 76 �na za c h a r a k t e r y s t y c z n ą część u b i o r u krakowskiego. Z n a j o m o ś ć zaś tego stroju rozpowszechniały utwory Władysława Anczyca Kościuszko pod sceniczne w Racławicami rodzaju oraz liczne obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e K o ś c i u s z k ę w sukmanie. Obrazy te, j a w ­ nie rozpowszechniane w Galicji, a potajemnie w p o z o s t a ł y c h za­ borach, d o p o m a g a ł y rozpowszechnieniu się przekonania, że s t r ó j chłopski, to przede w s z y s t k i m u b i ó r 1 6 krakowski . W szoregach k o ś c i u s z k o w s k i c h w a l c z y l i obok k r a k o w i a k ó w w swoich ubiorach t a k ż e i c h ł o p i z i n n y c h okolic ( i l . 4, 5), j a k np. regimont g r e n a d i e r ó w lubelskich czy b a t a l i o n grenadierów 17 sandomierskich — a i sami k r a k o w i a c y w y s t ę p o w a l i t a k w bia­ łych, jak i w b r ą z o w y c h sukmanach. Te ostatnio z o s t a ł y p r z y j ę t e w r o k u 1831 przez te p u ł k i pow­ stańczo, k t ó r e w z o r o w a ł y się w swoim u m u n d u r o w a n i u na ludo­ wym ubiorze k r a k o w s k i m . M o g ł o b y się więc w y d a w a ć , że obie te sukmany powinny b y ć jednakowo znane i popularno, tymczasem za s u k m a n ę kościuszkowską uchodzi j o d y n i e s u k m a n a biała. Dzieje się to dlatego, że m ę s k i s t r ó j zachodnio-krakowski, skła­ dający się z białej s u k m a n y z czerwonymi w y k ł a d a m i , jest — zwłaszcza po p r z y w d z i a n i u czerwonej r o g a t y w k i — w p e w n y m sensie d e m o n s t r a c j ą polskich b a r w n a r o d o w y c h . Dlatego na te­ renach i w okresach, w k t ó r y c h nie wolno b y ł o legalnie w y w i e ­ szać barw polskich, u b i ó r w t y c h kolorach b y ł manifestowaniem swych p r z e k o n a ń n a r o d o w y c h , z w ł a s z c z a że p r z y p o m i n a ł za­ razem strój k o s y n i e r ó w . T o t e ż u ż y w a n o go z a r ó w n o t a m , gdzie wśród chłopów b y ł a rozbudzona ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a polska, jak też i tam, gdzio ta ś w i a d o m o ś ć b y ł a r o z w i n i ę t a jedynie w ś r ó d księży i szlachty, p o n i e w a ż obie te w a r s t w y p r o p a g o w a ł y u b i ó r krakowski w organizowanych przez siebie procesjach, a z w ł a s z c z a 18 banderiach . R o s n ą c a p o p u l a r n o ś ć stroju krakowskiego w ś r ó d w a r s t w nieludowych nie zawsze szla w parze z o k s p a n s j ą tego s t r o j u w spo­ c z a ń s k i e g o a nawet szlacheckiego. W i ą z a ł o się to z rozwarstwie­ łeczności c h ł o p s k i e j . R o z s z e r z a ł on s w ó j zasięg t a m , gdzie sąsia­ n i e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m wsi i ze wzrostem p r e s t i ż o w e j - f u n ­ dował z i n n y m strojom c h ł o p s k i m , gdzie przeciw sukmanie kra­ k c j i stroju. P r z e j ę c i e u b i o r u bliższego m i e s z c z a ń s k i e m u , a zarazem tych kosztowniejszego (na s u k m a n ę s a n d o m i e r s k ą trzeba było. znacz­ zwłaszcza nie więcej sukna a n i ż e l i na k r a k o w s k ą ) — o d p o w i a d a ł o a m b i c j o m jako paradny s t r ó j d r u ż b ó w . W ogóle s u k m a n a b i a ł a zdecy­ gospodarzy, t o t e ż np. na toronie dawnego p o w i a t u staszowskiego kowskiej występowała inna sukmana chłopska. terenach biała sukmana k r a k o w s k a w y p i e r a ł a inne, Na 1 9 dowanie w k o ń c u w i e k u w y p i e r a ł a k r a k o w s k ą s u k m a n ę b r ą z o w ą 2 0 Tam jednak gdzio s t r ó j k r a k o w s k i z a m o ż n i c h ł o p i chodzili w s u k m a n a c h sandomierskich, podczas gdy (il. 8). s ą s i a d o w a ł ze strojem biedota — w k r a k o w s k i c h . A m b i c j e stanowe z n a c z y ł y więcej niż t r e ś c i narodowe, j a k i e w i ą z a n o zo strojem tu krakowskim. zbliżonym bardziej do m i e s z c z a ń s k i e g o , u s t ę p o w a ł m u , z w ł a s z c z a Z r e s z t ą — trzeba t u d o d a ć — nawot r u c h y ludowo nie b y ł y kon­ jako ubiór z a m o ż n y c h gospodarzy. W i d a ć to w y r a ź n i e na pogra­ sekwentne w s w y m stosunku do stroju krakowskiego. N i e k t ó r o niczu ze strojem sandomierskim, bardziej z b l i ż o n y m do miesz­ bowiem b u d z i ł y poczucie c h ł o p s k i e j d u m y i p o d k r e ś l a ł y g o d n o ś ć 77 �s t r o j u c h ł o p s k i e g o , inne z a ś w y r z e k a ł y się go j a k o s y m b o l u pod­ d a ń s t w a i niższości warstwy chłopskiej. K o n s t a t a c j a t a d o t y c z y przede w s z y s t k i m stroju męskiego, bowiem s t r ó j kobiecy r o z p r z e s t r z e n i a ł się na terenach pogranicz­ n y c h o wiele szerzej, z a s t ę p u j ą c strojo miastowe l u b — co stępowało częściej—występując r ó w n o c z e ś n i e obok s t r o j u gionalnego, z w y k l e z r e s z t ą w formie na­ reg- 2 1 skażonej . O wielo j e d n a k w i ę k s z y z a s i ę g t e r y t o r i a l n y niż sam w ł a ś c i w y ubiór krakowski osiągnęło określenie „ k r a k o w s k i e " , oznaczając wszystko co k o l o r o w e i ł a d n e . T a k się n a z y w a b a r w n o w s t ą ż k i w k w i a t y . Stare s u k m a n y ś w i ę t o k r z y s k i e do d z i ś m ł o d z i e ż nazy­ 2 2 wa „ k r a k o w s k i m s t r o j e m " , z p o w o d u n a s z y t y c h czerwonych o z d ó b , a wielobarwne zapaski naramienne, nie u ż y w a n e przecież na terenach k r a k o w s k i c h , n a z y w a się w wielu okolicach zapaskami 2 krakowskimi -'. Jak gandzie z powyższego wynika, strój krakowski, patriotycznej, wzrostowi uświadomienia d z i ę k i propa­ narodowego i t r a d y c j o m n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , u w a ż a n y b y ł , z w ł a s z c z a w od­ mianie zachodniej, o b i a ł y c h s u k m a n a c h , za w a r t o ś c i o w s z y spo­ łecznie aniżeli inno stroje; m a ł o p o l s k i e . C h o c i a ż — j a k j u ż m ó w i l i ś ­ m y — w a r t o ś ć ta nie b y ł a j e d n a k w oczacłi l u d u aż tak wielka, ż e b y p r z e w a ż y ł a urok s t r o j u w t y p i o m a z o w i e c k i m , j a k o bardziej „pańskiego", p o d n o s z ą c e g o niejako s p o ł e c z n i e posiadacza tego ubioru, W t y m przypadku chłop wyżoj stawiał wartości społecz­ ne, reprezentowane przez s u k m a n ę m a z o w i e c k ą , a n i ż e l i narodowe, k t ó r y c h wyrazicielom b y ł a b i a ł a sukmana k r a k o w s k a . PRZYPISY * F r a g m e n t V r o z d z i a ł u nie p u b l i k o w a n e j jeszcze p r a c y Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski północnej w dobie porozbiorowej 1772—1918. S. Zawierucha, Powstanie Kościuszkowskie, K r a k ó w 1911, s. 45. T . I s k r z y c k i , Ubiór partyzantów Zaliwskiego w 1833, „ A r s e n a ł " , n r 5, 1958, s. 137—139. Ze wspomnień partyzanta Wścieklicy, opublikowanych w pracy L . Zalewskiego, Z dziejów partyzantki r. 1833 w woj. lubelskim, L u b l i n 1934, s. 3 1 . J . K o z o l u b s k i , Notatki o mundurach z łat 1863—1864, „ B r o ń i B a r w a " , n r 3, 1937, s. 71. T a m ż e , n r 1, 1937, s. 15. T . I s k r z y c k i , Mundury formacji polskich na Węgrzech w latach 1848/49, „ S t u d i a i m a t e r i a ł y do dziejów dawnego uzbro­ jenia i u b i o r u wojskowego", cz. 1, 1963, s. 67—75; 1848—49 A szabadsdghare katoniiinak egyenruhai, Budapest 1950. K s i ą ż k a w y d a n a przez M u z e u m W o j s k a w Budapeszcie. W t ł u m a c z e n i u na j ę z y k p o l s k i : 1848—49 Uniformy żołnierzy wojny Wiosny Ludów. W rozdziale Legia polska — ilustracja na s. 127 pod­ pisana: „ L a n s j o r i piechur. N a czapce (lansjera — J . K . ) — g o d ł o " . Piechur m a w o ł o s z k ę w z o r o w a n ą na sukmanie k r a ­ kowskiej. Por. S. Udziela, Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 20: „ K r a ­ k u s k i niskie, ponsowe, opasane c z a r n y m barankiem, z p a w i m p i ó r e m n o s z ą po wschodniej s t r o n i e " . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Cz. 1, Kułtura materialna, K r a k ó w 1929, s. 409. J . Horoszkiewicz, Strój narodowy w Polsce, K r a k ó w 1900, s. 53. Ł ą c z y n a z w ę „ k o n f e d e r a t k a " z K o n f e d e r a c j ą W a r s z a w s k ą z r o k u 1773, j e d n a k ż e tezy tej nigdzie nie udowadnia. Raczej n a l e ż y się s p o d z i e w a ć , że nazwa t a jest o wiele w c z e ś n i e j s z a , z t y m , że niekoniecznie p o k r y w a ł a się ściśle z konfederatka w dzisiejszym tego s ł o w a znaczeniu; M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, L w ó w 1932, s. 95, pisze: „ C z a p k i o c z w o r o k ą t n y m wierzchu o t r z y m a ł y p ó ź n i e j n a z w ę konfederatok i w okresie Sejmu Czteroletniego b y ł y powszechnie u ż y w a n e " . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 J . Benda, O rogatywkach i czapkach ułańskich, „Arsenał", n r 3, 1957, s. 54: „ K o n f e d e r a t k i , k t ó r e K i t o w i c z zwie r u s k a m i , b y ł y zupelnio inne w formie. Szyto je z k i l k u t r ó j k ą t n y c h części, o k a l a j ą c w ą s k i m futerkiem. S t a n o w i ł y o k r ą g ł e i p ł a s k i e n a k r y c i a g ł o w y , podobne nieco do t a k z w a n y c h „ c z e r k i e s e k " u ż y w a n y c h p o t e m w formacjach k r a k u s ó w . " ; B . Gembarzewski, Żołnierz Polski. Ubiór uzbrojenie i oporządzenie, t . 2, od 1697 do 1797 r., Warszawa 1962, t a b l . 160—162. Przepisy z r o k u 1785, ogłoszono w r o k u 1789; B . Gem­ barzewski, op. c i t . , t . 2, t a b l . 108, 110 i i n n e ; J . Benda, op. cit., s. 55—56, c y t u j e list w tej sprawie m j r P e r o k ł a n o w s k i e g o do k s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego; K . G ó r s k i , Historya jazdy polskiej, K r a k ó w 1895, s. 233. 1 1 1 2 T . Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1960, s. 4 1 ; K . W . W i ś ­ l i c k i , Środa popielcowa w Sandomierskim, „ T y g o d n i k Ilustro­ w a n y " , n r 129, 1862 r., s. 103—116. A . C h ę t n i k , Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 25. K . K o z ł o w s k i , Wojsko Polskie z roku 1830J31, P o z n a ń 1908, t a b l . 16; J . C i s z y n a - W i l c z y ń s k i , Krakusi polscy [ w : ] Księga jazdy polskiej, Warszawa 1938, s. 283. S. Zawierucha, op. cit., s. 45. J . B y s t r o ń pisze na ten t e m a t w p r a c y : Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 388: „ F a k t , że K o ś c i u s z k o p o d k r e ś l a j ą c znaczenie elementu w ł o ś c i a ń s k i e g o , demonstracyjnie w k ł a d a b i a ł ą k r a k o w s k ą s u k m a n ę , jest niejako podniesieniem tego u b i o r u do g o d n o ś c i s y m b o l u narodowego i demokratycznego. Nie dziw w i ę c , że n a ś l a d u j ą c t a k dostojny p r z y k ł a d , z a c z ę t o k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y u w a ż a ć za l u d o w y par excellence i nosić go, oczywiście j u ż t y l k o j a k o u b i ó r reprezentacyjny nawet i t a m , gdzie n i g d y w p ł y w y krakowskie nie s i ę g a ł y . " S. P ł o s k i , Historia piechoty polskiej w okresie powstań narodowych 1794—1863 [ w : ] Księga chwały piechoty, Warszawa 1937—1939, s. 40. J.S. B y s t r o ń , op. cit., s. 389: „ W drugiej polowie X I X w i e k u w c h o d z ą w m o d ę w dawnej Galicji „ B a n d e r i e k r a k o w ­ s k i e " ; b y ć m o ż e , że o d d z i a ł y w a ł y t u tradycje lekkokonnych p u ł k ó w „ K r a k u s ó w " w a r m i i K s i ę s t w a Warszawskiego i K r ó l e s ­ t w a Kongresowego. J e ź d ź c y w k r a k o w s k i c h strojach towa­ r z y s z ą u r o c z y s t y m pochodom najczęściej z okazji witania biskupa przez p a r a f i ę , czasem t a k ż e p r z y oficjalnych przyjęciach dy­ g n i t a r z y , j a k c h o ć b y z okazji w i z y t c z ł o n k ó w d o m u p a n u j ą c e g o w K r a k o w i e , na k t ó r e t o u r o c z y s t o ś c i z a r z ą d miejski o r g a n i z o w a ł t a k ż e te w ł a ś n i e banderie, m a j ą c e d a ć barwny wyraz uczuciom lojalności m i e s z k a ń c ó w okolic K r a k o w a . Z K r a k o w a p r z e n i o s ł y się te banderie do i n n y c h miast i miasteczek; nawet t a m , gdzie n i g d y przedtem krakowskiego stroju nie widziano, przebierano walecznych j e ź d ź c ó w w uroczystej banderii w krakowskie suk­ m a n y i w k ł a d a n o i m czerwone r o g a t y w k i . " 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 F . B u j a k , Maszkienice, wieś powiatu brzeskiego, K r a k ó w 1914, s. 132: „ D r u ż b o w i e na wystawniejszych weselach u b i e r a j ą się czasom po k r a k o w s k u , czego przedtem b y ł y zaledwie po­ czątki". Badania terenowo M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 7 3 : „ C o do Podhalanek, to ich dzisiejsza odzież stoi p o d znakiem m o d y krakowskiej, szerzonej t a m — horresce referens! — przoz f a b r y c z n ą t a n d e t ę ! ! " M . i J . K a m o c c y , Strój świętokrzyski, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 21. T a m ż e , s. 7, 39—40; R . Reinfuss, Z badań nad sztuką łudową w Radomskiem. „ P o l . Szt. l u d . " n r 1, 1955, s. 39; Z wy­ stany pokonkursowej w Łukowie, „ P o l . Szt. l u d . " nr 1, 1952, s. 55. 2 0 2 1 2 2 2 3 Fot.: J. Świderski - i l . 8 �Zdzisław Szewczyk PRZEMIANY W OKRĘGU STROJU W O L N E G O L U D O W E G O MIASTA K R A K O W A * 1 Zagadnienie w p ł y w u barier gospodarczych czy granic p o l i ­ Według postanowień traktatu wiedeńskiego, K r a k ó w miał tycznych na k s z t a ł t o w a n i e się s t r o j u ludowego w X I X w . jest b y ć M i a s t e m W o l n y m , N i e p o d l e g ł y m i ściśle N e u t r a l n y m wraz widoczne m . i n . na p r z y k ł a d z i e Wolnego Miasta K r a k o w a z O k r ę - z O k r ę g i e m . S a m o d z i e l n o ś ć p o l i t y c z n a b y ł a j e d n a k mocno ogra­ I giem, istniejącego w latach 1815 do 1846. Ton m a l e ń k i organizm niczona przez d w o r y o p i e k u ń c z e . M i m o tego b y ł to j e d y n y skra­ państwowy z a w d z i ę c z a ł samodzielny b y t p o l i t y c z n y wi W i e d e ń s k i e m u , na k t ó r y m postanowiono Kongreso­ przyznać dawnej wek P o l s k i c i e s z ą c y się w o l n o ś c i ą , gdzie m o ż n a b y ł o k o r z y s t a ć z p r a w n a r o d o w y c h . S t ą d n i e p o ś l e d n i a rola m i a s t a j a k o ogniska stolicy Polski status wolnego miasta z n i e w i e l k i m o k r ę g i e m gos­ narodowej k u l t u r y polskiej. podarczym. s t o l i c ą Polski, a p o d k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y podniesiony z o s t a ł 1 Okręg ten o b o j m o w a ł 244 m i e j s c o w o ś c i , g ł ó w n i e po stronie zachodniej miasta i nieliozno po stronie wschodniej. C i ą g n ą ł się pasem, szerokim na o k o ł o 20 k m , w z d ł u ż lewego brzegu W i s ł y , od Przemszy po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i , na przestrzeni mnioj więcej K r a k ó w s t a ł się niejako duchową do rangi s t r o j u narodowego. K o ś c i u s z k o w s k a czerwona ł o g a t y w k a i b i a ł a s u k m a n a s t a ł y się s y m b o l e m w a l k i o narodowe w y z ­ wolenie. B i a ł a sukmana, o k t ó r e j m o w a , jest najbardziej r z u c a j ą c y m się w oczy p r z y k ł a d e m w p ł y w u na s t r ó j l u d o w y p r z e m i a n , j a k i e 05 k m . P r z y p a d k o w y , bo raczej narzucony w z g l ę d a m i m i l i t a r n y m i , obszar ten ani geograficznie, ani gospodarczo nie b y ł z a c h o d z i ł y w o b r ę b i e malej Rzeczypospolitej K r a k o w s k i e j . Ty­ jednolity. p o w y m p a r a d n y m o k r y c i e m K r a k o w i a k ó w zachodnich jest suk­ Po stronie zachodniej p r z e w a ż a ł y liche gleby piaszczyste, k t ó r y c h m a n a b i a ł a . .Tej obszar w y s t ę p o w a n i a jest bardzo r o z l e g ł y i sięga ubóstwo w y r ó w n y w a ł y w p e w n y m s t o p n i u bogactwa mineralno, mnioj więcej od J ę d r z e j o w a na p ó ł n o c y po d o l i n ę R a b y na p o ł u d ­ po stronie natomiast wschodnioj w y s t ę p o w a ł y urodzajno gleby n i u oraz, i d ą c z zachodu na w s c h ó d , od Przemszy po okolice Boch­ lessowe. W części zachodniej r o z w i j a ł się g ł ó w n i e p r z e m y s ł oraz n i i po części Proszowic. S p o ś r ó d k i l k u t y p ó w w y s t r o j u s u k m a n , rzemiosło i h a n d e l , we wschodniej d o m i n o w a ł o t r a d y c y j n e r o l ­ w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie, n a j w i ę k s z y z a s i ę g w y k a z u j e zdo­ nictwo. W s a m y m K r a k o w i e korzystne w a r u n k i r o z w o j u miało bienie sznurem, znane j u ż z X V I I I w., a stosowano r ó w n i e ż w ubio­ również r z e m i o s ł o a g ł ó w n i e handel. R z e m i o s ł o b y ł o z r e s z t ą j e d y ­ rach warstw w y ż s z y c h ( i l . 1, 2). W s p ó l n ą c e c h ą tego t y p u zdobnic­ 2 ną formą rozszerzenia p r o d u k c j i , g d y ż p r z e m y s ł s k r ę p o w a n y po­ t w a dla t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h na p ó ł n o c o d K r a k o w a oraz na po­ stanowieniami n a r z u c o n y m i przez p a ń s t w a o p i e k u ń c z e nie m i a ł łudnie i południowy wschód są m o t y w y pętłowe, wite w żadnych m o ż l i w o ś c i rozwoju. niewielkich k r z y ż y k ó w . R ó ż n i c e z a ś p o l e g a ł y m . i n . na t y m , że Nowy twór państwowy uznany został bowiem za s t r e f ę w o l n o c ł o w ą , do k t ó r e j m o ż n a b y ł o spro­ krzyżyki sukman, nazwijmy wadzać wszystkie t o w a r y z zagranicy bez b y ł y w i t e w p e ł n e , kolisto p ę t l o ( i l . 3, 4), n a t o m i a s t o d m i a n a po­ jakiegokolwiek cla. umownie — t y p u formie jędrzejowskiego, Stal się więc K r a k ó w g ł ó w n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla malej ł u d n i o w a , to znaczy s u k m a n y t y p u Rzeczypospolitej, j a k r ó w n i e ż p u n k t e m t r a n z y t o w y m z w ł a s z c z a ś c i ś n i ę t e , j a k g d y b y zgniecione na p ł a s k o ( i l . 5). Granica m i ę d z y w handlu m i ę d z y P r u s a m i a dobczyckiego, m a j ą pętle obu t y p a m i s u k m a n p o k r y w a się w zasadzie z k o r d o n e m austria­ Rosją. W a ż n y m wydarzeniem dla rolniczego w s w y m charakterze 3 Okręgu b y ł o p o w o ł a n i e K o m i s j i W ł o ś c i a ń s k i e j . Przeprowadziła ona z a m i a n ę p a ń s z c z y z n y na czynsze, k t ó r e b y ł y zdecydowanie korzystniejsze dla materialnej s y t u a c j i c h ł o p a . Reforma cko-rosyjskim, j a k i p r z e c i n a ł z i e m i ę k r a k o w s k ą na dwie części. N a l e ż y w i ę c p r z y p u ś c i ć , że p o w y ż s z o r ó ż n i c e m o g ł y p o w s t a ć po ostatecznym ustaleniu się zaborczych p o d z i a ł ó w Polski. objęła T y p trzeci, o k t ó r y m b y ł a m o w a na p o c z ą t k u , posiada zdo­ głównie dobra narodowe i duchowne, t y l k o w części p r y w a t n e , bienie s z n u r k i e m w formie prostej l i n i i c i ą g ł e j , wzbogaconej do­ ogółem około 5 0 % d a t k o w o j e d w a b n y m i chwastami ( i l . fi). Z a s i ę g tej s u k m a n y , zna- majątków. 79 �nej j a k o t y p chrzanowski, g d y ż w Chrzanowie b y ł a głównie Ą k o n y w a n a , miości się przede w s z y s t k i m w o b r ę b i e granic Okra Wolnego Miasta K r a k o w a i t u też c z ę s t o t l i w o ś ć występował tej s u k m a n y w ogóle jest n a j w i ę k s z a w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł m i , s ą s i e d n i m i t e r e n a m i ziemi krakowskiej. Ś w i a d c z y ć to m l z jednej s t r o n y o w z g l ę d n i e szybkiej poprawie w a r u n k ó w ł.yt w y c h c h ł o p a krakowskiego, z drugiej — o s t o p n i o w y m zanij feudalnej s t r u k t u r y wsi w n o w y c h w a r u n k a c h , w w y n i k u kra go sukmana p r z e s t a ł a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y m okryciem war.stu kmiecej, a s t a ł a się na wsi powszechnym i n i e z b ę d n y m okrycia wyjściowym. D r u g i z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e m e n t ó w narodowego strc polskiego — to czerwona r o g a t y w k a . N a k r y c i e to noszone w obi bie dawnego Wolnego Miasta K r a k o w a i O k r ę g u r ó ż n i się nie f o r m ą i sposobem w y s t r o j u od r o g a t y w e k w y s t ę p u j ą c y c h na tei nach s ą s i e d n i c h , j a k n p . w Miechowskiem, Proszowickiem czy dakł aż po P o w i ś l e D ą b r o w s k i e . R o g a t y w k i tamtejszo b y ł y niski z bardzo w ą s k i m , b a r a n k o w y m o t o k i e m i d u ż y m i rogami, o p a d a j ą c y m i w dół. R o g a t y w k i „ k r a k o w s k i e " s ą nieco wyższ denka m a j ą mniejszo i n a r o ż n i k i mniej zaznaczone, n a t o m i a b a r a n k o w y o t o k jest d o s y ć szeroki. N i e jest wykluczone, że pie I I . 1. S t r ó j k r a k o w s k i oficera ze ś w i t y K o ś c i u s z k i . F r a g m e n t m i e d z i o r y t u Thomasa Gaugaina w g A l e k s a n d r a O r ł o w s k i e g o Pa­ wel I uwalnia Kościuszkę z niewoli. M u z . Narodowo, Warszawa. Grafika Polska, i n w . 3206. I I . 2. R e p r o d u k c j a s u k m a n y „ P o l n i s ­ cher R o c k m i t faltigen Schoss, schwarzes T u c h m i t orange V e r s c h n ü r u n g " [ w : ] H a n s M ü t z e l , Kostümkunde für Sammler, B e r l i n 1919, s. 114. (Rys. A u t o r ) . I I . 3. S u k m a n a t y p u j ę d r z e j o ­ wskiego, M i r o s z ó w , g m . R a c ł a w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . Szyta w K r a k o w i e ok. 1910 r. U . 4. F r a g m e n t s u k m a n y t y p u j ę d r z e j o w s ­ kiego. U . 5. S u k m a n a t y p u dobczyckiego, F a ł k o w i c e , g m . G d ó w , w o j . k r a k o w s k i e . P o d s u k m a n ą czarny k a f t a n . I I . 6. S u k m a n a t y p u chrzanowskiego, R u d a w a , g m . Krzeszowice, woj. krakowskie. w o t n a forma, k t ó r ą z n a m y z ilustracji J a n a Kantego Wojnarom skiego, u l e g ł a m o d y f i k a c j i pod w p ł y w o m p o d o b n y c h n a k r y ć gł< wy „krakowskich" formacji wojskowych. Wpływ wojskowej m u n d u r u jest bardzo widoczny w sposobie przystrajania rogi t y w k i w i e c h ą p a w i c h piór. N a k r y c i a starszego, powszechniejszeg t y p u m i a ł y pawio p i ó r a u ł o ż o n o w formio d u ż e g o wachlarza, czyi z b l i ż a ł y się do d a w n y e ł i , szlacheckich n a k r y ć g ł o w y . R o g a t y w l „ k r a k o w s k i e " m a j ą n a t o m i a s t wiechy w ą s k i e a wysokie, na pc d o b i e ń s t w o s t e r c z ą c y c h k i t , znanych z w o j s k o w y c ł i n a k r y ć g ł o w k o ń c a X V I I I czy 1. p o ł . X I X w i e k u . �Z okresem istnienia Wolnego Miasta, K r a k o w a w i ą ż e się p r a w ­ wsi M o g i ł a : , , D o b r y b y t j a w i się szybko m i ę d z y n i m i , szkoda dopodobnie upowszechnienie się w s t r o j u l u d o w y m granatowego t y l k o że t o n l u d d a w n y . . . z b y w a ć zaczyna d a w n ą k r a k o w s k ą pos­ kaftana bez r ę k a w ó w , k t ó r y dziś u w a ż a n y jest za element t r a d y ­ t a ć , zmieniając swój ubiór. B y ł ż e b y cyjny i stanowi n i e o d z o w n ą część reprezentacyjnego u b i o r u k r a ­ teraz p e r k a l ó w , m u ś l i n ó w , w e ł n i a n y c h do o k r y c i a chustek, t a k kowskiego. O p i e r a j ą c się na pracach malarzy i r y s o w n i k ó w , j a k k r o j e m j a k i b a r w ą rozmaite stroje k o b i e t . M o ż n a rzec, że o d l a t Michał Stachowicz, Aleksander O r ł o w s k i , J a n K a n t y W o j n a r o w ­ k i l k u m a j ą swoje m o d y , tymczasem s t a r o ś w i e c k ą s p ó d n i c ę i boga­ t o skutek d o s t a t k u ? Pełno ski, Jan Piotr N o r b l i n i i n n y c h i m w s p ó ł c z e s n y c h , n a l e ż y p r z y p u ś ­ t y czepiec c h y b a j u ż w i e k i e m z g i ę t a nosi staruszka. U m ę ż c z y z n cić, że kosynierzy k o ś c i u s z k o w s c y k a f t a n ó w nie nosili. D o wsi pas z k ó ł k a m i i czerwona czapka p r a w i e nie widoczne za t o suk- podkrakowskich p r z e s z ł y ono prawdopodobnie dopiero w 1. p o ł . kienne granatowe k a f t a n y czerwono podszyto, granatowe p ł a s z ­ X I X w. z u b i o r ó w m i e s z c z a ń s k i c h czy podmiejskich, wzorowa­ cze... kapelusze wysokie z s z o r o k ą a k s a m i t n ą o p a s k ą , pasy nad­ nych na modzie francuskiej, k t ó r a z u p ł y w e m lat p r z e m i j a ł a wraz zwyczaj szerokie, z a s t ę p u j ą d a w n ą , czysto n a r o d o w ą o d z i e ż " . 4 z przechodzącą do h i s t o r i i e p o k ą n a p o l e o ń s k ą . Procesowi przeni­ R z e c z ą u d e r z a j ą c ą jest brak szerszego zastosowania w s t r o j u kania e l e m e n t ó w u b i o r u m i e s z c z a ń s k i e g o do w s i , co jest zjawis­ krakowskim materiałów samodziałowych, a zwłaszcza całkowity kiem historycznie z n a n y m , s p r z y j a ł o z jednej strony podnoszenio b r a k b a r w n y c h p a s i a k ó w w e ł n i a n y c h . W przeszłości się standardu ż y c i o w e g o c h ł o p a krakowskiego, o c z y m b y ł a mowa wie w y s t ę p o w a ł y one, j a k z r e s z t ą w całej Polsce. M u s i a ł y j e d n a k wyżej, z drugiej — r o z l u ź n i e n i e barier stanowych, w m y ś l z a i s t n i e ć j a k i e ś c z y n n i k i , k t ó r e w y r u g o w a ł y pasiak w e ł n i a n y t a k , jących wówczas zasad l i b e r a l i z m u , co p r o w a d z i ł o do panu­ niewątpli­ zacierania że p o z o s t a ł on t y l k o na peryferii ziomi k r a k o w s k i e j ; z jednej st ro- się nii równości s p o ł e c z n y c h m i ę d z y p r z e d m i e ś c i a m i a wsią. W ko­ n y w etnicznie odmiennej grupie w rejonie W i l a m o w i c i H a ł c n o - lorystyce i dekoracji kaftana krakowskiego u w i d a c z n i a j ą się toż wa ( w o j . B i e l s k o - B i a ł a ) , z drugiej — w grupie w p r a w d z i e p o l ­ wpływy mundurowe wojska polskiego z 1. p o ł . X I X w . skiej, j a k ą s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Spiszu, ale oddzielonej g r a n i c ą Równie widoczne z m i a n y z a c h o d z i ł y w s t r o j u k o b i e c y m . N i e były ono tak jednolite j a k w p r z y p a d k u u b i o r u m ę s k i e g o . Szcze­ gólnie w y r a ź n i e z a z n a c z y ł y się one w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części Okręgu (mniej więcej od Bronowie po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i ) , zwa­ nej potocznie w X I X w . „ Z a k r a k o w i o m " . Urodzajne ziemie i za­ możne gospodarki s p r z y j a ł y t u rozwojowi bogatego s t r o j u rep­ rezentacyjnego, k t ó r y zmodernizowany p o d w p ł y w e m mieszczańskich i w y z b y t y całkowicie materiałów ubiorów samodziało­ wych, p r z e t r w a ł do p o c z ą t k ó w X X w . ( i l . 7). p a ń s t w o w ą . N a z w i e „ k a n a f a s " , o z n a c z a j ą c e j b a r w n y pasiak spisski, przypisuje J ó z e f Grabowski pochodzenie czesłuo, n a t o m i a s t n i e k t ó r z y etnografowie węgierscy (Balasa, V a r g h a ) s k ł o n n i są p r z y z n a ć pasiakowi spiskiemu pochodzenie polskie. T r z e c i ś l a d w y s t ę p o w a n i a w e ł n i a n e g o pasiaka na ziemi k r a k o w s k i e j stano­ w i ą d w a s p o ś r ó d trzech osiemnastowiecznych c z e p c ó w , nie p u b l i ­ kowane jeszcze w l i t e r a t u r z e , a s t a n o w i ą c e w ł a s n o ś ć M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . P o c h o d z ą ono ze wsi W o l a R a d ł o w s k a w w o j . t a r n o w s k i m , a s ą podobno do wykopanego na grodzisku w Chrobrzu. O t o k p r z y d w ó c h czepcach s t a n o w i cienki I l u s t r a c j ą do tego m o ż o b y ć w y j ą t e k z p a m i ę t n i k ó w w s p ó ł ­ s a m o d z i a ł w e ł n i a n y , t k a n y w drobno p r ą ż k i ( i l . 8, 9). K o l o r y s t y c z ­ cześnie żyjącego Kazimierza G i r t l e r a . Pisze on w odniesieniu do nie z b l i ż o n y jest on do p a s i a k ó w w i l a m o w i c k i c h . N i e jest w y k l u - 81 �! I I . 7. K o b i e t y w d a w n y c h strojach k r a k o w s k i c h , Radwanowice, g m . Krzeszo­ wice, w o j . k r a k o w s k i e . I I . 8, 9. Czepce weselne z X V I I I w . , W o l a R a d ł o w s k a , g m . Zabawa, w o j . tarnowskie. M u z . E t n o g r . K r a k ó w , i n w . 186 i 9883. czone, że i w materiale i k o n o g r a f i c z n y m z n a l a z ł y b y się w y r a ź n i e j - k o w i e łokieć k o l o r o w y c h p o r k a l i k ó w po groszy p i ę t n a ś c i e . . . t i u l u sze ś l a d y istnienia pasiaka w e ł n i a n e g o w K r a k o w s k i e m . szerokiego łokieć k u p o w a n o . . . po groszy d w a n a ś c i e . . . " . 5 J e d n y m z c z y n n i k ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ę ł y na w y ­ Reasumując, wyjątkowa koniunktura gospodarcza, jaka rugowanie t r a d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w z omawianego terenu, b y ł a w 1. p o ł . X I X w. p o w s t a ł a na terenie Rzeczypospolitej K r a k o w ­ wspomniana już w y j ą t k o w o korzystna sytuacja handlowa, jaka skiej, s p o w o d o w a ł a szybszy r o z w ó j s t r o j u ludowego, z m i e r z a j ą ­ panowała w Wolnym Mieście K r a k o w i e . Współcześnie żyjący cy w k i e r u n k u szerszego w y k o r z y s t a n i a d o s t ę p n y c h materiałów A m b r o ż y Grabowski przedstawia j ą w swoich p a m i ę t n i k a c h w na­ fabrycznych, jak s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ N i e z n a l i ś m y ż a d n y c h ceł i k o m ó r i k a ż d y W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h teren ten s t a ł się o ś r o d k i e m , z k t ó r e g o s p r o w a d z a ł sobie s k ą d c h c i a ł , wszelkiego r o d z a j u towary również wzorów ubiorów warstw wyższych. bez nowe m o d y w l u d o w y m s t r o j u k r a k o w s k i m r o z c h o d z i ł y się z a r ó w ­ ż a d n e j o p ł a t y . . . W y r o b y wszelkie r ó ż n y c h k r a j ó w : t k a n i n y j o d - no w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m , j a k i przez k o r d o n graniczny w kie­ wabne, w e ł n i a n e , b a w e ł n i a n e , lniane i t p . p o c h o d z ą c e z fabryk r u n k u p ó ł n o c n y m . Jest to sytuacja podobna, j a k ą w sto lat póź­ francuskich, angielskich, c a ł y c h Niemiec, m i a ł y do nas wolny niej n o t u j e m y n a p r z y k ł a d w s t r o j u p o d h a l a ń s k i m . W e wzbo­ w s t ę p i bez ż a d n y c h o p ł a t . N a j p i ę k n i e j s z e t o w a r y paryskie, l o n ­ gacającym d y ń s k i e i wszelkie inne z n a j d o w a ł y się w sklepach do n a b y c i a . . . " o k r ę g u z a k o p i a ń s k i m r o z w i n ą ł się d o ś ć szybko s t r ó j l u d o w y i jego się p o d wpływem ruchu turystyczno-lotniskowego I s t n i a ł a nie t y l k o wielka p o d a ż , ale i n i e s ł y c h a n a t a n i o ś ć : „ ( . . . ( m a ­ zdobienie, a n a s t ę p n i e , j a k o gotowe w z o r y m o d y , objął on s p o r ą m y przeto w i e l k i n a p ł y w z f a b r y k niemieckich, francuskich i t p . , część N o w o t a r s z c z y z n y i sięgnął nawet na teren Z a g ó r z a n . Ana­ a nade wszystko w y r o b ó w b a w e ł n i a n y c h do u b i o r ó w kobiecych l o g i c z n ą rolę — c e n t r u m w y t w a r z a j ą c e g o nowe m o d y — pełniło t a k dalece, że t o przechodzi pojęcie j a k m o ż n a s p r z e d a w a ć w K r a ­ kiedyś również Księstwo Łowickie. PRZYPISY * O p r a c o w a n y t e k s t w y s t ą p i e n i a na O g ó l n o p o l s k i m Semi­ n a r i u m P o ś w i ę c o n y m Zagadnieniu S t r o j u L u d o w e g o , K r a k ó w , 9—10. X I . 1974 r. H . Meciszewski, Sześć lat politycznego bytu Rzeczypospolitej Krakowskiej, B e r l i n 1846, s. 3 1 . Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, K r a k ó w 1969, s. 156—158. Sz. W a c h h o l z , Rzeczpospolita Krakowska, Warszawa 1957, s. 63. * K . G i r t l e r , Opowiadania. Pamiętniki z lat 1803—1831, K r a k ó w 1971, t . 2, s. 174. 1 2 3 5 St. Estreicher, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego K r a k ó w 1909, t . 1, s. 129. Podobnie pisze w odniesieniu do roku 1827 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a w Opisy różnych okolic Królestwa Polskiego: „ W s z y s t k o t u p r z y n a j m n i e y o połowę taniey iak w Warszawie, t o w a r y , ż y w n o ś ć , r z e m i e ś l n i c y , po­ mieszkanie; d o r o ż k i n a w e t za p ó ł z ł o t k a ... P r z y c z y n a tey ta­ n i o ś c i i a k m ó w i ą iest w tern, że dostatek wszystkiego wielki, a l u d n o ś ć m a ł a ; p r z y t e m miasto wolne, ela n i k t nie o p ł a c a . . . " — Wybór pism Klementyny z Tańskich-Hoffmanowej, Wrocław 1833, t . 5, s. 161. Fot.: Autor — i l . 5; S. Deptuszewski — i i . 1; .T. Kubiena — i l . 8, 9; M. Maśllński — i l . 4; M . Przeżdziecka — i l . 6, 7; St. Stępniowski — ¡1. 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc60bec2e16cf8787dfe7b9ca9eb0330.pdf 9aa62096818d913dac882d0409e291c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4418 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4110 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć Anna Kowalska-Lewicka L u d o w y strój krakowski — strojem narodowym . Janusz K a m o c k i P r z y c z y n y rozpowszechniania się u b i o r u krakowskiego j a k o stroju narodowego . . . 78 Przemiany stroju ludowego w O k r ę g u Wolnego Miasta K r a ­ kowa , 79 B a r b a r a Poloczkowa W p ł y w przebiegu granic p o l i t y c z n y c h na k s z t a ł t o w a n i e się u b i o r u ludowego (na p r z y k ł a d z i e Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o ) . . 83 Barbara Kołodziejska U b i ó r l u d o w y w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j j a k o w y z n a c z n i k ich dawniejszej p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej 89 Jacek O l ę d z k i Sztuka demonstracyjna w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i ( U w a g i o n o w y c h k i e r u n k a c h t w ó r c z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j o charakterze l u d o w y m ) 97 Z d z i s ł a w Szewczyk S t a n i s ł a w Fr. Gajerski O ś r o d e k garncarski w M i ę d z y r z e c u P o d l a s k i m w X V I - X V I I I w i e k u ( U w a g i n a t e m a t ź r ó d e ł o p u b l i k o w a n y c h przez M a r i ę Stankową) . . . . . . . . . . . . . . Dewocjonalia c z ę s t o c h o w s k i e KRONIKA . . Janina O r y n ż m a 5 . . . . S U M M A R Y OF A R T I C L E S PE3KDME 87 115 121 123 125 . . 127 Na o k ł a d c e : D z i e w c z y n a w o r y g i n a l n y m stroju k r a k o w s k i m i m ł o d z i e n i e c w stroju teat­ r a l n y m . F o t . z 1909 r. Ze z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . Na s t r o n i e t y t u ł o w e j : K r a k o w i a k na tle z a r y s ó w miasta K r a k o w a , 7,5 x 5,5 X I X w . Ze z b i o r ó w G a b i n e t u R y c i n M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e . cm. �POLSKA A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I . ROK X X X . 19 7 6 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W Y D A W N I C T W O W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a i r o u s z k i e w i c z o w a ( z - c a r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o ­ z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ n i a — M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ s k a (ros„). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a5607bcaa6c67643b5c22779e0c7c4a.pdf c37d7d5a2c76aace3776e8a374be06cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krskowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4111 Title A name given to the resource Ludowy strój krakowski - strojem narodowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.67-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. U b i o r y ś w i ą t e c z n e w ł o ś c i a n z okolic Skalbmierza, 18C4 r. Anna Kowalska-Lewicka LUDOWY STRÓJ KRAKOWSKI— STROJEM NARODOWYM* Jest f a k t e m powszechnie z n a n y m , że s t r ó j noszony n i e g d y ś Wszyscy a u t o r z y p o d n o s z ą w p ł y w insurekcji k o ś c i u s z k o w ­ na wsi podkrakowskiej z r o b i ł n i e b y w a ł ą wprost k a r i e r ę . Ze wszyst­ skiej na rozpowszechnienie się s t r o j u krakowskiego j a k o s y m b o l u kich polskich s t r o j ó w l u d o w y c h o n jeden a w a n s o w a ł w X I X w . p a t r i o t y c z n o - d e m o k r a t y c z n y c h p r z e k o n a ń , w s p o m i n a j ą o fakoie, do godności stroju narodowego. S w ą p o z y c j ę s t r ó j k r a k o w s k i usta­ że j u ż w X V I I I w . w s t y l i z o w a n y c h s t r o j a c h k r a k o w s k i c h w y s t ę ­ lił ostatecznie na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Pojawia się w t e d y p o w a ł balet k r ó l a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , p r z y c z y m w y b ó r tego (mniej lub bardziej w i e r n y , c z ę s t o s t y l i z o w a n y , ale zawsze za­ w ł a ś n i e s t r o j u p r z y p i s u j ą jego b a r w n o ś c i i w a l o r o m scenicznym. c h o w u j ą c y swe podstawowe elementy, a przede w s z y s t k i m naz­ M ó w i się t e ż wielo o m ł o d o p o l s k i e j modzie n a f o l k l o r wę) na terenie całej Polski j a k o u b i ó r p r z y w d z i e w a n y na uroczy­ c y t u j ą c s ł y n n e wesele R y d l a , u t r w a l o n e w l i t e r a t u r z e przez Sta­ stości p a ń s t w o w e , religijne i inne. Staje się r ó w n i e ż reprezenta­ n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . P r z y t a c z a się r ó w n i e ż w c z e ś n i e j s z ą dzia­ c y j n y m strojem „ p o l s k i m " w ś r ó d naszej emigracji zagranicznej. łalność l i t e r a c k ą — B o g u s ł a w s k i e g o Krakowiaków Po I I wojnio ś w i a t o w e j jego p o p u l a r n o ś ć w k r a j u maleje, pozwa­ z a u t o r ó w nie w y c z e r p a ł j e d n a k zagadnienia do k o ń c a , dlatego lając dojść do g ł o s u w p o s z c z e g ó l n y c h regionach l o k a l n y m stro­ t e ż wydaje się celowe d o r z u c i ć t u k i l k a u w a g , k t ó r e , b y ć m o ż e , jom ludowym, mo­ p r z y d a d z ą się k i e d y ś p r z y o p r a c o w a n i u c a ł o ś c i o w y m tego intere­ d y na f o l k l o r y z m , przoz r o z w i j a j ą c e się n i e m a l ż e lawinowo regio­ s u j ą c e g o zjawiska, j a k i m jest p r z e o b r a ż e n i e się c h ł o p s k i e g o ubio­ nalne zespoły artystyczne. N a t o m i a s t w ś r ó d P o l o n i i , gdzie wiele r u jednego regionu w s t r ó j r e p r e z e n t a t y w n y dla c a ł e g o n a r o d u . wylansowanym, w ramach ogólnopolskiej e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o się do dziś w nie zmionionoj formie, n a d a l święci on nadal reprezentuje p o l s k o ś ć zachowało tryumfy, polski s t r ó j n a r o d o w y . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, dlaczego w ł a ś n i e ten, a nie i n n y s t r ó j zyskał t a k w y s o k ą rangę? krakowski, i Górali. Żaden W procesie t y m m u s i a ł y o d e g r a ć rolę nader z ł o ż o n e c z y n n i k i : historyczne, s p o ł e c z n o , psychologiczne i estetyczne. P o s t a r a j m y się r o z w a ż y ć p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e z n i c h . Rzuca się w oczy f a k t , że dwa, j a k ż e ż odmienne o d siebie, ale do dziś najbardziej popularne i ż y w o t n e stroje l u d o w e : p o d ­ Na zagadnienie to z w r a c a ł o u w a g ę w i e l u h i s t o r y k ó w o d z i e ż y , halański i krakowski, z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez i n t e l i g e n c j ę . To k o s t i u m o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , t r a k t u j ą c je j e d n a k marginesowo. w ł a ś n i e u b i ó r G ó r a l i Podhala (a nie — p o d o b n y p r z e c i e ż Najbardziej wszechstronnie, na szerokim tle X I X - w i e c z n y c h p r ą ­ G ó r a l i szczawnickich, spiskich czy c i e s z y ń s k i c h ) jest d o t ą d dów ideologicznych (w sensie ideologii s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j ) , szony, stanowi p r z e d m i o t omówił je J a n St. B y s t r o ń w swej Kulturze ludowej'. Po n i m his­ w y ż s z e j w a r t o ś c i . Co w i ę c e j , jeszcze w l a t a c h torią krakowskiego s t r o j u ludowego z a j ą ł się Tadeusz Seweryn tego w i e k u s t r ó j p o d h a l a ń s k i e k s p a n d o w a ł n a s ą s i e d n i e t e r e n y w d w u pracach: Strój Krakowiaków regionalnej dumy i daje ubiór no­ poczucie pięćdziesiątych ro­ g ó r s k i e : Spisz, O r a w ę — i to nie t y l k o polskie, ale i s ł o w a c k i e , ludowych'-. Wreszcie w z i ą ł j ą z a ś n a p ó ł n o c w p ł y w y jego d o c h o d z i ł y do granic dawnego p o w i a ­ na swój warsztat Janusz K a m o c k i , k t ó r y o m a w i a szereg p r z y ­ t u nowotarskiego. Z a w d z i ę c z a on t o n i e w ą t p l i w i e fascynacji k u l ­ czyn, jakie m o g ł y w p ł y n ą ć na upowszechnienie się w Polsce stro­ t u r ą Podhala, k t ó r e j u l e g ł a i n t e l e k t u a l n a elita Polski, j u krakowskiego. W n i k l i w e j analizie poddaje z w ł a s z c z a w p ł y w w a j ą c a w T a t r y w drugiej p o ł o w i e X I X i w p o c z ą t k a c h X X w . , stroju krakowskiego na m u n d u r y wojskowe okresu p o w s t a ń 1831 a k t ó r a to fascynacja z n a l a z ł a s w ó j w y r a z w t w ó r c z o ś c i literackiej, i 1863 plastycznej i muzycznej. Rozpropagowanie przez i n t e l i g e n c j ę k u l - dowody niektórych r.' polskich strojów wschodnich i Historyczne przyby­ «7 �p r z y p o m n i e ć ó w bal, w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł k r ó l , a na k t ó r y m 8 t a ń c z o n o k r a k o w i a k a „ w ubiorach l u d u " . Opisując obyczajo szlacheckie za panowania S t a n i s ł a w a A u g u s t a Mocnego, m ó w i K i t o w i c z o zabawach zapustnych magnaterii i przeciwstawia i m k u l i g i w y p r a w i a n e przez s z l a c h t ę „ n i ż s z e j f o r t u n y " . O d b y w a ł y się one m i ę d z y t ł u s t y m c z w a r t k i e m a ś r o d ą p o p i e l c o w ą i p o l e g a ł y na t y m , że c z ł o n k o w i e jednej l u b k i l k u z m ó w i o n y c h razem r o d z i n szlacheckich, wraz ze s w ą c z e l a d z i ą , w y r u s z a l i saniami do upat­ rzonego wcześniej d w o r u . P r z y b y w s z y bez zapowiedzi, b a w i l i się t a m i u c z t o w a l i a ż do w y k o ń c z e n i a d o m o w y c h z a p a s ó w , po c z y m z a b i e r a j ą c ze s o b ą gospodarzy jechali dalej, do n a s t ę p n e g o dwo­ r u — i t a k do k o ń c a d n i k a r n a w a ł o w y c h . „ T a k w k u l i g u , j a k o t e ż i bez niego, w . . . ostatnie t r z y d n i zapustne przestrajali się i prze­ k s z t a ł c a l i w r ó ż n e f i g u r y : m ę ż c z y ź n i za ż y d ó w , za c y g a n ó w , za o l e j k a r z ó w , za c h ł o p ó w , za d z i a d ó w , niewiasty p o d o b n i e ż za ż y ­ d ó w k i , za c y g a n k i , za wiejskie k o b i e t y i dziewki, u d a j ą c m o w ą i gestami t a k i e osoby, j a k i c h p o s t a ć na siebie b r a l i . . . " ' . Strój c h ł o p s k i (nie m a t u jeszcze m o w y o c h ł o p s k i m - k r a k o w s k i m ) b y ł więc w t e d y j e d n y m t y l k o z l i c z n y c h p r z e b r a ń . To szlacheckie przebierance bardzo przypominają podobno chłopskie zabawy (bursy p o d h a l a ń s k i e , k o l ę d n i k ó w i inne) i m a j ą zapewne znacznie d a w n i e j s z ą g e n e a l o g i ę — ale nie o to t u t a j chodzi. W a ż n e jest, że w X I X w . k u l i g zmienia swój charakter, staje się m n i e j r u ­ baszny i p r z y b i e r a f o r m ę c h ł o p s k i e g o wesela — i to wesela k r a k o w skiego ( i l . 4, 5). O z w y c z a j u t y m pisze Gloger: „ P r z e b i e r a n i e się m ł o d z i e ż y kuligowej w r ó ż n e nacje i stany p o z o s t a ł o d o t ą d j a k o zwyczaj zapustny l u d u , a przebieranie się za c h ł o p ó w p o z o s t a ł o w zwyczaju „ k r a k o w s k i c h wesel" p o ł ą c z o n y c h z 10 kuligiem" . 3 2 t u r y p o d h a l a ń s k i e j d a ł o m i e s z k a ń c o m Podhala w i a r ę we w ł a s n ą w a r t o ś ć , a t a u d z i e l i ł a się regionom s ą s i e d n i m . Podobnie rzecz się m i a ł a ze strojem k r a k o w s k i m , t y l k o że jego „ o d k r y c i e " n a s t ą p i ł o o w i e k w c z e ś n i e j , bo j u ż z k o ń c e m X V I I I w . S p r z y j a ł a t e m u o g ó l n a atmosfera, j a k a się w ó w c z a s w y t w o r z y ł a w modzie, a szczególnie modzie kobiecej. W e F r a n c j i przebierano się za pasterzy i p a s t e r k i , p a n o w a ł s t y l z w a n y „ s i e l a n ­ k o w y m " . Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i pisze, że w drugiej p o ł o w i e r z ą d ó w S t a n i s ł a w a A u g u s t a „ z a s z ł a co do u b i o r ó w k o b i e c y c h w całej E u r o p i e zmiana, od i n n y c h i m y j ą p r z e j ę l i ś m y . Zarzucono wszys­ t k o co dziwaczne", wprowadzono n o w y s t y l w ubiorze — „ p r o ­ 4 stota i p r z y j e m n o ś ć jogo c e c h ą . . . " . W e s z ł a w ó w c z a s w m o d ę suk­ nia kobieca zwana „ k r a k o w i a n k ą " . T e n ż e G o ł ę b i o w s k i pisze o n i e j : „ k r a k o w i a k ó w suknia, p r z y p o m i n a j ą c a i c h u b i ó r , i c h k r o j e m zro­ b i o n a s t a ł a się m o d n ą i noszono j ą z upodobaniem. Granatowa b y ł a z w y k l e z s z n u r k o w a n i e m i obszyciem k a r m a z y n o w y m " ' . N i e k t ó r z y badacze p o c z ą t k i m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i ł ą c z ą z f a k t o m , że balet S t a n i s ł a w a A u g u s t a w y s t ę p o w a ł p o d koniec jego panowania w s t y l i z o w a n y c h strojach 6 krakowskich , zaś d e c y d u j ą c ą r o l ę p r z y w y b o r z e togo w ł a ś n i e a nie innego u b i o r u ludowego m i a ł a o d e g r a ć jego „ b a r w n o ś ć " i „ s c e n i c z n o ś ć " . Możli­ we, że w a l o r y a r t y s t y c z n e tego s t r o j u o d e g r a ł y t u r o l ę , ale prze­ branie tancerzy w k o s t i u m y k r a k o w s k i e b y ł o , j a k s ą d z ę , nie t y l e 7 p r z y c z y n ą p ó ź n i e j s z e j m o d y , ile s k u t k i e m m o d y w c z e ś n i e j s z e j . W y d a j e się z g o ł a nieprawdopodobne, na tle ó w c z e s n e j e p o k i , b y k o b i e t y polskie X V I I I w . c z e r p a ł y inspiracje dla nowej m o d y z k o s t i u m ó w scenicznych baletnic. T o raczej balet przebrano w m o d n y w ó w c z a s s t r ó j k r a k o w s k i , b y d o g o d z i ć g u s t o m publicz­ ności. Obok e l e m e n t ó w s t r o j u krakowskiego w modzie elitarnej i wprowadzenia t e g o ż s t r o j u na s c e n ę t e a t r u k r ó l e w s k i e g o , u b i ó r c h ł o p ó w w ogóle, a u b i ó r c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h w szczegól­ n o ś c i , stal się przebraniem k a r n a w a ł o w y m szlachty. W y s t a r c z y 68 �D o s k o n a ł y opis takiego w ł a ś n i e kuligu-wesela, j a k i o d b y ł się w 1843 r., a w y r u s z y ł z K r z e s ł a w i c pod K r a k o w o m (dziś teren Nowej H u t y ) , p o z o s t a w i ł n a m K a z i m i e r z G i r t l e r " . J e d n y m z d o w o d ó w p o p u l a r n o ś c i czy — jeśli k t o ś w o l i — mody na c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h jeszcze w X V I I I w . jest s ł y n ­ na opera do l i b r e t t a Wojciecha B o g u s ł a w s k i e g o — Cud ny czyli Krakowiacy mniema­ i Górale, w y s t a w i o n a po raz pierwszy w mar­ cu 1794 r. (a więc na m i e s i ą c przed b i t w ą pod Racławicami). Grywana p ó ź n i e j w i e l o k r o t n i e , b y ł a nie t y l k o w y n i k i e m ówczes­ nej mody, ale s t a ł a się przez c a ł y wiek X I X p r o p a g a t o r k ą s t r ó j u K r a k o w i a k ó w (a. t a k ż e i G ó r a l i ) . N a podstawie t y c h p r z y k ł a d ó w m o ż e m y p o w i e d z i e ć , że j u ż w X V I I I w. pod w p ł y w e m w z o r ó w p ł y n ą c y c h z Z a c h o d u zro­ dziła się u nas m o d a n a w i e j s k o ś ć , k t ó r a z n a l a z ł a swój w y r a z w sukniach kobiecych (wspomniana wyżej „krakowianka") i w sztuce teatralnej (balet i opera). P o m i j a m t u s p r a w ę k u l i g u , g d y ż p r z e b i e r a ń c ó w k u l i g o w y c h s k ł o n n a jestem ł ą c z y ć ze star­ szymi niż osiemnastowieczne z w y c z a j a m i , w s p ó l n y m i dla c h ł o ­ p ó w i szlachty. Jedynie jego p r z e k s z t a ł c e n i e się w wesele k r a ­ kowskie n a l e ż y j u ż do omawianej k a t e g o r i i zjawisk z w i ą z a n y c h z m o d ą na K r a k o w i a k ó w w ogóle. N i e p o t r a f i ę n a t o m i a s t odpo­ wiedzieć na p y t a n i e , co b y ł o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą , że w m o ­ dzie na l u d o w o ś ć w X V I I I w . w y b ó r p a d ł w ł a ś n i e na s t r ó j k r a ­ kowski. D o m y s ł ó w m o ż e b y ć t u wiele, ale o b i e k t y w n y c h dowo­ d ó w historycznych na razie b r a k . P r z e c h o d z ą c do n u r t u patriotycznego w h i s t o r i i u t r w a l e n i a się p o p u l a r n o ś c i krakowskiego s t r o j u — m o m e n t e m przełomo­ w y m s t a ł a się insurekcja k o ś c i u s z k o w s k a . B i t w a p o d R a c ł a w i c a ­ m i , w k t ó r e j z w y k ł a wiejska piechota d y m o w a obdarzona z o s t a ł a zaszczytnym tytułem Regimentu Grenadierów Krakowskich, a wódz naczelny Tadeusz K o ś c i u s z k o p r z y b r a ł c h ł o p s k ą (kra­ kowską) s u k m a n ę , z a p o c z ą t k o w a ł a karierę męskiego stroju chło­ p ó w podkrakowskich j a k o m u n d u r u wojskowego. „ K r a k u s i " po­ j a w i a j ą się w w o j s k u p o l s k i m w latach 1813—1815, d o w o d z o n y m przez K s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego. S t r ó j k r a k o w s k i jest m u n ­ durem w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m 1831 r . 1 2 i w walkach wyz­ woleńczych W i o s n y L u d ó w 1848 r. Gloger w ś r ó d trzech t y p o ­ wych dla Polski f o r m a c j i (i m u n d u r ó w ) w o j s k o w y c h w y m i e n i a 1 1 huzarię, utanów i krakusów - . Tak właśnie, u ż y t y jako mundur, strój k r a k o w s k i poznali wszyscy Polacy z a r ó w n o w najodleglej­ szych od K r a k o w a dzielnicach k r a j u , j a k i poza g r a n i c a m i . D o jogo rozpropagowania p r z y c z y n i ł a się przede w s z y s t k i m p o p u ­ larność, j a k ą od ostatniej ć w i e r c i X V I I I w . , poprzez c a ł y w i e k X I X i p o c z ą t k i X X w . cieszył się K o ś c i u s z k o . P o d o b i z n y wodza przybranego w k r a k o w s k ą s u k m a n ę i r o g a t y w k ę z d o b i ł y przez 1 4 cały wiek X I X k a ż d y p r a w i e p o l s k i d o m . W p o c z ą t k a c h X I X w . coraz silniej daje o sobie z n a ć tenden­ cja już nio t y l k o politycznego odrodzenia P o l s k i , ale i duchowego odrodzenia p o l s k o ś c i . Jest to reakcja z a r ó w n o na d a t u j ą c y się od wieku poprzedniego zalew cudzoziemszczyzny, j a k i na coraz silniojszo w p ł y w y z a b o r c ó w , wreszcie n a s k o s t n i a ł y i b e z u ż y t e c z ­ ny w walce o o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w ą n a r o d u , dotychczas o b o w i ą ­ z u j ą c y model klasyczny k u l t u r y . Z a c z y n a j ą d o c i e r a ć do nas idee romantyzmu, a równocześnie panslawizmu. P r z e ł o m o w y m staje się rok 1818, k i e d y to u k a z u j ą się s t u d i a Chodakowskiego i B r o 1 d z i ń s k i e g o ' . I c h koncepcja jest p o d o b n a : idealizowanie s ł o w i a ń ­ skiej p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e j przeszłości i n a w o ł y w a n i e do szuka­ nia joj ś l a d ó w nie w k u l t u r z e w a r s t w e l i t a r n y c h , zbudowanej na obcych wzorach, lecz w k u l t u r z e polskiego l u d u . U w a ż a się, że l u d p r z e c h o w a ł w swej t r a d y c j i wiele r o d z i m y c h pierwiastków czysto s ł o w i a ń s k i c h , p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h . N a l e ż y je o d s z u k a ć , w y d o b y ć z zapomnienia i na nich b u d o w a ć n o w ą k u l t u r ę naro­ dową. N o w a ideologia, k t ó r a z n a l a z ł a niezwykle p o d a t n y grunt i szybko zaczęła się r o z w i j a ć , stawia w z u p e ł n i e i n n y m niż do­ tychczas świetle k u l t u r ę c h ł o p s k ą . J u ż się jej nio u w a ż a za p r y ­ m i t y w n ą , w u l g a r n ą , g o d n ą l e k c e w a ż e n i a — bo to w ł a ś n i e ona p r z e c h o w a ł a d a w n ą k u l t u r ę naszego n a r o d u . O d k u l t u r y ludowej I I . 2. Sceniczny s t r ó j k r a k o w i a n k i . Rys. s y g n o w a n y : Eustachy Z . , 22 x 16,2 c m , X I X w . U . 3. G ó r a l z Czarnego Dunajca. R y s . z t o k i Teofila K o p y s t y ń s k i o g o . I I . 4, 5. Przebranie kuligowe „ k r a k o w ­ skie" z k o ń c a X I X w . : gorset i s p ó d n i c a . I I . 6. Stylizowana kierezja k r a k o w s k a , szyta j a k o liberia dla dworskiego stangreta, z końca X I X w. 69 �I I . 7. D r u ż b a z banderii ż y d o w s k i e j w strojach k r a k o w s k i c h na weselu c ó r k i rabina H a l b e r s t a m m a z Bobowej, lata trzydzieste. oczekuje się, że to ona odrodzi k u l t u r ę e l i t a r n ą , w niej szuka się (dzięki inspiracji do t w ó r c z o ś c i , z w ł a s z c z a literackiej. T a k i stosunek do K r a k o w s k i e j , j a k j ą w t e d y nazywano), ale udziela schronienia l i ­ działającej tu Wszechnicy Jagiellońskiej — Akademii k u l t u r y l u d o w e j n i e z w y k l e podnosi jej r a n g ę , c z y n i j ą wzorem c z n y m d z i a ł a c z o m p o l i t y c z n y m z i n n y c h dzielnic. Zwraca t o po­ do nownie oczy c a ł e g o k r a j u n a d a w n ą stolicę P i a s t ó w i J a g i e l l o n ó w , naśladowania. N a nowej ideologii k u l t u r o w e j o p a r t y jest r o z w i j a j ą c y się w t y m czasie r u c h s p o ł e c z n y , c a ł k o w i c i e k i e r o w a n y przez ó w c z e s ­ n ą inteligencję (chłopi nie m a j ą t u swego u d z i a ł u — m ó w i się na samo miasto i o t a c z a j ą c y go region. L u d p o d k r a k o w s k i , w k t ó r y m o d powstania k o ś c i u s z k o w ­ skiego d o p a t r y w a n o się szczególnej dzielności i p a t r i o t y z m u , nie o n i c h , ale bez n i c h ) . N a dawniejsze koncepcje r ó w n o ś c i s p o ł e c z ­ z a w i ó d ł nadziei w okresie n a j c i ę ż s z e j p r ó b y — n i e u o z e s t n i c z y ł nej w s z y s t k i c h s t a n ó w n a k ł a d a się coraz to silniejsze p r z e ś w i a d ­ w rzezi galicyjskiej w 1846 r. Przeciwnie, u ś w i a d o m i e n i e n a r o d u czenie, ż e wyzwolenie p o l i t y c z n e P o l s k i m o ż l i w e jest t y ł k o p r z y m u s i a ł o t u b y ć istotnie w i ę k s z e n i ż w i n n y c h dzielnicach k r a j u , w s p ó ł u d z i a l e w a r s t w y c h ł o p s k i e j . P i e r w s z y m tego p r z y k ł a d e m g d y ż kosynierzy k r a k o w s c y ponownie w y s t ą p i l i zbrojnie w obro­ była armia kościuszkowska. U p a d e k p o w s t a n i a listopadowego u t w i e r d z a jeszcze i d e o l o g ó w r u c h ó w w o l n o ś c i o w y c h , że bez po­ wstania c a ł e g o n a r o d u nie m a co m a r z y ć o p o w o d z e n i u w a l k i nie polskiej s p r a w y w okresie W i o s n y L u d ó w . P r z y c z y n i ł o się t o jeszcze do u t r w a l e n i a p o p u l a r n o ś c i l u d u krakowskiego w całej Polsce. zbrojnej z zaborcami. N a l e ż y w i ę c nie t y l k o c z e r p a ć z k u l t u r y P o ł o w a X I X w . t o okres nasilenia m o d y n a „ k r a k o w i a k ó w " naSZe^O l u d u , ale iść m i ę d z y l u d i u ś w i a d o m i ć go o jego w ł a s n e j i s t r ó j k r a k o w s k i . P o j a w i a się zwyczaj przebierania s ł u ż b y dwor­ w a r t o ś c i i p r z y n a l e ż n o ś c i do n a r o d u polskiego. Ó w c z e ś n i ideolo- skiej, szczególnie s t a n g r e t ó w w u b i ó r k r a k o w s k i , k t ó r y t y m d z y - a g i t a t o r z y nowego r u c h u p r z y w d z i e w a j ą s t r ó j c h ł o p s k i m y m staje się rodzajem l i b e r i i " . Poza o g ó l n ą m o d ą na z y s k a ć zaufanie w s i by a r ó w n o c z e ś n i e z a m a n i f e s t o w a ć swe demo­ kratyczne p o g l ą d y sa­ wszystko co k r a k o w s k i e , gra w t y m w y p a d k u rolę zapewne b a r w n o ś ć i j u ­ n a c k i w y g l ą d takiego stroju, z w ł a s z c z a barwnej kierezji ( i l . 6). J a k k o l w i e k wspomniane t u koncepcje nie m a j ą niego w p ł y w u na r o z w ó j p o p u l a r n o ś c i s t r o j u bezpośred­ ludowego Krako­ c z a p k i z p a w i m i p i ó r a m i i pasa z b r z ę k a d ł a m i . Widowiskowy charakter m a j ą t e ż wprowadzone w 2. p o ł . X I X w. banderie k r a ­ w i a k ó w , s ą j e d n a k d o s k o n a ł y m p r z y g o t o w a n i e m psychologicz­ kowskie — o d d z i a ł y o d ś w i ę t n i e u b r a n y c h K r a k o w i a k ó w na n y m w a r s t w e l i t a r n y c h do p r z y j ę c i a w a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j , niach ( i l . 8). P o j a w i a j ą się one p r z y okazji u r o c z y s t o ś c i z w i ą z a ­ a t y m samym stroju n y c h z p r z y b y c i e m w y b i t n y c h o s o b i s t o ś c i politycznych chłopskiego. P o w r ó ć m y j e d n a k do samego s t r o j u k r a k o w s k i e g o . Jego po­ ko­ i kościel­ n y c h , a t a k ż e p r z y u r o c z y s t o ś c i a c h weselnych, zrazu w s a m y m p u l a r n o ś ć , d a t u j ą c a się jeszcze z k o ń c a X V I I I w., zyskuje dalsze K r a k o w i e , p ó ź n i e j i poza jogo granicami. Banderie w strojach kra­ poparcie w w y p a d k a c h p o l i t y c z n y c h X I X w . W 1815 r. powstaje kowskich Rzeczpospolita K r a k o w s k a , j a k o j e d y n y po rozbiorach skrawek skich ( i l . 7 ) i ' . wolnej polskiej ziemi. W c i ą g u 33 l a t swego istnienia m a l e ń k a Rzeczpospolita staje się nie 70 t y l k o o ś r o d k i e m polskiej kultury w y s t ę p o w a ł y nawot na n i e k t ó r y c h weselach ż y d o w ­ M o d ę na l u d o w y s t r ó j k r a k o w s k i z a p r o p a g o w a ł a na p r z e ł o ­ mie X I X i X X w . M ł o d a Polska. D o s z ł y do g ł o s u z a r ó w n o czyn- �n i k i patriotyczne, s p o ł e c z n e ( p r z y b i e r a j ą c e czasem groteskowe S t a r a l i ś m y się p o d d a ć analizie n i e k t ó r e wyselekcjonowane formy c h l o p o m a ń s t w a ) , j a k r ó w n i e ż — w t y m w y p a d k u c h y b a c z y n n i k i , j a k i e w p ł y n ę ł y na r o z w i n i ę c i e się m o d y na s t r ó j k r a ­ przede w s z y s t k i m — w a l o r y artystyczne k u l t u r y p o d k r a k o w s k i e j k o w s k i . P o d z i a ł to na pewno w d u ż e j mierze sztuczny, g d y ż w k u l ­ na tle szarzyzny ó w c z e s n e j m o d y elitarnej. Fascynacja b a r w n ą , turze polskiej X I X w. t r u d n o o d r ó ż n i ć ideologię s p o ł e c z n ą od na­ wsią p o d k r a k o w s k ą z n a l a z ł a s w ó j a r t y s t y c z n y w y r a z w malar­ r o d o w o - w y z w o l e ń c z e j . K a ż d a nowo r o d z ą c a się idea l i t e r a c k a , stwie m ł o d o p o l s k i m , w ó w c z e s n e j literaturze (Sewer) i teatrze, n a u k o w a , s p o ł e c z n a p r z o s j ą k n i ę t a b y ł a w t y m czasie n a r o d o w ą z Weselem W y s p i a ń s k i e g o na czele. Sprawy te są j u ż n a m histo­ i d e ą w o l n o ś c i o w ą i jej m i a ł a s ł u ż y ć . Dlatego toż w ś r ó d c z y n n i k ó w , rycznie bliższe i powszechnie znane, nie b ę d z i e m y więc p o ś w i ę ­ j a k i e w p ł y n ę ł y na upowszoehnienio się s t r o j u krakowskiego j a k o cać i m t u więcej miejsca. stroju P r z e g l ą d r ó ż n y c h faz m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i należałoby zakończyć jego n a j n o w s z y m i dziejami. Jeszcze w okresie m i ę d z y ­ wojennym b y ł a to m o d a nader ż y w o t n a ; s t r ó j k r a k o w s k i nadal pelnil rolę stroju narodowego. Starsze pokolenie p a m i ę t a jeszcze rewie wojskowe okresu m i ę d z y w o j e n n e g o z okazji ś w i ą t narodo­ wych, kiedy to c z ę s t o w y s t ę p o w a ł o d d z i a ł k r a k u s ó w na koniach. Banderie krakowskie m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć a ż do I I w o j n y ś w i a t o ­ wej. W s z k o ł a c h uczono się t a ń c z y ć k r a k o w i a k a , a w czasie pro­ cesji religijnych d z i e w c z y n k i przebrane w stroje k r a k o w s k i e sy­ p a ł y k w i a t y . Po k r a k o w s k u ubierano nieraz dzieci z okazji ś w i ą t narodowych i religijnych. W s ł y n n y c h Sukiennicach k r a k o w s k i c h szereg k r a m ó w s p e c j a l i z o w a ł o się w s p r z e d a ż y d z i e c i ę c y c h ubio­ narodowego, na p i e r w s z y m miejscu s k ł o n n a jostem sta­ w i a ć c z y n n i k i p a t r i o t y c z n e , w y w o d z ą c e się od p o w s t a n i a k o ś ­ ciuszkowskiego, a za d z i e ń , w k t ó r y m z r o d z i ł a się c h w a ł a s t r o j u krakowskiego, u w a ż a m d z i e ń b i t w y p o d R a c ł a w i c a m i . N i o m o ż ­ na p o m i n ą ć c a ł e g o szeregu p r z y c z y n , k t ó r e p o d b u d o w a ł y i p ó ź ­ niej u t r w a l i ł y p o z y c j ę tego s t r o j u (ideo p r a s ł o w i a ń s k o ś c i k u l t u r y ludowej, ideo demokratyczne i t d . ) , ale b y ł y b y to c z y n n i k i , k t ó r e p o d b u d o w a ł y b y k a ż d y inny strój chłopski. W y j ą t e k stanowi jody­ nie owa nie w y j a ś n i o n a bliżej X V I I I - w i e c z n a m o d a „ k r a k o w s k a " , jaka poprzedziła wystąpienie kosynierów Kościuszki. B y ć możo, to ona w ł a ś n i e s t w o r z y ł a p o d a t n y g r u n t , na k t ó r y m t a k łatwo p r z y j ą ł się i u t r w a l i ł w z ó r K r a k u s a z p ó l r a c ł a w i c k i c h . J a k ż o ż r ó ż n y w y r a z p r z y b i e r a ł a m o d a na s t r ó j krakowski! rów krakowskich — t r a d y c j a t a ż y ł a jeszcze przez pierwsze d w u ­ X V I I I - w i e c z n a suknia w y r a ż a ł a p o w r ó t do n a t u r y , do p r o s t o t y dziestolecie po I I wojnie. K r a k o w i a c y i K r a k o w i a n k i b y l i nieod­ s t r o j u . S t r ó j k r a k o w s k i s t a ł się t r a d y c y j n y m łączną d e k o r a c j ą d o ż y n e k p a ń s t w o w y c h i ś w i ą t Dzieci w a ł o w y m ( k u l i g o w y m ) szlachty. P ó ź n i e j zrobiono z niego liborię ( i l . 9). w strojach k r a k o w s k i c h w i t a ł y i ż e g n a ł y k w i a t a m i przebraniom karna­ osobistości, stangretów, a równocześnie był wyrazem walki o wolność i jako ś w i a t a politycznego t a k polskie, j a k i c u d z o z i e m c ó w . Wreszcie, taki mundurem wojskowym. Był manifestacją uczuć patriotycz­ o czym t e ż j u ż wiele pisano, s t r ó j k r a k o w s k i p e ł n i ł rolę narodo­ n y c h a zarazem orientacji demokratycznej i z b l i ż e n i a do wego stroju polskiego w ś r ó d Polonii, bez w z g l ę d u n a t o , s k ą d b y ł t a k ż e w i d o m y m znakiem szacunku dla k u l t u r y ludowej j a k o po­ ludu, chodzili ludzie, k t ó r z y go przywdziewali, b y w ten s p o s ó b zama­ k o n t y n u a c j i rodzimej k u l t u r y s ł o w i a ń s k i e j . Oceniono też jogo ma- nifestować o d r ę b n o ś ć od o t a c z a j ą c e g o , l o w n i c z o ś ć i p i ę k n o . Może w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł t a k wiele obcego narodowo łeczeństwa, a r ó w n o c z e ś n i e p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u 8 (il. 10) i . F u n k c j ę t ę p e ł n i już t y l k o u b i o r e m dzieci spo­ polskiego idei, że k a ż d y m ó g ł w n i m z n a l e ź ć s y m b o l swych u c z u ć politycz­ t a m nadal, c h o ć o ile w i e m , s t a ł się n y c h , s p o ł e c z n y c h , estetycznych — s t a ł się strojem n a r o d o w y m , polonijnych. w s p ó l n y m dobrem wszystkich P o l a k ó w . I I . 8. Banderia k r a k o w s k a z l a t t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. 71 �9 N a l e ż a ł o b y jeszcze na z a k o ń c z e n i e p o s t a w i ć p y t a n i e — dla­ checkiej, ż y w y m nadal, m i m o o d w r o t u o d staroszlacheckich ido czego a k u r a t u b i ó r c h ł o p s k i a nie szlachecki z y s k a ł w X I X w . a ł ó w . S t r ó j szlachecki ( w y d o b y w a n y j u ż t y l k o j a k o r e k w i z y t h i rangę stroju ogólno-narodowogo ? Przyczyn mogło wiele, storyczny n a u r o c z y s t o ś c i rodzinne w sforach a r y s t o k r a t y c z n y c h w s k a ż ę t u j e d n a k te t y l k o , k t ó r e w y d a j ą m i się szczególnie istot­ rzadziej drobno-szlacheckieh) b y ł c e c h ą w y r ó ż n i a j ą c ą warstwi ne. Przedo w s z y s t k i m t r a d y c y j n y s t r ó j szlachecki (czy szlachoc- u w a ż a n ą wciąż jeszcze za p r z o d u j ą c ą i przebranie się w e ń z w y k k o - m i o s z c z a ń s k i , t z w . s t r ó j polski) z a g i n ą ł znacznie w c z e ś n i e j n i ż lego mieszczanina, a t y m bardziej c h ł o p a , nawet w najlepszycl c h ł o p s k i . J u ż z k o ń c e m X V I I I w . obserwujemy jego g w a ł t o w n y p a t r i o t y c z n y c h intencjach, u w a ż a n o b y ł o b y za n i e t a k t , „ s t r o j e regres. A l e nie to b y ł o n a j w a ż n i e j s z e . P o w a ż n ą rolę m o g ł o t u ode­ nie się w cudze p i ó r a " . N a t o m i a s t w w y p a d k u , k i e d y szlachcii g r a ć s k o m p r o m i t o w a n i e się t r a d y c y j n e j „ s z l a c h e t c z y z n y " , k t ó r a czy mieszczanin p r z y w d z i e w a ł na siobie s t r ó j c h ł o p s k i l u b jego ele doprowadziła Odnowy politycznej men t y , m a n i f e s t o w a ł nie t y l k o p a t r i o t y z m i d e m o k r a t y c z n ą orien i moralnej n a r o d u t r u d n o b y ł o s z u k a ć w t y m , co ł ą c z y ł o się z nie- t a c j ę : s a m y m t y m f a k t e m r o b i ł niejako zaszczyt warstwie c h ł o p c h w a l e b n ą n i e d a w n ą p r z e s z ł o ś c i ą . Wielo nadziei p o k ł a d a n o w l u ­ skioj. Ś m i e m w y r a z i ć t u przypuszczenio, że ta sama cyganerii dzie (często b e z k r y t y c z n i e i d e a l i z o w a n y m ) , w n i m widziano p r z y ­ m ł o d o p o l s k a , w y w o d z ą c a się p r z e c i e ż w w i ę k s z o ś c i ze sfer szła szłość n a r o d o w ą . J e d n ą z p r z y c z y n , dla k t ó r y c h s t r ó j c h ł o p s k i , chockich, k t ó r a t a k c h ę t n i e s t r o i ł a się w s u k m a n y , a nie szlachecki, s t a ł się r e p r e z e n t a t y w n y , w i d z ę t a k ż e w zakorze­ bez e n t u z j a z m u , g d y b y K u b a z Wesela czy nawet p e ł e n g o d n o ś ć n i o n y m g ł ę b o k o w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m do I I w o j n y ś w i a t o w e j Czepiec u b r a l i się w d o w ó d zbratania się w s z y s t k i c h s t a n ó w — p r z e k o n a n i u o w y ż s z o ś c i s p o ł e c z n e j i t o w a r z y s k i e j w a r s t w y szla­ w kontusze do upadku niepodległości. być patrzyłaby szlacheckie. PRZYPISY * U w a g i na marginesie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na O g ó l n o ­ polskim Seminarium P o ś w i ę c o n y m Strojowi Ludowemu, K r a k ó w , listopad 1974 r . J a n St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, „ B i b l i o t e k a K u l t u r y " , t . 1, w y d . Trzaska, E v e r t , M i c h a l s k i , Warszawa 1947. O intere­ s u j ą c y m nas zagadnieniu na s t r o n a c h : 376—389. Tadeusz Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. V , z. 9, W r o c ł a w 1960 oraz te­ goż autora, Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . V , K r a k ó w 1974. 1 2 72 3 N a t y m miejscu p r a g n ę p o d z i ę k o w a ć dr Januszowi K a m o c k i e m u za u d o s t ę p n i e n i e m i maszynopisu swej nie publiko­ wanej p r a c y : Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski południowej w dobie porozbiorowej. 1772—1918, a szczególnie r o z d z i a ł u V : Ekspansja ubioru krakowskiego. Wytworzenie się mody na strój krakowski. Jestem M u r ó w n i e ż w d z i ę c z n a za cenne u w a g i , j a k i c h nio szczędził po przeczytaniu pierwszoj redakcji niniejszego p r z y c z y n k u . D z i ę k u j ę r ó w n i e ż za u w a g i p a n i o m prof. dr I r e n i e T u r n a u i m g r K r y s t y n i e H e r m a n o w i c z - N o w a kowej. ��4 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych sposobem dykcyonarza ułożone i opisane przez .... Warszawa 1830, s. 64. G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę s. 179. Prawie d o s ł o w n i e w i a d o m o ś ć t ę p o w t a r z a Z y g m u n t Gloger, Encyklopedia Staro­ polska, Warszawa 1972, t . I I I , s. 94, a za n i m w s p ó ł c z e ś n i histo­ rycy ubiorów. Seweryn pisze w c y t . p r a c y Strój Krakowiaków wschod­ nich: „ T a n c e r k i — j a k d o k u m e n t u j e t o gwasz Antoniego Za­ leskiego, z r e z y g n o w a ł y z o b o w i ą z k o w y c h na wsi zapasek, p r z y j ą w s z y k r ó t k i e do k o l a n s p ó d n i c z k i k r y n o l i n o w a t o w y d ę t e i zdobne w o k o ł o a ż w cztery szerokie szlaki falbanek z n a s z y t ą U nasady w s t ą ż k ą k o l o r o w ą l u b b ł y s z c z ą c ą l a m ą . Reszty s t r o j u d o p e ł n i a ł y nausznico z k w i a t ó w , kaftan k o ł o w y , b i a ł e p o ń c z o s z k i i płytkie pantofelki. 5 6 S t r ó j z a ś p a r t n e r a t a k modnie odzianej t a n c e r k i s k ł a d a ł się z r o g a t y w k i zdobnej w p i ó r a pawie, z b i a ł y c h l u b ż ó ł t y c h spodni wpuszczonych w m i ę k k i e cholewy b u t ó w oraz z granatowego kaftana, do k t ó r e g o dodawano t r ó j k ą t n ą s u k ę , suto ornamento­ w a n ą naszyciami ze srebrnych g a l o n i k ó w i b ł y s z c z ą c y c h sze­ l ą ż k ó w " (s. 25). 7 N i e jest w y k l u c z o n e , ż e do przebrania baletu k r ó l e w s k i e g o w stroje k r a k o w s k i e p r z y c z y n i ł się i n c y d e n t opisany przez Go­ ł ę b i o w s k i e g o . Pisze on, nie p o d a j ą c niestety d a t y , że „ g d y Sta­ n i s ł a w A u g u s t b y ł w K r a k o w s k i e m na b a l u , t a ń c o w a n o k r a k o ­ w i a k a w ubiorach l u d u " . Rzecz c a ł a z a k o ń c z y ł a się r o m a n t y c z n i e , g d y ż k r ó l oczarowany p i ę k n e m i b a r w n o ś c i ą t a ń c a u ł a t w i ł j e d n e m u z tancerzy m a r i a ż z u k o c h a n ą , na k t ó r y d o t ą d rodzice p a n n y nie d a w a l i przyzwolenia. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 321—322. P o r ó w n a j p r z y p i s 7. 8 9 J ę d r z e j K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, „ B i b l i o t e k a N a r o d o w a " , Seria I , n r 88, W r o c ł a w 1950, s. 549—550. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 118. 1 0 1 1 K a z i m i e r z G i r t l e r , Opowiadania, t . I : Pamiętniki z łat 1803—1831, t . I I : Pamiętniki z łat 1832—1857, K r a k ó w 1971. Przedmowa i w y b ó r t e k s t u Z b i g n i e w J a b ł o ń s k i . Opracowanie t e k s t u i p r z y p i s y Z b . J a b ł o ń s k i i J a n Staszek Ze w z g l ę d u na w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć tego ź r ó d ł a t a k dla oby­ c z a j o w o ś c i ó w c z e s n e j , j a k i d l a h i s t o r i i s t r o j u krakowskiego oraz, żo ź r ó d ł o t o jest m a ł o znane i w y k o r z y s t y w a n e , u w a ż a m za celowe przytoczenie t u o p i s ó w , na j a k i e się p o w o ł u j ę : „ Z n a n y t o w s z y s t k i m k u l i g o w y obyczaj, że n i b y to przedstawia wesele k r a k o w i a k ó w . Odwieczna sielanka, k t ó r ą szlachta o d g r y w a ć l u b i ł a . . . B y ł a w t y m k u l i g u p a n n ą m ł o d ą panna T e k l a K o b y ­ l i ń s k a , a narzeczonym I g n a c y O d r z y w o l s k i , m o j a ' ż o n a sta­ r o ś c i n ą , p a n i P i o t r o w a m ł y n a r k ą , a d r u h i e n i d r u ż b ó w , i gawiedzi, par ze d w a d z i e ś c i a . . . W k u l i g u nie szło o k o m e d i ę , o n a ś l a d o ­ wanie w i e ś n i a c t w a , bo to z b l i ż a ł o b y go do karczemnej ochoty, na całej p r z e c i e ż zabawie m u s i a ł y b y ć cechy w i e ś n i a c z e , bez k t ó r y c h k u l i g t r a c i ł b y s w ó j charakter. Scena z a s a d z a ł a się na t y m , że n i b y to p a ń s t w o , dziedzice, p o d e j m u j ą s w ą h o j n o ś c i ą wesele p o d d a n y c h , poza t y m nie szla dalej ż a d n a i n t r y g a . . . Co do s t r o j ó w , te w ostatnich czasach p o s u n ę ł y się — j a k o i wszystko — do z b y t k u . U b r a n i e m ę s k i e b y ł o n a s t ę p n e : ko­ szulka m a się r o z u m i e ć d e l i k a t n a , webowa, m a j t k i szerokie do b u t ó w , ż ó ł t e , n a n k i n o w e , n a ś l a d u j ą c e s k ó r z a k i ; b u t y z cho­ l e w a m i n i e z b y t w y s o k i m i , u t y c h obcasy obito b l a c h ą b i a ł ą , brzęczącą, gdy w t a ń c u nogą o nogę bito hołubce, zwłaszcza w mazurze. O d pasa s p a d a ł a na m a j t k i n i b y to koszulka, właści­ wie fartuszek, mocno sfaldowany, o s z y t y blaszkami ś w i e c ą c y m i i k o r o n k a m i . Opasywano się n a to pasem z b i a ł e g o rzemienia, t a k z w a n y m k o w a n y m , bo c z ę s t o n a b i t y b y ł m o s i ę ż n y m i ćwiecz­ k a m i i k ó ł k a m i m o s i ę ż n y m i , u tego b y w a ł i n o ż y k , i krzesiwko. Z c a ł e g o t e ż u b r a n i a wiejskiego t e n jeden rodzaj pasa prze­ c h o w a ł się w p i e r w o t n e j formie, g d y go za mego d z i e c i ń s t w a p a m i ę t a m . N a k o s z u l ę wdziewano k a f t a n , c z y l i k a m i z e l ę ciemno szafirowego k o l o r u , z cienkiego sukna, z g u z i c z k a m i , p ę t l i c z k a m i , hafteczkami, j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m s z y t ą , a za w i e r z c h n i ą s u k n i ę s u k m a n ę , jeśli b y ł a b i a ł a , a j a k g r a n a t o w a to j u ż zwala się k a r a z j ą . R o g i u niej r z ę s i s t o blaszkami z ł o t y m i i s r e b r n y m i , i j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m b y ł y w desenie rozmaite wyszywane, a z a ś k o ł n i e r z u n i e j , n a plecy s p a d a j ą c y , na dnie czerwonyn b y w a ł wzorzysto n a s z y t y r ó ż n y m i ś w i e c i d ł a m i , blaszl folgami i t p . . . . P o d s z y j ą świeciła spinka, a b y w a ł a nie ża droga. Czapka czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , u niej r ó ż ś w i e c ą c e k w i a t k i i koniecznie pawio p i ó r a . . . B i a ł e sukn b y ł y u ż y w a n o na k u l i g przez p o w a ż n e f i g u r y , n i b y to star s o ł t y s a , m ł y n a r z a , k t ó r y t e ż w kapocie m i e s z c z a ń s k i e j b j Organista, podobnie b a k a ł a r z , m i e w a ł na sobie ż u p a n kwieć opasany c z e r w o n y m w e ł n i a n y m pasem, a ż y d e k pacht czy p r o p i n a t o r , t y l k o miasto czosnku i cebuli p a c h n i a ł Joc -Clubem l u b Ess-Bouquetem. Co k o b i e t y , te m i a ł y pole do w y b o r u k o l o r ó w w e d ł u g w ł a s n e j w o l i , co i m b y ł o do t w a r z y . O r g a n i ś c i n a , starość s o ł t y s k a , m ł y n a r k a — m a t r o n y p o w a ż n i e j s z e m i e w a ł y ubra M o j a ż o n a ... m i a ł a s p ó d n i c ę k a r m a z y n o w a adamaszku galonami u d o ł u o b s z y w a n ą , czarny a k s a m i t n y gorsocik, sza rowany w ą s k i m i k o r o n k o w y m i g a l o n k a m i , na wierzch sukir k o b i e c ą , c z y l i k u b r a k g r a n a t o w y sukienny, suto b r a m o w i sięgający w y ż e j k o l a n , f u t e r k i e m b i a ł y m podszyty. Fartuszel t e n b y ł cackiem w y t w o r u . N a głowie chustka b i a ł a , po wiej w i ą z a n a , bardzo strojna. K o r a l e ogromne, k o l c z y k i d u ż e , wres chustka kolorowa do n a k r y c i a k i b i c i po zdjęciu k u b r a k a . D o u r a n i ą j e j , a szczególnie u ł o ż e n i a c h u s t k i na głowie, p o d ł u g n< najpierwszej m o d y k r a k o w s k i e j , p r z y c h o d z i ł a m ł y n a r k a ki s ł a w s k a , B ł a ż e j o w a K u l k o w a , j a k o m i s t r z y n i . Koszyczek na n z owocami, c i a s t k a m i , d o p e ł n i a ł całości . . . " Girtler, Opowiada) t . I I , s. 142—145. P r z y okazji n a d m i e n i ć n a l e ż y , że u t e g o ż G i r t ł e r a m a s z c z e g ó ł o w y opis autentycznego c h ł o p s k i e g o podkrakowskii u b i o r u z r. 1827, gdzie m ó w i n p . o f u t r z a n y c h spodniach haf w a n y c h w k w i a t y , o fartuszkach noszonych przez m ę ż c z y z n i W p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m obywatele K r a k o w a i z m i a ń s t w o o k r ę g u Wolnego M i a s t a w y s t a w i l i o d d z i a ł k r a k u s ć k t ó r y r u s z y ł do K r ó l e s t w a na pomoc p o w s t a ń c o m . Kazimit G i r t l e r t a k opisuje krakusa, k t ó r e g o w y e k w i p o w a ł i wys do powstania j a k o swego z a s t ę p c ę : „ U b i ó r , koszule, spodl p ł ó c i e n n e , r a j t u z y szaraczkowe s k ó r ą podszyte, b u t ó w dwie pat sukmana b i a ł a , druga na wierzch bura, szkalmierska. Czap k r a k o w s k a czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , pas s k ó r z a n y T a k w y g l ą d a ł krakus drugiego p ó ł k u . " Girtler, Opowiadam t. I , s. 448. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 94—95. Zagadnienie w p ł y w u u b i o r u krakowskiego na m u n d w o j s k o w y o m a w i a szczegółowo w zamieszczonym dalej a r t y k u Janusz K a m o c k i , dlatego nie b ę d ę się n i m t u szerzej zajinowa P r a g n ę t y l k o p o d k r e ś l i ć , że p r z y j ę c i e tego s t r o j u j a k o m u n d u i s t a ł o się j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w Uznania go p ó ź n i za s t r ó j n a r o d o w y . Chodzi o Zoriana D o l ę g ę Chodakowskiego i jego prat O Słowiańszczyżnie przed chrześcijaństwem i K a z i m i e r z a Brt d z i ń s k i e g o s t u d i u m O kłasyczności i romantyczności. Czerp t u z p r a c y J . St. B y s t r o n i a , Kultura ludowa, k t ó r y obszern: o m a w i a t ę s p r a w ę na s. 376—386. B y s t r o ń , Kultura ludowa, s. 388; Seweryn, Strój Krala itiaków wschodnich, s. 31—32. W latach t r z y d z i e s t y c h o d b y ł się w K r a k o w i e ś l u b c ó r l jednego z w y b i t n y c h f i z y k ó w , profesora U n i w e r s y t e t u Jagiellon skiego. Orszakowi weselnemu t o w a r z y s z y ł a do k o ś c i o ł a banderii k r a k o w i a k ó w . N a d o w ó d rozpowszechnienia się tego zwyczajt c y t u j e się ś l u b c ó r k i c a d y k a z B o b o w e j , gdzie również wystąpili banderia k r a k o w s k a z ł o ż o n a z miejscowych ż y d ó w przebranycl w stroje k r a k o w s k i e . Bogata dokumentacja fotograficzna tej UFO c z y s t o ś c i znajduje się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficznegt w Krakowie. B y s t r o ń , op. c i t . , s. 401 pisze: „ G d y s ł y s z y m y o j a k i m i balu k o l o n i i polskiej g d z i e ś za g r a n i c ą , to zazwyczaj dowia d u j e m y się o tancerzach w strojach l u d o w y c h , k t ó r y c h przyjmo­ wano z aplauzem; o t ó ż stroje te prawie zawsze s ą , czy t e ż raczej m a j ą b y ć k r a k o w s k i e . W t a k i c h t e ż strojach w y s t ę p u j ą grupy e m i g r a n t ó w na u r o c z y s t o ś c i a c h n a r o d o w y c h ; włościanie z Pomo­ rza czy spod W i l n a , k t ó r z y n i g d y K r a k o w a nie widzieli, robotnicy z Ł o d z i czy W a r s z a w y d e m o n s t r u j ą s w ą p o l s k o ś ć , w k ł a d a j ą c s t r ó j k r a k o w s k i ; po k r a k o w s k u s ą t e ż przybrane dzieci emi­ g r a n t ó w , k t ó r e c z ę s t o nie u m i e j ą j u ż poprawnie m ó w i ć po p o l s k u " . 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 U. 1 — repr. ż a r t . K . Girtłera w „Tyg. Ilustrowanym", 1864, X , s, 404; ii. 2 — zbiory Gabinetu Rycin Muzeum Narodowego w Krakowie; il. 3-8 — zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie; i i . 7-11 — zdjęcia d. agencji fotograficznej „Światowid", klisze obecnie w arch. Muz. Etn. w Krakowie Fot.: M. Maśllriski — i l . 1 (repr.), 6; J. Kubiena — i l . 4, 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/517c858099cd4aaa51e8d2a9a4e257b8.pdf 36a0f43878a7fe2a1286a633530576fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4425 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource garncarstwo - ośrodki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4117 Title A name given to the resource Ośrodek garncarski w Miedzyrzecu Podlaskim w XVI-XVII wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.121-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Franciszek OŚRODEK Gajerski GARNCARSKI W MIĘDZYRZECU PODLASKIM W XVi—XVIII ( U W A G I N A TEMAT ŹRÓDEŁ O P U B L I K O W A N Y C H PRZEZ MARIĘ Problemom garncarstwa na. ziemiach polskich etnografowie wyboru cechmistrzów W I E K U STANKOWĄ) oraz o k r e ś l a j ą ich kompetencje, podają nasi i n t e r e s u j ą się j u ż od w i e l u l a t . Owocem ich b a d a ń s ą liczne w a r u n k i o t r z y m a n i a w ł a s n e j j a t k i oraz u s t a l a j ą w y s o k o ś ć o p ł a t publikacje; ostatnio u k a z a ł y się dwie niezmiernie ciekawo prace: d o k o n y w a n y c h p r z y rozpoczynaniu n a u k i zawodu i przy w y ­ Barbary K o ł o d z i e j s k i e j dalszych badań 1 2 i E w y F r y ś - P i e t r a s z k o w e j . Powodzenie u z a l e ż n i o n e jest w d u ż y m stopniu od zachowanych ź r ó d e ł z w c z e ś n i e j s z y c h stuleci oraz ich w y k o r z y s t a n i a w trakcie b a d a ń stanu umiejętnego etnograficznych. Dlatego też z zadowoleniem p o w i t a ć n a l e ż y o p u b l i k o w a n e przez Marię zwalaniu się. Bezpodstawnie n a t o m i a s t zasugerowano, że przy­ 1 wileje „ n a z n a c z a j ą ceny na w y r o b y g a r n c a r s k i e " ' . W s t a t u t a c h m o w a jest o t z w . t a r g o w y m , a zatem o o p ł a t a c h pobieranych przez swe w y r o b y cech od garncarzy obcych, p r z y w o ż ą c y c h na s p r z e d a ż do M i ę d z y r z e c a 1 6 oraz od r z e m i e ś l n i k ó w miejscowych Międzyrzeca t e g o ż k u n s z t u i z o k o l i c z n y c h wsi n a l e ż ą c y c h do d ó b r m i ę d z y ­ Podlaskiego •', nadane m u przez d z i e d z i c ó w miasta w X V I I I w i e k u . r z e c k i c h . X ie jest to o c z y w i ś c i e j a k i ś f a k t odosobniony; z po­ Stankową dwa statuty cechu garncarskiego z N a d m i o n i ć n a ł o ż y , że t r a d y c j e garncarstwa w M i ę d z y r z e c u 17 T dobnymi wypadkami spotykamy się w s t a t u t a c h cechowych 18 Podlaskim sięgają 1558 r o k u . F a k t u tego nie u w z g l ę d n i ł a Stan­ z i n n y c h m i a s t . M a r i a S t a n k o w ą p o d k r e ś l i ł a f a k t , że w p r z y w i ­ k o w ą , a jedynie w s p o m n i a ł a o t y m , że tamtejszy cech garncarski lejach przez n i ą o p u b l i k o w a n y c h b r a k jest „ o k r e ś l e n i a w a r u n k ó w - ' 4 } istniał j u ż w X V I I należeć mieli w i e k u ' . D o cechu tego, w m y ś l również garncarze mieszkający „na statutów, na j a k i c h m i a ł a o d b y w a ć się n a u k a r z e m i o s ł a " i nie podano „ z a ­ ustroniu, kresu u m i e j ę t n o ś c i , w y m a g a n y c h p r z y w y z w a l a n i u t e r m i n a t o r ó w to jest po wsiach t e y ż e W ł o ś c i " m i ę d z y r z e c k i e j oraz strycharze i p r z y egzaminie na stanowisko m a j s t r a " " . i murarze". F a k t to niezmiernie ciekawy i z a s ł u g u j ą c y na szczegól­ p o d a ł a , że w y b o r y c e c h m i s t r z ó w m i a ł y się o d b y w a ć „ z a w s z e w Błędnie natomiast niejszą u w a g ę d z i e ń w i e l k a n o c n y " . N a u w a g ę z a s ł u g u j e jeszcze f a k t , że cech- 20 badaczy. przecho­ m i s t r z starszy (o t a k i m t y l k o m o w a ! ) m i a ł b y ć w y b r a n y przez wywane s ą w W o j e w ó d z k i m A r c h i w u m P a ń s t w o w y m w L u b l i n i e braci „z p o r z ą d k u tak Religy Rzymskiey jako y Religy Ruskiej wśród Unijackiej" . Opublikowane przez Stankową u s t a w y cechowe 2 1 innych aktów międzyrzeckiego cechu garncarskiego. Nie są to jednak, j a k podano na w s t ę p i e , oryginalne d o k u m e n t y , a jodynie nie p o ś w i a d c z o n e Pierwszy z o p u b l i k o w a n y c h s t a t u t ó w Helena 7 dziewiętnastowieczne z L u b o m i r s k i c h Sieniawska, ich k o p i e . wystawiła kasztelanowa Elżbieta P r o b l e m to niezmiernie i s t o t n y na obszarze pogra" nicza p o l s k o - u k r a i ń s k i e g o ; w i n n y c h o ś r o d k a c h garncarskich b y ' on r o z w i ą z a n y podobnie j a k w M i ę d z y r z e c u 2 2 l u b jednostronnie, z korzyścią dla P o l a k ó w " . krakowska N a m o c y p r z y w i l e j u nadanego garncarzom międzyrzeckim i hetmanowa wielka koronna. Z uwagi na t o , że brak w n i m przez E l ż b i e t ę H e l e n ę Sieniawska, m i e l i oni p r a w o „ r a z na R o k , miejsca i d a t y wystawienia, S t a n k o w ą sugeruje, iż m ó g ł on b y ć na W i o l k a n o c w a r p i w a w y r o b i ć sobie". B y ł to ich d a w n y p r z y ­ nadany w i l e j . N o w a dziedziczka p o n a w i a j ą c go z a m i e r z a ł a z a c h ę c i ć i c h garncarzom międzyrzeckim „począwszy od r. w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , że Sieniawska m i ę d z y i n n y m i przyjęła też ( w ó w c z a s — uwaga 8 krakowskiej" . maga Argument to tytularni ..do lepszego p o r z ą d k u y p o d e y m o w a n i a c i ę ż a r ó w " . W statucie kasztelanowej nie o k r e ś l o n o bliżej p o w i n n o ś c i garncarzy wobec d w o r u , a jedy­ przekonywający — wy­ nie podano, że „ O d r o b o t y P a ń s k i e y proporcyonalnie p ł a t n i b y ć S.F.G.) niezbyt szerszego u d o k u m e n t o w a n i a . 1710. tytuł G o d n y u w a g i jest fakt, iż dziedziczka M i ę d z y r z e c a b y ł a k o b i e t ą , k t ó r ą jednak p o w i n n i " . S t w i e r d z i ć t u z naciskiem n a l e ż y , żo d o k u m e n t drugi zaliczano nie zawiera takowego postanowienia. K s . A d a m C z a r t o r y s k i nie do n a j w y b i t n i e j s z y c h Polek ó w c z e s n e j epoki*. p o t w i e r d z i ł t e ż dawnego p r a w a , z e z w a l a j ą c e g o Wspomniany dokument a p r o b o w a ł a później córka Elżbiety Heleny, Maria roczna uległa Zofia Denhoffowa, 2. v o t o Czartoryska. zniszczeniu>»; Maria 2 4 Stankową błędnie garncarzom na warzenie p i w a . S z c z e g ó ł y to drobne, ale r z u c a j ą c e pewne ś w i a t ł o Data na dzieje tamtejszego ośrodka, w X V I I I w i e k u i o p u b l i k o w a n y c h podaje d o k u m e n t ó w , k t ó r e s ą c e n n y m ź r ó d ł e m do d z i e j ó w garncarstwa również w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Na. s z c z e g ó l n ą u w a g ę za­ bez d a t y " . Czas potwierdzenia ustala ona na l a t a 1731—1771 — s ł u g u j e piorwszy d o k u m e n t , k t ó r y pozwala na bliższe zapoznanie na wstępie, że „poświadczenie wystawione zostało Maria Zofia b y ł a w ó w c z a s ż o n ą S t a n i s ł a w a D e n h o f f a . D a t y się z p o c z y n a n i a m i gospodarczymi Sieniawskich, k t ó r z y w swych te n a l e ż a ł o b y uściślić; trzeba p r z y n a j m n i e j u s t a l i ć , k i e d y M a r i a dobrach w ł a s n y c h , Zofia weszła w posiadanie d ó b r m i ę d z y r z e c k i c h . zwracali r ó w n i e ż b a c z n ą u w a g ę na z n a j d u j ą c y c h się t a m garnca­ 11 P o d k r e ś l i ć n a l e ż y f a k t , iż garncarze m i ę d z y r z e c c y w c z e ś n i e j już otrzymali potwierdzenie swych praw. Stąd „upraszali" jedynie E l ż b i e t ę H e l e n ę Sieniawska, a b y „ i m nowe im y dawno podczas p a n u j ą c e g o (Ponieważ ognia z g o r z a ł o ) n a d a ł a 12 wskrzesiła nadano o d A n t e c e s s o r ó w " p r z y w i l e j e . prawo jak i w dzierżawionych królewszczyznach rzy. W t r a k c i e b a d a ń a r c h i w a l n y c h m i a ł e m m o ż n o ś ć bliżej p r z y j ­ r z e ć się d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej M i k o ł a j a H i e r o n i m a Sieniaw- skiego, h e t m a n a polnego koronnego, i jego syna, A d a m a M i k o ł a j a Problem ( m ę ż a E l ż b i e t y H e l e n y ) , na terenie k l u c z a sieniawskiego i olo- niezmiernie w a ż n y . S t ą d nasuwa się potrzeba ustalenia p i e r w o t ­ szyckiego oraz w starostwie l u b a c z o w s k i m . Z a i c h t o staraniem nego potwierdzenia p r a w cechu garncarskiego w Międzyrzecu Podlaskim. Dokument r o z w i n ą ł się o ś r o d e k garncarski w Sieniawie k o ł o Jarosławia, w ziemi p r z e m y s k i e j . P r o d u k o w a n e t a m kafle, zgodnie z w o l ą drugi, o p u b l i k o w a n y przez Marię Stankową, dziedzica, b y ł y wysokiej j a k o ś c i i w p e ł n i o d p o w i a d a ł y s m a k o w i w y s t a w i o n y z o s t a ł w Siedlcach w 1787 r o k u przez syna M a r i i artystycznemu ówczesnej Z o f i i , ks. A d a m a Czartoryskiego"3. N i e jest on j e d n a k , j a k po­ z a m ó w i e n i a na t a k o w e w y r o b y . Z k a f l i t y c h budowano pieco na dano na w s t ę p i e , „ w i e r n i e przepisany z d o k u m e n t u w c z e ś n i e j ­ obszarze d ó b r 1 4 szego" . We własnych epoki. D w ó r systematycznie i dzierżawionych przez składał Sieniawskich k r ó l e w s z c z y z n (w B r z e ż a n a c h , Oleszycach, S t r y j u , Warszaw ic i i n ­ w s t ę p i e nie podano n a z w y z e s p o ł u , w s k ł a d którego 2 nych miejscowościach) -' oraz poza z a s i ę g i e m tych posiadłości 2 6 w c h o d z ą opublikowane d o k u m e n t y oraz ich sygnatur. N a l e ż a ł o (w K u k i z o w i e , R ó w n e m ) . P r z y swej g ł ó w n e j rezydencji, w Ole­ również szycach, m i e l i r ó w n i e ż Sieniawscy m a j s t r ó w podać, w jakich okolicznościach sporządzono kopie kunsztu 27 s t a t u t ó w . S t a n k o w ą z a z n a c z y ł a natomiast, przed przytoczeniem skiego, k t ó r y m zlecano r ó ż n e p r a c o . N a s z c z e g ó l n i e j s z ą tekstów zasługuje statutów, że zawierają one postanowienia tyczące troska, j a k ą w y k a z a ł A d a m M i k o ł a j woboc garncar­ uwagę ośrodka 121 �W starostwie l u b a c z o w s k i m , k t ó r y po n a j e ź d z i e szwedzkim w 1700 2 8 roku znacznie p o d u p a d ł . Wspaniale t e ż r o z w i j a ł się wiejski garncarski m ó g ł t e ż o t r z y m a ć o d niej o m a w i a n y wcześniej do­ k u m e n t po ś m i e r c i jej m ę ż a . o ś r o d e k garncarski na terenie t e g o ż starostwa w D z i e w i ę c i e r z u 2 9 Zostawione t u w i a d o m o ś c i ś w i a d c z ą o celowości rozszerzenia koło Potylicza . Była w t y m niewątpliwie duża zasługa polityki b a d a ń n a d p r z e s z ł o ś c i ą m i ę d z y r z e c k i e g o o ś r o d k a garncarskiego gospodarczej starosty. N i e s ą t o f a k t y odosobnione. A d a m M i ­ w okresie, g d y miasto z n a j d o w a ł o się w r ę k a c h Sieniawskich. k o ł a j Sieniawski ż y w o t e ż i n t e r e s o w a ł się garncarzami z d ó b r W M i ę d z y r z e c u posiadali s w ą r e z y d e n c j ę , k t ó r ą w spadku przy­ w ł a s n y c h na P o d o l u ; p r z y w i l e j e cechowe n a d a ł cechom garncar­ j ę ł a po nich M a r i a Zofia D o n h o f f ; ciekawe więc b y ł o b y ustale­ skim w Międzybożu (1721) 30 3 i w Satanowie '. 34 nie, w j a k i m zakresie i na j a k i c h w a r u n k a c h k o r z y s t a ł d w ó r z us­ N a d m i e n i ć n a l e ż y , iż o b d a r z y ł on t e ż p r z y w i l e j a m i Satanow­ skie cechy i n n y c h k u n s z t ó w : szewski (w 1704 r . ) , k u ś n i e r s k i (na ł u g miejscowych garncarzy oraz j a k i b y ł zasięg w y r o b ó w tegoż ośrodka. dokumencie d a t a u l e g ł a zniszczeniu) i t k a c k i (w 1704). Po jego śmierci 3 2 t a m t e j s z y cech ciesielski o t r z y m a ł p r z y w i l e j e o d w d o w y 33 Ż y w i ć n a l e ż y n a d z i e j ę , że M a r i a Stankowa nie poprzestanie na u d o s t ę p n i e n i u w s p o m n i a n y c h d o k u m e n t ó w ; opublikowanie po n i m , E l ż b i e t y Helony Sieniawskiej, w r o k u 1 7 2 6 . F a k t ten s t a t u t ó w w i n n o b y ć w s t ę p n y m k r o k i e m do dalszych b a d a ń nad p r z y t o c z y ł e m t u po t o , a b y p o d s u n ą ć m y s i , iż m i ę d z y r z e c k i cech dziejami m i ę d z y r z e c k i e g o o ś r o d k a garncarskiego. PRZYPISY 1 B . K o ł o d z i e j s k a , Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem, Warszawa — P o z n a ń 1973. E . F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Ośrodek garncarski w Lążku Ordy­ nackim i jego wyroby na tle ceramiki matowanej w Polsce, W r o c ł a w 1973. M . S t a n k o w a , Przywileje dla cechu garncarzy w Między­ rzecu Elżbiety Heleny Sieniaioskiej i Adama Kazimierza. Czarto­ ryskiego, „ R o c z n i k M i ę d z y r z e c k i " , t . I V , M i ę d z y r z e c Podlaski 1972,'s. 171—174. T . D e l i m a t , Garncarstwo ludowe w województwie lubelskim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . X V I I I , cz. I , W r o c ł a w 1961, s. 3 1 . M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 171. T a m ż e , s. 173. T a m ż e , s. 171. Tamże. M . G ę b a r o w i c z , Szkice z historii sztuki XVII w., T o r u ń 1966, s. 236; J . A . Gierowski, Wrocławskie interesy hetmanowej Elżbiety Sieniawskiej [ w : ] Studia z dziejów kultury i ideologii ofiarowane Ewie Mideczyńskiej w 50 rocznicę pracy dydaktycznej i naukowej, W r o c ł a w 1968, s. 222—223. „ A p r o b u i e t e n P r z y w i l e i die 2 octobris (rok z a t a r t y ) M a r y a z Sieniawskich D e n h o f f o w a " M . Stankowa, op. c i t . , s. 173. M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 171—172. T a m ż e , s. 172. T a m ż e , s. 174. T a m ż e , s. 171. T a m ż e , s. 172. W dokumencie w y s t a w i o n y m przez E . H . S i e n i a w s k ą podano: „Gościnni z a ś powinni od wozu polewanych g a i k ó w d a w a ć po groszy 9, o d m a l o w a n y c h po groszy 10, o d siwych po groszy 3 do s k r z y n k i " , M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173. S t a t u t z r. 1787 w y k a z u j e w t y m w z g l ę d z i e pewne z m i a n y . Podano w n i m : „ G o ś c i n n i z a ś p o w i n n i o d woza p o l e w a n y c h G a r n k ó w d a w a ć po groszy P o l l . M i e d z i a n y c h sześć N ° 6, o d m a l o w a n y c h po groszy t a k i c h ż e D z i e s i ę ć N ° 10, o d S i w y c h po Groszy t a k i c h ż e T r z y N ° 3 do s k r z y n k i " , t a m ż e , s. 174. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 D o k u m e n t piorwszy problem ten ujmuje n a s t ę p u j ą c o : „ D o m o w i z a ś y postronni proporcyonalnie W e d ł u g zwyczaju", M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173. W p r z y w i l e j u A . Czartoryskiego podano p o d o b n i e : „ D o m o w i z a ś y w ł o ś c i a n i e proporcyonalnie w e d ł u g z w y c z a i u " , t a m ż e , s. 174. 1 8 W statucie n p . cechu wielkiego z B r z o z o w a w z i e m i sanockiej, do k t ó r e g o n a l e ż e l i t a m t e j s i garncarze, p o d a n o : „ G a r n c a r z e , k t ó r z y w o ż ą g a r k i w o z a m i na J a r m a r k p o t y l i c k i o albo t e ż y Insze z r ó ż n y c h mieysc, C i p o w i n n i d a w a ć do Cechu od w o z u po groszy d w a n a ś c i e a k t o z a ś na sobie przyniesie p o w i n i e n d a ć do Cechu gro. 3 " , Centralne P a ń s t w o w e A r c h i w u m H i s t o r y c z n e U R S R we L w o w i e (dalej c y t . : C P A H ) , z. 25, Rada cechiv mista Berezova, o p . 1, n r 12, Statut ob'jednanoho cechu mista Berezova, nadanyj Janom Kazymyrom 12 V 1700 r., pidtverdenyj Kśyśtofom Janom Senbetom 22 III 1722 r. i rozśyrenyj 18 X 1748 r. Vacłavom Sierakovśkym percmyślśkym biskupom, k . 4. 1 9 2 0 starszy w y co c i t . , s. tamże, 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 S.F. Gajerski, Potylicki ośrodek M . G ę b a r o w i c z , op. c i t . , s. 235. kaflarski s. 483; 2 7 W latach 1662—1605 garncarzem w Oleszycach b y ł niejaki W a c ł a w , C P A H , s. 38, Miśkyj uriad v Ołeśyćach, op. 1. n r 1, Viiysta knyha mista Oleśyć, k . 18 v , 25 v , 61 v ; w 1703 r. Józef, B i b l i o t e k a Czartoryskich w K r a k o w i e (dalej c y t . : B i b l . Czart.), n r 742 Gosp., k . 80 v , 82 v , 84 v , a w 1761 Kazimierz, C P A H , z. 38, op. 1, n r 4, Knyha zapysiv prybulkiv ta vydatkir mista Oleśyć, k . 32. W 1714 r. z a p ł a c o n o „ G a n c a r z o w i Oleszyck i e m u od przestawienia siedmiu pieców zielonych i za dwa nowe t a m ż e w Oleszycach zł 4 0 " , B i b l . Czart., n r E W 148, k. 9. 2 8 M . S t a n k o w a , o p . c i t . , s. 172. S.F. Gajerski, Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy, „ P o l . Szt. l u d . " , n r 1, 1960, s. 44; Tenże, Potylicki ośrodek kaflarski s. 478—480. T e n ż e , Materiały s. 45—47. W t e k ś c i e s t a t u t u pierwszego p o d a n o : „Cechmistrz b y d ź m a , k t ó r e g o sobie B r a c i a na d z i e ń W i e l k o c z w a r t k o R o k o b i e r a ć sobie(...) b ę d ą p o w i n n i " , M . Stankowa, o p . 173. D o k u m e n t z 1787 r. z a w i e r a ł i d e n t y c z n y tekst, s. 174. M . S t a n k o w a , op. c i t . , s. 173, 174. J . Siecinskij, Materiały dla istorii ciechoo v Podolii, Kamieniec — Podolsk 1904, s.' 23, 71—73. T a m ż e , s. 27. A . M . Sieniawski z m a r ł w Oleszycach 2 V I 1720 r „ A . Stel­ m a c h , Dwór w Oleszycach..., s. 284. J . Siecinskij, op. c i t . , s. 26. W statucie cechu garncarzy z G l i ń s k a i Ż ó ł k w i , k t ó r y nadal i m J a n I I I Sobieski w 1085 r., a po n i m kolejno a p r o b o w a l i go M i c h a ł K a z i m i e r z R a d z i w i ł ł (1746 r . ) i K a r o l R a d z i w i ł ł (1778 r . ) , 122 podano: „ C h c e m y , a b y wybierano cechmistrza religii rzymskiej a t a k ż e greckiej, starszy [ m a b y ć ] w G l i ń s k u , d r u g i z przed­ m i e ś c i a ż ó ł k i e w s k i e g o " , C P A H , z. 52, Mahistrat mista Lvova, op. 1, n r 326, Hramota kniaziv Mychajla i Karola Radziviliv z 1778 r. pro pidtvertyiannia pryviłejiv, nadanych koralem Janom III honcarśkomu cechu v Żovkvi i Hlynśku, k . 2—3. W statucie cechu garncarskiego z Tomaszowa, w w o j . b e ł s k i m l e ż ą c e g o , k t ó r y n a d a ł a w r. 1642 K a t a r z y n a z Ostroga Z a m o y s k a , p o d a n o : „ N a p r z ó d w y b i e r a ć m a j ą z posrzodku siebie starszych(...) a c i , ż e b y b y l i professjej katolickiej, r z y m s k i e j " , J . Peter, Szkice z przeszłości miasta kresowego, Z a m o ś ć 1947, s. 122. Podobnie s t a t u t p o t y l i c k i , p o t w i e r d z o n y w 1649 przez J a n a K a z i m i e r z a , a ponownie a p r o b o w a n y przez Augusta I I Sasa w 1729 r „ p o s t a n a w i a ł : „ C e c h m i s t r z e m a j ą b y ć dwa Polacy", Potelicz. R. 1649 i 1729. Ponowienie potwierdzenia ustau) dla cechu garncarskiego, w y d . W f o l a ń s k i ] F[ranciszek], „ D o d a t e k Tygod­ n i o w y p r z y Gazecie L w o w s k i e j " , n r 27, 1853, s. 108. M . Stankowa, op. c i t . , s. 173. S.F. Gajerski, Produkcja kafli w Sieniawie iv świetle źródeł z XVIII wieku, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " , nr 2, 1969, s. 213—215; T e n ż o , Zurys historii sieniawskiego ośrodka kaflarskiego. Przyczynek do dziejów produkcji kafli na obszarze Rusi Czerwonej w końcu XVII i w pierwszej polowie XVIII wieku, „ R o c z n i k " [Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w J a r o s ł a w i a ] , 1969— 1970—1971, J a r o s ł a w 1971, s. 129—138; T e n ż e , Potylicki ośrodek kaflarski w XVI—XVIII w., „ K w a r t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , n r 3, 1972, s. 483; A . Stelmach, Dwór w Oleszycach w XVIII w., „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " , n r 3, 1971. s. 286, 289; T e n ż e , Nie zachowane dwory Sieniawskich w Oleszycach, Dzikowie i Dziewięcierzu w powiecie lubaczowskim [ w : ] Architektura rezydencjonalna i obronna województwa rzeszowskiego w świetle badań naukowych prowadzonych w 25-leciu PRL. Materiały z sesji nau­ kowej. Łańcut 9—10 maja 1970 r., Ł a ń c u t 1972, s. 261, u w a ż a , z c z y m c a ł k o w i c i e się zgadzam, że piece we dworze dziewięcierskim zbudowane b y ł y r ó w n i e ż z k a f l i sieniawskich. Jeszcze do drugiej p o l o w y X I X w . z a c h o w a ł o się „ k i l k a bardzo ciekawych p i e c ó w i k o m i n k ó w k a f l o w y c h " w z a m k u oleszyckim (Anna z D z i a l y ń s k i c h Potocka, Mój pamiętnik. O p r a c o w a ł Andrzej J a s t r z ę b s k i , Warszawa 1973, s. 92), k t ó r e wykonane zostały przez garncarzy sieniawskich w X V I I I w . 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 P. Bohdziewicz, Korespondencja artystyczna Sieniawskiej z łat 1700—1729 w zbiorach Czartoryskich kowie, L u b l i n 1964, s. 273. Elżbiety w Kra­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c29e66c7aff6b3fb2fae1ffd95df66.pdf 0aebafebdd3c20990bfedb176671cde3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4422 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource ubiory chłopskie - aspekt historyczny Ziemia Lubuska - stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4114 Title A name given to the resource Ubiór ludowy wspólczesnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej jako wyznacznik ich dawniejszej przynależności regionalnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.89-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kołodziejska, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1, 2. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Polesia. B i a l k ó w , g m . S ł u b i c e , w o j . gorzowskie. Barbara Kołodziejska UBIÓR L U D O W Y W S P Ó Ł C Z E S N Y C H W Y Z N A C Z N I K ICH M I E S Z K A Ń C Ó W DAWNIEJSZEJ ZIEMI P R Z Y N A L E Ż N O Ś C I LUBUSKIEJ JAKO REGIONALNEJ* Lubuskie! ł a n i o m w M u z e u m O k r ę g o w y m w Zielonej G ó r z e — D z i a ł u E t n o ­ rozpoczęto j u ż w pierwszych latach powojennych. Zaintereso­ graficznego, k t ó r y p o s t a w i ł sobie za zadanie gromadzenie zabyt­ wania e t n o g r a f ó w k ó w k u l t u r y ludowej z terenu c a ł e g o ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a " ; Badania tradycyjnego ubioru obejmowały ludowego Ziemi g ł ó w n i e toren m i ę d z y r z e c k o - b a - bimojski, zamieszkany przoz r o d z i m ą l u d n o ś ć p o l s k ą , k t ó r a p r z e 2 w ten s p o s ó b przekroczono d o t y c h c z a s o w ą g r a n i c ę okres p r z y n a l e ż n o ś c i 6 z a i n t e r e s o w a ń badawczych, w y c h o d z ą c poza obszar zamieszkany do Rzeszy Niemieckiej zachowała wiel terytorialną wartości swej polskiej k u l t u r y ludowej. W y n i k i penetracji tere­ przez a u t o c h t o n i c z n ą l u d n o ś ć p o l s k ą . P r o g r a m d z i a ł a n i a nowych z o s t a ł y opublikowano w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m , w y b r a n e dziedziny k u l t u r y l u d o w e j , w śród k t ó r y c h z n a l a z ł się t y t u ł o w a n y m Ziemia Lubuska^. W opracowaniu t y m za­ znalazły objął r również ludowy ubiór. się dane o stanie zachowania w terenie u b i o r ó w m i ę d z y r z e c k i c h i babimojskich, a t a k ż e uwagi d o t y c z ą c e genezy n i e k t ó r y c h ich e l e m e n t ó w oraz wskazania na ich p o w i ą z a n i a z u b i o r e m Polski Skierowanie zainteresowania na k u l t u r ę l u d n o ś c i region m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i b y l s y n o n i m o m Z i e m i L u b u s k i e j , środkowej i S ł o w i a ń s z c z y z n y . zaś kultura ludowa ludności Monograficzne opracowanie omawianego u b i o r u u k a z a ł o się w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h , w ramach w y d a w n i c t w a „ A t l a s Polskich 2 Strojów L u d o w y c h " . osiedleń­ czej s p o t k a ł o się z b r a k i e m zrozumienia u w i e l u o s ó b , dla k t ó r y c h W p u b l i k a c j i tej o m ó w i o n o ł ą c z n i e s t r ó j międzyrzecki i b a b i m o j s k i , o b e j m u j ą c je w s p ó l n y m o k r e ś l e n i o m autochtonicznej — j e d y n ą z e n t a t y w n ą dla obszaru c a ł e g o dawnego w o j e w ó d z t w a repre­ zielono­ g ó r s k i e g o . D ł u g o t r w a ł o , z a n i m u d a ł o się p r z e k o n a ć o s ł u s z n o ś c i prowadzenia b a d a ń nad k u l t u r ą l u d n o ś c i o s i e d l e ń c z e j oraz o po­ trzebie gromadzenia r e a l i ó w tej kultury. — lubuski, co umieszczono w p o d t y t u l e . Nieco u w a g o ubiorze ludowym Ziemi Lubuskiej zawiora monografia k u l t u r y ludowej L a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e o k a z a ł y się p o r ą dość s p ó ź n i o n ą . Wiole Wielkopolski'. Drobne w z m i a n k i o ubiorach l u d n o ś c i autochto­ cennych r e l i k t ó w k u l t u r o w y c h nicznej w o j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o z n a j d u j ą t e ż m o ż l i w o ś ć obserwacji k u l t u r y ludowej w pierwszych l a t a c h nej literaturze p o p u l a r n o - n a u k o w e j cjach z a b y t k ó w k u l t u r y 4 oraz w relacjach o ludowej-ludności cych się w Muzeum Ziemi się w regional­ rodzimej, kolek­ po zasiedleniu Z i e m i L u b u s k i e j l u d n o ś c i ą n a p ł y w o w ą , w okresie znajdują­ a d a p t a c j i p r z y b y s z ó w do n o w y c h w a r u n k ó w s p o ł e e z n o - g o s p o d a r - Lubuskiej^. Padania ludowego ubioru z a n i k ł o bezpowrotnie; utracono ludności, która t u p r z y b y ł a czych oraz w momencie t z w . zderzenia k u l t u r o w e g o odmiennych po r. 1U45, p r z y p a d a j ą na l a t a s z e ś ć d z i e s i ą t e . W i ą ż ą się one z powo­ grup regionalnych. Stan istnienia t r a d y c y j n y c h u b i o r ó w l u d o w y c h u p r o g u okresu powojennego m o ż n a b y ł o o d t w o r z y ć t y l k o na 89 �I I . 3, 4. H a f t o w a n a koszula kobieca przywieziona przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. L i p n a , g i n . Ż a r y , w o j . zielonogórskie. podstawie relacji mieszkańców wsi oraz zachowanych do lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . Opinio r e s p o n d e n t ó w b y ł y zgodne co do f a k t u posiadania znacznej liczby d a w n y c h u b i o r ó w regionalnych i z biegiem czasu — w y c o f y w a n i a ich z u ż y c i a . T r a d y c y j n e u b i o r y ludowe spotykano na Z i e m i Lubuskiej Ubiory l u d n o ś c i miejscowej — to obecnie właściwie u b i o r y zachowane i p i e l ę g n o w a n e w D ą b r ó w c e tylk Wielkopolskie' J a k w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w oraz co m o ż n a s t w i e r d z i ć podstawie z a s o b ó w M u z e u m Etnograficznego w Poznaniu, jeszc w ł a t a c h p o w o j e n n y c h u b i o r y ludowo spotykano t a k ż e na Babi n a l e ż y r o z p a t r y w a ć w d w u aspektach: 1 — w aspekcie t e r y t o r ­ mojszczyźnie — w Podmoklach Wielkich i Małych, w i a l n y m , u k a z u j ą c regionalny r o d o w ó d danego w y t w o r u kulturo­ Kramsku, w Babimoście. D o lat sześćdziesiątych dotrwały tylk Now; wego oraz 2 — w aspekcie chronologicznym — b a d a j ą c czas ich nieliczne egzemplarze: czepek, w e ł n i a k , k a b a t y czarne i białe n r powstania i stan zachowania w r ó ż n y c h latach okresu powojen­ jedna „ s u k n i a " m ę s k a . W nego. jest kolekcja r y s u n k ó w miejscowoj m a l a r k i Z i e m i ę L u b u s k ą zamieszkuje l u d n o ś ć miejscowa oraz p r z y ­ tej sytuacji cennym dokumente A p o l o n i i Krawiec k t ó r a , j a k t w i e r d z i , p r z e d s t a w i ł a w swoich pracach stroje nowo- bysze z r ó ż n y c h części P o l s k i i spoza jej granic. W e d ł u g d a n y c h kramskio, zachowane w p a m i ę c i z d z i e c i ń s t w a . N a t o m i a s t w Di s t a t y s t y c z n y c h z lat 1945—58 s k ł a d l u d n o ś c i o w y ó w c z e s n e g o w o ­ b r ó w c e przez c a ł y okres p o w o j e n n y i s t n i a ł y ubiory regionalne j e w ó d z t w a z i e l o n o g ó r s k i e g o p r z e d s t a w i a ł się n a s t ę p u j ą c o : l u d n o ś ć noszono z okazji u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h i p a ń s t w o w y c h . miejscowa s t a n o w i ł a 2,8%, l u d n o ś ć n a p ł y w o w a z obecnego tere" nu Polski — 52,7%, ludności przybyłej r e p a t r i a n c i ze ludność Związku 7 Układ ludnościowy spośród grupę „dera (jest to pasiak czerwony, rzadziej zielony, w pionowe pasy w ko* Polesie, l o r a c h : c z a r n y m , b i a ł y m , g r a n a t o w y m ) . Koszule, n i e g d y ś z płót­ stanisławowskie) n a r ę c z n e j r o b o t y , obecnie szyte s ą t y l k o z p ł ó t n a fabrycznego. Rumuńskiej. znajduje ludowych tarnopolskie, U b i o r y d ą b r ó w ieekie w y k o n a n e s ą z m a t e r i a ł ó w pochodzeni fabrycznego, s a m o d z i a ł o w a jest t y l k o s p ó d n i c a zwana stanowią Radzieckiego ( W i l e ń s z c z y z n a , lwowskie, i reemigranci z B u k o w i n y ubiorów zagranicy — 4 4 , 5 % ; z zagranicy n a j l i c z n i e j s z ą dawne w o j e w ó d z t w a : waniu z D o d z i ś p r z e t r w a ł y r ó w n i e ż k a b a t y , najczęściej czarne, rzadziej odzwierciedlenie w obejmowanych występo­ obecnie m i a n e m — k o l o r u b r ą z o w e g o , szyte z m a t e r i a ł ó w w e ł n i a n y c h lub jedwabne­ go r y p s u . F a r t u c h y zachowane do c h w i l i obecnej są dość liczne ubiorów Ziomi Lubuskiej. Wszystkie bowiem grupy p r z y b y s z ó w , szyto je z j e d w a b i u l u b w e ł n y w k o l o r a c h : b i a ł y m , czerwonym, w mniejszej l u b w i ę k s z e j mierze, p r z y w i o z ł y ze s o b ą swoje w y t ­ b r ą z o w y m , f i o l e t o w y m i niebieskim, o z d a b i a j ą c jo naszywkami w o r y k u l t u r o w e , a w ś r ó d n i c h — regionalne u b i o r y . L u d o w e ubio­ z w s t ą ż e k i tasiemek, u d o ł u d o s z y w a j ą c k o r o n k ę . r y n a l e ż ą do t y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y ludowej, k t ó r e c h ę t n i e prze­ z d o b i ł y r ó w n i e ż suknie ś l u b n e i dziewczęco „ o p l e c k i " . Ręcznie Dodatki te c h o w y w a n o i przechowuje się na p a m i ą t k ę ; p r z e c h o w u j ą je zwła­ n a t o m i a s t w y k o n a n e są b i a ł e h a f t y na t i u l o w y c h czepkach zwa­ szcza osoby starsze, k t ó r e p r a g n ą je z a c h o w a ć a ż do ś m i e r c i . n y c h „ k o p k a m i " i na k r y z a c h ( „ k r u z " ) , s z y t y c h również z tiulu T a k w i ę c na terenie Z i e m i L u b u s k i e j m a m y do czynienia z u b i o r a m i rodzimej l u d n o ś c i polskiej, zamieszkującej obszar m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i ( w b . powiecie wschowskim, zamieszka­ n y m r ó w n i e ż przez a u t o c h t o n ó w , u b i o r y l u d o w e nie zachowały się) oraz z u b i o r a m i o s a d n i k ó w , r e p a t r i a n t ó w i r e e m i g r a n t ó w . 90 lub płótna. S p o ś r ó d u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h przez o s a d n i k ó w na pierw­ s z y m miejscu, pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m , n a l e ż y w y m i e n i ć ubiory p r z y b y s z ó w z Ł o w i c k i e g o , j a k k o l w i e k o s a d n i k ó w z t y c h stron nie p r z y b y ł o w i e l u . K a ż d a j e d n a k Ł o w i c z a n k a p r z y w i o z ł a ze sobą �I I . 5, 6. Gorset przywieziony przez r e p a t r i a n t ó w z Lwowskiego. T u c h o l a Ż a r s k a , g m . L u b s k o , w o j . z i e l o n o g ó r s k i e . łka ubiorów w ł a s n y c h i odziedziczonych po matce. N a okolicz- do c h w i l i obecnej, z w ł a s z c z a najstarsze k o b i e t y , k t ó r o jść tę w p ł y n ą ł zapewne f a k t , iż k o b i e t y te w p r z e w a ż a j ą c e j licz- aby czepek b y ł ich strojem ,e nosiły ubiory regionalne do m o m e n t u w y j a z d u ze stron rorinnych. Po osiedleniu przywiezione u b i o r y nie b y ł y noszone, dynio te części, k t ó r e nie o d r ó ż n i a ł y się w y r a ź n i e od u b i o r ó w ijbliższego otoczenia. N a l e ż y bowiem d o d a ć , że Ł o w i c z a n i o osie[iii się w nielicznych grupach, we wsiach zamieszkanych przez dność o r ó ż n y m pochodzeniu. Przywiezione w e l n i a k i Osadnicy z p o z o s t a ł e j części Polski nie w y o d r ę b n i a j ą się w y ­ r a ź n i e s w y m i u b i o r a m i , p o n i e w a ż p o s i a d a j ą ich n i e w i e l k ą ilość. S ą t o w ł a ś c i w i e pojedyncze egzemplarze, takie j a k chusty, s p ó d ­ nice, f a r t u c h y . D u ż ą r ó ż n o r o d n o ś ć w y k a z u j ą u b i o r y r e p a t r i a n t ó w ze Z w i ą ­ znalazły dnak inne zastosowanie: rozpruwano je, aby u z y s k a ć w ł ó c z k ę zku i wyrobu s w e t r ó w ; w e l n i a k i bardziej zniszczono r o z ś c i e l a n o na w ó d z t w a lwowskiego, tarnopolskiego, s t a n i s ł a w o w s k i e g o . )dłodze zamiast c h o d n i k ó w . pragną pośmiertnym. Radzieckiego —- z W i l e ń s z c z y z i r y , Polesia, dawnego woje­ R e p a t r i a n c i z W i l e ń s z c z y z n y p r z y w i e ź l i zo s o b ą t y l k o nie­ Z n a c z n ą ilość u b i o r ó w p r z y w i e ź l i osadnicy z Rzeszowskiego: liczne o b i e k t y dawnego u b i o r u ludowego. W e d ł u g ich relacji, rłaszcza Ł e m k o w i e z okolic Jasia, K r o s n a , z Gorlickiego. W ś r ó d u b i o r y l u d n o ś c i wiejskiej w okresie sprzed 1945 r. nie o d r ó ż n i a ł y eh ubiorów p r z e w a ż a ł y u b i o r y kobiece. Osadnicy z R z e s z ó w - się zasadniczo od noszonych obecnie. O d z i e ż szyto z t k a n i n >iego p r z y b y l i na Z i e m i ę L u b u s k ą dopiero w latach 1947—8 chodzenia fabrycznego, z a k u p y w a n y c h w n a j b l i ż s z y c h miastecz­ w z w i ą z k u z t y m faktem d ł u ż e j niż osadnicy z l a t 1945—6 u ż y t - kach oraz z m a t e r i a ł ó w s a m o d z i a ł o w y c h . D a w n o koszule w i l e ń ­ jwali regionalne u b i o r y . Ze w z g l ę d u na m o t y w y po­ i charakter skie szyto z p ł ó t n a r ę c z n e j r o b o t y , o z d a b i a j ą c jo wzorem w y k o ­ kej i p r z e s i e d l e ń c z e j , przybysze z Rzeszowskiego n i e c h ę t n i e de- n a n y m t e c h n i k ą t k a n i a i h a f t e m k r z y ż y k o w y m , w kolorze czer­ lonstrowali swoją p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą i nie nosili ubiorów, fcóre by j ą p o d k r e ś l a ł y . w o n y m i c z a r n y m . S p ó d n i c e codzienne szyto z m a t e r i a ł ó w samo­ działowych — pasiaków U b i o r y o s a d n i k ó w z Rzeszowskiego — to przede w s z y s t k i m i kraciaków, lnianych i wełnianych. D o najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h o b i e k t ó w kobiecego u b i o r u z W i ­ wsety, przechowywane nawet po k i l k a na p a m i ą t k ę , inne części l e ń s z c z y z n y n a l e ż y s p ó d n i c a , uszyta z wielobarwnego pasiaka, bioru są mniej liczne. Osadnicy z okolic J a s ł a przechowali k o l n ­ farbowanego n a t u r a l n y m i b a r w n i k a m i . ięty ubiorów- kobiecy oh. S k ł a d a j ą się na n i e : koszula, gorset, d a j ą się pionowo na tle o barwie w i ś n i o w o - b r u n a t n e j . lódnica zwana „ k a b a t " , uszyta z r ę c z n i e drukowanego p ł ó t n a , irtuch. „hunia". U b i o r y poleskie z a c h o w a ł y się do c h w i l i obecnej w znacznym s t o p n i u . W n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h Osadnicy z W i e l k o p o l s k i , j a k k o l w i e k l i c z n i , nie w n i e ś l i do ultury ludowej dzisiejszej Z i e m i L u b u s k i e j znacznego w k ł a d u zakresie u b i o r ó w l u d o w y c h Pasy na s p ó d n i c y u k ł a ­ z tej z r o z u m i a ł e j p r z y c z y n y , że dość województwa z i e l o n o g ó r s k i e g o jeszcze d z i ś m o ż n a s p o t k a ć k o m p l e t y ubiorów kobiecych, na k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : koszula, f a r t u c h , s p ó d n i c a , nam i t k a ( 3 . 1 , 2). C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą u b i o r ó w p r z y w i e z i o n y c h » ich r o d z i m y m terenie u b i ó r l u d o w y , za w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h z Polesia jest to, że są one szyto z t k a n i n w ł a s n e j r o b o t y z a r ó w n o kolie, uległ zanikowi. P o s i a d a j ą jodynie czopki i te p r z e c h o w u j ą lnianych, jak i wełnianych. Koszula, fartuch i namitka wykona 91 �I I . 7, 8. U b i ó r kobiecy p r z y w i e z i o n y przez r e p a t r i a n t ó w z Tarnopolskiego. P a t y n , gm. L u b s k o , w o j . zielonogórskie. ne są z lnianego p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o i ozdobionego c z e r w o n y m Obszar dawnego w o j e w ó d z t w a tarnopolskiego reprezentyf o r n a m e n t e m . S p ó d n i c a jest uszyta z wielobarwnego pasiaka; g ł ó w n i e u b i o r y kobiece ( i l . 7, 8), m ę s k i e są r z a d k o ś c i ą . Z zach pasy u k ł a d a j ą się poziomo na tle w kolorze czerwonym. S p ó d n i c a w a n y c h części m o ż n a s k o m p l e t o w a ć c a ł y u b i ó r kobiecy, na któ jest u k ł a d a n a w f a ł d y , t y l k o p r z ó d pozostaje g ł a d k i . F a ł d y „ p r a ­ składają sowano" d o m o w y m sposobem, k ł a d ą c na z ł o ż o n ą s p ó d n i c ę go­ s p ó d n i c a w e ł n i a n a w f a ł d y , f a r t u c h , kabat l u b gorset i chust r ą c y chleb, świeżo w y j ę t y z pieca. Repatrianci z s i ę : koszula lniana, zdobiona haftem krzyżyków N a k r y c i e g ł o w y zwane „ c z o p c z y k " znane jost t y l k o z rel~ południowo-wschodnich obszarów Polski r e p a t r i a n t ó w . Z u b i o r ó w m ę s k i c h p o z o s t a ł y te najdawniejs w granicach sprzed 1939 r. (Lwowskie, Tarnopolskie), j a k w y n i k a odziedziczone po dziadkach, j a k koszule i k a b a t y oraz te, k t ó z relacji i n f o r m a t o r ó w , p r z y w i e ź l i ze s o b ą z n a c z n ą ilość u b i o r ó w noszono do noszonych do m o m e n t u r e p a t r i a c j i oraz jeszcze czas j a k i ś ( i l . 11, 12) i k u r t k i ( i l . 9, 10). osiedleniu na Z i e m i L u b u s k i e j . Noszono z w ł a s z c z a o k r y c i a chnie — k o ż u c h y , sukienne s u k m a n y , zwano przez po wierz­ repatriantów czasu r e p a t r i a c j i i po osiedleniu — j a k kożuor Opisane u b i o r y z Tarnopolskiego o k r e ś l a n e są jako polski Ponieważ jednak teren, z którego pochodzą, zamieszkiw" z Lwowskiego — „ s i r a k a m i " a przez r e p a t r i a n t ó w z T a r n o p o l ­ i skiego — „ k u r t k a m i " . polskie p r z e j m o w a ł y pewne cecłiy od u k r a i ń s k i c h i odwrottf również Kobiety, z w ł a s z c z a starsze, swoje s p ó d n i c e , k a b a t y , f a r t u c h y , użytkowały c h u s t k i na głowę i okryciowe. Z biegiem czasu u b i o r y t r a d y c y j n e z a s t ę p o w a n o no­ wymi, szytymi w e d ł u g ogólnie p r z y j ę t e j m o d y . Część u b i o r ó w przochowywano na p a m i ą t k ę , inne z n ó w przerabiano l u b wano na Z zuży­ szmaty. ubiorów z Zawieranie nasuwa się przypuszczenie, że ubio mieszanych małżeństw powodowało dalsze pi mieszczenia i wzajemne w p ł y w y w zakresie w y k o n y w a n i a odzież Obecnie j e d y n y m k r y t e r i u m jest polski, czy do oznaczania czy d a n y obie u k r a i ń s k i , jest opinia d a w n y c h mieszkano' t a m t y c h t e r e n ó w , k t ó r z y w p e ł n i zachowali ś w i a d o m o ś ć s Lwowskiego przetrwały przede wszystkim przynależności koszule, szyte z lnianego p ł ó t n a , zdobione h a f t e m o m o t y w a c h kwiatowych Polacy, i U k r a i ń c y , (ił. 3, 4 ) ; m n i e j liczne s ą kamizele, uszyte z ma­ narodowościowej. Pewne elementy w s p ó l n e ł ą c z ą r ó w n i e ż u b i o r y z Lwowskie i Tarnopolskiego, m i m o że l u d n o ś ć tych obszarów wyraź" t e r i a ł u w kolorze g r a n a t o w y m lub c z a r n y m i zdobione h a f t e m o d r ó ż n i a s w ą p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą . P o d o b i e ń s t w a są prze o motywach kwiatowych, wszystkim gorsety ( i l . 5,6), s p ó d n i c e , fartuchy Najstarszo o b i e k t y ludowego u b i o r u z Lwowskiego s t a n o w i ą lniane t y p u w ubiorach najdawniojszych, „ p o n c z o " , siraki takich, jak kaba sukienne, a t a k ż e w nowszyo k a b a t y ; są to wierzchnie o k r y c i a letnie, szyte z p ł ó t n a lnianego j a k k o ż u c h y zdobione n a s z y w k a m i . Z p o w o d u b r a k u kompl w n y c h u b i o r ó w z obu dwóch gatunkach: grubsze — p o d s z e w k ę . bez cieńsze — stanowi Kabaty mają stronę krój zewnętrzną, typu s z w ó w n a r a m i o n a c h . D l a uzyskania d ł u ż s z y c h „ponczo", rękawów, t e r e n ó w , t r u d n o p o d a ć wszystkie cech wspólne. Mozaikę ludnościową doszywano k a w a ł k i p ł ó t n a . B i a ł e lniane k a b a t y kobiece i m ę s k i e kowiny posiadały podobny krój. Bukowiny stanowią polscy reemigranci z B R u m u ń s k i e j , Z m i a n y granic p o l i t y c z n y c h , włączały do różnych organizmów które obaf państwowyc ��i zdobione haftem k r z y ż y k o w y m i ł a ń c u s z k o w y m ( i l . 10). K o a J w y k o n a n e w latach t r z y d z i e s t y c h r ó ż n i ą się od t a m t y c h k r o i oraz w z o r e m h a f t u — jest to Do ubioru haft kobiecego n a l e ż a ł a o motywach kwiatowy* s p ó d n i c a — „ f o t a " — oraz •M c z y l i b a r w n a k r a j k a , zwana t a m „ b a j o r " ( i l . 17). O z d o b ę u b i f l stanowiły korale, a t a k ż e n a s z y j n i k i z monet. W ubiorze t y m widoczno jest wiele e l e m e n t ó w u k r a i ń s k i ! czemu nawet nie z a p r z e c z a j ą sami reemigranci. I c h zdania! w Czerniowcach b y ł o tyle g r u p l u d n o ś c i o w y c h , że n a s t ę p o w i z a p o ż y c z a n i e p e w n y c h cech. M i m o t y c h w y r a ź n y c h wpływJH reemigranci c z u j ą się P o l a k a m i , a swój d a w n y s t r ó j za uważl bukowiński. Potomkowie H u c u ł ó w rów — tylko zachowali niewiele ze swych koszule haftowane W stanie zachowania gionalnych, mieszkających uhl włóczką. ubiorów |j poszczególnych obecnie na Ziemi grup Lubuskiej, I sra strzegamy d y s p r o p o r c j ę , b ę d ą c ą w y n i k i e m nie t y l k o ilości p r l wiezionych czy przechowanych u b i o r ó w , locz przede w s z y s t k i m i warunków, okresie powojenny! Wszelkie szanso p r z e t r w a n i a m i a ł y więc u b i o r y dąbrowieckl istniejące nieprzerwanie we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u regionalny! Gorsza w była osadników jakich jednak bytowały sytuacja one w ubiorów przeniesionych pnJ o d e r w a n y c h od swego rodzimego p o d ł o ż a k u l t u r o ™ go. Z a u w a ż a m y , ż e we wsiach l u b p o w i a t a c h zasiedlonych h l n o ś c i ą o t y m s a m y m pochodzeniu r o d z i m y m p r z e t r w a ł o e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j , niż w m i e j s c o w o ś c i a c h n y c h przez p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h stron. W e wie! zamieszki wsiach bo w i e ! o l u d n o ś c i w y w o d z ą c e j się z tego samego regionu t w o r z y ł y 1 zwarto s p o ł e c z n o ś c i lokalne, k t ó r e w n o w y m ś r o d o w i s k u s t a r a ! się stworzyć jak gdyby regionu — poprzez rekonstrukcję zachowanie pielęgnowanie zwyczajów II. 13. U b i ó r kobiecy r e e m i g r a n t ó w z B u k o w i n y Brzeźnica, woj. zielonogórskie. Rumuńskiej. ludność reprezentowała swego realiów itp. Natomiast różne macierzyste! materialnej we wsiach, regiony, elementy kultur! który! k u l t u r y lir. dowej, w t y m r ó w n i e ż u b i o r y , z a n i k ł y p r ę d z e j , j a k o te c z y n n i k i k t ó r o w y o d r ę b n i a ł y p o s z c z e g ó l n e g r u p y osiedleńcze i u t r u d n i a ! i m w s p ó ł ż y c i e w r a m a c h jednej s p o ł e c z n o ś c i wioskowej. 1 Przedstawione t u p o k r ó t c e u b i o r y ludowe, obejmowano o b e l nie m i a n e m l u b u s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h , s t a n o w i ą w zasadzM p r z y c z y n i ł y się do n a p ł y w u i p r z e m i e s z c z e ń l u d n o ś c i , a co za t y m r e l i k t y przeszłości przechowywane przoz l u d n o ś ć m i e j s c o w ą bądfi idzie — do t e ż przez o s a d n i k ó w . Czas ich p o w s t a n i a i u ż y t k o w a n i a obejmuje! przenoszenia wartości kulturowych. Reemigranci p r z y b y w a j ą c y na Ziemie Zachodnie zachowali ś w i a d o m o ś ć swego 8 lata m i ę d z y w o j e n n e lub s i ę g a p o c z ą t k ó w bieżącego stulecia, a im- polskiego pochodzenia i nie ulegli w y n a r o d o w i e n i u . Osiedlili się wet k o ń c a X I X w i e k u . S ą ono przechowywano na p a m i ą t k ę , o ile g ł ó w n i e na D o l n y m Ś l ą s k u i Ziemi L u b u s k i e j , p r z e n o s z ą c na stan ich zachowania jest jeszcze z a d o w a l a j ą c y . S t a n o w i ą skład-; te tereny swoje regionalne k u l t u r y ludowe. N a podstawie u b i o r ó w n i k k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r y nie uczestniczy j u ż czynnie w życiu reemigrantów ich s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej, c h o ć nadal stanowi jej w ł a s n o ś ć . D l a osaci J e d n ą z grup tej l u d n o ś c i s t a n o w i ą G ó r a l e Czadeccy, k t ó r y c h m n i e n i e m rodzimego regionu, k t ó r y o p u ś c i l i . T y m n a l e ż y tłuma' z Bukowiny Rumuńskiej można odtworzyć r o d z i m e pochodzenie. n i k ó w — są w y z n a c z n i k i e m ich p r z y n a l e ż n o ś c i regionalnej, wspo przodkowie u progu u b i e g ł e g o stulecia osiedlili się na Na Ziemi Lubuskiej G ó r a l e Czadeccy m i e s z k a j ą Bukowinie. w okolicach c z y ć w i ę ź e m o c j o n a l n ą , j a k a ł ą c z y p r z y b y s z ó w z w y t w o r a m i przy w i e z i o n y m i przez n i c h na nowe ziemie. Ż a g a n i a . D r u g ą g r u p ę r e e m i g r a n t ó w s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Czer- Obecnie, obok d a w n y c h , p o j a w i ł y się u b i o r y nowe, wykona niowiec l u b ich n a j b l i ż s z e j okolicy, od d w ó c h l u b trzech p o k o l e ń , ne w s p ó ł c z e ś n i e dla potrzeb z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a ; ubiory t« k t ó r z y w y w o d z ą się znad D n i e s t r u i w ubiorach k t ó r y c h s p o t y k a szyte są przez c z ł o n k ó w w ł a s n y c h g r u p regionalnych i stanowił się mniej l u b bardziej w i e r n ą k o n t y n u a c j ę d a w n y c h u b i o r ó w , cha-i wiele wpływów ukraińskich; widoczno to jest zwłaszcza w sposobie zdobienia. T r z e c i ą wreszcie g r u p ę s t a n o w i ą p o t o m ­ r a k t e r y s t y c z n y c h dla danego regionu. U b i o r y szyje się z materia­ kowie H u c u ł ó w z K o ł o m y i . ł ó w ogólnie d o s t ę p n y c h , d o b i e r a j ą c j o t a k , aby j a k najbardzie Kobieco u b i o r y G ó r a l i Czadeckich (ił. 13) z o s t a ł y w p e ł n i b y ł y zbliżono do t k a n i n u ż y w a n y c h k i l k a d z i e s i ą t l a t temu. zachowane; s t a n o w i ą je koszule lniane l u b b a w e ł n i a n e , zdobione wzorami wyszytymi paciorkami stroje uszyte przez miejscowe k o b i e t y ; czopki w y k o n a ł a kobieta, czerwone l u b w k w i a t y , u k ł a d a n e w drobno f a ł d y i jedwabno j e d y n a , k t ó r a jeszcze z a c h o w a ł a t ę u m i e j ę t n o ś ć i przekazuje ją fartuchy. swojej córce — t a p o d jej k i e r u n k i e m szyje d ą b r o w i e c k i o stroje. dla ubioru jedwabne Z e s p ó ł pieśni i t a ń c a w D ą b r ó w c e Wielkopolskiej otrzymał spódnice Charakterystyczne ( i l . 14), Góralek Czadeckich s ą o z d o b y : „ k i s t k a " , czyli czerwona w s t ą ż k a marszczona po­ P o d o b n ą s y t u a c j ę m a m y w zospole G ó r a l i Czadeckich w Brzeź­ ś r o d k u i zawieszana na piersi, „ d z i o r d a n " — a ż u r o w y naszyjnik nicy, z paciorków na który d u ż o swoich u b i o r ó w , a zalożonio zespołu pieśni i t a ń c a spowo­ tka­ d o w a ł o p o t r z e b ę p o w i ę k s z e n i a ich liczby, a częściowo — zrekon­ oraz „piesek" — wąski pasek p ł ó t n a , naszywa się p a c i o r k i , p o k r y w a j ą c n i m i c a ł ą p o w i e r z c h n i ę niny ( i l . 15). Wśród przeważają XIX 94 wieku. woj. zielonogórskie. Ludność ta zachowała stosunkom struowania, zwłaszcza ubiorów męskich. zachowanych koszule, z Są one ubiorów których przybyszów najstarsze z Czerniowiec pochodzą szyte z lnianego p ł ó t n a z końoa samodziałowego Obecnie obserwujemy zjawisko zainteresowania własną tra­ dycyjną regionalną kulturą, również regionalnymi ubiorami. P r z e d m i o t y przywiezione po wojnie przez o s a d n i k ó w a wskazu- �95 �I I . 16. Koszula kobieca przywieziona przez r e e m i g r a n t ó w z Czerniowieo. Zielona G ó r a . I I . 17. U b i ó r r e e m i g r a n t ó w z Czerniowiec. Zielona G ó r a . j ą c e na p r z y n a l e ż n o ś ć r e g i o n a l n ą , p o d l e g a ł y wzajemnej ocenie kobiecy przywieziony p m ł o d e g o pokolenia c h ę t n i e sięgają do u b i o r ó w poprzednich i w a r t o ś c i o w a n i u , k t ó r e nierzadko ł ą c z y ł o się z k r y t y c z n y m sto­ neracji, j a k o d o w z o r ó w w s p ó ł c z e s n e j o d z i e ż y , a obecna moda , sunkiem do k u l t u r y p r z y b y s z ó w z i n n y c h s t r o n . Obecnie g r u p y l u d o w o ś ć " sprzyja r o z w i j a n i u o s i e d l e ń c z e c h ę t n i e d e m o n s t r u j ą s w o j ą r o d z i m ą k u l t u r ę , nie u k r y ­ w a j ą swego pochodzenia regionalnego, p o n i e w a ż w m i a r ę wzra­ się t y c h tendencji. T a k więc, na terenie Ziemi Lubuskiej współistnieją bes lizyjnie odmienne g r u p y r o g i o n a ł n e , s t a p i a j ą c e się w j e d n ą stania m ł o d e g o pokolenia u c i c h ł y a n t a g o n i z m y m i ę d z y g r u p o w o . t e g r o w a n ą s p o ł e c z n o ś ć , o k r e ś l a n ą mianem „ l u b u s k i e j " . Jed" Z a i s t n i a ł a w i ę c sytuacja k o r z y s t n a dla zaprezentowania w ł a s n y c h w zakresie u b i o r ó w nie m a m o w y o integracji, t a k j a k to rao' u b i o r ó w regionalnych czy t o poprzez z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , czy z a o b s e r w o w a ć w sferze i n n y c h dziedzin k u l t u r y ludowej. Zac t e ż poprzez p r z y g o t o w a n i e izb muzealnych, p o ś w i ę c o n y c h wane u b i o r y l u b p a m i ę ć o nich nadal p o z o s t a j ą dokumentem turze ludowej p r z y b y s z ó w z jednego regionu. kul­ Przedstawiciele d o w o d u regionalnego m i e s z k a ń c ó w Ziemi L u b u s k i e j . PRZYPISY * S k r ó t referatu wygloszonogo na O g ó l n o p o l s k i m Semina­ r i u m P o ś w i ę c o n y m Strojowi L u d o w e m u , K r a k ó w , l i s t o p a d 1974 r. , A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Lud i jego zwyczaje (etnografia) [ w : ] Ziemia Lubuska, P o z n a ń 1950. A . Glapa, Strój międzyrzecko-bab imojsk i (lubuski), „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. I I , z. 4, W r o c ł a w 1950. A . Glapa, Ubiory chłopskie [ w : ] Kultura ludowa Wielko­ polski, t . I , P o z n a ń 1960. * E . Rabiega, Wesele babimojskie [ w : ] Ludność rodzima na Ziemi Lubuskiej, „ Z e s z y t y L u b u s k i e " , z. 10, Zielona G ó r a 1970. B . K o ł o d z i e j s k a , W . Sauter, Kultura ludowa ludności rodzimej na Ziemi Lubuskiej id zbiorach muzeów i izb pamiątek regionalnych woj. zielonogórskiego Lubuskiej, op. c i t . [ w : ] Ludność rodzima na Zi 1 2 3 5 6 B . K o ł o d z i e j s k a , Zadania i potrzeby muzealnictwa et graficznego w województwie zielonogórskim, „Zielonogórskie s z y t y Muzealne", t . I V , Zielona G ó r a 1974, s. 204. 7 L . K o s i ń s k i , Pochodzenie ludności Ziem Zachodnich f Problemy rozwoju gospodarczego i demograficznego Ziem chodnich w latach 1945—1958, P o z n a ń 1960. 8 M . Meysner-Rostworowska, Z badań nad kulturą lud reemigrantów polskich z Rumunii na Dolnym Śląsku, „Zesz; E t n o g r a f i c z n e " , t . 1, W r o c ł a w 1963, s. 105. Fot.: Tadeusz Ambroż 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94202abbfd73d63b904255aa288fd9ae.pdf 1cd79b3eaef423cdb7036f177eaf8f52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4423 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource Afryka - twórczość rzeźbiarska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4115 Title A name given to the resource Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.97-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. 1. Miojsco upamiętnienia inicjacyjnych aktów obrzezania. Poszczególne słupki, umieszczone pod świętym drzewom, symbolizują 'osoby, któro zostały inicjowano. Niektóro ze słupków mają zaznaczone twarze inicjowanych chłopców i'datę (z ostatnich kilkunastu lat), upamiętniającą cere­ monię. Rzeźby bogato polichromowane. Babula, okolico Kisangani (Zair). Jacek Olędzki SZTUKA DEMONSTRACYJNA WSPÓŁCZESNEJ AFRYKI {UWAGI O NOWYCH KIERUNKACH T W Ó R C Z O Ś C I W tradycyjnej kulturze artystycznej. Afryki rzeźba plemien­ na stanowi dziedzinę stosunkowo najlepiej poznaną i uznaną. Uznanie to przerodziło się w świadomości szerokich kręgów od­ biorców w karykaturalną formę stereotypu egzotyki, której sym­ bolem stały się w Afryce rzeźby i maski plemienne. W wielu kra­ jach afrykańskich całe grupy rzeźbiarzy naginają swój talent i pasję tworzenia do niewybrednych potrzeb białych turystów, którzy chcą koniecznie posiadać „oryginalną sztukę murzyńską". Winę za tę sytuację ponoszą nie tylko przybysze, którzy nie mogą legitymować się ani wyrobionym smakiem, ani znajomością rzeczy. Przyczyny tkwią znacznie głębiej. Wydaje się, że jednym z powodów fałszywej fascynacji są liczno i podobno w swym charakterze publikacjo poświęcone sztuce Afryki. Przedstawiają one sztukę tego kontynentu zaczynając zawsze od rytów i malo­ wideł Tassili i Brandborgu, aby powtórzywszy któryś już raz uznanie dla dawnej sztuki Beninu, Ife, Nupe i Hausa, ukazywać rzeźby i maski — kraj po kraju, rejon po rejonie. W ten sposób w świadomości powszechnej sztuka Afryki utożsamia się z dzie­ łami, któro istniały niegdyś na terenie tego kontynentu, a które obecnie oglądać można na całym świecie w licznych kolekcjach prywatnych i publicznych. Natomiast prawie nic nie wiemy o inicjacyjnych rzeźbach plemionnych, wykonanych z gliny, zgromadzonych w Muzeum Narodowym Dar es Salaam (ił. 2, 4). Stanowią one prawdziwe odkrycie naukowo, poszerzają wiedzę o .sztuce afrykańskiej. Ale poza obszerną informacją Hansa Córy, umieszczoną przy tych rzeźbach, nic o nich nie pisano. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku rzeźb niefiguratywnych, których wielkie bogactwo istnieje w tradycyjnej kulturze Afryki (ił. 1). Ciążenie stereotypu sztuki Afryki sprawia, że w małym tylko stopniu przedmiotem zainteresowań badaczy jest rozwijająca RZEŹBIARSKIEJ O CHARAKTERZE LUDOWYM) się na całym kontynencie sztuka nowa, już nie plemienna, leczautentycznie ludowa, sztuka środowisk wiejskich i miejskich, ściśle powiązana z przełomowymi zmianami społeczno-politycz­ nymi, a w rezultacie i kulturowymi, które nastąpiły na tym kon­ tynencie. Tylko w nielicznych publikacjach natrafić można na ślad tej nowej sztuki, która stanowi przecież zdumiewające zjawisko arty­ styczne. Mogłoby ono zapewne rozwinąć się i osiągnąć jeszcze większą dojrzałość, gdyby istniał właściwy wokół niego klimat, gdyby dzieła te dostrzeżono na czas i akceptowano. Niestety, aprobata koneserów i badaczy spóźniona jest, jak zawsze, gdy chodzi o zjawiska dopiero powstające. Nie ulega najmniejszej kwestii, żo konieczna jest coraz głęb­ sza znajomość dawnej sztuki. Historia i kultura Afryki kryje na­ dal wiele zagadek, w rozwiązaniu których pomocne być mogą badania nad sztuką. Jest ona bowiem wciąż jeszcze nie zastąpio­ nym źródłem wiedzy. Niemniej nasze zafascynowanie dawnością nio powinno przesłaniać jednak nowych form wypowiedzi arty­ stycznej. Wcześniej już starałem się na tych łamach („Polska Sztuka Ludowa", 1974, nr 1) przedstawić nowe zjawiska we współczes­ nym malarstwie (ludowym i naiwnym) Afryki. Obecnie to samo zagadnienie pragnąłbym poszerzyć o pewno przejawy współ­ czesnej sztuki rzeźbiarskiej. Zwrócić też warto od razu uwagę, że w porównaniu z malar­ stwem, rzeźba rozwija się dziś chyba zdecydowanie słabiej. Wy­ daje się, że jedną z przyczyn tego stanu jest to, że afrykańskimi malowidłami turyści i rzesze niewyrobionych odbiorców nigdy nie interesowali się tak żywo, jak rzeźbą. Stąd działania malarskie w mniejszej mierze aniżeli rzeźbiarskie zostały podporządkowa­ ne gustom ludzi z zewnątrz, często kupców i handlarzy. 97 �Rzeźba religijna Od czasów kiedy Arno Lehmann pisał swą pionierską pracę Afroasiatische christliche Kunst, w stosunkach społeczno-poli­ tycznych, a pośrednio religijnych, dokonały się w Afryce zasad­ nicze przemiany. W wyniku odzyskanej niepodległości, chrześ¬ cijaństwo mogło w większości krajów uzyskać rangę religii uni­ wersalnej, a w wielu również przypadkach wprost państwowej, propagowanej przez przedstawicieli niepodległych rządów jako podstawa uznanej oficjalnie ideologii. Problemy, które zaprzątały Lehmanna, straciły swoje uprzednie znaczenie. Tak chyba jest z zasadniczą kwestią w książce tego autora: jakiej rasy była św. Rodzina, a zwłaszcza Chrystus i jakim powinien byó w świadomo­ ści chrześcijan Afrykanów ? Biały czy czarny 1 Jacy powinni byó aniołowie biali czy czarni ? Jakiego koloru ma być diabeł ? Czy można wierzyć w Matkę Boską karmiącą Jezusa białą pier­ sią ? Czy rysy twarzy wizerunków boskich mogą być europejskie ? Zależnie od części kontynentu, wschodniej czy zachodniej, pyta­ nia te brzmiały mniej lub bardziej natarczywie W Afryce wschod­ niej, gdzie stosunek czarnych do białych był o wiele bardziej emoc­ jonalny niż w A.fryce zachodniej niechętny a nawet wrogi pyta­ nia te uzyskiwały znaczenie zasadnicze Al© czas zrobił swoje! Dziś wspomniane problemy z pierwotną ich mocą stawiane są chyba już tylko w niektórych rejonach Afryki południowej W warunkach, w któryoh Afrykanie przestali przywiązywać znaczenie do naturalnego wyglądu wizerunków, przedstawiają­ cych ich samych, a nawet wręcz przeciwnie, zaczęli upodabniać się w tych wizerunkach do białych, poprzez „jasność twarzy" i „nienogroidalność rysów" — zanikł problem, jakiego koloru winien być Chrystus, święci pańscy, aniołowie i diabli. Napoty­ kamy więc przy autostradzie, wiodącej przez zniszczoną w czasio 98 wojny Biafrę, przydrożne krzyże, na których rozpięty jest Chrys­ tus taki sam, jakiego można spotkać w Polsce, na Słowacji czy w katolickich wioskach Bawarii. Rzeźby z Biafry spotkać możn również na wielu innych obszarach Afryki — w Zairze, Tanzanii, Kenii, Rwandzie. W innej już części afrykańskiego kontynentu, w małej kenij­ skiej miejscowości Muranga, gdzie znajdują się słynne malowidła, ukazujące sceny z życia Chrystusa, realia tych scen są afrykań­ skie (ludzie w sukienkach z rafii, osiedla wyglądające jak wsie murzyńskie), ale przestały już chyba mieć to znaczenie, jakie miały przed laty, gdy je malowano. Oto sami Afrykanie — para­ fianie Murangi — mówią o tych próbach urealnienia treści wizu­ alnych przejętej ideologii jako o rzeczy śmiesznej! I jeśli jest tu jakiś problem, to ogólnoludzki, wiążący się z poziomem wiedzy, z zakresem wiadomości posiadanych o Bogu przez wiernych, szczególnie zaś przez twórców jego wizerunków. Problem percep­ cji chrystianizmu istnieje zresztą nie tylko w odniesieniu do Afry­ k i ozy Azji, co dokumentuje Lehmann i Beier (il. 5 9). Wystę­ puje on również w Europie, gdzie Ukrzyżowany ukazywany jest nieraz przez artystów niewykształconych (i to dziś jeszcze) w przybraniu przypominającym bardziej krótkie spodnie, aniżeli perizonium. Pozostał jednakże problem zasadniczy — percepcji ogólnych założeń ideowych chrystianizmu przez określono społeczności i wyrazu tej percepcji w działalności artystycznej. W wielu dzie­ dzinach sztuki afrykańskiej, szczególnie zaś w muzyce i śpiewie, inspiracje chrystianizmem są jeszcze dziś niezwykle żywe. Fakt, że tam, gdzie znajduje się misja katolicka, nie natrafiamy na lu­ dowe figury przedstawiające Pana Jezusa, Matkę Boską i świętych — w żadnym wypadku nie świadczy o trwaniu uprzedzeń raso- �wych do białych i „boga białego", a tym bardziej o powierzchow­ nym czy słabym przejęciu się nową wiarą. Oddziałały tu inno czynniki. Przede wszystkim — istnieją dziś większe i skutecz­ niejsze, niż jeszcze przed kilkunastu laty, formy kontrolowania przez misjonarzy uniesień religijnych. Misje starają się zapobie­ gać wypaczaniu wizerunku chrześcijańskiego Boga, zwłaszcza synkretycznemu łączeniu go z postaciami lokalnych bóstw. Dys­ ponowanie przez misjonarzy każdą ilością „odpowiednich" wi­ zerunków, drukowanych na papierze „obrazków świętych" — pozwoliło zapobiec ewentualnej „pladze" twórczości spontanicz­ nej, samorodnej. Do tego należy dołączyć radykalizm wielolet­ nich starań, aby pod nową formą kultu nie były przemycane dawne treści. A jak wiadomo, rzeźby nowych wyobrażeń reli­ gijnych (chrześcijańskich), w wykonaniu rodzimych artystów afrykańskich, wiele miały cech wspólnych z formą tradycyjnych rzeźb „pogańskich". Staraniom misjonarzy, zwalczających do­ morosłych rzeźbiarzy, sprzyjała wiolość i niespotykana nigdzie na świecie rozmaitość działających w jednym miejscu orientacji, wyznań, sekt. Jeśli zdarzyło się, że w katolickiej części społecz­ ności jednej z wiosek kongijskich lub nigeryjskich powstała po­ trzeba posiadania własnych wizerunków Boga, wykonanych przez rodzimych twórców aby stawiać je w kaplicach przydrożnych i w domach to inna część tej samej społeczności znajdująca się pod wpływami misji ewangelickiej potrafiła taką potrzebę sku­ tecznie ośmieszyć lub nawet wyszydzić W świetle tych faktów, bezcennego wprost znaczenia nabie­ rają wszelkie przejawy samorodnych działań rzeźbiarskich, po­ świadczających przyjęcie przez szersze rzesze afrykańskich spo­ łeczności treści chrześcijańskich. Rzeźb, jakie nas t u interesują, nie znajdziemy nawet w dużych i starannie dobranych kolekcjach muzealnych w Dar-es-Salaam, Nairobi, Lagos, Yaunde czy Nia- H. 2 i 4. Figury ludzi i postaci mitycznych-; służące kapłanom i czarownikom w^brzędach inicjacyjnych do przekazywania wie­ dzy o życiu. Glina suszona na słońcu, wysokość obiektów od 7 do 36 cm. Rzeźby ze zbiorów Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam. I I . 3. Współczesne rzeźby demonów, brąz. Technika traconego wosku. Dahomej. iii) �II. 5 9. Rzeźby ilustrujące przemianj » odczuwaniu barwy skóry osób boskich i świętych. Trzy pierwsze rzeźby przedstawiają: U k n ł żowanego (Kenia), Św. Rodzinę (Nigeria), Św. Franciszka (z teronu nieznanego). Pozostałe rzeźhy pochodzą ze ,.,!,„-.,. •„ , nktu arium tradycyjnych wierzeń afrykańskich Nigerii (pod jednym dachem znajdują się rzeźby Chrystusa i lokalneg ga Ali, nbydwS figury mają twarze białe!). a mey. Pojedyncze egzemplarze znajdują się w kolekcjach prywat­ nych całego świata. Natomiast w Afryce można te rzeźby od­ naleźć w nieprzewidzianych, trudno dostępnych miejscowoś­ ciach prowincjonalnych. Pisząc ten artykuł, opieram się więc na materiałach już publikowanych oraz własnych, zgromadzo­ nych w czasie moich badań. Nie są to materiały obfite, ale nawet z nich można wnosić, że mamy do czynienia ze zjawiskiem arty­ stycznym o znacznych nioraz wartościach ideowo-formalnych. Są to na ogół rzeźby anonimowe, co oczywiście nie znaczy, że wy­ konali je twórcy pozbawieni indywidualności, swoich imion i naz­ wisk. Właśnie formalno cechy ich prac wskazują, że stworzyli je artyści o bogatej osobowości, głębokim stosunku do spraw, w krę­ gu których dane im było żyć. Forma, jak i zakres tematyczny tych rzeźb tworzą jednorodny zespół znaków. Nasuwają skoja­ rzenia z żywą i bezpośrednią, a co najważniejsze aż drama­ tycznie szczerą sztuką żywiołowej ekspresji ,,1'art brut". Rzeźby komemoratywne Rzeźby te, których celem jest przechowanie pamięci zmarłych, stanowią w sztuce afrykańskiej odrębną i chyba najbogatszą dziedzinę. Należą do niej figury i płaskorzeźby nagrobne, wiążące się nieraz bardzo ściśle z kultem o charakterze chrześcijańskim, ale również z lokalnymi kultami wierzeń synkretycznych. W wielu schrystianizowanych krajach Afryki zachodniej natrafiamy na te rzeźby o wyraźnie demonstracyjnym charakterze nie tylko na chrześcijańskich cmentarzach położonych z dala od osiedli, lecz również na niewielkich skupiskach grobów w bliskim sąsiedz­ twie wioski a także i to najbardziej zdumiewa w samym środku wsi czy osiedla, bezpośrednio przy szlakach przejezdnych, a nawet w pobliżu samych mieszkań, nieraz pod okapem dachu, w odległości zaledwie jednego lub dwóch kroków od drzwi domu. Widziałem to w południowej Nigerii, a w największym nasileniu.. ; 100 na obszarze pogranicznym nigeryjsko-kameruńskim. Obserwacji innych badaczy potwierdzają, że podobnie jest w Gabonie, Togj| i na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Rzeźby komemoratywne przeważnie, jeśli nie wyłącznie! mają wysokość człowieka. Wymagało to zasadniczej zmiany t w o i rzywa. O ile bowiem wcześniej wspomniane rzeźby religijne, pal dobnie jak tradycyjne rzeźby plemienne, były na ogół wykonani z drewna, o tyle do figur nagrobnych wykorzystywany jest przedl wszystkim cement, rzadziej glina lub kamień. Współczesne rzeźby nagrobne z Afryki zachodniej na t l i twórczości o charakterze komemoratywnym, wyrosłej pod w p ł j l wem chrystianizmu, stanowią — jak się wydaje — zjawisko bez} precedensu. J u ż na pierwszy rzut oka dostrzega się w nich rezuli tat zderzenia dwóch, zasadniczo różnych, a niezmiernie ważnycM koncepcji śmierci i zależności między żywymi a umarłymi. Mówiąc najbardziej skrótowo, chrześcijaństwo, nadając aktowi śmierci niezwykle wysoką rangę, uznając ją za jedną z podstawowych wartości, jednocześnie nie przyznaje zmarłym miejsca w świecie żywych, w doczesności. Ideologie zaś tradycyjnych religii w Afry­ ce, również nadając doniosłe znaczenie aktowi śmierci, nie eli­ minują zmarfych spośród świata żywych, lecz łączą doczesność z wiekuistością. Żywi i zmarli są po wieczne czasy zintegrowani. Trwałość i żywotność tej koncepcji odkrywamy w demon­ stracyjnej rzeźbie komemoratywnej w wielu krajach współczesnej Afryki. Stawianie w pobliżu drzwi do mieszkań monumentalnych figur wyobrażających zmarłych jest najbardziej dosłowną, choć drastyczną formą tej demonstracji. Demonstracji bazującej na ważnycłi przeciwieństwach społecznych i kulturalnych. Idea obecności zmarłych wśród żywych, wyrażona tak dosłownie w rzeźbach nagrobnych z Afryki, ma niewątpliwie głębokie uzasadnienie w światopoglądzie filozoficzno-religijnym. Nie wda­ jąc się jednak w analizę tego światopoglądu, przejdźmy do opisu samych Tzeźb. �Oto niektóre z nich: w okolicach Enugu w Nigerii, na obsza­ rach sąsiadujących z Kamerunem, gdzie zamieszkuje ludność Efik i Ekoi, w najmniejszej nawet wsi można natrafić na kilka a nieraz i więcej dużych pomników, wykonanych przeważnie z cementu, rzadko' tylko z gliny. Podobnie jest w wioskach kamemńskich, sąsiadujących z Nigerią, zamieszkałych przez ludność Bajangi. Przed wioską Bachwa-Kabwe, w bezpośrednim sąsiedztwie drogi, znajduje się jedna z takich rzeźb (U. 10). Ustawiono ją i zaroślach. Figura z cementu wyobraża człowieka. Kształt i ślady odciśniętych desek po bokach i od tyłu wskazują, że rzeź­ biarz korzystał z prymitywnej, drewnianej formy. Tym też można tłumaczyć stojącą pozycję figury, jej płaskość ozy sche­ matyczny modolunek całości. Ręco nie mają łokci (nie zmieściły tig w formie!), nieznacznie tylko zaznaczony został bark i — walkowato same dłonie. Nogi są podobnie wałkowate i po­ tężne tors spłaszczony, aby ułatwić wypisanie takich słów: I X LOVING MEMORY OF PURE A L . OROT.. D I E D 36. A zatem jest to wyobrażenie młodego mężczyzny, nieżonatego. rzeźbiona jest delikatnie, usta są rozchylone, jedno oko z*ikrvto powieką drugie otwarto W toj samej miejscowości znajduje się inny pomnik (il. 11), usytuowany przy frontowej ścianie budynku mieszkalnego. Grobowiec składa się z trzech głównych elementów: naturalnej wielkości rzeźby, wyobrażającej kobietę w pozycji siedzącej, krzyża — oraz sporych rozmiarów prostokątnej tablicy, łączącej rzeźbę z krzyżem. Na tablicy znajduje się starannie wykonany napis- SIMON ENOW ETA BORN 1923 D I E D 1 St. Oct. 1971. 48 YEAR[S] OLD oraz E N E K E A Y U K BORN 1898 D I E D 3 rd[ ] Oct 1971. 73 YEARS OLD. Jest to grobowiec matki Eneke Ayuk i syna Simona Enow Eta. Rzeźba wyobraża kobietę siedzącą w pozycji hieratycznej. Sztywno wyciągnięte ręce pierają się na kolanach Stopy są duże palce nóg rzeźbione niedbale, nogi nie mają zaznaczonych zwężeń i wypukłości. ^For 9 jest wydłużony, piersi lekko zaznaczone szerokie biodra. Na cienkiej szyi stosunkowo mała głowa a na niej trzy kostki które iiakrywa chusteczka. Figura została ulopiona z cementu. Powierzchnie ma wygładzone, szczegóły zaznaczone przy pomocy twardego narzędzia. Usta nieznacznie rozchylone, oczy otwarte, jakby z lekka przymrużone. Figura jest malowana w białe i brązowe pasy, rytmicznie rozłożone na całej powierzchni. Na twarzy obrysowane zostały bielą: usta, nos i oczy. Do rzeźby dołączona jest laska, szarfa okalająca biodra, naszyjnik i wy­ dłużona, sporych rozmiarów ludzka kość. y ¡1 Inny rodzaj wyobrażeń plastycznych spotkać można w nie opodal położonej Nigerii. W wiosce Eikwe, w pobliżu Enugu, znajduje się zespół cementowych pomników. Pomniki te usy­ tuowane są w oentralnej części wioski, w pobliżu drogi, nie opodal sanktuarium Orugbo (il. 13). Na prostokątnych płytach-podstawach, stojących w niewielkiej odległości od siebie, zamonto­ wano słupy zwieńczone symbolicznymi wyobrażeniami „męskoś­ ci" i „żońskości". Słupów tych bywa w jednym miejscu 4, 6, 8, ale zdarzają się też liczby nieparzyste. Każdy taki zespół jest odrębnym „grobowcem rodzinnym". Wyobrażeniu symbolicz­ nemu mężczyzny towarzyszą odpowiednie symboliczne wy­ obrażenia kobiet w różnym wieku. Symbolem „męskości" jest na tych grobowcach zwężający się ku górze słup, wysoki ponad metr. Słup taki bywa nakryty wyobrażeniem czegoś w rodzaju kapelusza czy kasku tropikalnego Symbole kobiecości" to tarczo okrągłe elipsoidalne oraz romboidalne mające w środku otwór różnych kształtów i wielkości Tarcze wieńczące słupy są na obrzeżeniu zdobione prostymi i półkolistymi wycięciami Przy nie­ których zespołach między sterczące pionowo słupy cementowe wmontowane są półki czy stoły Ustawiane są pod nimi i na ich • zchi ' i vnia z ofiarami (butelki i uarnki) Na renrodu k° a t djęciu grobowca widać tal właśnie u tawioną W f i (Tl A (W a "e d ofiładałen te grobowce w i c T ^ ą s L z t w i e obchodzono uroczystość poświęconą zakon* — Orugb okpo, i' przećcl zn j d ' jącyin ię " w , ob l ' ' czemu z h"lorow sanktuarium mężczyźni z ozy i o laię z zarżnie ego *og Na, żadnym z opisanyci powyżej gro owoow me ma napisów. Pamięć czy tez więź ze zmarłymi wyrażona jest t u przez odP 101 �kondygnacjowa budów In. o charakterze mauzoleum. Na p i e r w a f l kondygnacji umieszczono zostały dwie figury siedzących w foMj telach kobiot. Różnią się one jedynie fryzurami. Obydwie trzjH mają parasolo, mają takie samo stroje, spódniczki w krataK identycznie oznaczony pępek i piersi, a na szyjach mają t a k S same naszyjniki z krzyżykami. Są to figury malowane żywymH jasnymi kolorami. Na dwóch potężnych słupach wznosi gjBj druga kondygnacja, rodzaj kapliczki, w której umieszczoaS zostały trzy figury — dwóch mężczyzn i pomiędzy nimi kobietyii Figura kobiety podobna jest do figur z pierwszej kondygnacji* ma taką samą spódnicę w kratę i parasol w ręku. Figury mężczyżJH przedstawione są w ciemnych kapeluszach i czarnych t u ż u r k a e l ł Zamiast parasoli trzymają laski. Jedna z figur trzyma lewą d ł o f l na kolanie, druga postać wspiera lewą rękę na poręczy ( „ t r i a . Z całoj kompozycji, potraktowanej z rygorem symetrii w ukladziłW akcentów rzeźbiarskich i kolorystycznych, tchnio spokój i dof stojeństwo, niczym z okazjonalnie wykonanej fotografii rodzin' nej. Jest to dzieło prawdziwie wzruszające Tablica umieszczona na froncie podaje nazwiska zmarłych i datę śmierci 1959 Dwukrotnie powtórzony jest na tej tablicy skrót R I P Z przedstawionych skrótowo kilku przykładów wyrażanial uczuć komemoratywnych — i to z jednego tylko rejonu Afryki - M rysuje się dostatecznie wyraziście znaczna rozmaitość funkcjonui jących obecnie wzorów. Wszystkie one jednak wskazują na] doniosłe znaczenie tych uczuć we współczesności afrykańskiej! Są też one jednym z najważniejszych czynników ukierunko¬ wujących rozwój dzisiejszej twórczości rzeźbiarskiej o charakuj rzo popularnym, a więc nie elitarnym, nie oficjalnym. Należy te podkreślić z całym naciskiem, że chociaż twórczość ta konkrety-l żuje się wokół aktu śmierci, jest wyjątkowo ściśle powiązana! z samym życiem. Dodajmy—z życiem współczesnych, nowych] zupełnie grup ludnościowych w Afryce. Podobne zespolenie] ze sprawami, jakimi żyją społeczności ludowe, ujawnia kolejna grupa rzeźb o charakterze informacyjnym. Szyldy i drogowskazy powiocmi symbol i uczestnictwo w dopełnianiu ofiar. Tradycja ustna dodatkowo utrwala pamięć o tych zmarłych. Cmentarz w niewielkim miasteczku Ibefuno w okolicach Beninu. Wszystkie groby na tym cmentarzu zbudowano solidnie, z cegły i cementu. Nagrobki wzorowane są na formach popular­ nych w Anglii w X I X w. Na stelach wykute starannie dokładne dane o zmarłych, za każdym razem zakończone sakramentalnym R.I.P. (Requiescat in pace). Ale i na tego rodzaju cmentarzach natrafić można na oryginalne próby przetworzenia oficjalnie propagowanych wzorów. Oto grobowiec składający się z płyty nakrywającej i steli. We wnęce łukowato sklepionej, od strony zewnętrznej steli, znajduje się popiersie mężczyzny w średnim wieku (ił. 14). Twarz jego ma cechy realistycznego portretu. Widoczny jest także charakterystyczny strój, jaki nosił zmarły i jaki wciąż nosi wielu Nigeryjczyków. Twarz malowana jest w odcieniu jasnego brązu strój jest błękitny i biały. W innych miejscowościach tę samą tendencję do utrwalenia indywidualnego obrazu człowieka wyrażają fotografie, co jest wyraźnym odejściem od tradycyjnej formy anonimowości i sym­ bolizmu. Podobnie jak gdzie indziej na świecie, fotografie te umieszcza się na grobowcach. Zwyczajowi temu towarzyszą przejmowano z całą skwapliwością inne, charakterystyczne dla kultury europejskiej, formy wyrażania pamięci o zmarłych, jak zdobienie grobu kwiatami, wiązankami i wieńcami. Zdarzają się też na niektórych nigeryjskich cmontarzach trwałe wieńce blaszane. Przyjrzyjmy się jeszcze jednemu grobowcowi (ił. 12). Po­ święcony on został w 1943 roku rodzinie wodza, a następnie samemu Akanso Ekaha Enyin, jednemu z wodzów Ibibio. Do­ tychczas mówiliśmy o grobach pospolitych, należących do osób nie wyróżniających się w hierarchii społecznej, toteż przykład grobowca Akanse zasługuje na szczególną uwagę. Jest to dwu- 102 Na obszarach zachodniej Afryki, w większych skupiskach ludzi, żyjących w prowincjonalnych mieścinach lub na przed­ mieściach wielkich miast, a więc pośród odłamów ludności] plebejskiej czy wprost prolotariatu, rozwinęły się nowe i rozmaitej formy informacji wizualnej. Nawiązują one do powszechnie dziś przyjętych sposobów informowania, a więc do reklam, szyldów, napisów i znaków plastycznych. W środowiskach, o jakich mówię, szczególną uwagę zwraca rozwój reklamy pewnej tylko kategorii usług, jak — przede wszystkim usługi fryzjerskie i krawieckie. Od nich założy w stopniu największym możliwość dostosowania się — choćby zewnętrznego jednostki do nowych warunków. Toteż właśnie usługi krawieckie i fryzjerskie roz- i wijają się najbardziej. Łączy się z tym, jak w każdym podobnym przypadku, problem konkurencji, a więc i reklamy. Najpopularniejsze są oczywiście reklamy graficzne i ma­ larskie, o których pisałem w cytowanym już na wstępie artykule. W korzystaniu z tych reklam celują nigeryjscy fryzjerzy z przed­ mieść i osiedli-miasteezok, ale spotyka się je też sporadycznie w Kamerunie, a nawet z drugiej strony kontynentu, w Kenii. Oprócz malarskich szyldów i reklam, pojawiają się także ich odpowiedniki rzeźbiarskie. W Enugu, w Nigerii, poznałem rzeźbiarza specjalizującego się w rzeźbie nagrobnej, który wy­ konywał również wizerunki głów młodzieńców o czerstwych twarzach i eleganckich fryzurach (ii. 15). Głowy takie, zależnie od okazji, wmontowuje w odpowiednio grobowco lub sprzedaje fryzjerom. Wykorzystują je oni zgodnie ze zwyczajem przy­ jętym od europejskich fryzjerów jako reklamę strzyżenia i pomadowania włosów i ozdobę salonu szczególnej elegancji. Popularną reklamą zakładów krawieckich jest rzeźba ukazu­ jąca krawca siedzącego przy maszynie do szycia (il. 17). Ma­ szyna ta — jak onegdaj u jej wiejskich posiadaczy w Europie — urasta do znaczenia fetysza. Jest eksponowana i celebrowana. ��I I . 11. Pomnik nagrobny, katolicki, rodzinny. Wyeksponowana figura matki — przodka rodu. Grób znajduje się przy wejściu do dontffl mieszkalnego. Wioska Bachwa Kabwe, Kamorun. Wyczuwa się t u fascynację przedmiotem szczególnej praktycznośei, lecz nie każdemu dostępnym. W rzeźbach przedstawia­ jących szwacza, jego figurę przysłania zazwyczaj potężna forma ręcznie lub nożnie napędzanej machiny. Żaden z ważniejszych jej detali nie zostaje pominięty. Sama zaś postać, odpowiednio przejęta czynnością szycia, w sztywnym i pełnym elegancji geście, dopełnia całości rzeźbiarskiego wyrazu tych osobliwych reklam. Innym przykładem rzeźby-rcklamy jest samolot z dre­ wienek bambusowych, umieszczony przed sklepem z wyrobami plecionkarskimi (il. 16). Rzeźby mogą mieć różne zastosowania, a więc i spełniać różne funkcje. Widzieliśmy to na przykładzie głów wykonywa­ nych przez rzeźbiarza z Enugu. Opisana wyżej rzeźba krawca, w jednej ze swych wersji wykorzystana została do udekorowania domu kultowego Mbari w Owerri. W tymże sanktuarium bóg niebios, Amadi-Oba, ukazany został przez rzeźbiarza w stroju wzorowanym na uniformie policyjnym, wzbogaconym o szy­ kowny krawat w k r a t ę ! Podobnie przyjmowane są przez zachodnio-afrykańskich rzeźbiarzy wzorce tematyczne europejskiej plastyki odpustowo-jarmarcznej. Gipsowe figury słoni, lwów, koni, kogutów, w nie­ znacznie przetworzonych formach, wykorzystywane są często do wyrażania wzniosłycli intencji komemoratywnych (jako symboliczne ofiary składane na grobach), religijnych, reklamowo- 104 -informacyjnych, a także dekoracyjnych (przy każdej nadarza-§ jącoj się okazji). W pełni oryginalno przejawy samorodnej twórczości rzeź- I biarskiej, pełniącej równocześnie funkcjo informacyjno-doku'.| mentalne, spotykamy w innych rejonach Afryki. W ZairzeJ Ludowej Republice Kongijskiej oraz w Tanzanii rozwinęła s i ę | spontaniczna twórczość o przeznaczeniu świeckim i zarazem publicznym, jak np. budowane w Zairze bramy triumfalne na cześć rządzącej partii MPR oraz samego prezydenta Mobutu. M o odbiegają zresztą od tych dzieł ani stylowo, ani w prostocie, ubóstwie środków wyrazowych, oficjalno przedsięwzięcia pań­ stwowe. Symbolem ich może być obelisk-pomnik na cześć Lumumby w centrum Kisangani. Również w Ludowej Republice Konga, mimo zasadniczych różnic ustrojowych, podobnie bywają wyrażane oficjalne dążenia społeczne i polityczne, jak to widzimy na przykładzie pomnika Andre Matsoua w Kinkala. Wykonany on został z wielkim na­ kładem starań. Ukazane zostały naturalistyczne szczegóły stroju tego męża stanu i polityka. Jest to- ta sama poetyka rzeźby, którą widzimy w jarmarcznych kogutach czy reklamach usług krawieckich. No, ale jeśli symbol usług krawieckich może deko, rować świątynię, to również szczero i jarmarczna stylistyka może służyć głoszeniu treści państwowych. Na tle tych oficjalnych, państwowotwórczych realizacji �rzeźbiarskich szczególnej wymowy nabierają skromne praco anonimowych twórców. Jednym z takich przykładów jest w Tan­ zanii rzeźba służąca do oznakowania przystanku autobusowego. ¡Ná wysokiej tyczce, zatkniętej na poboczu asfaltowej szosy, umieszczona została tablica informacyjna z nazwą przystanku i datą: 1973 ROK, a nad cą tablicą informacyjną wyrzeźbiona :jest kukła z rozpostartymi ramionami. Jest to jedna z naj­ bardziej dramatycznych rzeźb, jakie spotkałem w Afryce. Lśnią sztuczne zęby i oczy, postać odziana jest w płócienny iubiór. Unosi ona w górę ręce, niczym podróżny na szosie, który błaga o zatrzymanie się „publicznego środka transportu". Przed tą kukłą twórca umieścił na drągu figurę żyrafy. W naj­ bliższej okolicy od downa żadnych żyraf nie ma. .Ale twórca myślał roztropnie. Jeśli nie kukła ludzka, to figura żyrafv możo nadać znaczenie przystankowi omijanemu przez autobusy. Oznakowanie takie nie miałoby oczywiście sensu w innych krajach jak np w Nigorii gdzie najpopularniejszym środkiem lokomocji są wysłużone ciężarówki-autobusy eksploatowane przez prywatne przedsiębiorstwa zabiegające skwapliwie o każ5 dego pas&7oi*a Ewenement - Bamilekó i Makonde Współczesna twórczość rzeźbiarska ludności Makonde z Tanzanii oraz rzeźbiarstwo rozwijające się obecnie w rejonie Bamileke w Kamerunie, jednym z najgłośniejszych i najwspa­ nialszych w Afryce ośrodków artystycznych, to tematy za­ sługujące na osobne studia. Zresztą rzeźby z tych dwóch od­ ległych kultur doozekały się już osobnych książkowych opraco­ wań. W komunikacie t y m pragnąłbym więc tylko wskazać na niektóre ogólno tendencje rozwojowe, jakie można dostrzec w tych ważnych zjawiskach artystycznych. Zacznijmy od Ba­ mileke. Bano, jakie przedstawię, dotyczą tylko jednego zespołu architektonicznego, znajdującego się w miejscowości Bałeng w pobliżu Bafoussam (ił. 18 — 21). W rejonie Bamileke po­ dobnych zospołów architektonicznych jest kilkanaście, jeśli nie więcej. Do najsławniejszych należy Bandjoun. Natomiast Bałeng wybrany został dlatogo, że w literaturze przedmiotu posiada stosunkowo najpełniejszą dokumentację. Wynika z niej, że obecnio znajdujące się tam budowle, mieszcząco się na tzw. placu handlowym, położonym w świętym lesie, usytuowane są obecnie inaczej aniżeli w latach pięćdziesiątych czy czter­ dziestych, kiedy to Raymond Lecocj gromadził materiały do swej pracy Les Bamileke, Paris 1953. Wiąże się to ze zmianami, jakie zaszły w ostatnim ćwierćwieczu w usytuowaniu niektórych budowli Przede wszystkim poważnie rozbudowano i zmoderni­ zowano osiedle położono w pobliżu pałacu wodza, a w którym to osiedlu zamieszkuje jego rodzina i służba Niektóre z budowli na wielkim placu przebudowano odremontowano i uzupełniono nowym wystrojem rzeźbiarskim Przy pracach tych zatrudniono wielu miejscowych rzemieślników Zatarła się już pamięć kto jakie prace wykonał, nie znamy więc nazwisk rzeźbiarzy. Prace ich budzą podziw, są imponujące, zwłaszcza wykonane od nowa, bogato rzeźbione odrzwia ośmiu wejść prowadzących do po­ tężnej budowli „teong" (domu zgromadzeń tajnych związków) oraz zdobione odrzwia w dwóch niewielkich budowlach, słu­ żących do przechowywania świętych bębnów. Cały zespół archi­ tektoniczny, położony przy osiedlu szefa (wodza) Bałeng, składa się prócz budowli „teong" z sześciu pomieszczeń przeznaczonych na święte bębny, dwóch przestronnych bram oraz budynków chroniących groby poprzednich wodzów W rzeźbiarskim wy¬ stroju tych pomieszczeń spotykamy motywy tradycyjne • wyobrażenią zwierząt (pantery żółwia słonia) które nawiązują do wątków mitycznych w wierzeniach ludności Baleng a także postacie ludzkie przedstawiające przodków oraz legendy spo wijające historię tutejszej ludności Forma rzeźbiarska nawiązuje do najlepszych doświadczeń tradycyjnego obrazowania Po­ szczególne kompozycjo są genialnie zwarte i wyraziste piastycz nie detale potraktowane umownie Rzeźby sa nolichromowane \ I I . 12. Rodzinny grób wodza plemienia, cement polichromowany. Nigeria. • , matowymi farbami, wykonanymi prawdopodobnie z roztartych na pył kamieni. Zależnie od tematu, użyto barwy czarnej, białej, brązowej, czerwonej i zielonej. Szczególną uwagę zwraca kompozycja tworząca zwieńczenie głównego wejścia prowadzącogo do „teong". Oto na środku ukazana została postać praprzodka. Jest ona obnażona, ramiona wznosi do góry. Po bokach tej figury znajdują się portrety wodzów Balengu. Bliźniaczo potraktowano płaskorzeźby przed­ stawiają krępych mężczyzn przybranych w smokingi. Obecny wódz Balengu jest katolikiem. Podobnie większość mieszkańców tej miejscowości uznaje się za chrześcijan. Mimo to rozwijają się t u wszelkie kulty tradycyjnych wierzeń. Przed świętymi drzewami, które znajdują się w pobliżu poszczególnych budowli, składane są ofiary z ryb i oliwy. Podobne ofiary wlewane są do głębokich otworów w ziemi, gdzie spoczywają zwłoki poprzednich wodzów. Na grobach tych nie ma żadnych oznak wskazujących, że przyjęto jakąś współczesną formę wyrażania pamięci o zmarłych. Nie ma t u żadnych rzeźb. W Balengu widoczne jest niewątpliwie głębokie poszanowanie tradycji, najbardziej jednak zdumiewa żywotność dawnych doświadczeń artystycznych, aktualność tradycyjnego modelu twórczości plastycznej w życiu nowej społeczności. W modelu t y m znajdują się jednak szczeliny. Pozwala to na przejmowanie przez artystów pewnych wątków treściowych i rozwiązań formalnych całkiem współczesnych. Z terenu Balengu nikt nie eksportuje rzeźb dla zagranicz­ nych miłośników pamiątek murzyńskich. Tradycyjne umiejęt­ ności nadal mocno są t u zrośnięte z potrzebami własnego środo­ wiska. I n n ą zasadniczo sytuację obserwujemy w Makonde. Twór­ czość artystyczna przeradza się tam właściwie w produkcję wy- 105 �I I . 13. Groby mężczyzn i kobiet, wykonane z cementu. Pod stołem ofiarnym naczynia z winem palmowym, na wierzchu — miski z je dzeniem oraz gipsowy kogut barwnie pomalowany. Wioska Eikwe, w okolicach Enugu, Nigeria. robów masowych, wykonywanych wyłącznie dla odbiorców z zew­ nątrz, zwłaszcza dla białych przybyszów z Tanzanii. Rzeźby Makonde kolekcjonują biali zamieszkali przez dłuższy czas w Etio­ pii lub w Rwandzie, wspaniałą kolekcję ma też muzeum w Syra¬ cuse w USA, ale ż a d n e j z tych rzeźb nie znajdzie się w zbio­ rach Muzeum Narodowego w Dar-es-Salaam, mimo że muzeum to przywiązuje duże znaczenie do chronienia i propagowania sztuki rodzimej. Rzeźbiarze Makonde mają swoje warsztaty rozrzucono na rozległych obszarach wokół stolicy. Są to miejsca położone w po­ bliżu najbardziej ruchliwych dróg i autostrad, po których jeżdżą samochody turystów. W miejscach tych, w pomieszczeniach bez ścian, a mających tylko dach, gromadzą się rzeźbiarze, nieraz w kilkuosobowych zespołach. Pracują bez wytchnienia. Swoje praco sprzedają na miejscu albo oddają do sklepów zajmujących się handlem dziełami sztuki. Mimo całkowitego oderwania od potrzeb środowiska i jawnego skomercjalizowania, twórczość rzeźbiarzy Makonde wzbudza nawet u piszącego te słowa wielki i 06 podziw i coś więcej niż tylko zainteresowanie zjawiskiem w jego aspekcie socjologicznym. Budzi mianowicie podziw łatwość, z jaką przedstawiciele jodnej z grup, najdotkliwiej upośledzonych pod względem szansy uczestnictwa w dobrodziejstwach współczes­ nego życia, potrafili w nim — mimo wszystko — znaleźć dla siebie godne miejsce. Budzi podziw rozległość wyobraźni tych rzeźbiarzy, ich wielka inteligencja. Potrafili bowiem wnikliwie rozpoznać gust i potrzeby swojej stałej klienteli, przeważnie białych przybyszów. Swobodnie sięgnęli do rozwiązań szczególnie atrakcyjnych, do abstrakcji i surrealizmu, niezwykłości form, które w nikłej lub w żadnej mierze nie wiążą się z tradycyjnym doświadczeniem artystycznym nie tylko ludności Makonde, lecz również innyoh grup zamioszkujących Tanzanię (il. 27, 28). Ważno jest, że pra­ ce tych rzeźbiarzy nasycone są tajemnicą wyobrażeń nie identy­ fikujących się łatwo czy bezpośrednio z czymkolwiek są więc żywo komentowane i interpretowane zarówno przez przypadko­ wych nabywców jak też przez zapamiętałych kolekcjonerów. I nic to że komentarze nie odpowiadają w pełni myślom czy za �I I . 14. Cmentarz w lbeiune w okolicach Beninu. Na pierwszym planie popiersie zmarłego mężczyzny, cement polichromowany. myślom, jakie towarzyszyły twórcom tych rzeźb. Ważne jest, że pobudzają do zastanowienia się osoby nieskore do takiego kon­ taktu z przedmiotom artystycznym. Rzeźba Makonde stanowi dziś jedno z odgałęzień, bujnie roz­ wijającej się w niektórych krajach Afryki, sztuki o charakterze pamiątkarskim, przeznaczonej dla odbiorcy z zewnątrz, na ogół obojętnego na sprawy, jakimi żyje ludność tego kontynentu. Do­ dajmy jednak od razu, że jest to rzeźba jedna z najciekawszych artystycznie, o wyraźnie ukształtowanej poetyce, nie spotykanej gdzie indziej. Rzeźbiarstwo Makonde na pewno znacznie poszerza pole doświadczeń artystycznych znanych w Afryce. Stwierdzenie to dotyczy zarówno wartości formalno-ideowych tej rzeźby, jak rów­ nież jej funkcji. Rzeźby, o jakich mówimy, swym niepokojącym plastycznie wyrazom przekazują pojęcia tak doniosło i zarazem rudymentarne, jak „głód", „macierzyństwo", „pożądanie", „do­ bro i zło" (są to zarazem nazwy konkretnych rzeźb). T y m samym włączają się do jednego z wielkich powołań sztuki — wzbudze­ nia uczuć etycznych. W kontakcie z tak ewidentnymi problemami, jakie kryją te rzeźby, jej odbiorca może odmienić swą naturę „hobbysty pa­ miątek" na postawę człowieka przeżywającego lub chociażby lepiej rozumiejącego sprawy zaprzątająco współczesnych Afry­ kanów. Pomniki pamięci plemiennej i narodowej Rzeźby tej grupy stanowią zupełnie osobną dziedzinę. W nie­ których krajach zachodniej Afryki, jak np. Ghana, Dahomoj, Togo, Nigeria — powstały ogromnych rozmiarów kompozycje architektoniczne, bogato przystrojone rzeźbami nawiązującymi zarówno do symboli dawnych, jak i całkiem współczesnych, jak np. wizerunków uzbrojonych, umundurowanych żołnierzy, kul i luf armatnich, palm oraz dostojników i symboli nowej państwowości. Niektóro z tych rzeźb-budowli nawiązują do obficie występujących w tych stronach reźydoncji-kamienie, wykonanych w stylu prowincjonalnej kolonialnej secesji (ił. 22—26,29). Dzieła, 107 �I I . 15. Twórca i sprzedawca drewnianych głów nagrobnych. Enugu, Nigeria. I I . 16. Samolot z barwionych drewionek bambusowych. Reklama sklepu z wyrobami plecionkarskimi — kosze, maty, podkładki na głowę do noszenia ciężarów. Kano, Nigeria. I I . 17. Figura krawca, glina polichromowana. Niger. �20.9 �II. 18—21. Dom zgromadzeń i sceny plaskorzeźbione w drewnie na portalach. Wioska Bałeng, kraina Bamileke (Kamerun). I I . 18. Widok ogólny domu. U. 19. Scena z przedstawieniami przodków, wyk. po 1956 r. ���I I . 22. Dom-mauzoleum plemienia Asafo, apoteoza lwów, symbol lojalności wobec Wielkiej Brytanii. Ghana, 1958 r. I I . 23. Dom-mauzoleum poświęcone duchowi opiekuńczemu Kutuudubo. Na szczycie małpa, symbolizująca spryt ludu Asafo. Figury skautów i królowej matki. Ghana. I I . 24. Dom-mauzoleum Asafo, nazywane „Potężny Niszczyciel". Ghana. I I . 25. Królowa matka, fragment il. 23 I I . 26. Leopard — symbol królewskiego autorytetu. Na łuku — czarna gwiazda, godło wyzwolonej Ghany. Fragm. ił. 23. o jakich mówimy, zaskakują bogactwem form, alo najbardziej chyba agresywnością barw i zestawień kolorystycznych. Do bu­ dowli tych użyto spore ilości cementu, gliny, cegieł, a także i farb. Pomniki te w niczym nie przypominają posępnych figur z brązu lub szarego cementu, tak często spotykanych zwłaszcza w Euro­ pie. W innych krajach Afryki (np. w Zairze i Kenii) spotkać można na wysokich cokołach pojedyncze posągi osób zasłużo­ nych dla rewolucja Pomniki te, dzieła nieszkolonych rzeźbiarzy, naiwnością formy ratują się od pretensjonalności zapożyczonych wzorów. Zakończenie Przedstawione wyżej przejawy nowej twórczości rzeźbiar­ skiej w skromnym tylko zakresie ukazują rozmiary kształtującego się w Afryce zjawiska. Zjawiska, któremu w pełni przysługuje miano sztuki. Ale nie jest to już sztuka plemienna, sztuka spo­ łeczeństw pierwotnych — chociaż sięga nieraz do pierwotnych środków wyrazowych, właściwych dawnej twórczości. Nie jest nią nawet wówczas, kiedy, jak w przypadku Bamileke, wskrzesza czy też utrwala tradycyjne wyobrażenia i pojęcia o charakterze mitycznym. Jest to natomiast kształtujący się pod ciśnieniem współczesności (czy"' czynników sprawczych niezwykle zróżni­ cowanych pod względem znaczenia i charakteru) nurt twórczości bliskiej temu, co nazywane jest „sztuką ludową", względnie sztuką o charakterze „ludowym". Jest to więc nurt, który wiąże się z potrzebami i możliwościami percepcyjnymi szerokich kręgów społeczności, nurt, którego opozycją jest sztuka współ­ czesna, rozwijana przez artystów „uczonych", a więc „nowo­ czesnych" i „oficjalnych", uznawanych i docenianych w sferze wartości społecznych, kulturalnych i artystycznych, a nieraz nawet politycznych. Nurt zaś, który jest przedmiotem tego komunikatu, nie korzysta z tych przywilejów i oficjalnej apro­ baty. Można go więc nazwać również nurtem sztuki „nieoficjal­ nej". Pozostańmy jednak przy terminie „sztuka ludowa". Nie jest on, jak wiadomo, dostatecznie precyzyjny, ale może właśnie dzięki temu jest on dostatecznie pojemny, a nawet popularny. Jedno jest pewne, że termin ten znacznie bardziej przylega do omawianych tu zjawisk współczesnej twórczości rzeźbiarskiej niż do sztuki dawnej, tradycyjnej, plemiennej. Albowiem żeby mówić, że coś jest istotnie „ludowe", trzeba jednocześnie brać pod uwagę występowanie czegoś „nieludowego". Musi więc być polaryzacja, której jak wiadomo nie było w kulturze afrykańskiej okresu istnienia społeczności plemiennych (tj. do początków, a niekiedy i połowy X X w.). Natomiast dzisiaj, kiedy obserwujemy inne zasadniczo układy i zależności przede wszystkim w stosunkach społeczno-kultu¬ ralnych możemy mówić o ludowości jako o czymś przeciw­ stawnym nieludowości" a więc kulturze oficjalnej" pań­ skiej" a także aspiracjom dorównania czy też utożsamienia się ze współczesną sztuką Istnienie tego podziału niezależnie od tego, jak będziemy oceniali wartość tej sztuki, zmierzającej do „europeizacji" — jest faktem nowym i świadczy o doniosłyoh przemianach cywilizacyjnych w krajach „trzeciego świata". Jeśli jednak wrażliwość naszą angażują właśnie działania uznano tu za przejawy nowej sztuki ludowej (czy o charakterze ludowym), to głównie dlatego, że sztuka ta jest mocniej zrośnięta z niepowtarzalnymi lub jedynymi w swym rodzaju zjawiskami 113 �I I . 27. Głowa, rzeźba współczesna z hebanu, Makonde (Tanzania). kulturowo-społecznymi o charakterze lokalnym. Działania te najpełniej też nawiązują do tradycyjnych doświadczeń sztuki rodzimej, co zawsze sprzyja istnieniu sztuki oryginalnej. W dwóch swych odgałęzieniach (nazwanych t u rzeźbiar­ stwem komemoratywnym i reklamowo-handlowym) sztuka ta utrwala niezwykle ważne we współczesnej Afryce zjawisko kulturowe, jakim jest dążenie do identyfikacji narodowej za­ równo grup społecznych, jak też jednostek. Łączy się z t y m doniosły w etycznych kategoriach proces wyzwalania się jed­ I I . 28. Krzyk, rzeźba współczesna, wykorzy­ stująca naturalną formę konaru hebanu, Makonde (Mozambik). nostki z układów zbiorowych, anonimowych. Proces kreowania własnego (osobistego) znaczenia, nowej świadomości! W przy¬ padku takiej działalności, jaką stwarza rzeźbiarstwo Makonde, proces ton jest jeszcze bardziej zaawansowany i pogłębiony, ujawnia bowiem możliwości zindywidualizowanego, własnego interpretowania aktualnej rzeczywistości. Surrealistyczna for­ muła rzeźbiarstwa Makonde sprawia, że problemy związane z tą aktualną rzeczywistością odzyskują swój drastyczny wyraz, przestają byó obojętne. I I . 6-7 — reprodukcje z: A . Lehman, Afroasiatische christliche Kunst, München 1957; il. 8, 9 — repr. z: U . Beier, African Mud Sculpture, Cambridge 1963; il. 12 — repr. z: M. Luiris, J . Telange, VAfrique Noire. L'univers formes, Paris 1967; il. 17 — repr. z: katalog 3 Triendle insitného umenia, Bratislava 1972; il. 22-26, 29 — repr. z: G . ST. Preston, Perseus and Medusa in Africa, „African Arts", California 1975, nr 3; il. 27. 28 — repr. z : „ T h e Unesco Courier", X I , 1973 Pot.: Autor — il. 1-4, 10, 11, 13—16, 18-21. Kepr.: S. DeptuszewBki — il. 5-9, 12 | p � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f29d5968c3ba7f188576e07061038d1.pdf 82841b203e16698a6f340f11ee8bc104 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4426 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4118 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.123-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I X — X I I Imprezy folklorystyczne i regionalne 26.X — w Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w T o r u n i u o d b y ł o się X I Spotkanie z Folklorem. W programie i m p r e z y zorganizowano w y s t ę p y Regionalnego Zespołu „ P a ł u k i " i kiermasz p a ł u c k i c h wyrobów ludowych. * Konkursy i wystawy l . X — w Łódzkim Domu Kultury o t w a r t a z o s t a ł a W y s t a w a Wojskowej T w ó r c z o ś c i Plastycznej, zorganizowana przez GZP, W y d z . K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u m . Ł o d z i oraz Z a r z ą d P o l i t y c z n y Pomorskiego O k r ę g u Wojskowego. N a w y s t a w ę n a d e s ł a n o ze wszystkich o k r ę ­ gów wojskowych 800 prac, z k t ó r y c h zakwalifikowano 344. A u t o r z y najcie­ kawszych prac o t r z y m a l i nagrody i w y ­ różnienia. * LX — w Muzeum Kujawskim we W ł o c ł a w k u o t w a r t e z o s t a ł o I I Bien­ nale Fajansu W ł o c ł a w s k i e g o , zorgani­ zowane przez M u z e u m , Włocławskie Z a k ł a d y Ceramiki S t o ł o w e j , M K i S , W y d z . K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . O t w a r c i a dokonał członek Biura Politycznego, wicepremier, minister K u l t u r y i S z t u k i — J ó z e f Tejchma. * 6.X — w Państwowym Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a z o s t a ł a pokonkursowa w y s t a w a i n s t r u ­ m e n t ó w ludowych z terenu Mazowsza. Organizatorami w y s t a w y b y l i : Muzeum i Cepelia. * 16,X — w Muzeum Regionalnym w Radomsku o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a pn. „ K w i a t y z K o z i e g ł o w ó w " , zorgani­ zowana przez Muzeum i Sp. „ Z a w a d a " . * 20.X — w P a ń s t w o w y m Etnograficznym w Warszawie w y s t a w ę ponad 300 r y t u a l n y c h dowych masek N u s a n t a r y ze Andrzeja W a w r z y n i a k a (obecnie Azji i Pacyfiku w Warszawie). Muzeum otwarto i obrzę­ zbiorów Muzeum * 6.XI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie o t w a r t o p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę m a l a r s t w a nieprofesjonalnego G ó r n o ś l ą s k i e g o O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o pn. „ Z y c i e R e g i o n u " . Organizatora mi b y l i : M u z e u m w Z a b r z u , Państwowe Muzeum Etnograficzne A 1975 w Warszawie, U r z ą d W o j . w K a t o w i c a c h , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki. Komisarzem wystawy i autorem katalogu była, m g r K r y s t y n a K a c z k o . Pokazano prace 43 a u t o r ó w , m . i n . B r o n i s ł a w a i Euge­ niusza K r a w c z u k ó w , E w a l d a G a w l i k a , Pawła Wróbla. W grudniu wystawę przeniesiono do M u z e u m Etnograficznego w Toruniu. * 29—30.XII — w Państwowym Mu­ zeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o d b y ł y się w y s t ę p y beskidzkich z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h , k t ó r o n a s t ę p n i e przedefi­ l o w a ł y u l i c a m i Warszawy. I m p r e z ę zor­ ganizowano p r z y w s p ó ł p r a c y R a d y G ł ó w ­ nej Federacji Z S M P . K 1 3 . X I — w Rzeszowie r o z s t r z y g n i ę t o konkurs p n . „ K o w a l s t w o ludowe w o j . rzeszowskiego" zorganizowany przez M u ­ zeum O k r ę g o w e w Rzeszowie. D o u d z i a ł u w konkursie zaproszono 195 k o w a l i , z k t ó r y c h u d z i a ł wzięło 15-tu. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m mgr I n g i Sapeta p r z y z n a ł o nagrody z funduszu M K i S . N a g r o d ę I o t r z y m a ł J a n Szajnar, w. Kosina, nagrody I I — Marcin Maj­ cher, w . J a g i e ł ł ą , J a n M a r g a ń s k i , K o l ­ buszowa D o l n a . P o n a d t o przyznano 3 nagrody I I I oraz 4 w y r ó ż n i e n i a . * 16.XI — w Gdańsku otwarta została V Wojewódzka Wystawa Plastyki Ama­ torskiej. Zaprezentowano t u prace na­ grodzono na V P r z e g l ą d z i e Plastyki A m a t o r s k i e j zorganizowanym przez W o j . O ś r o d e k K u l t u r y i W R Z Z . Z okazji w y s t a w y zorganizowano s e m i n a r i u m po­ ś w i ę c o n e zagadnieniom p l a s t y k i amator­ skiej, joj f u n k o j i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o ­ twórczej . * 2 4 . X I — w Muzeum Regionalnym w Żywcu otwarto pokonkursową wy­ stawę haftu żywieckiego. Organizatorami k o n k u r s u b y l i : Cepelia, Z M L i g i K o b i e t w Ż y w c u oraz M u z e u m . N a k o n k u r s n a d e s ł a n o p o n a d 100 prac, z k t ó r y c h z a k w a l i f i k o w a n o 73. N a w y s t a w i e po­ kazano r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e adaptacjo haftu regionalnego. J u r y konkursowe p r z y z n a ł o : na­ grody T — M a r i i Dendys, M a r i i Jafernik oraz Helenie K u p c z a k — mieszkankom Sopotni M a ł e j . Ponadto przyznano 4 na­ grody I I , 7 n a g r ó d I I I oraz 5 w y r ó ż n i e ń . * X I — w łańcuckim Domu Kultury o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a prac rzeszow­ skich t w ó r c ó w l u d o w y c h . * X I — w Muzeum Etnograficznym w T o r u n i u o t w a r t e z o s t a ł y dwie w y s t a w y sztuki ludowej: 1 — wystawa rzeźb Wła­ d y s ł a w a L i c y , zorganizowana z okazji 25-locia jego p r a c y a r t y s t y c z n e j . 2 — w y s t a w a p n . „ M e b l e ludowe p ó ł n o c n e j P o l s k i " , na k t ó r e j pokazano o b i e k t y ze z b i o r ó w m u z e ó w : Archeologiczno-Historycznego w Koszalinie, E t n o g r a ­ ficznego w T o r u n i u , Kaszubskiego w K a r ­ tuzach, Mazurskiego w Szczytnie, N a r o ­ dowego — D z i a ł E t n o g r a f i i w G d a ń s k u , Z i e m i Z ł o t o w s k i e j w Z ł o t o w i e oraz P a r k u Etnograficznego we Wdzydzach K i ­ szewskich i O l s z t y n k u . * X I — w Woj. Ośrodku cania K a d r Medycznych w Dokształ­ Szczecinie o t w a r t o w y s t a w ę amatorskiej twórczości plastycznej p r a c o w n i k ó w S ł u ż b y Zdrowia. * 2 4 . X I — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa pn. „ R z e ź b a w w ę g l u , graficie i ł u p k u węglowym rybnickiego okręgu węglowe­ go", zorganizowana prz< z Muzeum i Sto­ warzyszenie I n ż y n i e r ó w i T e c h n i k ó w Górnictwa w Rybniku. Na w y s t a w i e pokazano dorobek konkursu, w którym udział wzięło 21 t w ó r c ó w , w w i ę k s z o ś c i górników R O W . N a d e s ł a n o 75 prac. N a g r o d ę I za r z e ź b ę w w ę g l u p t . „ T r a n s p o r t w k o p a l n i " o t r z y m a ł Alfred Piątek z kopalni „Rydułtowy", na­ g r o d ę I I za r z e ź b ę w w ę g l u p t . „ G ó r n i c z y t r u d " z d o b y ł J ó z e f Faber, z kopalni „ J a n k ó w ice", nagrody I I I — J a n K d z u k , Henryk Michalik, Ryszard Trybulski. * 2 7 . X I — w Muzeum Regionalnym w O s t r o w c u Ś w i ę t o k r z y s k i m rozstrzy­ g n i ę t o k o n k u r s k o w a l s t w a artystycznego dla t w ó r c ó w z w o j e w ó d z t w kieleckiego i radomskiego. 16 k o w a l i nadesłało ok. 100 prac. N a g r o d ę I otrzymał K r z y s z t o f J a k u b i a k z Rajca k . R a d o m i a , n a g r o d y I I — Tadeusz S k w i r a z Ma­ r i a n o w a i Tadeusz Markiewicz z Wierz­ chowin. Ponadto p r z y z n a n o 4 nagrody I I I i 3 wyróżnienia. N a g r o d y u f u n d o w a ł o Sp. Zrzeszenie W y t w ó r c ó w R z e m i o s ł a Ludowego i A r t y ­ stycznego „Milenium" w Krakowie. W grudniu otwarta została wystawa pokonkursowa. * 4 . X I I -— na Rynku Krakowskim i w Muzeum Historycznym w Krakowie o d b y ł się X X X I V K o n k u r s Szopki Krakowskiej. Wzięło w nim udział 62 szopkarzy (w t y m 15 po raz pierwszy), k t ó r z y p r z e d s t a w i l i 72 szopki. J u r y pod p r z e w o d n i c t w e m mgr Sła­ womira Wojaka, dyrektora Muzeum Historycznego, p r z y z n a ł o nagrody na­ s t ę p u j ą c e : w grupie szopek dużych n a g r o d ę I o t r z y m a ł J a n M a l i k , nagrody I I — Tadeusz G i l l e r t , Z d z i s ł a w D u d z i k i E d w a r d R o m a n i k ; w grupie szopek średnich, nagrody I — W i t o l d Głuch, Władysław Łesyk i Stanisław Paczyński, n a g r o d y I I — Zuzanna i W i e s ł a w A d a m ­ scy oraz Aleksander J u r k i e w i c z ; w grupie szopek m a ł y c h nagrody I otrzymali: Z y g m u n t Grabarski, A n t o n i W o ł e k i W ł a ­ d y s ł a w M a l i k , nagrody I I — B r o n i s ł a w P i ą c i k , Maciej Moszów. Ponadto p r z y ­ znano 12 n a g r ó d I I I , 3 n a g r o d y I V i 36 w y r ó ż n i e ń . Nagrodę specjalną Telewizji K r a k o w s k i e j o t r z y m a ł naj­ m ł o d s z y z a u t o r ó w , Aleksander B a r a n . * 6 . X I I — w M u z e u m Archeologicz­ n y m we W r o c ł a w i u o t w a r t o w y s t a w ę p r e z e n t u j ą c ą X P r z e g l ą d Plastyki A m a ­ torskiej Dolnego Ś l ą s k a . Do tegorocznego P r z e g l ą d u zgłosiło się 407 twórców, 123 �k t ó r z y n a d e s ł a l i 5.540 prac. N a w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 399 prac 190 a u t o r ó w . P o z i o m w y s t a w y b y ł w y s o k i , a szozególnie w y r ó ż n i a ł y się r z e ź b y i malarstwo M i c h a ł a Rusowicza, gwasze i akwarele M a r i i Słonicz oraz r z e ź b y J ó z e f a W a ­ liczka,, (aj) * 1 0 . X I I — w Krakowie rozstrzygnię­ t y z o s t a ł k o n k u r s n a k o r o n k i klockowe, zorganizowany przez S p ó ł d z i e l n i ę Pracy R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego „ K o r o n k a " w B o b o w e j . W konkursie u d z i a ł wzięło 91 k o b i e t i 1 m ę ż c z y z n a ; w sumie n a d e s ł a n o 138 prac. Wszyscy uczestnicy są c h a ł u p n i k a m i p r a c u j ą c y m i dla sp-ni „ K o r o n k a " , ale na k o n k u r s n a d e s ł a l i prace nie b ę d ą c e d o t ą d w p r o ­ d u k c j i . Poziom k o n k u r s u b y ł w y ż s z y i bardziej w y r ó w n a n y , niż w konkursie poprzednim. Jury pod przewodnictwem mgr Z d z i s ł a w a Szewczyka p r z y z n a ł o nagrody. I — o t r z y m a l i Zofia Ziomek, M a r i a D o m i n i M a r i a Gucwa z Siedlisk, Genowefa P i w o w a r i Helena Tarasek z Biesnej, Czesława Wiejaczka z Ł u ż n e j , Anna Z i ę b a i J a n Z i ę b a ze S t r ó ż n e j . Ponadto p r z y z n a n o 13 n a g r ó d d r u g i c h (po 1300 zł), 14 n a g r ó d I I I oraz 28 w y r ó ż n i e ń . Ł ą c z n i e fundusz n a g r ó d p r z y z n a n y c h przoz Z w i ą ­ zek „ C e p e l i a " w y n o s i ł 60.950 zł. (wg EFP) * 14. X I I — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie mgr H a l i ­ na Olędzka przedstawiła pochodzące ze z b i o r ó w M u z e u m obrazy S t a n i s ł a w a K a r u l a k a oraz W ł a d y s ł a w a R y b k o w s k i e go. K o l e k c j a dzieł posiadana przoz M u ­ zeum reprezentuje w sposób pełny t w ó r c z o ś ć obu w y b i t n i e ciekawych t w ó r ­ ców nurtu „naiwnego". * 15. X I I — w G r o m a d z k i m O ś r o d k u K u l t u r y w M a s ł o w i e (Kieleckie) roz­ s t r z y g n i ę t e z o s t a ł y d w a k o n k u r s y o za­ sięgu o g ó l n o p o l s k i m : 1 - — „ R z e ź b a l u ­ dowa m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j " , 2 — „ Z i e m i a K i e l e c k a i jej ludzie w t w ó r c z o ś c i Stefana Żeromskiego". W konkursie pierwszym wzięło u d z i a ł 29 a u t o r ó w . N a g r o d ę I (2.500 zł) o t r z y m a ł Aleksander K u c h a r s k i z Nowej Soli (kieleckie), n a g r o d ę I I (1.600 zł) — Leszek Goluch ze Starachowic, n a g r o d y I I I (po 1000 zł) — P i o t r K o r p a , z H u t y (sieradzkie), B o l e s ł a w i Jerzy Porzucek z Lesiey (kieleckie) oraz H u b e r t Piasecki z B o d z e n t y n a (kieleckie). P o n a d t o p r z y ­ znano 6 n a g r ó d I V i w y r ó ż n i e n i a . W konkursie „ Z i e m i a K i e l e c k a i jej ludzie w t w ó r c z o ś c i Stefana Ż e r o m ­ skiego" u d z i a ł b r a l i z a r ó w n o t w ó r c y l u d o w i j a k p l a s t y c y a m a t o r z y ; 15 rzeź­ biarzy, 6 m a l a r z y , 2 c e r a m i k ó w . N a g r o d ę I (3.000 zł) o t r z y m a ł Grzegorz Szewczyk z Kozienic, n a g r o d ę I I (2.000 zł) — J ó z e f K a c z m a r e k z Chyczy (kieleckie), nagrody I I I (po 1.500 zł) — Z d z i s ł a w P u r c h a ł a z K o s o w a , Tadeusz Ż a k z Niewachlowa, Bronisław Sendecki z Binarowej — wszyscy za r z e ź b ę w drzewie, oraz J a n i n a Gozdocka z O d r o w ą ż a za r z e ź b ę w glinie. P o n a d t o przyznano 8 w y r ó ż n i e ń , w ś r ó d k t ó r y c h z n a l a z ł y się prace malarskie, (wg E F P ) o t w a r t o z o r g a n i z o w a n ą przez wystawę z cyklu „Polskie ludowe" — pn. „Wigilia". Cepelię obrzędy * 2 0 . X I I — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ M a l a r s t w o naiwne z R F N " , zorganizowana przez I n s t y t u t do spraw k o n t a k t ó w z z a g r a n i c ą w S t u t ­ tgarcie i M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie. K o m i s a r z o m ze strony zachodnio niemieckiej b y ł d r Thomas Grochowiak, d y r . M u z e u m w Recklinghausen. W y d a n o znakomicie p r z y g o t o w a n y , bogato i l u ­ strowany katalog i plakat. W y s t a w ę o t w o r z y ł ambasador R F N w Polsce H a n s H e l m u t h Ruete. * X I I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie czynna b y ł a Woje­ wódzka Wystawa Plastyki Ludowej i A m a t o r s k i e j . Pokazano ok. 600 prac 152 a u t o r ó w . W z w i ą z k u z w y s t a w ą zorganizowano 14. X I I w o j e w ó d z k i Zjazd Twórców Ludowych i Amatorów Ziemi Szczecińskiej. * XII — w Muzeum Okręgowym w P i o t r k o w i e T r y b u n a l s k i m czynna b y ł a w y s t a w a w y c i n a n e k zorganizowana przez M u z e u m O k r ę g o w e oraz M u z e u m Re­ gionalne w R a d o m s k u i Tomaszowie. Pokazano 250 prac 20 artj^stów z regionu piotrkowskiego. Inne W Garwolinie powstaje M u z e u m R z e ź b y L u d o w e j . Zgromadzono już k i l k a ­ d z i e s i ą t prac M a r i a n a i Zenona A d a m ­ skich, Tadeusza C ą k a ł y , W a c ł a w a i B o ­ l e s ł a w a S u s k ó w , Ryszarda S ę k a i i n n y c h . Na M u z e u m adoptuje się budynek po j e d n y m z u r z ę d ó w b y ł e g o p o w i a t u . * 1 5 . X I I — zorganizowano przy współ­ pracy Interpressu i M i n . K u l t u r y i Sztuki spotkanie dla dziennikarzy zagranicz­ n y c h , a k r e d y t o w a n y c h w Polsce, za­ p o z n a j ą c ich z folklorem i o b r z ę d a m i Ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia i Nowego R o k u . Polska sztuka ludowa za grenieq 8.X — w L i m i e o t w a r t a została wystawa polskiej sztuki ludowej zorga­ nizowana pod auspicjami Narodowego Instytutu Kultury przy współpracy A m b a s a d y P R L . Zaprezentowano r z e ź b y w drewnie, stroje ludowe, t k a n i n ę , przedmioty użytkowe i dekoracyjne oraz ludowo i n s t r u m e n t y muzyczne. * 10.X—15.XI — w Amsterdamie, Emschede, Utrechcie oraz Groningen (Holandia) o d b y ł y się w y s t a w y sztuki ludowej zorganizowane na zaproszenie s p ó ł k i Copolia-Holand przez Sp. Zrze­ szenie R z e m i o s ł a Ludowego i Artystycz­ nego „ M i l o n i u m " . Zaprezentowano głow­ nio w y r o b y z surowego drewna. Wystawie t o w a r z y s z y ł y pokazy malowania na szkle demonstrowane przez a r t y s t ę ludowego W ł a d y s ł a w a Walczaka z Zakopanego i pokazy pracy w drewnie — demonstro­ wane przez J ó z e f a Z u b k a z B r z e g ó w . W y s t a w y c i e s z y ł y się d u ż y m powo­ dzeniem. * X I — w mieście Phoenix, w stanie Arizona (USA) w miejscowym muzeum czynna b y ł a w y s t a w a malarstwa N i k i ­ fora. * X I I — w bibliotece głównej uniwer­ s y t e t u stanowego w Stony B r o o k (USA) o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a polskiej r z e ź b y ludowej zorganizowana w s p ó l n i e przez konsulat polski i uniwersytet. 2. X — w I ł a w i e o d b y ł o się otwarcie Twórczej Izby Ludowej. * * 1 8 . X I — w I n s t y t u c i e K u l t u r y Pol­ skiej w L o n d y n i e o t w a r t a z o s t a ł a w y ­ stawa r z e ź b ceramicznych S t a n i s ł a w a Zagajewskiego. Z okazji w y s t a w y w y ­ dano katalog zawierający wstęp mgr A . Jackowskiego, wykaz prac i zdjęcia. Ożywioną działalność wystawienniczą i imprezowa p r o w a d z i P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. W okresie sprawozdawczym o d b y ł o się wiele s p o t k a ń ż r ó ż n y m i ś r o d o w i s k a m i , m. in. studentami, przewodnikami PTTK. 2 5 . X — zorganizowano I o g ó l n o p o l ­ skie spotkanie c z ł o n k ó w K l u b u Z a i n ­ t e r e s o w a ń Polskiego Z w i ą z k u Filate­ listów „Folklor — Etnografia". Klub d z i a ł a pod p a t r o n a t e m M u z e u m . O t w a r t o w y s t a w ę z n a c z k ó w o tematyce „ S t r ó j ludowy n a r o d ó w ś w i a t a " z kolekcji F. Waligórskiego. * 2 8 — 2 9 . X I — zorganizowano w ra­ mach w s p ó ł p r a c y z Z a r z ą d e m G ł ó w n y m T o w . W i e d z y Powszechnej seminarium p n . „Miejsce k u l t u r y ludowej w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j " , dla a k t y w u działaczy T W P , e t n o g r a f ó w i ś r o d o w i s k a pra­ c o w n i k ó w m u z e ó w . Referaty w y g ł o s i l i : doc. Z. Sokolewicz, doc. J . K . M a k u l s k i , d r J . Bohdanowicz, m g r H . O l ę d z k a , m g r A . J a c k o w s k i , mgr T . A m b r o ż o w i c z , mgr F . M i d u r a , m g r T . W i ę c k o w s k i , d r K . Pietkiewicz. Zorganizowano pokaz ś r o d k ó w audio-wizualnych w muzealnic­ twie etnograficznym. 1 7 . X I I — w D o m u Sztuki Ludowej Cepelii na S t a r y m Mieście w Warszawie 3. X I I — zorganizowano s e m i n a r i u m n a t e m a t masek archipelagu N u s a n t a r y . 124 P r o w a d z i ł je autor scenariusza w y s t a w y , mgr Zbigniew F i l a r s k i . W okresie t r w a n i a w y s t a w y wygło­ szony z o s t a ł odczyt komisarza w y s t a w y mgr Romualdy Hankowskiej o ku­ jawskiej sztuce ludowej — p o ł ą c z o n y z pokazem przezroczy. * W y s t a w y t w ó r c ó w n a i w n y c h i ludowych zorganizowane w 1975 r o k u przez Biuro H a n d l u Zagranicznego „ D e s a " : 1 — B e r l i n Zach., L a d e n Galerie — w y s t a w a r z e ź b y W a c ł a w a Suski. 25.11—29.111. 2 — Berlin Zach., Galerio Wildehausen — w y s t a w a r z e ź b y Stanisła­ w a Donkiewicza. 2 8 . X 1 — 2 8 . X I I . 3 — B e r l i n Zach., W e i n n a c h t m a r k t am F u n k t u r m — w y s t a w a — kiermasz r z e ź b y ludow oj. X I I . ( m . i n . A . i H . Zegadlo, W . i B . Sus­ k a , M . i Z. A d a m s k i , H . Wierz­ chowski, S. W i e r z b i c k i , J . Sobota, S. Denkiewicz, S. Majewski, J . B ł a s z c z a k , J . Skoczylas, S. Ma­ nisz, M . U l e , K . O k o ń , E . P ę k s o w a , W- Walczak). 7 �4 — P a r y ż , R a d i o France — w y s t a w a sztuki polskiej, m . i n . J . Skoczylas (malarstwo na szkle i r z e ź b a ) , A. Słowiński (malarstwo na szkle) i A . Zegadło (rzeźba). 9—21.VI. 5 — Levallois Salon M o n d i a l de la peinture naive (H. Walicka, B . K r a w c z u k , P. W r ó b e l , M . W o j ­ towicz, Ł . Mickiewicz, L . Holesz, Z. W a r c z y g l o w a ) . 1—30.IV. 0 — Hannover, Galerio Küh (przy w s p ó ł u d z i a l e Joachima O r t h a ) — wystawa n a i w i s t ó w i r z e ź b y ludo­ wej. 1 1 . I X — 2 7 . I X . 7 — K o l o n i a , Galeria R u n h o f f , N a i v e aus Polen ( W . R y b k o w s k i , M . W o j ­ towicz, M . K o r s a k , J . Płaskociński, L . Pionka, N i k i f o r , H . D ą ­ browska). 9 . X — 8 . X I . 8 — Morges, Pro A r t e Kaspar Galerie — uflział w m i ę d z y n a r o d o w y m kon­ kursie malarstwa naiwnego S U M M A R (M. Wojtowicz, B. Lesiński, P. W r ó b e l , J . Plaskociriski, W . R y b ­ k o w s k i , W . Podjaski). V . 9 — Morges, Pro A r t e Kaspar Galerie — w y s t a w a 5-ciu malarzy (nazwiska j.w.). 18.X—6.XI. 10 — R z y m , Galeria L a Feluca — w y ­ stawa n a i w i s t ó w . I . 11 — R i m i n i , Galeria la P r o v i n c i a (Ga­ leria L a Feluca) — w y s t a w a nai­ wistów. I . 12 — R i m i n i , Galeria la P r o v i n c i a (Ga­ leria L a Feluca) — w y s t a w a nai­ wistów. I I I . 13 — B o l o n i a , A r t o Fiera (Galeria L a Fe­ luca) — w ystawa n a i w i s t ó w . 2 8 . V — 8.VI. 7 FOLK COSTUMES AS A 16 — South Y a r r a (Australia) Rustic Gallery — n a i w i ś c i z P o l s k i . V . 17 — South Y a r r a (Australia) Rustic Gallery — wystawa akwarel Z. W a r c z y g ł o w y . X . S t a ł y m o d b i o r c ą polskiego malar­ stwa n a szkle ( m . i n . prac A . S ł o w i ń s k i e ­ go, A . Z e g a d ł y , H . Z e g a d ł y , W . Okonia, W . W a l c z a k a , J . Marszalko-Kosalowej) jest p . M a x Strassberg w Z u r y c h u , k t ó r y we w ł a s n y m zakresie organizuje r ó ż n o w y s t a w y , g ł ó w n i e na terenie Szwajcarii. 14 — Ricciono, Palazzo del T u r i s m o (Galeria L a Feluca) — w y s t a w a naiwistów. V I I — V I I I . Organizatorem w i e l u w y s t a w na te­ renie R F N jest r ó w n i e ż J o a c h i m O r t h (Dusseldorf), k t ó r y co k i l k a m i e s i ę c y zakupuje d u ż e zestawy r z e ź b y l u d o w e j . 15 — R z y m , Galeria L a Feluca — naiwiści i sztuka ludowa z Polski, (inf. B H Z „ D e s a " ) I E S S U M M A R Y CRACOW w y s t a w a w 90 w i t r y n a c h sklepo­ w y c h v i a Frattina. 9—29.X. NATIONAL DRESS Since the end of the 18th c e n t u r y the Cracow folk costumes have been generally considered to be the most characteristic peasant folk dress. I n the 19th c e n t u r y i t even became synonymous w i t h the Polish n a t i o n a l dress, due t o various factors of a historical, social, psychological and aesthetic nature. T h e y are all discussed b y A n n a K o w a l s k a i n her article e n t i t l e d C R A C O W F O L K C O S T U M E S AS A N A T I O N A L D R E S S . The authoress recalls t h a t the Cracow regional costume was made fashionable b y the higher social classes. Such costumes were already w o r n b y the ballet dancers i n K i n g Stanislaus Augustus thoatro ( f i g . 2) a n d d u r i n g tho c a r n i v a l season Cracow regional costumes were w o r n b y the g e n t r y . H o w e v e r the p a t r i o t i c element was o f v i t a l i m p o r t a n c e for tho r a n k they gained, especially after the v i c t o r i o u s b a t t l e o f R a c ł a w i c e d u r i n g the K o ś c i u s z k o I n s u r r e c t i o n (1974). The Cracow folk costumo or its elements such as the cap k n o w n as rogatywka (four cornered Bap) and the peasant coat (especially i n w h i t e ) became a m i l i t a r y uniform. This subject is further elaborated u p o n b y J a n u s z K a m o e k i i n his article R E A S O N S F O R P O P U L A R I ­ Z A T I O N O F T H E C R A C O W F O L K C O S T U M E AS A N A ­ T I O N A L D R E S S . The a u t h o r registered the fact o f the oc­ curence of tho Cracow f o l k costume i n 1813—1815 i n tho Polish a r m y under Prince J ó z e f P o n i a t o w s k i , i t was also w o r n by the insurgents i n 1831 ( f i g . 3), the detachments f i g h t i n g d u r i n g the Spring o f N a t i o n s ( f i g . 2) a n d b y partisans i n 1833 and Langiewicz's c a v a l r y d u r i n g the uprising i n 1863. © OF P E 3 H D M È ARTICLES o f a n ever g r o w i n g knowledge a n d p o p u l a r i z a t i o n o f various other f o l k costumes presented b y numerous f o l k song a n d dance groups. A l t h o u g h i n tho 19th c e n t u r y the Cracow folk costume acquired the r a n k o f the n a t i o n a l dress — w h i c h was a manifes­ t a t i o n o f n a t i o n a l a n d democratic feelings on the part o f t h e g e n t r y a n d burghers, the s i t u a t i o n was different i n the r u r a l areas. The c o u n t r y people followed the burghers' tastes a n d t o w a r d s the end o f the 19th c e n t u r y started dressing i n a w a y similar to the burghers a n d gave u p the Cracow folk dress. Tho authoress analyses the p r o b l e m w h y a peasant costume and n o t the dress w o r n b y the g e n t r y was adopted as the n a t i o n a l dress. I n her o p i n i o n t h i s was because the g e n t r y a n d burghers' costumes h a d disappeared earlier b u t above a l l because the t r a d i t i o n a l g e u t r y class was responsible for the loss o f indepen­ dence a n d therefore i t was d i f f i c u l t t o look a t i t as a source of m o r a l and p o l i t i c a l r e v i v a l . M u c h hope, on the other h a n d , was placed i n the peasantry, w h i c h was i n d i s c r i m i n a t e l y idea­ lized. Nevertheless t i l l the outbreak of W o r l d W a r T w o belief i n the s u p e r i o r i t y o f the n o b i l i t y was deeply rooted i n tho Polish people. A n d w h i l e dressing peasants i n the clothes o f the g e n t r y m i g h t be regarded as decking t h e m i n b o r r o w e d plumes the fact t h a t the g e n t r y wore the peasant costume was a manifestation o f progressive ideas. The fashion for the Cracow folk costume was exceptionally strong at tho t u r n o f the 19th century b o t h for p a t r i o t i c a n d social reasons a n d because i t was a t t r a c t i v e . Z d z i s 1a w S z e w c z y k — CHANGES IN THE F O L K DRESS W O R N I N T H E D I S T R I C T OF T H E F R E E C I T Y O F C R A C O W . The a u t h o r provides some interesting documents e x p l a i n i n g the influence o f economic a n d p o l i t i c a l barriers on the shaping o f the Cracow folk costume i n 1815— 1845. The establishment of the d i s t r i c t was d i c t a t e d b y m i l i t a r y roasons a n d t h i s t e r r i t o r y was b o t h geographically and econo­ m i c a l l y diversified. The d i s t r i c t set u p after the Congress o f Vienna was declared a free t a r i f f zone. Also a peasant com­ mission was founded whose w o r k resulted i n the i n t r o d u c t i o n of leasing land for a b o u t a h a l f of the peasant p o p u l a t i o n , re­ placing v i l l e i n service. A t the same t i m e the fact the Cracow was a free and independent c i t y meant t h a t i n the times o f a lack o f n a t i o n a l freedom i t became tho o n l y Polish t o w n where n o t i o n a l freedom could be enjoyed. The w h i t e peasant coat a n d the r e d four cornered cap b o t h became symbols o f tho n a t i o n a l l i b e r a t i o n struggle. The author discusses i n detail the changes i n the cut a n d decorative elements of the coat and the four cornered cap w h i c h , i n his o p i n i o n , was influenced by m i l i t a r y caps. Also i n the t w e n t y years period between the t w o w o r l d wars the Cracow folk costume served as a gala u n i f o r m for the „ K r a k u s y " m o u n t e d escorts o f honour a n d was w o r n by children at school festivities. A f t o r W o r l d W a r T w o the t r a d i t i o n was maintained d u r i n g the f i r s t t w e n t y years a n d i t is s t i l l preserved to this day among people o f Polish o r i g i n l i v i n g outside Poland. The Cracow folk costumo has lost its p r i o r i t y i n Poland because I n the whole o f the Cracow region a v e r y strong influence of the elements o f burghers' clothes could be felt w h i c h was encouraged b y the cheapness o f factory made materials, g r o w i n g affluence o f the peasants and l a x i t y o f social class barriers i n Cracow. This accounts for the lack o f home-spun materials a n d especially o f the woollen striped regional c l o t h . The n a t i o n a l role o f the Cracow f o l k costume was streng­ thened still more b y the n a t i o n a l colours: the w h i t e of the coat, the red o f the facings a n d o f tho four cornered cap. The Cracow folk costume became a manifestation o f the n a t i o n a l colours and beliefs i n p a r t i t i o n e d P o l a n d i n the times when i t was for­ bidden to p u t o u t n a t i o n a l flags. Moro evidence o f t h i s was provided b y the clothes w o r n by p a r t i c i p a n t s i n religious proces­ sions and especially m o u n t e d escorts o f honour always dressed in festive Cracow dress. K o w a l s k a - L o w i c k a writes that since the mid-nineteenth century such m o u n t e d escorts of honour accompanied p o l i t i c a l a n d Church events a n d weddings — at first only i n Cracow a n d t h e n also outside Cracow. I n the 19th century another custom appeared, t h a t of dressing servants, especially coachmon, i n Cracow folk costume. 225 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a24acf6212832292ed63c8077f927966.pdf 80d7a758362eb98890b53bd96cdb5336 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4119 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o ­ z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n Reinfuss (z-ea r e d . nacz.). Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Tłumacze­ n i a —• D o r i s R o n o w i c z ( a n g . ) i N a t a l i a S t a s i ń s k a ( r o s . ) Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 4 8 . War­ �T R E SC Ksawery Piwooki Rzeźba ludowa Tadeusz Chrzanowski Prymitywna rzeźba kamienna na Śląsku Koman Roinfuss Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu 131 151 . . . 107 Anna Kunczyńska-Iraoka Krzyże rzeźbiono i monolityczne figury drewniane z Mało­ polski ' 181 Aleksander Jackowski Współczesna rzeźba zwana ludową 19!) Ludwig Zimmeror Rozważania w obliczu i>w. Michała Archanioła, wyrzeźbio­ nego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy Górnej 225 Aleksander Jackowski Wybitni rzeźbiarze okresu powojennego — omówienie ankiety 24J K R O N I K A Za okres 1-V1 l'J70 240 SUMMARY OF A R T I C L E S 252 PE3KDME 254 X a o k ł a d c e : Jan Wszołek, Rożnowiee, gm. Biecz, woj krośnieńskie. Portret rodzinny, płaskorzeźba w drewnie, polichrom., wym. 58x44 cm. 1904 r. Fot.: J. Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5645298a1ad5556b52fef61262154d8c.pdf ccb015db232bcff84d14a6affc5898f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6121 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource demonologia ludowa czarownice Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5708 Title A name given to the resource Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.215-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 AGNIESZKA PIEŃCZAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SPOSOBY ROZPOZNAWANIA D O M N I E M A N Y C H CZAROWNIC (W ŚWIETLE B A D A Ń POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO) Ta czarownica nazywała się Jasmewska, to ona przed wschodem słońca wychodziła z chałupy i jak pastuch pędził krowy, to latała i jakby ziemię zbierała... (Psucin, okol. Pułtuska) Wprowadzenie Według definicji etnologicznych mianem „czarownictwa" określa się typ praktyk i przekonań polegający na wierze w działanie nadzwyczajnej mocy właściwej jednostkom nią obdarzonym, co zwykle odbywa się bez ich woli lub nawet wiedzy (witchcraft) oraz na świadomym stosowaniu specjalnych technik, czynności i zabiegów o charakterze magicznym (czarów), mających spowo¬ dować skutki pożądane dla ich wykonawców (sorcery) (Buchowski 1987: 59). A zatem określenie „czarownik"/„czarownica" odnosi się zarówno do osób świa¬ domie wykonujących praktyki magiczne, jak i do tych, których oddziaływanie miało miejsce niezależnie od ich woli. W polskiej kulturze tradycyjnej starano się rozpoznać odpowiednio wcześniej domniemaną czarownicę, aby zabezpieczyć się przed jej szkodliwym wpływem. O wierze w czary w Polsce dowiadujemy się już z wczesnośredniowiecznych wykopalisk archeologicznych i późniejszych materiałów dotyczących procesów o czary, pochodzących głównie z X V I - X V I I I wieku (Jasiewicz 1967: 458). Na¬ leży wspomnieć, iż opisywane przekonania były często obcej proweniencji. Po¬ pularne do dziś wierzenie o odbieraniu przez czarownice mleka cudzym krowom przywędrowało do Polski z Zachodu, prawdopodobnie pod koniec średniowie¬ cza, upowszechniając się w X V I I - X V I I I wieku (Baranowski 1967: 89-90). Pro¬ cesy o czary nasiliły się szczególnie w wieku X V I i X V I I , kiedy to w zachod¬ niej Europie ich ofiarą padła wielka liczba kobiet, oceniana na kilka milionów �216 Agnieszka Pieńczak (Jasiewicz 1967: 458-460). Rozwój tych przekonań wiązał się ze średniowieczną religijnością ludową, kształtowaną przez Kościół, podkreślającą wpływ sił dia¬ belskich, odpowiedzialnych za wszelkie nieszczęścia spadające na ludzi: wszystko zło, z którym człowiek się stykał, było przedstawiane jako wynik perfid¬ nej diabelskiej działalności (...). Nieurodzaj, zaraza na bydło, choroby, nieszczę¬ śliwe wypadki czy nawet inne osobiste niepowodzenia tłumaczono powszechnie działalnością sił nieczystych, które z dziwnym uporem uwzięły się na rodzaj ludzki (Mieczkowska 1987: 87). Czarownictwo powiązane było również z niekorzystną sytuacją gospodarczą. Oskarżenia o czary występowały najczęściej w okresach przełomowych, szcze¬ gólnie w czasach kryzysu (Buchowski 1987: 60). Tutaj między innymi tkwiły ko­ rzenie wierzeń dotyczących działalności czarownic, odnotowywanych w polskich źródłach etnograficznych w X I X wieku oraz w pierwszej połowie X X wieku. Przykłady tradycyjnego czarownictwa można napotkać już w polskich mate¬ riałach ludoznawczych. W niektórych XIX-wiecznych opisach znajdują się in¬ formacje o rozpoznawaniu czarownic oraz wykonywaniu przez nie praktyk ma¬ gicznych. Można w tym miejscu wymienić chociażby dzieła Kolberga, w których występują wzmianki o tej tematyce, przeważnie z terenów południowej i central¬ nej Polski (np. Kolberg 1962a, 1962b, 1965a, 1965b, 1967). Wspominam o tym, bowiem ówczesne dane są rozproszone i nie dają pełnego obrazu omawianego zagadnienia w polskiej kulturze ludowej. Współcześnie tradycyjne czarownictwo jest tematem nieco zapomnianym, co wynika między innymi z zaniku wielu elementów dawnej kultury duchowej. Nie miejsce tu na całościowe ukazywanie stanu badań; podam jedynie przykła¬ dy literatury etnograficznej poruszającej tę tematykę. O czarownictwie pisano w okresie powojennym w niektórych monografiach regionalnych, zwykle na marginesie zagadnień związanych z wierzeniami, magią i wróżbami oraz trady¬ cyjnym rolnictwem (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Czarownictwo nie zostało dokładniej opracowane w obszernej monografii Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej — pewne informacje na temat cza¬ rownic znajdują się jedynie w artykule poświęconym religijności ludowej (Tomi¬ cki 1981). Problematyka ta tylko sporadycznie stanowiła przedmiot głębszego zainteresowaia badaczy, ujmujących jednak czarownictwo jako szersze zjawi¬ sko społeczno-kulturowe, związane głównie z występowaniem procesów o czary (np. Baranowski 1951, 1952). W zasadzie brakuje opracowań przedstawiających czarownictwo na terenie całego kraju, z uwzględnieniem chronologii jego występowania i zróżnicowa¬ nia przestrzennego. Z tego właśnie powodu w niniejszym artykule przedstawię niepublikowane wcześniej wyniki badań Polskiego Atlasu Etnograficznego, któ¬ rego jednym z naczelnych zadań jest ukazywanie zróżnicowania kulturowego �217 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic rozmaitych zjawisk z zakresu tak zwanej kultury tradycyjnej . Badania atlasowe nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (w tym nad czarownictwem) prowadzono prawie w całej Polsce, z wyjątkiem ziem zachodnich i północnych, które, nie¬ stety, zostały pominięte z powodu ograniczeń finansowych. Utrudnia to analizę przestrzennego występowania omawianego zjawiska, między innymi na terenie Warmii i Mazur. Niemniej, niektóre z uzyskanych informacji zaprezentowałam na przykładowej mapie etnogeograficznej (mapa ta dotyczy występowania prze¬ konania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy). Pozostałe niepełne dane nie nadawały się do opracowania kartograficznego, dlatego też przedstawiłam je wyłącznie w formie opisowej. 1 Charakterystyka materiałów źródłowych i metody badawczej Podstawą źródłową artykułu są niepublikowane do tej pory materiały Pol¬ skiego Atlasu Etnograficznego. Do ich niewątpliwych zalet można zaliczyć to, iż pozyskano je w stosunkowo krótkim czasie w różnych częściach Polski, podczas badań nad wiedzą i wierzeniami ludowymi (lata 1982-1990). Badania te prze­ prowadzili pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego PAN we Wrocławiu w 272 punktach badawczych . Ważne jest to, że we wszystkich wsiach „atlaso¬ wych" stosowano jednolity kwestionariusz badawczy . Dzięki temu otrzymano względnie porównywalne dane dotyczące wiedzy i wierzeń ludowych. Umoż¬ liwia to studia porównawcze, z użyciem w tym celu metody etnogeograficznej. 2 3 Współcześnie działalność atlasowa polega nie tylko na uporządkowaniu bogatego, unikatowego materiału etnograficznego, zbieranego w ciągu kilkudziesięciu lat przez grupę wykwalifikowanych ba¬ daczy terenowych, ale również na jego opracowaniu w formie komentarzy i odpowiadających im map. Chodzi tu bowiem o ukazanie chronologii występowania badanych elementów kulturowych i przed¬ stawienie, w miarę możliwości, zmian zasięgów ich występowania. Niezwykle cenne jest w tym przy¬ padku objęcie badaniami terenowymi całej Polski (stała sieć badawcza liczy 341 wsi), co umożliwia ukazanie całościowego obrazu zróżnicowania kulturowego. O tym, że działalność atlasowa jest dalej żywa w środowisku etnologicznym, świadczy fakt, iż prace kartograficzne są kontynuowane, a ich wy¬ miernym wynikiem jest opracowywanie kolejnych tomów Komentarzy do Polskiego Atlasu Etnogra¬ ficznego. Z inicjatywy redaktora serii, Zygmunta Kłodnickiego, w Cieszynie opracowano dotychczas cztery tomy Komentarzy, z których jeden poświęcony został wiedzy i wierzeniom ludowym (Lebeda [Pieńczak] 2002). Więcej o Polskim Atlasie Etnograficznym, jego stanie i perspektywach rozwojowych, pisze Z. Kłodnicki (1991). Sieć punktów badawczych była zatem okrojona w stosunku do wspomnianej wyżej stałej sieci. Wywiady przeprowadzano zwykle z kilkoma informatorami. We wsiach zamieszkałych przez ludność napływową rozmawiano nie tylko z autochtonami, jeśli ich zastano, ale również z osadnikami (pocho¬ dzącymi z reguły z różnych terenów) i przesiedleńcami (głównie z Kresów Wschodnich). Materiały te zbierano za pomocą rozbudowanego kwestionariusza-notatnika do badań PAE nr X I , Wiedza i wierzenia ludowe (opracowanego przez J. Klimaszewską). Część tego kwestionariusza, do¬ tycząca zagadnienia „Człowiek", obejmowała dwa pytania z zakresu wiary w osoby rzucające uroki. Jedno z nich dotyczyło bezpośrednio czarownicy: „IV. Człowiek: 1. Co opowiadają o czarownicy? Po czym j ą poznać? Kto j ą uczył czarów? Komu zapisywała duszę? Gdzie jest Łysa Góra? Kto i jak na nią jeździ? W jakiej postaci się pokazuje? Jak czaruje i jak odbiera mleko?". 1 2 3 �218 Agnieszka Pieńczak Większość z tych materiałów przedstawiono wcześniej w formie map (Lebeda [Pieńczak] 2002), nie objęły one jednak zagadnień czarownictwa. Okazało się, że w wyniku prac atlasowych uzyskano stosunkowo bogaty obraz wierzeń funkcjonujących nadal w Polsce w latach 80. X X wieku, z których wiele zajmowało dawniej istotne miejsce w ludowym światopoglądzie. Należy jednak dodać, że informacje dotyczące samych czarownic były często dość ogólniko¬ we; niekiedy pojawiały się spore braki w wypowiedziach. Mogło to wyniknąć z układu kwestionariusza, bowiem dane te pochodzą z odpowiedzi na dwa pyta¬ nia znajdujące się na końcu notatnika. Braki te mogły być także spowodowane niewłaściwym prowadzeniem wywiadu przez badacza, a częściej zapewne nie¬ chęcią informatorów do odpowiadania na pytania o czary, traktowane przez nich jako zabobony. Na wyniki badań wpłynęły również inne, ogólniejsze czynniki. Można tu wymienić chociażby zanik wielu dawnych praktyk, wynikający z roz¬ woju oświaty, migracji powojennych (np. odpływu ludności wiejskiej do miast), czy oddziaływania kultury popularnej na stosunek do świata. Spowodowało to redukcję wielu wierzeń do przesądów lub wręcz całkowity ich zanik (Lebeda [Pieńczak] 2002: 11-12). Analiza zebranego materiału atlasowego ukazała jednak, że zjawisko to było szeroko rozpowszechnione w polskiej społeczności wiejskiej. Czarownictwo by-ło żywe nie tylko przed I I wojną światową, ale również w okresie powojennym. Jesz­ cze w latach 50. i 60. X X wieku wskazywano osoby podejrzane o ten proceder . Na podstawie analizy licznych danych okazało się, że pewne elementy tych przeko¬ nań nie zostały zarzucone. Do niedawna w niektórych rejonach północno-wschod¬ niej Polski wierzono w istoty półdemoniczne (zmory) i działalność czarownic we współczesnym środowisku wiejskim . Wiara w tak zwane uroczne oczy była wciąż obecna w codziennym życiu, mimo że już w ograniczonym zakresie. Materiał na temat ludowego czarownictwa, zebrany podczas prac atlasowych, obejmuje szereg zagadnień wymagających dokładnych analiz porównawczych. W niniejszym artykule omawiam jedynie niektóre dane dotyczące czarownictwa. Odnoszą się one do sposobów rozpoznawania czarownic przez członków społecz¬ ności wiejskiej, z uwzględnieniem ich cech fizycznych, przedmiotów i zwierząt znajdujących się w ich otoczeniu, czasu działalności, profanowania przez nie nie¬ których zachowań religijnych oraz często przypisywanej im zdolności odbierania mleka krowom. Pozostałe bogate informacje dotyczące sposobów rzucania uroków i ich odczyniania staną się być może w przyszłości zalążkiem kolejnego artykułu. Oprócz materiałów atlasowych wykorzystałam również wybraną literaturę et¬ nograficzną — zarówno prace ogólne, poświęcone słowiańskiej kulturze ducho4 5 Grabniak (okol. Zwolenia). O występowaniu wiary w czarownice w latach 60. i 70. X X wieku wiemy również z niektórych danych pochodzących z literatury etnograficznej (np. Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Szyfer 1975). Wskazały na to badania prowadzone przez autorkę w 2002 r. w Zalesiu (okol. Siemiatycz) i Dybowie (okol. Sokołowa Podlaskiego). 4 5 �219 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic wej (Moszyński 1967; Urbańczyk 1991), omawiające historię czarownictwa (Ba­ ranowski 1951, 1952), jak i niektóre monografie regionalne dotyczące wierzeń ludowych, w tym również z zakresu czarownictwa (Baranowski 1967; Jasiewicz 1967; Brylak 1970; Szyfer 1975). Rozpoznawanie czarownic po wyglądzie Badane osoby podawały, że można niekiedy rozpoznać czarownicę po jej wyglądzie. Zdaniem informatorów, najczęściej identyfikowano j ą po „dziwnym spojrzeniu" , wtedy, „gdy gapi się na człowieka". Stwierdzano, iż posiada ona „ostry wzrok", którym rzuca uroki nie tylko na ludzi, ale również na zwierzęta domowe, co w konsekwencji powoduje chorobę, a nawet śmierć. Za zajmującą się czarami uznawano osobę mającą „świdrowate" , „rybie" , chytre" oczy, cza¬ sem z żółtymi cętkami czy też zielone . Symboliczne znaczenie przypisywano także kształtowi brwi — jeżeli były zrośnięte ze sobą, było to widomym znakiem kontaktów z siłą nieczystą . Również nietypowy kształt zębów wskazywał na odmienność , co stanowiło podstawę kategoryzowania większości postaci de¬ monicznych i półdemonicznych (np. wierzono, iż strzyga rodziła się z podwójny¬ mi zębami). Kolejnym elementem, być może związanym z seksualnością i pożą¬ daniem, były u czarownicy rozpuszczone, czasem wręcz rozczochrane włosy . Czarownice wyróżniały się swoim wyglądem również w inny sposób. Wyra¬ żało się to głównie w noszeniu przez nie odmiennego stroju. Wierzono więc, iż czarownica ubierała się na czarno , nosiła chustkę na głowie lub nawet kilka chustek , ubierała się na opak , na przykład podczas rezurekcji nosiła spódnicę na lewą stronę . Zauważano także, że zwracała uwagę swoim sposobem zacho¬ wania. Według badanych osób, czarownica kulała , pluła , wylatywała przez 6 7 10 8 9 11 12 13 14 15 17 16 18 19 20 21 Np. Jaźwiny (okol. Dębicy). Nakonowska Wola (okol. Włocławka). Dąbrówka Leśna (okol. Obornik). Modła (okol. Głogowa). Futoma (okol. Rzeszowa). Nowa Wieś (okol. Szamotuł). Suszec (okol. Pszczyny). Potwierdzają to również dane z terenu Wielkopolski (Jasiewicz 1967: 479). Suszec (okol. Pszczyny). Bartne (okol. Gorlic), Brzozowa (okol. Tarnowa), Wilczyna (okol. Szamotuł), Potulin (okol. Wą¬ growca). Zawady (okol. Tomaszowa Lubelskiego), Kijewice (okol. Przasnysza), Krajkowo (okol. Śremu). Bartne (okol. Gorlic), Jata (okol. Niska), Potok Górny (okol. Biłgoraja). Nietuszkowo (okol. Chodzieży). Kuźnica Grabowska (okol. Ostrzeszowa). Łąka i Futoma (okol. Rzeszowa). Jasionka (okol. Krosna). Kostrzyń (okol. Białobrzegów). 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 �220 Agnieszka Pieńczak komin , nosiła miotłę lub na niej jeździła , siedziała na łopacie chlebowej . Podobno w pobliżu czarownicy wyczuwano również słodki, mdły zapach, powo¬ dujący pogorszenie samopoczucia kontaktującej się z nią osoby . Podczas badań atlasowych pozyskano także inne, interesujące informacje. Okazało się, iż czarownice w pewnych sytuacjach mogły przybierać różne po¬ staci. Według wypowiedzi jednej z osób, po zachodzie słońca potrafiły nawet przemieniać się w przedmiot materialny . 22 23 24 25 26 27 Kiedyś [informator — A.P.] szedł wieczorem drogą. Nagle zobaczył toczące się wprost na niego koło. Rozstawił nogi, a gdy koło wtoczyło się między nie, ścisnął kolana i nagle zobaczył, że to nie koło, ale kobieta. To była czarownica. Prosiła go, by j ą puścił, bo ona w nocy musi się tak przemieniać. Puścił ją, a ona znowu zamieniła się w koło, które potoczyło się dalej (Lubojna, okol. Częstochowy). Wierzono także, iż czarownica ukrywała się pod postacią żaby lub ropuchy, siedzących w pobliżu obory . To przekonanie było rozpowszechnione w polskiej tradycji słownej jeszcze w latach 80. X X wieku, co ukazuje mapa (zob. aneks 1). Niekiedy celowo krzywdzono ropuchę, aby rozpoznać czarownicę. Kobieta, która ukrywała się pod jej postacią, posiadała ranę w tym samym miejscu, co skaleczona ropucha, na przykład na ręce czy na nodze . W niektórych przypadkach, jak twierdzono, czarownice nie wyróżniały się niczym szczególnym pod względem fizycznym od pozostałych członków danej zbiorowości. 28 29 Nie różniły się od innych kobiet we wsi. Nieraz nie wiedzieli nawet, która z kobiet jest czarownicą (Wilcza, okol. Rybnika). Powyższe przekonania odpowiadają tradycyjnym polskim wierzeniom ludo¬ wym, według których czarownicami stawały się najczęściej kobiety. To właśnie im w kulturze ludowej przypisywano kontaktowanie się z siłą nieczystą. Pod względem symbolicznym reprezentowały płciowość, zło i wszelką inną nega¬ tywną działalność. Zbigniew Jasiewicz podkreśla, iż przeświadczenie o szkodliJastrzębia (okol. Radomia). Żurawnica (okol. Zamościa). Jata (okol. Niska), Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Jastrzębia (okol. Radomia). Łąka (okol. Rzeszowa). Zdunek (okol. Ostrołęki). Czas ten uważany jest za okres nasilonej aktywności rozmaitych sił nieczystych. Jest to wierzenie prawdopodobnie pochodzenia zachodnioeuropejskiego (Baranowski 1967: 92). Zarówno ropuchę, jak i żabę jednoznacznie traktowano jako nieczyste, powiązane ze światem podziem¬ nym, uważając je za wcielenie złych duchów (Kowalski 1998: 644-645). Znalazło to nawet odbicie w nazewnictwie. Z literatury etnograficznej wiemy, że na Warmii i Mazurach ropuchę określano nazwą „czarownica" (Szyfer 1975: 159). Suków (okol. Radomia), Lewiczynek (okol. Nowego Tomyśla), Zatom Stary (okol. Międzycho¬ du). Podobne wierzenie występowało na ziemiach zachodnich: Brzezina (okol. Brzegu) — osadnicy z Margoli (okol. Biłgoraja), Starczówek (okol. Ząbkowic Śląskich) — przesiedleńcy z okol. Buczacza. 2 2 23 2 4 2 5 2 6 27 2 8 29 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 221 wości kobiet i wykonywaniu przez nie szkodliwych praktyk magicznych, silnie zakorzenione u ludów rolniczych, zostało przejęte przez Kościół i uzupełnione koncepcją szczególnej podatności kobiet na szatańskie pokusy (Jasiewicz 1967: 461). Znalazło to również bezpośrednie odbicie w wyobrażeniach dotyczących cech fizycznych i zachowań czarownic, wskazujących wyraźnie na ich społecz¬ ną odmienność. Urbańczyk podaje, że według słowiańskich wierzeń czarowali konkretni ludzie, obdarzeni niezwykłymi predyspozycjami, wyrażającymi się w rzucaniu uroków, odbieraniu krowom mleka, lataniu w powietrzu, wylatywa¬ niu kominem (Urbańczyk 1991: 50). Kazimierz Moszyński wspomina ponadto, że istotne było tu również samo rozróżnienie terminologiczne, bowiem osoby do¬ konujące magii szkodliwej były zwane właśnie czarownikami czy czarownicami, w odróżnieniu od ludzi oddających się pożytecznym zabiegom, czyli znachorów, mądrych, guślarzy, wróżów, lekarzy (Moszyński 1967: 344). Owo wyróżnienie czarownic spośród innych członków społeczności wiejskiej wiązało się szczególnie z ich cechami fizycznymi. Tradycyjne wyobrażenia odno­ towane w literaturze etnograficznej dotyczyły występowania kilku istotnych cech, wyodrębniających osoby zajmujące się czarami. Zwracano uwagę głównie na po¬ szczególne elementy twarzy. Istotne były zwłaszcza oczy, uważane powszechnie za „zwierciadło duszy", stąd też nietypowy kolor czy kształt oczu łączono z cechami nadprzyrodzonymi. Według autora Kultury ludowej Słowian, czerwone oczy od dawna przypisywano wiedźmom i czarownikom, a także osobom złym (Moszyń¬ ski 1967: 609). Potwierdza to również Anna Szyfer — według niektórych wierzeń warmińskich i mazurskich czarownice charakteryzowały złe, kose, czerwone oczy, niekiedy zamiast źrenic miały one w kącikach oczu „kozły" (Szyfer 1975: 159). O „koziełkach" w oczach wspominano także w Wielkopolsce; zwracano tam rów¬ nież uwagę na „ślipia fałszywe" oraz ogólną brzydotę czarownicy, posiadającej wychudłe, cienkie nogi i „grabiaste" stopy (Jasiewicz 1967: 467, 475). Przedmioty i zwierzęta znajdujące się w otoczeniu czarownicy Mieszkańcy wsi wierzyli dawniej, że czarownice w swym otoczeniu posiada¬ j ą określone przedmioty oraz zwierzęta. Przekonania te zostały jednak w niewiel¬ kim stopniu potwierdzone w badaniach atlasowych. Czarownice mają podporządkowane sobie niektóre zwierzęta, które dbają o ich sprawy finansowe, znoszą im pieniądze i inne dobra, na przykład są to koty, gawro¬ ny zwane popularnie krukami (Rudzieniec, okol. Gliwic). Podano również, że czarownica wieszała w izbie na sznurkach butelki, które hałasowały podczas przeciągu , czy też miała na drzwiach domu przybite kołki . 30 30 31 Burakowskie (okol. Węgrowa). Kozietuły (okol. Grójca). 31 �222 Agnieszka Pieńczak Być może popularne dawniej wierzenia dotyczące szczególnych związków czarownic z pewnymi zwierzętami wynikały z ograniczonych kontaktów miesz¬ kańców wsi z osobami podejrzanymi o czary. Były one wyalienowane, mieszkały samotnie, z reguły na granicy wsi, z dala od innych. Symbolicznie znajdowały się w swoistej antyprzestrzeni, poza bezpiecznym i oswojonym terenem wsi, przyna¬ leżnym do lokalnego „kosmosu". Zapewne dlatego wyobrażano sobie, że czarow¬ nice posiadały przedmioty i zwierzęta, które wykorzystywały w odmienny sposób niż reszta społeczności. Według Piotra Kowalskiego, szczególnie koty uważano za wcielenie demonów lub przynajmniej szatańskich pomocników (Kowalski 1998: 242); nieco więcej informacji na ten temat podaje Barbara Ogrodowska. W domu i obejściu czarownicy przebywał zawsze czarny kot, kruk, oswojona mysz (pijąca mleko z jednej miski z kotem), wąż, ropucha lub sowa. Wierzono także, że czarownica albo pokumany z nią diabeł mogą wcielać się w te zwierzęta (Ogrodowska 2001: 40). Aktywność czarownic w okresach granicznych Z badań atlasowych wynika, że wierzono dawniej w szczególną aktywność czarownicy po zachodzie słońca. W jednej z miejscowości jeszcze w latach 80. X X wieku istniał zakaz wpuszczania o tej porze obcych osób do obory, w oba¬ wie przed rzuceniem uroku na zwierzęta . Ponadto uważano, że właśnie po za¬ chodzie słońca „nie wolno mleka wynosić poza chałupe, bo się mleko burdzić będzie" . W celu ochrony przed czarami starano się odpowiednio wcześniej rozpoznać czarownicę — już tylko niektóre z badanych osób pamiętały, w jaki sposób to czyniono. 32 33 Samej z siebie to czarownicy nie można poznać, ale jak wiedzieć, co trzeba zrobić, to ona sama przyjdzie do chałupy (Dębogóra, okol. Gryfina — informację podał przesiedleniec z Rudnej, Polesie). Najbardziej rozbudowane wątki na ten temat pochodziły z terenów południo¬ wej i wschodniej Polski, a przytaczali je szczególnie przesiedleńcy z dawnych Kresów Wschodnich. By rozpoznać czarownicę, proszono dawniej trzech żebra¬ ków o przyniesienie wody pochodzącej z trzech studni oraz gałązek. Zebrane gałęzie należało spalić, a wodę zagotować przed wschodem słońca — wówczas czarownica przychodziła do danego domu . Czarownica mogła ujawnić się rów34 32 33 34 Biskupin (okol. Żnina). Brzegi (okol. Nowego Targu). Gąbice (okol. Gryfic) — informacja dotyczy Wołyńskiego. �223 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic nież w momencie, gdy przyszła do danego gospodarstwa w sprawie pożyczki w świąteczny dzień, na przykład w wigilię Bożego Narodzenia , w Wielką Nie¬ dzielę lub Wielki Poniedziałek . Opisane powyżej przekonania wiązały się z wiarą w szczególną aktywność czarownic w okresach przełomowych, granicznych. Dotyczyło to cyklu roczne¬ go, a głównie niektórych dni świątecznych, oraz granic czasowych cyklu dobo¬ wego. Jak podaje Ryszard Tomicki, solarne, lunarne i kościelne obrzędy przejścia należały do okresów granicznych między różnymi stanami rzeczywistości, stąd też znacznie częściej wtedy niż kiedy indziej pojawiały się istoty demoniczne i czarownice (Tomicki 1981: 39, 41). Wierzono, że osoby obce przychodzące po zachodzie słońca do domu mogły być szczególnie niebezpieczne. O tej porze niechętnie wpuszczano do domu podejrzane osoby w obawie przed potencjal¬ nym nieszczęściem, spowodowanym ich obecnością. Wskazane było stosowanie wówczas odpowiednich zabiegów ochronnych. Według Marii Brylak, gdzienie¬ gdzie szczelnie zamykano obory, kreśląc święconą kredą lub wapnem na ich wro¬ tach znak krzyża, wkładano też pod próg przedmioty żelazne, służące jako środki apotropeiczne (Brylak 1970: 304). 35 36 Profanowanie przez czarownicę czynności religijnych Podczas badań atlasowych odnotowano przekonania o rozpoznawaniu cza¬ rownicy po profanacji przez nią pewnych czynności religijnych. Jak już wspo¬ mniałam, czarownicę można było poznać po zachowaniach odbiegających od norm uznawanych przez daną zbiorowość, w tym również dotyczących aktywno¬ ści związanej z religią . 37 Ta baba, co zbiera zioła po polach i miedzach w oktawę Bożego Ciała, jak w koś¬ ciele nieszpór się odprawia, to była czarownica (Korytów, okol. Grodziska Mazo¬ wieckiego). Czarownica dokonywała swoistej profanacji niektórych czynności religij¬ nych, na przykład podczas rezurekcji wielkanocnej obchodziła z procesją kościół tylko raz, a nie dwa lub trzy razy , podobnie czyniła podczas procesji Bożego 38 Kacwin (okol. Nowego Targu). Januszewice (okol. Włoszczowy). Inne tego typu zachowania czarownicy w Wielkopolsce opisuje również Jasiewicz (1967: 475), natomiast Tomicki podkreśla reifikację języka liturgicznego w związku z mówieniem po łacinie przez czarownice na Kujawach (Tomicki 1981: 35). Futoma (okol. Rzeszowa), Czarna (okol. Dębicy), Lipnica Dolna (okol. Bochni), Goląsza (okol. Będzina), Golczowice (okol. Olkusza), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Potok (okol. Opatowa), Potok (okol. Kielc), Babice Stare (okol. Pruszkowa). W Ratajach (okol. Wrześni) mówiono, że czarownica w ogóle nie szła w tym dniu z procesją, lecz zostawała w kościele. 35 36 37 38 �224 Agnieszka Pieńczak Ciała ; mogła też modlić się w odmienny sposób . Zdarzało się, że nie wchodzi¬ ła do kościoła, lecz jedynie leżała obok niego plackiem na ziemi . Każda z osób obecnych w kościele podczas mszy mogła rozpoznać kobietę zajmującą się cza¬ rami, gdy wyrwała księdzu nitkę z sutanny i owinęła j ą sobie wokół palca. Ujaw¬ niona w ten sposób czarownica miała mieć skopek na głowie . Uważano także, że czarownica nie znosiła krzyży, dlatego na Wniebowstąpienie leżała „na krzyż do góry nogami" ; potrafiła również wchodzić na krzyż „gołym tyłkiem" . Cza­ rownicą bowiem — jak gdzieniegdzie wierzono — można było zostać „trąc dupę po Bożej Męce" . Uczestnictwo w obrzędowości kościelnej było dla mieszkańców wsi swoistym dowodem przynależności do boskiego porządku świata. Ryszard Tomicki słusz¬ nie zauważa, że traktowano je jako jeden z istotnych obowiązków ludzi wobec Boga i świętych, mających zapewnić podtrzymanie naturalnego i pożądanego biegu wypadków (Tomicki 1981: 47). Jak pisze dalej autor, istotą działań czarowniczych było naruszanie naturalnego porządku w świecie, przez wykonywanie czynności odwrotnie, „na wspak" (Tomicki 1981: 53). 39 40 41 42 43 44 45 Odbieranie przez czarownice mleka krowom Powszechnie uważano, iż czarownica utrzymywała ożywione kontakty z dia¬ błem. Zawierała z nim pakt, biorąc udział w orgiach i bluźnierczych rytuałach, a w zamian za to pobierała od szatana tajemne nauki, głównie w zakresie technik magicznych (Ogrodowska 2001: 39). Były to reminiscencje motywów przynie¬ sionych przez Kościół z Zachodu i dopasowanych do lokalnych warunków wsi polskiej (Jasiewicz 1967: 469). Przekonania te odnajdujemy również w materia¬ łach zebranych podczas badań atlasowych. Opowiadali, że taka, co to robiła czary, to musi z diabłem być, bo innego prawa nie ma (Lipnica Wielka, okol. Nowego Targu). Demon ten pomagał jej w czarowaniu, a w szczególności w odbieraniu mleka okolicznym gospodarzom. Świadczy o tym chociażby następująca wypowiedź: Słupia (okol. Jędrzejowa), Lelów (okol. Włoszczowy). Gułów (okol. Łukowa). Modła (okol. Głogowa) — informację podali przesiedleńcy z Klimkówki (okol. Gorlic). Ryczeń (okol. Góry Śląskiej) — informację podali przesiedleńcy z miejscowości Prużany (Nowo¬ gródzkie). Z literatury przedmiotu dowiadujemy się, że skopki te z reguły nie były widoczne dla innych osób, oprócz księdza (Ogrodowska 2001: 40). Topolany (okol. Białegostoku). Promnik (okol. Kielc). Wierzenie to odnotowano także u osadników: Modła (okol. Głogowa) — osadnik ze Święciechowa (Lubelskie). Rudziniec (okol. Gliwic). 39 4 0 41 4 2 43 4 4 45 �225 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Były dwie siostry, jedna miała dużo mleka, druga — nie. Poprosiła więc siostrę, by jej pomogła. Poszły na łąkę, tam rosła kępa rokity. Czarownica powiedziała: „Rokita, rokita, przyszła do Ciebie kobita, niesie duszę i ciało, bo jej się masła zachciało". W tej rokicie mieszkał diabeł — przez takie zaklęcie wchodziła z nim w konszachty i mogła zdobywać mleko (Rudziniec, okol. Gliwic). Sądzono, iż czarownica odbierała mleczność krowom, sprawiając, że mleka było mało, było chude lub zmieszane z krwią. Według danych przytoczonych przez Marię Brylak, wierzono, że czarownica potrafiła doić mleko także z wszyst¬ kich żyjących stworzeń, na przykład z królików czy myszy, a nawet z przedmio¬ tów martwych, jak powróz, uzda, kij (Brylak 1970: 303). Panowało przekonanie, że kontakty z diabłem zapewniały czarownicy wyższy status materialny. Zgodnie z informacjami z południowej Polski, kobiety zajmu¬ jące się czarami posiadały więcej dóbr niż inni członkowie społeczności lokalnej. Należące do nich krowy dawały więcej mleka , a więc czarownice wytwarzały więcej masła od innych , a czasem — jak wierzono — odbierały mleko całej wiosce, same mając go w nadmiarze . Czarownica, na przykład, otrzymywała pełne naczynie masła, wlewając do maselnicy jedynie odrobinę śmietany. 46 47 48 Gospodyni robiła masło i jej ciągle nie wychodziło, poszła do sąsiadki pożyczyć maselnicę, a ona mówi do gospodyni: „Rób masło wieczorem, to dużo będzie". Tak też zrobiła, masła było dużo; rozdzieliła na kupki i mówi: „Dzięki ci Boże" — a tu za oknem głos jej podpowiada: „Nie mów dzięki ci Boże, mów dzięki ci Jasiu" [diabeł — A.P.]. Gdy nie powiedziała tego — masło się wściekło. Sąsiadka była ciotą (Szklana Huta, okol. Sieradza). Znalazło to nawet odbicie w niektórych powiedzeniach — gdy danej osobie nadspodziewanie wiodło się w życiu, mawiano że „ma ciotę" . Informator nie sprecyzował bliżej tego stwierdzenia, można jedynie przypuszczać, iż chodzi tu o obecność czarownicy w danym gospodarstwie. Czarownica mogła odbierać mleko, wykonując rozmaite zabiegi magiczne, odbywane z reguły w okresach granicznych. Podczas czarowania istotne znacze¬ nie miały nie tylko przedmioty związane z krową czy oborą, ale również wypo¬ wiadane zaklęcia (zob. aneks 2). 49 [Czarownice] jeździły na „ozogach" [miotłach do wymiatania pieca chlebowego — A.P.] po krzyżowych drogach i szkodziły ludziom. Jeździły (...) rano przed 46 47 48 49 Głuchów (okol. Staszowa), Słupia (okol. Jędrzejowa). Korczyska (okol. Łaska). Zakrzewo (okol. Rawicza). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). „Ciota" to określenie czarownicy, popularne w Wielkopolsce. �226 Agnieszka Pieńczak wschodem słońca po łące i zbierały rosę, mówiąc przy tym: „moje mleczko, moje mleczko" (Borszowice, okol. Jędrzejowa) . 50 Czarownica mogła również w tym celu chodzić rankiem po łące, mówiąc: „Trzecia część dla mnie, czyli śmietana!" . W pewnych przypadkach można było odzyskać mleko — nie tylko poprzez wykonanie odpowiednich zabiegów, ale również wypowiedzenie magicznej for­ muły, stanowiącej dokończenie słów czarownicy: „Biorę pożytek, ale nie wszy­ tek!". Pamiętano nawet, iż jakiś mężczyzna zebrał kilka gałązek ziela i kończąc wypowiedź czarownicy, rzekł: „A ja wszytek!", co w konsekwencji spowodowa¬ ło wyciek mleka z końskiej uprzęży. Podobny wątek przytoczono w Całowaniu (okol. Otwocka), gdzie pewien mężczyzna widział kobietę zbierającą zioła. Ów mężczyzna szedł za czarownicą w znacznej odległości, zbierał te same zioła i bił lejcami po miedzy, mówiąc: „A ja reszte, a ja reszte!". Po powrocie do domu po­ wiesił zioła w stajni, a wtedy zaczęło lecieć z nich mleko . Znano również inne sposoby odbierania mleka, do których zaliczano przede wszystkim „złe spoj¬ rzenie" czarownicy , pochwalenie przez nią czegoś (np. „Ale bedzieta mieli mleka!" ), wymówienie określonego przekleństwa oraz pożyczenie przez nią czegoś z cudzego gospodarstwa . Tego typu formuły słowne były istotne w myśleniu magicznym. Piotr Kowal¬ ski pisze, że słowo jest równie ważne jak gest, a mówienie o czymkolwiek zakła¬ da zmysłową obecność przedmiotu wypowiedzi (Kowalski 1998: 296). Tę myśl szerzej rozwija Anna Engelking, stwierdzając, iż słowa wypowiedziane spełniają się, mają moc uobecniania, przywoływania tego, do czego się odnoszą—tak jak­ by nazwa była związana z desygnatem więzią naturalną. Jak ujął to Gerardus van der Leeuw, „kto wypowiada słowa, wprawia w ruch moce" (za Engelking 2000: 75). Dlatego też polskie czarownice często mówiły: „zbieram pożytek, ale nie 51 52 53 54 55 56 57 W Wodzieradach (okol. Łaska) i Pniewie (okol. Kutna) czarownica odbierała również mleko krowie, zbierając poranną rosę. Wiszniów (okol. Hrubieszowa). W Węglewie (okol. Konina) przytoczono podobne opowiadanie: „Czarownica chodziła po łąkach po Bożym Ciele. Rękami zagarniając, mówiła: «Bierę dobytek, ale nie wszytek!». Szedł za nią chłop i mówił: «A ja resztę!». Po przyjściu do domu chłop powiesił lejce, to leciało z nich mleko. On widział, jak czarownica odbiera mleko". We wsi Ogrodziska (okol. Lubina) informator pochodzący z Lwowskie¬ go podał jedynie, że czarownica chodzi z lejcami po łące i zbiera rosę. Zdzisławice (okol. Janowa Lubelskiego), Żurawnica (okol. Zamościa), Bogoria (okol. Sandomie¬ rza), Psucin (okol. Pułtuska), Wierzchlesie (okol. Sokółki), Smolniki (okol. Szubina) i in. Grabczak (okol. Opola). Wierzenie znali także przesiedleńcy z okolic Buczacza, mieszkający w Starczówku (okol. Ząbkowic Śląskich). Węglew (okol. Konina). Wróblów (okol. Wschowy). Wola Owsiana (okol. Kutna), Gwiazdowo (okol. Sławna). Szczególnie niebezpieczne było to tuż po ocieleniu się krowy — Niebieszczany (okol. Sanoka), Jastkowice (okol. Tarnobrzegu), Nosów (okol. Opatowa). 5 0 51 5 2 53 54 55 56 57 �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 227 wszytek", zapewniając sobie na dłuższy czas powodzenie w odbieraniu mleka krowom okolicznych gospodarzy. Zróżnicowanie przestrzenne czarownictwa w świetle badań atlasowych Badania atlasowe wykazują, że niektóre z zagadnień analizowanych w arty­ kule w większym stopniu zachowały się w latach 80. X X wieku w południowo¬ -wschodniej Polsce aniżeli w innych częściach kraju. Związane były one głównie z rozpoznawaniem czarownicy po wyglądzie oraz na podstawie obserwowane­ go profanowania przez nią pewnych czynności religijnych. Być może wpłynę­ ła na to większa zachowawczość kultury ludowej na tym terenie lub też sam sposób prowadzenia badań. Pod względem przestrzennym, elementy te w pół­ nocno-wschodniej Polsce występują jednak w rozproszeniu, nie tworząc więk­ szych skupisk. Na tej podstawie można więc przypuszczać, iż dawniej tworzyły one znacznie rozleglejsze zasięgi, czyli były powszechniejsze niż w okresie pro¬ wadzenia badań. Stosunkowo zwarty zasięg niektórych zjawisk zauważa się nato­ miast w Wielkopolsce. W kilku wsiach tego regionu pamiętano głównie o rozpo¬ znawaniu czarownicy na podstawie jej wyglądu, tylko w jednej wsi wspominając o jej odmiennych zachowaniach w kwestii religijności. Inne przekonania, zwią¬ zane na przykład z ukrywaniem się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy, okazały się w latach 80. X X wieku żywe na obszarze Polski, o czym świadczy opracowana mapa (aneks 1). Z cech tego zasięgu można jednak wnioskować, że wierzenie to w owym okresie zaczynało stopniowo zanikać, gdyż w wielu miej¬ scowościach nie odnotowano jego występowania, a rzadziej — stwierdzono brak odpowiedzi. Mimo to, można było uznać je za wciąż istotny element folkloru badanych społeczności. Zakończenie Na podstawie zebranego materiału można stwierdzić, iż w pamięci badanych, wywodzących się głównie z grona osób starszych, zachowało się jeszcze nieco cennych informacji dotyczących czarownictwa. O ich wartości świadczy fakt, że pochodzą one z badań prowadzonych w całej Polsce, mniej więcej w jednako¬ wym okresie, z użyciem w tym celu jednolitego kwestionariusza. Dzięki temu materiały stanowią istotne uzupełnienie dotychczasowych źródeł poświęconych czarownictwu. Jak się okazało, wiele z tych informacji posiada jednak fragmen¬ taryczny charakter, zachowując się w pamięci badanych jedynie w szczątkowej formie. Badania wskazały ponadto na różnorodność uzyskanych opisów. Dotyczy to chociażby cech fizycznych kobiet zajmujących się czarownictwem. Większość �228 Agnieszka Pieńczak z tych danych wskazuje jednak na wyraźną odmienność tych osób od innych członków społeczności. To, co tworzy pewną wspólną płaszczyznę analizowa¬ nych przekonań, dotyczy szczególnych zachowań czarownic, odbiegających od powszechnie przyjętych norm w zakresie religijności czy działalności gospo¬ darczej. Bardzo zróżnicowane są opisy sposobów odbierania mleka, pokazujące lokalne odrębności poszczególnych wątków. Wspólne w nich jednak jest to, iż czarownica posługuje się w tym celu pewnymi obiektami i wypowiada magiczne formuły. Jak się okazało, rozpoznawanie domniemanych czarownic w czasie prowa¬ dzonych badań nie było już tak istotne, jak wcześniej, kiedy warunki życia na wsi były znacznie trudniejsze, a przy tym — jak wierzono — czary zapewnia¬ ły lepszy status materialny. Co jeszcze istotniejsze, nastąpiły głębokie zmiany w mentalności mieszkańców wsi. Nie zaskakuje więc fakt, że badania atlasowe prowadzone w latach 80. X X wieku ukazały, iż czarownictwo należy do zjawisk zanikających w kulturze ludowej badanych społeczności lokalnych. Słowa kluczowe: Polski Atlas Etnograficzny, przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych, wierzenia ludowe, tradycyjne czarownictwo, sposoby rozpoznawania czarownicy �Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic 229 Aneks 1. Mapa ukazująca występowanie przekonania o ukrywaniu się czarownicy pod postacią żaby lub ropuchy I 5 | 6 1 7 l 8 l 9 |10111112113|14115116 J17 J 1 8 | 1 9 1 2 0 [21J22123l2A-t25|26|27t2BJ29130J31 j3213313A-135|36)37|38|39 k o l Objaśnienia znaków: Czarownica w celu odbierania mleka może przybierać postać: 1 — żaby, 2 — ropuchy, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 80. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). �230 Agnieszka Pieńczak Aneks 2. Obiekty wykorzystywane przez czarownicę podczas odbierania mleka krowom W poniższym zestawieniu wyodrębniono poszczególne obiekty stosowane przez czarownicę podczas odbierania mleka (w tym celu czarownica wykorzy­ stywała niektóre części stroju, narzędzia gospodarskie, pożywienie oraz elemen­ ty środowiska naturalnego). Obiekty te wykorzystywane są do wykonywania od¬ powiednich czynności magicznych. OBIEKTY używane przez czarownicę Sposób wykonywania czynności magicznych masło zostawia je w stajni , topi je na słupie u danych gospodarzy biała narośl podobna do sera zostawia j ą na progu stajni gałąź chodzi z nią po bruzdach i powtarza „biorę pożytek, ale nie wszytek" (z gałęzi jakoby trysnęło mleko, a później okazało się, że krowa należąca do jednej z kobiet we wsi utraciła mleko) 58 59 60 61 garść powietrza idzie przez wieś i chwyta powietrze w garść, a następnie kładzie je do koszyka — tam, gdzie przechodziła, tam „krowy się nie doiły" 62 źdźbło słomy wyrywa je ze strzechy grudka ziemi bierze ziemię spod krowich kopyt „do trzeciego razu" , zbiera ręką śla­ dy krów pędzonych na pastwisko , udojone na pastwisku mleko wlewa w krowie ślady 63 64 65 66 krowie łajno przesuwa je , zbiera j e wierzba, słupek w oborze doi j e maselnica chodzi z nią po granicach butelka rozlewa mleko w pobliżu butelki, a następnie podrzuca pustą butelkę pod oborę 67 68 lub pali nim w piecu , 69 70 71 72 Łęki Strzyżowskie (okol. Krosna). Jastkowice (okol. Tarnobrzegu). Niebieszczany (okol. Sanoka). Kaliski (okol. Łosic). Łysaków (okol. Mielca). Lipnica Dolna (okol. Bochni), Stawce (okol. Kraśnika). Głuchów (okol. Staszowa), Pątnów (okol. Wielunia). Zapałów (okol. Jarosławia), Załucze (okol. Włodawy), Promnik (okol. Kielc), Dzierzązna (okol. Sieradza). Załucze (okol. Włodawy). Kopisk (okol. Białegostoku). Gola (okol. Olesna), Kocierzowy i Mała Wieś (okol. Radomska), Modliszewice (okol. Koń¬ skich). Obidowa, okol. Nowego Targu. Nosów (okol. Opatowa). Ciszkowo (okol. Czarnkowa). Szerzyny (okol. Jasła). 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 7 0 71 7 2 �231 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic worek zbiera do niego mleko, chodząc wcześnie rano po miedzy fartuch trzepie nim w kierunku krowy , pociąga za sznurki , przywiązuje burcok (zapaskę) i idzie koło krowy, którą sobie upatrzyła we wsi; po po­ wrocie do domu odwiązuje zapaskę i przywiązuje j ą do drabiny, a na¬ stępnie pociągając za troki fartucha, doi do wiadra mleko, zawieszając później fartuch w innych miejscach 74 73 75 76 ręcznik zbiera nim rosę na łące chustka ciągnie za rogi chustki sznur chodzi po polach i „ciągnie sznur" , doi mleko ze sznura zawieszonego na płocie należącym do osoby, której krowę chce zaczarować ; na dro¬ dze, po której goniono krowy na pastwisko, baba rozciągała sznurek, coś mówiła i podrzucała siteczko — krowy traciły mleko 77 78 79 80 81 sito wiosną czarownice latały po łąkach z rzeszotem i mówiły: „biere poży¬ tek, ale nie wszytek" 82 cep wylewa mleko na ziemię i młóci je cepem gwóźdź przybija do ściany i doi go zioła zbiera je i wypowiada specjalną formułę — z reguły: „zbieram pożytek, ale nie wszytek" , zbiera je do podołka , zbiera je na miedzach wiosną , gotuje je w południe 83 84 85 86 87 88 BIBLIOGRAFIA Baranowski B. 1951 Najdawniejsze procesy o czary w Kaliszu, Lublin, Łódź: Polskie Towarzy¬ stwo Ludoznawcze. 1952 Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź: Łódzkie Towa¬ rzystwo Naukowe. 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 Rudziniec (okol. Gliwic). Potok (okol. Opatowa). Grabniak (okol. Garwolina). Dęba (okol. Puław). Wierzchlesie (okol. Sokółki). Krzycko Wielkie (okol. Leszna). Komorów (okol. Kolbuszowej). Babice (okol. Oświęcimia). Łysaków (okol. Mielca). Potulin (okol. Wągrowca). Dęba (okol. Puław). Łąka (okol. Rzeszowa). Żochy Stare (okol. Wysokiego Mazowieckiego). Nienadowa (okol. Przemyśla), Wola Korzeniowa (okol. Szydłowca). Łąki Strzyżowskie (okol. Krosna). Orle (okol. Radziejowa). �232 1967 Brylak M . 1970 Agnieszka Pieńczak Zanik tradycyjnego chowu krów oraz wierzeń i zabobonów z nim związanych na terenie obecnego województwa łódzkiego, Łódź: Państwowe Wydawnic¬ two Naukowe. Wierzenia ludowe, w: R. Reinfuss (red.), Monografiapowiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 285-308. Buchowski M . 1987 Czarownictwo, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Termi¬ ny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 59-60. Engelking A . 2000 Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław: Wydawnictwo Funna. Jasiewicz Z. 1967 Czary, w: J. Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 457-486. Kłodnicki Z. 2001 Polski Atlas Etnograficzny — historia, stan obecny, perspektywy, „Lud" 85, s. 239-275. Kolberg O. 1962 a Krakowskie, Dzieła Wszystkie, t. 7, cz. I I I , Wrocław, Poznań: Polskie To¬ warzystwo Ludoznawcze. 1962 b Lubelskie, Dzieła Wszystkie, t. 17, cz. I I , Wrocław, Poznań: Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze. 1965 a Pomorze, Dzieła Wszystkie, t. 39, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1965 b Śląsk, Dzieła Wszystkie, t. 43, Wrocław, Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1967 Tarnowskie-Rzeszowskie, Dzieła Wszystkie, t. 48, Wrocław, Poznań: Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze. Kowalski P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Lebeda [Pieńczak] A. 2002 Wiedza i wierzenia ludowe, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, t. 6, Wrocław, Cieszyn: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uni­ wersytet Śląski, Filia w Cieszynie. Mieczkowska D. 1987 Nietolerancja i zabobon w Polsce w XVII -XVIII wieku, Warszawa: Książka i Wiedza. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa: Książka i Wiedza. Ogrodowska B. 2001 Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Księży Werbistów. �233 Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic Szyfer A. 1975 Tomicki R. 1981 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn: Wydawnic¬ two Pojezierze. Religijność ludowa, w: M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia polska. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław: Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich, s. 29-70. Urbańczyk S. 1991 Dawni Słowianie. Wiara i kult, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Agnieszka Pieńczak THE WAYS OF RECOGNISING SUPPOSED WITCHES (IN T H E L I G H T OF THE STUDY OF T H E POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS) (Summary) Descriptions of different forms of traditional witchcraft in Poland can be found in the earliest ethnographic works. However, they are fragmentary and often presented as part of a broader discussion of beliefs, magic and fortune telling. The article is based on unpublished materials of the Polish Ethnographic Atlas, collec­ ted in the 1980s of the 20 c. One of the main assumptions of the Atlas was to show the cultural diversity of different elements of traditional culture. Belief in witchcraft became very strong particularly in the 16 and 17 centuries, mainly because of the bad economic situation. Even as late as the second half of the 20 c. in rural communities some people were suspected of witch practices. The article discus¬ ses selected aspects of traditional witchcraft, in particular ways of recognising witches (on the basis of the external appearance, characteristic objects, profanation of religious practices etc.). Some of the beliefs analysed in the article are still present, particularly in eastern Po¬ land. However, the material gathered in the Atlas is rather fragmentary. th th th th Key words: Polish Ethnographic Atlas, spatial description of cultural phenomena, folk beliefs, traditional witchcraft, ways of recognising a witch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8598c8c2e324d47826b53bae5b9f9acc.pdf c4493d7421e8d22c8d082be6e6e671ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6122 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Cieszyn - studia etnologiczne studia etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5709 Title A name given to the resource Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.235-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwińska, Kinga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 II. POGLĄDY I OPINIE KINGA CZERWIŃSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn STUDIA ETNOLOGICZNE WOBEC WYZWAŃ WSPÓŁCZESNOŚCI. N A PRZYKŁADZIE OŚRODKA CIESZYŃSKIEGO Wśród wielu dyscyplin zajmujących się interpretacją rzeczywistości kulturo¬ wej etnologia/antropologia kulturowa zajmuje ważną pozycję. Spektrum podej­ mowanych współcześnie zagadnień znacznie wykracza poza tradycyjny przed­ miot badań tej nauki, a zespół metod interpretacji kultury, aparat metodyki badań oraz przede wszystkim tendencje do interdyscyplinarności, czynią etnologię kierunkiem kształcenia humanistycznego o coraz większej popularności. Uni¬ wersalność zainteresowań oraz szeroki antropologiczny wymiar analizy zjawisk kulturowych doceniają młodzi ludzie wybierający te właśnie studia. Swój wybór uzasadniają: „Etnologia jest jak soczewka, przez którą patrzę na świat i która pozwala mi go poznać"; albo „To bardzo wszechstronna nauka, która posze­ rza perspektywy (...), daje duże możliwości poznania kultury własnej i innych, nie tylko «na zewnątrz», ale i «od środka»"; „Daje szersze, nowe spojrzenie na świat"; „Jest sposobem na zrozumienie mechanizmu funkcjonowania ludzkich zachowań" itp. . 1 Tekst powstał w oparciu o badania zainspirowane dziesiątą rocznicą uniwersyteckich studiów etnologicznych w Cieszynie. W dużej mierze badania nad recepcją studiów etnologicznych i perspektywami znalezienia pracy wśród ich uczestników zainicjowali studenci w ramach przedmiotu „Metody badań i interpretacje kultury". Zostały one zrealizowane przez dr Kingę Czerwińską oraz mgr Sylwię Żwak i objęły studentów wszystkich roczników. Przeprowadzono je w 2006 i 2007 roku. Ich częściowe re¬ zultaty autorki przedstawiły na V Międzynarodowej Konferencji Kół Naukowych w Siedlcach w 2006 roku („Młodzież akademicka wobec wyzwań współczesności") oraz opublikowały (Żwak, Czerwińska 2006). Niniejszy artykuł nawiązuje do tych badań, ale został wzbogacony o aktualne spostrzeżenia au¬ torki. Cytaty są wypowiedziami studentów, zarejestrowanymi podczas badań. 1 �236 Kinga Czerwińska Etnologia polska koncentruje się głównie wokół ośrodków uniwersyteckich, gdzie skupia się samodzielna kadra pracowników nauki. Badania realizowane są tu równolegle do nauczania młodych adeptów tej dyscypliny. Obecnie studia etnologiczne prowadzone są w Warszawie, Poznaniu, Łodzi, Wrocławiu, Krako­ wie, Cieszynie, Toruniu i Szczecinie, w systemie dwustopniowym: trzyletnie stu¬ dia licencjackie oraz uzupełniające, dwuletnie magisterskie. Rezygnacja z wcześ¬ niejszej formy ciągłych studiów pięcioletnich to efekt wdrażania tak zwanego procesu (systemu) bolońskiego. Wzrastające zainteresowanie problematyką podejmowaną przez współczesną etnologię czyni j ą dyscypliną ciekawą również dla studentów innych kierunków, to jest socjologii, historii, archeologii, psychologii, pedagogiki, filologii polskiej i filologii obcych, które często poszerzają program o wykłady z etnologii. Jako przedmiot „humanizujący" jest również atrakcyjna dla kierunków przyrodni¬ czych i ścisłych (Jasiewicz, Posern-Zieliński 2003: 17). Należy jednak podkreślić, iż mimo tak wielu zalet studia etnologiczne pozo¬ stają w dalszym ciągu kierunkiem elitarnym, unikatowym, co tłumaczyć można między innymi dawnym, archaicznym postrzeganiem tej nauki, które ogranicza j ą do „kolbergowskiej" etnografii czy folklorystyki. Ta powszechna recepcja et¬ nologii, przy braku odpowiedniej komercyjnej popularyzacji czy reklamy, buduje fałszywy wizerunek tej dyscypliny, sytuując j ą daleko w tyle za popularnymi kierunkami studiów, na przykład socjologią czy kulturoznawstwem. Potwierdza to jedna z wypowiedzi: „Wybrałem ten kierunek, bo byłem ciekawy tajemni¬ czo brzmiącej etnologii" . Świadomy wybór studiów etnologicznych to w wielu wypadkach realizacja życiowej pasji, wewnętrznej konieczności poznania „inno¬ ści", ale też chęć zdobycia wyższego wykształcenia o profilu humanistycznym, przy dość łatwej sposobności dostania się na studia (na 1 miejsce przypadają 2, 3 osoby). Istotnym argumentem jest również możliwość łączenia studiów etnologicznych, które w opinii badanych „nie są zbyt czasochłonne", z innymi kie¬ runkami nauczania. W ostatnich latach, co nas niezmiernie cieszy, w ośrodku cieszyńskim obserwujemy zwiększającą się, mimo obniżenia liczby studentów na polskich uczelniach, liczbę kandydatów na studia licencjackie . Z drugiej jed¬ nak strony, borykamy się z otwarciem studiów uzupełniających, magisterskich i zaocznych . Jedną z uniwersyteckich jednostek dydaktyczno-badawczych w Polsce jest ośrodek cieszyński, który powstał w 1995 roku, w ramach zamiejscowego od2 3 4 Nieznajomość terminu „etnologia" jest powszechna. Wielu studentów stwierdza, że musi tłuma­ czyć swoim bliskim, co kryje się za tą „tajemniczo" brzmiącą nazwą. Podobne zdarzenia mają miejsce w trakcie praktyk, kiedy studenci muszą w pierwszej kolejności wyjaśniać badanym, czym zajmuje się dyscyplina, którą studiują. W tej sytuacji władze Uniwersytetu Śląskiego zdecydowały podnieść limit studentów na studia licencjackie z 50 do 75 osób. Limit pozwalający na otwarcie studiów na Uniwersytecie Śląskim wynosi 25 osób. Ograniczenie to nie pozwala na uruchomienie studiów zaocznych na UŚ w Cieszynie już od czterech lat. 2 3 4 �237 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności działu Uniwersytetu Śląskiego . Mimo krótkiej aktywności, placówka ta nie ustępuje poziomem zarówno pod względem dydaktyki, jak i osiągnięć naukowych innym tego typu w kraju. Wysoki poziom kształcenia potwierdziły: Uniwersytecka Komisja Akredytacyjna (w 2000 roku) oraz Państwowa Komisja Akredytacyjna (2002/2003) i Uczelniana Komisja Akredytacyjna (2008), zwracając głównie uwa¬ gę na takie mankamenty, jak braki lokalowe czy słabe zaplecze biblioteczne, a więc typowe problemy, z którymi zmaga się w Polsce większość uczelni państwowych. Rdzeń kadry Instytutu Etnologii i Folklorystyki (obecnie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej) stanowili pracownicy naukowi, realizujący wcześ¬ niej problematykę etnologiczną i folklorystyczną w ramach różnych specjaliza¬ cji pedagogicznych istniejących na UŚ w Cieszynie. Po uruchomieniu studiów etnologicznych, do grona wykładowców dołączyli inni samodzielni pracownicy nauki z Wrocławia i Krakowa oraz asystenci i adiunkci, rekrutujący się również spośród absolwentów cieszyńskiej etnologii . Ośrodek w Cieszynie, podobnie jak inne jednostki uniwersyteckie, wyróżnia się dydaktyczno-badawczą specyfiką . Odzwierciedla się ona w programie stu¬ diów, a zwłaszcza w tak zwanych przedmiotach kierunkowych, które uzupełniają przedmioty zaliczane do kształcenia ogólnego. Treści zajęć kierunkowych oraz laboratoria i seminaria magisterskie korelują z zainteresowaniami pracujących tu wykładowców. Badawcze tendencje niewątpliwie w dużej mierze kształtuje umiejscowienie ośrodka uniwersyteckiego w „sercu" Śląska Cieszyńskiego, co stawia cieszyńskich etnologów przed koniecznością interpretacji przyjętej prob¬ lematyki w kontekście pogranicza . Ten heterogeniczny obszar stanowi bowiem swoiste „laboratorium", w którym ścierały się różne narody, religie, kultury, gdzie konfrontowały się tradycja z innowacją. Przedmiotem badań stają się elemen¬ ty dziedzictwa kulturowego regionu całkowicie zapomniane lub funkcjonujące w postaci szczątkowej, ale przede wszystkim te nadal żywotne. Wiele bowiem powtarzanych od wieków treści i form kontynuuje tradycje regionu, inne są twór­ czo modyfikowane, zyskując współczesną postać. Śledzenie tych procesów, dy¬ namiki kulturowych zmian, to zagadnienia natury uniwersalnej. W cieszyńskim ośrodku problem ten egzemplifikują badania nad rodziną, religijnością, obrzę¬ dowością, samorodnie kształtującą się twórczością, zwaną ludową, oraz folklo¬ rem słownym, tanecznym i muzycznym. Należy tu podkreślić, iż właśnie folk¬ lorystyka, czerpiąca z bogatych, dziewiętnastowiecznych cieszyńskich tradycji, 5 6 7 8 Głównymi inicjatorami studiów etnologicznych w Cieszynie byli prof. prof. I. Bukowska-Floreńska (wieloletni dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej), D. Kadłubiec, A. Kopoczek, W. Korzeniowska, H. Rusek. Obecnie większość asystentów uzyskała już stopień doktora i pracuje na stanowisku adiunkta. Wśród nich jest pięcioro cieszyńskich absolwentów. Działalność badawcza ośrodka cieszyńskiego wyraża się przede wszystkim w organizowanych corocznie międzynarodowych konferencjach naukowych oraz wydawnictwie seryjnym „Studia etnolo­ giczne i antropologiczne" pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej. W ośrodku cieszyńskim prowadzi się m.in. dwuletni kurs podstaw języka czeskiego i słowackiego. 5 6 7 8 �238 Kinga Czerwińska stanowiła treść wielu zajęć dydaktycznych, kształtując w ten sposób specyfikę tutejszego ośrodka . Osiągnięcia te, uważane przez kadrę dydaktyczno-naukową za najważniej¬ sze, nie zawsze znajdują zrozumienie wśród studentów. Specyfika zaintereso¬ wań oraz zdobywanie doświadczenia badawczego głównie na obszarach Śląska, Małopolski, a także Czech i Słowacji, wydają się niewystarczające dla naszych studentów, którzy bardziej ciekawi są świata, niż tego, co mają „w zasięgu ręki". Egzemplifikacja omawianych treści teoretycznych przykładami z cieszyńskiego pogranicza, czy szerzej z południowej Polski, nuży wielu naszych słuchaczy. Dla¬ tego w ostatnich latach Instytut stara się pozyskiwać nowych pracowników spoza Górnego Śląska. Z większym zainteresowaniem studenci śledzą kultury innych krajów europejskich i pozaeuropejskich, a co za tym idzie, cenniejsze są dla nich kontakty z badaczami, którzy prowadzili tam badania terenowe . Wielokrotnie kadra Instytutu spotyka się z apelami o zwiększenie liczby godzin przedmiotów z tego zakresu. Niestety, znaczna odległość Cieszyna od innych ośrodków aka¬ demickich utrudnia częste kontakty „specjalistów od egzotyki" w ramach wykła¬ dów gościnnych. Niedoceniane są przez studentów także przedmioty związane z folklorystyką; wielu uważa nawet, że zajmują w siatce studiów za dużo miejsca. Małe zainte¬ resowanie tymi zagadnieniami kazało nam zrezygnować z prowadzonej przez wiele lat specjalizacji folklorystycznej, na której odbywały się praktyczne zaję¬ cia z choreografii czy muzyki. Tylko nieliczna grupa miłośników folkloru (naj¬ częściej członkowie zespołów folklorystycznych lub instruktorzy) ubolewa nad wciąż kurczącą się liczbą zajęć z tej problematyki. Istotnym mankamentem, na który zwracają również uwagę studenci, jest młoda kadra wykładowców: asysten¬ tów i adiunktów, obok szczupłego grona profesorów i doktorów habilitowanych. Niestety, są to bariery, z którymi boryka się każdy młody ośrodek akademicki w Polsce, uzależniony od niskich funduszy na rozwój naukowy oraz trudne i długo¬ trwałe procesy nadawania stopni naukowych. Taka sytuacja odbija się nie tylko na indywidualnym rozwoju pracowników, ale również na studentach. Zdecydowana większość z nich podkreśla bowiem, iż bardzo istotnym czynnikiem mobilizują¬ cym do większej aktywności na zajęciach jest wysoki poziom wiedzy wykładow¬ ców — teoretycznej i empirycznej, obok takich cech, jak łatwość komunikacji czy poczucie humoru, ale te wynikają już z osobistych predyspozycji prowadzącego. Mimo wskazywanych, słabych stron cieszyńskiego ośrodka, zdecydowana większość studentów jest usatysfakcjonowana wyborem tego kierunku, choć nie¬ wielu z nich liczy na szybkie znalezienie zatrudnienia i pracę w zawodzie. Trzeź¬ wa ocena sytuacji na rynku pracy jest powodem podjęcia dodatkowego kierunku 9 10 Warto wspomnieć, iż w ramach 5-letnich studiów magisterskich istniały specjalizacje, wśród których znajdowała się folklorystyka. Zajęcia z zakresu kultur krajów pozaeuropejskich prowadzą obecnie dr J. Kamocki, dr M . Kurcz i mgr L . Buchalik. 9 10 �239 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności studiów, który wybierają zaraz po zdobyciu dyplomu lub realizują dwa kierunki równocześnie. Najlepszą drogą znalezienia zatrudnienia jest zdobywanie doświadczenia zawodowego jeszcze podczas studiów. Wykorzystanie wiedzy teoretycznej i jej konfrontacja w terenie jest możliwa na zajęciach praktycznych, do których nale¬ żą praktyki muzealne i obozy terenowe. Zajęcia te to doskonała okazja do spraw¬ dzenia własnych predyspozycji do pracy w środowisku muzealników, ale również w innych instytucjach, których działalność opiera się na intensywnym kontakcie z ludźmi. Obowiązkowe praktyki muzealne trwają dziesięć dni i przeprowadza się je obecnie w trakcie drugiego roku studiów licencjackich, najczęściej w prze¬ rwie zimowej. Ważne jest, że studenci sami wybierają sobie instytucję (muzeum czy skansen), a więc mają wpływ na miejsce oraz rodzaj zbiorów muzealnych, jakie podczas praktyk będą poznawać. Bywa jednak, że wybór ten nie zawsze okazuje się słuszny. Z relacji studentów wynika, że czas ten wykorzystywany jest na porządkowanie zaniedbanych przez lata magazynów, czy „wymiatanie pajęczyn". Niedbałe przyjęcie studenta na praktykę, a czasem nawet i zlekce¬ ważenie, skutecznie odstrasza ich przed potencjalnym miejscem pracy. Są to na szczęście wypadki nieliczne; większość naszych studentów już po tak krótkim okresie praktyk zapoznaje się zasadami funkcjonowania tego typu placówek. Co więcej, wielu z nich daje się poznać z bardzo dobrej strony i zostaje zaproszona do dalszej współpracy, na letni staż albo po ukończeniu studiów na stałe . Interesującą szansą dla naszych studentów był projekt „Doświadczenie innej kultury — studenci etnologii na praktykach w Unii Europejskiej", współfinan¬ sowany przez program Leonardo da Vinci. Jego autorką i koordynatorką była dr Katarzyna Marcol. Przedsięwzięcie kierowane do studentów dziennych etno¬ logii, których wyłaniało się na podstawie średniej ocen ze studiów, zdolności do samodzielnej pracy oraz znajomości języka obcego, zakładało kilkutygodniowy pobyt i staż w muzeach europejskich. Kilkoro naszych studentów wyjechało do Finlandii, Francji, Czech i Niemiec, gdzie zapoznali się z organizacją i sposobem pracy w zagranicznych muzeach i skansenach, które dzięki większemu dofinan¬ sowaniu oraz doświadczeniu w pozyskiwaniu funduszy europejskich dysponują dużo lepszym sprzętem i nowocześniejszymi metodami pracy, w tym rejestracją audiowizualną dokumentów i eksponatów. Istotne jest to, że podczas pobytów za granicą nasi studenci poznali nie tylko sposób funkcjonowania europejskich pla¬ cówek, ale przede wszystkim nawiązali ważne w tym zawodzie kontakty; poznali ludzi, ich sposób myślenia oraz kulturę. Jak wskazują dotychczasowe doświad¬ czenia, jest to wiedza bezcenna, zwłaszcza w nawiązywaniu międzynarodowej współpracy, która przecież jest podstawą funkcjonowania Unii Europejskiej. 11 Nasi absolwenci pracują w licznych muzeach i skansenach niemal w całej Polsce, od Wdzydz Kiszewskich, przez Słupsk, Ostrołękę, Warszawę, Rzeszów po Sanok. Oczywiście, najwięcej z nich znalazło pracę w muzeach Górnego Śląska. Coraz częściej też znajdują pracę w tego typu ośrodkach w Europie. 11 �240 Kinga Czerwińska Poza praktykami muzealnymi, studentów etnologii obowiązują dwa obozy te¬ renowe w trakcie studiów licencjackich oraz praktyka indywidualna na studiach magisterskich, podczas której student prowadzi badania potrzebne do napisania pracy magisterskiej. Obozy terenowe stanowią meritum studiów etnologicznych, są najlepszą formą poznania zawodowego warsztatu i metodyki badań, a ich zalety doceniają zarówno studenci, jak i opiekunowie naukowi. Ta specyficzna forma zajęć akademickich przynosi wiele korzyści, niestety, problemy finanso¬ we, z którymi borykają się polskie uniwersytety, zmusza placówki do częściowej z nich rezygnacji. Mimo to utrzymanie najlepszej z możliwych form „uczenia się etnologii" jest dla cieszyńskiej kadry pracowników naukowych zadaniem prio¬ rytetowym. Od początku powstania studiów etnologicznych w Cieszynie prze¬ widziano obowiązek uczestnictwa w dwóch dziesięciodniowych obozach, co konsekwentnie się podtrzymuje. W wielu wypadkach udaje się pokryć wszystkie wydatki, jakie student musi ponieść w trakcie obozu. Wykonanie tego zadania jest możliwe dzięki wsparciu finansowemu Uniwersytetu oraz wielorakim kon¬ taktom wykładowców z regionalnymi placówkami oraz muzeami, które nierzad¬ ko współfinansują organizację obozów. Istotnym aspektem tej współpracy jest również poznanie zasad funkcjonowania instytucji samorządowych zajmujących się opieką i promocją kultury regionalnej . Obserwując tendencje sezonowej, za¬ robkowej migracji wśród studentów, wprowadziliśmy również obozy „w miejscu zamieszkania" studenta, gdzie prowadzi on badania. Odbywają się one jeszcze w trakcie roku akademickiego, a więc konsultacja merytoryczna możliwa jest podczas dyżurów lub specjalnych spotkań z osobą prowadzącą. Ważny jest również fakt, iż miejsca organizacji obozów obejmują niemal całą Polskę, oczywiście w sposób szczególny teren Górnego i Dolnego Śląska, Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia (w Republice Czeskiej), ale również obszar Małopolski, w tym Żywiecczyzny, Orawy i Sądecczyzny, a także Świętokrzyskie, Kujawskie, Łomżyńskie i Podlaskie . Cieszyński ośrodek ma zatem ogromne znaczenie w utrzymaniu etnologicznego paradygmatu badań terenowych, podczas gdy inne placówki uniwersyteckie rezygnują z tej formy zajęć, tłumacząc się brakiem środków finansowych (taką tendencję zauważa się w ogóle we współczesnej etnologii). Zajęcia w terenie są przecież niezbędne, nie tylko jako trafny sposób konfrontacji teorii z praktyką. Są przede wszystkim lekcją pokory, odpowiedzialności i radzenia sobie w nowym środowisku, nieraz w spartańskich warunkach. Kształtują to, co możemy nazwać 12 13 Warto rozważyć możliwość wprowadzenia praktyk studenckich właśnie w tego typu placówkach samorządowych. Z moich obserwacji wynika, iż tak zdobyte kompetencje byłyby pomocne w znalezie¬ niu pracy. Obozy zorganizowano dotąd w miejscowościach: Cieszyn, Kończyce Małe, Cisownica, Gole¬ szów, Jaworze, Brenna, Ustroń, Wisła, Koniaków, Istebna, Jaworzynka, Dolna i Górna Łomna (RC), Rudy między Raciborzem a Rybnikiem, Tarnowskie Góry, Żory, Sławków, Będzin, Dzierżoniów, Pie¬ szyce, Bielawa, Bestwina, Iwkowa, Lipnica Wielka, Łącko, Podegrodzie, Chełmiec, Kraków, Tokarnia, Morawica, Pątnica. 12 13 �Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności 241 kompetencją kulturową — umiejętność nawiązywania kontaktów, pozyskiwa­ nia informatorów i ich zaufania, zdolność „otwierania się" na obcych ludzi i ich problemy. Zdobyte doświadczenia procentują nie tylko w życiu zawodowym, ale i prywatnym, i są szczególnie ważne przy poszukiwaniu pracy. W ostatnich latach najważniejszą kwestią dla kierujących i organizujących szkolnictwo wyższe jest wzrastające wśród absolwentów uczelni bezrobocie. Po­ stępujące zmiany priorytetów na rynku pracy spowodowały, że dyplom magistra nawet najbardziej renomowanej uczelni w Polsce nie jest już wystarczającym argumentem dla pracodawcy. Kartą przetargową są idące w parze z wyższym wykształceniem praktyczne umiejętności, „jakieś" doświadczenie zawodowe oraz inne cechy, jak kreatywność, elastyczność, mobilność. W tym świetle moż¬ liwości zatrudnienia absolwentów etnologii są niewielkie, co wynika nie tylko ze specyfiki dyscypliny, ale przede wszystkim ze stosunku pracodawców, którzy nie dostrzegają potencjału, kryjącego się w tej specjalności. A przecież współ¬ czesna formuła studiów etnologicznych nie ogranicza się jedynie do zawodowe¬ go kształcenia przyszłych naukowców, pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury. Spektrum programowe zapewnia absolwentom szerokie wykształcenie humanistyczne, zaś etnologię czyni specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających umiejętności i kompetencji antropologicz¬ nych, które okazać się mogą szczególnie przydatne w takich miejscach pracy, jak ośrodki badania opinii publicznej, redakcje czasopism, agencje reklamowe, a nawet w szeroko rozumianym biznesie. Wydaje się, że taki właśnie typ studiów może w przyszłości okazać się najlepiej dostosowanym do dynamicznego rynku pracy nie tylko w Polsce, ale i Europie. Potencjał, jaki mogą rozwijać studia etnologiczne, rzadko bywa również do¬ strzegany przez samych studentów. Wybierając unikatowy, jak na współczesne czasy, kierunek studiów, kierują się swoimi zainteresowaniami, pasją życiową czy ciekawością, a nie możliwością zrobienia kariery czy zarabianiem pieniędzy. Większość z naszych studentów ma świadomość trudności ze znalezieniem przy¬ szłej pracy, co, ich zdaniem, wynika nie ze złej formuły prowadzenia studiów, ale archaicznego postrzegania dyscypliny, którą wciąż łączy się z muzeami. Dez¬ orientację co do pozycji współczesnej etnologii obserwujemy zwłaszcza wśród potencjalnych kandydatów na studia (np. na Targach Edukacyjnych czy Dniach Otwartych), a nawet wśród studentów pierwszego rocznika, którzy często zadają nam pytanie: co mogą robić po studiach, gdzie mogą znaleźć pracę? Kilkana¬ ście lat temu najczęściej wskazywano muzea i skanseny, wybitnym jednostkom proponowano pracę dydaktyczno-naukową. Dzisiaj jednak możliwości się roz¬ szerzają i na szczęście dostrzegają to studenci starszych roczników i nasi absol¬ wenci. To ważne, bo tylko nieliczni swoją przyszłość wiążą z pracą w muzeum czy skansenie. Reorganizacja polskiego rynku pracy i wejście do Unii Europej¬ skiej stwarzają szansę połączenia pasji życiowej, jaką dla wielu jest etnologia, z pracą zawodową. Polityka unijna kładąca nacisk na zachowanie dziedzictwa �242 Kinga Czerwińska narodowego i rozwój kultur regionalnych, a wraz z nią napływające środki finan¬ sowe, otwierają przed absolwentami nowe możliwości pracy w urzędach miast, regionalnych ośrodkach kultury, w zespołach folklorystycznych czy galeriach promujących tak zwaną sztukę ludową. Niestety, otwarcie Polski na Europę dało jeszcze inną możliwość znalezienia pracy — za granicą. Niepokojem napawa nas postępująca migracja młodych Polaków do zachodniej Europy oraz deklaracja chęci wyjazdu wyrażona przez prawie 90% naszych studentów. Dlatego najważ¬ niejszym zadaniem ośrodków akademickich, w tym również tych kształcących etnologów, jest wypromowanie dobrze przygotowanych, przyszłych pracowni¬ ków, którzy nie zasilą szeregów „bezrobotnych z magistrem". Szansą staje się dokształcanie w kierunku zawodowym, zwiększającym umiejętności praktyczne, tak bardzo poszukiwanych na rynku pracy specjalistów od zarządzania „kulturą", kierowania domami kultury czy innymi tego typu jednostkami, przede wszystkim jednak fachowców pozyskujących środki finansowe na ich działalność. Konieczna jest zainicjowana już ogólnopolska i ogólnoeuropejska akademicka debata nad reorganizacją studiów, zmianą siatki przedmiotów czy zwiększeniem godzin zajęć praktycznych. Pomocne okazać się mogą międzynarodowe wymiany i staże organizowane przez uniwersytety. Członkostwo w Unii Europejskiej przy¬ niosło polskim studentom nowe możliwości rozwoju. Łatwość wyjazdu do państw unijnych nie oznacza jedynie szukania tam pracy, ale przede wszystkim sprzy¬ ja mobilności studentów, kadry naukowo-dydaktycznej oraz administracyjnej. W uwarunkowania te wpisuje się ośrodek cieszyński, dostosowując kształt studiów do wszystkich założeń formułowanych w Unii Europejskiej oraz przystępując do wielu studenckich programów . Działania te to jednak dopiero początek drogi. Eu­ ropejski (w tym także polski) rynek pracy rozwija się dynamicznie i tego wymaga się również od oferty dydaktycznej, która powinna dostosowywać się do potrzeb i zainteresowań studentów. Potwierdzają to nasze badania, w których studenci pod­ kreślają konieczność zwiększenia liczby przedmiotów związanych z problematyką unijną, godzin lektoratów oraz zajęć praktycznych. Jak widać, nowe realia stawiają zadania przed wszystkimi, a zwłaszcza przed kadrą naukowo-dydaktyczną. Własne zainteresowania badawcze muszą iść w pa­ rze z wysokimi, nowoczesnymi kryteriami kształcenia, które we właściwy sposób przygotują naszych absolwentów do życia zawodowego. Moim zdaniem, naj¬ trudniejsze zadanie stoi przed wykładowcami, którzy powinni wskazać młodym ludziom szanse rozwoju, rozbudzić w nich ambicję, kreatywność, czy wreszcie uzmysłowić potencjał, jaki daje status studenta. O szerokiej skali programów wiedzą nieliczni studenci, a korzystały z nich jednostki. Brak informacji czy od¬ powiedniej reklamy, wymieniane jako główne powody braku uczestnictwa w stu¬ denckich programach, w dobie Internetu nie wydają się wiarygodne. Zdecydowa­ nie bardziej przemawiają do nas te głosy, które jako powód podają brak wiary, że 14 1 4 Mowa tu m.in. o programach CEPUS oraz MOST. �243 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności się uda. Niska samoocena własnych możliwości, szczególnie językowych oraz mała aktywność w naukowym życiu studenckim , a często wręcz apatia, sku¬ tecznie pozbawiają młodych ludzi szans na rozwój własnych możliwości. Ważnym zadaniem stawianym przed polską nauką jest powiązanie badań na¬ ukowych z przedsiębiorczością, i to tak, aby nauka zaczęła zarabiać dzięki swoim osiągnięciom lub przynajmniej przestała być deficytowa. Obecnie analitycy rynku pracy podkreślają, iż pracownicy to ogromny kapitał w przedsiębiorstwie, a ich ciągłe kształcenie, zwłaszcza w okresie szybkich przemian rynku pracy, to jeden z najważniejszych elementów rozwoju przedsiębiorstwa, a zarazem najprostszy sposób na zatrzymanie kadry w kraju. Potrzeba ciągłego rozwoju pracowników to również możliwość dla takich placówek jak cieszyński Instytut, który dzięki rozszerzeniu swojej oferty edukacyjnej może wnieść nie tylko „humanizm" do przedsiębiorstw, ale przede wszystkim umiejętność współpracy w międzynaro¬ dowym środowisku. Zwłaszcza iż zespoły projektowe zajmujące się na co dzień zdobywaniem środków unijnych w ramach współpracy międzynarodowej zauwa¬ żyły, jak dużą rolę odgrywa wiedza kulturowa i to nie tylko w kontaktach inter¬ personalnych, ale również w części administracyjnej tej współpracy, począwszy od organizacji czasu pracy, a skończywszy na zwyczajowym zapisie daty. Istotny jest także fakt utrzymywania ścisłej współpracy między uczelniami a władzami lokalnymi, która również mogłaby zaowocować zmniejszeniem się bezrobocia wśród absolwentów szkół wyższych. W strategiach regionalnych pod¬ kreśla się bowiem rolę stałego poszerzania kwalifikacji, konkurencyjności oraz atrakcyjności inwestycyjnej. Poziom wykształcenia mieszkańców regionu pociąga za sobą rozwój nie tylko gospodarki i sfery usług, ale przede wszystkim turystyki i kultury danego regionu, a to daje szansę na nowe miejsca pracy i wyższy standard życia. Modernizacja formuły studiów etnologicznych może dać szansę kreatywnej realizacji wyzwań współczesności — tylko nie wolno nam jej zaprzepaścić. 15 BIBLIOGRAFIA Jasiewicz Z., Posern-Zieliński A. 2003 Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989, „Lud" 87, s.13-44. Żwak S., Czerwińska K. 2006 Szkolnictwo wyższe a potrzeby rynku pracy. Na przykładzie absolwentów cieszyńskiej etnologii, w: K. Jankowski, Młodzież akademicka a współczesna nauka. Nauki humanistyczne, Siedlce: Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, s. 337-353. Działające od początku istnienia studiów etnologicznych Koło Naukowe Etnologów skupia obec¬ nie jedynie około 20 osób. Zaniechano również organizacji Studenckich Konferencji Naukowych. Brak też regularnie wydawanego pisma studenckiego, jakim był „Etnofil". 15 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d668850858b35db113d394ba803fcc0c.pdf 9a859fd4f07d66208ba66d768364a4c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6114 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Togo- obrzędy żałobne Afryka - kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5701 Title A name given to the resource Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.87-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jan Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 JACEK JAN PAWLIK Zakład Filozofii i Kultury Chrześcijańskiej Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Olsztyn CIĄGŁOŚĆ I Z M I A N A W AFRYKAŃSKIEJ OBRZĘDOWOŚCI ŻAŁOBNEJ. N A PRZYKŁADZIE PÓŁNOCNEGO TOGO Wśród praktyk rytualnych najbardziej rozpowszechnione są obrzędy pogrze­ bowe, ponieważ, jak można przypuszczać, obecność martwego ciała szczegól­ nie skłania do zachowań symbolicznych. Możliwości jest wiele (mumifikacja, kanibalizm, kremacja, pochówek ziemny), w zależności od warunków natural­ nych oraz związanych ze śmiercią wierzeń. Fakt, że w Afryce jako praktyka po¬ grzebowa dominuje pochówek ziemny, nie jest czymś zaskakującym. Religijne odniesienie do ziemi oraz przykładanie najwyższej wartości do życia powodują połączenie motywów przemijania, cyklicznego następstwa życia i śmierci oraz płodności kobiet i ziemi. Pisząc o północnym Togo , trzeba zwrócić uwagę na heterogeniczność kultu¬ rową tego regionu. Jego mieszkańcy, z małymi wyjątkami, zaliczani są do wiel¬ kiej rodziny ludów woltyjskich. Są to społeczności o organizacji lineażowej, ży¬ jące ze stosunkowo intensywnej uprawy ziemi, przykładające istotne znaczenie do kultu ziemi, adoracji kamieni i zagajników. Niemniej, ze względu na brak interkomunikacji między poszczególnymi grupami języków, bariery porozumie¬ nia i napięcia społeczne nie sprzyjają wymianie na poziomie kulturowym. Na podstawie podobieństw językowych ludy woltyjskie północnego Togo zalicza się do dwóch grup: gurma (ludy Basari, Konkomba, Tchamba, Migangan, Moba i Gurma) oraz gurunsi (ludy Kabye, Sola, Lamba i Tem). Poza tymi grupami po¬ zostają ludy Nawda i Tamberma oraz nie-woltyjskie Anufo. 1 Stopień chrystianizacji lub islamizacji tych ludów jest bardzo nierównomier¬ ny. Jeśli ludy Tem i Tchamba są w 95% zislamizowane, lud Konkomba ma zale­ dwie 1% muzułmanów. Można bowiem zauważyć regułę, że albo poszczególne ludy przechodzą całkowicie na islam, albo też pozostają wobec niego zupełnie obojętne. Bardzo rzadko zdarzają się sytuacje pośrednie. Natomiast największy Badania terenowe u ludów Konkomba i Basari prowadziłem w latach 1979-1983 (nieregularnie), ponadto wśród Basari w latach 1985/1986, 1989-1993, 1996/1997 i 2001 (systematycznie). 1 �88 Jacek Jan Pawlik procent chrześcijan występuje u Nawda (ponad 30%) i Kabye (16%), a najmniej­ szy, poza Kotokoli i Tchamba, u Konkomba (ok. 2%). W sumie w północnym Togo około 10% mieszkańców wyznaje religię chrześcijańską, ponad 20% islam, pozostali przynależą do tradycyjnych religii afrykańskich (Cornevin 1988: 388¬ -390). To pobieżne spojrzenie na rozmieszczenie etniczne oraz przynależność reli­ gijną populacji omawianego regionu pozwala uzmysłowić sobie wpływ religii na zachodzące zmiany. W pierwszej części artykułu przedstawiam model tradycyj¬ nej obrzędowości żałobnej. Badany materiał wskazuje, że mimo różnic etnicz­ nych można mówić o pewnym wspólnym, w głównych zarysach, modelu. Zdaję sobie sprawę, że życie obrzędowe ma swoją dynamikę i że przedstawiony model nigdy nie jest realizowany w stopniu idealnym. W tym względzie warto przyto¬ czyć słowa Marleen de Witte: Nie możemy zrozumieć „rytuału tradycyjnego", na przykład celebracji pogrzebo­ wej, zanim nie przezwyciężymy sztywnego podziału na tradycję i współczesność, wciąż dominującego w badaniach rytuału i nie uznamy otwartej, elastycznej natury tradycji, która sprawia, że ma ona tak wielki rezonans we współczesnym życiu afrykańskim (de Witte 2003: 533). Tradycja ulega więc ustawicznej adaptacji i reorientacji. W drugiej części tekstu omawiam zmiany w obrzędowości żałobnej wynikające z rozwoju spo¬ łeczno-politycznego i ekonomicznego. Dotyczy to przede wszystkim czasu i miejsca obrzędów pogrzebowych oraz ich oprawy. Zastanawiam się, w jaki sposób ekonomia, prawo i technika wpływają na zmianę obrzędowości, a także, w jaki sposób, ze względu na nowe możliwości techniczne, wykorzystuje się śmierć do celów politycznych. W ostatniej części zwracam uwagę na znaczenie zmian sposobu myślenia pod wpływem szkolnictwa, religii monoteistycznych i ideologii, które modyfikują przebieg i interpretację obrzędów pogrzebowych. Na ile powszechne jest przekonanie, że zmarły staje się przodkiem? Jakie zna­ czenie ma współcześnie znalezienie przyczyny śmierci? Jaką rolę odgrywa kult przodków i modlitwa za zmarłych? Oto niektóre z pytań, na które postaram się dać odpowiedź. Tradycyjny model obrzędowości żałobnej Zachowania rytualne związane ze śmiercią nie ograniczają się do pochowania ciała zmarłego, ale stanowią swoistą obrzędowość żałobną, która obejmuje swym zasięgiem praktyki przepisane od czasu agonii do zakończenia okresu żałoby. Obrzędowość ta, mieszcząca się w schemacie obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006), odpowiada podwójnej logice postępowania względem zmar- �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 89 łego. Z jednej strony chodzi o odseparowanie go od żyjących, oddalenie poza niewidzialną granicę świata pozagrobowego, z drugiej zaś, o zatrzymanie go w postaci przodka jak najbliżej żyjącej rodziny (Pawlik 2003). Obrzędy pogrzebowe, jak twierdzi Louis-Vincent Thomas, odpowiadają pew­ nej dialektyce ekspansji i zawężenia. Najpierw następuje ekspansja — śmierć drugiej osoby „zaraża" otoczenie: w pierwszym rzędzie bliskich krewnych i zna¬ jomych, a w drugiej kolejności i w mniejszym stopniu powinowatych, zaprzy¬ jaźnionych i sąsiadów. Cała wspólnota wioskowa mobilizuje się, aby odprawić pochówek. Po tym pierwszym „rozlaniu się" śmierci na społeczność, które mimo wszystko pozostaje pod pewną kontrolą dzięki ściśle określonemu sposobowi oznajmiania śmierci, następuje druga faza, podczas której dąży się do jej opano¬ wania przez żmudne, symboliczne zawężenie jej zasięgu i wpływów. Następu¬ j ą po sobie rytuały przygotowania ciała, ostatniego pożegnania i pochówku. Po okresie żałoby, która swoimi nakazami i zakazami sprzyja procesowi dalszego zawężenia, następuje ponowna ekspansja przez obrzędy zakończenia żałoby i za¬ inicjowanie kultu przodka. Człowiek, który przeszedł (pomyślnie) przez śmierć staje się dobroczyńcą wspólnoty, pomnażając liczbę jej członków i dobrobyt ma¬ terialny dzięki udzielanej ochronie i błogosławieństwu (Thomas 1982: 11). Ina¬ czej mówiąc, proces stawania się przodkiem, nazywany „ancestralizacją", został zakończony sukcesem. Porównując zachowania rytualne związane ze śmiercią u ludów północne¬ go Togo, należy stwierdzić ich zasadnicze podobieństwo. Chcąc jednak mówić o pewnym modelu obrzędowości, trzeba pamiętać, że dotyczy on tak zwanej dobrej śmierci. Niespełnienie bowiem warunków „dobrej" śmierci prowadzi do istotnych zmian w obrzędowości. Powszechnie przyjęty model dobrej śmierci to śmierć starego człowieka po krótkiej chorobie, która jest jej zwiastunem. W od¬ niesieniu do przestrzeni dobra śmierć oznacza zgon we własnym domu, w oto¬ czeniu najbliższej rodziny, co pozwala na dopełnienie ważnych czynności rytu¬ alnych: ablucji, czuwań, wyboru odpowiedniego miejsca pochówku, ofiar itp. Liczy się również sytuacja osobista zmarłego: liczne potomstwo, życie zgodnie z prawem przodków, zgromadzone dobra, które uświetnią uroczystości pogrze¬ bowe. Zgodnie z tradycją, każdy z żyjących powinien życzyć sobie właśnie takiej śmierci, ponieważ prowadzi ona do stania się przodkiem, pod warunkiem, że odprawione zostaną wszystkie przepisane obrzędy. Wszelkie inne okoliczności śmierci mogą prowadzić do zakwalifikowania jej jako „złej". „Zła" śmierć to śmierć poza domem, ponieważ uniemożliwia ona przeprowadzenie wszystkich obrzędów związanych z pochówkiem, nawet jeśli uda się pochować zwłoki w rodzinnej ziemi. Złą śmiercią jest śmierć człowieka w sile wieku, potencjalnego dawcy życia i żywiciela rodziny. Zgodnie z panują¬ cym przekonaniem, dawanie życia — płodzenie i rodzenie dzieci oraz produkcja płodów rolnych potrzebnych do utrzymania rodziny — należy do głównych obo¬ wiązków każdej dorosłej osoby. Śmierć zaś bez pozostawienia potomka nie tylko �90 Jacek Jan Pawlik zaprzecza tej logice życia, lecz również pozbawia zmarłego możliwości stania się przodkiem, ponieważ nie będzie nikogo, kto by zadbał o składanie mu ofiar. Za złą uważa się każdą nagłą śmierć, szczególnie zabójstwo i samobójstwo, utonię¬ cie i zgon wskutek uderzenia pioruna, ale także wskutek choroby pozostawiającej zewnętrzne znaki na ciele, oraz śmierć kobiety w ciąży (Pawlik 2002: 98). W niniejszym artykule koncentruję się na śmierci osoby starej. Tradycyjnie, po stwierdzeniu zgonu przez głowę rodu miało miejsce publiczne ogłoszenie śmierci zgodnie z przyjętym kodem oraz wysłanie posłańców z wiadomością do wodza wioski, krewnych i znajomych, szczególnie do krewnych matki zmarłe¬ go. W wypadku zmarłej kobiety posłańcy udawali się do jej najbliższej rodziny, ponieważ zgon nastąpił w domu męża . Jednak przed ogłoszeniem śmierci, ciało zmarłego z grubsza się myje, podwiązuje szczękę i zakłada przepaskę, aby zmar¬ ły godnie się prezentował. Po ogłoszeniu śmierci następuje faza przygotowania do pochówku. Z jednej strony dotyczy ona ciała zmarłego, z drugiej zaś miejsca pochówku. U ludu Basari w ramach przygotowań ma miejsce golenie włosów, rytualne obmycie ciała, natarcie masłem szi, przepasanie i złożenie na macie w jednej z chat zagrody (Pawlik 1990: 89-91). U Konkomba dzieje się podobnie (Zimoń 2005: 61-65), a także u ludu Moba, z tą jednak różnicą, że w przypadku zmarłego w bardzo podeszłym wieku jego ciało wystawia się w przedsionku (Zwernemann 1998: 173). W międzyczasie kopie się grób. Tradycyjny grób ma formę jamy wydrążonej w kształcie dzwonu lub gruszki, z okrągłym otworem wejściowym. Lud Basari chowa swoich zmarłych w obrębie zagrody, mężczyzn przed wejściem, a kobie¬ ty na dziedzińcu wewnętrznym (Pawlik 1990: 53). Podobnie jak u Kabye (Assi 1982: 45), u Konkomba zarówno kobiety, jak i mężczyzn chowa się przed za¬ grodą, choć w niektórych rodach kobieta może być pochowana na dziedzińcu zagrody żonatego syna (Froelich 1954: 164). Lud Moba grzebie swoich zmarłych na cmentarzach w pewnym oddaleniu od zagród (Zwernemann 1998: 177). Spo¬ sób kopania grobu, szczególnie zaś wybór miejsca oraz rozpoczęcia pracy mają charakter ściśle rytualny (Pawlik 1990: 91-94). Ostatnie pożegnanie polega głównie na składaniu ofiar, obiat oraz wypowia¬ daniu słów adresowanych do zmarłego, po czym następuje procesja do miejsca pochówku. Istotną rolę odgrywają tu ruchy okrężne (ang. circumambulations). U ludu Konkomba, po wyjściu z ciałem zmarłego z domostwa, okrąża się za¬ grodę trzy razy w przypadku zmarłego mężczyzny lub cztery — w przypadku zmarłej kobiety. Następnie żałobnicy udają się do grobu, który okrążają w ten sam sposób (Pawlik 1985: 53-54). Podobny zwyczaj występuje u ludów Somba (Kourouma 1953: 82) i Moba (Zwernemann 1998: 176). U Basari nie zanotowa2 2 U omawianych ludów północnego Togo obowiązuje reguła patrylokalnej rezydencji małżeńskiej. �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 91 no obchodzenia zagrody, ale trzy- lub czterokrotne okrążanie grobu jest obowią¬ zujące (Pawlik 1990: 96) . Akt złożenia do grobu jest zwykle zakrywany przed towarzyszącymi ludźmi. Kobiety tworzą za pomocą płócien rodzaj parawanu wokół grobu i noszy, aby zasłonić przed uczestnikami czynność wciągania ciała pod powierzchnię ziemi. Przepisy rytualne nie tylko skrupulatnie definiują miejsce pochówku w zależ¬ ności od płci, wieku i rodzaju śmierci, ale również dokładnie określają pozycję w grobie. Mężczyzna złożony jest na prawym boku z podkurczonymi nogami, z prawą ręką pod głową i twarzą skierowaną ku wschodowi, kobieta zaś — na lewym boku, z lewą ręką pod głową i twarzą skierowaną ku zachodowi. Zasada ta obowiązuje u ludów: Basari (Pawlik 1990: 96), Kabye (Assi 1982: 45), Konkom­ ba (Froelich 1954: 162, 164), Moba (Zwernemann 1998: 178). Ciało pozbawiano zasadniczo odzienia, z wyjątkiem przepaski. Zamknięciu grobu i powrotowi do domu mogą towarzyszyć ofiary (na przy¬ kład u Basari składane na rozstaju dróg — Pawlik 1990: 98), przede wszyst¬ kim zaś konieczne są ablucje, stanowiące swoisty akt separacji i oczyszczenia ze skażenia spowodowanego kontaktem ze zmarłym. U ludu Moba myje się ręce (Zwernemann 1998: 179-180), u Konkomba — ręce i nogi (Zimoń 2005: 69), u Basari zaś, oprócz dokonania ablucji w wyciągu z ziół, przesuwa się nad og¬ niem narzędzia służące do kopania i zasypywania grobu (Pawlik 1990: 98), aby je oczyścić. Eliminacja ciała — zakopywanie w ziemi, stanowi tylko pierwszy, ściśle przepisany, etap obrzędów pogrzebowych, wynikający z obecności rozkładają¬ cego się ciała, niemniej ograniczony i ubogi w oprawę w porównaniu z tym, co później następuje. Dotychczas czynności rytualne koncentrowały się na ciele zmarłego. Poddawano je toalecie w taki sam sposób jak ciało nowo narodzonego dziecka. Ciało zmarłego traktowano zatem jako noworodka, aby w końcu zło¬ żyć je do Matki-Ziemi. Na tym jednak obrzędowość pochówku nie wyczerpuje się. Obejmuje cały szereg praktyk służących do zmierzenia się z kryzysem spo¬ łecznym, jaki wywołało odejście jednego z członków grupy oraz otwierających proces żałoby zarówno w kierunku ancestralizacji zmarłego, jak i zmiany statusu żałobników. U ludu Basari w dzień po pochówku ma miejsce składanie kondolencji. Ro¬ dzina, krewni i znajomi przybywają do domu żałoby, aby wyrazić współczucie wdowie (wdowcowi), sierotom i bliskim krewnym zmarłego. W trzeci dzień lub czwarty po śmierci buduje się trwały grób z ziemi, w formie stożka. Zadanie to przypada synowym zmarłej osoby, które po wykonaniu grobu wynoszą pozosta¬ jącą z wykopania grobu ziemię na rozstaje dróg. Następnie na grobie składa się 3 W przeszłości w drodze na cmentarz lub bezpośrednio przed pochowaniem miało miejsce prze¬ słuchiwanie zmarłego, podczas którego sam zmarły miał wskazać sprawcę swojej śmierci. Zwyczaj ten, sam w sobie bardzo interesujący, został zasadniczo porzucony, szczególnie w przypadku śmierci starszej osoby. 3 �92 Jacek Jan Pawlik ofiarę z koguta, który zostanie upieczony i zjedzony przez synowe na rozstaju dróg. W tym samym dniu, w gronie zamkniętym, ma miejsce pierwsza konsulta¬ cja wróżbity, mająca na celu wstępne ustalenie przyczyny śmierci (Pawlik 1990: 103-106). Na tym kończą się praktyki rytualne związane bezpośrednio z pochówkiem i następuje okres żałoby. Trwa on około dwóch lat, do czasu zorganizowania obrzędów zakończenia żałoby. Obrzędy te pozwolą wdowie lub wdowcowi na re­ integrację do życia publicznego, a zmarłą osobę wprowadzą do krainy przodków. Przebieg uroczystości, które trwają przez cały tydzień, przypomina w pierwszej fazie zachowania rytualne podczas pochówku, dlatego obrzędy te nazywane są „wtórnym pogrzebem". Po wezwaniu ducha zmarłego ma miejsce czuwanie, podczas którego śpiewa się na cześć zmarłego oraz tańczy. Następnego dnia od¬ bywa się symboliczne przeniesienie reprezentowanego przez lalkę ducha zmarłej osoby do domu rodzinnego (w przypadku zmarłej kobiety) lub oprowadzenie po wiosce (w przypadku zmarłego mężczyzny). Na trzeci lub czwarty dzień uroczy¬ stości przypada publiczne szukanie przyczyny śmierci. Seans ten odbywa się na placu publicznym, zwykle przed domem zmarłego. Uczestniczy w nim dwóch wróżbitów, którzy powinni odnaleźć przyczynę śmierci. Ustalają, czy zmarły był człowiekiem dobrym czy złym, co było przyczyną jego śmierci i kto za tym się kryje. W przeszłości uważano, że za każdym zgonem musiał stać jakiś człowiek, którego bezpośrednio po wykryciu zabijano. Dziś jednak szukanie przyczyny śmierci kończy się najczęściej stwierdzeniem, że „człowiek miał umrzeć, dlatego umarł", bądź też, że zmarł z powodu jakiejś błahostki. Kiedy już stwierdzono, że zmarły nie jest odpowiedzialny za swoją śmierć, obrzędy zakończenia żało¬ by przybierają charakter świętowania, rozpoczynają się śpiewy i tańce na cześć zmarłego, przypominające jego dawne wyczyny (Pawlik 1990: 113-132). Na piąty dzień uroczystości przewidziane są praktyki rytualne dla wdów i sie¬ rot. Myje się je symbolicznie oraz goli im głowy. Następnego dnia wyprowadza się procesyjnie wdowę po raz ostatni na pola zmarłego, które zostaną przekazane jednemu z jego braci lub synów. W siódmy, ostatni dzień uroczystości, który przypada w dniu targowym, wdowę prowadzi się na targ, co oznacza dla niej ko¬ niec żałoby. W tym samym dniu rodzina dzieli dobra zmarłego i decyduje o losie wdowy i sierot (Pawlik 1990: 164-169). Kilka tygodni, a nawet kilka lat po uroczystościach zakończenia żałoby trady¬ cja Basari przewiduje seans wróżbiarski, który ma na celu „otwarcie ust" przod¬ kowi. Odbywa się on w ramach najbliższej rodziny zmarłego, a polega na wywo¬ łaniu ducha zmarłego i złożeniu mu ofiary (Dugast 1991: 151-157). W ten sposób u Basari kończy się proces ancestralizacji. 4 W wypadku śmierci kobiety, nakazy i obrzędy obowiązujące wdowca są o wiele mniej rozwinięte niż te, które odnoszą się do wdowy. Przede wszystkim nie wyprowadza się go na pola ani na plac targo¬ wy, gdyż zasadniczo fakt śmierci żony lub jednej z żon nie zmienia jego statusu społecznego. 4 �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 93 U ludu Moba daje się zauważyć podobną jak u Basari strukturę obrzędów. Pierwsze obrzędy żałobne mają miejsce zaraz po pogrzebie, ale mogą być prze¬ sunięte w czasie, jeśli rodzina nie była przygotowana na ewentualność śmierci. Wieczorem odbywa się czuwanie, łączące śpiewy z tańcem, przy czym zmarłego reprezentuje wyeksponowana mata. Uroczystości te obejmują również oczysz¬ czenia i ablucje żałobników. Następnego dnia następuje „przesłuchanie zmarłe¬ go" oraz wyniesienie maty na rozstaje dróg i jej spalenie. W dalszej kolejności ma miejsce konsultacja wróżbity dotycząca przyczyny śmierci oraz tańce i śpie¬ wy (Guigbile 2001: 196). Obrzędy zakończenia żałoby u Moba odbywają się po kilku latach od śmierci danej osoby (w przypadku zmarłej kobiety — po kilku miesiącach, aby uwolnić wdowca od zakazu zawarcia kolejnego małżeństwa) i trwają dwa dni. Obejmują one przede wszystkim poszukiwanie przyczyny śmierci przez wróżbitów, budo¬ wę ołtarza przodka, rytuały zdjęcia zakazów z żałobników, podział dziedzictwa i zakończenie okresu żałoby. Podczas tych dwóch dni uroczystości rodzina zmar¬ łego powinna przygotować specjalne posiłki dla licznie zgromadzonego tłumu. Poza daniami z fasoli i ryżu oraz dużej ilości mięsa serwuje się obficie piwo z prosa (Guigbile 2001: 178-179). Na koniec obrzędów zakończenia żałoby ża¬ łobnikom goli się głowy oraz poddaje oczyszczeniu przez ablucje w maceracie ze ściśle dobranych ziół (Zwernemann 1998: 193). Proces ancestralizacji zmarłego u ludu Moba zamyka rytuał instalacji ołtarza przodka. Odtąd zmarły zostaje uznany, konsekrowany i potwierdzony jako przo¬ dek, który może mieć wpływ na los swoich potomków. Rytuał ten wymaga ofiary z owcy, kozy i kurczaków. Przygotowuje się piwo z prosa, jak podczas obrzędów pogrzebowych; zaprasza się licznych gości. Zwierzęta i drób ofiarowane są na zbudowanym podczas obrzędów zakończenia żałoby ołtarzu przodka, który po tej ceremonii zostaje wniesiony do przedsionka, gdzie znajduje definitywne miej¬ sce. Celebracja ta kończy się wspólnym posiłkiem (Guigbile 2001: 182-185). Należy podkreślić, że przebieg obrzędów pogrzebowych u Moba odpowiada sekwencji analogicznych rytuałów u ludu Basari: pochówek, pierwsze ceremo¬ nie, uroczystości zakończenia żałoby i zainicjowanie kultu przodka. Podobny przebieg zauważamy u Konkomba, na tyle, na ile pozwalają to stwierdzić dotychczasowe badania. W trzeci lub czwarty dzień po śmierci ma miejsce tak zwane małe święto, podczas którego przyjmowani są członkowie rodziny zmarłego. Ofiaruje się im posiłek mięsny i piwo z prosa. W tym też dniu zaproszony wróżbita szuka przyczyny śmierci. Następnie, od kilku miesięcy do roku po śmierci, mają miejsce tak zwane małe obrzędy, które mają na celu wzmocnienie pamięci o zmarłym i utwierdzenie jego więzi z członkami grupy krewniaczej. Obejmują one tańce, uroczysty posiłek, częstowanie piwem z prosa. Podczas tych obrzędów utwardzony zostaje grób (Froelich 1954: 163; 1963: 141). Na zakończenie żałoby, w przypadku śmierci w sędziwym wieku, organizuje się uroczystości nazywane wielkimi obrzędami pogrzebowymi lub wtórnym pogrze- �94 Jacek Jan Pawlik bem. Zmarły zostaje wówczas włączony do świata niewidzialnego, wdowy uwol¬ nione od zakazów, dobra zmarłego podzielone. W pierwszy dzień uroczystości mają miejsce przygotowania, w drugim dniu pod wieczór śpiewa się w grupach, po czym następuje taniec pogrzebowy (Konkomba: kinaczung) w kręgu wokół bębnów (Pawlik 1985: 60-61). Na najważniejszy, trzeci dzień pogrzebu wtórnego przypada poszukiwanie przyczyny śmierci. W czwartym i piątym dniu odbywa się odwiedzanie zagród osiedla, picie piwa, a czasem również i tańce. W szóstym dniu na polu pochrzynu w buszu odprawia się rytuały związane z uwolnieniem wdów. W siódmym, ostatnim dniu pogrzebu dokonuje się podziału dóbr zmarłe¬ go (Zimoń 2006: 178-183). Ostatni przykład, który może nie tak dokładnie przypomina obrzędy pogrze¬ bowe ludów Basari, Moba i Konkomba, to przykład Kabye. Obrzędy żałobne po pogrzebie rozpoczynają się zwykle kilka tygodni po złożeniu w ziemi. Składa¬ j ą się one z pięciu sekwencji. Najpierw jest to całonocne czuwanie, poświęco¬ ne osobie zmarłej, przy akompaniamencie muzyki przeplatanej wspomnieniem o zmarłym. Następnego dnia ma miejsce całodzienny taniec na cześć zmarłego. Podczas tego tańca osobę zmarłą reprezentuje żona najstarszego syna przebrana w ubrania zmarłego. Te dwie sekwencje zarezerwowane są dla osób, które umarły w sędziwym wieku. W wypadku innych dorosłych zmarłych obrzędy rozpoczy¬ nają się od trzeciej sekwencji, którą stanowi rytuał pasito, czyli szukanie przy¬ czyny śmierci i integracja zmarłego do społeczności przodków. W czwartej fazie członkowie rodziny zmarłego udają się procesyjnie na targowisko, aby w ten spo¬ sób naznaczyć zakończenie żałoby i reintegrację żałobników do społeczeństwa. Na tym etapie odbywa się również wykonanie ołtarza przodków. Piąta i ostatnia sekwencja, odpowiadająca „otwarciu ust przodka" u ludu Basari, zawiera seans mediumistyczny, podczas którego ustami będącego w transie wróżbity przodek przemówi po raz pierwszy (Szczotka 1999: 41). Przedstawiony model tradycyjnej obrzędowości żałobnej u ludów północnego Togo odpowiada schematowi obrzędów przejścia. W pierwszej fazie mają miejsce obrzędy pochówku, dokonujące separacji zmarłego od żyjących, przynajmniej na poziomie materialnym. Druga faza, faza przejścia, naznaczona pewną liczbą rytuałów, skupiających się przede wszystkim na oczyszczeniu żałobników, odpo¬ wiada procesowi żałoby. Natomiast faza przyjęcia zmarłej osoby do grona przod¬ ków koresponduje z uroczystościami zakończenia żałoby. Ponieważ odprawienie całości obrzędów jest warunkiem stania się przodkiem, ludzie gromadzą za życia dobra materialne przeznaczone na odprawienie rytuałów po ich śmierci. Obrzędy pogrzebowe wydają się konieczne nie tylko ze względu na niewłaś¬ ciwość obecności rozkładającego się ciała lub jako warunek przyjęcia zmarłe¬ go do grona przodków. Są one w dużej mierze wydarzeniem społecznym. Od ich sukcesu zależeć będzie prestiż rodziny. Są okazją do pokazania zamożności grupy krewniaczej, a przez oprawę święta na cześć zmarłego, do podkreślenia pozytywnych cech moralnych członków grupy: hojności, miłości i szacunku do �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 95 zmarłego. Wystawność obrzędów pogrzebowych zobowiązuje do tego stopnia, że wielu nie tylko zużywa na nie wszelkie oszczędności, ale zapożycza się na długie lata, aby sprostać wyzwaniu. Nieodprawienie lub zwlekanie z odprawie¬ niem obrzędów może powodować pomówienia, a przede wszystkim wstyd, który dla mieszkańców Togo jest czymś nie do zniesienia. Wobec zmieniających się warunków życia, należy postawić sobie pytanie, w jaki sposób tradycyjny model obrzędów dostosowywany jest do nowych oko¬ liczności. Jaki wpływ ma rozwój cywilizacyjny oraz nowe środki techniczne? Czy sens i symbolika rytuałów zmieniają się lub tracą na znaczeniu pod wpły¬ wem procesów globalizacyjnych? Rozwój ekonomiczno-społeczny i jego wpływ na praktyki rytualne Każda kultura odznacza się stałą dynamiką, wynikającą ze zmieniających się warunków zewnętrznych: środowiska naturalnego, rozwoju populacji, nowych technik oraz stylu życia. Biorąc pod uwagę praktyki pogrzebowe, jako pierwszy czynnik napięć i zmiany narzuca się relacja do przestrzeni, istotnym bowiem przeobrażeniom ulega zarówno miejsce zgonu, jak i miejsce pochówku. W Togo od czasów kolonialnych nasila się przemieszczanie ludności. Istotnym elementem polityki kolonialnej było przesiedlanie ludności Kabyé-Nawda z prze­ ludnionych terenów górskich do „miękkiego brzucha" kraju, czyli słabo zaludnione­ go obszaru środkowego Togo na południe od pasma Atakory, szczególnie w okresie międzywojennym. Populacje te zajmowały również niezamieszkane dotąd tereny sąsiadujących z górami regionów, w tym dzisiejszej Préfecture de Bassar. Te prze¬ mieszczenia ludności sprzyjały kontaktom między różnymi ludami i kulturami. Na tę falę migracji rolniczej nałożyła się tendencja związana z wędrówką ludności ze wsi do miast. W Togo głównym punktem docelowym jest stolica kraju, Lomé, jedyne miejsce, gdzie są szanse na znalezienie jakiejkolwiek pracy. Migracja ta obejmuje przede wszystkim masy młodzieży, która po ukończeniu szkół średnich poszukuje pracy lub pragnie kontynuować edukację na poziomie studiów wyższych. Dużym wyzwaniem dla Togo, które ma również wpływ na praktyki pogrze­ bowe, jest gwałtowny wzrost ludności (zgodnie z danymi Banku Światowego ok. 3,0% rocznie). Dziś, gdy ludność Togo przekroczyła liczbę 5 milionów miesz­ kańców, gęstość zaludnienia na kilometr kwadratowy zbliża się do 100 osób. Wraz ze wzrostem liczby ludności wszystkie dostępne tereny nadające się pod uprawę zostały zajęte, coraz gęstsza staje się również zabudowa osiedli. Przemieszczanie się ludności i jej zagęszczenie powodują, że prawdopodo¬ bieństwo śmierci w domu rodzinnym, to znaczy w domu, w którym żyły pokole¬ nia od czasów protoplasty, systematycznie maleje. Emigranci w drugim i następ¬ nych pokoleniach tracą materialne więzi z domem swoich przodków. Niemniej, �96 Jacek Jan Pawlik pierwsze pokolenie emigrantów pragnie być pochowane w ziemi rodzinnej, w miejscu urodzenia. Rodziny zmarłych dokładają więc wszelkich starań, aby spełnić ich ostatnią wolę i przewieźć ciało do rodzinnej osady. Nie zawsze jednak jest to możliwe, zważywszy na związane z tym nakłady pieniężne. W związku z kurczeniem się obszarów niezajętej ziemi, coraz większym prob¬ lemem staje się miejsce pochówku. Sytuacja zmienia się w zależności od charak¬ teru zabudowy u poszczególnych ludów północnego Togo. Przy rozproszonym układzie zagród, w przestrzeni przyzagrodowej znajdzie się miejsce dla większej liczby grobów. W pobliżu domów zwykle chowa się tylko najstarszych z rodziny. Inni członkowie rodu znajdują miejsce spoczynku na cmentarzach — miejscach stosunkowo oddalonych od zabudowań, które ani nie są otoczone murem, ani też nie stanowią przedmiotu troski. Cmentarze te zwykle gromadzą oddzielnie groby dorosłych i groby dzieci. Niemowlęta najczęściej grzebie się bez pozostawienia zewnętrznych śladów grobu. W sytuacji zmarłych poza domem rodzinnym, którzy przez lata mieszkali i pracowali poza rodzinną miejscowością, nasuwa się pytanie, co zrobić z ciałem. Jakie miejsce wybrać na pochówek? Bardziej zamożni dbają o to, aby zbudować własny dom w wiosce rodzinnej, do którego mogliby powrócić na starość i tam być pochowanymi. Innych grzebie się zwykle w eksponowanym miejscu w pew¬ nej odległości od osad ludzkich. Jednak coraz częściej, szczególnie w większych miejscowościach, chowa się ich na cmentarzach. Cmentarze w miastach, poza dużymi aglomeracjami, są czymś stosunkowo nowym. Do lat 70. X X wieku istniały tylko cmentarze konfesyjne: katolickie, muzułmańskie i protestanckie. Założyciele poszczególnych misji dbali o to, aby na przyznanym im terenie wyznaczyć miejsce dla zmarłych członków ich wspól¬ not. Cmentarze te jednak do niedawna nie cieszyły się wielkim zainteresowa¬ niem, zważywszy na stosunkowo niewielką liczbę chrześcijan na północy Togo. Zresztą cmentarze te nie są w stanie pomieścić zmarłych w miejscowościach gwałtownie rosnących w liczbę mieszkańców. W rozrastających się miastach Północy, szczególnie w stolicach regionów ad¬ ministracyjnych, utworzono przed około 20 laty cmentarze komunalne. Wynika¬ ło to głównie z potrzeby pochówku imigrantów, ale również z chęci zapanowania nad chaotycznym rozmieszczeniem grobów przy domach. Wraz z kurczącą się przestrzenią życia, planami urbanizacyjnymi, uzbrojeniem terenu, konieczne jest również zgrupowanie zmarłych. Jednak te wyznaczone miejsca pochówku, odda¬ lone od siedlisk ludzkich, nie spotkały się początkowo z wielkim zrozumieniem. Za przykład nieufnego podejścia do nowych cmentarzy może posłużyć spra¬ wa pogrzebu katolickiego księdza Pierre'a Oguile Tchiwele. Ksiądz Tchiwele, pochodzący z wioski Koutiere, w regionie zamieszkałym przez lud Konkomba, przez ostatnie lata życia był proboszczem nowo powstającej parafii Kpangalam leżącej na terenie miasta Sokode. 8 lipca 1989 roku zginął w wypadku samocho¬ dowym. Sprawa jego pogrzebu nabrała rozgłosu na skalę kraju. Z jednej stro- �97 Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej ny, rodzina domagała się prawa do pochowania ciała zmarłego w jego rodzinnej wiosce, choć ks. Tchiwele, jako żyjący w celibacie, nie mógł stać się przodkiem. Z drugiej strony, prawo do pogrzebu rościli sobie parafianie z Kpangalam. Po­ nieważ nowo powstająca parafia nie miała swego konfesyjnego cmentarza, nor¬ malnym biegiem rzeczy należało pochować ciało zmarłego na nowym cmenta¬ rzu komunalnym Sokodé, który nie był jeszcze zagospodarowany i przedstawiał się jako wydzielony teren buszu przeznaczony do grzebania zmarłych. Do sporu włączyli się szybko koledzy szkolni księdza, piastujący funkcje w rządzie, a po¬ chodzący, podobnie jak ks. Tchiwele, z ludu Konkomba. Stwierdzili, że pocho¬ wanie zmarłego w wiosce nie jest uzasadnione, ale również pogrzebanie swojego kolegi w „buszu" — jak nazywali tamtejszy cmentarz — uznali za niegodne, a nawet poniżające. Broniąc godności współplemieńca, zaproponowali więc wyjście trzecie — pochowanie księdza na cmentarzu katolickim w Bassar, gdzie przez dłuższy czas mieszkał, uczęszczając do miejscowej szkoły. Po długotrwa¬ łych dyskusjach pochowano ks. Tchiwele w małej miejscowości Aledjo, obok grobów francuskich misjonarzy, zgodnie z życzeniem biskupa Sokodé, Chrétiena Matawo Bakpessiego, który wybrał to miejsce na cmentarz dla swoich kapłanów diecezjalnych, przewidując możliwe zatargi między rodziną a parafianami. Po­ grzeb odbył się 28 lipca, a więc 20 dni po śmierci. Przypadek księdza Tchiwele ukazuje ważną rolę społeczną, a czasami wręcz polityczną, współczesnego pogrzebu. Dysputa dotycząca miejsca pochów¬ ku odzwierciedla napięcie między świadomością więzi rodzinnych a rolą, jaką ks. Tchiwele wypełniał jako proboszcz parafii, napięcie między więzami krwi a więzami duchowymi. Interwencja kolegów miała charakter wyraźnie politycz¬ ny. Nie będąc członkami rodziny, a czując się uprawomocnionymi rozjemcami, reprezentowali solidarność etniczną Konkombów przeciwko etnicznie zróżnico¬ wanej ludności parafii. Z drugiej strony zaś, będąc blisko władzy państwowej, usiłowali podjąć decyzję niezależnie od władz kościelnych. Manipulacja władzy przez pokazanie, kto decyduje o miejscu i czasie po¬ chówku, oraz staranne przygotowanie świątecznej jego oprawy, nie byłyby moż¬ liwe bez postępu technicznego, a mianowicie bez możliwości przechowywania przez dłuższy czas zwłok w chłodni. Wszystkie większe szpitale w Togo posia¬ dają chłodzone kostnice. Jest to szczególnie istotne, kiedy śmierć uderza nagle lub kiedy trzeba transportować ciało z Lomé na północ kraju. Praktyka trzymania zwłok w szpitalnej kostnicy coraz bardziej się upowszechnia, ponieważ obrzędy pogrzebowe stają się manifestacją zamożności rodziny, a jednocześnie kumu¬ lują w sobie pochówek i świętowanie ku czci zmarłego, które kiedyś odbywało się podczas obrzędów zakończenia żałoby. Obok przechowywania ciała w ni¬ skiej temperaturze, współczesna technika tanatopraksji pozwala na zakonser5 Tanatopraksja obejmuje techniki przygotowania ciała do pogrzebu: konserwację, kosmetykę, ma¬ kijaż itp. (Thomas 1991: 129-135). 5 �98 Jacek Jan Pawlik wowanie ciała na dłuższy okres. Kiedyś z pochówkiem należało się śpieszyć. Odbywał się on zwykle w ciągu doby od śmierci. Dziś tam, gdzie pozwalają na to warunki (bliskość szpitala, środki materialne), możliwe jest zaplanowa¬ nie późniejszego pogrzebu. Czasem nawet zwleka się z pogrzebem przez kilka tygodni, aby mogła przybyć najbliższa rodzina z zagranicy. Czas między zgo¬ nem a pogrzebem wydłuża się w zależności od potrzeby, stając się tym samym relatywny. Wraz z wpływem cywilizacji Zachodu zmienia się również sposób grzebania. Po pierwsze, coraz częściej używa się trumien, a co za tym idzie — zmienia się forma grobu, z gruszkowatej jamy na czworoboczny dół. Zmarłego wkłada się do trumny zamawianej u miejscowego stolarza. Zmarłych ze stolicy przy¬ wozi się do rodzinnych miejscowości w trumnach odpowiadających standardom europejskim, czasem ze znakiem krzyża na wieku, co niekoniecznie oznacza, że zmarły był chrześcijaninem. W innych sytuacjach można wypożyczyć trumnę, jeśli rodziny nie stać na jej zakup. Parafia św. Marcina w Bassar, na przykład, po¬ siada trumnę do dyspozycji wiernych, którzy wkładają do niej swoich zmarłych na czas ceremonii w kościele i do transportu na cmentarz. Jednak chowa się samo ciało, a trumna, po zakończeniu pogrzebu, wraca do przykościelnego magazynu. Tanatopraksja, używanie trumny, pozycja w grobie, przyozdobienie ciała — wszystkie te praktyki powodują zmiany w związanej ze śmiercią wyobraźni. Śmierć traci tradycyjne odniesienie do życia. Zmarły nie wraca do Matki-Ziemi, tak jak przyszedł na świat: nagi, w pozycji płodowej, złożony do grobu, który kształtem przypomina łono kobiety. Odrzucenie nowej praktyki użycia trumny wyraża stwierdzenie jednego ze starców Basari: „Czyż człowiek przychodzi na świat w skrzynce? Po co więc grzebać go w trumnie?". Wraz ze stosowaniem nowych technik obchodzenia się z ciałem następuje specjalizacja poszczegól¬ nych praktyk. Znika tradycyjny podział ról, powierzający troskę o ciało zmarłego jego córkom, które myły, balsamowały oraz masowały je, aby nie zesztywniało. Z drugiej strony, kopanie grobu, które przysługiwało zięciom zmarłego, wymaga obecnie znajomości murarki, gdyż prostokątny grób bardzo często stanowi ob¬ murowany grobowiec. Zmiany dotyczą też oprawy pogrzebu. Jak wspomniano, istnieje tendencja do opóźniania pogrzebu, aby połączyć sam pochówek ze świąteczną oprawą. Na tę uroczystość niektóre rodziny w żałobie szyją sobie jednobarwne ubrania, czym wyróżniają się od innych. Wieczorem organizuje się w domu zmarłego wystawne czuwania. Na tę okazję buduje się rodzaj zadaszenia i wypożycza krzesła, aby móc przyjąć gości. Zaprasza się grupy śpiewacze i chóry kościelne lub folklory¬ styczne. Zebranym rozdaje się słodycze. Następnego ranka ma miejsce pocho¬ wanie zmarłego. Jeśli w ceremoniach uczestniczy kapłan katolicki, nie składa się oficjalnie krwawych ofiar, ale zachowuje się tradycyjne gesty, jak obchodzenie grobu czy inwokacje. Zgodnie z zasadą, że „od przybytku głowa nie boli", zdarza się, że rodzina zamawia zarówno mszę św., jak i muzułmańską modlitwę oraz tra- �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 99 dycyjną ofiarę, tym bardziej, że pośród krewnych zmarłego mogą znajdować się wyznawcy różnych religii. Po pogrzebie zwykle urządza się wystawny posiłek. Wspomniane zmiany w obrzędowości dotyczą chrześcijan oraz ludzi, którzy żyjąc dłuższy czas w stolicy, przesiąkli kulturą chrześcijańską. Wiejski pogrzeb zachowuje wciąż schemat tradycyjny, z pewnymi zmianami. Poza praktyką coraz częstszego używania trumien i kopania grobów prostokątnych ważną zmianą jest zakaz administracyjny strzelania z tradycyjnych strzelb, które towarzyszyło kie¬ dyś pożegnaniom zmarłych starców we wszystkich kulturach północnego Togo. Jest to pozbawienie rytuałów istotnego odniesienia do życia, polegającego na przezwyciężeniu ciszy grobu przez huk wystrzałów (Thomas 2000: 175-176), a więc — pewne zubożenie symboliczne. Jako poczęstunek po pogrzebie podaje się nie tylko piwo z prosa, ale też mocny alkohol produkowany zwykle z cukru. Na szczególną uwagę zasługują uroczystości zakończenia żałoby. Święto to organizuje się zwykle w porze suchej, trwającej od stycznia do marca. Istnieje rządowy przepis wyznaczający ostateczną datę organizowania uroczystości na koniec marca, a jako argument na rzecz takiej decyzji podaje się konieczność roz¬ poczęcia prac polowych, które świętowanie mogłoby opóźnić. Poza tym, wpro¬ wadzając obowiązek uzyskania administracyjnego zezwolenia na przeprowadze¬ nie uroczystości, władza lokalna sprawuje kontrolę nad przebiegiem tego święta, które łączy się ze zgromadzeniem dużej liczby ludzi. Na tego typu uroczysto¬ ści są bowiem zapraszani wszyscy krewni zmarłego, bliżsi i dalsi, sąsiedzi oraz mieszkańcy całej osady. Dla wielu emigrantów jest to jedyna okazja, aby ożywić więzi z rodzinną wioską, z jej miejscami świętymi i duchami opiekuńczymi rodu. Jeśli zaś nie są w stanie uczestniczyć w uroczystościach, posyłają pieniądze, aby złożono w ich imieniu ofiary (Pillet-Schwartz 1987: 294). Od dłuższego czasu przyjęła się praktyka, że jednocześnie organizuje się święto na cześć wszystkich osób zmarłych w wiosce w przeciągu ostatniego roku lub kilku lat, co pozwala na znaczne zmniejszenie kosztów utrzymania gości, które rozkładają się na kilka rodzin. Sprawa kosztów związanych z obrzędami żałobnymi staje się poważnym problemem społecznym. O społeczności Ewe, z okolic Kpalime, Benu Efoevi Penoukou pisze w następujący sposób: „W istocie rzeczy, każda rodzina chce zrobić więcej niż inna, a więc ludzie angażują się w wydatki często nadzwy¬ czajne i ponad swoje możliwości. W ten sposób niektórzy spędzą swe życie na płaceniu długów za obrzędy pogrzebowe" (Penoukou 2003/2004: 22). W prze¬ szłości koszta te były również wysokie. Przyjęte było, że starsi ludzie gromadzi¬ li dobra — głównie sztuki bydła i pieniądze, przeznaczone na własne obrzędy pogrzebowe. Oczywiście, ostentacja i nadmiar były wymogiem udanego święta, ale w rachubę wchodziły przede wszystkim produkty żywnościowe, przy czym najbardziej kosztowne było mięso. Rodzina przygotowywała się do uroczysto¬ ści przez rok, a nawet przez kilka lat. Chodziło przede wszystkim o ukazanie zmarłego jako dobrego gospodarza, pozostawiającego po sobie liczne potomstwo �100 Jacek Jan Pawlik żyjące w dostatku. Poza tym obrzędy odprawiano wyłącznie na cześć zmarłych w podeszłym wieku. W dzisiejszych czasach oprawa święta, elementy zapożyczone ze stolicy i z Europy oraz przyzwyczajenia krewnych żyjących poza wioską powodują, że na zorganizowanie godnych uroczystości trzeba przeznaczyć niemały budżet. Jest to często ponad siły rodziny rolników, o czym świadczy porównanie cen produktów przemysłowych z cenami płodów rolnych. Powszechnie mówi się 0 konieczności zmniejszenia kosztów obrzędów pogrzebowych, ale nikt nie ma odwagi tego zrobić, ponieważ każdy chce wypaść jak najlepiej. Ktoś mógłby zawyrokować, że dobra zmarłego skonsumowane podczas uro¬ czystości pogrzebowych mogłyby ulżyć losowi wdów i sierot. W istocie rzeczy przepisy dotyczące wdów i sierot były w tradycji dość jednoznaczne. Starsze wdowy brali pod opiekę ich żonaci synowie, młodsze były przydzielane braciom 1 synom zmarłego jako żony. Dzieci-sieroty były utrzymywane przez ród zmar¬ łego. Współczesne stosunki społeczne nie pozwalają na tak jednoznaczne roz¬ wiązania. Okres zależności dzieci i młodzieży bardzo się wydłużył, ze względu na obowiązek szkolny, zaś wdowy, jeśli mają jakiekolwiek środki, starają się pozostawać niezależne lub pragną same wybrać przyszłego męża, niekoniecznie któregoś z krewnych zmarłego. Obrzędy pogrzebowe odgrywają ważną rolę jako regulator społeczny. Z jed¬ nej strony, potwierdzają one trwałość relacji, które utworzyły się wokół zmarłe¬ go, z drugiej zaś wyrażają znaczenie polityczno-ekonomiczne zmarłego i jego lineażu, potwierdzając w ten sposób hierarchie, które strukturyzują społeczeń¬ stwo (Thomas 1982: 207). Nie wolno również zapominać o roli katartycznej obrzędów, które w końcowej fazie związane są z muzyką, śpiewem i tańcem, towarzyszącym biesiadzie. Po odprawionych obrzędach pogrzebowych uczestni¬ cy czują, że wykonali obowiązek względem zmarłego, ale jednocześnie ożywili więzi z krewnymi. Obrzędy pogrzebowe spełniają swój ważny cel, którym jest zachowanie komfortu psychicznego jednostki i harmonii grupy. 6 Edukacja, religia i zmieniający się sposób myślenia a przeobrażenia obrzędów pogrzebowych Zewnętrzne zmiany w celebracji i oprawie obrzędów pogrzebowych połączo¬ ne są z przemianami sposobu myślenia. Dyskusje na temat wystawności ceremo¬ nii i konieczności ograniczenia kosztów przesłaniają problem, o którym rzadko się mówi, a mianowicie rolę seansu wróżbiarskiego, mającego na celu znalezienie W związku z praktyką małżeństw poligynicznych syn zmarłego mógł poślubić którąś z jego młod¬ szych żon. 6 �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 101 przyczyny śmierci. Rytuał ten wydaje się mieć bardzo ważne znaczenie, o czym wyraźnie wspominają autorzy monografii o ludach północnego Togo. U ludu Basari znalezienie przyczyny śmierci uważa się za nieodzowny wa¬ runek, aby zmarły stał się przodkiem, ponieważ, jeśliby okazało się, że jest on czarownikiem, oznaczałoby to niemożliwość ancestralizacji (Pawlik 1990: 131). U Moba, jeżeli nie znajdzie się przyczyny śmierci, ryzykuje się, że umrą dalsze osoby w rodzinie (Zwernemann 1998: 185). U ludu Kabye rytuał poszukiwania przyczyny śmierci odprawiany jest po to, aby, w miarę możliwości, obronić ro¬ dzinę przed tragicznymi konsekwencjami (skażeniem śmiercią) (Szczotka 1999: 54). Henryk Zimoń patrzy na rolę tego rytuału z całkiem innej perspektywy: „Należy pokreślić, że wróżenie w czasie pogrzebu wtórnego ma też wymiar dy¬ daktyczny, gdyż uczy słuchaczy poszanowania tradycji, zachowania norm spo¬ łecznych oraz ładu moralnego w życiu tak indywidualnym, jak i wspólnotowym" (Zimoń 2006: 181). Dlaczego rytuał ten wydaje się tak ważny? W myśli afrykańskiej śmierć nie tylko oznacza potknięcie się wędrowca na drodze życia, ale stanowi też wyłom w strukturze społecznej. Aby przywrócić spójność struktury, trzeba podjąć ko¬ nieczne kroki, lecz zanim to nastąpi, trzeba znaleźć przyczynę tego wyłomu. Nie można zadowolić się wyjaśnieniem śmierci jako zrządzenia losu. Tradycja każe poszukiwać dokładnej przyczyny, którą najczęściej jest człowiek. Jack Goo¬ dy wymienia trzy rodzaje przyczynowości: bezpośrednią (imminent), sprawczą (efficienf) i ostateczną (finał). Na poziomie przyczyn bezpośrednich sytuują się przyczyny takie jak choroba czy wycieńczenie organizmu. Na poziomie przy¬ czyn ostatecznych wskazuje się na czynniki niewidzialne: wolę Bożą czy odmo¬ wę ochrony ze strony przodków. Najistotniejsza jednak jest przyczyna sprawcza, której szuka się pośród członków wspólnoty, starając się znaleźć osobę odpowie¬ dzialną za śmierć, „zjadacza dusz", czarownika (Goody 1962: 210). W nieodległej przeszłości wskazanie na czarownika podczas obrzędu poszu¬ kiwania przyczyny śmierci oznaczało wyrok śmierci dla wskazanej osoby. Powo¬ dowało to również zatargi i nienawiść w ramach społeczności, podsycając łań¬ cuch zemsty. Przeciwko tej praktyce występuje państwo prawa, karząc każdy akt zabójstwa i okaleczenia cielesnego. Niemniej, środki prawa są bezsilne w walce z przekonaniem, które dopuszcza możliwość aktów czarownictwa. Uznanie zdolności do szkodzenia na zdrowiu, a nawet doprowadzenia do śmierci przez świadomie stosowane środki lub wrodzone, zwykle nieświadome właściwości osoby, powoduje stałe napięcie społeczne, rodzaj „paniki moral¬ nej", która przeradza się w realne niebezpieczeństwo w momencie wystąpienia choroby lub śmierci. Człowiek, połączony z innymi relacjami pokrewieństwa, nie tylko dba o pomnażanie liczby potomków i zapewnienie im utrzymania, ale również rozwija więzi uczuciowe. Często trzeba wybierać między obowiązkiem a uczuciem i utrzymać między nimi równowagę, która wydaje się bardzo krucha w rodzinie poligynicznej. Otwarcie się społeczności lineażowych i nasilanie się �102 Jacek Jan Pawlik kontaktów z obcymi zwiększa ryzyko możliwych ataków. Każdy może czuć się zagrożonym jako potencjalna ofiara czarownictwa. W chwili znalezienia przy¬ czyny śmierci ta potencjalność staje się rzeczywistością. Relacjonując rytuał szukania przyczyn śmierci u ludu Kabye, Józef Szczotka pisze: Cała rozmowa między pytającym a jasnowidzem przeradza się bardzo często w kłótnię, dzieląc rodzinę na dwa obozy złorzeczące sobie nawzajem. Wiadomo, że w przypadku tego obrzędu nie wszyscy uczestnicy dają wiarę jasnowidzowi. Jedni mu wierzą, inni nie. Ci, którzy wierzą, komentują wyrok jasnowidza na swój sposób, i często rozszerzają winę wskazanego winowajcy na wiele nieszczęść w rodzinie czy nawet we wiosce. Niestety, często jest to kozioł ofiarny, na którego zrzuca się wszystkie winy, czasami swoje też (Szczotka 1999: 63). Strach przed ujawnionym czarownikiem jest bardzo silny, a ponieważ nie można go zabić ze względu na prawo, unika się go, wypędza z wioski albo też podaje mu się po kryjomu truciznę, aby utracił zmysły (Szczotka 1999: 64). Je¬ śli nawet nie wskazuje się na czarownika podczas szukania przyczyny śmierci, problem pozostaje. W przekonaniu wielu, pozostaje on ukryty, niezidentyfiko¬ wany i zamanifestuje się przy następnej okazji, doprowadzając do śmierci dalsze ofiary. Kościół katolicki próbuje na swój sposób walczyć z tą praktyką. Zaleca się chrześcijanom, aby ustnie lub na piśmie wyrazili swoją wolę, by pominięto pod¬ czas odprawiania obrzędów pogrzebowych ten właśnie rytuał. Liczy się na to, że rodzina będzie respektować wolę zmarłego. Jest to zaledwie pierwszy krok ku zmianie praktyk na chrześcijańskie, ponieważ zasadniczo nie tylko poszukiwanie śmierci, lecz wszystkie sekwencje tradycyjnych rytuałów pogrzebowych mają charakter animistyczny. Problem polega na tym, że nie można formalnie zakazać obrzędów tradycyjnych, jeśli wielka rodzina zmarłego składa się w większości z niechrześcijan i chce uhonorować zmarłego w sędziwym wieku jako przodka. Warto zasygnalizować próby, jakie podejmują kapłani katoliccy w północ¬ nym Togo w celu tworzenia nowych rytuałów o charakterze chrześcijańskim, mających zastąpić seanse szukania przyczyn śmierci. Wychodząc z założenia, że zgodnie z tradycją każda śmierć ma swoją przyczynę, że niezbędne jest jej znalezienie i podjęcie starań zmierzających do wyrównania krzywdy, aby zmarły mógł połączyć się z przodkami, doszli do wniosku, że chrześcijanie nie mogą uciec od odpowiedzi na pytania związane z przyczyną śmierci i całkowicie zre¬ zygnować z konsultacji wróżbity. W związku z tym proponuje się zastępcze roz¬ wiązania w postaci celebracji chrześcijańskiej. Jedna z nich, opracowana przez katolickiego kapłana z ludu Nawda, przewiduje zgromadzenie wokół krzyża szerokiej rodziny zmarłego, chrześcijan i niechrześcijan, pod przewodnictwem katechisty. Po wstępnej modlitwie stawia się kolejno pytania egzystencjalne, na �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 103 które odpowiada się cytatami z Biblii, po czym następuje śpiew religijny (Batta'a 1989: 18-19). W ten sposób struktura pytań i odpowiedzi, występująca podczas poszukiwania przyczyny śmierci, zostaje zachowana, choć rezygnuje się z zasad¬ niczego elementu rytuału tradycyjnego, a mianowicie korzystania z właściwości wróżbity — jasnowidzenia i mediumistycznego pośredniczenia ze światem du¬ chów. Praktyki wywoływania duchów nie daje się bowiem pogodzić z zasadami wiary chrześcijańskiej . Inną kwestią doktrynalną, sprzeciwiającą się tradycji chrześcijańskiej i mu¬ zułmańskiej, jest sprawa reinkarnacji. Głoszona przez te religie wiara w zmar¬ twychwstanie ciał znalazła przychylne przyjęcie u wyznawców afrykańskich re¬ ligii tradycyjnych, ponieważ, zdaniem Georgesa Oulegoh Keyewy, mieściła się w ramach istniejących już wierzeń w mistyczne i afektywne życie przodków. Niemniej, jak podkreśla ten autor, te dwie koncepcje są sprzeczne, ponieważ chrześcijańska koncepcja życia po śmierci kieruje człowieka do piekła lub nie¬ ba, podczas gdy dla wyznawców afrykańskich religii tradycyjnych człowiek po śmierci jest w stałym trwaniu, które prowadzi do powtórnego wcielenia jednego z istotnych komponentów zmarłej osoby (Keyewa 1997: 271). Dla Afrykanów potępienie, a nawet odrzucenie zmarłych, dlatego że nie byli ochrzczeni, jest nie do przyjęcia. Wyobrażenia o świecie przodków, którzy spo¬ czywają w spokoju, prowadząc pogodne życie w symbiozie z potomkami na zie¬ mi i wspomagając żyjących, nie tylko pozostają żywe, ale wydają się nieodzow¬ ne dla przetrwania grupy. Koncepcja chrześcijańska powoduje zachwianie tej harmonii przez wprowadzenie rozróżnienia między potępieniem a wybraniem. Zazębianie się życia na ziemi i życia po śmierci, zgodnie z tradycyjną myślą afrykańską, prowadzi do obecności kultu przodków zarówno podczas zawiera¬ nia związków małżeńskich, jak i obrzędów pogrzebowych. Oczekując nagro¬ dy wiecznej, Afrykanin jest zarazem przywiązany do życia na ziemi, w trudzie zdobywając środki niezbędne do życia. Nie mając często w rodzinie przodków chrześcijańskich, odwołuje się do przodków niechrześcijańskich, by nie pozostać bez wsparcia i opieki. Jeśli zaś, zgodnie z wiarą, nie może się do nich modlić, przynajmniej wzywa ich po to, aby się za nich modlić. Mówiąc o przeobrażeniach sposobu myślenia, trzeba koniecznie wspomnieć 0 wpływie humanizmu, który istotnie zmienia stosunek do ciała ludzkiego i ludz¬ kiego losu. W kontekście tych rozważań jest to szczególnie istotne w wypadku nieszczęśliwych wydarzeń oraz tak zwanej złej śmierci. Nie każda śmierć odbie¬ gająca od modelu musi być całkowicie „zła". Na przykład śmierć poza domem daje się sprowadzić do normy przez pochowanie ciała lub przynajmniej włosów 1 paznokci zmarłego w domu rodzinnym. Ponadto śmierć „w kwiecie wieku" łączy się bardziej z uczuciem straty i żalu niż ze szczególnym złem, dlatego też 7 8 Zakaz wywoływania duchów został sformułowany już w Starym Testamencie (Pwt 18,11). Autor nawiązuje tu do wierzeń w częściową reinkarnację. Przodek powraca w potomku, a jedno¬ cześnie pozostaje przedmiotem czci. 7 8 �104 Jacek Jan Pawlik rodzina stara się takie osoby godnie pochować. Śmierć dziecka pozostaje bez obrzędów, natomiast śmierć nastolatka wymaga „przesłuchania zmarłego" przed pogrzebem i rytualnego poszukiwania przyczyny. Jak wspomniano, w pełni złą śmiercią jest zgon w następstwie uderzenia pio¬ runa, utonięcie, samobójstwo, zabójstwo, a także śmierć kobiety w ciąży oraz na skutek choroby pozostawiającej zewnętrzne zmiany na ciele, takiej jak trąd czy słoniowatość (Pawlik 1990: 142-148; Zwernemann 1998: 201-204; Zimoń 2002: 544-545). Tradycyjnie więc odmawiano wówczas sprawowania obrzędów po¬ grzebowych; chowano zwykle na miejscu wypadku, nie wznosząc grobu. U ludu Basari, na przykład, w razie porażenia piorunem pozostawiano jedną z kończyn zmarłego wystającą z grobu, aby, jak mówiono, piorun mógł łatwo odnaleźć swo­ j ą ofiarę (Pawlik 1990: 143-144), a w przypadku kobiety w ciąży, przed zamknię¬ ciem grobu wyjmowano z jej łona płód i kładziono obok ciała (Pawlik 1990: 148). Z reguły praktyki rytualne towarzyszące takim zgonom ograniczały się do minimum i kładły nacisk jedynie na czynności konieczne do ochrony żyjących przed „złym" zmarłym. Inny przykład, który w tym kontekście należy wspomnieć, to sprawa narodzin bliźniąt. U ludu Basari, podobnie jak u Konkomba i Moba, narodzenie bliźnia¬ ków, niezależnie od płci, nie jest przyjmowane pozytywnie. W wierzeniach wiąże się ono z przekroczeniem tabu. Basari wierzą, że duchy bliźniaków nie pochodzą od ludzi, dlatego jeszcze w latach 50. X X wieku skazywali je na śmierć, porzuca¬ jąc w wydrążonych kopcach termitów. Współcześnie przyjmuje się, że przez re¬ gularnie odprawiane obrzędy można opanować siłę bliźniaków i wykorzystać j ą dla dobra rodziny, dlatego pozostawia się je przy życiu. Niemniej, wciąż zdarza się, że jednego z bliźniaków przeznacza się na śmierć, odmawiając mu koniecz¬ nej troski i dostatecznego pokarmu. Fakt ten dotyczy zarówno ludu Basari, jak i Konkomba czy Moba (Pawlik 2006: 118-122; Froelich 1954: 158-159; Zwerne­ mann 1998: 129-130). W północnym Togo można zauważyć tendencję, która łagodzi różnice w od¬ prawianiu obrzędów dla zmarłych „dobrą" i „złą" śmiercią. Z jednej strony, jest to niewątpliwie zasługa zmian w podejściu do ciała ludzkiego, które nakazuje większe jego poszanowanie. Z drugiej strony, zmienia się koncepcja osoby ludz¬ kiej, a w związku z tym tworzą się bardziej intymne i osobowe relacje między¬ ludzkie, między rodzicami i dziećmi czy między małżonkami. W rzeczywistości nikomu nie odmawia się pogrzebu, którego wystawność zależeć będzie nie od kwalifikacji śmierci, ale od liczebności i zamożności rodziny. To upowszechnie¬ nie obrzędów wiąże się z utratą wiary w życie przodków i ich możliwości ochro¬ ny żyjących. Oddając cześć każdemu zmarłemu, nie zmierza się koniecznie do zapewnienia mu statusu przodka, a więc nie zwraca się zbyt wielkiej uwagi na życie pozagrobowe. Duży wpływ na zmiany ma konkretne środowisko rodzinne, wychowanie, szkoła oraz religie monoteistyczne. Mimo że wpływ chrześcijaństwa na północy �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 105 Togo, ze względu na stosunkowo niewielką liczbę wiernych, jest ograniczony, to jednak atrakcyjność zapożyczeń z silnie schrystianizowanej stolicy sprawia, że w północnej części kraju wzorce chrześcijańskie cieszą się popularnością nieza¬ leżnie od wyznania wykorzystujących je osób. Niemniej wydaje się, że równie ważnym czynnikiem zmiany, jeśli nie najważniejszym, jest szkoła promująca wartości humanizmu i praw człowieka, które mają istotny wpływ na silnie zhie¬ rarchizowane społeczeństwo, przyznając zmarłemu status przodka niezależnie od pozycji społecznej zajmowanej przez niego za życia. Praktyki rytualne związane ze śmiercią podlegają zmianom pod wpływem różnorodnych czynników. Po pierwsze, zmieniają się warunki zewnętrzne, wpro¬ wadza się nowe techniki, używa nowych materiałów, łatwiejsze jest przemiesz¬ czanie się, poprawiają się możliwości komunikacji i wymiany. Niewątpliwie istotny wpływ na przebieg obrzędów ma czynnik ekonomiczny, bowiem w du¬ żym stopniu zamożność rodziny decyduje o podjętych rozwiązaniach praktycz¬ nych, a szczególnie o oprawie święta. Po drugie, zmiany następują na poziomie sposobu myślenia. Silnie kiedyś zhierarchizowane społeczeństwo staje się coraz bardziej wyczulone na prawa poszczególnych jednostek i samorealizację. Szacunek i cześć, które kiedyś rezer¬ wowano tylko dla najstarszych, zostają rozszerzone na szerokie grono zmarłych. Zaznacza się w tym zarówno wpływ chrześcijaństwa, jak i szkoły promującej ideały humanizmu. W końcu niebywałą rolę w zmianach odgrywają nowe relacje społeczne. Obok ściśle ustalonych ról poszczególnych grup pokrewieństwa podczas obrzę¬ dów tradycyjnych, dochodzą do głosu relacje zawodowe i polityczne oraz nowi specjaliści rytualni. Obrzędy pogrzebowe służą już nie tylko oddaniu ostatniej przysługi zmarłemu i ożywieniu więzi rodzinnych, ale również stwarzają nowe relacje współzależności przez dobór i uhonorowanie zaproszonych gości, a także przez wystawność uroczystości. Jakich dalszych zmian należy się spodziewać? Louis-Vincent Thomas stwier¬ dza, że w symbolizmie śmierci afrykańskiej nie daje się zastosować perspektywy zachodniej, która kładzie nacisk na intencję, myśl, ideę i obraz. Myśl afrykańska preferuje cielesność symbolizmu: pozycje ciała, ubiór, pokazywane przedmio¬ ty, wykonane prace, które unaoczniają relacje społeczne (Thomas 2000: 165). A więc, mimo apeli rządu i Kościołów o bardziej skromną oprawę obrzędów pogrzebowych, można przewidzieć utrzymanie się dotychczasowych tendencji, ponieważ relacje międzyludzkie wyrażają się nie tylko przez wewnętrzne przy¬ wiązanie, ale urzeczywistniają się w działaniu, różnego rodzaju czynnościach, usługach i darach. �Jacek Jan Pawlik 106 Pozostaje jeszcze kwestia skuteczności rytualnej. Katolickie obrzędy pogrze¬ bowe nie mają wartości sakramentu, tradycyjne zaś, jeśli są pozbawione ofiar i po¬ szukiwania przyczyny śmierci, nie gwarantują zmarłemu życia przodka. Współ¬ czesne obrzędy pogrzebowe, mimo odniesienia do religii, są przede wszystkim wydarzeniem społecznym. Ich skuteczność tkwi w kanalizowaniu emocji, obna­ żaniu konfliktów i umacnianiu więzi grup krewniaczych. Obok śmierci nie można przechodzić obojętnie. Obrzędy pogrzebowe tak długo nie stracą na aktualności, jak długo żyjący będą musieli mierzyć się ze śmiercią kogoś z najbliższych. Słowa kluczowe: obrzędy pogrzebowe, północne Togo, zmiana kulturowa, wpływ chrześcijaństwa, postęp techniczny BIBLIOGRAFIA Assi E.P. 1982 Batta'a M . 1989 Sacrifice chrétien et sacrifice traditionnel des Kabiyé. Étude comparative de théologie liturgique pour une catéchèse eucharistique auprès des Kabiyé du Togo, Rome: Anselmianum. Cérémonie du sunga chrétien, „Bulletin des compte-rendus des réunions CCL" Kara (Togo) 20, s. 18-21. Cornevin R. 1988 Le Togo: des origines à nos jours, Paris: Académie des Sciences d'Outre¬ mer. Dugast S. 1991 „Ouvrir la bouche de l'ancêtre". Le processus d'ancestralisation à travers quelques sequences des rites funéraires chez les Bassar du Nord-Togo, „Systemes de pensée en Afrique noire" 11, s. 131-180. Froelich J.-C. 1954 La tribu konkomba du Nord Togo, Dakar: Institut Fondamental de l'Afrique Noire. Gennep A. van 2006 Obrzędy przejścia, przeł. B. Biały, Warszawa: PIW. Goody J.R. 1962 Death, Property and Ancestors. A Study of the Mortuary Customs of the Lodagaa of West Africa, London: Tavistock Publications. Guigbile D.B. 2001 Vie, mort et ancestralité chez les Moba du Nord Togo, Paris: L'Harmattan. Kéyéwa G.O. 1997 Vie, énergie spirituelle et moralité en pays Kabiyè (Togo), Paris: L'Harmattan. Kourouma K. 1953 Un enterrement somba à Natitingou, „Notes africaines" 59, s. 81-82. �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej Pawlik J.J. 1985 107 L'appropriation de l'espace chez les Konkomba de la Vallée de l'Oti (Togo-Ghana), Paris: Université René Descartes (maszynopis pracy dyplo­ mowej). 1990 Expérience sociale de la mort. Étude des rites funéraires des Bassar du Nord-Togo, Fribourg: Éditions Universitaires. 2002 Śmierć w myśli afrykańskiej, „Przegląd Humanistyczny" 46: 1, s. 93-108. 2003 Zatrzymać i oddalić. Podwójna logika obrzędowości żałobnej, w: M . Machinek (red.), Śmierć i wiara w życie pośmiertne w świetle nauk przyrod­ niczych i humanistycznych, Olsztyn: Hosianum, s. 158-172. 2006 Zaradzić nieszczęściu. Rytuały kryzysowe u ludu Basari z Togo, Biblioteka Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego nr 31, Olsztyn: Studio SQL. Penoukou B.E. 2003/04 Les sources de l'espérance chrétienne face à la mort. Quels rites funéraires dans une Eglise-famille de Dieu au Sud du Togo? Perspectives missiologiques, Ottawa: Université Saint Paul (maszynopis pracy magisterskiej). Pillet-Schwartz A . - M . 1987 Migrations et mutations de l'espace colonisé, w: B. Lucien-Brun, A . - M . Pillet-Schwartz, Les migrations rurales des Kabyè et des Losso (Togo), Paris: ORSTOM, s. 225-386. Szczotka J. Przeżywanie śmierci w plemieniu Kabyé w północnym Togo, Opole: Uni­ 1999 wersytet Opolski (maszynopis pracy magisterskiej). Thomas L.-V. 1982 La mort africaine. Idéologie funéraire en Afrique noire, Paris: Payot. 1991 Trup, przeł. K. Kocjan, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. 2000 Les chairs de la mort. Corps, mort, Afrique, Paris: Synthélabo. Witte M . de 2003 Money and Death: Funeral Business in Asante, Ghana, „Africa" 4: 73, s. 531-559. Zimoń H. 2002 Afrykańska koncepcja złej śmierci na przykładzie ludu Konkomba z północnej Ghany, w: J. Kolbuszewski (red.), Problemy współczesnej tanatologii, t. 6, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, s. 543-549. 2005 Burial Rituals of Elderly People among the Konkomba of Northern Ghana, „Hemispheres" 20, s. 59-75. 2006 Z badań nad pogrzebami wtórnymi u ludu Konkomba z północnej Gha­ ny, w: J. Kolbuszewski (red.), Problemy współczesnej tanatologii, t. 10, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, s. 177-184. Zwernemann J. 1998 Studien zur Kultur der Moba (Nord-Togo), Köln: Rüdiger Köppe Verlag. �108 Jacek Jan Pawlik Jacek Jan Pawlik C O N T I N U I T Y A N D CHANGE I N A F R I C A N M O U R N I N G RITUALS I N NORTHERN TOGO (Summary) Rituals connected with death belong to the most complex African ritual practices. They include rituals practised in the period from agony to the end of mourning. Their aim is to properly bury the body of the deceased, help the deceased person's spirit enter the land of the ancestors and accompany the relatives during mourning. The practices change with technical progress, education and impact of monotheistic religions. The article pre¬ sents the changing form of rituals connected with death in northern Togo. The author first describes the traditional model, which comprises two periods abounding in rituals: — that directly after death — the burial ritual, and that, which takes place two years after death — the mourning completion ritual. Subsequently, he analyses the changes that have started when people began to migrate, had better access to new body preservation tech¬ niques and when funeral services were commercialised. In the end, the author describes the impact of education and religion on the changing way of thinking, which induced the change of practices aimed at discovering the cause of death, softened the attitude to „bad" death and expanded funeral rituals so that now they apply to all the dead. Key words: funeral rituals, northern Togo, cultural change, impact of Christianity, tech¬ nical progress � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14578a03d7612edff3f57857382bf378.pdf 6d3a87f3a12c1f700d0fada23d0d711f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6116 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource wielokulturowość społeczność lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5703 Title A name given to the resource Zbiorowości terytorialne jako "światy społeczne" w warunkach wielokulturowości / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.127-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 008 1 ANNA SZYFER Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ZBIOROWOŚCI TERYTORIALNE JAKO „ŚWIATY SPOŁECZNE" W W A R U N K A C H WIELOKULTUROWOŚCI Założenia badawcze Wielokulturowość rozpatrywać można na wielu płaszczyznach i w wielu aspektach. Każdy z nich wymaga precyzyjnego doboru terenu obserwacji i odpo¬ wiednich narzędzi badawczych. Podejmując obserwację i analizę jednego regionu wielokulturowego, przyję¬ łam, że interesować będą mnie wsie, w których mieszkańcy dzielą się, czy może lepiej, różnicują według przynależności etnicznej, wyznaniowej i społecznej. Taka sytuacja występuje w większości wsi na ziemi bielskiej na Podlasiu. Spoty¬ kamy tu Białorusinów i Polaków, katolików i prawosławnych (z pamięcią o uni¬ tach), mówiących językiem polskim, białoruskim i po naszymu — miejscową gwarą łączącą oba języki. Zróżnicowanie społeczne wyraża się w obecności na tym terenie chłopów — polskich i białoruskich, drobnej szlachty zaściankowej oraz resztek bojarów białoruskich. Oczywiście, są wsie „jednolite", jak na przy¬ kład zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie, czy wsie chłopskie (np. białoruskie), ale większość reprezentuje mozaikę kulturową. Stanisław Ossowski używał dla takich wsi określenia „zbiorowości terytorialne" (Ossowski 1967: 227-229). Ter¬ min „zbiorowość" odnosi się do wielu różnych grup społecznych zajmujących wspólną przestrzeń. Należy odnieść się do pojawiających się w tytule „światów społecznych". Można powiedzieć, że każda z grup składających się na zbiorowość jest „światem samym dla siebie". Przy konieczności atomizacji — w trakcie badań — zbioro¬ wość dzieli się na poszczególne grupy. Kategoria „światów społecznych", a więc i kulturowych, wydaje się niezwykle przydatna. Kategorię „światów" przyjmuję za amerykańskim socjologiem Anselmem Straussem. Rozwinął on koncepcję „światów" Tamotsu Shibutaniego, rozumie¬ jącego świat społeczny (w badaniach nad zbiorowościami) jako obszar kulturo- �128 Anna Szyfer wy, którego granice nie są wyznaczane ani przez terytorium, ani przez formalne członkostwo, ale przez zakres efektywnej komunikacji społecznej. Przejmując teorię „światów", Strauss podkreślał, że: — każdy z nich stanowi uniwersum (całość) uregulowanych społecznie re¬ lacji; — każdy tworzy obszar, dziedzinę, w której istnieje pewien rodzaj organiza¬ cji wewnętrznej; — każdy jest obszarem kulturowym, którego granic nie wyznaczają ani tery¬ torium, ani formalne uczestnictwo; — w każdym granice te wyznaczone są komunikowaniem (Strauss 1978: 119-127). Za podstawowe cechy „światów" Strauss uznał: rodzaj działalności, miejsce, technologie — odziedziczone i innowacyjne, swoistą organizację wewnętrzną, członkostwo — także nieformalne, poczucie przynależności. Czyż więc podstawy „funkcjonowania" tej kategorii, szczególnie zaś aspekt obszaru kulturowego i granic wyznaczonych komunikacją (interakcje), nie od¬ powiadają wprost idealnie sytuacji wielokulturowości analizowanych wsi? Gru¬ py składające się na zbiorowość to przecież „światy społeczne" (Kacperczyk 2005). Anselm Strauss, reprezentujący interakcjonizm symboliczny, wykorzystał tę kategorię do badań nad biografiami (przebiegiem życia). Za Straussem kategorią tą posługiwał się socjolog niemiecki Fritz Schutze (1983), rozszerzając metodę zdobywania materiału biograficznego o narrację autobiograficzną, czyli wywo¬ łane opowiadanie „życiorysu swojego świata" przez narratora. Wywołana nar¬ racja wydaje się niezwykle przydatna w trakcie badań etnologicznych, pozwala bowiem na skupianie się na pewnym aspekcie i okresie życia badanego bez słu¬ chania całego życiorysu (np. wojsko, szkoła, działalność zawodowa). Zabieg ten wykorzystałam, prowadząc badania nad osobowościami kulturowymi. Metodę tę do analizy specyficznych grup stosują też, za Fritzem Schutze, polscy (głów¬ nie łódzcy) socjolodzy. Tak więc, kategoria „światów społecznych" oraz narracja autobiograficzna mogą być skutecznymi narzędziami w badaniach społeczności wielokulturowych. Jeżeli zastanawiamy się nad zróżnicowaniem kulturowym i dialogiem kultur, powinniśmy przyjrzeć się procesowi nabywania kompetencji kulturowych oraz trwałości dziedzictwa kulturowego poszczególnych grup. Można tu wydzielić kilka poziomów. Pierwszym jest proces socjalizacji — wdrażania wzorów kulturowych, norm i wartości w trakcie wychowania w ro¬ dzinie. Przekazywane są tu elementy dziedzictwa kulturowego właściwego danej grupie regionalnej czy etnicznej (Nikitorowicz 2001). O etapie drugim można mówić, gdy młody człowiek zaczyna funkcjonować w szerszej społeczności. Dalsze oddziaływanie rodziny przyczynia się do umac¬ niania przyjętych już wzorów, możemy mówić o procesie ich internalizacji. Nie- �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 129 mniej wejście w zbiorowość to także zderzenie z innymi grupami, często prowa¬ dzące do zapożyczeń i procesu akulturacji. W warunkach współczesnego świata bardzo ważne są również oddziaływa¬ nia zewnętrzne — kultury popularnej i „wysokiej", zintensyfikowane wyjazdami poza wieś — do pracy czy szkoły. Następuje wówczas często proces unifikacji różnorodnych wzorców. Do takiego efektu przyczynia się niewątpliwie szkoła, choć na badanym przeze mnie terenie wdrażany jest program zapoznawania ucz¬ niów z różnorodnością (Nikitorowicz 2001). Analizę relacji między grupami różnymi kulturowo rozpocząć trzeba od zba¬ dania poziomu zachowania dziedzictwa kulturowego grup, przy czym ważne wydaje się stwierdzenie, które elementy zachowały się dobrze, a które mają ten¬ dencję do zmiany czy zaniku. Stopień zmiany można wskazać obserwując, ja¬ kie elementy dziedzictwa są znane, kultywowane i przekazywane, które są tylko kultywowane, a które jedynie pamiętane. W toku „ścierania się" wzorców kultu¬ rowych we wspólnym trwaniu na obszarze jednej wsi ważna jest bowiem „siła" kulturowa, atrakcyjność wzorców danej grupy. Zapożyczenia w trakcie procesu akomodacji następują zwykle, gdy grupy mniejsze, o słabiej zachowanej kultu¬ rze, zapożyczają wzorce od grup większych (często zarazem bardziej się liczą¬ cych), o kulturze lepiej zachowanej. Oczywiście, jeżeli obie nie tracą elementów tradycyjnych na korzyść ogólnopolskich (kultura popularna, kultura „wysoka"). Grać tu może ważną rolę imperatyw historyczny zachowania własnej kultury, jak w wypadku drobnej szlachty. Tu odrębność zostaje zachowana. Trzeba jeszcze podkreślić uwarunkowania sprzyjające akomodacji w trakcie dialogu kultur oraz wykształcaniu się tożsamości lokalnej i regionalnej, pozwala¬ jącej na wspólne działania na rzecz miejsca zamieszkania czy regionu. Za czyn¬ niki sprzyjające można tu uznać dobrze działające instytucje kulturalne, pełniące rolę integrującą, miejscowych, uznanych przez wszystkich liderów i animatorów, a także szkoły i Kościoły (jako przykład może służyć działalność diakona prawo¬ sławnego z Bielska Podlaskiego czy katolickiego proboszcza z Hajnówki). Przykłady zbiorowości Dotychczasowe rozważania i propozycje metodologiczne spróbuję zilustro¬ wać materiałem empirycznym. Klasycznym przykładem terenu, gdzie wsie, czyli zbiorowości terytorialne, składają się z kilku grup — światów zróżnicowanych etnicznie, kulturowo, językowo, wyznaniowo i społecznie, jest Podlasie. Do ba¬ dań wybrałam Podlasie środkowe, ziemię bielską. Można wyróżnić tutaj kilka typów wsi: —jednolite chłopskie, białoruskie; —jednolite chłopskie, polskie; — mieszane chłopskie, polsko-białoruskie; �130 Anna Szyfer — mieszane, chłopi — drobna szlachta, polskie; — jednolite, zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie. Powiat bielski pod tym względem dzieli się wyraźnie na kilka stref. Obszar na wschód od Bielska Podlaskiego to przewaga wsi pierwszego typu: chłopskich, charakteryzujących się tożsamością białoruską i wyznaniem prawosławnym. Po¬ dobnie przewaga chłopskiej ludności białoruskiej występuje na północ od rze¬ ki Narwi (w kierunku na Białystok). Tereny na zachód od Bielska, szczególnie okolice Brańska, to przewaga zaścianków drobnoszlacheckich i wsi mieszanych, zamieszkanych przez chłopów polskich i drobną szlachtę. Największą mozaiką etniczną, kulturową i społeczną charakteryzują się okolice samego Bielska. Tu można spotkać wszystkie wymienione typy wsi. Poniżej omówię kilka wybra¬ nych przykładów. Wieś Soce Wieś w większości białoruska i prawosławna o dobrze zachowanej kulturze tradycyjnej. O swoim języku mówią: „my to mówimy po prostu". Jedna z roz¬ mówczyń zaznacza: Jak poszłam do szkoły, to oczywiście dzieci mówiły po p r o s t u . , u nas we wsi to byli i prawosławni, i katolicy, ale wszyscy mówili z domu po naszemu, to taka mieszanka, trochę polski, trochę białoruski..., to tak jest po rzekę Narew — wszę­ dzie jest po tutejszemu..., to i imiona też i takie, i takie — Iwany i Marusie, ale też Józki i Helki. Mówiąc o wyznaniu, większość podkreśla — „my prawosławni", ale słysza¬ łam też opowiadanie, jak to „z lekcji religii batiuszki wychodzili katolicy, ale oni mieli swoje lekcje w kościele, w soboty, bo ich było mniej". Poczucie tożsamości mieszkańców tej wsi często utrzymuje się na poziomie lokalnym: „ja zawsze czułam się tutejszą, nie Białorusinką, nie Polką — a tutej¬ szą". Inny z rozmówców zauważa, że na pytanie, kim są, najczęściej pada okre¬ ślenie wiążące się z wyznaniem: „jestem tutejszy, prawosławny". Przywiązanie do terenu dobrze też ilustruje inna wypowiedź: Gdyby kto chciał mnie przenieść do środkowej Polski to NIE (!), tutaj jest najle¬ piej; gdzie się człowiek urodził, to i umrzeć powinien, bo tu wszystko jest swoje. i powietrze i ziemia, i dole i niedole. Niezwykle ciekawe są uwagi o przekazie kultury w procesie socjalizacji. Jeden z informatorów refleksyjnie zauważa: „Nikt nas gospodarowania, orania, tkania nie uczył, a człowiek umie..., to ojciec matka..., to w domu my się nauczyli..., �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 131 to i bajek i piosenek., to wszystko w domu". I rzeczywiście, elementy folkloru są tu bardzo żywe. Usłyszałam w czasie badań bajki i anegdoty opowiadane na zmianę przez gospodarzy starych i w średnim wieku. Wydaje się, że w tej wsi „światem" kulturowym jest rodzina i społeczność wiejska. W okolicy wsi Soce, według rozmówców, prawie nie ma wsi drobnoszlacheckich (tylko Ancuty odległe o kilka kilometrów). Wieś Soce z Ancutami miała w 20-leciu międzywojennym wspólną szkołę. Znamienny dla stosunków chłopi — szlachta jest opis informatorki, która wspomina, że przed I I wojną światową chodziła do tej szkoły. „I pani, dzieci chłopskie, jak ja, to szły przez furtkę, a szla¬ checkie przez bramę, taki był podział". Ta informatorka przytacza inne przykłady różnic, dotyczące ożenku, a także anegdoty. Na przykład: „Po czym można poznać pole szlachty? — Po krzywej bruździe. Jak krzywa bruzda, to wieś szlachecka". Pojawia się też opis znajdującego się za wsią Puchły majątku szlacheckiego Dykałowiczów. Wszystko tu różni się od świata chłopów z tej wsi. Uprawa roli, dom i jego wyposażenie, zwyczaje. Jest to wyraźnie inny świat — w niewielu sprawach (np. szkoła), z konieczności, współdziałający z chłopskim. W relacjach mieszkańców tej wsi przejawia się poczucie odmienności, ale nie widać wyraźnych konfliktów. „Tu na pograniczach — zaznaczano — to wszędzie jest taka mieszanka, i małżeństwa też bywają mieszane, ale rzadko ze szlachtą, my się tak nie dzieliliśmy, żyliśmy obok siebie zgodnie". Warto wspomnieć o książkach Ireny Matus, urodzonej w tejże gminie, które można traktować jako gatunek pośredni między pamiętnikiem a opracowaniem monograficznym. Sama autorka określa te teksty jako „gawędę etnograficzną" (Matus 1994, 2000). Zawarty tam rys historyczny, gospodarczy i etnograficzny pozwala zrozumieć dzieje tej ziemi. Autorka podkreśla „białoruskość" i prawo¬ sławie mieszkańców wsi na północ od Narwi, których losy pokazuje w szeregu wybranych, ciekawych życiorysów. Wieś Olczewo Najbliższe okolice Bielska Podlaskiego są bardzo zróżnicowane. Olczewo to wieś drobnej szlachty o tożsamości polskiej. Urodzona w niej rozmówczyni mó¬ wiła: „Olczewo to była wieś, gdzie tylko szlachta, k a t o l i c y . , my na tej ziemi zawsze byli". O języku domowym mówi — „w naszej wsi był tylko język pol¬ ski", ale zaraz dodaje, że w sąsiedniej, oddalonej o kilometr wsi „żyli też chło¬ pi mówiący «po swojemu», oni byli prawosławni". Bardzo ostro widzi różnice, głównie związane ze zróżnicowaniem społecznym, przypisując mu też odmien¬ ności kulturowe. Mówi na przykład o sposobie zwracania się do siebie: „Oni (!) zwracają się do siebie per «Wy», a to u nas nie, u nas się mówi Pan, Pani, ale Wy to nie, nasze zwyczaje są delikatniejsze". O stosunkach między różnymi grupami �132 Anna Szyfer stwierdza — „dawniej się tak nie mieszali jak teraz, ale także po wsiach to się nie kłócili, dobrze żyli..., te podziały i wrogi to po miastach". Obecnie informatorka, pani Stasia, mieszka zimą z córką w Bielsku, ale wios¬ ną i latem w rodzinnej wsi, gdzie na gospodarstwie pozostał mąż i dzieci. Pod¬ chodzi do tej sytuacji żartobliwie, mówiąc: Tak to się dzielę na Stasię miejską i Stasię wiejską. Tu [w Bielsku — A.S.] mam wszystkie miejskie wygody, na wsi żyję i pracuję jak dawniej w gospodarstwie. M y byliśmy szlachta, ale na roli to tak samo było, praca jak u chłopów, ale obyczaj nasz delikatniejszy. Na jej przykładzie wyraźnie widać pojawienie się podwójnego kodu kulturo¬ wego — miejskie miesza się z wiejskim. Wieś Pulsze Inny typ kulturowy przedstawiają wsie okolic Brańska. Jest to teren o ogrom¬ nej przewadze okolic szlacheckich i wsi chłopów etnicznie polskich. Wyznaniowo też jest jednolity — katolicki. Jako przykładem posłużę się charakterystyką wsi Pulsze. Już na wstępie rozmówca-szlachcic podkreśla: M y tu w tej części wsi wszyscy katolicy i P o l a c y . , my szlachta, bo tu okolica szlachecka., ale w tej drugiej części wsi to chłopi, ale też Polacy i k a t o l i c y . , ale oni określają się „tutejsi", a mówią „po prostu"..., a my po polsku. Ma on bardzo dobre rozeznanie w terenie i zaznacza, że szlachta jest osiedlo¬ na koło Bielska Podlaskiego i na zachód po Brańsk; na północ i wschód do Na¬ rwi mieszkają Białorusini-prawosławni. Wyróżnia też wsie „miejskie" (własność miasta) wokół Bielska, stwierdzając, że to byli chłopi, ale „wolni". Akcentując cechy swojej „szlacheckości" mówi: „My zawsze z rolnictwa żyli, ziemię uprawialiśmy., bo ziemia dla szlachty to rzecz najważniejsza". Uważa też, że emigracje szlacheckie zaczęły się dopiero po I wojnie światowej i do miasta; „nie tak jak chłopi, co szli za morza, do Ameryki". Zauważa, z żalem, rosnącą „ucieczkę" młodych z gospodarki do miasta. Interesująco tłumaczy te „ucieczki", podkreślając, że tradycją szlachty była silna władza ojca, i synowie, chcąc się usamodzielnić, musieli emigrować do miasta. Charakteryzując cechy zewnętrzne zagród szlachty, zwracał uwagę, że domy mieszkalne były u nich większe i zawsze z gankami. Mówiąc o sferze obyczajowej swojej szlacheckiej grupy, podkreśla się podzia­ ły społeczne, stwierdzając: „My tu żylim osobno..., inny język i inne zwyczaje... �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 133 Małżeństwa?, ...żenić się nie było można, wytykali i rodzina, i sąsiedzi..., mó­ wiono: prędzej z miotłą, jak z chłopką". Podobnie niechętnie widziano małżeń­ stwa z osobą innego wyznania — „nie kładź dwa pacierze do jednego łóżka". Różnice dotyczyły też zwyczajów i obrzędów. Według narratora: Oni [chłopi — A.S.] na Boże Narodzenie chodzili „z gwiazdą", na Wielkanoc „z Alleluja", chodzili i zbierali datki, przychodzili i do nas, ale my do nich to nie... Tańce tańczyliśmy wszystkie, i chłopskie, ale piosenek chłopskich się nie śpiewa­ ło, tylko patriotyczne, powstańcze. Ciekawa uwaga dotyczy także udziału w organizacjach społecznych wsi w 20-leciu międzywojennym. Podobno „nie wypadało szlachcie się angażować". Po I I wojnie światowej ten „zakaz" przestał funkcjonować. Wypowiedzi drugiej części wsi, tej chłopskiej, są oczywiście inne. Tu podkre¬ ślano gospodarność rodzin chłopskich, ale też wskazywano na mobilność — mi¬ gracje zarobkowe od końca X I X wieku. Zwracano również uwagę na poprawę sytuacji materialnej gospodarstw po przeprowadzonej na początku X X wieku komasacji i zakazie dzielenia gospodarstw. Szlachta się nie poddała reformie — mówi jeden z rozmówców — to dzielili i dzie¬ lili, teraz mają takie małe pola...; to jest taka gadka: jak się pies położy na polu szlachcica to mu ogon wystaje., takie pole jest małe. Poziom ekonomiczny szlachty ilustrują też liczne przyśpiewki, na przykład: „Ożeniłem się w drobnej szlachcie, posag przyniesiono mi w płachcie" (wieś Szpaki). Podkreślane cechy szlachty to „kłótliwość, zadziorność, pewność sie¬ bie". Podsumowując, można stwierdzić, że trwająca tu w niektórych dziedzinach (zwłaszcza w obyczajowości) do dzisiaj tradycja zdecydowała, że wieś tworzy dwa światy. Relacje między mieszkańcami były ograniczone, a zapożyczenia niewielkie. Specyficznym źródłem jest rękopiśmienny pamiętnik ze wsi Szpaki. Ojciec jego autora pochodził z Pulsz. Tekst, pisany w 1977 roku, autor oparł na relacjach dziadka, ojca, rodzeństwa i obserwacjach własnych. Pamiętnik obejmuje okres od 1863 roku po czasy współczesne autorowi. Niezwykle interesujące są opisy do¬ tyczące uwłaszczenia i sytuacji chłopów, jak też zmian w statusie dziadka i ojca. Zawarte w tekście biografie członków rodziny pozwalają stwierdzić „mieszanie się" tak narodowe, jak i wyznaniowe; pojawia się określenie „tutejszy". Autor podkreśla też wielokulturowość rodziny i sąsiadów, niewielką liczbę konfliktów i dobrą współpracę. Bogaty w opisach materiał etnograficzny wskazuje na tra¬ dycyjny sposób życia. Pamiętnik jest przykładem na „stan wielokulturowości", a „światy" na wielu płaszczyznach mieszają się ze sobą. �134 Anna Szyfer Do tej skrótowej charakterystyki wsi bielskich warto jeszcze dodać stosunek do wielokulturowości przedstawicieli obu występujących na tym terenie wyznań, katolickiego i prawosławnego. Zaprezentuję dwie postacie. Diakon Doroteusz Fionik (świeckie imię Dariusz) urodził się w 1965 roku w Bielsku Podlaskim i tam mieszka. Sam siebie określa jako „miejscowego Ru¬ skiego". W rodzinnym domu, drewnianej chałupie, zorganizował prywatne mu¬ zeum, coś w rodzaju izby regionalnej. Zgromadził tu starannie opisane narzędzia rolnicze i gospodarcze, tkaniny i elementy stroju. Ma też publikacje, a w trakcie niezwykle interesującej rozmowy mocno podkreślał konieczność chronienia dóbr kultury — „to wszystko określa, kto my są, to świadectwo naszych korzeni i to trzeba chronić". Ważne jest przy tym, że widzi on całościowo region, zwracając przy tym uwagę na jego zróżnicowanie, wielokulturowość. Przy mapie, przyta¬ czając nazwy wsi, charakteryzował ich skład etniczny. Podkreślał przy tym, że tożsamość jest tu ogólnie słabo wykształcona. Najsilniejsza jest w zaściankach szlacheckich, takich jak wieś Augustów pod Bielskiem, której mieszkańcy do dziś mówią: „my z Augustowa, my nie chłopi, a szlachta, my Polacy"; Ks. Zbigniew N . urodził się w zaścianku drobnoszlacheckim pod Brańskiem, obecnie prowadzi parafię w Hajnówce. W rozmowach wykazuje bardzo dobrą znajomość historii, kultury i problemów wielokulturowego terenu. Ciekawie cha¬ rakteryzuje stosunki w swojej rodzinnej okolicy drobnoszlacheckiej. Akceptuje wielokulturowość i współpracuje tak z katolikami, jak i prawosławnymi. Próbując wyciągnąć pierwsze wnioski z badań miejscowości charakteryzują­ cych się wielokulturowością można zauważyć pewne prawidłowości: — przebieg procesów akomodacji w zbiorowościach terytorialnych zależny jest od liczby „światów" w obrębie danej zbiorowości, ale też od siły dzie­ dzictwa kulturowego poszczególnych grup; — ważna jest długość trwania grup, a więc dawność osadnictwa i współżycia ich mieszkańców; — istotny wydaje się też dystans kulturowy między różnymi grupami. Biorąc pod uwagę powyższe, można stwierdzić, że proces akomodacji i inte¬ gracji szybciej przebiega w zbiorowościach, które charakteryzuje podobny status społeczny, często niezależnie od zróżnicowania etnicznego i wyznaniowego. Na­ tomiast w społecznościach, w których występuje zróżnicowanie społeczne (chło­ pi — drobna szlachta), podziały, acz słabsze niż dawniej, trwają. Wydaje się też, że stan wielokulturowości na badanym terenie nie powoduje ostrych konfliktów. Słowa kluczowe: wiejskie zbiorowości terytorialne, „światy społeczne", wielokultu­ rowość, narracja autobiograficzna, kultura tradycyjna, Podlasie �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 135 BIBLIOGRAFIA Kacperczyk A. 2005 Zastosowanie koncepcji społecznych światów w badaniach empirycznych, w: E. Hałas, K.T. Konecki (red.), Konstruowanie jaźni i społeczeństwa. Europejskie warianty interakcjonizmu symbolicznego, Warszawa: Scholar, s. 167-190. Matus I . 1994 Wieś Strzelce-Dawidowicze w tradycji historycznej, Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne. 2000 Lud nadnarwiański, cz. 1, Prace Katedry Kultury Białoruskiej Uniwersyte­ tu w Białymstoku, t. 2, Białystok: K K B Uniwersytetu w Białymstoku. Nikitorowicz J. 2001 Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa, Białystok: Trans Hu¬ mana. Ossowski S. 1967 Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa: PWN. Schütze F. 1983 Biographieforschung und narratives Interview, „Neue Praxis" 13: 3, s. 283-293. Strauss A. 1978 A Social World Perspective, „Studies in Symbolic Interaction" 1, s. 119-128. Anna Szyfer TERRITORIAL COMMUNITIES AS „SOCIAL WORLDS" UNDER CONDITIONS OF MULTICULTURALITY (Summary) The author discusses the problem of multiculturality of the rural communities in Pod¬ lasie in northeastern Poland. The region is inhabited by a population of different ethnic origin (Poles, Byelorussians), language (Polish, Byelorussian and local dialect), religion (Catholics, Orthodox) and social (peasants, descendants of small gentry). In the analysis she uses Anselm Strauss' concept of „social worlds"; in the research itself she adopted Fritz Schütze's autobiographic narrative method. The discussion of the „social worlds" (and cultural worlds at the same time) is illustrated with empirical material collected in three villages - Soce (a village mostly inhabited by Orthodox Byelorussians), Olczewo (a village inhabited by Polish small gentry) and Pulsze (a Polish, Catholic village, inha¬ bited by peasants and small gentry). The study led to the conclusion that the processes of accommodation and integration are faster in communities characterised by a similar �136 Anna Szyfer social status, often irrespective of ethnic and religious differences. On the contrary, in communities with apparent social differences, the old divisions have remained, although they are not so strong as in the past. Key words: rural territorial communities, „social worlds", multiculturality, autobiographic narrative, rural traditional culture, Podlasie region � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cc38841bad99a540f6d146fdedbcc83.pdf 9cb40066f9f279202d40f823b791542b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6119 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Misterium Męki Pańskiej Wielkanoc - humor ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5706 Title A name given to the resource Misteria Męki Pańskiej od kuchni / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 008 1 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk Warszawa MISTERIA MĘKI PAŃSKIEJ OD K U C H N I . DOWCIP W OPOWIEŚCIACH O PRZEDSTAWIENIACH W I E L K A N O C N Y C H Wprowadzenie Polskie misteria wielkanocne co roku gromadzą rzesze widzów. Wystawiane w okresie Wielkiego Postu i samej Wielkanocy w sanktuariach, seminariach, pa¬ rafiach w całym kraju, wpisują się w okres przygotowań do świąt . Prezentując wydarzenia pasyjne, przybliżają wiernym historię, którą święta te upamiętniają. Ludzie mają możliwość obejrzeć wydarzenia, jakie prawie dwa tysiące lat temu rozegrały się w Jerozolimie; mogą w nich uczestniczyć, przeżywać je, rozpamię¬ tywać. Na własne oczy mogą zobaczyć Chrystusa spożywającego Ostatnią Wie¬ czerzę w towarzystwie swych uczniów, modlitwę w Ogrójcu, pojmanie; patrzeć, jak zostaje osądzony, ubiczowany, popchnięciami i szturchnięciami przeprowa¬ dzony przez Drogę Krzyżową, a następnie ukrzyżowany. Jedni na te sceny reagu¬ j ą łzami i goryczą, inni zmieszaniem, jeszcze inni przyglądają się im z kamienną twarzą. I choć nie każdy przeżywa je równie głęboko, ujrzenie tych scen z życia Chrystusa wywołuje zadumę. Misteria jawią się zatem jako wydarzenia niezwykle dostojne i poważne. W czasie, gdy misterium trwa, cichną rozmowy, daje się wyczuć atmosferę skupienia. Patrzy się na nie w nieustannym napięciu, które kolejne sceny tylko potęgują. Mimo iż historia Męki Chrystusa zasadniczo jest znana uczestnikom misteriów, choć doskonale wiedzą, co za chwilę nastąpi, do czego cała historia 1 Badania, na jakich został oparty materiał do tego artykułu, prowadziłam w 2006 roku w Poznaniu i w Zawoi Przysłop, w 2007 roku w Kalwarii Pacławskiej oraz w 2008 roku w Miejscu Piastowym (koło Krosna) i w Bydgoszczy. We wszystkich tych miejscowościach moje dociekania dotyczyły orga¬ nizowanych tam misteriów wielkanocnych. Rozmawiałam zarówno z organizatorami misteriów, akto¬ rami, jak i widzami (nazywanymi przeze mnie najczęściej uczestnikami misteriów, ze względu na silne skojarzenia określenia „widzowie" z bierną postawą wobec oglądanego wydarzenia). Często te trzy kategorie rozmówców zlewały się ze sobą — różne osoby jednego roku grają w misteriach, innego są tylko widzami. 1 �188 Kamila Baraniecka zmierza, z niesłabnącą uwagą śledzą przedstawiane wydarzenia. Fakt, że rozgry¬ wają się one na oczach wiernych sprawia, iż misteria przeżywane są wyjątkowo intensywnie. Napięcie wynika tu przede wszystkim z nieuchronności kolejnych zdarzeń, z wiedzy, jak wiele bólu towarzyszyło ostatnim dniom życia Chrystu¬ sa. Przejęcie zdarzeniami Męki częściowo łagodzi pokazywana w niektórych misteriach scena zmartwychwstania, które swym blaskiem przyćmiewa grozę wcześniejszych epizodów, a radość zastępuje wówczas smutek. Całkowicie jed¬ nak znika on dopiero, gdy misterium się kończy, kiedy jego uczestnicy z dawnej Jerozolimy z powrotem zostają przeniesieni do własnej rzeczywistości. Gdy kończy się misterium, uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym staje się jednym z wielu życiowych doświadczeń. Ludzie dystansują się do nie¬ go, zapamiętują jedne emocje, pomijają inne. Pełnego doświadczenia, jakim jest uczestnictwo w misterium, nie sposób opisać. Jednak pytając o misteria, udział w nich, ich przebieg, spodziewałam się usłyszeć historie o głębokim przeżywaniu tego wydarzenia, o jego szczególnej roli w przygotowaniach do Wielkanocy, wa¬ dze prezentowanej historii, o panującej podczas misterium niezwykłej, uroczy¬ stej atmosferze. I takie odpowiedzi padają, ale, ku mojemu zaskoczeniu, często przeplatane są dowcipnymi dykteryjkami. Powaga a dowcip w opowieściach o misteriach W narracjach o misteriach atmosfera skupienia, powszechnie przypisywana przedstawieniom, często się rozmywa. Potem znów powraca, by kolejny raz się rozpłynąć. Patetyczne opowieści o misteriach i uczestnictwie w nich przetykane są zabawnymi anegdotami o tym, co podczas misterium się nie udało, jak kto się pomylił, w jaki sposób nie można było zrealizować tego czy tamtego planu oraz co kogo rozśmieszyło podczas samego misterium. W narracje o przedstawianiu Męki Pańskiej wkradają się zabawne dykteryjki o szeregu nieprzewidzianych i niefortunnych zdarzeń, o nieprzewidywalności zachowań ludzkich i zwierzę¬ cych aktorów. Opowieść zaczyna się wówczas dzielić na szereg autonomicznych epizodów, tych poważnych, jak i tych skrajnie niepoważnych. Oczywiście, śmiech jako towarzysz zjawisk religijnych, chrześcijańskich, nie jest niczym nowym (por. Apte 1986: 151-176). Dawnemu teatrowi religijnemu towarzyszyły intermedia, bożonarodzeniowe herody pełne są komicznych scen. Za przedmiot kpin oraz żartów służą postaci Judasza (por. Gieryszewska 1992; Zowczak 2000: 350-357) czy świętego Piotra (Wieczorek 1992; Wasilewski 2 Termin anegdota (inaczej dykteryjka) — krótkie opowiadanie komiczne — określa przede wszyst¬ kim zjawisko literackie, odnosi się jednak także do utworów przekazywanych drogą ustną (Krzyża¬ nowski 1965). Mimo iż pojęcie anegdoty definicyjnie nie jest identyfikowane z humorem sytuacyjnym, wydało mi się odpowiednie do opisu komizmu związanego z misteriami Męki Pańskiej. 2 �189 Misteria Męki Pańskiej od kuchni 2002; Zowczak 2000: 326-333). W pierwszym przypadku mamy jednak do czy¬ nienia z komizmem planowanym przez autorów przedstawień, wpisanym w ich treść. W drugim zaś — ze śmiechem z postaci należących do porządku sakralne¬ go, w pewnym sensie „fikcyjnych" . A zatem obydwa zjawiska dotyczą komizmu związanego ze sferą przedstawiania rzeczywistości religijnej. Śmiech związany ze współczesnymi misteriami wielkanocnymi dotyczy natomiast rzeczywistych, konkretnych wydarzeń, które miały miejsce podczas przedstawienia . Komiczne nie są w nich ani elementy celowo wpisane w wydarzenie, ani kulturowo przypi¬ sywane postaciom w nim występującym. Komizm towarzyszący narracjom o mi¬ steriach ma zatem charakter różny od dowcipu scenek wpisanych w przedstawie¬ nia religijne oraz od komizmu związanego z cechami Judasza czy św. Piotra. To humor pojawiający się na marginesie zjawiska, poza główną sceną. Dowcip anegdot związanych z misteriami jest wyłącznie sytuacyjny, niejed¬ nokrotnie też powiązany z lokalnymi uwarunkowaniami. Studia nad tym typem humoru są trudne, zwłaszcza nad jego treścią. Komizm sytuacyjny jest ulotny, nie wpisuje się w scenariusz wydarzenia. Nie sposób stworzyć jego antologii — wypowiedzi wyrwane z kontekstu tracą swój dowcip. Umyka on tworzonym przez badaczy klasyfikacjom. Podobne anegdoty nie należą więc do gatunków opisywanego przez Dorotę Simonides (1981) humoru ludowego, być może dla­ tego, że skupiła się ona na dowcipach stanowiących swojego rodzaju fikcję lite¬ racką, a nie przedstawiających historii związanych z konkretnymi wydarzeniami. Nie znajdziemy tego typu komizmu — przywiązanego do rzeczywistych zdarzeń — jako wyodrębnionej kategorii także u Bystronia (1960). Zabawne dykteryjki dotyczące misteriów nie są bowiem niezależnymi opowiastkami; ściśle wiążą się z relacjami o przedstawieniach Męki. Nie ma w nich też ukrytego morału, jak w samodzielnie funkcjonujących humorystycznych opowiastkach ludowych. Są to zwykle anegdoty króciutkie, dwu-, trzyzdaniowe. Nie opowiada się ich barwnym, kwiecistym językiem. One jedynie informują o zabawnym zdarzeniu, a dowcip nie kryje się w samych słowach, lecz w obrazach, jakie mogą owe sło¬ wa wywołać w wyobraźni słuchacza. Co interesujące, historie poważne dotyczą na ogół jednostkowych przeżyć, szczególnego powiązania misteriów z biografią biorących w nich udział ludzi. Można wprawdzie znaleźć dość abstrakcyjne wypowiedzi o znaczeniu Męki Pańskiej dla religii czy o potrzebie wystawiania misteriów, lecz zdecydowana 3 4 Kazimierz Nowacki w swoim tekście dotyczącym misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej opisuje celowe „wygłupy" Judasza (Nowacki 1960: 470). W tym przypadku w przedstawieniu Męki Pańskiej także znajdowały się elementy ludyczne, wpisane w treść wydarzenia. Jednak ja podczas badań nie ze¬ tknęłam się z podobnymi humorystycznymi scenami w misteriach, a jakiekolwiek „wygłupy" aktorów podczas gry były zdecydowanie ganione. Pisząc, że dowcip w narracjach o misteriach dotyczy wydarzeń rzeczywistych, nie sugeruję, iż wyglądały one dokładnie tak, jak w opowieściach moich rozmówców. Chcę jedynie zaznaczyć, że pod¬ stawą takiego dowcipu jest realne wydarzenie, choć w opowieści może zostać ubarwione czy przeina¬ czone. 3 4 �190 Kamila Baraniecka większość relacji stanowi odzwierciedlenie jednostkowych przemyśleń i odczuć. Nie ma wśród nich opowieści, które można by nazwać towarzyszącą misterium „legendą". W świadomości uczestników przedstawień nie istnieje przypisany do misterium kanon treści poważnych, który trzeba przedstawić pytającym o to wy¬ darzenie (gdzieniegdzie funkcjonuje tylko obiegowa notka dla prasy, której treść bywa wiernie powtarzana przez organizatorów czy też osoby silnie zaangażowa¬ ne w prace nad misterium). Inaczej jest natomiast w przypadku opowieści zabawnych. Te towarzyszą każdemu misterium i , co więcej, każde przedstawienie ma własny zestaw takich anegdot opowiadanych przez większość organizatorów, aktorów czy uczestni¬ ków misteriów (zwłaszcza tych mieszkających w pobliżu miejsca wystawiania misterium, którzy mają okazję zdobyć wiele dodatkowych informacji na temat przedstawień). Z czasem moje badania nad misteriami przerodziły się w swoiste oczekiwanie na kolejną taką anegdotę. Rola dowcipu w narracjach na temat misteriów Opowiadane anegdoty mająjeszcze bardziej zainteresować samym misterium, uczestnictwem w nim, przeżywaniem go. W pewien sposób uatrakcyjniają opo¬ wieść o nim, i choć pojawiają się często w najmniej oczekiwanych momentach narracji, najwyraźniej z tymi właśnie opowiastkami kojarzą się organizatorom czy uczestnikom misteria, w których brali udział. Jeżeli w wypowiedź na temat pobożnego skupienia podczas Drogi Krzyżowej wpleciona zostaje nagle dowcip¬ na dykteryjka, nie znaczy to, że rozmówca nie żywi szacunku do przedstawień Męki Pańskiej i nie rozumie powagi wydarzenia. Znaczy to tyle, że w pamięci osób, które brały udział w misteriach, wydarzenia te mają co najmniej dwa obli¬ cza — to pobożne, poważne, kontemplacyjne oraz to ludyczne, wesołe. A także, iż samo doświadczenie i narracja o tym doświadczeniu to niejednokrotnie dwa różne zagadnienia. Wprawdzie stykają się one ze sobą, nie znaczy to jednak, że drugie wiernie odzwierciedla pierwsze. Dopiero porównanie formy uczestnictwa w misterium — najczęściej skupionej, poważnej, poruszającej — ze sposobem opowiadania o nim, często dowcipnym czy złośliwym, zarysowuje obraz zja¬ wiska. Przedstawienie wielkanocne jest nie tylko pobożnym, uroczystym wyda¬ rzeniem, ale także atrakcją, choć i zarazem trudnym zadaniem. Osobom, które w nim występują od lat, czasem powszednieje na tyle, że nawet podczas odgry¬ wania roli trudno powstrzymać się od śmiechu. Nie dlatego, że bawi je prezento¬ wana historia, lecz dlatego, że śmiesząje zachowania kolegów, ich błędy. Śmiech pozwala im także zmierzyć się z niełatwym wyzwaniem — odtworzeniem Pasji Chrystusa. Wydarzenia religijne są jednak dla wiernych nie tylko możliwością manife¬ stacji własnej pobożności, sposobem realizacji potrzeb duchowych. Stanowią �191 Misteria Męki Pańskiej od kuchni również swoistą atrakcję i rozrywkę . Podobną funkcję pełnią misteria. Są one wydarzeniem wyjątkowym — takim, w którym uczestnictwo zapamiętywane jest ze względu na towarzyszące mu doznania religijne, jak też ze względu na jego niecodzienność. Dlatego o misteriach można opowiadać jako o wydarzeniach do¬ niosłych, ale także jako o atrakcji, zdarzeniach szczególnych, a czasem, w pew¬ nych momentach, zabawnych. Nie twierdzę jednak, że misteria mają coś wspólnego z tak szeroko opisywa¬ nymi wydarzeniami karnawałowymi . Wręcz przeciwnie — ich aspekt ludyczny nie wynika z formy zdarzenia, jego przebiegu, owego słynnego odwrócenia. Same w sobie przedstawienia wielkanocne są niezwykle uroczyste, poważne. Nie ma w nich miejsca na odwrócenie wartości. Te są wyrażane wprost, choć osadzo¬ ne w niezwykle atrakcyjnej oprawie. Przedstawienia wielkanocne, uczestnictwo w nich nie są więc zapamiętywane jako wydarzenia jednowymiarowe, wyłącz¬ nie uroczyste i nabożne. W świadomości i pamięci moich rozmówców stawały się jednymi z ciekawszych i barwniejszych doświadczeń ich życia. Dzięki temu w narracjach występują również lekkie, dowcipne anegdoty, które jeszcze dobit¬ niej podkreślają związek organizatorów, aktorów i uczestników z misterium. W moim przekonaniu, opowiadanie dowcipnych historii świadczy właśnie o szczególnej, można powiedzieć intymnej, relacji z misterium, o pewnym wy¬ jątkowym związku między wydarzeniem a jego organizatorami czy uczestnika¬ mi. Zostaje wtedy zniwelowany dystans między opowiadającym a wydarzeniem. Komplikuje się jego postawa wobec misterium — z bogobojnej staje się o wie¬ le bardziej złożona. Stosunek do przedstawienia Męki Pańskiej wzbogaca się o dodatkowe wymiary, w tym zażyłość, pozwalającą na dowcipkowanie nawet z tak poważnego wydarzenia. Znamienne, że owe zabawne historie pojawiają się w ustach osób od lat związanych z misterium. Jednorazowi uczestnicy czują zbyt duży respekt do prezentowanych wydarzeń lub nie mają wiedzy, by takie historie opowiadać. Wart uwagi jest też sposób opowiadania tych dykteryjek. Na papierze niezwy¬ kle trudno go oddać. Obawiam się, że pozbawione gestykulacji i mimiki narra¬ torów dykteryjki wiele stracą. Jak bowiem oddać gesty, artykulację i miny osób opowiadających o podsypiającym, niegodnie przeżuwającym ostatnią wieczerzę czy podpitym apostole? Jak opisać ruchy rąk prezentujące finezyjnego fikołka, jakiego wykonała owieczka spadająca z rampy? I jak przedstawić skoki i piski naśladujące reakcje poparzonego aktora? Postaram się opisać je tak, jak zaryso¬ wały się w mej pamięci — jako barwne narracje stanowiące świadectwo, że tu, na ziemi, trudno bez potknięć i błędów odtworzyć świętą historię. 5 6 Na określony rodzaj przyjemności dostarczanej przez sacrum zwraca uwagę również H. Mamzer (2005). Temat zabawy, zjawisk ludycznych, jest często podejmowany przez badaczy, lecz zazwyczaj inter¬ pretują go w kategoriach karnawału, również wtedy, gdy przedmiotem dociekań są wydarzenia religijne (por. Grochowski 2000; Świtała-Trybek 2000). 5 6 �192 Kamila Baraniecka Opowieści o zwierzętach Pierwsza grupa opowieści zabawnych to narracje o zwierzętach jako naj¬ mniej subordynowanych wykonawcach przestawień wielkanocnych. Zwierzęta niejednokrotnie są upragnionym przez twórców misteriów elementem, gdyż ich obecność dobitnie świadczy o sukcesie starań, by jak najdokładniej oddać re¬ alia, w jakich miały miejsce ostatnie chwile życia Jezusa. W wyobraźni reży¬ serów misteriów pojawiają się zatem żołnierze rzymscy dumnie paradujący na koniach przed oczami uczestników. A wjazd Chrystusa do Jerozolimy (czasem scena ta zostaje oderwana od misterium i w Niedzielę Palmową epizod ten od¬ grywa ksiądz podczas procesji poprzedzającej mszę) wymaga przecież osiołka. Nad przedsięwzięciami, w których konieczne jest nakłonienie zwierząt do gry w misterium — choć w odniesieniu do wydarzeń kościelnych wyrażenie to może wydać się niestosowne — zdaje się wisieć fatum. Wjazd do Jerozolimy jest sceną, która pomysłodawcom jej przedstawienia przysporzyła zapewne najwięcej siwych włosów, komentatorom misteriów zaś — najwięcej uciesznych dykteryjek. Na ogół problemy wynikają z tego, że zwie¬ rzę nie chce wypełniać wybranej dla niego roli. Jak mi opowiadano (historia ta, podobnie jak pozostałe anegdoty, była elementem poważnej opowieści o miste¬ rium), przed planowanym na Niedzielę Palmową misterium w Kalwarii Pacławskiej odbyć się miała szczególnie uroczysta suma. Mieli w niej brać udział prze¬ brani już aktorzy wcielający się w role apostołów — każdy z liściem palmowym w ręku, a główną atrakcją miał być ksiądz wjeżdżający przez kościelną bramę na czele procesji. Plan ten jednak nie powiódł się w stu procentach. Odbyła się oczy¬ wiście suma i procesja, lecz „Wjazd do Jerozolimy" przekształcił się w „Wejście do Jerozolimy". Pomysłodawca inscenizacji był najwyraźniej minimalistą, gdyż do całego przedsięwzięcia wypożyczył kucyka i to na nim ksiądz miał dumnie przekroczyć kościelną bramę. Ale on nie wjechał na tym kucyku, bo okazało się, że kucyk za słaby. A proboszcz... za mocny. I kucyk nie dał mu rady (kobieta, ok. 50 lat, widz misterium, Kalwaria Pacławska). 7 Słowa te, na pozór wyważone, wypowiedziane zostały przez rozmówczynię zanoszącą się śmiechem i rękami ukazującą, co też stało się z nogami kucyka. Ksiądz bramę przekroczył pieszo, kucyka trzymając za uzdę. Lecz wyobraże¬ nie o dumnym wjeździe przez kościelną bramę dalej tliło się w umysłach or¬ ganizatorów obchodów Niedzieli Palmowej. W kolejnym roku postanowiono wypożyczyć konia. Moja rozmówczyni trzeźwo zauważyła, że koń może więcej Cytaty z rozmów pochodzą z materiałów zebranych przeze mnie podczas badań terenowych nad zagadnieniem misteriów. 7 �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 193 udźwignie. Jednak koń najwyraźniej nie spełniał wszystkich oczekiwań, gdyż zmieniono zdanie i postanowiono do tej ważnej sceny sprowadzić osła, i to... z Włoch. Czy była to tylko pogłoska, czy też zamiar prawdziwy, nie wiadomo, bowiem zwierzę nie dotarło na czas. Ksiądz po raz kolejny bramę kościoła prze¬ kroczyć musiał pieszo. Takie wejście najwyraźniej było zbyt zwyczajne i , aby ową pospolitość usprawiedliwić, wierni opowiadają, jakież to przeciwności losu nie pozwoliły księdzu dosiąść wierzchowca, czyniąc tym samym z wydarzenia zwykłego niezwykłe i jednak zabawne, mimo dostojeństwa pierwowzoru, jakim był wjazd Chrystusa do Jerozolimy. Nie należy jednak zapominać, że ową niezwykłość zawdzięczać należy bo¬ haterom drugoplanowym, czyli zwierzętom. Te, które mają zagrać w scenach wjazdu do Jerozolimy, obciążone są najwyraźniej jakimś „wspólnym defektem", ponieważ w wielu przypadkach próba przedstawienia tej sceny kończyła się po¬ dobnie, a czasem nawet o wiele drastyczniej. Zadziwia wszakże niesłabnący za¬ pał, z jakim reżyserzy misteriów usiłują dopełnić swego dzieła. Gdy zawodzi jedno zwierzę, zastępująje następnym, gdy i to zawiedzie, kolejnym, aż na końcu zostaje pozbawiony asysty człowiek. Był osioł, na nim miał wjechać Jezus do Jerozolimy. W pierwotnej wersji miał być osioł, i jeśli dobrze pamiętam, to nawet go pożyczyli skądś, ale nie chciał współ¬ pracować. Potem osła zastąpiono koniem, ale Jezus został z niego zrzucony, poza tym koń bał się chodzenia po rusztowaniu, więc ostatecznie Jezus musi chodzić jak człowiek, czyli na własnych nogach (mężczyzna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Na własnych nogach, ale nie znaczy to, że z pustymi rękami. Jezus miał nieść podczas wejścia do Jerozolimy baranka, byłby symbol dobrego pasterza, ale on [aktor — K.B.] chyba nie ma dobrej ręki do zwierząt i owca nie była z tego powodu zadowolona. Podczas jednej próby spadła, beknęła i uciekła. I tak zakończyła się jej kariera w przedstawieniu (mężczyzna, j.w.). Czy też dobitniej: I potem Jezus łaził z taką owcą, ale raz spadła i się złamała albo i nie, ale od tej pory już nie ma żadnych zwierzątek (mężczyzna, j.w.). Wrażliwemu czytelnikowi lepiej nie przybliżać uciechy w oczach opowiada¬ jących i obrazowych gestów, jak też wyglądał lot owej nieszczęsnej owieczki. Śmiech wzbudzają nie tylko wypadki samych zwierząt, ale również wypadki lu¬ dzi wskutek ich kontaktu ze zwierzętami. Szczególnie niebezpieczne dla aktorów są konie, gdyż zwierzęta te łatwo się płoszą i trudno je wtedy opanować. �194 Kamila Baraniecka I w tym tłumie, jak jeszcze te konie w tym tłumie tam wariują, to było kilka mo¬ mentów niebezpiecznych, tam raz jeden oberwał od konia kopytkiem, ale tylko stracił oddech (mężczyzna, j.w.). Wyobraźmy sobie towarzyszący tej wypowiedzi chichot. Bez niego ta opo¬ wiastka mogłaby być równie dobrze poważną, ba, niemal tragiczną. Ale jest żar¬ tem, udowadniającym, że przy okazji misterium można się też dobrze bawić. Jeśli nie podczas przeżywania go, to przynajmniej wspominając je. Jednak zawsze w „starciu" ze zwierzęciem, dzięki ludzkiemu sprytowi, pozo¬ staje cień nadziei na pomyślne zakończenie. Miał być wjazd do Jerozolimy na ośle. Osioł nie był skory do współpracy, ale było dwóch silnych apostołów (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Opowieści o ludziach Kolejną serię narracji zabawnych można określić jako przygody aktorów. Jest ona równie bogata jak zestaw opowieści o zwierzętach, a nawet można pokusić się 0 stwierdzenie, że cechuje j ą większa wewnętrzna różnorodność. Głównym tema¬ tem tych opowieści także są niespodziewane bądź wynikające z braku ostrożności wypadki lub nieprzewidywalne zachowanie osób biorących udział w misterium. Być może nie wypada śmiać się z cudzego poświęcenia, ale role Chrystu¬ sa oraz łotrów są najtrudniejsze technicznie, a przez to i najbardziej obciążone ryzykiem (w tych misteriach, które prezentują scenę ukrzyżowania). Misteria niejednokrotnie odbywają się, gdy jest jeszcze zimno, a odarcie z szat i przy¬ mocowanie do krzyża na kilkanaście minut bywa doświadczeniem dotkliwym. 1 choć większość osób opowiadając o trudnym losie krzyżowanych, docenia ich wkład i poświęcenie, najstraszniejsze wydarzenia przekuwa w dowcip, zgodnie z powiedzeniem: „jeszcze kiedyś będziemy się z tego śmiali". Ale czasami się zdarza, że jest taki ziąb. Ze względów zdrowotnych, to jeden łotr, karetka go odwiozła zaraz po misterium, bo wpadł w taki szok termiczny. No, było dosyć zimno, około 3 stopni, a oni rozebrani tam biegali i wisieli na tym krzyżu z 15 minut, to tak. No. I tam jeden o mało co spadł z krzyża. Bo oni są przyczepieni do tego krzyża linami za nadgarstki i sznurami i on się tak trząsł, że się to wszystko prawie porozwiązywało, nie, i musieli go szybko ściągać, bo by zleciał (mężczy¬ zna, ok. 25 lat, organizator misterium, Poznań). Znów, gdyby śmiech opowiadającego nie naprowadził słuchacza na właściwą interpretację tej historii, można by j ą odczytać jako smutną. Lecz w dowcipie często znajduje się szczypta okrucieństwa — tak zwany czarny humor stanowi �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 195 wręcz o pewnym wysmakowaniu. A dygotanie z zimna na krzyżu, oprócz podzi¬ wu dla wytrzymałości aktora, daje też powód do uciechy. Jednak nie tylko pogoda, ale i obiekty materialne płatają figle organizatorom misteriów oraz aktorom. Pamiętam takie coś, że próba generalna była w czwartek i zawaliła się scena pod aktorami. Wtedy używaliśmy podestów takich na Boże Ciało, i taka mała była sce¬ na. Ona się właśnie zawaliła, a tam cały tłum ludzi był na niej i . . . nie wytrzymała (mężczyzna, ok. 35 lat, aktor, Poznań). Szczęśliwie nikomu nic się nie stało, więc wspomnienie osób spadających ze sceny w najmniej spodziewanym momencie potrafi rozbawić. A sceny wyko¬ rzystywane w misteriach posiadają pewne cechy wspólne — w wielu miejscach, gdzie wystawiane są misteria, zdają się czyhać na zdrowie aktorów. Tu wtedy wszyscy siedzieli pod tą sceną i wiatr j ą podniósł, tak się przewróciła do przodu. Pierwszy raz w życiu widziałem coś takiego — pobili rekord na sto me¬ trów! (mężczyzna, ok. 30 lat, organizator misterium, Bydgoszcz). Choć opis tych zdarzeń przypomina raczej próbę odtworzenia scen z komedii slapstickowej i na pozór nie kojarzy się w żaden sposób z opowieściami o Miste¬ rium Męki Pańskiej, inne historie potwierdzają, że pozory mylą. Szczególnie niewdzięcznym do inscenizacji epizodem jest, jak się okazuje, obecne w niektórych misteriach wieszanie się Judasza. Przedstawienie samobój¬ stwa Iskarioty nie jest łatwe — wymaga skomplikowanych zabiegów technicz¬ nych, ostrożności, by osobie wcielającej się w jego rolę nie stała się krzywda, lecz nawet przy zachowaniu wszystkich środków bezpieczeństwa pewnych sy¬ tuacji nie da się przewidzieć. I choć można by je skwitować stwierdzeniem: „ot, wypadek przy pracy", twórcom i uczestnikom misteriów zapadają one w pamięć na długo. Jednym, jako żart do opowiedzenia znajomym, innym — jako porażka. Jak bowiem można się zachować, kiedy podczas pełnej napięcia i tragizmu sceny Judasz próbuje odebrać sobie życie, ale jak na złość... nie może zawisnąć. Tylko akcja taka była, bo on nie mógł się powiesić, że tak powiem. To nam napraw¬ dę nie wyszło. Nie wyszło, bo Judasz jakiś problem miał z uprzężą. Nie, on na szyi miał takie szelki zrobione, takie od wspinaczki, nie, i tylko musiał sobie zahaczyć. I coś mu tam nie wyszło z tym hakiem, nie, i nie mógł się powiesić, nie. Boże, ile on się wieszał (kobieta, ok. 30 lat, widz misterium, Bydgoszcz). Sytuacja była dramatyczna, gdyż w czasie, kiedy aktor grający Judasza moco­ wał się z frymuśną uprzężą, pozostali nie potrafili należycie docenić jego wysił¬ ków i zachować należnej wydarzeniu powagi. �196 Kamila Baraniecka No i Judasz się wieszał. Na próbie wychodziło wszystko rewelacyjnie, a na miste¬ rium nie mógł się powiesić. Scena tragiczna, a tu ludzie po prostu leją [ze śmiechu — K.B.], no bo nie może się powiesić (mężczyzna, ok. 50 lat, organizator miste¬ rium, Bydgoszcz). W ten sposób epizod tragiczny stał się ulubioną sceną komiczną, o której nie¬ mal każdy opowiadający o misterium wspominał, podkreślając, że „na próbach wieszał się doskonale, jak zawodowiec, tylko na misterium mu nie szło". Scenę samobójstwa Judasza określić można jako pechową, ponieważ niejednej osobie wcielającej się w tę postać niezależne od niej okoliczności przeszkodziły w popi¬ sie aktorskim. Pozostały one jednak w pamięci uczestników przedstawienia jako wydarzenia godne przekazania. A Judos leciał wiesoć się na sosno. Tu była Kalwaria, która idzie jakoś tu i leciał się wiesoć, a kobieta posła się wysikać pod to sosno. I ona tak stoi pod to sosno, a tam tylko słychać wrzask [obojga — K.B.]. To ja to zapamiętoł (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Takie wypadki niewątpliwie zapadają w pamięć. Co więcej, często to właśnie one pierwsze przychodzą na myśl na hasło „misterium". Można rzec, że głębokie doświadczenia, jak wskazuje ich nazwa, kryją się w głębi duszy, a lekkie, zabaw­ ne wspomnienia, choćby o niefartownym Judaszu, pojawiają się w pamięci „jak na zawołanie". Bohaterom tych opowieści zapewne nie zawsze było do śmiechu, ale z cu¬ dzego nieszczęścia przecież śmiać się najłatwiej. Zwłaszcza jeśli ma ono miejsce w szczególnych okolicznościach, na oczach wielu osób i gdy całkowicie zaburza obmyślony przebieg wydarzenia. I tak i pochodnie ze smoły my mieli. Pamiętacie, jak Włodek se wlali [chodzi o to, że to Włodkowi nalali — K.B.] za kark smołę. Jak się sarpoł, nieboscyk stary, ojej (mężczyzna, ok. 70 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). Historię o gorącej smole wlanej apostołowi za kołnierz zasłyszeć można z wie¬ lu ust, gdyż wyobrażenie nieszczęsnego, poparzonego i podskakującego aktora, któremu sytuacja nie pozwoliła na natychmiastowy odwet, budzi powszechną wesołość. Chodziliśmy po polu, eee apostołowie mieli takie pochodnie. Takie kije, na tych ki¬ jach były takie puszki jak z konserw, do tego było nałożone takiej smoły i ta smoła siępoliła, nie. I to się tak loło. Japamiętom, jak to jeden drugiemu gdzieś tam skrzy­ wił, za kark wloł, jak ten klął. Goda, jakby to nie było to świnte misterium, to jakbym ci wpieprzył tą pochodnią w łeb, to... No bo jak ten mu tej gorącej smoły naloł, to wnet by się byli pobili (kobieta, ok. 75 lat, aktor/widz misterium, Zawoja). �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 197 Jak widać, opowieści o zabawnych zdarzeniach towarzyszących misteriom nie mają jakiejś wyrafinowanej konstrukcji; można nawet zastanawiać się, czy w rze­ czywistości są takie śmieszne. Jednak, gdy uruchomimy wyobraźnię, gdy uzmy¬ słowimy sobie, że wszystko to miało miejsce podczas starannie przedstawianego, poważnego w swoim charakterze misterium, nabierają one komizmu. Nie można się bowiem nie roześmiać, gdy dwóch dorosłych, postawnych mężczyzn, grających w misterium rzymskich żołnierzy, z dumą opowiada, jak po targu w pobliskim mia¬ steczku goniły ich starsze panie, wygrażając, że za męczenie Pana Jezusa przyjdzie im zapłacić. Nie sposób było oprzeć się wrażeniu, że uczestnictwo w tej cudacznej pogoni zaważyło na ich osobistym stosunku do przedstawienia. Konkluzje Opowiadane komiczne anegdoty naświetlają jeden z wielu wymiarów odbie¬ rania misteriów Męki Pańskiej. W narracjach uczestników misteria to wydarzenia nie tylko dostojne, nabożne, ale również zabawne. Przedstawienia wielkanocne, mimo iż prezentują świętą treść i święte postaci, rozgrywają się jednak w ziem¬ skim porządku. Owe nieprzewidziane sytuacje, uśmiech towarzyszący opowia¬ daniom o misteriach, wyraźnie pokazują, że przedstawienia te noszą znamiona wszelkich ludzkich działań. Przeplatanie poważnych wypowiedzi na temat misteriów wielkanocnych dow¬ cipnymi dykteryjkami podkreśla niedoskonałość ludzkich poczynań. Wykazuje, że twórcy i uczestnicy przedstawień nie aspirują do uznania efektów ich pracy za święte, przeciwnie — godzą się z ich ludzkim, a przez to ułomnym charakterem. Dlatego też zachowane w pamięci opowieści o misteriach odzwierciedlają takąż naturę ich uczestników. Śmiech dotyczący misteriów oswaja ze zjawiskiem, ale poprzez poczucie bliskości, a nie zyskanie dystansu, jak bywa to w przypadkach, gdy dowcip jest raczej smutnym ratunkiem — przy oswajaniu śmierci czy choro¬ by. Uciecha wywoływana przez komiczne zdarzenia związane z przedstawieniami wielkanocnymi, czy to zaobserwowane, czy zasłyszane, czyni misterium wydarze¬ niem bliższym sercu, nie oddala od niego. O bliskości w tym przypadku nie stanowi bowiem jedynie głębia przeżycia, ale, co może zaskakiwać, także uśmiech, który pojawia się przy rozpamiętywaniu uczestnictwa w przedstawieniu Męki Pańskiej. Uśmiech ten ma w przypadku misteriów również pewną rolę terapeutyczną, zwłaszcza dla występujących w nich aktorów. Części z nich trudno jest się zmie¬ rzyć z występem w takim wydarzeniu — podniosłym, traktującym o świętości. Między możliwościami człowieka, by zagrać postać, czy to dobrą, czy złą, to¬ warzyszącą Chrystusowi w ostatnich dniach jego życia, a religijnym oryginałem całego wydarzenia tworzy się ogromna przepaść. Nie sposób odtworzyć ideał, ale można zmniejszyć tę przepaść — właśnie za pomocą śmiechu. Opowiadanie dykteryjek na temat misterium zbliża do niego przede wszystkim osoby bezpo- �198 Kamila Baraniecka średnio biorące w nim udział, nie tylko czyniąc z przedstawień wielkanocnych wydarzenia miłe sercu, ale także redukując dystans do świętości. Śmiech jest w tym przypadku rodzajem mediatora między niebem a ziemią, między „szarą rzeczywistością" a idealną „niebieskością". Dlatego też w narracjach na temat misteriów Męki Pańskiej, opowieściach zestawiających ze sobą porządek ziem¬ ski z porządkiem boskim, pojawiają się dowcipne anegdoty. Śmiech występuje „najwyraźniej wtedy, gdy niedojrzałość i niedoskonałość mierzą się z tym, co mistrzowskie i idealne" (Wasilewski 2002: 163). Humor służy również rozładowaniu napięcia, swoistemu odreagowaniu świę¬ tości (Apte 1986: 169-172), która zobowiązuje do powagi, do refleksji. Utrzyma¬ nie niezmąconego religijnego skupienia przez dłuższy czas jest jednak trudne, więc wówczas wkracza humor, pozwala rozładować nabudowane napięcie i na nowo podjąć wysiłek pobożności. W przypadku misteriów, by zrzucić z siebie obciążenie spowodowane prezentowaniem boskiej historii, trzeba się czasem z owego przedstawiania zaśmiać. Zastanawiając się nad zjawiskiem misteriów wielkanocnych, nad sposobem opowiadania o nich, można podkreślić różnicę między obecnymi w przedstawie¬ niach Męki Pańskiej boską materią a ludzką formą. Pierwsza, stanowiąca treść misteriów, w opowieściach o nich jawi się jako nienaruszalna świętość. Stanowić może przyczynek do refleksji, impuls do szczególnego doświadczenia czy też kanwę narracji nazywanej przeze mnie poważną. Druga, choć usiłuje dostoso¬ wać się do boskiego wymiaru zdarzenia, ze swej natury jest ułomna, a zatem czasem zawodzi. A skoro tak, podlega krytyce, której efektem są także dowcipy. Ludzka forma misteriów tworzy tło zarówno dla narracji poważnych, jak i hu¬ morystycznych. I choć pozornie może się wydawać, że w żadnym wypadku nie wolno śmiać się z misteriów Męki Pańskiej, przekonanie to ulega zmianie, gdy spostrzeżemy, co w rzeczywistości stanowi przedmiot żartów. Nie jest to boska materia, świętość, a jedynie próba ogarnięcia jej za pomocą ludzkiego działania. Co więcej, takie naśmiewanie się z człowieczej próby przedstawienia boskiego porządku może świadczyć wręcz o pewnej pokorze. O poczuciu, że człowiek nie jest władny prawdziwie oddać świętości, a zatem śmiech z podejmowanych przez niego prób jest jak najbardziej uprawniony. Słowa kluczowe: przedstawienia religijne, misteria Męki Pańskiej, komizm sytuacyjny BIBLIOGRAFIA Apte M.L. 1986 Humor and Laughter. An Anthropological Approach, New York: Cornell University Press. Bystroń J.S. 1960 Komizm, Wrocław: Wydawnictwo im. Ossolińskich. �Misteria Męki Pańskiej od kuchni 199 Gieryszewska K. 1992 Interpretacja postaci Judasza, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 39-42. Grochowski P. 2000 Śmiech karnawałowy w tradycyjnych inscenizacjach obrzędowych, w: A. Stoff, A. Skubaczewska-Pniewska (red.), Teoria karnawalizacji. Konteksty i in¬ terpretacje, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 157-180. Krzyżanowski J. 1965 Anegdota, w: J. Krzyżanowski (red.), Słownik folkloru polskiego, Warsza¬ wa: Wiedza Powszechna, s. 19. Mamzer H. 2005 Baranek na talerzu. Ponowoczesne meandry konsumpcji, w: J. Grad, H. Mamzer (red.), Kultura przyjemności. Rozważania kulturoznawcze, Poznań: Wydawnictwo Naukowe U A M , s. 27-36. Nowacki K. 1960 Misterium w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny" 3-4, s. 453¬ -482. Simonides D. 1981 Księga humoru ludowego, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Świtała-Trybek D. 2000 Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Wasilewski J.S. 2002 Śmieszny, diabelski, święty. O tricksterskim splocie wątków w postaci św. Piotra, w: M . Kapełuś, A. Engelking (red.), Fascynacje folklorystycz¬ ne, Warszawa: Agade, s. 159-164. Wieczorek A. 1992 Komizm św. Piotra, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 2, s. 45-47. Zowczak M . 2000 Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław: Wydawnictwo FUNNA. Kamila Baraniecka A PASSION PLAY FROM THE INSIDE. JOKES I N T H E STORIES A B O U T EASTER PLAYS (Summary) The article describes the relation between humour and religion, using Polish Passion plays as an illustration. The author focuses on jokes present in narrations about Easter plays. Although humour is not part of Easter play scenarios, it is a permanent feature of narrations about Passion plays. However, jokes are not about things divine, the holy story depicted in the play, but about the imperfections of people or animals and accidents happening during the plays. �200 Kamila Baraniecka A n anecdote is a kind of a bridge linking the unattainable divine ideal with human competencies. It bridges the gap between perfection and imperfection; it helps to tackle the difficult task of staging an evangelical story. Laughter helps both the actors and play organisers to carry the burden. A t the same time, it is a way to ease the tension, which is present during the active involvement in the Passion plays. Amusing narrations about Passion plays also show the complex attitudes of people to such plays. It is mainly people involved in the preparations of the plays who tell anecdotes. While joking about the Passion play, they express their perception of the gap between the divine ideal and the human performance. Key words: religious plays, the Passion, situational humour � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26698652d0f774dd49aebf7f510180bb.pdf 25545f99e0534101a9ddb841fd670226 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1916 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource Chicago - spoleczność polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1778 Title A name given to the resource Kluby parafii Zaborów w Chicago i ich działalność na rzecz rodzinnych wsi / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.219-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(1 ,C:~'SZARD KANTO/{ ',:,;>.versytet Jagiellot'lski : ,.<ytut Badat'l Polonijnych :;.'/aków .',KLUBY PARAFII ZA'BORÓ'W W CHICAGO I ICH DZIAŁALNOSĆ ::"J' A RZECZ RODZINNYCH WSI. WPROWADZENIE DO TEMATU \Y s t ę P Podczas badań w parafii Zaborów kolo Brzeska, przeprowadzonych :v latach 19812 - 83 przez Katedrę EtnograJii Słowian Uniwersytetu Ja;:.odlońskiego, zebrano bogaty material na temat emigracji zarobkov,;ej ~ ~ego terenu i jej wpływu na cywilizacyjny i kulturalny postęp lud:~(:.~ci. Szersze opracowanie tych materiałów przedstawione zostanie na :':'1ym miejscu 1, tu skoncentruję się na prezentacji istniejących w Ch:': c.:,;,;o klubów parafii zaborów i ich działania na rzecz rodzinnych \v::;:. Z;,prezentowana perspektywa ma oczywiście słabą stronę, jest nią nie:"ostateczna znajomość warunków w jakich powstawały i trwały oma"\::~me kluby w polonijn.ym środowisku Chicago. Można powiedzieć, że ~.. ",' poniższych rozważaniach kluby parafii Zaborów działające w Chicago, ;cstaną w znacznym stopniu przedstawione z perspektywy Starego Kra;~" tak jak mogą być postrzegane i oceniane przez tę część mieszkań(,~V badanego terenu, która nigdy w Chicago nie przebywała i w pr3:;;(;h klubów nie brała udziału, mając je jedynie z efektów, jakie można : ;;obserwować w rodzinnej wsi. Literatura na temat klubów małapolskich jest dość uboga. Jedyna .:::aca syntetyczna autorstwa publicysty Włodzimierza Wnuka, będąca ,fzultatem pobytu i studiów w Stanach Zjednoczonych, choć bagau ',v fakty, nie wyczerpuje bynajmniej zagadnienia 2. Jest. prawda że ccn;1:tm. rodzajem informacyjnego wstępu do socjologicznej analizy organ iZagraniczne migracje zarobkowe w tradycji i wspó/,cześnie. Rapar:Ifii Zaborów (gmina Szczurowa, woj. Tarnów), "Rocznik Ta,'f:Gwski" (w druku); tenże, Miejsce Chicago we wspó/c::csnych migracjachzorob~ " wych Ludności parafii Zaborów (woj. Tarnów), "Przegląd Polonijny", R. 10; l'9S,';', I ..:[;rt 7. R. Kantor, :: badań w :~. " W. Wnuk, Zwfq::ck KLubów MaLopoLskich ',',goż, Sto KLubów MaIopolskich [w;] Szarotki lU Ameryce, rosnq w \\'"rszawa 1974: zob, Warszawa 1961. Chicago, �220 Ryszard Kantor zacji, które odegrały poważną rolę zarówno wobec zbiorowości polonijnej, która je powołała, jak i przede wszystkim wobec regionu, z któreg'l emigranci się wywodzili. Praca taka, miejmy nadzieję, kiedyś powstanie tu ograniczę się do przedstawienia znanych obecnie faktów i wstępnej ich oceny. Baza materiałowa do bardziej pogłębionych studiów istnieje; kluby - j-ak każda organizacja - posiadają swoje mniej lub bardzie,: bogate archiwa, które należałoby spenetrować :1. Należałoby równie l przeprowadzić wyczerpujące wywiady z żyjącymi jeszcze dzialaczaml. Pewną ilość informacji dostarczyć mogą również wydawane przez kluby okolicznościowe publikacje 4 oraz statuty. Materiał ten jednak w szerszym wyborze nie jest w Polsce dostępny, co oczywiście utrudnia pracę. Poniższe uwagi bazują do pewnego stopnia na wywiadach przeprowadzonych z byłymi działaczami klubów, mieszkających obecnie w Polsce. Dzieje Zaborów i współczesna w Chicago działalność klubów parafi; Parafia Zaborów obejmuje wsie: Zaborów, Dołęga, Kwików, Pojawie oraz Księże Kopacze. Stosunkowo niewielki obszar niskich gatunkow{; gruntów oraz rozrost ludności spowodowały, że już w drugiej połowi.: XIX wieku wsie te były wyraźnie przeludnione. PaTa'fia w tym czasi:: osiągnęła stan ok. 25,00 dusz i do chwili obecnej utrzymuje go. Cab nadwyżka ludności rozeszła się po świecie. Pomijając migracje w obrębie kraju, mieszkańcy parafii Zaborów wyruszali na poszukiwani!o pracy do Prus, Danii, Francj,i a przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych 5. Migracje do Prus i Danii miały charakter sezonowy, rzadko prowadziły do osiedlania się na stałe w tych krajach i po pierwszej wojnie światowej niemal całkowicie ustały, natomiast wyjazdy do Franc.}: trwały jeszcze w okresie międzywojennym i ustały dopiero po drugiej wojnie światowej: Doprowadzały niejednokrotnie do osiedlania się tam na stałe, lecz w większości przypadków zerwana została więż między wsią macierzystą a emigrantami i ich potomkami. ZUgelnie odmienniE' przedstawiała się kwestia emigracji do Stanów Zjednoczonych. 3 Czekają na przebadanie materiały zgromadzone przez Konsulat R.P. w Chicago w okresie międzywojennym a dotyczące działalności organizacji polonijnyel, "N Chicago. Obecnie zespół ten znajduje się w Ar·chiwum Akt Nowych w Warszawie. 4 Zob. np. Pam·iętnik Jubileuszu 50-lecia To.warzys.twa Ratunkowego Kwikowa. Chicago 1"967; Pamiętnik Jubileuszu 50-lecia Klubu Dołęga, Chicago 19607i inne. 5 Szerzej na ten temat: K. Zawistowicz~Adamska, Społeczność wiejska. Doświadczema i rozważania 2 badań terenowych w Zaborowie, Łódź 194'8, wyd. 2 Warszawa 19'5'8; M. Wieruszewska-Adamczyk, Przemiany społeczności wiejskiej Zaborów po 35 latach, Warszawa 197'8. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 221 Pierwsze wyjazdy do USA, jak głosi miejscowa tradycja, zdarzały :Ję sporadycznie już w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Dopiero . ",dnak na przełomie XIX i XX wieku ruch ten przybrał masowy cha;'akter i spowodował rychłe powstanie w Chicago zaborowskiej "kolonii"'. Część emigrantów po kilku latach pobytu w Stanach Zjednoczonych ·'.:racała do kraju z zarobionymi pieniędzmi, część na stałe osiedlała się 'Y Chicago. Wedle wyliczeń wybitnego działacza ludowego, Jędrzeja Cierniaka, który pochodził z Zaborowa i żywo interesował się swoją vsią rodzinną, jedynie z niej - nie licząc innych wsi parafii - do (,kresu międzywojennego (tj. ok. 1913iO r.) wyjechało do Stanów Zjed','Jczonych 17!1 osób, z czego powróciło 518."W Ameryce - pisze J. Cier.'''ak - osiedliło się na stałe 113\ z czego 16 zmarło, 2 zginęły, a żyje 9'5, ~ których prawie wszyscy mają swoje rodziny" 6. Nie było to mało bio;~c pod uwagę, że w tym czasie, jak i dziś zresztą, Zaborów nie prze..,. ).Jaczał licz by 300 mieszkańców. Najniżej szacując, w Chicago w okresie ,~,zed pierwszą wojną światową zamieszkiwało w zwartych grupach .'.10 - 2'00 osób wywodzących się z Zaborowa. Doliczając emigrantów L. innych wsi parafii, nie przesadzimy określając całość grupy wywo(izącej się z parafii Zaborów, a zami€szkającej na stałe lub czasowo .J Chicago na 500 - 600 osób. To było grono, z którego rekrutowali się 2i;!ożyciele klubów, grono, które podtrzymywało finansowo kluby. Bezpośrednim bodźcem do zakładania klubów grupujących emigran:·;w z określonych wsi i zamierzających działać na ich rzecz .• ła pierw.::':3 wojna światowa i zniszczenia zaistniałe w jej wyniku. Mimo oder·..•ania od wsi rodzinnej, emigranci wiele wiedzieli o tragicznym źniwie 1"t 1914 - 19i15 (przejście wojsk rosyjskich pod Kraków, a następnie ich ~;frwrót). Co prawda, pierwszy klub regionalny, Klub Parafii Luszowice, ;J;jal powstać jeszcze przed wybuchem wojny, w 1912 roku 7, lecz doj:;ero w roku 1915 i następnych powstawały dalsze. Początkowo zakła(;ali je emigranci z powiatu Dąbrowa Tarnowska, a rychło w ślad za ,.jjmi poszli mieszkańcy Chicago wywodzący się z powiatu Brzesko. Ofi.cJalnic w początkach 1917 roku ukonstytuował się (nieoficjalnie miał działać już w roku poprzednim) klub pod nazwą Towarzystwo Ratunkowe ::':aborowa i Pojawia. W tym samym roku powstały dwa pozostałe kluby ~Jupujące wychodźców ze wsi parafii Zaborów: Klub Oświaty Wioski Dołęga i Klub Kwikowian. Tak zatem już pod koniec pierwszej wojny '.:Jiatowej działały trzy kluby zorganizowane przez wywodzących się c .jednej parafii emigrantów, kluby, które zaraz po wojnie przystąpiły • J. Cierniak, Zaborowska nuta, Warszawa 19'56 (wyd. l Zaborów 7 W. Wnuk, Związek Klubów ... , s. 20 -22. lS36), s. 128. �222 R'lIsZard Kantor do niesienia pomocy wsiom rodzinnym. Ten fenomen mQżna do pewne~::stopnia przypisać wysokiej swi~domości ludno~ci wiejskiej fowiaLu orz.'p:\:ie6o. i niektórych innych z tej części Malopobki. Teren ten był mil)seem żywej działalności ruchu ludowego już w ostatnich dziesięcioLciach wie-ieu XIX, a wywodzący się stąd emigranci wykazywali .l': s:ę wydaje wyższy niż przeciętny w tym czasie na wsi połskiej s~op:eń uspołecznienia 8. O celach i formach działalności klubów informują ich statuty. Przy 1rzyjmy się bliżej Konstytucji Klubu Wioski Dołęga!l. O tym, kto moż;~ r:ależeć do klubu, rozstrzyga art. l (zachowuję tu i na innych mie)E-cach oryginalną piwwnię): "Klub ma się składać z czlonków i członk~i\ [ochodzących z wiosó Dołęga i z tych, którzy mają żony lub mężó.': pDchodzących z w~oski Lołęga a zamieszkałych w Chicago. Oraz wszys;:y którzy chcą pracować dla dobra klubu z tym zastrzeżeniem że nie mog~' rościć żadnych pretensji do majątku Klubu i nie mogą być prezesn~ Klubu Dołęga". Jak z powyższego wynika, pełnoprawnym członkiem klubu może z&stać krajan przybyły do Chicago z Pob·ki. Traci on prawo członka (moi:", pozostać członkiem honorowym) w momencie opuszczenia na stałe Stall ·.i lllinois (art. 3" punkt g.). Kon~ekwencją tak sformułowanego artyku;u statusu był fakt. iż kolejne fale emigracji zarobkowej cza~owej. Z.-.dały szeregi aktywnych działaczy klubu. Dziś w Dołędze można prz(:prowadzić"ozmowy nie tylko z licznymi byłym szeregowymi członka,i;. klubu, którzy po latach powrócili do kraju, ale nawet z kolejnymi pr::=zesami. Pod tym względem kluby małopolskie w Chicago miały chara~(ter polonijno-polski, choć oficjalną działalność prowadziły jedynie PJ terenie USA, gdzie zostały zarejestrowane. Artykuł 2 określa statutowy cel działalności Klubu: "Celem klubu głosi - jest wzajemna pomoc naszym w wiosce Dołęga, oraz pochodz:icym z wioski Dołęga a zamieszkałym w Chicago, oraz inne tym podob!" oświatowe cele, mające łączyć nas z Braćmi naEzymi zamieszkały,r, (sic!) w Polsce". Niezależnie od pewnych niejasności sformułowania, rwca się w oczy fakt, iż statut klubu nie tylko deklaruje ogólne poparc;~ dla rodzinnej wsi, ale także dla jej mieszkańców-emigrantów, szukaj;:· cych szczęścia w Chicago. Kolejne artykuły ustalają "Warunki i Obowiązki Członków" (art.?; oraz "Przywileje członków" (art. 4). Artykuł 5 "Zastrzeżenia" okreś~} m.in. porządek posiedzeń i obowiązki urzędników, tj. prezeEa kluh.! jego zastępcy i sekretarza oraz co interesujące ustala minimah~: s Szerzej na ten temat ~ Konstytucja Klubu J. Cierniak, Zaborowska nuta ... , passim. Wioski Do!ęga w Chicago, Illinois, brak daty wyd. �KLUBY :'A~V\FlI ZAllOHOW 223 W CHICAGO ilo:,c czlon;~\)w ... Klub ma prawo egzystencji używania wszelkich prc':w i jJrzy\\-ilejów oraz uż~;wan;a fundusd:l\-v choćby tylko lU cz~onków ILlo (;zlon:~il1 \\-' nim się znajdowało. W razie gdyby ta liczba spadła jeszcz2 niżej. fundw:,ze Klubu obrócone być maj'l na najpotrzeunicjszy ccl .i<.-;~i ojt'jmuje art. 2"". Innymi słowy. gdy liczba członków spadnie poniżej m:nimum stat~!S0wCgO. należy fundusze klubu rozdysponować i zaprzestać dzialalnoś;;. Ja;~ dotąd. sytuacja taka nie miała miejsca. Wedle wywiadów minimLól Zd\\'SZC' bylo przekracz,me. choć jak się zdaje liczba aktywnych członkóv,; Klubu Wioski Dołęga nie przekraczała nigdy 20 - 2;). W u:'oczystościach jubileuszo\yych sądząc choćby po zdjęciach przy t2.1 o~~azji wykonywanych - brało zwykle udział do stu osób, wraz z dzic::ćmi i młodzieżćł. Stanowi to nie mniej jak 10 - ZnOju grupy wywodzą:~;': s:r:; z Dołęgi a mieszkającej na stałe lub tylko okresowo w ChicaC;J. Pozostale kluby. tj. Klub Zaborowian l Klub Kwikowian z:~ajdują;~f;' 'x podobnej sytuacji. Jedynq vv-ymierną korzyść dla czlonka klubu niesie zastrzeżony \V 2~~. 4 przywilej głoszący: ..W razie śmierci członka Klub daje kwiat i 0')~lugę przy pogrzebie \V liczbie G członków, płatnych z Klubu Dołęg'," v"ysokosci ~kładck (..podatków miesięcznych") statut nie określa; zmiC'niały sit; one przez ostatnie kilkadziesiąt laL W chwili obecnej, jak ::~ zdaje. nie przekraczają one 10 - 15 dolarów. Emigranci przybywajc:: .•.. z Polski i dorabiający się w Chicago mają zniżkę, płacą symboliczne::;G dolara. Pienicldze na działaJno':'ć. tj. na cele okre':'lone w statucie, g~> ~fladzone są przez klUJ poprzez organizowanie dochodowych impr:,=~: pi'.mików. zabaw. kiermuszy itd. \Vydawnietvva jU'bilcuszowe zawieraj,! nieco infornwcji na temat przeszlej i bieżącej działalności klubu i SpG~'() reklam. które pokryw8,F! koszty druku i czasem przyno~zą jeszcze rlcJchód. Niekiedy zdarzają się darowizny, nie tylko członków. klubu, 113 jego rzecz. Dotychczasowa dziablnośc Klubu Wioski Dolęga na rzecz rodzimEj wsi rysuje siC; niezmiernie imponująco \0. Najpoważniejszym osiągnięcie.n Klubu i osobiscie jego z8łożyciela i długoletniego prezesa, Francisz<ł AntoszC1. było wybudowanie szkoły podstawowej w I;ołędze (koszt",." 4 tys. dolarów). Ponadto Klub wypos8żył straż pożarną w sprzęt (800 chJ.larów). bjbliote:~ę gminną (100 dolarów) i przekazał w formie zapomó.s k{lkaset dolarów naj biedniejszym mieszkC1l1com wsi. W następnych htach. jeszcze w okresie międzywojennym. wybudowano we wsi z fuC1duszy Klubu Dom Ludo\-\')', remizę strażacką. a po drugiej wojnie swi:l:0 !:lfo:'macje rr,ater:.-J! powielony \\'las!1l': \Y. \\':lU". Zwiq.:('k \\' Chic3gv, 1974 r. !(/ubów ... : iI-1onografia wsi Dol~q:::, �224 RlIszard Kantor !cwej dofinansowano elektryfikację oraz - \v ostatnim okresie wybudowano kaplicę z pomieszczeniami do katechizacji. Ponadto Klub przyczynił się do budowy Domu Ludowego \,,; Zaborowie, do wyposażenla hościoła parafialnego w dzwony itp. Równie liczące się osiągnięcia mają także pozostałe klubu parafii Z,oD'Orów: Klub Kwiko,wian a zwłaszcza Klub mieszkar\ców Zaborowa, który cd 19126 roku, tj. od wycofania się z jego szeregów Pojawian (mają od :l'gO czasu odrębny Klub) przyjął nazwę Towarzystvva Obywateli Wioski Zaborów. W Zaborowie w wyniku hojności wszystkich klubów para hi powstał jeden z największych i naj,lepiej wyposażonych wiejskich Dornów Ludowych w okresie międzywojennym. O okolicznościach podjęcIa i reahzacji tej wielce ambitnej inicjatywy pisze J. Cierniak: .,Ostatecznym urzeczywistnieniem tej pięknej myśli (budowa Domu Ludowego - R.K.) zajęli się zaborowianie w Ameryce w roku 1925 ... I zaraz zaczęto zbierać fundusze drogą składek i różnych imprez dochodowych {np. odegrano w Chicago ,,'Za.borowskie wesele" autorstwa Cierniaka). C~astępnie (w czerwcu 19i29 r{)ku) przyjechał do wsi dzielny prezes 1'0'warzystwa, Paweł Majka, i na zebraniu miejscowych ludzi postanowiono yrzystąipić do budowy Domu Ludowego v,;edlug ogólnie ustalonego plana. Prezes Majka oświadczył. że zaborO\'v'ianie z z Ameryki kupią plac; i dostarczą pieniędzy na material budowalny. a miejscowi ofiarowali :>ię ;Jokierować bud{)wą i wykonać bezpłatnie wszelką robociznę ręczną i konną" 11. ,W 19129, r{)ku Towarzystwo wydało kolportowaną wśród spoJeczno':;ci pdonijnej w Chicago odezwę. w której tak apelowa lo do zaborowi,.,n i pozostałych mieszkańców parafii: .. A więc. Szanowni Rodacy i RDdaczki, których los rzucił razem z nami na obczyznq. aby pracq nieraz c;ężką zdobywać byt dla siebie i dla rodzin swoich. do Was apelujemy, jako współobywateli wioski tej, w której pierwsze światło dzienne zo·baczyliśmy, gdzie otrzymaliśmy pierwsze wykształcenie. któremu moż'~ dzisiaj wiele mamy do zawdzięczenia, albowiem bez niego trudno by było zdobywać warunki do życia. Wynieślimy także przede wszystkim pTzywiązanie do ziemi ojczystej. A więc lączmy się razem tutaj w jedrq cl'ganizację, która ma na celu nieść pomoc naszym rodakom za OC2c,I!l'm. Pomoc tym, którzy pomimo dobrych chęci nie są w stanie saml :.iTzeczywi·stnić dzieła tak zaszczytnego. jak wybudowanie Domu Ludo,vego - domu, w którym nasza młodzież mogłaby zdobywać wiedzę F1zez odczyty, urządzanie przedstawień i 'vV ogóle mogłaby si~ doksztai·cac na świadomych swego celu obywateli: w którym także i starsi m·,}gliby mieć posiedzenia, pogadanki i odczyty na temat rolnictwc~ itp. Jak II .J. Cierniak. Zaborowska 1ll~ta ... , s. 159. �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 225 \v kościele się zbieramy razem, aby wspólnie modlić się do Boga, tak do Domu Ludowego zbierać się i omawiać można sprawy, tyczące się ~l'aju, gminy i w ogóle tak, żeby dom ten stał się świątynią wiedzy" e. W istocie apel poskutkował, emigranci poza kupnem placu (koszt :' tys. złotych) nadesłali dodatkowo w latach 1930 - 19,34 4650 dolarów. /i~ składek tych oraz pracy miejscowych zaborowian powstał Dom Lu'wwy, duma zarówno społeczności chicagowskiej, jak i całej parafii Za:>')rów. J ak z tego widać, główna działalność klubów parafii Za borów pole·<dłCl'na organizowaniu i popieraniu działa!'l zbiorowych na terenie 1'0'':zinnej wsi, takich właśnie, jak budowa domów ludowych, szkół, b:',Jiotek, remiz strażackich itp. Równie wiele uwagi poświęcano kościo:<im, plebaniom, punktom katechetycznym. Niewiele natomiast pieniędzy, to wyłącznie w początkach działalności klubów, tuż po pierwszej woj,e światowej, wydatkowano na potrzeby indywidualne obywateli padiii, np. wspomaganie najuboższych. Działania i osiągnięcia klubów upamiętniają odpowiednie tablice na '~.}mach ludowych, szkołach, kościołach, plebaniach. Wielce trafnie ju'Ż: pzed laty zauważył T. Makarewicz: "Nowy dobrodziej (to klub erl1l.;rantów) żclda wmurowania tablicy, odczytania z ambony listy o.fiaro'hl \ovców. uroczystych mszy, podziękowań i fotografii ufundowanych uJiektów ... Ponieważ chło·p ... mimo zmieniających się w ciągu wieków i'nm ustrojowych i politycznych, dopiero od niedawna i to na emigracji /)cwł ,~woją wartość społeczną i znaczenie... więc jest szczególnie ',I"rażJiwy na wszelkie pochwały, oznaki wdzięczności i szacunku" n. Interesującym byłoby poznanie motywów, jakimi kierowali się i kienji:! najbardziej aktywni członkowie klubów, inicjatorzy akcji, a sięga;.~c w przeszłość, założyciele towarzystw i pierwsi ich prezesi. Niejeden I nich zapewne dopicro na emigracji osiągnął wysoką pozycję społeczną v zbiorowo,~ci emigrantów z m2-cierzystej wsi, dyskontował ją i umacniał tając na czele wielce dla wsi i parafii zasłużonej instytucji - klu0Ll. jJowszEchną ofiarnosć na rzecz Kraju, co jest dość charakterystyczne Ha środowiska emigrantów z parafii Zaborów w Stanach Zjednoczonych, :-Lożna wyLlumaczyć wielkim emocjonalnym związkiem ze wsią rodzinną ; pozostaj<jcymi w ni.ej krewniakami. Wieś rodzinna, a zwłaszcza paraLa ::;yła (a do pewnego stopnia jest i dzisiaj) dla emigranta żyjącego w 00:_ym i na ogół malo życzli wym świecie, liczącym się oparciem. Łożen ie :la wieś rodzinną było także wdzajem inwestycji, gdyż emigranci. choćby j j i j '" Tamże, s. 1(;0-161. T. 1akarewicz, Emigracja amerykańska a macierzysta '''wgląd Socj{)]ogiczny'·, ,R. 4: 193'6, z. 3 - ł, s. 527. l'; 1', "Lud" -- t. 70 grupa parafia!/ia, �226 Ry:;zard Kantor już mieszkający latami w USA, nigdy nie wykluczali możliwo~ci powrotu. Kluby parafii Zaborów, poza omówioEą poprzednio dzialalno.3cią l'" rzecz rodzinnnej wsi i - szerzej całej parafii, wykazują także SEJ'lrą ofiarność na rzecz ogólnych inicjatyw polonijnych w Stanach Zje<nocwnych oraz opiekują s:ę świeżo przybyłymi z Polski do Chicago kr::ja:1ami. Dzic:lłalność ta wymaga jednak bliższego zbadania i tu jedyp· uwże być zasygnalizowana. K l u b Y c h ic a g o w s k i e wsi parafii Zaborów w ś w ia d o m o Ś c i m i e s z k a li c ó '." O istnieniu i działalności klubów parafii Zaborów w Chicago "'każdy mieszkaniec Dołęgi, Kwikowa czy Pojawia. CZ(~Ść mieszkańee .. ': terenu zna działalność klubów z własnego doświadczenia. To ci, którt::.r w~'ócili ze Stanów Zjednoczonych, należeli do klubów, bądź przynajmn;') korzystali tam z ich pomocy. Pozostali dowiadują się o klubach z kirespondencji rodzinnej, bądź z możliwych do zaobserwowania na miejs::u eiektów ich działalności. Opinie o klubach są nieodmiennie pozytywr . Były lata, gdy zerwany a przynajmniej ograniczony kontakt wsi c z'!:>iorowością chicagowską powodował mniejsze zainteresowanie kluba,;; i ich działalnością, a przynajmniej ni!kły napływ informacji o niej. Pl drugiej wojnie światowej, zwłaszcza w latach 1948 - lS;'A, niemal całk:,wicie ustała emisracja z badanego terenu do USA, jak również reen'gracja i kontakty pomiędzy obiema zbiorowościami. Wcze.3niej, po pien<.ó:zej wojnie światowej, kiedy to Stany Zjednoczone ograniczały admin'~:tracyjnie rozmiary imigracji, tego rodzaju posunięcia wn;cz aktywiz'Jwały kontaKty. Przysyłanie prawdziwych i fałszywych zaświadczcn i m 1.::-yk umożliwiających emigrację, przemyt ludzi z terenu Kanady do, USA były na porządku dziennym. W rezultacie kontakt m~~dzy zbior,waściami nie został przerwany ani ograniczony. Od pociątku istnienia klubów najbardziej spektakularną formą i,'" oi)j3wiania się na terenie rodzinnej wsi były półoficjalnie wizyty "uw:;-!ników" klubowych w Starym Kraju. Wizyty przedstawicieli klubów, którzy przybywali do rodzinnej p'rafii by sprawdzić efekty swojej działalności, doglądnąć budowy obiel:tÓ\v. skontroJow2Ć zasadność wydatków i zaawansowanie inwestycji, mi> ły zawsze niezmiernie uroczysty charakter, były świętem dla całej w; Powitanie na dworcu kolejo·wym w Brzesku, uroczysty przejazd z udzidłem kapeli do wsi. wystawny obiad na pL,banii lub w Domu Ludowy", i'1.p. momenty zapadały w pamięć mieszkań<:ów wsi na stałe. W oso));, p:"ezesa, nawet mniej eksponowanego członka zarządu, honorowany by; �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 227 cały klub, jego dawna i obecna działalność na rzecz rodzinnej wsi. UrDczystości tego rodzaju wpływały na działaczy klubowych, którzy czuj':V~ się doceniani, jeszcze bardziej wzmagali swoją aktywi;ość. Każda tc~3. wizyta owocowała nowymi inicjatywami. Tego rodzaju efektowne wizyty najczęstsze były, jak się zdaje, w latach uno - 1980. W tym też czasie największa ilość mieszkańców parafii Zaborów wyjeżdża la do USA na kilkuletni pobyt. Dziś, z wiaddmych względów, ruch migracyjny na linii Chicago--Zaborów znacznie 3:'~ zmniejszył, choć najdotkliwszy regres z lat 19'82 - 1918'3 wieś już rna poza sobą. Konsekwencją wydarzeń ostatnich lat jest to, że zmniejszyid się znacznie aktywność świadczeń klubów na rzecz wsi. Społeczność ch;cagowska partycypuje już wyłącznie w inwestycjach, którym patronuje: l{o.ściół. Zwiększa się natomiast pomoc klubów na rzecz emigranb\v z ostatnich lat pozostających w USA oraz na rzecz niektórych orga;,> zacji polonijnych i polskich działających na tamtym terenie. Przyszłość klubów Mimo zmieniającej się od końca pierwszej wojny światowej do dni dzisiejszych sytuacji politycznej, mimo okresów zamrożenia kontaktrj',\' między spo!ecznością chicagowską a jej rodzinnymi wsiami, działalnG"ć klubów nie ustała ani na moment. Można sobie jednak wyobrazić ":,'tU3Cję. w której działalność klubów ulegnie znacznemu ograniczen.u bądż wręcz zaniknie. Zdarzyć się tak może w przypadku długotrwałe:;o braku napływu nowych emigrantów z parafii do Chicago, gdyż oni ja~ się wydaje - nadawali odpowiednią dynamikę działalności klubóx przez wszystkie lata. Zanik emigracjoi może być wynikiem ogranicz~il administracyjnych, podobnych do tych sprzed 19!5i6 roku. Gdyby istob:2 coś podobnego nastąpi]o i miało charakter trwały, działalność klubo\\" mogłaby ustać lub doszłoby do istotnego przetas{)wanie celów ich dz03.hlności 14. Nie sądzę natomiast, aby należało poważnie brać pod uwc:,g,~ A. PDsern-Ziclii1ski, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii al '.Wrocław 198,2, s. 2316 stwierdza: " ... kluby regionalne coraz bard;:.'-: ~;;ają się klubami emerytów, którzy jednak nie zaprze~tają starań, aby przedłu±:: c ich egzy.,teneję poza wymiar jednego pokolenia". Na podstawie posiadanych prE~", mnie informacji, pogląd taki Ivydaje się nieco pochopny, zwłaszcza że egzysten2;2 klub:'>w - jak mi się zdaje - bardziej zależy od permanentnego naplywu);']',"ych emigrantów, który to warunek wciąż jest spełniany, niż od angażowania ,:~ \\. działalność kolejnych pokolet'l potomków emigr;:lI1tów. Oczywiście, l;ależahlJy F){iobne stanowisko poprzeć konkretnymi danymi, choćby na temat składu k>.:b~I'.V pod względem wieku, miejsca urodzenia itd. ich członków. Temu też Z<1g.'.:irJJ-(;ll:U pośwjęcę wi(~cej miejsca w przyszłości. 11 l')}kańskicj, 1:.' �228 Ryszard Kantor ~nną mnżliwość stawiającą pod znakiem zapytania sens istnienia klubów, 8 mianowicie wyrównanie się poziomu życia między wsią rodzinną eml;{;'a11tów a ich nowym miejscem osiedlenia. Wsie rodzinne wciąż będą potrzebowały pnmocy swoich zamożniejszych ziomków, lecz czy istni<;(: b;dą warunki umożliwiające jej niesienie? Przewidywania przyszłej działalności klubów, w zmieniającej się, :Tudnej do przewidzenia sytuacji, czy wręcz mierzenie ich szans prze:ywania w przyszłości, są ograniczone wspomnianą na wstępie perspektyv.·ą. Z punktu widzenia mieszkańców parafii Zaborów kluby spełniły ju;"; ogromną rolę i mają - w dalszym ciągu - szerokie pole do popisu. )~iewiele wiemy jednak o przeobrażeniach samych klubów, być może zmieniają się one - pod wpływem nastawienia nowych ich członków, j".;ż urodzonych na emigracji, a więc mniej związanych emocjonalnie z miejscem urodzenia rodziców - w organizacje innego typu. Być może, podó;tawowy cel klubów - niesienie pomncy wsiom rodzinnym - ze·o :anie w niedalekiej przyszłości usunięty na plan dalszy, a zastąpią go ",.p. cele kulturalne. Bez wiedzy o zjawiskach zachodzących w obrębie z biorowości polonijnej w Chicago, a tym samym odbijającej się na sy::;ącji klubów, a takiej wiedzy nie można uzyskać patrząc na to Z]2.\\"j5ko wyłącznie z perspektywy polskiej, niewiele można powiedziEć (; przyszłej działalności (nawet istnieniu) klubów parafii Zaborów, klu· :~Lw, które działają od kilkudziesięciu lat i których działalność udoku·· mentowana jest na każdym kroku w rodzinnych wsiach budynkami użytcczrwści publicznej: szkołami, domami kultury, kościołami, kaplicami, .~;Tażackimi remizami itp. Bez najmniejszej przesady można stwierdzi-2, ż;::· wsie parafii Zaborów pnd cywilizacyjnym względem przedstawiałyby .";ii; nieporównywalnie gorzej niż obecnie, gdyby nie wieloletnia ofiaE,a oziałałno3ć chicagowskich klubów. Zakończenie Kluby parafii Zaborów w Chicago stanO'vvi'1 zaledwie nikłą część ist· <ejących tam klubów małopolskich, zrzeszonych w Związku Klubow :\lałopolskich w Ameryce, organizacji zrzeszajclccj niemal dwieście klLi;)ów. Kluby te w okresie dotychczasowej działalności wielce się zasłu·żyły dla wsi i miasteczek małopolskich, w wyraźny sposób wpływając ;;f1 ich wygląd zewnętrzny i materialny byt. Działalność klubów n:2 o;;:raniczała się wyłącznie do budowy obiektó\v o kulturalnym przez';aczeniu. choć tu właśnie widoczne są najbardziej skutki tej działalnoścL, Kluby małopolskie to fenomen, tak jak fenomenem jest umiejętno;ć ol'ganizowania się wychodźców z małopolskich wsi. Za efektami dzid.- �KLUBY PARAFII ZABOROW W CHICAGO 229 łalności klubów nie idzie ich znajomość. Jak dotąd, nie stały się onE obiektem naukowego poznania. Niewiele wiemy o ich zapewne niemałe.J 'roli integrującej zbiorowości polonijne w Chicago, niewiele wiemy o ich oddziaływaniu na wieś polską, pomijając zasygnalizowaną tu czysto materialną sferę zjawiska. Sądzę, że kluby małopolskie - niezależnie od ich dalszych losów - zasługują na głębsze poznanie. Mam nadzieję, ŻS powyższe uwagi staną się początkiem większego zainteresowania tym: niezmiernie fascyn ującymi i bardzo zasłużonymi instytucjami poloni] lnymi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45b498e6d547df76370d9c657f4179fe.pdf 853fc8911794d655b095e69297226c2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1913 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource Wielkopolska społeczność wiejska sąsiedztwo Chojno (Wielkopolska) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1775 Title A name given to the resource Chojno i jego mieszkańcy w opinii sąsiadów / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.183-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1986 ,\OJCIECI-I {,YSIAK J. clblin CHOJNO I JEGO MIESll,KiAŃCY W OPINIACH SĄSIADÓW 1 Wieś Chojno, położona na prawym brzegu Warty, dwanaście kilome . piętnaście na zachód od Wronek" roz'.,ągnięta na skraju wielkich lasów, nie wyróżniałaby się niczym szcz€:,~ljlnym, nie zwróciłaby bacznej uwagi sąsiadów, a póżniej i folklorystów, dyby nie jej mieszkańcy - sami Chojanie. Dużo miejsca charakterystyce tej mikrospołeczności (wieś liczy około ";"'JO mieszkailców) po~więciła w roku 1913:1 Felicja Straszewska, która pl'O'1ławówczas: "Chojanami nazywa ludność sied:t.ąca z lewej strony Wary, mieszkańców Chojna. Chojany są wysmukli, bruneci, zacięci i bardzo iorzy do bitki, przez ludność innych wsi nielubiani i obrzucani wyzwi-:ami, są przedmiotem drwin i dowcipów całej okol,icy. Ponieważ są to Jdzie na ogół ubodzy, nie cieszyli się dawniej zbyt dobrą opinią i gdy okolicy coś »zmieniło pana«, zastanawiano się, czy przypadkiem Choj;,n tamtędy nie przechodził. Rzadko też ożenił się ktoś z dziewczyną .: Chojna, pospolicie nazywają tamtejsze kobi€ty "czarne chojuny«. One .<iŚ majq wielkie zamiłowanie do błyskotek, a bardzo mało do porządkL~, l;ordzo lubią tańczyć, mniej pracować, a więc z tym wszystkim i swoj·ą ':Larnom urodą podobne są zupełnie do Cyganek"2. Dzisiaj mieszkailcy Chojna nie podzielają przytoczonych powy'Żej r,,,linii. Przeciwnie - jedna z moich niedawnych informatorek pawie:'ziała wręcz: "Chojanki były dość urodziwe, tańczyć lubiały, owszem, E:,)wodzenie miały jak trza; bójki były o dziewczyny, aż okna pryskały 3. Jednakże do dZisiejszego dnia sąsiedzi opowiadają o Chojanach szer'.g anegdot, przekazują zabawne powi€dzonka, zdarzają się też niekiedy i iośliwe pomówienia. Chojanie przywykli już do takiej sytuacji i nie l.wrą sobie owych zło:;!lwostek do serca, a wręcz przeciwnie - doskonale . . ów na wschód od Sierakowa, !. < I '.'! l Artykuł ten powstał w ramach szerszego opraco\\"ania dotyczącego świad.)·· --:".,ścigrupowej Mazurów Wieleńskich. 2 F. Straszewska, O Chojnie i Chojanach, "Z groat; Halszki", Szamotuły 193'1, .' k ~, nr 4, s. :34. 3 Przekazała Gabriela Majchrzak, Chojno 1985.02.02. �184 Wojciech Ł'lIsiak się tymi opowiadaniami bawią 4. Inaczej było jednak przed z górą pi\;cdziesiąciu Jaty, kiedy to Felicja Straszewska pisała: .,strasznie »hambi~ny" naród! Drw~ć z siebie nie pozwalają, a tymczasem z powodu lTU· zurzenia drwią z nich wszyscy, co oczywiście jest powodem porachunki,: nożowych" 5. Największa grupa anegdot i złośliwych opinii sąsiadów o mieszk2'1cach Chojna związana jest z ich tzw. "poprzeczności'l". Systematyka pr)!_ skiej bajki lndowej Juliana Krzyżanowskiego podaje jedynie sześć w." riantów tej anegdoty z terenu całej oPls:ki, oznaczonej T ~ 124r; i;. W "Kronice parafialnej", ks. Mieczysław Posmyk wyjaśnił "trochę śm:> szną, pogardliwą" nazwę "poprzeczni Chojanie", pisząc, iż jest to ..... najczęstsze (... ) określenie mieszkańców Chojna, wywodzclce się od st,"rego opowiadania o początkach wsi" 7: 1. "Kiedyś książę Sapieha sprowadził tu o:adników z ..Mazurów" (cz:, Podjasia) i kazał im tu się wybudować na terenach obecnej wsi. cuprosili u księcia, aby im pozwolił wyciąć z Jasu drzewo na szerokość, żeby można było przejść "drabką". Książę oczywiście pozwol' na co Chojanie zrobili drabkę, długą ponad 20 metrów i postawiws?y na poprzek wycinali drzewo tak długo, aż wycięli cały ~zmat od dzisir;,i· szych kanałów do krańca Radziszewa i Dołów (do M. Blat)" 8. W tradycji okolicznych wsi owa "poprzeczność" przejawia się w k::kunastu innych wariantach tej anegdoty, gdzie zasadniczym motywe n jest zawsze niesiona w poprzek drabina. Nie sposób oczywiście wymien ~tu wszystkich wersji tejże opowieści, stąd też ograniczę się do prze::1sL-'ivienia najbardziej charakterystycznych: 2. "Jak zakładali te wioske Chojno, to chcieli mieć wyjście na SWle'L. jakieś droge. Namyślali się tero, jak ta droga ma wyjść. Wzieli drabil' jeden złapał na jednym końcu, drugi na drugim, a reszta z siekierkan; i jak drobka była szyroka, tak robili te droge" H. 3. "Chojuny poszli na grzyby i jak byli na tych grzybach, to zo1J,)czyli, że tam wrona ma młode. Jak óni szli na te grzyby, to drabki n , \V niniejszym opracowaniu wykorzystałem prócz własnych zdpi:'ó." z i 1 983 - 1985. w których starałem si~ zachować lokalny język gwaro\';y, \"kż(C IVcZ~'n:ejsze: Oskara Kolberga, Otto Knoopa, Kazimierza Nitscha. Fcllcji Straslc\nk' i ks. Mieczysława Posmyka. 5 F. Straszewska, dz. cyt., s. 3'3. 6 J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w ukladzie 'Y5tem~ltyczllym, W,-DclH~53, t. 2, s. 34. Kronika paraLalna, Chojno n/Wartą, t. 1, s. 10 (n.;kopiśmienny zC\p~.' z rCl~ 19\49). s Tamże, s. 10, zapisal ks. 2VIieczysław Posmyk; T --- rZ4;3. , Przekazał Bogdan Nowak, Zatom Nowy, 1983.07.22; T - 12[·18. �CH(),INO l ,1El;O :\llt~';I..KA)iCY W OPINIACH S,\SIADOW 185 nicoli i PO\\'i,ldają, że trzeba jt:' wyorać, bo óni jedli wrony i posłali Z3raz po drobkc, a ponieważ óni nosili drohke jak poprzeczne Chojuny, a ~a drobka była dość długo, to óni te szyrokość ty dr-ooki wycJi, a sz' o to kil:zan<lscic dni, to zanim dotarli do tych wronów wew tym gnieździe, to <'lne obrosły wcw piórka i wyrunyły z gniazdów i już smażki Choju~':y z wron ów nie mieli" lll. Podobne anegdoty, \V których z kolei pretekstem do prześmiewan;,l sit; z Chojanów były podejmowane przez nich próby zdobycia młodych wron lub zniszczenia gniazd tych ptaków, znajdujemy także w zbiora'::t, folklorystycznych Otto Knoopa: 4 ... W lasach polożonych pod wsią byly wielkie ilości wron, ktece sprawiały wiele szkód, Kiedyś na wiosnE; ludzie zebrali się, ażeby WY'b;'ać wronom gniazda. W tym celu za brali długie drabiny. Jednak ru:: n;eśli ich jak inni rozsądni ludzie wzdłuż przez las, lecz wzięli je w pJpnf'\ i tak. by dalej iść musieli zrąbać wszystkie drzewa, które im 112 d,'odze staly. W ten sposób w lesie powstała szeroka droga, którą je:;> cze dzisiaj można zobaczyć" 11. 5.. ,Bylo to w tym samym czasie. gdy wokół wszystko było pokryte IF-sem. W l<lsach żyło bardzo dużo wron, a ponieważ Chojanie byli wielkimi nieprzyjaciółmi tych ptaków. szczególnie młodym ludziom sprawiało wielką przyjen1l10ść wybieranie im gniazd i niszczenie w ten SpQSÓD ich potomstwa. W okolicy bylo grube drzewo, na którym gnieźdz~~o S'l~ szczególnie dużo wron. ale ludzie nie mogli się na nie dostać. DLteso pobiegli do domu. ażeby przynieść drabinę. Nieśli ją jednak w por:zek i teraz. gdy chcieli isć przez las, musieli najpierw ściąć stoją:::ena drodze drzewa. Gdy doszli do wyznaczonego drzewa i obejrzeli s;~. zo')aczyli za sob<l prost<! drogę. Cieszyli się z tego bardzo i teraz by:, zdania. że tylko drabin'l można robić drogi. Dlatego jeszcze dzisiaj mó,vi s:~ w oiwlicy a drogach. :;;tóre są bardzo wąskie: Tutaj Chojanie nie;L brdzo mal<l drabinę 12. Niekiedy zamiast przesladowClnych wrOll narratorzy wprowadzają ~l::; c?owiadania mQtyw ścig:mego dzięcioła lub wiewiórki: 6. "Kiedy chcieli isć wybrać dzięcioła z dziupli dla hrabiego Kw:leckiego. poszli z drabką. którą nieśli \v poprzek. W ten sposób nacię!; mnóst\vo drzc\va i powstała szeroka droga wśród lasu. W ten spos':':) z30byli drewJ10 na budowę domów" 11. 111 Przekazal " 0, Knoop. E.Oti. rok :i. ". Henryk Olt'k,o.\'i.e7.. :Ybkrzec, 198:3.07.17; T - I:M8. Polnische Diimon<'n II. ..Hessische Blatter £lir Volkskunde", 88 - 89: T - Lip, k 1:z..t3, " Tenże. Sell II'ank ,1m ChOYl111\W;' ... Rllg'-liiener F<1milienblatt", RogDźno 8 gnrjn,:, 1912, rok 11. ". G8; T - 12-1'8. '" Przekazała Gabriela :\I:1jehlLlri:, Chojno, 19&5.02.02; T 124:8. �]86 Wojciech ŁlIsiak 7. "Chojanie ujrzeli w boru wiewiórkę i chcieli ją złapać, a że ucie:':la wysoko postanowili przynieść drabinę. Gdy jednak wiewiórka umkn;-Li w głąb lasu, nie wpadli na pomysł najprostszego niesienia drabiny ;;:,iędzy drzewami, lecz niosąc ją w poprzek, ścięli całe szeregi ,.chóje~,j nim do wiewiórki doszli. Wtedy jeden 'v\'szed! na drabinę, ale gdy jU.'l ,,-,-;iałwiewiórkę schwytać, ta skoczyla dalej. Mazur pomyslal, że skoro ",lewiórka skacze, i on może to zrobić. skoczy! wiE;C. spadl i za bił s:<:. :Fotem drabina zachwiała się i upadla kOl1cem w bór i Chojanie wtedy ~.'ozumieli, że niepotrzebnie tyle drzew nacięli" 14. Motyw zdobycia drewna na budowę nowych domów, j:lki już pOWYŻej :ćcstał wymieniony (6), przewija się też w innym opowiadaniu, gdzle (';wali się przebiegłość, spryt i mądrość mieszkaJ1ców omawianej WSl: 8. "W Chojnie razem z tymi Chojanami to mieszkał szlachcic, kt~]mu chłopi podlegali. Oni chcieli pobudcwać sobie domy, ale nie mog~i vI niego otrzymać pozwolenia na wycięcie drzew. Wymyślili więc fo> Oznajmili szlachcicowi, że znależli orle gniazdo. które w rzeczywi·1.)ści było srocze. Szlachcic kazał sobie przynieść to gniazdo. Chojal1~(; : lobili "drabke", którą nieśli w poprzek. powalając prz~' tym wie:e drzew i w ten sposób zdobyli drewno na budowę" 1.,. Anegdoty mówiące o "poprzeczności" Chojanów. mimo swej wieL-it'.i .Ci.pularności, ulegaly wielokrotnie daleko idącym uproszczeniom. kil l'talizacja sprowadza się niekiedy do uogólnieI1. ale treść w dalszym cią;u ');;wiązuje do motywu niesionej w poprzek drabiny . . 9. "Chojany jak szli, żeby gdzieś się dostać. to nieśli ze sobą drabi;~::, a co im przeszkadzało, to wycinali, to zawsze na nich mówili: "wy pv~: l zeezne Chojany«". Bywa też, że owa "poprzeczność" mieszkal1ców ChoJlla przl'dsta\'v'i,,:~') F "t w formie zagadki: la. Pytanie: Dlaczego w Chojnie są takie szerokie ulice'? Odpowieci.i.: L'Jatego, bo jak zakładali tę wioskę, to wytyczali je nicsionq w poprz,_:~ ,,) abiną li. Sami mieszkań~y Chojna, choć doskonale bawi<l sit; dzisiaj podG:);~Y':u do przytoczonych opowiadaniami. starają się w miarę racjon<:1k:.(~ i.}zedstawić ich źródło, tłumacząc je np. w ten sposób: ] 1. "Na Błotach były pasieki, ale nie można było się tam dos~.:ć: ',V żaden sposób, ponieważ nie było drogi przez lasy. Hrabia d:lł Cho!)· li; : ':l. " K. Nitsch, Pojęcia ludu wielkopalsk:ego (1 )'IaZUl'<lcl1, "W:,Ll", .'. '\ s. 67:3 - 6'7-4; T - 1214-8+11227. 15 Przekazał Tadeusz Ignyś, Chojno, 1005.02.0~\ T - 12·ł8. 16 Przekazała Eugenia ZmudziI1ska, Zatom Nowy, 19S3.(}8.06; T 17 Przekazał Edward Dąbrowski, Sieraków, 19&4.1,1.17. t. lu. 1:2..;s. 19\)2, �CHO.JNO [ JEGO MIESZKA~CY W OPINIACH S,\SIADOW 187 :-,om pozwolenie, by wycięli w lesie drogę na szerokość drabiny. Chojao·i~ejednak ustawili ją w po'przek. Gdy hrabia to zobaczył, bardzo si~ : denerwował, ale było już po fakcie" 18. 'Zobrazowana w powyższych anegdotach przysłO\via "poprzeczność" :llieszkańców Chojna, w opiniach sąsiadów charakteryzuje szereg innych .;ykonywanych przez nich czynności. Zdaniem Felicji Straszewskiej: .Chojanie wszystko robią »na popsycke«: konia do wozu zakładają »na ,<Dpsycke«, orzą »na popsycke«, baba z lasu chrust niesie »na popsycke(, ;.rtpelusz na głowic, pasek, szelki; wszystko, nawet żegnają się "na po~).ycke«·' 19• . Współcześnie (a prawdopodobnie i dawniej) o ową "poprzecznośc", "Jzumianą jako niedoskonalość anatomiczną. podejrzewa się mieszkanki Chojn<\, co w samej wsi spotyka się z żarliwym sprzeciwem. Te i podobne opvwiadania o "poprzeczności" Chojanów znane są po 'tv_echnie w całej wsi. Nawet przedszkolaki wiedzą. co to znaczy, gdy .•)wiem zapytałem ich o "poprzecznych Chojanów". natychmiast otrzymałem chóralną trafną odpowiedź. Czyny mieszkańców omawianej wsi wymienione w powyższych aneg'9tach były niekiedy złośliwie naśladowane przez sąsiadów. Kazimierz ~<:,Łsch zanotował we wsi Wielonek koło Ostroroga taką to opowie~c ','.spomnieniową: 12. "Bylo to w Chojnie na weselu, gdy po ślubie wóz z gośćmi za:. chał na podwórze, jeden z obecnych Polan chcąc lm pomóc ZSląSC, o,. .dął drabinę i niósł ją w poprzek, zawadzając nią oczywiś'cie po drodze . .~ hojanie zaraz poznali, co to miało znaczyć i jeden z nich zawołał: "CO o<,~myślis, ze Chojany jesce takie głupie ze nam dra'oke w poprzek nie.>es?« Wtedy żartowniś przystawił ją do wozu pionowo, bo, powiadano, :' dawniej w podvbnym wypadku Chojany najpierw wchodzili na naj.qższy szczebel, a potem dopiero drugą stroną schodzili" 20. Należy tu jeszcze dodać, że obecnie określeniem" ty poprzeczny Cha:mie", nazywa się ludzi poruszających się niezgrabnie 11. Epitet ten " niektórych wsiach jest także rozumiany jako obraźliwe, dosadne ~;,:J'eślenie stanu umysłowego człowieka, do którego jest adresowany·l2 .'.znacza wówczas głupka, półgłówka, człowieka niedorozwiniętego umy, 'owo). Droga, jaką rzekomo wytyczyli niegdyś w lasach mieszkańcy Chojna, o.sąc w poprzek drabinę, jeszcze do dzisiaj jest przez nich samych po'" Przekazał Zygmunt Radziej, Chojno, 1985.()2.02; T - 12·-1'8. F. Straszewska, dz. cyt., s. 3,5. 20 K. Nitsch, Pojęcia ludu wielkopo1skiego ... , dz. cyt, s. 51<!. 21 Przekazał Henryk Oleksowicz, Mokrzec, 1983.07,17. 2~ Przekazała Eugenia Zmudzińska, Zatom Nowy, 1933.08.06. 19 �188 Wojciech Łysiak kazywana. IN zapisach Otto Knoopa z roku 19,0'6 nazywana jest o", "ircgą Południcy". przy czym folklorysta ten dodawał, iż "latem każcl)' człowiek <Jmija tę drogę, gdyż (... ) przeciąga tam Południca" 2:1. W roi<u 192:1 Felicja StraszewsKa pisała, że " ... drogę zrobiły diabły. gdy ~-: pewnego razu <Jkrutnie na Chojanów rozgniewały. ::3zalały wtedy por;;:ć~ diJ.bly po lesie i wyrywały wszystkie oosny, w miejscu dzisiejszej dros aóy Chojanie jadąc tamtędy, a nie mogąc się z tego żywego piachu wyoabyć, klęli na czym świat stoi" 24. Jeszcze w roku U!I'19, notował ks. Mi:·czysław Posmyk, iż we wsi istniała konkretna droga nazywana .. »j. p"'zeczną" 2". Kolejna grupa aneg::iot nawiązuje do czasów pańszczyźnianych, kiedy to mieszkańcy Chojna musieli pracować na rzecz dworu w Dobroje"..-;" P:ierwszy z tekstów, który tutaj przytoczę, wyraźnie nawiązując do grupy przedstawionej powyżej, wykazuje już cechy charakterystyczne dla drt;· gi.ej 1!2 .. ,Chojany pędzili kury, gęsi i prosiaki, jako dziesięcinę do "kc:. sieluna«. Ponieważ w lesie ptactwo ustawicznie uciekało, Chojanie Wl,rąbali szeroką drogę i na czele, i w końcu pochodu »gadzinowego«, ni,;.,· sąc długą drabinę, dopędzali z Bnżą pomccą swoje »StwOTY« dJ "zyki._ Nad »zykum« zaczęli się skrobać po głowie i medytować, jakby to wszy· sika przewieźć na drugą stronę. Po dwóch dniach tych medytacji Wp2.~~. Chojanom taki koncept do głowy: położyli drabiny na brzeg Warty, pJ' wiązali szmatami nogi zwierząt do szczebli drabin i puś;:ili tę całą nknażerię na wodę, sami zaś popłynęli obok wrzeszcząc okrutnie i dlugim :ierdziami »prostując, ,coby nie pojechało na popsycke«" 26. Nieco inaczej przedstawiona została zależr.ość mieszkańców Chojr;-: od hrabiego Kwileckiego z Dobrojewa w innych anegdotach: 1'4. "Hrabia z Dobrojewa w dawnych czasach nakazał Chojanom L; uprawianie tych gruntów, odrabiać u niego trzy razy w tygodniu. Crc()' j'a'nom sie to nie podobało. Jednego razu wieźli tam kury i przed samy:', Dobrojewem je wypuścili i popędzili dalej, a potem powiedzieli, że trzy dni te kury z Chojna pędzili, bo się wciąż rozbiegały" 27. 15. "Trzeba byłQ panu w Dobrojewie dostarczyć pewnej ilości ku,'. Chojanie przykrzyli EoDie ten obowiązek, więc wpadli na dobry pomy\l l\;osąc: kury, przyszli w pobliże pałacu w Dobrojewie, tu je puścili i gri)m.3dą zaczęli gnać ku pał2cowi. Pan wyszedł na ganek i gdy się dowi·c· ~.l O. KnJop, Poln:sche '" F. Straszewskti, dz. '5 K:onika p:lrafialna, " F. Strasze'.Vska. dz. ,; Przekazał Zygmunt Dam:men II, dz. cyt., s. 8,9. cyt., s. 36. dz. cyt., s. 10. cyt., s. 35 - 3'6; PBL - nie notujl!. Radziej. Chojno, 19'85.02.02; PBL nie notuje. �CHO.JNO I .JEGO MIESZKAŃCY W OHNIACH Sc\SL\O(JW 189 :'Lał, że jak twierdzili, w ten sposób pędzą kury od samego Chojna, uli·~.'Nał się nad biednymi Chojanami i zwolnił ich z tego obowiązku" 28. N,eco inną, choć równie zabawną anegdotę, korespondującą terna. ,<eznie z powyższymi (13 - 15), znajdujemy także w zbiorach folkloryycznych Oskara Kolberga: 16. Gdy owi Chojanie oddawali drobiazg (gęsi, kaczki, itp.) jako da'l(:: do dworu w Dobrojewie, wtenczas zapędzili ten drób na dziedziniec 'xorski, a każdy niósł ze :oobą stołek i przyszedłszy, a postawiwszy go, m na nim usiadł. Więc kiedy dziedziczka kasztelanowa (Kwilecka) wy.'::.1 dla oglądania tej :oceny, i koło nich stanęła, oni widząc, że w tej jwili usiąść nie może, naigrawali się z niej i z dumnym odezwali się ,;::zekąsem: »usiadłaby goł'ka (... ) ale nie ma stołka«" 29. Jeszcze inne wydarzenie podawane w formie humorystycznej opo':.. ~,ści. a nawiązujące do tego samego okresu historycznego, wskazujące tyle na głupotę, co na niezdarność i flegmatyczność mieszkańców C ;;ojna. znajdujemy w następującym zapisie: 17. "Chojanie nie chcieli panu w Dobrojewie płacić podatku i ocią,:j się zawsze. Jednego razu mieli odstawić jajka, dlatego posłali tam ;upiego Jasia, który nie przełożywszy ich slomą, wrzucił jaja na wóz do Dobrojewa dowiózł jajecznicę. To ten pan go zbił" ~(). Anegdota ta niekiedy opowiadana jest w odniesieniu do CZ2SÓW wspól;; esnych: 18. "Chajanie mieli wieźć jajka na targ, ale nie znali jeszcze wytłc~::ane;, i poukładali je na wozie jedne na drugich. Dlatego na targ nie c' l:W ieźli ani jednego całego jajka" 31. Jeżeli w pierwszych szesnastu tekstach przewija się niekiedy spryt, drość i przebiegłość mieszkańców Chojna, to dwa ostatnie, podobnie : wszystkie następne, które jeszcze przytoczę, wykpiwają przede wszy:im ich nieporadr:ość i głupotę, które to cechy przypisują im sąsiedzi . ..c zczególnie kpią z ich jakoby niedorozwoju umysłowego" 32 pisal .., :936 roku Adam Tomaszewski. Żyjąc na skraju wielkich borów Chojanie często korzystali i korzy<::ją do dzisiaj z jego dobrodziejstw. Las jest dla nich, jak sami twier',;ą ,.drugim żywicielem". Ten element ich codziennego życia stał się ·.:"że powodem szeregu drwin i śmiesznostek. Wyżej prezentowałem kiltekstów o pogoni za ptakami: wroną (3, 4, 5), dzięciołem (6) i leśnymi ; 'xierzętami: wiewiórką (7). Tu chciałbym nawi'1zać do tego tematu: 28 29 311 31 32 Kronika parafialna, dz. cyt., s. 1'1; PBL - nie notuje. DWOK, t. 9, s. 55; PBL - nie notuje. Przekazał ks. Stanislaw Lis, Chojno, 198:5.O'2.0i2, PBL - n;c notuje. Przekazała Bożena Ignyś, Chojno, 19'8'5.02.02; PBL - n'e notuje. A. Tom~)s7.cwski, Mowa tzw. Mazurów Wieleńs;';::ch, Poznal'l 1936, s. 8(1. �190 Wojciech Łysiak 19. "Siedmiu Cha janów goniło wiewiórkę, która schroniła się w dziu pli. Aby ją schwytać. postanowili wejść jeden na drugiego i tak zrobit_ Gdy ostatni wkładał już rękę w dziuplę, będący na samym dole tej pi· Jamidy, runął. W górze, z ręką utkwioną w dziupli pozostał jeden nie· ~zczęśnik. Aby go uwolnić, ucięli mu rękę" 33. 20. "Chcąc złapać dzięcioła, a nie mając drabiny, stawali jeden n;, drugim pod drzewem, aż ostatni włożył rękę w dziuplę. Gdy stojąc:; r.a dole usunął się. inni pospadali, ostatni tylko zawisnął, nie mogąc ręk \qjąć. Aby go z tego przykrego położenia wybawić, jeden z Chojanó'" ",mignął toporkiem i odciął mu rękę od drzewa" 34. 2,1. "Szli teraz Chojuny do dómu do tego Chojna z powrotem, pa· trzom, a tu skoko na drzewie wiewiórzyca i óni chcą ją złapać, zabić, L:smażyć i oczywiście zjeść, a jak wiadomo, wiewiórzyca skoko z drzewc\ na drzewo. 6ni tam poszli do dómu, bo chcieli zrobić ogień, a jeden m'io; pilnować, żeby ta iviewiórzyca nie uciekła. To był młody, zdrowy Chojun. Zobaczył, że ta wiewiórzyca skoczyła na drugie drzewo, na sam czubek, to ón sobie myśli: »Tero jo tam wyjde, złapie jóm, pójde do dómu i sóm zjym«. Włazi na to drzewo i chce jóm złapać, a óna po gałyn. ziach i hyc, na drugie drzewo, a Chojun sie długo nie namyśloł i myśl, sobie: »Jak óna hyc, to ja tyż hyc«. Złapoł się jak ta wiewiórzyca, ga· ;:.mź sie ułamała i Chojun, hync, na ziemie i sie zabiół. Zanim reszL, Chojunów do niego przyszła, to ón już umar. Zobaczyli jak leży na pIcl:ach i wyszczyżo zymby, a ta reszta to sie bardzo cieszyła, że óni nit, zjedli ty wiewiórzycy, -bo óna j·est trujunca. A ich kolega połklD.ołjÓ11l na surowo, te wiewióTzyce i tera jeszcze knapy na nich wyszczyżo" 3S. 22. "Byli kiedyś Chojuny na targu w Sierakowie. Idą bez las, a tam myśliwy przy drodze po polowaniu chodził i sie zmynczył, siednuł prz)' ty drodze w ró\v, j)roń postawił koło siebie i zasnuł. Szli Chojuny i mó'\,\'ią: »Psyt, to jest muzykant, bo to, to jest klarnet, nie trza go budzić. na pewno sobie popiuł«. A ta broń to była nabito. I idą, idą, a jedyn do d.rugigo pada: »Ty, spróbuj no zagrać, może num to pójdzie. Ty bydziesz dmuchał, a ja byde przebierał tymi klawiszami". ».Dobra« powiedzioł tyn drugi. I tak zrobili i tyn zostol zabity, bo óne !1ie wiedzipli. że tyn klarnet jest taki ostry" 36. Także inne wypadki, które rzekomo miały mieć miejsce wsi, stały się dla sąsiadów przedmiotem drwin i kpin, ujętych 33 Pnzekazal K. Nitsch, 35Przekazal 36 Przekazał 3-l Zygn:unt Radziej, Chojno, 1:!}8i5.02.02; T Pojęcia ludu wielkopolskiego ... , dz. cyt., Henryk Oleksowicz, Mokrzec, 19i8'3d)7.17; T Henr;"k Oleksowicz, Mokrzec, }I9:B3.07.17; T 123'5. s. 674; T - 12i27. - 12128. w same; formie w 1250 + 1235. �CHOJXCl l .JF:GCl ~I1E"'ZKA)\CY W OPINIACH Sc\SIADÓW 191 ojX)\\'iadania anegdotycznego. :Najpopularniejszym z nich jest opowi;lda:1ie mówi,\ce a tym. jak to Chojanie wciągali na dach krowę lub byk;;: 23. "Na chlewie był słomiany dach, a na nim rosły chwasty. I te1'G ~.~t' głowią Chojany. jak je ściągnąć. Jeden powia'do, że tam wejdzi.:. a óni padają, że nie bo sil' zabije. Drugi pado coś innego. To mówią, Że k:'owe tam wsadzą. a óna je zje. Wzieli łańcuch, przerzucili przez dach ;';:1'owana tym łańcuchu i ciągnom tam te krowe. Óna się dusiła i wy'.\'aliIa język, a jeden Chojan powiada: »Już, już sięga« i ją tam udu- a 24. "Na dachach nowowybudowanych domów zasiali perz, który nif:ha\vem sil;' zazielenił. Szkoda było Chojanom pięknej trawy, wywinde'",ali więc bysia na dach. żeby sobie podjadł. Dach był słaby i by: v.'padł im do izby" 38. Od powyższych dwóch anegdot odbiegają nieco charakterem przebzy mówiące a tym, jak Choj,ll1ie wyławiali ze studni książyc i ja:: }'rzesuwali kościół, przy czym cel tych opowieści pozostaje taki san:. j:::k w dotychczasowych przypadkach - jest nim ośmieszenie i wykpic nie przez sąsiadów niefrasobliwości, a czasem nieudolności Chojanóv ...: 25. ,.W studni odbijał się księżyc, dlatego Chojanie pomyśleli, że si'c; 'l'; :1iej utopił i chcieli go wyłowić. Postanowili zejść do tej studni. Lden drugiemu podał rękę i trzymając się w ten sposób, opuszczali si'~ w dół. Gdy ten na dole był już blisko wody, ten u góry powiedzia 1: Pocze~ajcie c1nvile. ino napluje sobie w ręce" 39. 26. "Chojany chcieli przesunąć kościół. Wtedy zebrało się wielu chłopow i pchają. Jeden z nich zagrzał się przy tej robocie, zdjął marynark~ i położył ją za kościołem niedaleko muru, po czym poszedł dalej pcha?; Potem przyszedł w to miejsce inny chłop i zobaczywszy maryn81-KI'? przysunął do samego muru kościelnego. Gdy później zobaczyli to wsz:yó'cy pozostali Chojanie, stwierdzili, że kościół przesunęli" 40. Bezpośrednia bliskość rzeki Warty, a także kilku większych jezior, pozwalała mieszkańcom Chojna na częsty kontakt z tymi wodami. Dl J sąsiadów nieumiejętne wykorzystY\'v'anie blisko.ści owych wód przez Cho~ janów stanowiło także nie lada okazję do wielu szyderczych opowiadań: 27. "Jak złapali szczupaka, takiego dużego, to za to, że im zjadai m~łle ryby, zrobili nad nim sąd i skazali go na śmierć, i go utopili" 4;_ 3; Przekazał Bogdan Nowak, ZaŁom Nowy, 1983.m.22; por. L. Skrzypczak, teriały do etnografii Chojna nad Wartą, "Lud", t. 68, 1'984, s. 263; T - 1210. 38 Przekazała B<Jżena Ignyś, Chojno, 19i85.02.02;T - I:210. 39 Przekazał Tadeusz 19nyś, Chojno, 1985.a2..02; T - 1\3'35a, c +11250a. <o Przeka.zała Gabriela Majchrzak, Chojno, 19815.02.0i2;T - 13'36. <1 Przekazała Eugenia Zrnudzińska, Zatom Nowy, 1933.08.06; T 1207. \ló- �192 Wojciech Łysi(Ik 28. "Chcąc ukarać raka. że jednego z nich uszczypn,!l. utopili g3 w rzece" 42. Mieszkarlców wsi Chojno o:wliczna spoleczno,;ć pom,nviala też o niez!'ajomość niektórych zwierząt i roślin. czego wyrazem S'l liczne dowc:_0ne opnwiadania: 29. "Óni jeżdżali na targ do Sierako\va i z nimi wszyscy ludzie, Gl zwłaszcza Niemcy niemogli się zmó\vić. bo ćmi bardzo spiewnom mo we m;eli i wszystko mówili na »s« - piasek. syski. bo z Chojna do Sierakowa była lepszo droga niż do Wronek. Koszyki posprzedawali; takie z korzeni sosnowych, to óni Chojuny sprzedawali. 'L,m swojc rzc,:zy s.~rzedali, a óni nie znali kota, a tam zob2.czyli czlowieka. co chciał ko>} s.="zedać. Im sil' tyn kot spDdoboł i gD kupili. Zabezpieczyli gD. żeby im nie ucik tam we worku, albo w czym go t,'m mieli i pojechali do dómu do Chojna. Sobie pogadali, pogwarzyli, bo to same Chojuny byly. I tyn kot ZC'czun miałczeć, to mówili, że ón się tak wydziro, bo jest głodny, to znaczy tyn kot jest głodny. No i tera óni powiadaj'r "CO ón jy? «, bo óni przecież nie wiedzieli. Jadom i trafili na chlapa, ale nil' wiedzieli, czy to Polak, czy to inny, ale sil' go zClp,ytali. ale to byl Nimiec i ónynw. zapytali, co ón jy, a tyn Nimiec nie rozumiol ich ani w zumb. ,lii':;: ó:li sil' go zapytali, co nó jy, to ón powiado: »Was'?« A óni zrowmic'li że ich bydzie jo~:lł, to zrobili narade, że j:"k przy jadom do dc'Jl11Ui wbie pojedzom, to go zabijam. Jak przyszli Chojuny do dómu. kónie wyp:'zyngli, a ich dzieci byly ciekawe, co óni majom i tyn worek rozwi~uJi i kot ucik, a ktoś z tych dzieci poleciał do dómu i powiedział, że to zwierzuntiko, co przynieśli, to ućkło. Ale sil' tera wielgo trwoga zrob:uła i pytali sil' gdzie ućkło, bo w nocy ich pozażyro. Dzieci mówiom, że ot do ty stodoły. To my go wew ty sodole spoImy i tom stodołe podpalili, a kot przecież zwierze, które ucknie z ognia i poszedł do inny stodoły, to óni drugom stodole podpalili, tak aż sil' cale Chojno spolila n. 20. "Chojuny pojechały na targ do Sierakowa. Wiadomo, że óni nie L::;ali wszystkich rO.ślin i nieznali ty:". dyni. czyli jak my to nazywamy: korbola. To na tym targu zobaczyli po raz pierwszy takiego lwrbob. Sil' wiedzieli do czego tD jest. a ponieważ tD bylo dziwne, to to kupili. l'~o i jadom do dómu z pDwrotem. Pierwszego napotkanego człowieka zapytali, co to jest. Ón wiedział, ale chciał sobie z nich za'kpić i powiedział, że to jest »kobyle jaje«. Pojechali tera do Chojna do dómu i po oJiedzie sil' zeó'zli i radzili nad tym Jakby sie tera te źr'ybic wylyng;o z tego jaja i po naradzie postanowili, że trzt'ba to gdzieś za nic';, w z:'." K. Nitsch, " Pl'wk'azal "l -- 1~8L Pojęcia ludu Henryk Olcksowicz, wielkopobk'c''''~) .... dL lVIok:'Zt'~' l%::.lli.li: l"" .. s. Gi·\: T p,n·. DWOI\:, _... l. 1:510. 9, .'. ~:;; �CHO.JNO l .TEGO MIESZKAŃCY W OPINIACH S"\SIADOW 193 l'.szne miejsce i po kolei każdy bydzie musiał siedzieć, żeby się wylyngJo. To trWuło dość długo, a to sie nie chciało wylyngać, a to było rozmaicie i dyszcze. i rozmaite, i od dołu ziemia była wilgotna, i tyn karbol czy chciał, czy nie chciał, to musiał już gnić. To była już jesiń i tera sie zacZUn sezon polowań na zajunce. Traf chciał, że w ty okolicy, gdzie Chojun siedz:oł na tym kobylim jaju, polował myśliwy i w ty chwili wyleciał zajunc. Myśliwy strzelił. Tyn Chojun sie wystarszuł tego wystrzału i podskoczuł na tym jaju i óno pynkło, a w tym momencie co pzelecioł tyn zajunc, to ón pomyś~oł, że to jego źrybie. Ale ten myśliwy ""strzelił tego zajunca i tyn tera poleciał do tego myśliwego żeby go C)chrwniać, że mu zabiuł tego źryboka. A ten myśliwy mu powiada, że cD nie byla żadna kobyła tylko to jest zajunc. A tyn Chojun pada tak: .,:Jobrze panocku, jak zajuńć to zajuńć można było tego źrybocka od kubyły, ale nie raz zabijać" 44. 311. "Chojuny chciały się dostać drogom do nastympny wioski, oiwiedzić znajomych i tak szli na skróty przez te pola. No i trafili na łan tatarki, a óni tego nie znali, co to jest i jeden mówi: »Koledzy, uwaga, tc"o przepłyniemy przez morze«. Tero sie kładom na brzuch i płynum w ty tatarce, to wiesz jakie óne tam ściechy porobiuły. Jak przepłynuły Ie tatarke to jedyn Chojnu powiada: »Tero musimy się policzyć, czy sic który w tym morzu nie utopiuł«. No i tera, jak wyszli z tego morza, wszyscy sie pooczepywali i tera sie by dum hczyć, czy wszyscy sóm, czy sie który z tych Chojunów w tym morzu nie utopiuł. No i popaIlzyli wKoło i najstarszy z tych Chojunów ich liczy. Ale zawsze zaczyflU od siebie, ale siebie nigdy nie liczy: »Jo, ros, dwa, cy ... «. A było ich razem dwunastu. Jest jedenyście. Rozpacz, lament, że sie jeden Chojun w morzu utopiuł, go nima. Przejeżdża tamtyndy człowiek, podszedł do :ch i sie pyto: »CO tak narzekacie, co tak lamentujecie?« A Chojuny" n~ówi<l do niego, tego łobskiego człowieka, że płynyli przez morze i jeClyn Chojun sie utopiuł, bo go braknie. A tyn łobski człowiek pyto się: Gdzie tu mocie jakie morze, to jest zwykły kawałek tatarki, to jest do jcdzynia. kasze sie z tego u nos robi«. To Chojuny sie bardzo zdziwiły, 2i.: tutej z morza się robi kasze. ».1 gdzie was tu który zginuł, ile ma was ~u być?« »Dwunastu«. To On powiada: »Jak wy się policzyli, że was ~~raknie?« »'1'0 my się policzyli: było dwunastu, a jest jedenastu«. »To je was tera policze, ustawcie się w rzundek«. Ustawili się Chojuny \v rzundek i ón ich policzył: »Roz, dwa, trzy ... dwanaście. To wyście i~m wszyscy«. Bardzo się ucieszyli i go ucałowali" 4;,. ;:J2. ,.Pewnego razu przejeżdżał przez Chojno handlarz, który zwrócił 13 " Plzel"lZ<l! Hcnryk Oleksowlcz, " PrzekClzll1 Henryk Oleksowicz, "Lud" t 'jJ Mok,zec. Mckrzec, 1983.08.22; 1983.07.17; T T 131gb, - c, d. 1290+1227a. �194 Wojciech Ł1Isiak uwagę, że mają bardzo ciemne twarze. Zdziwiło to mieszkańców ws ale by ich nie niepokoić, kupiec powiedział, że ma taki środek, po użyciu którego ludzie ci będą mie1i znowu twarze białe jak inni. Po nara·· dzie sprzeda wał im nasiona gryki i kazał posiać na wiosnę. Powiedzia! też, że gdy gryka za'kwitnie, to należy się w niej wytarzać, a skórd będzie biała. Tak też wszyscy zrobili. Następnego roku, tak jak on ra· ciził, tam gdzie kwitła gryka, wszyscy poszli na pola. Tarzali się w nip; chłopi prawie cały tydzień, a gdy spojrzeli na siebie, stwierdzili, że s-\ tylko brudni. Poszli się umyć do rzeki i ze zdziwieniem zauważyli, L cerę mają taką samą jak poprzednio. Teraz dopiero zrozumieli, że zo· stali oszukani. A cała okolica, jak zwykle miała nowy powód do śmischu" 46. 313. "Wśród ludu panuje przekonanie, że człowiek stanie się piękm' i mądry jeżeli przejdzie przez kwitnące pole żyta. O tym chciało si',: przekonać trzech parobków z Chojna, którzy o tym słyszeli. Pewne': niedzieli wyszli wcześnie, ażeby poszukać pola żyta. W owej okolic\' mało jest żyta, poniewa'ż ziemia jest bardzo słaba i dlatego Ch{)jani~. nie znależli takiego pola. Dlatego ruszyli z powrotem do domu. Doszl i do skrzyżowania drogi i, by zrobić jeszcze jedną próbę, podzielili si-.: i każdy poszedł w innym kierunku. Ale zaledwie się rozeszli, ten, który poszedł w prawo, krzyknął do pozostałych, że widzi pole żyta i wszyscy mają wrócić. Oni obaj poszli teraz do tego wołającego i wszyscy trze! razem przeszli przez pole żyta od jednego końca do drugiego. Poten spojrzeli nawzajem na siebie, ale nie bardzo wiedzieli, czy naprawd,; zrobili się ładniejsi. Gdy przybyli do domu, wszystkim ludziom we ws opowiedzie'li, że przeszli przez kwitnące pole żyta, a przecież nie staL się ładniejsi. Ludzie jednak wyśmiali ich, mówiąc, że to wcale nie był<! pole żyta, lecz pole na którym właśnie kwitła tatarka i że właśnie dla· tego nie stali się piękniejsi. Historię' o .tych trzech mądrych Chojanach wnet w całej okolicy wszyscy poznali i gdy teraz komu.'; zdarzyło sic popełnić niewybaczalne głupstwo, wtedy ludzie mówili: ,.Ten jest pewni.z Chojna!" 47. Różne zajęóa rolnicze i pozarolnicze także bywały przedmiotem kpi;: sąsiadów, czego wyraz znajdujemy w następujących przekazach: 3\4. "Ktoś użnął trochę żyta i odszedł, zostawiwszy na miejscu sierp Chojanie twier'dzili, Ż.e to jest "robaczyca", niszcząca zboże i uradzili ją .6 O. KnQQP, Sagen und Erzahlungen aus del' Provinz Posen, Poznań 1893. nr LIlIA, Das SchÓ:1beitsbad, przekazał P. Sommer w Poznaniu. 47 Die Choynower Knechte im Buchweisen, "Rogasener Familienblatt". Rogoźn,: 24 września 1906, rok 9, nr .5, 5. 17 -18, przekazał Stanislaw Stańko; P,BL. - nie notuje. S. 211, �CHOJNO I JEGO :YlIESZKA:'ICY W O:'INIACH S,\SIADOW 195 zabić. Gdy wszakże jeden z nich uderzył mocno kijem po sierpie, narzędzie to odskoczyło, dotkliwie go raniąc. Postanowili więc »roboczycę" spalić na miejscu i w ten sposób zniszczyli cały łan żyta" 48. 3'5. Gdy Chojany spławiały bełki na Warcie, to zamiast je puśc:': z prądem, aby same popłynęły, to je jeszcze ciągnęli po brzegu linami 4". Zdaniem Felicji Straszewskiej, mieszkańcy Chojna żyjąc długo w borach, byli chrześcijan mi tylko z imienia. Sytuacji tej sprzyjał brak kościoła we wsi, który wzniesiony został dopiero w 1£427 roku. Dlatego też sąsiedzi opowiadali o Cha janach, że: 36. "Musieli oni chodzić na nabożeństwa do Biezdrowa, a że to wcal~ nie blisko, chodzilii kompaniami (... ). Idąc do kościoła przez Pakaw:e klękali przed tamtejszym wiatrakiem i modlili się w ten sposób: »A ty Psenaj.świyntso Panienecko, obracej sie, obracej sie«" 50. Nałeży tu wreszcie przytoczyć anegdotę zapisaną przez Oskara Kolberga, która dokumentuje problem "mazurzenia" mieszkańców omawiar.ej v,:fCi.Jest to tekst, którego, mimo usilnych poszukiwań, nie udało m~ s:ę współcześnie odnaleźć: 37. "Innym razem jechał znów jeden z nich do boru. I odzywa się ta~r. do siebie: »A co to pisc)' Maćku?« - Myślał bowiem, że to może pta:.;;: na drzewie tak mocno piszczy. I nie wiedząc, gdzie to piszczy, nadsłuchuje co kilka kroków, potem idzie naprzód i tak znowu do siebie i o sobie prawi: »Idę dalej - jesce piscy; wychodzę na kiloc (... ) - piscy: v,.·ychodzę jesce wyzej - piscy, az ja tu słucham, eh! a tu w moim nosie piscy". - I nauczyli nas też Mazurowie Wielkopolan, że ich po tym mazurskim pisku nosowym poznajemy łatwo" 51. , Mazurzenie mieszkańców Chojna stało się przedmiotem drwin ni"C tylko w powyższej anegdocie. Funkcjonują jeszcze dzisiaj powiedzonl<.a. których autorami mieliby jakoby być mieszkańcy Chojna. Pierwszc~ z nich związane jest z przyjściem na świat dziecka; niemowlę stawi&.i.~ w oknie, a głowa rodziny mówi: 318. "Pac, a na co spojzys, cyć'o byndzie twoje" 52. Drugie z przypisywanych Chojanom powiedzonek miało się zrodzi"; '.v związku z procesem, jaki toczył się podobno między księciem Sapiehą a Chojanami o prawo użytkowania lasów; wygrawszy go Chojanie mieL rzec: ~~K. Nitsch, Pojęcia ludu '.\·ie kopoIskiego ... , dz. cyt., s. 67-1; por. L. Skrzypczak ... , dz. cyt., s. 262 - 263; T - 1202. ,. Przekazał Tadeusz Ignyś, Chojno 1~85:02.02; PBL - nie notuje. 50 F. Straszewska ... , dz. cyt., s. 3'5; T - 13Q!3. 51 DWOK, t. 9, s. 53: T - 1288. Si F. StraszclVska, dz. cyi., s. 35. ~. �196 Wojciech Łysiak 29. "Od Chojna do Kzyza, p~es Dro~'ko i Pyncko'v\·o. p~o~ek, sy~h ~ysko nase" 5~. Wiele innych, ciekawych anegdot funkcjonowało prawdopodobnie w minionych cza~ach na terenie o wiele bardziej rozległym, bo położonym między Krzyżem, Czarnkowem, Szamotułami i Międzychodem. Mieszkańcy okolicznych wsi wspominają jeszcze często, że słyszeli takie c.y inne opowiadania, ale ich treści nie mogą już sobie przypomnieć .. Znane są tylko wspomnienia po anegdotach, których treści nie uda lo mi się już od.szukać we współczesnym folklorze. Zdaniem informatorów opowiadano dawniej o tym, jak Chojanie po raz pierwszy przyrządzali kawę (T 123SC), jak szukali s':-\:arbu i jak im wiatraki poobcinały nosy (T 1~12.2). Można przypuszczać, iż podobnych opowiadań było i znano ich o wiele więcej. Być może, dopiero planowe i systemalyczne bi1dania dałyby pełny obraz zachowanego dzisiaj już tylko szczątkowo dawnego układu stosunków między mieszkańcami Chojna, a ich sąsiadami. Niewą;tphwie interesującym zagadnieniem, wymagającym wyświetlenia, jest problem przyczyn, jakie doprowadziły do skoncentrowania się wymienionych opinii właśnie na Chojanach. Mieszkat'J.cy Chojna, stanowiący integralną część grupy zwanej "Mazurami Wieleńskimi", wyróżniali s~ę z pewnością wśród niemazurskiej ludności zachodniej WielkopolS':-<i. W zbiorowej pamięci tej społeczności przetrwało wspomn;enie o ich przybyciu w ten rejon z Mazur. Sami ten [ark t podkreślają, widząc w tym zasadniczą różnicę między sobą a sąsiadami. Jedna z informatorek powiedziała: "My jesteśmy Mazurzy i nas tu sprowadził Piotr Sapieha" 54. Także powstanie samej miejscowości łączone było z tym rodem: Książę, który sprowadził na to miejsce, dotąd niezamieszkałe - mial do pierwszych osadników powiedzieć: "Żyjcie tutaj hojnie" i Slojd niby miało się wziąć Chojno 55. Z kolei napytanie skąd wzięła się zbiorowość społeczna. zwana powszechnie "Mazurami Wielet'J.skimi", nie można dzisiaj też jednoznaczni2 53 Pnzekazał Henryk OleksDwicz, Mokrzec, l'98:r.07.17. 51.przekazała Gabriela Majchrzak, Chojno 1985.02.02; Należy prą tym laUAc'.żyć, iż ogólnospołeczna wiedza dotycząca skolDnizowania tego terenu przez Piot~'a Sapiehę, jest powszechna. W wielu "mazurskich" wsiach opo',viada sit; szereg podań toponomastycznych i humorystycznych opo\viadaI1. nawiązujących imiennie d) członków tego rodu. W Pęckowie pokazuje si~ om. który miał zbudować książę Sapieha; W Miałach miał Sapieha osadzić dziewczynę pO jakiś ciężkich przeżyciach mówiąc do niej: "I tu .spokój będziesz miała". Podobnych opowiadań jeszcze współcześnie bardz·o duż·o funkcjonuje na tymże terenie, a sam problem miejsca Sapiehów w folklorze Wielkopolski zasłul!uje na osobne omó\\·;enie. 55 Kronika parafialna ... , dz. cyt., s. 10. �CHOJNO I JEGO MIESZK.AI'ICY W OPINIACH SĄSIADOW 197 odpowiedzieć, bowiem nie zachowały się żadne dokumenty potwierdzające ową "mazur~ką" kolonizację. Wiele na ten temat rozprawiano, a spory toczyli miqdzy sobą etnografowie, języKoznawcy, foL{loryści i hi3torycy. Jako jeden z pierwszych zabrał w tej sprawie glos OSI:<'ar Kolberg, k rÓl y o CI-,ojnie pisał: "Wieś ta nad Wartą, jest kolonią Mazurów, sprowadzcnych przy kor'cu 17 wieku i na początku 18 wieku przez Sapiehę i dziedzica Wielenia, którego Chojanie po dziś dzień Sapiejką i ojcem ~;\\'oim nazywają" ;,6. Za mazurskim pochodzeniem tej grupy opowiedział się również Edmund Ca'lier, który nie powołując się na żadne źródła stwierdził: ,,,W 17:10 roku książę Sapieha zaludnił wieś sprowadzor:ymi tu Niemcami i Mazurami" ;,7. Podobne opinie dotyczące sprowadzenia w lasy Puszczy Notec~iej ludności pochodzenia mazurskiego, wyraził Kazimierz Nitsch .,8, a już Jan S. Bystroń na ten temat wypowiadał się hardzo ostrożnie :;9. Kategoryczni.e sprzeciwia się powyższym sądom Adam Tomaszewski, którego badania językoznawcze na omawiar.ym terenie nie pozwalają na przyjęcie tychże opinii 60. Nie oszczędził też Tomaszewski cierpkich słów Kolbergowi, o którym przy okazji napisaJ: "Kolberg nie bardzo orientował się w rozmieszczeniu miejscowo~ci mazurskich. Dlatego cała jego informacja o zaludnieniu tych o~\:Olic Fzez Sapiehę Mazurami jest mało wiarygodna, przypuszczać można, że Kolberg zawierzył na ślepo któremuś z informatorów" 61. Probłem zdawałoby się nie jest do rozwiązania, gdyby nie owa ogólr:ospołeczna wiedza, to ciągłe pielęgnowanie w tradycji wieści o 5,)[0wadzeniu na te ziemie ludności mazurskiej. Dlatego też sluszną wydaje :cię być droga, jaką posze.dł Ludwik Gomolec, uzasadniający prawdziwo.~ć sprowadzenia Mazurów do tzw. "dominium wie'leńsIKiego" 62. Jednakże z informacji tegoż historyka wynika, że w latach kolonizacji mazurskiej (1 'i:68 -17\7'2) ludl~OŚĆ ta nie zostala sprowadzona do Choj:-'.<l. Stąd też jej obecność w tejże miejscowości należy tłumaczyć póżniejszymi wewnętrznymi migracjami. Gwoli zaspokojenia ciekawoś,ci zainteresowanych, należy też w tym miej~cu przypomnieć. że dawniej utrzymywało się podanie, że "Chojanie to jeńcy czescy, osadzeni przed wiekami w borach Chojna i że dlatego sc. DWOK, t. 9, s. 23. '" Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, pod red. F. Sulimierskiego, Warsza,va 1880, t. 9, s. 756. 5S K. Nitsch, Mowa ludu pols~iego, Kraków HH1, s. 86. S. J. S. Bystrori, Etnografia Polski, Warszawa 1'947, s. 28 - ,29. ';0 A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów Wieleriskich ... , dz. cyt., s. 114. fil Tamże, s. 87. fo" L. Gomolec, Grupy regionalne i lokalne nazwy ludności, (w:) Kultura ludo,va W:elkopolski, pod red. J. Burszty, Poznan 1964, t. 2, s. 27. �]98 Wojciech :,d: długo utrzymywali Łysiak swoją odrębność językową, rawwą i oby~zaJ{)- \.. ,~ą"6:1. Obok przeszłO'ści historycznej, zasadniczym elementem wyrozmaJącym Mazurów Wiel0ńskich, jest ich mowa. Zdaniem Adama Tomasze\v~::'iego ,.... mazurzenie sama ludność spod Wielenia odczuwa jako głów::?~ odrębną cechę swej mowy. Na tej podstawie językowej oparte jest iJ:'zede wszystkim poczucie jakoby odrębności plemiennej, naszych Mc,EfÓ\V w tym do sąsiedniej ludności polskiej. Zdają sobie z tego spra w~ :'LC ty lka on i, sami Mazurzy, lecz także ich sąsiedzi" 64. , Sami Chojanie wyjaśniając przyczyny, jakie daly powód naigrywa;,~a się z nich sąsiadów, mówiąc o swojej "inności" i "niezależności". We \':si spotkałem się z dwoma różnymi na ten temat opiniami (poza wy;L:enionymi powyżej, których obecność w świadomości mieszkańcó'JV ClOj.na zajmuje naczelne miejsce). Zdaniem jednych - sąsiedzi ,.ZE-.zdrościli im swobody i tak powstały złośliwe o nich dowcipy" 6,,; inni z,!ś twierdzą: "Nasi przedkowie są winni, bo byli ilegmatyczni, a w każ(',L j anegdocie jest trochę prawdy" 66. Należy tu jeszcze wspomnieć o tym, jak wielkie znaczenie w t\\'O;--;:'?niu i realizacji wymienionych opinii o mieszkańcach Chojna mi"b 3'.voista megalomania sąsiedzka. Bardzo często spotykamy się ze Zj<'l\\-iskami wyśmiewania się z jakiejś grupy spolecznej, etnicznej czy narc.d-owościowej. Zjawiska takie zachodzą najczęściej na peryferiach dwóch :!,·up. w miejscu, gdzie stykają się granice obszarów przez nie zamiE'::.:zkalych. W tym jednak specyficznym wypadku cala owa megalomani:l s/u-piła się nie na całej ludności "mazurskiej", a na jednej, wybranej, z2miesz'kałej przez nią wsi, bowiem wbrew twierdzeniu Adama Tomaszewskiego, wymienionych anegdot nigdy nie opowiada się w odniesieniu clei innych wsi byłego "państwa Sapiehów" 67. Wydaje się, że wszyst;<i~ wymienione powyżej przyczyny złożyły się na to, że powstał na omawianym terenie " ... unikalny w skali Polski zbiór anegdot o dawnych mjeszkańcach wsi" 68. Przytoczone teksty niech będą tego dowodem. PS. 'w mleSlącu maju 198'5 roku "\v sąsiadających z Chojnem m:ejscowośc:ach Z.1·' c={;lo funkcjonować opowiadanie nawiązujące do niezwykle popularnego tu :elewi·, Z:<llCgO serialu brazylijskiego, pt. "Niewolnica Isaura" a dotycZ'lcl'go sanwgo Chr,j .. A. Tomaszewski, MowZt tzw. Mazu;-ów Vlielcńskich ... , dz. cyt., s. 85. "' Tamże, s. 85. 65 Przekazał ks. Stanisław Lis, Chojno, 19~<5.02.02. 06 Przekazała Gabriela Majchrzak, Chojno, 1985.02.02. 6' A. Tomaszewski, Mowa tzw. Mazurów Wieleńskich ... , dz. cyt., s. 86, 6S Z. Jasiewicz, (wstęp do:) L. Skrzypczak, dz. cyt., s. 253. 63 �CHO.JNO T .JEGO MIESZKAf1CY W OPINIACH S.-\,SIADOW 199 ·,a. Oto opowiada sit;, iż filmowy ojciec Isaury, :\figel, jest rodowitym Chojacm, który swego czasu wyemigrowal ze wsi "za chlebem". Rozpoznać go m:cH ':,mi Chojanie. Zdaniem wielu informatorów jego "chojańskie cechy" znalazly wy·..-.z także na ekranie, bowiem jego gesty, uśmiech i serdeczność niezbicie wskazuią . a .,poprzeczne" pochodzenie. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na to, że informacje te przekazywane są L jednej strony w formie kawału "z przymrużeniem oka", z drugiej zaś spotykałem ,.; z pełnym przekonaniem co do ich prawdziwości. \V przypadku tym mamy d,) "yn:enia z niezwykle interesującym przykładem oddziaływania środków ma·· ',,'ego przekazu na tworzl'nie się nowych treści folklorystycznych. ::,iIOJNO 'AND ITS IHABIT ANTS IN THE OPINIONS OF THEIR NEIGHBORS (summary) The vii age or Chojno situated on the borders of the Noteć Forest, in t:--,~ .Linity of Sierak\)\\', since a long time has attracted attention of many folkloriscs. it.-. nl'ighburh"od, ihey have gathered a dozen or so anecdotes concerning the nage :Ilhab.t:mls. TJwy are all included iin this paper, and additionally supple.(nted by the autho'r's records from the years 19B3 - 85. The anecdotes abo'olt Chojanie" (Choj.no's inhabitants) realize ,international plots which in J. Krzyża·lw;;kj'" "ystem<ltics have been assigned by numbers 1200 -1249. Jokes about silly neighbors originating usually from social grounds, are an . :·.pression of village, regional or ethnic antagonisms, ciistinguishing simultaneously ..•pe,·jority of the group which tells the story. In the case of the inhabitants (,f C '.ojno the ethnic element seems to have been the b;:lsic factor that favored the :\liz:llion nf anecdotes about slupid and awkward "Chojanie". Being an integr21 .•rt of th" so-called "Vilnius Mazovians", they must have distinguished themselves '. ·nong the nnn-Mazovian population of western Wielkopolska. Between 176i8 and : ~72 they were brought from Mazuria and probably from the Podlasie Lowlapd .d placed in the region of "Vilnius domain" by Duke Piotr Sapieha. From there, the way nf later internal migrations, some of them settled at Chojno. Strang~, . different, they certainly must have awaken some peculiar neighbor's megalrJ.'.'al1ia which found expression in numerous stories about them. It seems that thelr :Ieech and characteristic Mazovian pronunciation (mazurzenie) added to it. .Most [lftcn the inhabitants of Chojno are given the name of "crosswise Cho·· .. ,:1ic". This term derives from an unusual popularity of an anecdote about wa:k.g ,lL!"OSSthe village or through a forest with a ladder set crosswise. Sometim£::, '.is :mecd{)tc is combined with other motifs in one story. Among them are th05,~ :.',out a cow drawn onto the roof, chasing a squirrel, playing the rifle, catching " woodpecker, going into the weB, an unknown animal the cat, about the:r :.tazovian pronunciation and many others. J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6e25641b2a2bab02fcb7c63b696774d.pdf d0dc6bac4165a95ebdfdd969176e395a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1776 Title A name given to the resource Pozaeuropejskie badania etnograficzne / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1()':!G III. OMOWIENL\, MAREK MATERIAŁY G,\ 'vVf;CKI Pczn,u'j POLS.KIE POZAEUHOPEJSKTE BADANIA ETNOGRAFICZNE 1 Szczegółowe przedstawienie zaangażowania polskiej etnografii w studia nad społecznościami pozaeuropejskimi na przestrzeni dzie})w to zsdanie niezmiel me trudne i niemożliwe do zrealizowania w ramach tego. z konieczności krótkiego opracowania. Z tego względu nic omówion pozostać muszą z jednej strony takie zagadnienia, jak wkład Polaków w poznanie kultur pozaeuropejskich z okresu "przednaukowego", kiedy to trudno jeszcze mówić o etnografii polskiej jako samodzielnej dyscyplin.e naukowej, z drugiej zaś strony udział Polaków w badaJli2cb, których rezultaty nic w pełni mogą być traktowane jako ich widad do nauk: polskiej. Tak więc nic będcl przedmiotem niniej:,zego omówienia, mimo ni2ro z wybitnych walorów poznawczych, takie badania jak lia przykład Wad> Wel Siero~zewskiego w odniesieniu do terenów Azji czy Ignacego Domeyki w odniesieniu do Amery~{i Południowej. Twórczo.ść tych wczesnych autorów doczekała się już na gruncie naszej dy:ocypliny kompetentnych analiz. Poza tematem opracowania pozostaje także zasadniczy Znjl) naukowej działalności Bronisława J'v1alinows:-<;iego, którego trzeb] ty"l'\:tować jednak jako reprezentanta brytyjskiej antropologii społecznej czy wcześniejsze badania Jana Czekanowskiego il11 tegralnie związane z l1auką niemiecką. Zajmując się zaangażowaniem polskiej etnografii w badania pozeeuropejskie nałeży stwierdzić, że stanowiły one zawsze margines - często bardzo ważny i znaczący - ale jednak margines, dominującego jej nurtu. jakim były w przeszłości i są obecnie badania własnej kultury. Etnografia polska wyrosła bowiem z doświadczeń historii własnego kraj u i narodu. a przedstawiciele niemal wszystkich występujących w niej 1 Referat wygłoszony na 61 \Valnym oje w dniu 21 września 1985 1'. Zgromadzeniu Delegatów PTL IV Lub\:- �202 Marek Gatl'ęcki :';:erunków, jak .słusznie zauważa Anna Kutrzcba-Pojnarowa~, budowali <ormułowania teoretyczne przede wszystkim na materiałach czerpanye.tl ;: opisów kultury wsi naszego kraju. Jednakże szersza perspektywa etno·· :i.'giczna, uwzględniają,ca obserwacje tak zwanych "kultur egzotycznyel:" .>ż w okresie kształtowania się naszej dyscypliny jako samodzielnej i)'iuki, bynajmniej nie była jej obca. Polska humanistyka, w tym etnografia, nigdy nie ogra niczała si~ do ':vlasnego podwórka, które zawsze było dla niej zbyt ciasne. Etnografia polska na przestrzeni swych dziewięćdziesięcioletnich cizi,,· /N nigdy nie przeżywała okresu, który byłby szczególnie sprzyjaj<'lcy ~Ja badań terenowych poza własnym krajem, zwłaszcza na terenach ~;0zaeuro-pejskich. Przodowały pod względem rozwoju tych badaJl kraje !: usiadające kolonie bądź terytoria zRmorskie oraz pali.stwa wielonal"o'':JJwe prowadzące na szerok~ skalę kolonizację wewnętrznq. Konta:;; c <nografów z terenem był tam niepomiernie łatwiejszy, a badania naj .,::-: ulturami tubylczymi" zazwyczaj były wręcz preferowane przez władze. Polskie badania pozaeuropejskie nigdy nie miały silnego instytucjun;,lnego oparcia i jeśli były realizowane, to łączyło się to zawsze z ko.,.ecznością przezwyciężania v.rielu przeciv,;ności natury admi nistracy jnc J, '.'.<ganizacyjnej i finansowej. ~ożl1a jednak już teraz stwierdzić, że w lX':'.wnaniu z innymi krajami o podobnej etno- i geopolitycznej przeszlo~t:i j 'eraźniejszości, dorobek polskiej etnografii na tym polu jest znaczącY. Prześledźmy obecnie, w jakim stopniu etnografia polska zaangażo.\Clna była w terenowe i "gabinetowe" badania kultur ludów pozaeu]',:'" .. "·jskich na przestrzeni swych dziejów. ~ajogólnie.i rzecz bionjc mob:} .vydzielić cztery okresy w rozwoju tych badań: 1. do roku 191:8, :2. okres międzywojenny, 3. okres 1945 - 1956, 4. od roku 19516 do chwili obecnej. O"zywiście, periodyzacja ta nie upoważniCl nas do t\\'ierdzenia, że koi,;unktura dla badań pozaeuropejskich ,:t,. poszczególnych wyróżnio:l)Til vl'resach była niezmienna. Etnografia polska w procesie usamodzielniania się. zachowujqc w znJ.';;;.))ym stopniu regionalną specyfikę, znalazła się w kręgu tzv\'. l';au.:c :JJ,tropologicznych i trzeba przyznać. że z najnowszymi osiągnit;cian;i ':"ch dyscyplin w przodujących krajach zaznajamiala się ze stosunkowo ,');.cwielkim opóźnieniem. I tak na przyklad dzieło J. Lubbocka The Or~~iiL of Civilization ukazało się w polskirn przekładzie w roku 1873, a wit:c; ~ A. Kutrzeb<l-Pojanowa, \'.'z,l'szawa 19'77, s. 12. Kultura !tldoll:a i jej hnc/ac.:c. Mity i r:cc:yll'istl):ii', �POLSKIE FOZAEUROPEJSKIE BADANIA .203 ET='IOGRAFlCZNE ~iledwie w trzy lata pO wydaniu oryginału. Nauka o ludach O. PescheLl ,ydana została w dwa lata po niemieckiej edycji z lS'fi6 roku. Cywilć:icja pieru;oLna E. B. TyloTa z cennymi przypisami Jana Karłowicz:l .;~azała się po polsku w latach 18,9,6 - 918 jako tłumaczenie angielskiego ,ydania z roku lSg,1. Nadto osiągnięcia nauk antropologicznych przyswz,"ne były polskim odbiorcom przez artykuły sprawozdawcze, jak na _izyklad opublikowany w 18818 roku w II tomie "Wisły" artykuł L. Krzy· :ckiego Zdobycze naukowe etnografów-socjologów amerykańskie/t, zu:ła·. ,c.za Morgana. Doniosłą rolę w rozwoju "etnografii po\',-szechr~ej" ode~Jało w swoim czasie dzieło tegoż autora Lndy. Zarys antropologii etn:iWj, wydane w 1892, roku. W pracach i publikacja,ch powstałego 90 lat temu Towarzystwa Lu·'Jznawczego problematyka pozaeuropejska nie zajmowała wiele miejsca . . \m,wdzie już w pierwszym tomie "Ludu" znajdujemy rozprawy \vy-n-lczające tematem poza wąsko pojmowane ramy ludnozawstwa kojD"ego, to jednak większość re'lacji z ówczesnych badan pozaeuropejskich ..kazywała się poza łamami tego czasopisma. O pewnej rezerwie ÓWCZbej redakcji organu Towarzystwa w stosunku do problematyki pOZ2'·;ropejó'kiej świadczy nota, jaką opatrzono artykuł J. Witorta Ze stepów : :::ji Środkowej opublikowany w piątym roczniku tego czasopisma z 1'0:'::'.1 : .-,99: ,.Praca powyższa ma wprawdzie pośredni z\viązek z polskim ludD~':awstwem, jednak, ze względu na to, że jest ona ważnym przyczynkie:il ',) etnologii, która wchodzi w zakres programu ,.Ludu", nie mniej, że .,artil jest na autopsji autora, gruntownego znawcy stosunków sybe.,-js~ich, została pomieszczona w "Ludzie". ;Przeiom XIX i XX wieku przynosi wiele cennych relacji etnogra::anych będących wynikiem często długoletnich i \-vnikli\'."ych, jak byśm.y " . dziś określili, obserwacji uczestniczących z terenów Azji, polskich ze.ClnCÓW politycznych. Zawierucha dziejowa tego okresu rzuciła Polakó'''' i ,1et inne kontynenty. Rezultatem tego są liczne relacje. często bogate · walory etnograficzne. Analizę dorobku tych badaczy zawierają war" ~ciowe publikacje historyków etnograficznych badan terenowych, zwla·.:cza A. Kuczynskiego 3, M. Paradowskiej 4 czy W. Slabczyilskiego!i. ,:,dnakże sam materiał, głównie z powodu rozproszenia często w trud·· 3 A. Kuczyński, .~,ch obserwacji d [w:) Polskie Syberyjskie i badań badania szlaki, etnograficznych obcych kultur Wrocław w Azji ludow-ych, po!.. i Wschod·· Vlrocła \\. 19'~1, Acta Univcrs;tatis W7r2; tenże, Północnej, Zarys historii Srod-kowej ,atislilviensis", No 5n, s. 49 - ;80. , M. Paradowska, Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnog"iJ· :ne, Poznań 1973; t a ż e, Polskie penelracje etnograficz'ne w "lmeryce Poludni'J .. '.. ,·j(do 1939 r.), [w:] Polskie badania ... , s. 121 -129. 5 W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warsza\ya 1973. �204 Marek Gawęcki no dostępnych i niskonakładowych krajowych i zagranicznych wydav,cnictwach, nie wszedł nigdy do obiegu naukowego w stopniu, w J(:,~;n na to zasługuje. Z utworzeniem pierwszej w Polsce uniwersyteckiej katedry etr:::Jgrafii w lWa roku we Lwowie zwykło się łączyć pełne usamodzieln'en::.ó i profesjonalizację dyscypliny. Wraz z objęciem jej w 1913 ro:-<u przez Jana Czekanowsi<iego, już jako katedry antropologii i etnologii, jJ!'oble'matyka pozaeuropejska w polskich badaniach etnograficznych zyskaL, wyższą. naukową rangę oraz możliwości instytucjonalnego op:ucia,chGciaż sam Cze;-<anowski w tym okresie 0:1 badań pozaeuro;>ej:::l-;:ich 0:bZ2:1' na długie lata, by pO'Arćcić do nich dopiero pod koniec w/ego pn:co'Ą·· tego życia. Jednocześnie kOI1czy się etap długotrwałych badań terer:owych pru·· wadzonych najintensywniej w azjatyckiej części Rosji przez pol<-<icil zesłańców. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej powrac:, do :uaju. kończąc tym samym długoletnie badania lu·dów Dałekieg::> Wschodu Bronisław Piłsudski. Temu wybitnemu etnografowi i języ;wz:lawcy objęcie stanowiska uni\versyteckiego uniemożliwiła formaIw, przeszkoda - brak tytułu naukowego 6. Za jedne z najważniejszych i najlepiej metodycznie prowc'.dzonyc·j cadań terenowych w okresie poprzedzającym I wojnę światową możn~( uznać zakończone w 1 SOS roku badania Juli,;ma Talko-IIryncewicz:, w Obwcdzie Zabaj:{alskim. Bezpośrednio po powrocie do kraju objął 0·1 Katedrę Antropologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwow> i ::Ho\vadzil ją do 193'3 ro:-\:u. W latach 19:14 - 15 prowadziła badania n3 Syberii Maria AntoninJ Czaplicka, która jako stypeYJdystka Kasy im. Mianowskiego studio\v:>!.' w Anglii. Badania te fil;am:owane były przez uniwersytety filadelfijsi: ' i oxfordzki. Wyniki prac terenowych na temat etnografii S;;n-:.oj~dós Oi~Jublikowane były w języku angielskim i przyniosły ich autorce nzgc-odę Royal Geographical Society. W 1 m 4 ro~u prowadzil badania etnograficzne i all tropołog::zn:: w Kraju Nadamurskim Stanisław Poniatowski. Badania te [inansowan,~ przez Smithsonian Institution realizowane były w ramach szerokiegJ p~ogramu prowadzonego przez W. Bogoraza, W. Jochelscna i A. Hrd,· J:ckę, miały przyczynić się do udowodnienia tezy o azjatyckim pochodzeniu Indian. Ze względu na wybuch I wojny światowej i póżniejszą zmi~," Do dziś 'Nyniki prac B. Pilsudskiego są wys'oko cenione w Japonii, gdzie je on mvażany za ojca etnografii narodowej. We wrześniu 1'9'8.j odbyła się tam mi';d:y'1<uooo\ •.. ·a ~onfe! encja (z udziałem Polaków) poświęcona jego zasługom. W prz::· g~:oxan:u jest ta:n rÓ'Nn:eż pełne \",cydanie jego prac. �POL~KIE POZAEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 205 tematów prowadzonych badań, materiały Poniatowskiego nie mogły cdcgrać w międzynarodowym środowisku naukowym roli, na jaką ZR::Jug;wały. Znajomo:ść Syberii wyraźnie odcisnęła jednak piętno na licz;lych przyczynkach publikowanych przez tego badacza w okresie mięcz}vvojernym oraz na jego działalności dydaktycznej. 'w o:~resie tym ukazują się drU'l\:iem pierwsze publikacje etnograficzE8 Eumislawa Malinowskiego. Jest to obszerny, trzyczęściowy artykuł Totemizm i egzogamia drukowany w "Ludzie" w latach lU 1- 13, praca ',~Tier:::.enia pierlCotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę re.Jt; !igii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, wydana w Krakow:e w l i}j;) rOKu oraz kilka drobniejszych pozycji. Wszystkie one powstały 'N .. pl zedterenowym" okresie twórczości tego wielkiego etnologa i za!y;ykaJą zarazem polski ukres jego naukowej działalności. Pierwsza wojna światowa zastała go w terenie na wyspach Pacyfiku. Dopiero tam ;rowadzone badania przyniosły mu światową sławę jako Polakowi, lecz ',v pierwszym rzędzie wpłynęły w ogromnym stopniu na rozwój nauki b:yty jsi\:ie j. W ouesie międzywojennym utrwalił się w nauce polskiej pogląd, ż:.; 1~"daniami nad kulturą ludową narodów europejskich i kulturą tak zwanych ludów niecywilizowanych zajmują się dwie odrębne dyscypliny: emografia i etnologia. Wyrazem tego była oficjalna Ecmenklatura ówczesnych katedr uniwersyteckich. Problematyka pozaeuropejska w badaniach polskich ośrodków etnoJcgicznych tego okresu, zwłaszcza oparte o badania terenowe, zdecydo',\i,)]ie ustępowała, ze zrozumiałych względów, potrzebom badawczym "ccd etnografią Polski. Pozapolskie, głównie jednak słowianozna wcze, bac1nclia koncentrowały się we Lwowie i w Krakowie. Ważniejsze pozaeuropejskie badania etnologiczne w okresie między'.\D.icnnym ograniczają się w zasadzie tylko do podróży naukowej HD"""ana Stopy do południowo-zachodniej Afryki w 1925 roku, gdzie badd c ;,uItUf(~ i język Buszmenów i Hotentotów, oraz do zrealizowanych fI'zy pomocy Muzeum Etnograficznego w Łodzi badań Aleksandra Lech~ł Godlew~'kiego na wyspach Oceanii. Większość wyników tych badań OpLiblikowana została już po wojnie. Druga wojna światowa zahamowała niemal całkowicie badania terenowe. Warto tu jednak zasygnalizować prowadzone w tym czasie per.c~rac.ie etnograficzne w Azji Środ wwej i na Bliskim \Vochodzie prze..: Leonarda Turkowskiego, późniejszego profeó::ora na Polskim Uniwer::;yeecie na Ojczyźnie w Londynie 7. 1 7 PD śmierci tego badacza jego niepublikowane z L',ndynu do lnstytutu EtnolDi:'ii UAM w PDznaniu. materialy zostaly przekazane �206 Marek Gawęcki Również po wOJnIe przez długi czas nie było w Polsce warunków d· podejmowania \vypraw badawczych za granicę. Do wyjątków należał, indywidualne badania Andrzeja Waligórskiego w Kenii, dokąd wyjechc\' na dwa lata z Anglii w 1946 roku oraz Anny Kowalskiej-Lewickie! która w 1948 roku prowadziła badania etnograficzne wśród Indian Pen. l Kolumbii. Ze zrozumiałych względów, w pierwszych latach po wojnie, gd, w dziedzin~e etnografii trzeba było zwracać przede wszystkim uwagę n reaktywowanie katedr uniwersyteckich i muzeów, a także na tworzen:'. rowych placówek naukowych, koncentrowano się na problematyce po]. skiej rezygnując z szerszych programów badawczych nad kulturami pozaeuropejskimi. Zaś ponure dla polskiej humanistyki lata pięćdziesiąt:: ograniczyły znacznie możliwości badawcze. Pozaeuropejskie badania te· ,'enowe w tym okresie stały się wręcz niemożliwe. A jednak wtedy właśnie, dzięki działalności na uniwersytetach nauczycieli tej miary, jak Kazimierz Moszyński i Andrzej Waligórski w Kra· kowie, Eugeniusz Frankowski w Poznaniu, a następnie Witold Dynowski w Warszawie i Alesander Lech Godlewski we Wrocławiu, mimo odcięcia od badań empirycznych udało się podtrzymać nurt zainteresowa: pozaeuropejskich w polskiej etnografii. Możliwe to było dzięki znaczneml. w praktyce rozszerzaniu, zawężonej w oficjalnych programach szkole· nia, tematyki v,'ykładów z tej dziedziny, opracowywaniu dla studentóv pomocy naukovlych i publikowaniu skryptów omawiających kultury lu· dów pozaeuropejskich. Szczególną uwagę zagadnieniu współczesnych społeczności plemien. nych poświęcił prof. Moszyński, wydając w latach 191511 i 191;y3 ·d\\' f:Uypty dla studentów ówczesnego Studium Historii Kultury Materialne; Jeden poświęcony był ludom zbieracko-łowieckim drugi, obszerniejszy J udom pasterskim. W 1949 roku ukończył pracę nad dziełem Człowiel,. Wstęp do etnografii pOl.vszechnej i etnologii, które ukazało się drukier: dopiero w 1958 roku. Nie sposób nie docenić roli, jaką odegrały prace Moszyńskiego w raz· budzaniu zainteresowań kulturami ludów pozaeuropejskich wśród etno· grafów dzisiejszego średniego i młodszego pokolenia. Prace te, mim; że oparte były na wtórnych źródłach, dzisiaj już znacznie zdezaktuali· zowane, nadal w pewnym stopniu funkcjonują w nauczaniu etnograL w wyższych uczelniach. Podobną rolę w tym okresie odegrał Atlas [ingwistyczny języków śU,'iata Tadeusza Milewskiego, a także praca Jane: Czekanowskiego Człowiek w czasie i przestrzeni. Dodać trzeba, że womawianym okresie wyraźnie wzrosła liczba publikacji z dziedziny etnograL powszechnej zamieszczanych w wydawnictwach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �rOL5KIE l'OZAEUHOPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 207 TClkwiqc okresu powojennego, do roku 19\5 6, mimo iż etnografia po~odcięta była od możliwości prowadzenia pozaeuropejskich badal1 krenowych, absolutnie nie można uznać za lata stracone. Śmiem twie> dzić, że właśnie te lata, przez fakt dużego na·cisku położonego na pr.;blematykę pozaeuropejską w akademickim nauczaniu etnografii ora;: przez znaczące publikacje z tej dziedziny, przy jednoczesnym odcięciu od możliwości konfrontacji z terenem, zrodziły głód badań terenowycL. który w kilka lat później zaowocował swego rodzaju "eksplozją" (oczy',;'iście na miarę ograniczonych nadal możliwości) bardziej lub mniej intensywnych pozaeuropejskich etnograficznych badań terenowych. Do wzrostu zainteresowań etnografią powszechną przyczynił się takz·.:: fakt, który w swoim czasie w pewnej mierze hamował poczynania w tym zakresie - mianowicie przesunięcie punktu ciężkości w naszej etnogra L z badań zjawisk reliktowych na badania zjawisk współczesnych. Tell proces przesuwania się, czy raczej roz3zerzania kręgu zainteresowań, nilwątpliwie wiązał się z coraz szybciej postępującymi przemianami, jClk.c zachodziły i nadal zachodzą w życiu mieszkańców wielu o'bszarów zaJiczanych do tak zwanego Trzeciego Świata. Procesy etno:polityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych i wchłanianie nowych elementc)\~; kulturowych, skłoniły polskich etnografów do zwracania uwagi na teg·.) rodzaju fakty, na konieczność informowania o nich i, z czasem, W18czenia się do ich badania zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i prai-':tycznym. Było to tym bardziej ważne, że istniało i istnieje obecnie u na;; voJyraźne zapotrzebowanie społeczne na prace podejmujące tego rodzaJL; pro blema tykę. Przełomowy dla powojennej etnografii rok 19-56, rok znaczącej kr2.kowskiej konferencji metodologicznej, nie przyniósł bezpośredniego WZTCEtu badań pozaeuropejskich. Pozycja problematyki pozaeuropejskiej ;11(gIa jednak wyraźnemu wzmocnieniu w ramach dyscypliny. Lata następn·: to okres nadrabiania pewnych zaległości metodologicznych (m.in. w 195·::; roku ukazuje się polski przekład Szkiców z teorii kultury Malinowskiego) oraz podjęcia na szeroką skalę badań nad współczesnością - poczc\,!kowo jednak w odniesieniu do 'własnego społeczeństwa. Z czasem, w ramach sukcesywnie przyrastających publikacji POŚWJE;conych etnogra,fii Trzeciego Świata, w których przeważała dotychcza, pro~lemat.Y'ka etnohistory-czna, zaczynają pojawiać się. następnie zaś dominować badania nad współczesnością i problematyką zmiany k"j:urowej. Wyra,tną intensyfikację pozaeuropejlskich etnograficznych badań terenowych przyniosła dopiero połowa lat sześćdziesiątych, a ich apogeum przypada na połowę lat siedemdziesiątych. Przeja.wem owej intensyfikacji jest znaczny wzrost publikacji z tego zakresu na łamach facho1 sJ~a �208 Marek Gall'ęcki wych czasopism - "Ludu", "Etnografii Polskiej" i "Ethnologii Polony", Należy tu przede wszystkim wymienić duże przedsięwzięcie badawcze, jakim były zainicjowane w 1963 roku i prowadzone przez szereg lat kierowane przez prof. W. Dynowskiego badania w Mongolii. Jest io, jak dotąd, największa polska pozaeuropejska ekspedycja badawcza, której program n<lukowy, sprawy organizacyjne i finansowe były w gestii jednej instytucjiPolskiej Akademii Nauk. Kilkuosobowe grupy naukowców systematycznie, co dwa lata, wyjeżdżały na kilkutygodniowe badania terenowe w ramach długoletniej współpracy za wariej między Akademiami Nauk Polski i Mongolii. Całość badań mOl:golistycznych obejmowała dwa etapy. W pierwszym koncentrowano się na analizie tradycyjnej kultury pasterskiej w ścisłym zwiąZiku z jej ramami zewnętrznymi, szerszym układem wykraczającym poza wewnętrzne prawidłowości kultury ludowej, a mianowicie z układem państwowo-politycznym. W drugim etapie prowadzono badania o charakterze etnograficzno-.:ocjologicznym, których przedmiotem było mlode pokolenie mongolskich pasterzy. E tnograficzna część tych bm:::ań obejmowała głównie zaga:inienie międzypokoleniowej transmicji kulturowej. Pro,vadzono również badan;" pod kątem opracowania monografii Torgutów s. Badania ekspedycji mongolskiej przyniosły wiele cennych publikacJJ i należy żywić nadzieję, że stosownie do wielkości przedsięwzięcia. liczba ich będzie się jeszcze powię::\.Szać. Inną, również w pełni profesjonalną pozaeuropejską ekspedycje! byla Etnologiczna Wyprawa Azjatycka do Afganistanu w 1£76 roku. Zorganizował ją Zespół do Badania Kultury Ludów Azji Środkowej, działający przy Katedrze Etnografii UAiM w Poznaniu. Przygotowywano ją na zupełnie mnych zasadach. Finansowana była, bardzo z resztą skromnie, z wielu źródeł, w sposób typowy raczej dla ówczemych wypraw studenckich. Badania w Afganistanie miały być powtarzane co cztery la ta, jednak wydarzenia roku 19718 w tym kraju plany te udarcmnily. Nie mniej jednak i tu wyniki kilkumiesięcznych badań są znaczące, co znaI&zło wyraz w licznych publikacjach naukowych i popularnych oraz wystawach muzealnych. W okresie tym miało miejsce jeszcze kilka innych, z reguły interdyscyplinarnych wypraw naukowych, w których brali udzial również etnogra~owie. Nie zawsze jednak specjalizacje naukowe badaczy byłyszczqśliwie zestawio-ne, co nie ułatwialo realizacji programu naukowego. Mimo częstokroć interesujących badań. liczba publikowanych ich wYl:ików jest znacznie mniejsza. b J. interpJeiacji S:- Wasi1cwski, tTadycyjnej b2d~n:u .. _, s. 91 - 96. Prace poLskiej kul.tury ekspedycji mOllf/oiskiej ",lIlOlo(Jic:::lIej jako systelllu II' l\.1on(Jolii :::llaC':::eil, f'.\·:] -- próby l'o!sk;e �POLSKIE POL;AEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 209 Bardzo istotnym elementem rozwoju zainteresowań etnografią poza·(J_ropejską były wyprawy studenckie, których apogeum przypada na lata : ;J<74 - {'i8. Jako prekursorkie należy tu wymienić warszawskie Akademickie Wyprawy Afrykanistycz-ne "AWA". Zdołały one uzmysłowić mło('zieży, iż przedsięwzięcia takie są w ogóle możliwe. Inne, to na przykład ~;;znańskie wyprawy "Afryka" oraz "Amped" do Ameryki Południowej. ;,zykłady moż,na by tu z resztą mnożyć. Wyniki naukowe tej kategorili wypraw nie zawsze były imponujące. -~'Lęsto przygotowanie młodych badaczy do badań w trudnych warurl~<ich nie było wystarczające, gdyż skomplikowane przygotowania orga~-J"zacyjnepochłaniały tyle czasu i energi, że na merytoryczne przygoto',ania nie starczało czasu. Częstym błędem tej kategorii wypraw bylo ;-'Jzdrobnienie dość enigmatycznie sprecyzowanych zadań badawczych, n:zsianych na zbyt długich trasach. W licznych jednak wypadkach, jak na przykład miało to miejsce w sytuacji wyżej przykładowo wzmianko-_\'unych wypraw, wyniki ich były doniosłe. Rezultatem zaś ich były war-'_i;;":;cioweprace magisterskie a nawet doktorskie oraz liczne artykuły. l:totnym jest tu jednak i to, że stosunKowo znaczna liczba młodych ;nografów w ten sposób zapoznała się naocznie z problemami Trzeciego :)cviata. Zupełnie odrębną grupę stanowią indywidualne badania pracownlk,JW naukowych. Szczególną pozycję, z racj'i chociażby swej powtarzal:lli3ci, co w naszych badaniach pozaeuropejskich niestety jest zjav,ri·''ilem niezmiernie rzadkim, i lic·zby publikacji, stanowią badania K. Wol-; ~iego w Pakistanie i Afgani'stanle 9. Do tej kategorii trzeba też zaliczyć Ladania M. Frankowskiej w Meksyku, L. Dzięgiela w Afganistanie, Z Jasiewicza w Uzbekistanie, J. Kamockiego w Indonezji, M. Tracza ·'.v Egipcie, A. Rybińskiego w Algierii czy R. Vorbricha w Kamerunie. Hóżne były okresy badań tych etnografów, różne były też środki pro-vadzące do ich realiza'cji (wyjazdy prywatne, stypendia, kontrakty), lecz :_spólną ich cechą są interesujące wyniki przejawiające się w wartośclo',vych publikacjach oraz w działalności dydaktycznej. iW zasadzie wszystkie przedstawione tu badania nie miały bezpośred:;:ego związku z praktyką, może z wyjątkiem pewnych aspektów badań ;nongolistycznych. Rola badań etnograficznych w realizacji przedsię-'.vzięć gospodarczych za granicą (ale również i w kraju), tak powszechna j oczywista w krajach wysoko rozwiniętych, jest u nas zupełnie niedoctniana. Chlubnym wyjątkiem jest udział etnografa Leszka Dzięgiela ',V rolniczym projekcie zagos-podarowania' rejonów wiejskich w północi. , K. Wolski, - :975, "Lud", 1-4 "Lud" - Badania 1978, t. 62, t. 10 polskich 5. 1-5,3 -170. etnografów na $rodkowym Wschodzie, 196-0-- �210 Marek Gawęcki nym Iraku, realizowanym w ramach kontraktu przez Instytut Rolnictw2Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krukow~-,_ Odrębnym nurtem tDCZą się etnograficzne badania terenowe prow':dzone przez polskich misjDnarzy, :::zczególnie rekrutujących si~l ze Zgnmadzenia Słowa BDżego (Werbistów), rozsianych po odległych placóv\kach misyjnych niemal na całym świeciE:. Obok badan o charaktcrc amatorskim, posiadających mimo to często wielkie walmy poznel wc:;::' coraz częściej mamy tu do czynienia z w pełni naukowymi opracowani'.· mi wytrawnych naukowców, jak na przykład związani z Katedrą lIisto: i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu LubelskicgD oraz Instyt!..itern AntrDpDS o. prDf. Teofil ChDdzidło, czy obecnie o. dDc. Henryk ZmDn SVD. Problematyka etnologiczna rozwijana jest w Akademii 1'e<;logii KatDlickiej w Warszawie. Etnograficzme publikacje polskich misj_lnarzy, zamieszczane CZęstD w specjalistycznych, krajowych i zagranic':nych czasDpismach, są zbyt mało znane w naszym środowisku, a P:l uerszą ich prezentację brakuje tu miej,sca 10. Obok badan etnDgraficznych opartych o własne terenowe penetrac.l: autorów, które w ostatnich latach dominują, co jest zjawiskiem ni:zmiernie pozytywnym i co pozwala nadrabiać zaległości z lat minionyci,_ we wszystkich placówkach etnograficznych kontynuowane Scl bada·r.." oparte o inne, wtórne źródła. Ten rodzaj badan, szczególnie w odniesi::niu do etnografii ludów Oceanii, preferowany jest w ośrodku wrocla\'.Ekin1. W tym krótkim z konieczności omówieniu nie sposób było przedst~·\vić wszystkie dawne i współczesne polskie badania w dziedzinie etn:lgrafii ludów pozaeuropejskich. Nie to było zresztą mym celem. Chodzi") raczej o zaznaczenie, że nauka nasza w tym zakresie ma liczącą jlj:'. kilka dziesiątków lat tradycję, a korzenie jej mocno tkwią w obserw> cjach i badaniach Polaków z minionych stuleci. Etnografia polska, mimo niesprzyjających często jej warunków, nigdy z badan pozaeuropejskich nie zrezygnowała. Również lata o wyjątkow) niesprzyjającej dla badan poza własnym krajem koniunkturze. wplynę~y tylko na ich przeorientowanie, by w konsekwencji dopr-owadzić do ich rozwoju. Niestety, stosunkowo niewiele naszych publikacji funkcjonuje w świ:ttowym obiegu wiedzy etnologicznej. Z pewnością, gdyby były publiku - 10 H. Zimoń, l'ig.ii Katolickiego FienIężno naukowo-dydalvt'yczna Uniwersytetu Lubelskiego, 17: 198-0,s. 23'1-45. E. Perczak, tl,~eni1 Słowa s.13'5-142. Działalność Bożego w poznanie ludów katedry Materiały Wkład polskich pierwotnych, historii i Studia i etnologii Księżjj misjonarzy [w:] Polskie T"- Werbistó ze ZgroTI"badania .. ('. �J'OLSKJE POZAEUHOPE.TSKJF: BADAN!A ETNOGHAFJCZNE 21 ] wane częscleJ, niż to ma miej~ce obecnie, w {ęzykach o szerszym J'.ii: polski odbiorze, rola ich mogła by być niepomiernie wic;~sza. Na wstępie już stwierdziłem, że problematyka poz&europej~ka stal'.<Jwija w przeszłości i stanowi obecnie margines w stosunku do etnogrc.cj Polski. Jest to jednak margines znaczący. Wystarczy wspomnieć, że pJLa::i WO/Ii prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych realizovv:,r:ych w naukowych p!a2:)wkach ebnologicznych dotyczy tej właśnie proI::lcmatyki 11. Społeczny, wykraczający poza wąskie jednak środowisko nau'kowe. odbiór wyników tych badań jest znacznie szerszy. Często właśnie t3 f:robłematyka rzutuje w pierwszym rzędzie na kształtowanie wiedlY e-.:nołogicznej w społeczeństwie. Z tego też powodu winni jesteśmy Bbeg8ć o jej wysoki poziom oraz szerszą popularYZ8.cję. 11 G. E. Kurpińsku, T. Kulesza-Zakrzewska, f:;1i.ropejska i europejska w;;konanych - :9,5, •••• w katedrach [w:] Polskie baJania 1V pracach etnogr:rtii E. Pietruszek, magisterskich, i pracowniach ... , s. 143 - 150. doktorskich p AN w Problematyka pfE'.(i habilitacyjnych trzydziestoleciu 19'!';- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95c74ddac19495e436ce6ab22a1af8ed.pdf 5392aa83ecf08cc1c19c74ff58236ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1908 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource architektura - styl narodowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1770 Title A name given to the resource Kazimierz Mokłowski (1869-1905) i jego stanowisko w sprawie tzw.stylu narodowego w architekturze polskiej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.105-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kitowska-Łysiak, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, nS3 MALCORZ.·1T.l l"::ITo\\·SI"::A-LYSIAI..:: LubLa KAZI:'vITERZ ~IOKŁOWSKI (1869 - 1905) I JECO ST:\NOWISKO W SPEA. \VIE TZW. STYLU NARODOWEGO .,.W ARCHITEKTURZE POLSKIEJ .,Schiller np. i Mickiewicz pokun\,:' się z literaturą ludu i w zbrata·;. U tym wytworzyli prawdziwe i wie]':, dzieła sztuki. Dlaczegóżby VI: ;.;2 świat, co odrodził poezję nie m;" być ożywczym j zbawczym dla chitektury?"' Franciszek Ksawery lVIartynows'-: Kazimi,'rz ;\'1oklowski ,.architekt i ~ocjalista" (jak napisał S~anisla\\' Elia~z Hadzikov,;ski w jednym z listów do Stani~ława '·Nicza ~) jest dzisiaj postacią niemal zapomnianą. A przecież u stulecia poprzedniego i na początku naszego był znany Ze' swych prac architektonicznych i l.Jadav,·czych, ja~.;: też (może o ni·!! Witkt2schyL:u zarÓWt;J w pe:;\'- \ F,·a:~('i.ąl'k Ksawery ;,Iartynow~ki (1848 -1896) historyk sztuki, etnogr~,; publicy.,ta: ;lutOl' licznych pr;ll:, \\' któ,'ych zajmował się krytykcl stanu współcz:~,[lej archiŁcktury i wskazywał sposoby poprawy sytuacji; pierwszy sfo'l'lTIuło',,;:,,: z"",auniellie p:llskicj architektury narGdo\\'ej. Przytoczony fragment pochodzi ',' F, K, :\1anYllO\vski. Zapoznane drogi It' SZWc!' polskiej, "Prze.gląd BibliograficznoA.:'chco!ogieZllY" 131. s. 170. Zob, też: A. K. Olszewski, Przeglqd koncepcji stylu ;".::r:oc/olOego Ie teoni orchitekturll polskiej przełomu XIX i XX wieku, "Sztuka i K.j't"ka" 195[1, nr 3 _.t: tam ąezególnie fragment: F, K, Martynowski, próba pos~<.-k:1l'ania nOl(:ego styllL (e architekturze llLdowej przy jednoczesnum uwzględnie,,;; .. u"chitektHry klasycznej, s, ~92 - 300. , Stnn:~ła\\' El:asz Radzikowski (18()3 - 19~~5) .. - lekarz, malarz, historyk, zna"',>. T;ltr i góLl],;zel.yzny; opublikował wiele prac, dotyczących przeszłości Tatr i P·;:i·hala: należal do \V~pólprilcowników ,.Ludu", "FamiGtnika TowaJ'zyslwa Tatrz:·,\sk:ego" i ..Prwgliidu Zakopia11skiego·'. Zob.: .J. Reychma-n, Ra.dzikowski Sta.nis'·, Ui F,;iasz Iw:1 l'n/ski Sloll'nik Biograficzny, t, VI, Wrocław Hl46 -1948,;, 229 - 21i o tak~e: Listy [) srU/lL zOKopioliskim (1892 -19'12), wstęp, komentarze, oprac. M, f,gidIo, Krakó\\' 1979. s, 39 - -lO (krótki biogram Radzikowskiego) i s, 39 - 147 (li<\: Radzikowskiego Jo S, Witkie\\'icza z lat 1896 -1909), Cytowane zdanie pochi}'.c· z: Radzikow:,ki. Li.sl do \Virkieleiczo z 1 IV 1901 r., przedrUk [w:) Listy .. " dz. ,;y:. e. 114. �106 Malgorzata Kit011·,<J..:a-Łysiak nej chwili nawet bardziej?) z działalności polityczno-społecznej :1. Ludoznawcy szanowali także jego aktywność i poświęcenie, z jakim podcjmu,wał inicjatywy i przystępował do badań nad budownictwem ludowym, Jego obszerny tom, poświęcony sztuce ludowej w Polsce, będący owocem powyższych badań, budził - po ukazaniu się w 1903 roku - żywe emocje 4, Ponadto miał Mokłowski własną koncepcjI',' odrodzenia architektury polskiej, był pionierem idei kształcenia architektów IN Kr;lkowie orn :l Dorobek aJ'chitektoniczmy :Vlokłowskiego nie jest wielki: wiadomo, że był ;'utorem planów przebudowy s:z.pitala żydowskiej gminy wyznaniowej z fundacji i\laurycc.go Laz'arusa we LWQwie. który to budynek utrzymany \\' ..stylu mauryt"ńskim" stan'll około 1903 r.; wkrótce potem lVlokło\vski zaprojektował dwa doa,y j"l.]eszkałne - przy ul. Piekarskiej 38 i 40 we Lwowie, gdzie Z~lstoso\\'ał ..'t:r] zakopial1ski" (1903); zajmował się tel; rekonstrukcje] arch itektury: prz,-,p;'ow;ldz'ł L;'go .'f)dzaju pral:e w pałacu księżny Lubomirskiej \\. CzerwonogrocIzie kolo Załeszczy;C, canowił kościół w Dobromiłu, zaprojektował przebudowę .,baszty prochowej" na Wałach Gubernatorskich i budowę archiwum oraz muwum hislol'ycZlll'go Wl; LW'J'>\iie. Te i przytaczane poniżej i'!lformacjeo życiu i clzi~l;a!ności K:l;:im;l'l'z~, 1\Ioklo,\'~kiego zaczerpnęłam głównie z: W. Biertkowski, Mokloll'ski Kazimierz [\'.':1 f'o!s,,;i SI01.Llnik Biograficzny, Warszawa 19·76. t. XXI, 1. s. :i83 - ,~8:i. Dor"!1l'k badav,-czy .'i)okłows-kiego je"t także sk,'{)mny, choć zn,ICZ,)cy: problemem ochrony zabytków :choćby \v formie opisu, zapisu sz!dcowego lub fotograficznego) za intL'rc,,, 'wał ok,,!o J 900 1'. pr"f. M. Sokołow"kiego, CI poprzez niego Komisjr.: Historii Szt ulei krako',v.:-kiej Akademii Umiejętno~ci; dziC;-ki jej sub\vencjcm (minimalnym) mógł c:dbyć sw:; niektóre wyprawy telenowe; ich OWOCeopublikował p')lem (czdć Uk:1Zl11~lsit; [J'J.,miertnie) w Sprau;ozdaniach Komisji do BCldal~j() Historii S:::tukl l(' ]',)/sec (:lP: J!!vG. t. VII, s. 529-55·8: Do dziejów archźti?ktllry c<'rkielcn('j 'IW RUSi Czerll'on.;j) :, M. Sokołowskim); 1912, t. VIII, . ;. ~(jl - 337: Sprnu:ozdalli" ::: lryci('e:::ki odbylći kosztem Komisji 'W r. 19904 'W cdu badaliia s:::Tuki lodoll'l'j (z bratc'm, Tadeu.ize':). I),'i\\'(Jdem uznania dla działalnoś'ci badaWCZej :Ylokłowsk;eg() ,;,) cho('by l~CZ'IC ',\ lmianki na łamach "Ludu", gdzie jego OSOb~lbyła wielokrotnie zauw~lżana: Z:l:1lm:! się np. wśród referentów zaproszonych d,) u~\\';l'tl1iL'n;~1 obchodów X-!l'ci~1 T\\·;,rzystwa Ludoznawczego we Lwowie, z której tu okazji zaplanowano zjazd n~lUj';l;IVY z wystawą etnograficzną (notatka Iw:] "Lud" 1905, L XI. s. 97); w piśmie tym (\;,mL;e, s. 204) znalazł .siq także nekrolog Mokłowskiego z podkrc;ś]eniern jl;'go zaslug jako autora licz'nych publikacji o sztuce ludowej: jalw zmarlemu członkowi To\VaTzy"twa Ludoznawczego, poświęcono lVIokłowskie;nu chwih; uwagi tla X] \V,lln::,n Zgromadzeniu tegoż (tamże. '3. 323); w nastp'pnYl:h latach przywoływane) jego ;a~\\]·sko na lamach pisma równie częsLP. przede wszystkim p::dejmuj,jC dyskus;G ! jego poglądami, co nalp.żaloby uznać za mimowolnL' -- swiadectwo .ich ży\'. dntości. l Zob.: K. M0łdowski, Sztuka ludowa lU Polsce, L'.vów 1903. SLUl <pi;l:i o tc-j::~ p'acy najkrócej uji-jl Bieńkowski, Moklowski .... dz. cyt., s. 584: "krytyk;) fachowa 'al'ówno dawniejsza (Wla'dysław Ekielski. KarD! Hadaczek 190-1. lWim Fra::;';:C) -' 1905, Henryk U!aszyn 10081. jak i współczesna (Jan Stanisław Bys:rOtl lf'39, Roman Reinfus's, Tadeusz Broniewski -- 19:i0) podnosiła wielk,] L'rucl~'cjc: aulDJ'<I 'i trwałą wartość zgrcmadzonego matel'iałLI ikonograficznego l...], n<1t0miJ',t kwestionowała wn-ioski wy:suwane pi'zez TvIokłowskiego z dodekail L'ty:n;)logicZll(l .kzykowych, 1\0 których n'e posiadał dostatecz:lego przygotowania". �KAZIMIERZ MOKLOWSKI 107 (1869 - 1905) co ogromnie ważne - należał do najgorętszych zwolenników i propagc'.~orów Witkiewiczowskiego "stylu zakopiańskiego". Ta strona jego dziC1.lalności będzie mnie tutaj intereó'ować najbardziej .. Do zajęcia :-:ię tym tematem skłonił mnie zaś fakt, iż co gwoli śc;ólości muszę zaznaczyć właśnie ostatnie z wymienionych przejawó'N "k1.ywności MokłO\vskiego, które uznać wypada za różne 3spekty tej Gamej kwestii, tzn. spra\vy "stylu narodowego" w architekturze polskiej, /rwnc były za jego życia tylko nielicznym. Dopiero po drugiej wojnie ::wiatowej i\ndrzej K, Olszewski w swoim PTzeglqdzie stylu naTodowego l(' teorii aTchi/f>ktury polskiej p'I'zelomu XIX i XX wieku skrótowo omó·· 'NiI poglądy Mokłowskicgo na stan współczesnej architektury; oraz wyLorzystał fragmenty jego tekstu pl. Dla dobru szwki polskiej, gdzie MD\ łówski postu low,ql przeniesienie studiów architektonicznych z Politecl1niki L'xowskicj do Szkoly Sztuk Pięknych VI Kra~owie 6. Drugą pracą, w której nazwisko Mokłowskiego pojawiło się kilk,,~~;rotnje vvraz z p"zcdrukiem jego listu do St2"islawa Witkiewicza, je.ot lbiór Listów o stylu zakopiU7~skim ... , oprRCOVv'<lny przez Michała Jagjc~lt: '. Świadt'dwo Stanisława Eliasza Radzikowskiego w postaci przy to . c7.0nyc:h tamże jCf.5,olistów do twórcy .,stylu" rZ'jca ciekawe {;wiatło n:1 "o]~ Moklowskicgo IN krzewieniu idei Witkiewicza 8. Interesujący j2St ta'kże z tego w:aśnic względu wf'pomnia;}y list v1okłowskicgo, który ~wr.:tz L .jego -tliewzmi,mkowanym przez 'komentatora korespondencji -- ob·'lcrnym artykułem o Witkiewiczu jako ,budowniczym polskim" 9 stanowi JI~dcn ;: argumentów, nieco weryfikujących wcześniejsze badania Andrz~;.it K. Olszewskiego. Fakt, iż Olszewski również przeoczył istnienie po. '.\·yższego tekstu MokłovV'skiego o twórcy "stylu zakopiat'Jskigo" pozwoU mu uznać Mokłowskiego teorię "stylu ludowego p o l sk i e g o" za całko",'icie oryginalne" choć przyznawał jej bliskie pokrewieństwo z koncepch "'Vitki(.:wi('7.~. Tymczasem - co trzeba wyraźnie podkreślić - Mokłowsk{ już je,..:ieni.,\ 1901 roku (a więc zanim napisał svve najważniejsze artykuły) nąleżał dć) grona z2gorzałych zwolenników "stylu", w którego koncepcji widział _.- ja~, Z(11j<1się świadczyć fakty szans~ urzeczywistnienia v,łasnych postulatów. Przegląd OlszC'wski. j fi Z:,b.: !"c'nty K. Mnklowski. przytacza Olszewski, 7 K. Moklow,ki. li;:, cyt., .,. 694 - 696. Listy s Radzikowski. ;~"zedruk Q rw:] Listy, K. Moklowski, '.·:;m·ska ' 1g Q4, t. List IV. koncepcji Dla ... , op. dobra Przegląd do Witkieu;icza Stanislaw S, s. 341 - 343. polskiej, koncepc,1i .... do S. Witkiewicza .. , dz. cyt., cit., sztuki z 15 II ..Krytyka" dz. cyt .. S, 190,1 r., przedruk z 1 IV, 24 VI. 28 X, 1904, t. 1: frag- 331. 17 XI, [w:] Listy 23 XII. ... 1901 r" 113 -133. Witkieu;icz jako oudOll'r;iczy polski, "Biblioteka War- , �]08 M algorzata Kitou;,;J.;c!-Łysiak Należv stąd wnosić, iż działalność Kazimierz:! Moklow:::kiego w dL:' cdzinie archite;;:tury - zarówno na gruncie jej teorii, jak też praktyki trzeba interpretować w kategoriach realizacji jednego spójnego progldmu, którego celem byh poprawa sytuacji pol~kiej architektury pccz:,tk~[ XX wieku. Program ów mógł się zaś narodzić dzię<i temu, że 1VI,'klowski miał świadomość upadku tejże architektury, dostrzega] jej lnląc:zki, rozumiał potrzebę rewizji, odświeżenia, odn,owien ia przez·' l ze> by można "spolszczenie" modelu współczesnej architektury na te['<:-nie wszystkich trzech zaborów, był przekonany o niezbędnej wręcz k-Gnieczności naprawy (i gorąco wierzył w jej możliwość) sytuacji poprz:>: reformę sz;-.olnictwa wyższego, które jak uważ'1ł - powinno odegL.!ć \\' realizacji takiego programu decydującą rolę, głównie przez propag:.wanie tzw. stylu narodowego; jego ideę najlepiej (według Mok!owsk~'go) wcielił "styl luc1o'.vy polski" 10, d tego z kolei najodpowieclniejszy< przy;dadem byl "styl zaJwpiański". Niniejszy tekst podejmie próbę przedstawienia owego programu, <l z';razern stanowił będzie przypomnienie jego twórcy i rzecznika, ;'Jajważniejsze, in tercsujące mnie tu taj, teksty Mok lowskiego nosi; r 2Damienne, wiele znaczące tytuły, które już na wstępnie jasno określa))' zainteresowania autora: Walka o sztukę (1902) 11, Dla dobra sztuki 1)')1skiej (1904) 12, Stanislaw 1Vitkiewicz jako budowniczy polski (1904)1~, Zanim jednDk ui<azaly się wspomniane artykuły, Moklowski tuż pJ powrocie do Lwowa w roku 1897 podjął pracę w Lnntejszym biurze pI';:>:jektów budowlanych, kierowanym przez miejscowego architekta, Ja". Lewińskiego. Prawdopodobnie właśnie tam zetknął się po raz pierwszy,;:: ,,3tylem zakopiańskim", gdyż zaprojektowana przez Lewińskiego lwow,s,.J ujeżdżalnia "Sokoła", zrealizowana w roku 1898. wykazywała tegoż "stY'hl" wyraźne reminiscencje 14, Musiał jednak nie uświadclluiać sobie w P""" ni znaczenia tego faktu dla swej przyszłej biografii i poglądów, skoro .e,: tak nie'vvdzięcz~,ie pisał potem o swym chlebodawcy: "'., jest znakom;tym praktykiem - przedsiębiorcą, , ,", który" , , . ma może pewien sm,,": "X· ocenianiu :0 goto\vych Zob,: Tenże. Sztuka rzeczy ... ", ale " ... /.ur/owa.,., dz, cyt., nic ubliżq ani jen1u, s. 324: te:'minu tego ~~'-lj używał, autor. Tenże. Wa/.ka o sztu.kę, "Krytyka" 1902, t. 1. Tenże, Dla dobra sztuki,. , , dz, Cyt. "ł Tenże, Stanislaw Witkiewicz. ,., dz, cyt. 11 ZOJ. wzmjanj~ę w: A. K, Olszewski. Przeglqd problenwtyki (lrchitektonicz" [w:] Pol.ski? życie (ITtystyczne v.' latach 1890 - 1914, p~'aca zb, pod red. A. Wojccl:owski,~go, Vh")r:1"w l ~67, s. 145, 11 1~ "~o �KAZIMIeRZ l~Iawdzie, jeśli ; l.<lnie" l:;. powiem, MOKLOWSKI 109 (1869 - 19G5j że się on na architekt~rze, jako sztuce, nie rG- Dodam w tym miejscu, iż powrót Mokłowskiego do Lwowa był przy_ .~:zdem tam młodego absolwenta monachijskiej Technische Hochschule, ::,.•jry uprzednio poznał też uniwersytety w Zurychu i Berlinie - Char:i::Henburgu. Być może właśnie europejska perspektywa studiów pozwoj::" mu ostrzej widzieć stan rzeczy w kraju. Z drugiej zaś strony nie bez ;:"ctczenia dla krytycznej oceny istniejącej na ziemiach polskich sytuacji - też w architekturze .- były z pewnością sympatie polityczne Mokłowo:~jego, który związał się trwale z radykalnym skrzydłem ruchu socjaL0< :vcznego. Ów surowy osąd cenionego w środowisku lwowskim i poważnego ar'~"':ltekta, jakim był Lewiński, stanie się je-dnak w pełni zrozumiały dopie;c wówczas, gdy przytoczę inny fragment tekstu Mokłowskiego pt. DlCi ;!łbra sztuki polskiej, w którym zawarł on podstawowe dla swego progra;'"u idee. Hozpoczął rozważania od prezentacji własnego zrozumienia ter',;mów "budownictwo" i "a'rchitektura", by w konsekwencji zająć się ;.iializą aktualnej sytuacji, panującej w obu dziedzinach. Oto, co Mokłow.:;i pisał na wstępie swoich dywagacji: "Sztuka budownicza rozpada się ,-.~ dwie pozornie od siebie oddzielone części, a w istocie ze sobą związane ..:.k najsciślej. Pierwszym odłamem tej sztuki jest umiejętność konstrukc:yjna, zdolność dokładnego pokonania materiału i zuży~ia go dla budowli ] "dzkich. Czy to będzie kamień, gips, wapno i piasek, palona glina, drze':\0, żelazo, czy w nowszych czasach beton, zawsze chodzić będzie o zuży~;(' tworzywa w najodpowiedniejszym sposobie do jego przyrodzonych ·,,vsaściwości. Drugą częścią wiedzy jest zużywanie danego materiału ta:\:, c:by budowla w całości swojej czyniła owo przyjemne i miłe lub nawet ~:.Gdnio:;łe wrażenie, które nazywamy pięknem. Tym samym budownictwo ;"~aje się mieć dwa oblicza: jedno zwrócone w stronę techniki, wspólne ze ~:;!uką budowania dróg i mostów, drugie obraca się w stronę siostrzyc ~~!uk innych, jak rzeźba i malarstwo" 16). Następnie Mokłowski dodal: , ... jedno i to samo przeniesienie kształtów z jednego tworzywa na dru~)e może być i grzechem, i cnotą, brzydkim i pięknym, odpowiednio do :pasobu. i głębokiego zrozumienia technicznych właściwości obydwu róż-,~;ch materiałów. Tak więc c z u c i e t e c h n i c z n e, zrośnięcie wyobraź;,; artystcznej jak najściślejsze z materiałem, w jakim ma powstać dzie:D ~t liki nie tylko budowniczej, stanowi właściwe jądro umiejętności art y~~ycznych" 1i. ,; Mołkowski, Dla dobra ,. Tamże, s, 279 " T~ll1.że,s ,!FO. sztuki ... , dz. cyt., s. 282. �llO }1ałgorzata Kitowska-Łysiak W cytowanym artykule Kazimierz Mokłowski jawi się ponadto jako obrońca i rzecznik sztuki p o l s k i e j, a konkluzja kończąca jego wywody, mogłaby stać się ich mottem: " ... rzeczą miłośników odrodzenia narodowego jest działać w [... j interesie kultury narodowej" 18. Takie stanowisko czytelne jest w obu tekstach, zamieszczonych na łamach redagowanej przez Wilhelma Feldmana, pro-socjalistycznej (nie od rzeczy b<.;dzie w tym miejscu ów fakt podkreślić) "Krytyki", która ukazywala::;ii~ jako "miesięcznik poświęcony sprawom społecznym, :-lauce i sztuce" 1". Pozostanę jednak tyczasem przy "wykładzie" Moklowskiego na temat: l) co należy zrobić, by wszelkie przejawy działalności ludzkiej, dla któ:-ych stosuje się termin "sztuka", by!y tego o'kreślenia godne; 2) co uczynić, aby wszystkie wytwory artystyczne, powstałe i powstające na terenach zamieszkałych przez Polaków, mogły rzeczywiście uchodzić za dziela sztuki polskiej? Mokłowski dał zdecydowane odpowiedzi na oba pytania, wskazując jednocześnie najprostsze sposoby rozwiązania obu problemów. Stwierdzi l kategorycznie i nie bez racji, iż "początek każdego artystycznego budowrlictwa tkwi w wyzyskiwaniu do najdalszych granic technicznej wlaściwości materiału, skóra zdobnicza wyrosła dopiero póżniej; nieodzownie konieczna część budowli, słup, płatwa, krokwie dachowe, w chwili narodzenia się są niczym innym tylko najnieodzowniejszym wyrażeniem potrzeby, nim z biegiem wieków zamienią się w kolumnę dorycką lub jońską, architraw i fronton dachowy a tej nieskończenie delikatnej grz form, jaką jest na 'przykład Parthenon na Akropolu. I...j. Przeciwko tej prawdzie grzeszą jednak nieustannie ci, któr,zy w praktyce usiłują oddzielić formy piękne od treści materialnej, w sposób często potworny ze sbnowiska artystycznego. Stąd pochodzą owe marne gipsatury lub cementy, w których zamyka się formy ceglanego lub kamiennego włoskiego renesansu i które stanowią prawdziwą zakałę nowoczesnej mieszczańskiej architektury" 20. Przekonany o powyższym, Mokłowski niezwykle surowo ocenił stan polskiej architektury całego XIX wieku, czemu dał wyraz w zdaniu: "U nas ostatnim takim królem, za którego żył:=tjeśli nic polSKa architektura, to bodaj budownictwo piękne w Polsce, był i ostatni król, S~anislaw i' Tamże, s. 284. "Krytyka" ukazywała się w latach 1896 -1897 i 1899 - 1914, a od 1'. 1901 d" 1914 była oficjalnie redagowana i wydawana przez W. Feldmana (1868 - 1919), któ· ry nie należąc do żadnej partii politycmej, jawnie sympatyzował z socjaJi.st'lm: z kręgu 1. Da~?yńsk.ieg{), czemu dawał wyraz, między innymi, w artykułach wstępnych do każdego niemal numeru pisma. 20 Mokłowski, Dla dobra sztuki ... , dz. cyt., s. 280. 18 19 �KAZIMIERZ :'.IOKLOWSKI (1869 - 1905) 111 August Pon iatowski" ~1. Przyczyny pozaartystyczne (rozbiory) dopro\\uldziły do sytuacji takiej, że spośród wszystkich dziedzin kultury ucierpiala od te-go czasu szczególnie właśnie architektura, stając się spadkobierczynią trC1dycji wcale nie polskich. Mokłowski z żalem zauważył, że "kiedy literaturze i muzyce udalo się zachować swoj::! niepodległość narodo wą, mimo wpływów obcych. kiedy malarstwo i rzeźba wywalczyły sob:c dziś oblicze jednolicie polskie w zupełności, to budownictwo w przeważiljącej swojej masie stało się zależnym zupełnie od obcych i to głównie od Niemców" 2~. Przytoczył też liczne przykłady "wyrzeczenia się [przez Polaków] własnego oblicza artystycznego", "własnej - jak pisał - duszy osobowej", uznając ten fakt za "klęskę nie tylko dla [... ] narodu, ale i dla cywilizacji światowej" 2~. Twierdził, iż " ... prawie wszyscy arch~tekci polscy są właściwie duchowymi Niemcami, a w najlepszym razie ... Francuzami" 24. Ta diagnoza znalazła natychmiast swoje potwierdzenie w tekście: au .. tor przytoczył bowiem liczne przypadki opisywanej "choroby", podająC jednocześnie przyczyny, które ją spowodowały. Oto, co pisal: "Powody tego nędznego stanu budownictwa jako odłamu sztuki narodowej są proste. Budowniczowie z Poznańskiego kształcą się w Berlinie, Dreźnie lui) Monachium. Budowniczowie z Królestwa i Litwy do czasu powstania politechniki lwowskiej, tj. do najnowszych prawie czasów - w Petersbui'gu lub w Niemczech i w Szwajcarii. Polacy z zaboru austriackiego uczyli się u architektów w Wiedniu lub we Lwowie" 25. Swój wywód podsumował Mokłowski stwierdzeniem, iź budowle WZ!1{)szane przez kszta Iconych w ten sposób architektów są " ... niczym innym, tylko odbiciem niemczyzny artystycznej w Polsce" 26. Szkoda więc, - ubolewał - że nawet "politechnika lwowska [... J, jedyny »polski« zakład naukowy, był tylko i jest co do imienia i języka wykładowego polskim; istota jego i rdzeń jest po dziś dzień austriacko-niemieckim z ogromną przewagą wpływów wiedeńskich" 27. Dalej autor zarzucał architektom \vykładającym i wykształconym w lwowskiej uczelni, że nie wychodzą w swych realizacjach poza wzory dostarczone przez "tanią bibułę literacko - obrazkowq niemiecką" 28. Pisał, że praca absolwentów politeclmiki lwowskiej podczas studiów polegała na tym, że " ... wertowali oni Tamże, s 281. Tamże. ~~Tamże. 2' Tamże. 25 Tamże. s 282. 26 Tamże. 27 Tamże ~I ~t t8 Tamże �112 berlińskie i wiedeńskie wydawnictwa i stamtąd bezmyślnie kopiowali pro_ jt:~ty" 29, IN dużej mierze DdpowiedzialnDść za taki stnn rzeczy ponosiły - według Mokło\vskiego - władze uczelni. które nie zdając sobie sprJwy z konsekwencji - najchętniej zatrudniały w chara <terze wykładowców obcych architektów. Autor tekstu SUrDWOocenił ich pracę: ,.... Kovats [... J wiek swój męski str<.lwił w atmosferze bawłw wiedeńskieśo : renesansu barDna Hasenauera i mimo najlepszej woli nie może uczyć ~t go, czego sam nie umie, to jest polskiego budownictwa. Inny profesor 'o::'arej daty, Bisanz, tkwi również po uszy w dlołzkonsLruktioJh i pojęc:a f!)e ma o rodzinnej ciesielce i wiązaniu drzewa. a nie czas już się jE:'J1l!.l uczyć tego, czego się "Jc1Ś« nie nauczył" ~{l. Mokłowski proponował konkretne wyjscic z istniejcjccj sytuacji: ..... G8sz:::dłem do przekonani.a, - pisał że należy cddział budownictw:J na l:olitechnice lwowskiej zwinąć, założyć natomiast konieczny tam oddział s';rniczy, a przenieść architekturę do Krako\va i połączyć jC\ tam ze SZkIJ[Ci sztuk pięknych" ~l. Szkołę bowiem uważał Mokłowski za to jedyne :-;',iejsce, którego atmosfera rokowała nadzieje na szybką poprawę stanu architektury polskiej już to przez samą tyll~o lokalizację, już to przez tradycję z owym miejscem związaną. " ... Kraków - zauważał - w s;j.'jedztwie SI~1ska i Królestwa położony, sam dla siebie, ów skarbiec pols\iej architektury, stanowi tło doskonale dla polskich młodych architd:,ów. Tym bowiem, czym przyroda jest dla malarza, tym jest wykonany ~Judynek dla architekta, ową wiadomą miarą, do której przykłada się niel!'::tannie własne twórCZE: umiłowanie" ~~. Rola tradycji, jej ciągłość, miała być \v procesie odradzania architektury - według Mokłowskiego - równie znacząca, jak wszelkie novve t:-::1dencje. Pisał o tym wyrażnie. Ponadto jako człowiek zaangażowany w działalność społeczną i polityczną, mial z pewności::! świadomość ns'strojów panujących współcześnie w Krakowie i w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, a także - znaczenia tej uczelni w życiu nie tylko mia.~L:,ale też całego narodu. Artykuły Mokłowskiego powstały przypomnę - między rokiem Tamże. Tamże. Egdar Kovats (1849 - 1912) - <ll'chitekt. pedagog; na przelomie XIX i XX wieku był też dyrektorem Szkoły Pn:cmysłu Drzewnego w Zakopanem: by! przeciwnikiem Witkiewicza, którego uważał za utopistę; opublikow,il: Sposób wk'.rjJai!ski. Wiedeń [b.r.]; pisze o nim Olszewski. Przeglqd konccpcji ... , dz. cyt., ;;. 308. że: " ... wychowany w duchu wiedeńskiego eklektyzmu i kuliu neobaroku, ;:;;jmował motywy sztuki góralskiej jako e1emL'llty mogqce slużyć jL'dynie do dekoracyjnego doc7.epiania ich do pseudostylowych m,'bli. Polsk"~l' l':~\" historyczno~ć s[,uki góralskiej nic go n.ic obchodziła". 31 :\'Iokłowski. DI.a dobra sztuki ..• , dz. cyc., ,. ~83. eu 30 3' TaJui.•. �KAZIMIEr-Z MOKŁOWSKI (1869 -1905) 113 1:;99 a 1903. To zaś były lata nie tak bardzo odlegle od rozpoczętej '.v 1861 roku i stale postępującej akcji repolonizacyjnej Uniwersytetu Ja~~~t'llońskiego, którą formalnie zakończono w latach 1871 - 75, ale jej echa r."dal pobrzmiewały. Trzeba wspomnieć, iż akcje podobne przeprowadzo·)~, także na Uniwersytecie Lwowskim i tamtejszej politechnice. We Lwo.'.';e nic przyniosły jednak tak konkretnych rezultatów, jak w Krakowie, ~ ióry stanowił organizm o ileż zdrowszy od Lwowa, choć oba miasta leż •.Jy w tej samej, autonomicznej, części monarchii austriacko-węgierskiej, c;:,rej statusem cieszyła się od roku 1867 Galicja. Ponadto w ostatnim z wymienionych miast niezwykle korzystną dla rozwoju sztuki narodo·,.I:J atmosfert:: tworzyl fakt dwudziestoletniego (1873 - 93) "rządzeni::l" Si:~ołą Sztuk Pięknych przez Jana Matejkę. Nie miejsce tu na roz:ległe dywagacje a jego malarstwie, które bl;'·,I~;ło rozmclite kontrowersje i do dzisiaj ma tyluż wiernych zwolenni.,:':,v,v, co zaciekłych przeciwników, ale trzeba powiedzieć, że Matejko byt !<.jbardziej k01lsekwentnym. spośród tych, którzy podejmowali w swej ;c lUce tematy czerpane z polskiej historii; był także tym, który obok: .·,(ie1nej przeszlości, odważył się pokazywać Polskę upadłą, cierpiąq. 'S'ował przy swoich zainteresowaniach z żelazną konsekwencją przez cale ;;)'ci2. ,.J Gl widz(; tpż i słońce, - rzekł niegdyś do swego ucznia, Włodz~ r.. ;crza Te1.mujcr:1 - i kontrasty cienia odbijającego niebo, tylko że tego n;e potrafi(; zrobi<'~ I., .1. Mam inne zainteresowania; do was należy pv·'.\ :etrze i słońce, ja zaś pozostanę ze starymi królami" 3:1. Stanisław Witkiewicz, którego nazwisko już tutaj przywołałam, na(~uł o M2tejC(.~ zwit::źle, a zarazem trafnie, surowo oceniając walory ar'ystyczne jego malarstwa: stwierdził, że na jego popularność" ... oprócz .r::':,dorozwini(:cia artystycznego, składa się inny, szlachetniejszy czynnik, ·:.•,~nowicie: cześć dla przeszłości narodowej ... " 34. Z drugiej zaś strony "}:rzucał malarzowi " ... historiozofię, idee, głęboką treść dziejową, po,'<.t:1Oictwo ap0'itolskie i wszystkie inne nimbusy, którymi go otoczyła (;jjnia społeczeństwa i teorie idealnoreałnych efektów, a które Matejko '.'Lnal niestety za swoje" ~;,. Czy jednak owa "głęboka treść" nie była wspólna poglądom obu art y""Jw, choć stary Witkiewicz z takim zacięciem walczył z owym społeczei1stwem, którę nagradzało i biło pokłony Matejce? Obaj przecież mieli "viadomoś<" tego, iż nic można tylko marzyć o niepodległości; nalezy ",skrzeszać ~:'ztałtować '-0 ._. 33 przeszłość, utrwalać tradycje narodowe, a w oparciu tcrclźniejsznść, przewidywać i planować przyszłość. _ Podaj£; z.\: J. M. Michalowski, '•.• S. Witkjewi'~z. ·:.. k w: Tpnż(', Sztuko :1:, Tamże, ,;. 110. 8 "Lud" - o nie t. 70 "Największy" i krytyka Jan obraz Matejko, Matejki, u nas, Warszawa War.szawa "Wędrowiec" 1949, ~. 50. 1979, s. 12. 1887, nr 1 - 8. p,'ze- �114 Malgorzata Kitowska-Łysiak W świetle opisanych wyżej faktów propmcj.a Kazimierza Mokłow~-kiego, dotycząca centralizacji polskiego szkolnictwa architektoniczneg' i zogniskowania go w Krakowie pod berłem spadkobierców Matejki, wy daje się całkowicie uzasadniona. Jaki jednak program miałoby owe zr':-formowane szkolnictwo zrealizować? Jak bowiem wskrzesić czy też stworzyć ową polską, narodową sztukę? - po upływie ponad stu lat nicwoli pytał Mokłowski. * Szansę realizacji swych postulatów Kazimierz Mokłowski widział jak wspomniałam - w zwrocie ku wzorcom ludowym. CI szczególnie -\ii propagowaniu i praktykowaniu Witkiewiczowskiego tzw. stylu zakopiań skiego. . Zanim jednak przejdę do zreferowania walki Mokłowskiego o krzewienie teorii starego Witkiewicza, przypomnę, iż droga przyszłego autofCl Sztuki ludowej w Polsce do pełnej akceptacji "stylu zakopiańskiego" ni·· była prosta. Początkowo bowiem Mokłowski potraktował z rezerwą poglądy Witkiewicza, którego poznał w Zakopanem najprawdopodobniPJ około 1900 roku. Być może, ów sceptycyzm należałoby wiązać z wcze~· niejszą o kilka lat oceną działalności Jana Lewińskiego. Dobitniejszeg(, świadectwa dostarczył jednak Stanisław Eliasz Radzikowski, który w li ście do Witkiewicza z kwietnia 1901 roku opisał dyskusję, jaka odbyh się po wygłoszonym przezeń we Lwowie odczycie na temat "stylu zakopiańskiego" 36). "Po odczycie była dyskusja - pisał nadawca listu w której Mokłowski [... j nadokuczał mi złośliwie i głupio wycieczkam: a propos dyletantyzmu" 37. "Nigdy nie sądziłem, aby i on był taki głupi!' - wykrzyknął na koniec w zacietrzewieniu godnym najbardziej żarli-· wego spośród obrońców teorii Witkiewicza, do których w samej rzeczy należał 38. Spór podczas tejże dyskusji i udział w nim Mokłow,;kiego wspomi· nał po latach także Jan Gwalbert Pawlikowski; pisał: "Zdarzyło mi sir; osobiście 'polemizować z nim na zebraniu publicznym we Lwowie, 'gdzit rozstrząsana była sprawa rodzącego się wówczas stylu zakopiańskiego. Mokłowski wyrażał się o nim bardzo sceptycznie" 39. Pawlikowski opu blikował swój artykuł dopiero w 1930 roku, toteż, mając w pamięci prze mianę, jaka zaszła później w poglądach Mokłowskiego, mógł dalej zauwa36 Radzikowski, List do Witkiewicza z 1 IV 1901 r., dz. cyt., ,;. 114; tamże informacja o wygłoszonym przez Radzikowskiego 30 III tego r. odczycie. 37 Tamże. 38 Tamże. 39 J. G. Pawlikowski, Kilka uwag w sprawie stylu zakopiQ11.skiego, ..Zakopane' 1930, nr 39, przedruk rfagmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 115. �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (I863 - 1905) 115 żyć: "Ten pierwotny swój stosunek zmienił z czasem Mokłowski radykalnie, jak świadczy jego niepospolita książka o "Sztuce ludowej w Polsce«" 40. Warto raz jeszcze sięgnąć po listy Radżikowskiego, aby w oparc~u o nie prześledzić radykalny "zwrot w umyśle" Mokłowskiego. Oto, jUl 'vV październiku 1901 roku, Radzikowski donosił Witkiewiczowi peJe:', emocji, iż " ... ostatnim zwycięstwem [propagatorów "stylu"] jest nawr{)cenie Mokłowskiego, który niedawno jeszcze przeciwnik, obecnie zapal<:Jny w dowodzeniu o dawności i pierwotności naszych budowli drewnianych pisze o tym przy każdej sposobności, wyciąga z kronik dawnych opisy świątyń słowiańskich!" 41. List nadany nieca!y miesiąc późnie: potwierdzał tę wiadomość: "Nade wszystko ogromnie ciekawy jest zwrot w umyśle MoklovV'skiego -- stwierdził Radzikowski. Niedawno przt'ciwnik, jeżeli nie potępiający ryczałtem stylu zak[opiańskiego], to w ka~ćdym razie widzący w nim nic ponad gotyk przyniesiony z miast do wo; a dzisiaj gorący zwolennik dawności i odrębności stylu drewnianego pol::kiego" 42. Warto podkreślić, iż artykuł Mokłowskiego, o którym nadmienia nJ.dawca listu, nosił tytuł Sposób zakopiański czy styl polski? 43 i był głosem w dyskusji na temat róźnic między "stylem zakopiańskim" Witkiewicza a "sposobem zakopi2-ńskim" Kov,itsa, głosem człowieka, który jUt wówczas był obrońcą "stylu" i przeciwnikiem "sposobu". Kovatsovi czyl1ił nawet zarzut, że projektowane przezell wnętrza przypominają wszystko, tylko nie góralską izbę. Rola Mokłowskiego w tejże polemice dotychczas nie była zauważana. przez co pozostaje niedoceniona, a tymczasem jego nazwisko pojawiło si,~ w kilku jeszcze sytuacjach znaczących kolejne etapy zażartej dyskusji. Tak np. podpis Mokłowskiego widniał pod listem otwartym, popierajacym niezwykle aktywną działalność na rzecz obrony "stylu" prowadzoną na łamach kilku czasopism przez Feliksa - Mangghę-Jasieńskiego 4'. Tenże list parafowali obok autora Sztuki ludowej ... : Jan Kasprowicz, Pawlikowski, Radzikowski oraz Ludwik Solski. Mokłowski brał takż'e: udział w zorganizowanej przez wspomniany już lwowski Związek Naukowo - Literacki dYSKusji, która w listopadzie 1901 roku rozstrzygm;40 Tamże. Radzikowski, List do Witkiewicza z 2B X 1901 r., przedruk w: Listy .... dz. cyt., s. 120. 42 Tenże, List do Witkiewicza z 17 XI 1901 r., przedruk w: Listy ... , dz. cyt. 41 sl~. 43 K. Moklow~ki, Sposób zakopia1'!ski czy Lteracko'Artystyczny" 1901, nr 538. 44 Podaje za: Listy ... , dz. cyt., s, 12-8. 8' . st'!;l pol'Ski, "Słowo Polskie. Tygodni:·: �lJ6 la Małgorzata o zwycięstwie zwolenników Kitowska-Łysiak "stylu zakopiańskiego" (0('zywisc~2, "Przeglądu Tygodnio'vvE-" "W lokalu Związku stoczono ostateczną i rozstrzygając~ potyczkę o styl zakopiański i sztukc; 11,(ledową. Przez dwa wieczory do północy kruszyli przeciwnicy kopie \\' tych duchowych harcach; [... 1 opinia była wzburzom) i rOzruszaną, ja:~ :..,;gdy w takiej kwestii, a echa tej walki szły falą po calym społecze11-"lwie. Dokumentny program zwolenników sposobu zakopiańskiego mocLO oczyścił atmosferę, przyjęty przez propagatorów narodowego styl'..I w sztuce i przemyśle zdobniczym z entuzjastycznym aplauzem ... " 4.,. Kończąc swoje sprawozdanie korespondent ów stwierdził, iż do takiego c')rctu rzeczy przyczyniły się "rewełacje badacza zabytków budownictvva polskiego, p. Mokłowskiego" 46. Potwierdził ów fakt w kolejnym liście do Witkiewicza cytowany jli~ Radzikowski, pisząc: "Bardzo ciekawe jest odkrycie kilku bram wjazd,). \,,-ych z kołkowaniem na Łyczakowie, co ogłosił Mokłowski obecnie w oczach ich samych). Jeden z korespondentów g{,' tJ.k relacjonował przebieg owego spotkania: szczery zwolennik stylu, Jest on architektem, więc fachowcem i to 0'1 dobitnie powiedział w Związku, że d o m y W i t k i e w i c z a s ą n a :iz n a k o m i t s z y m i d z i e ł a m i a r c h i t e kt u l' y P o l s k i e j 'At :1 a s z y c h c z a s a c h" 47, Najbardziej jednak wyraźnie Mokłowski określił swój sąd o działa:'"ości Witkiewicza w poświęconych mu fragmentach Sztuki ludOl<.'!:j ... " 48 i artykule Stanisław Witkiewicz jako budowniczy polski, który 5:ał się niemal apoteozą twórcy "styłu zakopiańskiego", gdy autor naz::wał go "synem świętej Zmudzi" 49. W owym ostatnim tekście nawiązywał Mokłowski swoich wcze'3-}..,;ejszych publikacji, toteż wyłożone tam poglądy wYP<lda uzn<lĆ Z<l kO~'Itynu<lcję i konsekwencję sądów formułowanych w publikacjach kilka bt po poprzedzających wyżej wspomniane. Tak np. w artykule Walka a szt1tkę pisał z irytacją: " ... niejeden dureń z pierwszym egzaminem rządo\',cym na politechnice, który by się spocił jak ruda mysz przy sklecenia pierwszej lepszej psiej budy w ł a s n ę c z n i e, pozwala sobie kpić z wiekowych doświadczeń ludu, który dziś dostarcza na całym Podgórzu pierwszorzędnych cieśli konstruktorów, a którego doświadczeni2 i um:2jętność w ciesiołce drzewnej przechodzi o niebo to wszystko, co za posrednictwem formułek i bibuły martwej przyswoi sobie egzaminowany do or Ostap, [korespondencja ze Lwowa], "Prz~ghld Tygcdniowy" 1902, nr 3. prze-fragmentów [w:] Listy ... , dz. cyt., s. 129 i n. 46 Tamże, ·s. 130. 4' Radzikowski, List do Witkiewicza z 23 XII 1901 ", przedruk w: Listy ... , op. cit., np. s. 2 i 316 - 33-ł. 48 Tenże, Stanislaw Witkiewicz _", dz. cyt., :;. 133. 45 c;:'uk �E.'\ZI1\llEHZ MOKłOWSKI (H163 - 1905) 111 przyszły »Doktór architektury"" G(I. W innym miejscu stwierdzał, i odrodzenie architektury poprzez powrót do źródeł 'N postaci wzorców ludowych jest nie tylko moźliwe, ale nastąpi juź wkrótce: " ... niewiele \,,'{jay upłynie \V Wiśle. Warcie, Nlemnie i Peltwi - dodawał z egzaltacj:\ - a odnajdziemy naprawdę \V r. 1772 zagubiony złoty róg. " bodaj t:Vltylko sztuki narodowej" Gl. Widać Mokłowski był przekonany o tym, że tylko ten jeden progra,n. odwołujący się do tradycji ludowej, ma rację bytu w istniejących warun.kach. Mógł więc - pełen romantycznej wiary w sens działania zwolc:ników wszelkiej ludowości - w Sztuce Ludowej ... napisać: " I tak, J1~-:' wszystkie kpiny Osińskich i Koźmianów nie powstrzymały niegdyś Zdpłodnienia literatury polskiej wątkami ludowymi w romantyzmie, t3:.;: też żadna siła nie cofnie już rozpędu, jakiego nabrało społeczeńsL\'{) w sprawie odrodzenia sztuki polskiej z ludu" "2. Poza odwoływaniem się do rozważań na temat ludowości, zwartY::::1 przez Mokłowsk.iego w cytowanych wyżej tekstach, baczniejszą uwa:.(e zwrócić należy na jego artykuł o Witkiewiczu. Wynika z niego, iż auter tejże publikacji cenił w twórcy "stylu" odkrywcę "kultury góralsko-p,·;skiej ludowej", a zarazem "pierwszego współczesnego polskiego budo',,'niczego" .;:1, człowieka o ,.genialnej intuicji artystycznej" 54. Pogląd Wiekiewicza o prapolskości i "pralechickości" "" "stylu zakopiańskiego" r,aoawał ton rozważaniom Mokłowskiego i stanowił dlań podstawę n.alil'lcji architektonicznych. Nie od rzeczy będzie przypomnieć sedno myśli Witkiewicza, któ.;'y 1,\7 Na przełęczy pisał obszernie: "To budownictwo i zdobnictwo, któ·;;. na razie, zdawały się jedynie cechą Podhala, z czasem, przy najgłębszyc': poszukiwaniach. okazały się powszechnym w całej Pol.sce zjawiskic·.n. U ludu podhalańskiego były one jeszcze żywymi pierwiastkami bytu. gdzie indziej dotrwały jake; zabytki, świadczące o powszechności niegdyi. na obszarach Polski, tych form artystycznych. I nie tylko w Polsce, Rusi, w starych cerkwiach i chatach, istnieją te S,lme pierwiastki ka,lETrukcyjne i zdobnicze, które również znalazły się na sprzętach żmud ,kich. Idea samodzielnego stylu polskiego w budownictwie zyskała tY~j: ó:1JOsobem jeszcze silniejszą podstawę, a zarazem historia ciekawe i zn:- so Tenż.e. Walka o sztukę, dz. cyt., s. 55. Tamże, :i. 56. 5e Tenże. Sztuka ludou:a ... , dz. cyt., s. 334. 53 Tenże. Stanis/au; Witkiewicz ..• , dz. cyt., s. 142. 54 Tenż.e, Sztuka ludowa ... , dz. cyt., s. 352. '5 J. Burszta. Kultara ludou:a kultura narodowa. Szkice i rozprawy, v.:łc',nwa 1974, s. 280; zob. c~lły rozdział: Neoromantyczny folkloryzm, s. 274 - 231. 31 �JIS Małgorzata Kitowska-Łysiak :'tlienne ś'vviac1.ectwo wspólności cywilizacyjnej ludów, zamieszkujących (:Dszary dawnej Rzeczypospolitej" 56. Rzecznik powyższych poglądó'", 'wierdził zatem, że "idea stworzenia stylu polskiego nie powstała jako czysto myślowa koncepcja. jako wniosek, wyprowadzony z historii lu:) :~sychologii sztuki, ani też jako wynik indywidualnej twórczości [... J. P'J,",stała ona z życia, z zetknięciem się myśli twórczej z gotową, żywą for-o :-;.ą, którą trzeba było tylko, jak kwi::tt więdnący, podlać i wynieść :':1 s:ońce" ;j7. Witkiewicz pisał dalej, że wraz z kilkoma innymi milośnika~,1i z:,koj)iańszczyzny, jak Tytus Chałubiński, ksiqdz Stolarczyk, Sabab, "znal;;zł górala", którego" ... chałupa była skarbnicą kultury dawnej, pn,> c!lowanej przez ten lud, kultury, która wprawdzie żyła ale nie rozwij,1:c, się, wskutek nieruchomości warunków ludowego życia" ,j9. Otóż, ta cha:R góralska - jak twierdził Witkiewicz - " ... wydała z siebie typ wyż"Jego budownictwa; wytworny sprzęt i ornamentyka staly siG źródłer:1 :SZ\voju wielkiego ruchu artystycznego, a poszukiwania wskazały, że ti) 'Y•.ldownictwo i zdobnictwo niegdyś kwitły na całym obszarze Polski" 59. l\'£01\:10wski myśl Witkiewicza podjął. Z równą, co on namiętności~;, psa!: " ... istota tego, co na Podhalu widzimy, jest jak najbardziej ZE:' s)olona z tym, co jednostkowo spotykamy gdzie indziej. [... l Ta kultur:ł Ci1łopska była jednak niegdyś dorobkiem całości plemienia polskiego" r,i1. ::-';:astępnie wątek rozwijał: "Zachowana w pamięci i ledwo w podaniach ; nielicznych szczątkowych zabytkach przechowana kultura dawna p],::-~ienDa Polski, żyła w chłopskiej chacie Podhala, jak iskra pod warst\\'cl :Jopiołu i zabłysła zdumionemu oku współczesnego inteligenta, pelne!;o z'vątpień w odniesieniu do osobowości kultury polskiej" 61. Kazimierz Mokłowski przyłączył się do propClgowania "stylu zak~'!J:ańskiego" 'praktycznie. Wystąpił z akcją popularyzatorską na łamach \'.:spomnianych już pism; a ponadto wystąpił w sierpniu 1904 roku w Za·i--:.npanem z cyklem wykładów w ramach Towarzystwa Wyższych Kursów Wakacyjnych 62. W międzyczasie (1903) zrealizował w-edlug wzo.rÓw zako· !J:a!'lskich dwa domy mieszkalne 'vve Lwowie: przy ulicy Piekarskiej 38 i 41'. * 56 S. Witkiewicz. Na przelęczy. Wrażenia i obrazy z Totr Lwów 1906, wyd. 2, s. 89 - 90. (I. Po latach. II. Tatr?) ,~niegu, III. Na przełęczy), Tamże, s. 60. Tamże, s, 37. 59 Tamle. 60 Mok!owski, Sf,anislawWitkiewicz ... , de, cyt., ". 137. Gl Tamże, S, 138. ~e. Zaplanowany na 1 - 3 VIII 19041'. cykl wykładów z róż!1ych dziedzin kultu .. :-:; zapowiadała "Krytyka" 1904, t. I, podając, iż tytuł wystąpienia Moklowsk;c~~, ::'n.miał: Dwutorowość naszej kultury artystycznl'j (S'ztllka lue/owa sztuka styló~1> 57 58 �KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (1869 - 1905) 119 W swoich artykułach autor Sztuki ludowej ... podejmował jednak nie ',ylko problemy Z zakresu architektury i budownictwa, zastanawiając się rei niejednokrotnie nad koniecznością poprawy sytuacji w rzemiośle. W tej mierze także należałoby go uznać za kontynuatora myśli Wit~.iewicza. Ów natomiast pozostawał pod wpływem dwóch wybitnych An;)ików XIX wieku - Johna Ruskina i Williama Morrisa, a jego teorię iainspirowały w dużej mierze ich koncepcje. Odpowiadało Witkiewczo'Ni, IŻ Ruskin w swoich rozważaniach o sztuce stworzył "rodzaj moralne;;o i społecznego posłannictwa" 6~. Morris zaś był spadkobiercą idei Ruski·~,owskich, a ponadto twórcą i propagatorem ruchu odrodzenia sztuki rze·'niosła, tzw. Arts and Crafts Movement. Obaj dostrzegali potrzebę jasne,~ookreślellia Junkcji społecznej sztuki. • Rozumi,1ł jcl także Witkiewicz; podnosił ów problem Mokłowski. Fragilent pism Witkiewicza niech będzie tego ilustracją: " ... sztuka i przemysł artystyczny są pierwszorzędnego znacz,enia pierwiastkami w życiu l udzkosci, tak koniecznymi, tak niezbędnymi. tak powszechnymi i nieodtępnymi jej towarzyszami, iż niepodobna prawie przypuścić istnienia spD·J.~czeństwa jako tako ucywilizowanego, które by swojej sztuki i swoich ",podobań artystycznych w życiu codzi"ennym nie miało. A jednak społeczellsLwo takie istnieje i jest to właśnie nasze spoleczenstwo" la. Witkiewicz dostrzegał także - za Morrisem - konieczność popula~ ,)'zacji tzw. sztuki stosowanej. Wzorów dla niej, jak dla swoich proje;\:',.J'W architektonicznych, poszukiwał w ludowosci. "Otóż, - pisał - 11;2 ·.zekaj,-!c na przyjście geniusza, który by w sposób cudowny z niczego tworzył oryginalne formy artystyczne, należy zwrócić się do ludu' i jego Lasobów, które n::t pewno są samobytne i oryginalne, wziąć pierwiastki : ych form i prze nieść je do życia całego społeczeństwa, przystosowując do bardziej złożonych i wykwintniejszych potrzeb, wzbogacając jedJiuiześnie nie tylko siebie o jedną cechę dodatnią, ale pomnażając zarazem ;storyez7Iych) i mial trwa<" ezlery godziny. Z. Skorohohata-Stankiew;cz. [korespol,)encja z Zak()parwgoj, "Przegląd Tygodniowy" 1904, nr 36, przedruk fragmentów .'.':] Listy ... , dz. cyt., c. 696 - 697, pisała, iż odczyt IvIokłowskiego cieszył się po'c.odzeniem, rnic;dzy innymi dlatego, że " wykłady swe ilustrował pokazami zJytków budown idwa ludowego; od'by,wał [ J wraz ze słuchaczami wyciecz;"i Jo hat góra,iskich, zwiedzał cenne zbiory p. Dembowskiej. a nawet urządzał wy, cezki poza granice Zakopanego". 63 Zub.: E. Grrlbska, M. Poprzęcka, John Ruskin 1819 -1990 [w:] Teoretycy, ,. ·tyści i krytycy o sztuce (1700 - 1870), wybór. przedmowa i komentarze też s;111',e, \,.'arszawa 1974, s. 455. 6ł S. Witkiewicz, Styl Zakopiański, "KurieT Warsza-.vski" 1891, nr 241, 242 - 250, "zcdruk w: Tenże, Pisma tatrzańskie, życiory~, oprac. tekstu, komentarz, dobór i!u'~racji R. Hrnnel. Kraków 1963, t. II, s. 274. �120 Ma/gorzata Kitowska-Ły:,;iak dobro ogólnoludzkie" 6" "Słowem, - konkludował - trzeba, żeby w szt~:·· ce stosowanej odbył się ten sam proces, który od czasów romantyzmu orl .. bywa się w literaturze ... " 66. Ów z'a'ś lud, ku któremu trzeba się obróci"; to mieszkańcy Podhala, gdyż właśnie "górale są jedną z najwyborniej .. szych odmian polskiej rasy. Lud to 'po prostu genialny ... " 6,. Konsekwencją przytoczonych wyżej poglądów bylo. mil{dzy innyn '. stworzenie "stylu zakopiańskiego", Mokłowski pisał o konieczności odrodzenia rzemiosła w tym samy,n duchu, co Witklewicz: .,Rozdzielenie ekspozycji publicznych na wysta',"y ~.:ztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu, jest najdoskonalszym doweldem, o ile sztuka dziś swej powinności nie spełnia. [... j Wystawa, prz"ciwnie, powinna być tak urządzona, .ażeby do statuy pięknej, do unl.~· ~ grobowej, do talerz", do szkbnki, do kosza uplecionego piqknie. ca'<:t cyrkulacja idei piękna w czasie danym uwidocznioną była. Wtedy wyst\wy będą użyteczne. Dziś jest to rozdział duszy z ciałem - czy t: śmierć!" 68. Stwierdzał dalej, że polska kultura zawarta jest w "chac:.:.podhalskiej, wn£;trzu pisanym sosrębami, dżwirzami, półkami i sluzyni.:lmi zdobnymi" 69. Był przekonany, że tę kulturę trzeba ccalic. nczum!".~ potrzebę d~iałalności skienowanej 'w tę włalśnie stronę przez miłośnikó'c\ góralszczyzny, ale W1id~ia,łteż konieczność rOZSzeTzenta owych zaill1tere,s(:·· wań. Na wstępnych kartach swego pomnikowego i ważnego. acz kontr::-Jwersyjnego i krytykowanego dzieła iO, jakim był wspomniany już to':~ poświęcony sztuce ludowej w Polsce, ubolewał: ".Jakiś szuł wyzbywan::; się, niszczenia i przerabiania, lub barbarzyńskiego sposobu odnawia:1;; najpiękniejszych pozostałości po dawnych czasach ogarnął naród, groż,.::: przerwaniem całej nici kulturalnej, wiążącej ze ~ob'l pokolenia" 71. Nalezy zatem notować - opisując, rysując, fotografując - to. co jeszcze pozstało. Zrozumienie tej konieczności widoczne jest nie tylko w drugiej czę;~'i wspomnianej książki i2, a1e też w treści sprawodań z wypraw nauk()wych, jakie Kazimierz I\lokłowski odbywał wraz z bratem, Tadeuszem. a które miały na celu" ... określenie - jakim sam pisi11 - ogólnego ck,· Tamże, s, 277 - 278. Tamże. s. 278. 6, S. Witkiewicz. Bagno, Lwów 1903, s. 6. 6& JVIoklowski, Starlis/aLl; Witkiewicz •.. , dz. cyt., s. 130. (,9 Tamże, s. 134. ,o Zob. uwagi \V przy.pisie 4 do niniejszego tekstu. ;1 l\-lokłowski, Sztuka ludou;a ... dz. cyt., s. 2. ;2 Cz~ść pierw,za książki poświQccma była buclownict\\·u ludowl'l11u. a druga sila tytuł: Z lbytkl sztuki ludou;ej w Polsce, a dotyczyła obiektów ruchomych. 65 (,6 r -.. �121 r:'l;~teru budo\vnictwa i sZ~lIki ludowej w kraju" .:1. ZdawaJ sobie spra".':<; z tego. że jego praca może przynieść tylko ograniczone efekty, ale z nif.::j nie rezygnował. Zmuszony po amputacji nogi w roku 1902 ch zaniech:.;Lia wycieczek terenowych. nie zarzucił jednak swych badań. Zebra~lY c:ł~criC11 \c;ykorzystyv,"aL miqdzy innymi, w tekstach zamieszcz:mych ;,,1 łamach ..Sprawozdmi do badania historii sztuki w Polsce" . .Jego większość zawarł jed!1ak w Sztllce ludowej .... \V zakol1czcniu tomu pisał, świadom jego niedostatków: "Praca dobiegała kOllca tymczasowego. Uważam bowiem to wszystko, co usiłowakm obecnie w całość sztuki ludowej połączyć, jako próbę zebrania i Zdżytkowania tego sKąpego stosunkowo materiału, który dostał się do n~ moich. Tymcza:;cm olbrzymi kraj myślą i okiem badacza jeszcze nie dctkl~1ięty, spoczywa odłogiem i być maże, że mieszczą się tam rzeczy, khr:-ch znajomość i poznaje w całość ujęte, niejeden inny, dokładniejszy S~l,.l by nam nadały. Książeczka nin~jsz:a, wpr:owadzając czasowy porządek do postawionego dziś w społeczeństwie Ipolslk,im l'Jagadnienia, [... 1 :ZJachęci, ja:z sądzę. tym samym wszystkich ludzi dobrej wali do zbiorowego badan'ż!8 tej skarbnicy naszej rodzimej kultury" 74. Talkże w liśai,e do Stan~sława Witkiewicza, pisanym jeszcze przed ukazaniem się puibli!kacji, zawarł Mokłowski szereg wątpliwości co do reaLnej wartośc.i własnej pmcy; czyt:\r.1y tam: "KsiąiJka (mnże to z mOje,go stanow.i,ska) ma tę wad~, że jest przestarzał<l, Spr:lw? jest tak żywa i tak naprzód idąca, że już dzisiaj ',h'iele ustE:?pów inaczej bym napisał, dokładniej i jaśniej opracował. }\;'}zy,ałem je) dlatego ,'ksi'lżeczką«, bo po prostu \ovydaje mi się ona chud,:,. i ~1ikła wobec rzeczywistego materiału" 7;;. * Poc1sumo\',;ujclc należy przypomnieć, lZ zarówno Witkiewicz, jak !VI::.kłowski nic byli jedynymi spośród tych, którym bliska byla i bard::.o ważna wydClwa!a siq kwestia podtrzymywania kultury narodowej: staty za nimi bez mała stul('tnie dzieje poszukiwań takiegoż stylu w architeć:turze poJskil'j. Trzeba też podkreślić, że w XIX wieku przez calą Europ,: Ezła Jala zainteresowań elementami narodowymi w sztuce. Była to t[")dycja, która hez wątpienia wyrosła z romantyzmu, ale w Polsce zrodzi}" sil~ przede wszystkim z potrzeb ciemiężonego przez zaborców narodu. Poszukiw3'nie tzw. stylu narodowego w literaturze i sztukach pięr::cyeh POC7.c)wszy od romantyzmu było bodaj najgłębszą potrzebą polskich artystów. Dc)żenia tle znalnly także wyra4iste odbicie na gruncie arch~'" :'\'Toklo\\',ki, SpralCo;:r/onic " TC'nżc. Szwko ludowo,.,' ,', Tenże, List do WitkiE'll:ic:o, op. cit.. s. 200. : wycieczki"" dz. cyt., s, 520. dz. cyt., s. 695. �J22 Małgorzata Kitolc,'ka-Łysiak t(·ktury. Cały szereg koncepcji stylu narodQ\,vego pojawil się głÓ\Vnl(~ w drugiej połowie XIX wieku oraz na przełomie XIX i XX wieku. W p\,':::więconych temu zagadnieniu, najbardziej jak dotychczrt:i wyczerpują~ tych, pracach Andrzeja K. Olszewskiego pojawiło się wiele różnorodnych nazwisk, przeważnie jednak architektów związanych w sposób pozytyw,ny bądź negatywny z propagowaniem zakopiańszczyzny ~6. Nic można bo'xiem zaprzeczyć, iż przed-Witkiewiczowskie. jednost1,:::O\v1.'.próby stwe;2.enia "stylu narodowego" przyniosły znikome rezultaty. Bez wątpien~n zaś człowiekiem, który stworzył program całkowicie oryginHlny i najko:,:. ,·,·kwentniej, z największą zaciekłością bronił go. był Stanislaw Witki€:'.vicz - jako twórca teorii tzw. stylu zakopiailskiego i projektant wiehl b;-idowIi w tymże "stylu" utl zymanych, Witkiewicz też (jedyny') potl"':Lł program swój realizować z wiarą. konsekwcllcj'!. n,\\\'ot u~Jorem. Sterl t"k liczne grono ludzi walczących o ..styl narodowy" w architekturz~ .c,odjęło jego idee. Jednym z tych. którzy. mu wtórowali llajdolloślliej. byJ Eazimierz Mokłowski. Na zakończenie trzeba zatem koniecznie podkreślić. iż ró\vnie trwal~, jej, Mokłowski badacz sztuki ludo\vej. zapisał się \v dziejach nasz<l'j kultury Kazimierz Mokłowski --'- zwolennik i popularyz<llOr ,.stylu Z::,\-:opiańskiego", człowiek świadom, że przyszło l1l:U żyć w czasach. których ;:ilamieniem było ,.poszukiwanie »sztuki dla Po]"ków,," ';, ,'J i!lgorzaia Kitowska-Łysiak KAZIMIERZ MOKŁOWSKI (18159- 1903) .\ND ms ATT'ITUDE TO A QUESTION OF THE SO-C.\LLEL~ NATIONAL STYLE IN POLISH ,\HCHITECTUHE (summa:'yl Kazimierz Mokłow"ki (1869 ~ 1905) was an arL'11itect ~s he ,iucLed a:-cidl'CWl'e: Lvov Technical University and at the uni\"t'l'.-:itie.-: in Zurich and BerLn lCh~lr'c't"'.hburg). But his achievements in this field are ullu.-ually spare. :\To~t of 11'.; lite ::,~ devoted to public and ethnographic acli\·ity \\'hich. togethc:' \\"lth pl'lilic;] ;)::.'~. i'\ • 6 Olszewski, Przegląd koncepcji.", dz. cyr,.,:, 309 - 317 w;r0d zwolenlli\o?: tylu" wymienia: Radzikowskiego" M. W, Limanowskiego. E, NicwLldolll'kiego, ..1). .. c;"'ń~kiego, \V, Klossa, lVI. Brensztejna, Paw!iko\\',:k'ego, a w;róct prLl'c'i\\'niklw/: f~'Z, Jankowsikego, M. Wawrzenieckiego, S, Lacka, .7 Ostai'nio w związku z Witkiewiczem pisała e' tym :\I. Obzaniecs:Ol, D:iH;ny ':~ollJiek (O Stanisławie Witkiewiczu), Kra\ów 198-1. ,:, 7 - 31. t.,·tlt!Uj']C rozel::. I ,,,iążki: W poszukiwaniu "sztuki dla Polaków". �KAZIMIEHZ MOKŁOWSKI (1369 - 1905) 123 .:ersted him probably most. In his polemic in nature papers he used to criticize t::1I:~ tate of Polish modern architecture. Consequently, he suggested several, in his op:·· :,on, amendments. Therefore, his activity in the field of architecture, both theore'c:al ("Fight for ar1", in Krytyka, 1902, vo!. 1) and also practical, but to a 10\Vd ,:egree (houses at 3,8 and 40 Piekarska Str. in Lvov), should be interpreted as a:";' "hzation ·of one c·()herent program. Its aim was the improvement ,)f the situation ill i.)lish architecture at the beginning of the XXth ce'ntury. This pr,ogram could {)figi .. >lte as a result of lVIokłokowski's awa,reness of decline of this sphere of our cultu!\:. "-je understood the need to renew the model of contemporary architecture by the .-called "Polonization" in all three sectors of partitioned Poland. He was com,-in·"el of the nece.;;,;ity, and bolievcd it was possible, to improve the state of archi,' :' cture by means of a reform of higher educa'tion system of architecture. He sug·· ,"~sted to transfer architecture from Lvov Technical University to Cracow A'cademy C" Fine Arts ("Krytyka", 1904, vol. l), which, he belie\"C;d. was of basic importa':c~ the accomplishment of the program. He propagated the so-called 'national siyl'", ':. st cmOr.died, according to lVIoklowski, in "the Polish folk style" (Sztuka Ludo\va, LvoV', : "03), th(~ J11Dst;ldequate example of which was in turn ,.the Zakopane style" cn,·, 't'd by SUmslaw Witki8Wicz (Stanislaw Witkiclcicz as et Polis.') architect ,.Bi.. '. 'ioteka Warszawska" 1904, vol. 4). The purpose of this paper is to discuss the above program and to pO'ntout en ; ,] important but nHL'n diminished role ni :\'Ioklo\\'ski in the Lght for the victoryuf .~he Zakopane style". J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0db23670c8086ce4b55759357398977.pdf cc8f432c6af7ba1c0be254268a4f1819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource obrzędy rodzinne kultura spoleczna Tunezja - narodziny - zwyczaje narodziny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1772 Title A name given to the resource Obyczaje i obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem w Tunezji / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.151-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 198(j j,;VNA Br1RSKA OBYCZAJE I OBRZĘDY ZWIĄZANE Z NARODZINAMI I OBRZEZANIEM W TUNEZJI l Tunezja uzyskała niepodległość w 1956 r. Ten nie\vielki terytorialnle :.raj wyróżnia się w sposób zdecydowany spośród innych państw m'.1·;:ułmańskich. Wraz z wyzwoleniem spod protektoratu francuskiego wprowadzono ·.viele ustaw, m. in. zniesiono poligamię na rzecz monogamii, a kobieta ciała się w świetle prawa równą mężczyźnie obywatelką kraju 2. Pomimo postępujących przeobrażeń i widocznych zmian w stylu ży(ja rodziny tunezyjskiej, to jednak zachowania uwarunkowane trady:::-A w dalszym ciągu funkcjonują, zwłaszcza w środowisku wiejskiril j' konserwatywnym. DIa społeczności arabo-muzułmańskiej, takiej jak cunezyjska, małżeństwo traktuje się jako wartość naczelną, co jest zgodne z ustaleniami Koranu 3. Święta Księga potępia też celibat, a zatem '-ie akceptuje stropanieństwa. Podstawową funkcję rodziny zdeterminowaną względami społeczny.'-"i, religijnymi i kulturowymi jest wydawanie na świat potomstwa. Stan 7.'lwarte w artykule powstały w wyniku ponad rocznych obsenvacji przeprowadzonych z mieszkańcami Tun:su. Interlokutorami ):Ili mężczyźni, k0biety pracujące zawodowo i gOl>podynie domowe. Najcenniejsze in:,;rmacje dotyczące zachowań rodzinnych pochodzą od trzech kobiet urodzonYC)1 '.; latach 192'.5-30, któTe 'nigdy nie pracowały zawodowo. Obecnie pełnią funkcje oh. ;,.ęclwe i czuwają nad rcaiizacją i prawidłwością zachowal1 towarzyszących nara·3i~nom. Pełna dokumentacjo z badań empirycznych znajduje się w posiadaniu au'.' rki. 2 13 sierpnia 1956 r., a więc w kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości, szeE ·L.ądu H. Burgiba ogłosił 'Statut Osobowy (Le Code du Statut Personnel), który :cn;,sztą stanowił ewenement w świecie muzułmańskim. Dokument ten podlegał wielo''Lotnej nowelizacji (Por. M. Borrma:ns, Statut Personnel et Familie au Maghreb de ; "40 ci nos jours. Paris 1977, Ed. Mouton, p. 275 - 421). ~ $wiadczy o t.ym nastl:;pujący wers Koranu: "Pojr::ujcie za żony dziewice w:er'. ; żeńcie sługi swoje i niewolników, którzy z nich są uczciwi; jeżeli są ubodzy, Bóg ',h wzbcgaci. On jest hojny i mądry". Koran. Z arabskiego przekł. Jana Murzy ';"1rak Buczackiego, Tatara z Podla1sia. 'Warszawa 1358, Nakł. A. Nowolecki, s. 297, . ·zdz. XXIV, wers. 3.2. f Ustalenia 983 - 19'84) i wywiadów �142 Anna Barska bezdzietnosci poddawany jest krytyce, a małżoneK. mając aprobatę otGczenia, może wystąpić o rozwód; dlatego też już od wczesnego dzieci::stwa praktykuje się szereg obrzędów zabezpieczających dziewczyn.:,; przed niepłodnością. Płodnosć pojmuje się jako nakaz religijny, a ta~i:r. akt zachowujący ciąglość rodziny. Obyczaje rodzinne realizowane w Tunezji charakteryzują się bogs!:., o·)rzęciowością. :Na.3ze obserwacje skoncentrują się jedynie na zachc''''aniach związanych z narodzinami i obrzezaniem. Wesele i pogrz':':.J. z uwagi na swoją sj')ecyfikę, wymagają odrębnego oprncowania. Cały cykl obyczajowości narodzinowej dzieli się na okresy, kt(; . ..:: ~ kolei wyznaczane S,! przez istotne wydarzenia zachodzćlce w okre'.-, ciąży, narodzin, siódmego i czterdziestego dnia po urodzeniu. Etapo:tym towarzyszą zabiegi magiczne chroniące matkę i noworodka przt:J tzw. ,złym okiem" i nieżyczliwymi duchami 4. Sytuacj~ nadzwyczaj;;,! dla zbiorowości stanowi widoczna dla otoczenia ciąża, która równocze'~nie zobowiązuje grupę do opieki nad stanem zdrowia przyszłej maki i jej dziecka. Postawa ta wynika z przekonania, iż niewłaści we zach..::· wanie gromady wobec kobiety ciężarnej ma negatywny wpływ na n: ,. jej dziecię oraz otoczenie. A zatem w celu zabezpieczenia pomyślno.;.:: spełnia się szereg praktyk magicznych. Niktóre z nich dzisiaj charakter',zuje bezref1eksyjność i emocjonalność. Spośród istotnych zjawisk uwaf:;'.; zwracają amulety, które zobligowana jest nosić przyszła matka, a tak:i~: nowonarodzone dziecię. Z relacji informatorów wiadomo o szczególny .•, 1ę-i<u kobiety ciężarnej przed "złym okiem", aby ustrzec się jego ingrencji już od pierwszych miesięcy ciąży nosi rączkę Fatmy i nóżki baonie 5. Natomiast dziecku nowonarodzonemu przypina się do ubrank,l miniaturkę Koranu lub złotą rybkę, przedmioty te pełnią funkcję tal~Zl11anu. Wracając do zachowań w okresie ciąży należy wymienić zakaz b·J· dzenia kobiety ze snu, ponieważ w tym czasie duchy formują dzieci!; w jej łonie; zwalnia się też ją z ciężkich prac domowych. Lękając ;.;,:~, • W społeczeóstwie muzułmal1skim, a takim jest ludność Tunezji, rozpowszel.,I;n:one są wierzenia w dżiny, "złe oko" i cz·ary. W świadomości ludzi zjawiska te s'. ,. /, ';wią zagrożeni c dla człowieka, dziecka i zwierzęcia. Recytacja Koranu i amutE',. pełnią funkcje:; ochronną przed ingerencją iych demonów. Interesującej analizy tC'.~ p'ohlemu dokona~a K. Ska:·żyńska-Bocheń.ska w artykule zatytuł{)wanym Wierze?',:'.! Inc/owe we współczesnej literaturze egipskiej .("Przegląd Orientalistycz.ny" 1'004, nr " 13 - 26). Jej uwagi i ,po:::trzeżenia znajdują potwierdzenie na teren:e Tunezji. • Róg barana pełni funkcję magiczną, religijną i ,prestiżową wc wszystkich v,;,} .dwach społecznych Tunezji (po~'. A. Bouhdiba, L'Imaginairc maghrebin. Tunis 19"" 'r!Al. Maison Tunisienne. s. 30). Rączka Fatmy - muzułmańska pia,;tunka domo''''.,-:;' r,g!1'"ka. symbol szczę~c:a i po!"nyślności. �0i.1YCZA.JE I OllHZI-:DY ... 143 uroku. \obicta cil.;ż~1l'na llil:' powie prawdy, w którym jest miesiąc Li. Z punktu widwni'1 funkcjonujących wierzeń zbyt częst(~ przyglądan:e Się w lusterku sprawi. iż now<marodzone dziecię będzie podobne ~b matki. Do obowi'lZków przyszłych rodziców należy przygotowanie wypraw~:i. n3 tl'n ;~sp('kt z\\'r<łccJli uwagę wszyscy interlokutorzy. Warto przywo:::l(; 'N tym mie.i~cu infoi'mL1cję o zorganizowaniu w Muzeum Etnograficzny';: w Tunisie na Medinie ekspozycji ukazującej życie rodzinne na przeli)nie XIX i XX wieku. SZ';:zególne miejsce na tej wystawie zajmuje sa~c1. po~wi~cona dziecku 6. Przed samym porodem kobieta maluje sobie dłonie i stopy henml '., a ~la sniadanie spoż:'W(1 psisę s. Współczesne porody odbywają się w szp:taLłcch pailst\vowyh!J i pry\vatnych kiinikach, a także w domach, [.,·bszcza na wsiad1 i w rodzinach tradycyjnych. Interesujące okazH'Y s:q \viadomo~ci o porodach odbieranych poza szpitalem prze"- akuszeri:f; bb zaufaną starszą oiaC'Z3n<~szacunkiem kobietę. Szczególną rolę w h":f't'!11oniale przypoda babce. bądż wiekowej ciotce. One muszą zadłLl:~ o akcesoria niezbędne przy porodzie, którymi są igły, nici, nożyczki, bl> .; :\Illz.ellm to preze~llllj" rozmaite manifestacje kultury tradycyjnej. Zgror,.' .',dL.my materia l odnosi ,iq do przelomu XIX i XX w. Cztery sale parterowe -.~ ś''''iadec~I\"l'm :lI"chitl'ktury typowej dla domów tunezyjskiej warstwy kupieck.:,j. \r obiekcie przeZllaczonym dla dziecka znajdu,ić1 siG przedmioty magiczne i . clj·~ijne ."to";OII·al1l'z ok:lZ.ji narodzin i obrzezania, biżuteria proflaktyczna i kolc,'c:C::ł ,trojÓ\\' rytualnyl'll. Pomieszczenie kobiety stanowi z kolei ilustrację jej ży~;.~. co<:lziencgo. Komp!eks m:dżl'(lski odsłania zachowania. jakie musiała przestrzi.'J"; każda z czterech żon. Po ,")j mGżczyzn dowodzi ,izolacjj kobiet z życ'a towarzyski .;g'. Jeszczl' i dzi',;ia.i 1\' ';1\ldo\I'iskach tradycyjnych imprezy rcdzinne czy spotka"; uJ.;a~jonalne fl'lujc ,;it; o,;obno. Żony nie ucze.stniczą w rozmowach prowadzony ..;-, p:zcz mqlczYZ!1. Nil'I\·:a.,t~· \\"l' wła;;nym gronie w innym salcnic zajmują się s'..... :,iJli: "pra \\·:lmi. ; Henna lo pro,zek llz~·.-k;)lly z wysuszonych listków krzewów rosnących w gi . 11Wch tropikalnych (Lur li ro riC/eel'S). Pudrem ty m koloru żółtego lub czerwoni>~; rr:'Jłzumanie maluj,] ,;topy. dłonie i włosy. Zabieg ma na ce·lu ochrooę ZclrO\L"-. rA)myślno~c ,;zczq';cie. Nil'w;1tpliwie jest to środek bakteriobójczy, chroni stp':y, ba:-dzo cz<:;-;:onil' os!ollit;tl' i dłonie przed infekcją. -; P,isa "i,lIlowi mil'.-z<1nk<:;oleju. cukru i mielonego grochu. " I::f()rmacje o pO:'cciac!l \1' szpitalach państwowych uzyskano od polskich '."K:l:'ZY p,'ncuj'1cycl1 \\. TU:l;.-ić. Z ich relacji wi'adomo. że kobiety rodzą w ubrali:". \v :" tóry 111fJrzyszly. rÓ\\'n:l'ż I\" n il1l leżą i opuszc;:ają szpi tal. Rodzina przynosi poj,.,':r;,cY b<lrdzo o,tr" pl)L"'l\n~. któr'l ona spożywa, a zatem karmiąca matka nie pE> s,trzl'ga diety. Jeżeli rozll'i<jzan'l' nastąpiło bez komplikacji, to już następnego d'H). [::" por.;dzil' \l'I'ac<-1j,jch dOlllU-::!11l' bqdż w towarzystwie mGża. Małżonek wyksz~.,:C,-],y LZ\;,;lo zja\\':a ,i(~ z k\\·:atami. Zdarzaj;j SIl,; jednak przypadki pozostawia" ;; 0z,il'\I'czynki \1' "zp;Ulu. Sytuacj.l t.aka pojawia ,;it; wówczas. gdy kobida rodzi 1'"-,tą iub ,;"Ó·-[;l już có,·k,;. :1 ,'odz':u Zllajdujc siG \V trudnej sytuacji finansowej. �144 Anna Barska lizna i białe prześcieradło. Narodzny stanowią ważne wydarzenie dla zbiorowości, dlatego też obowiązuje obecność sąsiadów, kuzynów i przyjaciół. Zgodnie z obowiązującymi zasadami rozwiązania oczekuje się osobno. Kobiety znajdują się w pomieszczeniu rodzącej, niosąc jej pornoc werbalną poprzez udzielanie rad jak reagować na ból, aby go uśrnierzyć, a także recytują fragmenty Koranu. Modlitwa ma pomóc i od!J,~dzić złe duchy. Mężczyźni natomiast wraz z przyszłym ojcem przeby·-'vają na zewnątrz, również odmawiają wersety Księgi Proroka. AkuszerLa odbiera dziecko, odcina mu pępowinę, staranie wyciera i zawija w białe prześcieradło 10 a u dołu zawiązuje kokardkęll. Położnicy podaje 'oię do wypicia dwa surowe jajka, a następnie bardzo ciepłą zupę, aromatyzowaną, wzbogaconą m. in. w czosnek, tymianek i pietruszkę. Znakiem obwieszczającym szczęśliwe rozwiązanie są tzw. zClglwriciy ~ "you, you". Pojedynczy okrzyk sygnalizuje narodziny córki, natoYLiast potrójny zwiastuje przyjście na świat syna l~. Dopiero od tego :T,omentu ojciec ma prawo wstępu do pokoju żony. Wizyta męża ma na cdu ucałowanie niemowlaka i ofiarowanie małżonce prezentu, którym rnoże być złoto, srebro bądź pieniądze. Według panującego obyczaju, matka i dziecko nie opuszczaje! pokoju przez siedem dni l~. Opiekę nad nimi sprawuje o~:oba przyjmująca I:oród, a domostwem zajmują się odwiedzajclce kobiety. czyli sąsiadki, IJ.fzyjaciółki i kuzynki. Kolejnym ważnym wydarzeniem jest kąpiel rytualna i nadanie nO·vvorodkowi imienia oraz jego pierwsze wyjście poza obręb sypialni. Uro·· CL.ystoŚć ma miejsce właśnie siódmego dnia po urodzeniu. W obecnosci 2C,proszonych gości święto rozpoczyna się bardzo wcześnie rano. InaugLl'ruje je zapalenie świecy i podpalenie znajdujących się w kcmu nie ziół dających zapach kadzidła. Dziecię zanurza się w lctniej wodzie zmieszaJll:'j z jajkiem, w mentalności symbolem witalności, szczyptę soli i cukru. Wiktuały te społeczeństwa są znakiem wdzięku i słodyczy. które z ko- 1(} Białe prześcierzadlo ,symbolizuje szczQśc:e i pomyślnoś('. natomiast czarcIe '",)óży nieszczęście. 11 Z medycznego punktu widzenia zawijanie dziecka \\' ,.rulon" ma niekorzy,Ply ,\ J.,ływ na jego fizyczny ruzwój, ałe tłumaczeni" i pokazy j~k należy poste:p.:\\'ać L noworodkiem nie przynoszą rezultatów. i'vI::ltki stosuj'l tradycyjne zasady pieh::;:Jócji niemowlaka. 12 W kulturze muzułmańskiej narodziny "YILl stanowi,j wielkie' wydarzenie. \V Tunisie w rodzinach postępowych nie zauważc'llo różnicy w tr~ktuw~niu c1zi,!d ,cznych płci, Natomiast w ś.rodowisku tradycyjnym z dum,j wyliczane) liczot; ch;<J~C'JW, obojętnie mówiono o córkach. 13 Właśnie w tym okresie połcżnica i niemowle: narażolle' "l na dzialanic' de}»iil1ÓW. Funkcję ochronną pełnią amulety, recyta('ja fragmentó\\' Korallu i 01yęb dcmostwa. Zabiegi te odpędzają złe moce. �OBYCZAJE I OBRZĘDY ..• 145 ki ma przejąc niemowlę. Zlekceważenie tych czynności naraża dziecko, ;)a niewłaściwe kształtowanie się jego cech charaktru (antypatyczność, 'nałomówność, smutek itp.). W atmosferze radości i wesela kobiety ubie·rają wykąpanego oseska. Chłopca stroi się w niebieską koszulkę, wyszy'.vaną złotymi ornamentami, natomiast dziewczynce wkłada się różową :ukieneczkę ozdobioną złotym haftem. Nakłada się także maluszkowi ;jżuterię, która pełni funkcję profilaktyczną. Tak wystrojone niemowlę prezentuje się najpierw kobietom. W nastroju wesolym składają one :1,aleństwu życzenia, wydając przy tym okrzyki you, you mające aspekt -,·.'łoistego błogosławieństwa. Mężczyźni w tym czasie we własnym gro"ie odmawiają Koran i popijają herbatę o smaku miętowym lub migda~owym. Ich spokój zostaje przerwany wejściem matki z rytualnie ubra_ .Iym dzieckiem i przekazanie je ojcu, kóry z kolei dumnie przedstawia ;;.ebranym. Zaproszeni goście (mężczyźni) w tym momencie składają żynenia i ofiarują nowonarodzonemu prezent; obecnie z reguły są to pieJ,iądze. Recytacja El Fatihy (fragment Koranu) poprzedza nadanie imie"ła. Czynności tej podejmuje się najstarszy z członków rodziny lub kto:~ /. oto.czenia obdarzony autorytetem i zaufaniem. Najczęściej dziecko 01rzymuje imię po kimś z rodziny Proroka, bądż po nieżyjącym dziad:.;u 14. Impreza ta wymaga ofiary z barana, zwierzęcia rytualnego w kuL 1.'.lrzemuzułmańskiej ]". Zaproszeni goście częstowani są potrawą kus-kus j napojami zrir oraz śrubu 16. Spożywa się też ciasteczka bardzo słodkie. Poszczególnym zachowaniom towarzyszy śmiech, zagharidy, a zatem o:worzona atmosfera ma wpłynąć na dalsze losy dziecka. Okres "nieczystości" i izÓlacji kobiety po porodzie trwa czterdzieści dni. "Wielka toaleta" żony sygnalizuje przywrócenie jej praw. Z tej e,jiazji organizuje się przyjęcie dla przyjaciół i rodziny, a odświętnie odzianemu dziecku przekazuje się prezenty. W porównaniu z etapami \\ cześniejszymi, obecnie dzień ten nie zawsze ma aspekt publiczny, a za~\m spotkania ograniczają się do kręgu rodzinnego. II Szczególne znaczenie posiadają imiona Mohamed i Fatma. Wszy.scy informa·· ·l.ny ok.reślali je jako błogosławione, a zatem osoba, której nadano jedno z tych .:y;iOll,uznawana jest przez otoczenie za szczęśliwą. 15 Rytuał szlko!y malakickiej dowodzi, że baran pełni funkcję zwierzęcia ofiar·· ...:go składanego przede wszystkim w tzw. święto "Wielkiego Barana" (Aid al-Kabir), " takżc z okazji ważnych wydarzeń rodzinnych. Zwierzę musi być samcem koloru ':.;a!ego, bcz najmniej.szych uszkodzeń. '" Kus-kus narodowa potrawa krajów Maghrebu. Podstawc; .stanowią dro';!llutka wyrabiana z mąk! kasza, mięso ~baranina, wołowina lub drób) i jarzyny. h zygotowujc się ją w odpowiednim dwuczęściowym naczyniu. Potrawę polewa się ~:"rdzo pikantnym sosem, w którego skład winno wchodzić około dwadzieścia przyJ •• aw. Zrir jest to bardzo słod.ka mieszank'a .gotowanego cukru, migdałów, orzechów i sezamu. Śrubu - to wyciąg z migdałów (mleczko migdałowe). 10 "Lud" - t 70 �146 .-inna Barska Zgodnie z panującymi zasadami, dziecko winno być karmione pier'>:ą o;~oło dwóch lat. ~1atka. chcąc je odzwyczaić od ssana, smaruje sut::! henną· Bardzo ważnym wydarzeniem w kulturze muzułmańskiej j(~st obyczc1J obrzezania, praktykowany przez Egipcjan, a następnie przekazany ludom semickim j ;"1urzynom 17. Wprawdzie nie ma o nim wzmianki w K';ranie, ale obowiązuje wyznawców religii Mahometa. Towarzyszy mu begata obrzędowość, nacechowana symbolami, spełnianymi już dzisiaj CZ\;sto bezrefleksyjnie. Realizacja obyczaju ma charakter publiczny, a z'.' tern wymaga obecności krewnych, rodziny i przyjaciół. Zaproszeni go":cie są świadkami przejścia chlopca z wieku dziecięcego w młodziel1cz)' Ich obecność podnosi rangę imprezy. To istotne zdarzenie w życiu 1'0. dzinnym najczęściej ma miejsce z okazji święta narodzin Proroka (Nk,. uled). Uroczystość poprzedzają przygotowania związane z wydanie>, przyjęcia, wymagana jest ofiara barana. Sąsiedzi cz(,'510 wspomagaj,! rodzinę produktami spożywczymi, które jednak zosL.ll1ć.1 ofiurodav.:co II zwrócone, gdy oni znajdą się w trudnej sytuacji finansowej. Zabiegowi poddaje się chłopców w wieku od jednego roku życia o;; 1:iiedmiu lat w domu lub w szpitalu. Z uwagi na wysokie koszty, często (lei operacji przygotowuje się kilkoro dzie·ci. Wówczas zdjęcia napletka m·c.:~;~iego rozpoczyna się od najstarszego 18. Zabiegu dokonuje lekarz lui, fryzjer 19. Jeżeli realizacja tej fazy obrzędu ma miejsce w obrębie d~,mostwa, to postępowanie fryzjera obserwowane jest przez mężczyZ" Dziecko z pomalow<1l1ymi henną dłońmi i stopami, ubrane w luźną kt'~zulkę ~O, trzymane jest na kolanach przez ojca lub dziadk'l. Kobie~y r:ie uczestniczą w tej części rytuału, oczekują okrzyku mężci.yo7.n sygWtlizującego pomyślność zabiegu i początek zabawy. Malca przenosi do łóżeczka i oddaje w opiekę babci. Zgromadzeni go:ście odwicdzaj<l malego a1Tisa, czyli pana młodego, składają mu :7.ycz('nia, pozdnnviajcf słowem mabruka, cO oznacza szczęście i powodzenie, przekazują pL" Por. ]\1. :.Ylazaheri. Zycie codzienne muzu!manówlv ,~ruI1liowicczn (X - XIi r: Warszawa 1972, s. 34 - 35. 1S To ważne v,'ydarzen:c' rodzinne nieci) inaczej przebicg<J iEl pr,!udn;u Tun~zi' Interesująco na ten temat piszą: V. Paques, I'Arbre cosm.iqw' elans [e )Jcnsćc P-'p,-llaire et clans la L'że quotielienne elu nord-oaest africain, Pari" ISG-ł. Ed. InsU· .•: D'Ethnologie MU3ee de I'Homme. Palais de ChaHIat, s. 418 - 422; Andre Louis. Nomades d'hier et d'aujoard'hui dans Ie suci tunisien, Ai~:-Cll-Provc-,,~~ 1S79. Ed, Edisud, ". 181 - 184. 10 Zabiegu dokonuje rnqżczyzna trakt.owany jako arcykapłan, legitymujcIey>:; JJa.'tq-pującymi zawodami: L-yzjer, kowal i krawiec. ~n Strój dziecka jest róż:lY, zależy od regionu. Por. V. Paquc-, op. cit., A. Lou:." op. cit. �OBYCZAJE niądze i inne podarki, a kobiete 1;:iyou, you. W zależności od w domu, bqdż w specjalnie na nych uczestników częstuje się c:nsteczkami. I OBRZĘDY ... 147 na znak błogosławieilstwa wydają okrz.'Jmajętności rodziny przyjęcie odbywa tę uroczystość wynajętej sali. Zaproszokus-knsem, !lapojami i bar~o slodkulll Wspommane narodziny i obrzezanie, podobnie jak każda uroczystO;c J2towana vv rodzinie arabskiej wyznającej islam, pozbawione są alkcJ-:olu. Sytuację lę tłumaczą ustalenia zawarte w Koranie, a także w pLt'xie kanonicznym, czyli szariacie. Obrzezanie łącznie z weselem stanowi jedność, dzieloną na dwie fazy, a zatem przejście chłopca w wiek młodzieńczy jest pierwszym etapem składania ślubów. Praktykowane obrzędy związane z narodzinami i obrzezaniem man celu zabezpieczenie dziecku szczęścia i zapewnienie mu plodnoś.:i. J\aruszenie zachowail uwarunkowanych tradycją poddawane jest k;-ytyce. Na straży prawidłowego postę'powania grupy stoi społeczność 18dzinno-sąsiedzka, a dbają a to ludzie w podeszłym wieku, szaco'o' l członkowie rodzin (babcie, ciotki, wujkowie, dziadkowie). Życic rodzinne w Tunezji jak już W:ipomniano, charakteryzu.je si'~ bogaiq różnorodnościel. Świadczą o tym wyodrębnione przez A. Dem,"el'smana trzy typy rodziny tunezyjskiej: Ld postępo'Na, konserwa tywna, przejściowa ~1. .I'\a,;zc obserwacje odnasz,,! się zdecydowanie do rodzin określonycl jclko konserwatywna i przej:;ciowa. Styl życia realizowany przez tę gr!.'-pę spoleczeilstwa oparty jest prz'.:'de wszystkim na tradycji. Nie ule:;.l ona zbyt mocno pn--,pozycjom lansowanym przez środki masowego prz'> kazu. Kiedy przekazy dotyczące powrotu do "źródeł' pochodziły od 0'0)) urodzonych w latach 1925 - 30, uznano tę sytuację w pewnym sensie ::a prawidłową· Zaskoczeniem natomiast okazały się wypowiedzi mężczyzl urodzonych w latach 1955 - 60, również zwolenników zachowań rodzi,> nych opartych na tradycji jako dowodu tożsamości muzułmailskiej. Fakt istniemR różnorodnych stylów życia determinuje kilka cZY:'lników, z których należałoby wymienić przede wszystkim likwidację anc!ltabc'tyzl1lu. upowsL:ech',ianie środków masowego przekazu (prasa, radin. telewizja), a także dość mocne wpływy zachodnioeuropjskie. ~1 A Demeer"man. La Jarn.ille Ed. :V:ai"n Tl'nii:C'l:ne. s. 179. Tunisienne et les temps nouveaux, Tunis 1072. �148 Anna Barska .4Jlna Barska CUSTOMS AND FAMILY RITES CONNECTED WITH BIRTH AND CIRCUMCISION liN TUNISIA (summary) In the article certain family customs in the Mudim cultural circle are presen:H1. All statements in the text result from more than one y,ear observations (1983 - 1984) and interviews made with inhabitants of Tunisia. Specific attention is drawn to ti:eir behavior during rite.s de<aling with birth and circumcision which still func·· Lon in traditional families. Situations presented here giVe a heritage of beliefs and .':...perstitions; at the same time they show various attitudes of the society towards t:--.e past. Progressive transformations and visible changeS in the style of living of a Tunisian family, however, do not eject manners based on tradition. J. Ch. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd23c7fccce86f7a2894386f4f172bd8.pdf 81bd99c3536b43eaa8e89be14b8cc2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1685 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie żebractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1559 Title A name given to the resource Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.177-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ADAM t. 62, 1978 BARTOSZ EKONOMICZNE I KUL TUROWE UWARUNKOWANIA CYGAŃSKIEGO ŻEBRACTWA Żebractwo było i po części jest uprawiane przez wszystkie grupy Cyganów. Występuje ono zazwyczaj w powiązaniu z innymi sposobami pozyskiwania środków do życia, czasem - z różnymi formami wyłudzania datku I. Przy tym Cyganie są dziś \V naszym kręgu kulturowym jedyną grupą, w której żebractwo w formie sprofesjonalizowanej pełni nadal pewną rolę w pozyskiwaniu dochodu 2. W przedstawionych uwagach chciałbym wskazać na pewne ekonomiczne oraz kulturowe momenty związane z żebractwem uprawianym przez osiadłych Cyganów Karpackich; w szczególności zaś rozważania poniższe dotyczyć będą Cyganów zamieszkałych na polskim Spiszu. Na użytek tych rozważań proponuję następującą definicję pojęcia żebract\va: są to mianowicie sposoby zdobywania środków utrzymania, polegające na pozyskiwaniu, przede wszystkim prośbą, datku od ludzi nie związanych z żebrzącym żadnymi zależnościami ekonomicznymi i rodzinnymi. Tak zdefiniowane żebractwo wskazuje na pewną sytuację wzorcową, podczas gdy obraz przedstawionej niżej rzeczywistości odbiega od niej w mniejszym lub większym stopniu. W relacji: Cyganie - społeczność wiejska mamy przy tym do czynienia ze zjawiskiem, którego złożoność tym lepiej się uwidoczni, jeśli dokona się jego konfrontacji z ustalonym wyżej określeniem Będziemy mieli też możność ocenić, o ile zilustrowane zjawisko kwalifikuje się do żebractwa, a a ile żebractwem w tym :rozumieniu nie jest. 1 O prawnych aspektach wyłudzania zob. A. Pawłowski. Cyganie. nrzestępczościq, Zielona Góra 1973, s. 51 i nast. 2 O społecznych uwarunkowaniach żebractwa zob. E. Horvathova, S:ovensku, Bratislava 1964, s. 218. :2 - Lud LXII Studia Cigani nae! na �178 ADA:'.1 BARTOSZ Cyganie osiadli we wsiach polskiego &piszu, podobnie jak na terenie całych Karpat, do niedawna trudnili się powszechnie kowalstwem. W związku zaś z zapotrzebowaniem wsi na wyroby i usługi kowalskie oraz niewystarczającą zazwyczaj ilością kwalifikowanych kowali niecygańskich, popyt na cygańskie wyroby i usługi był bardzo duży. Stąd też każde gospodarstwo we wsi, w której zamieszkiwali Cyganie, a także Ryc. 1. Młode Cyganki z Szaflar. Fot. A. Bartosz. 197.; Fig. 1. Young Gypsies, Szaflary. (Photo: A. Bartosz, 1975) liczne gospodarstwa ze wsi okolicznych, wchodziły w stały kontakt z rzemieślnikami cygańskimi. Należy przy tym zaznaczyć, że we wsiach, gdzie pracowali kwalifikowani kowale nie-Cyganie, naJczęściej oni zajmowalJ się wykonywaniem robót wymagających dużych nakładów pracy i wysokich kwalifikacji, podczas gdy Cyganie, na ogół dysponujący ubogim warsztatem i nie najwyższymi kwalifikacjami, podejmowali się każdej najdrobniejszej pracy, której innemu kowalowi niekiedy nie opłacak ~ię przyjąć :1. Jedną z form zapłaty, jaką pobierali Cyganie za swą pracę, było w\-nagrodzenie w naturaliach. Przyczyny tego były różnorakie, a utrzymanie takiego stanu leżało w interesie obu stron. Dla zrozumienia tego uważam za wskazane, aby przynajmniej w kilku zdaniach scharakteryzować działalność tradycyjnego gospodarstwa rodziny cygailskiej. ~ A. Bartosz, Z badmi. nad cygali.skim kowalstwem na Spiszu ... Rocznik zeum Etnograficznego \\. Krakowie", 6: 1976, s. 167-195. Mu- �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 179' Gospodarstwo to dziaJało jak warsztat rzemieślniczy, zbywając obok efektów swej pracy (wyroby kowalskie) również i siłę roboczą członków rodziny (Cyganie byli wynajmowani m. in. do najróżniejszych prac w gospodarstwach góralskich). Cała działalność produkcyjna gospodarstwa cygańskiego nastawiona była na zbyt na zewnątrz. Nie produkowało ono absolutnie żadnych artykułów przez Cyganów pożądanych; wszystkie potrzebne do życia artykuły (głównie żywność) pozyskiwali oni z zewnątrz w zamian za swą pracę 4. Rodzina cygańska, składająca się z kilkunastu niekiedy osób, mieszkała z reguły w jednej tylko izbie, w której skupiała się większa część działań gospodarczych, a to w szczególności działania dystrybucyjno-adaptacyjne. W wielu przypadkach jeszcze do II wojny w izbie tej zlokalizowany był również warsztat kowalski i tu odbywała się cała działalność rzemieślnicza Cygana. W izbie tej nie było wprost miejsca na zapasy, ale też mentalność cygańska pozostawiała gromadzenie zapasów na marginesie działań gospodarczych 5. Z wielu jeszcze innych względów pozyskiwanie artykułów spożywczych odbywało się z dnia na dzień, i to Ryc. 2. Fragment Fig. 2. Gypsy colony, Horv<ithova, cygańskiej, Trybsz, Trybsz, gmina Łapsze Wyźne. Fot. A. Bartosz, 1973 community Łapsze Wyźne. Fragment. (Photo: A. Bartosz, 1973) K otcizke etnokulturneho vyvoja a etnickej klasifikacie Narodopis" 1974, z. 1, s. 6 i nast. s Por. E. Horvathova, Cigani..., s. 228; A. Bartosz, Niektóre elementy gospodarki Cyganów, "Etnografia Polska", XXII, 1978, z. 2, s. 131-14:3. 4 E. osady Cigano L', "Slowensky �180 ADAM BARTOSZ w ilości, którą zazwyczaj spożywano w ciągu jednego dnia 6. Artykuły te pozyskiwały kobiety cygańskie, chodząc codziennie po pytaniu 7. Kobiety wstawały więc wcześniej niż inni domownicy i wychodziły z domu, aby udać się w swą codzienną wędrówkę po okolicznych i dalszych domach 8. Jeśli był to okres wzmożonej pracy w kuźni czy też letnia pora tłuczenia kamieni na drogach, wstawali też mężczyźni i o głodzie zazwyczaj udawali się do pracy. Jedli na ogół po kilku godzinach pracy, gdy kobiety wróciły z uproszonym jedzeniem. Również j pozostałe w izbie dzieci nie wcześniej otrzymywały śniadanie. Jeśli w rodzinie wspólnie gospodarującej było więcej kobiet, rozdzielały się one, by nie wchodząc sobie nawzajem w drogę obejść prędko jak najwięcej gospodarstw. Przy tym jedne udawały się do odleglejszych wsi, skąd wracały później, a inne żebrały w pobliżu, aby jak najrychlej przystąpić do sporządzania posiłku dla domowników. Wyjątkowo chodzili żebrać chłopcy, np. kiedy matka zachorowała. Rzadko żebrali dorośli mężczyźni 9. Proszącym Cygankom dawano artykuły żywnościowe, a rzadziej zużyte fragmenty ubrań. Dostawały więc np. garnuszek mleka albo garść mąki, bardzo często ziemniaki - dwie, trzy grule, czasem kawałek słoniny, trochę kapusty czy okazjonalnie inne artykuły. Ziemniaki, które Cyganka dostawała niemal w każdym domu, wsypywano jej do uwieszonego na plecach worka, a mleko, które było też częstym datkiem, zlewano do wiaderka. W ciągu dnia każda Cyganka obchodziła kilka do kilkunastu domów góralskich, w zależności od sezonu. A im więcej kobiet w rodzinie cygańskiej, tym szybciej i lepiej byli nakarmieni czekający na ich powrót domownicy. Jak to było możliwe, aby w zasadzie niechętnie usposobiona do Cyganów społeczność góralska wspierała ich codziennym datkiem? Czy powodowano się tylko poczuciem miłości bliźniego, współczuciem dla żebrzącej Cyganki? (; Cyganie na Spiszu uwazaJą, że potrawy przygotowane do spożycia ;,ależy zjeść w tym samym dniu, gdyż zjedzenie ich w dniu następnym jest szkodliwe. 7 Pytać prosić, zapraszać. Na Spiszu i Podhalu jest to zwrot gwarowy, używany m. in. w znaczeniu - żebrać. 8 Cyganki chodziły żebrać codziennie, z wyjątkiem kilkudniowych okresów, kiedy po uzyskaniu większej gotówki zakupywano duże ilości jedzenia i spożywano je w ciągu kilku dni. 9 W zakresie pozyskiwania dochodu w rodzinie cygańskiej zaznacza się wyrażny podział między płci. Otóż mężczyźni zajmują się pracami, które przynoszą jednorazowo wysoki zysk, ale nieczęsty, głównie gotówkowy. Natomiast o codzienne zaopatrzenie domu w żywność troszczą się zawsze kobiety, A. Bartosz, Op. cit, �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 181 Wspomniałem, że za usługi kowalskie wynagradzano Cyganów naturaliami, po należną mu zaś zapłatę Cygan zawsze sam udawał się do domu klienta po wykonaniu powierzonej mu pracy, często przy tym odnosząc gotową robotę. Wynagrodzenie jednak nie zawsze otrzymywał natychmiast w całości. Tym bardziej zaś, gdy nie potrzebował aktualnie żywności, wynagrodzenie odbierała jego kobieta (żona, córka, synowa) w czasie codziennego obchodzenia góralskich domów po prośbie. Należność tę pobierała niejednokrotnie również nie od razu w całości, ale Ryc. 3. Cygański kowal. Czarna Góra, gmina Bukowina Tatrzańska. Fot. Wojciech Dudziak, 1970 Fig. 3. Gypsy blacksmith, Czarna Góra, community Bukowina T. (Photo: W. Dudziak, 1970) �182 ADAM BARTOSZ ratami, przez kilka kolejnych dni do czasu, aż gospodarz uznał, że należność została wyrównana, co okazywał niechętnym przyjmowaniem proszącej w swoje obejście. Następna usługa Cygana czyniła znowu dom górala otwartym dla jego kobiet. Usługi były liczne, ich wartość rozmaita, ale Cyganki zawsze wiedziały, gdzie mogą spodziewać się życzliwszego przyjęcia. Tam, gdzie świeżość wykonanej przez Cygana usługi czyniła gospodynię bardziej hojną, Cyganka z większą śmiałością wyciągała rękę. Często też zachodziła sytuacja odwrotna, kiedy to Cygan brał od górala np. worek ziemniaków czy porcję mięsa z uboju na konto przyszłych prac, które w najbliższym czasie wykona wierzycielowi. Wartość towarów, które dawano proszącej Cygance, nie zawsze była na trzeźwo skalkulowana w stosunku do uzyskanych ze strony Cygana wyrobów i usług. Cygance nie odmawiano datku również i w sytuacji, gdy całkowicie już rozliczono się z ostatniej należności, a to dlatego, by gdy zajdzie pilna potrzeba - jej mąż, ojciec, brat nie odmówili wykonania pracy, by wykonali ją szybko i dobrze. Stały, pozytywny kontakt Cyganki z gospodarstwem warunkował stałą gotowość Cygana do wyko·· nania natychmiastowej usługi na rzecz owego gospodarstwa. Chodzące po prośbie Cyganki, zwłaszcza zaś gdy udawały się do wsi, z którymi Cyganie mieli słaby kontakt poprzez kuźnię, zabierały ze sobą drobne wyroby kowalskie: skrobacze do ziemniaków, noże, pierścienie do kos, podkowy, motyki itp. W zamian za te drobiazgi mogły oczekiwać bardziej wartościowych, czy bardziej przez siebie pożądanych artykułów. Wyroby kowalskie wykorzystywały zwłaszcza wtedy, kiedy np. trafiły na świniobicie i mogły liczyć na szczególnie zyskowną transakcję. Oczywiście, nie zawsze była to wymiana ekwiwalentna. Jak widać, żebractwo uprawiane przez Cyganów osiadłych warunkowane było istnieniem pewnych stałych powiązań natury ekonomicznej między "żebrzącymi" Cygankami a "obdarowującymi" ich góralami. Od typowych żebraków, dziadów wiejskich, kościelnych, cmentarnych itp., których można by objąć podaną na wstępie definicją, żebrzący Cyganie różnili się znacznie. Obdarowywanie ich naturaliami było ze strony górali po części wypłacaniem należności za ich pracę, a także było uwarunkowane innymi jeszcze powiązaniami - o czym niżej. Otóż w wielu wypadkach obdarowywano proszących bez dokonywania jakichkolwiek kalkulacji ekonomicznych. Odnosiło się to do Cyganów szczególnie biednych, starców, wdów, a także Cyganów powiązanych z góralami przez fakt kumostwa. Praktykowane tu jest bowiem zapraszanie górali na rodziców chrzestnych cygańskiego dziecka. Prośbie takiej nie wolno odmawiać i górale, nie zawsze może chętnie, wchodzą w dodatkowe związki z rodzinami cygańskimi. Dla Cyganów jest to korzyść podwójna. �F:konomJczne i kultuTowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 18~) Chrześniak mianowicie otrzymuje odpowiedni do zamożności kumotra prezent, jednocześnie zaś jego matka może zawsze liczyć na życzliwe przyjęcie w góralskim domu. Także w wypadku obdarowywania proszących wdów i starców górale kierowali się wyraźnie określonymi motywacjami. Nie odmówiono więc wsparcia wdowie po bardzo szanowanym kowalu, starcowi, który kiedyś był takim 'Szanowanym kowalem, ubogiej kobiecie, która wykazywała się pracowitością i właściwym, w świetle mejscowych norm, postępowaniem, nawet jeśli jej mąż był pijakiem i awanturnikiem. Niekiedy przypadkowa znajomość, zawarta przez Cygana przy wódce, pewna zażyłość z góralem, wystarczyły, aby Cyganka pewniej się czuła wstępując do danego gospodarstwa. Wskazane wyżej formy żebractwa, jakkolwiek nie zawsze są żebractwem wE' właściwym rozumieniu, uważane są przez obie zaangażowane w to strony za jedyną i typową postać żebractwa. Istnieją jednak również inne sposoby pozyskiwania dochodu, których forma kwalifikuje je w mniejszym lub większym stopniu do profesji żebraczej, a tylko przez swoją nadbudowę obrzędową czy zwyczajową zaciera się ich prawdziwy charakter i do żebractwa nie są przez Cyganów ani górali zaliczane. W pierwszym rzędzie wymienię tu istniejący do II wojny zwyczaj obdarowywania Cyganów z okazji wesel góralskich. W dniu wesela tłoczyli się oni od rana przed domem panny młodej, aby dostać trochę potraw ze stołu weselnego. Również po skończonym weselu było w zwyczaju dać Cyganom pozostałe z biesiady resztki. Dawano też Cyganom niejadane zwykle przez górali części ubitego zwierzęcia: śledzionę, kiszkę odchodową, prosięcinę (macica), flaki, łeb. "To tego, to nifto nie jod - to trza było dać Cygance" - powiadają na Spiszu. Czasem góral droczył się i o te bezwartościowe dla niego odpadki i upominał się o zapłatę, gdy widział, że kilka Cyganek przyszło po nie. Przezorna Cyganka przynosiła z sobą jakiś drobiazg z kuźni, nóż czy skrobacz do ziemniaków. Wtedy ta Cyganka mogła liczyć na szczególnie smakowitą lub większą porcję. Przed Bożym Narodzeniem i w Wigilię chodzą Cyganie "po kolędzie". Obdarowuje się ich przygotowanymi na święta potrawami, rzadziej pieniędzmi. Zwyczaj ten jest szeroko znany w Polsce i w innych krajach słowiańskich pod ogólną nazwą podlazów 10. Przyjście podłażników miało dać szczęście domowi i domownikom, chętnie więc byli przyjmowani. Ale choć niektórzy powiadają jeszcze dziś, że to "scyńście Por. P. Bogatyrev, Slovakov, Polja- kov i UlcTaincev. "Lud Słowiański" 1934, t. 3, ez. B, s. 212-273. Na Spiszu podloi:nik nie jest znany, znają go natomiast na Podhalu. termin 10 Polaznik u juznych Slavjan, Madjarov, �ADAM BARTOSZ przyjąć biydnego w Wiliją", traktują cygańskich kolędników z lekką drwiną 11. O żebraczym charakterze cygańskiego kolędowania świadczy też fakt, że zachodzono wyłącznie do bogatych gospodarstw, gdzie spodziewano się wysokiego datku. Jasne jest, że bez tych szerokich powiązań i uwarunkowań, będą cych wynikiem wielopokoleniowego zamieszkiwania Cyganów we wsiach górskich, nie byłoby możliwe uprawianie tam stałego żebractwa. Wszak społeczność góralska jest nastawiona do ogółu Cyganów niechętnie, czasem wręcz wrogo. Wyraźnie należy zaznaczyć, że górale nie są w pełni świadomi powiązań, które tu zilustrowano oraz ich konsekwencji W ich przekonaniu chodzenie po pytaniu, to typowe żebractwo, wypływające z natury cygańskiej, z ich lenistwa i wynikającej z tego nędzy, a datek dla proszącej Cyganki - wyłącznie przejawem góralskiego miłosierdzia. Podobnie zresztą traktują to zjawisko sami Cyganie Zauważmy jednak, że wraz z zanikaniem cygańskiego kowalstwa. co na Spiszu datuje się mniej więcej od połowy lat pięćdziesiątych, Cyganki przestały tak powszechnie jak dawniej nawiedzać góralskie domy. I to bynajmniej nie dlatego, że same z tego zrezygnowały, ale po prostu stąd, że górale, odtąd w niczym od Cyganów niezależni, bezinteresownie niechętnie dają. Na zanik żebractwa ma wpływ oczywiście również ogólny postęp spoleczno-e'kon{)miczny i możliwości korzystnych dla Cyganów zarobków. Dziś żebractwo jest na Spiszu zjawiskiem zanikającym. Zebrzą jeszcze Cyganki z naj uboższych rodzin. Wobec zaś niechętnego do nich stosunku mieszkańców wsi, udają się po prośbie do wsi odleglejszych. Prosząc o datek proponują często w zamian swoje usługi, np. mycie podłogI czy inną drobną pomoc w gospodarstwie. Jak dawniej, żebractwo uprawiane jest w powiązaniu z usługami nielicznych już warsztatów kowalskich. Powszechniej natomiast uprawiają żebractwo Cyganie z Podhala. Wobec niewielkiej roli, jaką pełni dziś kowalstwo i u tych Cyganów, chodzenie po pytaniu Cyganek ze 'Wsi podhalańskich ma obecnie więcej niż dawniej cech typowego żebractwa. Uprawiane masowo, jest wynikiem między innymi stosunkowo dużych różnic w poziomie gospodarczym dzielącym Cyganów spiskich od Cyganów zamieszkujących w niektórych wsiach podhalańskich. Żebractwo tych Cyganek znalazło poważne oparcie w turystyce i stąd koncentruje się ono w ośrodkach miej11 Na Podhalu obok Cyganów na podłazy chodzą też synowie biedniejszych górali. Bogaci gospodarze uważają to za zwykłą żebraninę. P. Bogatyrev, op. cit., s. 222; por. też E. Horvathova, Cigani... �Ekonomiczne I klllturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa skich regionu (Zakopane, Nowy Targ). Cyganki podhalańskie coraz rzadziej żebrzą na wsi. Posiadając przy tym umiejętność wróżenia (obcą Cygankom ze Spisza), w ten sposób najchętniej wspierają swe prośby o datek. Wróżba rzadko traktowana bywa przez turystów poważnie, dają sobie powróżyć dla żartu, a należność za wróżenie, aczkolwiek Ze znamionami "zapłaty" za swoistą usługę, ma bardziej wydźwięk datku. ADAM BARTOSZ THE ECONOMIC AND CULTURAL FACTORS GYPSY BEGGING (S THAT CONDITION u m m a r y) Certain economic and cultural factors connected with the begging done by the Carpathian Gypsies were pointed out in the arcticle. These considerations pertain in particular to the Gypsies who live in the Spisz district of Poland. At the beginning the concept of begging was defined as the procuring of the means of livelihood mainly by begging from people who are independent of the beggar in an economic, family, etc. sense. Later in the article it is shown that the type of begging done by the Gypsies differs in an essential way from the typical begging done by wandering beggars, church beggars, cemetery beggars, etc. The Carpatllian Gypsies were lhked with the local population by a mutual economic interdependence which stemmed from the fact that they were mianJy blacksmiths and performed services as craftsmen for the peasants. The work paid for up to a certain time exclusively in farm products which the Gypsy woman normally came for in several installments, thus going "begging" every day. There were also additional emotional tier as a result of peasants being asked to be godparents for Gypsy children. Also the very fact of long-term co-existence with the Gypsies contributed to their being treated in other categorries than as mere beggars or outsido Gypsies. The Gypsy women who went begging every day were tolerated, although the Gypsies in general were looked down upon. Together with the decline of the economic interdependence (the Gypsies have given up bing blacksmiths) and the general socia-economic changes that have occurred, Gypsy begging is also on the decline, and only the Gypsy women from the poorest fimilies still beg. Nowadays, begging has more of he earmarks of the classical type of begging than it used to since it is not based on any emotional or economic ties between the Gypsy and peasant societies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b6a20e5d49a2a252b066b8e1f2eea22.pdf c6275f3b2e99867c0de84a78ad4fb9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1684 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1558 Title A name given to the resource Film o tematyce etnograficznej na tle genezy filmu naukowego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR FILM O TEMATYCE ETNOGRAFICZNEJ NA TLE GENEZY FILMU NAUKOWEGO Wiadomości o dziejach filmu naukowego, chociaż dość szczupłe, pozwalają na stwierdzenie, że początki kina to głównie pierwociny kina naukowego, które znacznie wyprzedziło powstanie 'kina fabularnego. "Praktyczne zastosowanie filmu naukowego - pisze prof. B. W. Lewicki - wyprzedziło o 20 lat pierwsze publiczne rozrywkowe pokazy ruchomych obrazów fotograficznych" 1. Zanim narodził się film fabularny, kamera filmowa służyła już zarówno przy badaniach astronomicznych (Pierre Janseen), fizycznych (badanie uginania się szyn podczas jazdy pociągu), w medycynie (filmowanie operacji, zachowania się osób psychicznie chorych), jak i w wielu innych dyscyplinach. Szczególnie celowała w tych próbach Francja. Wśród pionierów kinematografii naukowej wyróżnił się Polak, Bolesław Matuszewski. Początkowo, mieszkając jeszcze w Polsce, na zamówienie braci Lumiere realizował reportaże z uroczystości interesujących całą Europę; reportaże jego mają obecnie olbrzymią wartość archiwalną (m. in. sfilmował koronację cara Mikołaja II w 1896 r.). Po wyjeździe do Paryża zajął się, we współpracy z doceniającymi już wówczas znaczenie filmu czołowymi chirurgami Paryża, filmowaniem operacji do celów naukowych i dydaktycznych. Zasługi Matuszewskiego dla rozwoju filmu naukowego na świecie są niewątpliwe 2. Poza praktyczną działał-=: nością zajmował się on również teorią. Wydał w 1898 r. w Paryżu dwie broszury: Une nouvelle source de l'histoire oraz La fotografie animee, w których jako pierwszy na świecie rozważa korzyści filmu dla nauki. Obie broszury mają charakter pionierski i świadczą o zrozumieniu przez autora roli nowego wynalazku. Matuszewski postulował także zakładanie filmotek i archiwów filmowych, co zaczęto realizować znacznie później. Dla nas w działalności Matuszewskiego jest jeden szczególnie interesujący fragment. Można go mianowicie uznać na naszym gruncie za B. W. Lewicki, Wstęp [w:] M. Tichonow, Film i nauka, Warszawa 1956, s. 3. Więcej na ten temat zoh. [w:] Historia filmu polskiego. Praca zbiorowa, Warszawa H166, s. JO-:34. 1 2 �RYSZARD KANTOR pioniera filmu o tematyce etnograficznej. Świadczy o tym fakt, że w lipcu 1898 r. on, a także jego operatorzy, nakręcali nie dochowane, niestety, do chwili obecnej "sceny ludowe w Polsce", o których tak pisał "Tygodnik Ilustrowany": "Pan Matuszewski przygotowuje miłą niespodziankę naszym etnografom: rozesłał on po kraju swych specjalistów, którzy robią zdjęcia kinematograficzne z zabaw, zwyczajów, obrzędów itp. ludu naszego 3. Niestety, nie wiadomo z jakimi ocenami ze strony etnografów spotkała się owa niespodzianka przygotowana przez Matuszewskiego. Najprawdopodobniej nie oglądali jej wcale. Nie był to bowiem jeszcze okres, w którym przedstawiciel inteligencji mógł iść do kina bez wyrzutów sumienia, że oddaje się rozrywce plebejskiej i powszechnie wśród warstw "oświeconych" pogardzanej. Fakt pozostaje jednak faktem, "sceny ludowe" zrealizowane przez Matuszewskiego, to zapewne pierwsze w historii naszego filmu kadry o tematyce etnograficznej 4. Film naukowy przez długie lata egzystował niemal w konspiracji, choć notował na swoim koncie istotne osiągnięcia, nie znane ogółowi. \Vraz z rozwojem technicznym sprzętu filmowego rozszerzały się możliwości kina, nie w dziedzinie filmu fabularnego, bo ten nas mniej na tym miejscu interesuje, lecz w filmie naukowym i dokumentalnym. Każdy nowy wynalazek techniczny w dziedzinie filmu, każde udogodnienie powoduje dalszy wzrost możliwości adekwatnego odwzorowania rzeczywistości, przez co także jej interpretacji. Wiadomo ogólnie, jakie znaczenie ma udoskonalenie narzędzi poznania dla rozwoju np. nauk przyrodniczych. W naukach społecznych zależność ta jest mniejsza, co nie oznacza bynajmniej, iż .i tutaj środki techniczne nie odgrywają doniosłej roli. W medycynie, biologii, naukach technicznych na potrzeby filmu naukowego wykorzystuje się różnorodny sprzęt specjalny. Użytkowanie tego sprzętu oraz jego efekty mogą nam dać dobitny obraz wpływu techniki na zwiększenie się obszaru dostępnego pośredniej obserwacji ludzkiej. Do zdjęć specjalnych należy m. in. zdjęcie mikroskopowe, ultramikroskopowe, ultraszybkościowe, rentgenowskie, endoskopowe (pozwalające na filmowanie pracy i schorzeń wewnętrznych organów człowieka) itp. Wszystkie te rodzaje zdjęć wymagają specjalnych kamer, połączonych niekiedy z innymi superczułymi urządzeniami, bardzo kosztownych i dostępnych jedynie największym i najbogatszym instytucjom naukowym. Tamże, s. 33. Pomijam krakowiaka tańczonego w strojach ludowych, sfilmowanego przez F. Lebiedzińskiego w 1895 lub 1896 r. Był to występ warszawskich aktorów z teatrzyków ogródkowych nie mający nic wspólnego z folklorem. Wzmianka o tym znajduje się w cytowanej Historii fiLmu polskiego ..., s. 24. 3 l �FUm o tematyce etnograficznej o •• 173 Etnografia nie należy do nauk, w których posługiwanie się filmem wymagałoby aż tak specjalnego sprzętu. Stanowi to, bez wątpienia, znaczne ułatwienie. Ma natomiast etnografia, a raczej jej przedstawiciele, inne problemy. W naukach ścisłych, przyrodniczych, zjawiska istnieją niezależnie od człowieka, wcześniejsze czy też późniejsze ich odkrycie i zbadanie, także zarejestrowanie, ma na ogół jedynie praktyczny walor. W naukach społecznych natomiast, szczególnie w tych, których przedmiot badań zanika w wyniku współczesnych przemian, moment rejestracji zjawisk za pomocą najnowszych zdobyczy technicznych ma niekiedy decydujące znaczenie. Wcześniejsze, np. o 50 lat, użycie filmu czy magnetofonu uratowałoby bez wątpienia wiele niezwykle cennych dla tych nauk informacji. Tak się jednak nie stało i jeśli teraz musimy wielokrotnie zdawać się na niezbyt precyzyjne opisy, jakże ubogie w porównaniu z możliwościami rejestracyjnymi kamery, niech to stanie" się dla nas przestrogą. Musimy zdać sobie sprawę, że zwlekanie w chwili obecnej z upowszechnieniem dostępnych nam środków rejestracji rzeczywistości (mowa oczywiście o rejestracji typu naukowego) może spowodować pożałowania godne luki w materiale naszym i naszych następców. W nurcie dokumentalnym w filmie, który nas tu najbardziej interesuje, występują co najmniej dwa sposoby podejścia do rzeczywistości, dwa sposoby jej wykorzystania. W pierwszym wypadku konkretna rzeczywistość staje się w rękach artysty-dokumentalisty tworzywem, z którego buduje on odpowiadającą jego temperamentowi konstrukcję. Rzeczywistość staje się w tym wypadku materiałem do wyrażania swojego stosunku do świata, próbą jego oceny. Jest to bez wątpienia rodzaj kreacji, lecz kreacji z elementów autentycznych, których autentyzm gwarantowany jest mechaniczną dokładnością rejestracji dokonywanej kamerą filmową. Drugi rodzaj podejścia do rzeczywistości na gruncie nurtu dokumentalnego spotykamy w filmie tzw. użytkowym, zwanym też usługowym. Należą tu filmy spełniające konkretne funkcje i z myślą o tych funkcjach realizowane. Zasadą filmów użytkowych (naukowo-badawczych, popularnonaukowych i dydaktycznych) jest wierność wobec rzeczywistości, nie poprawianie jej i pokazywanie zgodnie z prawdą naukową. Nie oznacza to jednak, iż filmy użytkowe mają programowo unikać wszelkich prób korzystania ze zdobyczy kinematografii kreacyjnej, czy też mają być wyjałowione z wartości artystycznych. Na pograniczu między tymi dwoma sposobami podejścia do rzeczywistości, tj. swobodnym jej przekształcaniu i maksymalnej wobec niej wierności, umieścić możemy film dokumentalny a tendencjach kreacyjnych, posługujący się tzw. metodą dokumentalną. �RYSZARD KANTOR "Metoda dokumentalna - twierdzi W. Wertenstein - jest metodą zbierania informacji o faktach i znajdowania ich w sytuacjach powtarzalnych. Jest więc metodą wnioskowania z poznanych faktów, nie opisem ich przebiegu, jest metodą prowokowania, nie reżyserowania sytuacji przed kamerą, jest metodą konstruowania, nie pisania scenariusza" 5. Mamy w tej wypowiedzi dokładnie podkreślone granice kreacji w filmie dokumentalnym. Powinna ona zasadniczo ograniczać się do kreacji myśli, do sugerowania znaczeń, a nie naginania faktów. "Metoda dokumentalna - pisze dalej autorka - jest w istocie metodą myślenia, metodą wyciągania i przedstawiania wniosków ze zjawisk rzeczywistości 6. Trzeba jednak podkreślić, że myślenie proponowane przez autorkę ma charakter bardziej artystyczny niż naukowy i stąd wyraźne dominowanie w nim emocji nad naukową refleksją. Twórcy filmów posługujących się tą metodą to artyści, którym obce są zasady naukowej interpretacji rzeczywistości. Filmy ich, mimo że niekiedy posiadają istotną wartość dla nauki, nigdy nie są filmami naukowymi. Przykładem .artysty, który metodzie dokumentalnej nadał wysoką rangę, jest Amerykanin Robert Flaherty 7. Ten głośny, nieżyjqcy już podróżnik, zrealizował kilka filmów dokumentalnych, z których pierwszym i najistotniejszym dla naszych roz"Yażań jest "Nanuk", rodzaj reportażu z życia Eskimosa znad Zatoki Hudsońskiej. Trzeba zdać sobie sprawę, że w 1919 r., kiedy Flaherty realizował "Nanuka" , film niezwykle rzadko wychodził poza ateliers. Kilkumiesięczna wyprawa Flaherty'ego w owe surowe tereny należała do niezwykłych. Przed przystąp'ieniem do zdjęć artysta musiał poznać warunki życia, kulturę, a także (w pewnym przynajmniej stopniu) język Eskimosów. Musiał - by jego zamysł twórczy się powiódł - nieustannie obserwować ich zachowanie i zajęcia i w tych zajęciach musiał niewątpliwie choćby częściowo brać udział. Czyż nie nasuwa się w tym momencie porównanie przygotowań do realizacji tego filmu z pracą etnografa, a samej realizacji z typem badań terenowych, na gruncie etnografii i innych nauk społecznych określanym jako obserwacja uczestnicząca? Działalność Flaherty'ego miała miejsce zaledwie w 5 lat po pierwszych badaniach B. Malinowskiego na Triobrandach. Oczywiście nie ma podstaw do doszukiwania się metodologicznego związku między działalnością obu postaci. Bez wątpienia jednak ich poczynania wypłynęły z podobnego sposobu myślenia na dwóch różnych gruntach: naukowym i artystycznym. Były reakcją empiryków na skostnienie ówczesnej etnoW. Wertenstein, O metodzie dokumentalnej, "Kamera" 1966, nr 3, s. 2. Tamże, s. 2. 7 Dokładniej na ten temat zob. B. Michałek, Sztuka faktów, Warszawa 1958. s. 37-93 i in. 5 6 �FUm o tematyce etnograftcznej ... 175 logii i zamknięcie się filmu w halach ateliers. wśród odrealnionych dekoracji. W obu wypadkach była to więc reakcja na oderwanie się od rzeczywistości zarówno nauki, jak i sztuki. Malinowski stosował obserwację uczestniczącą w celach naukowych, lecz nie obce mu było spojrzenie na badaną kulturę okiem artysty. Flaherty patrzył na życie Eskimosów jako artysta, lecz przecież nie wykluczone - jego filmy zdają się to sugerować - iż dążył także do pewnych uogólnień naukowych. Kracauer 8 pisząc o wątkach i epizodach filmowych stworzył określenie: "wątki znalezione". Takim "wątkiem znalezionym" w istniejącej rzeczywistości była dla Flaherty'ego walka człowieka z naturą, walka, której stawką była egzystencja. Stąd zapewne jego filmy bywają określane Jako romantyczne czy naturalistyczne. Czyż nie nasuwa się tu,. zachowując wszelkie proporcje, jeszcze raz analogia z naukową działalnością B. Malinowskiego? Dla naukowca badającego obcą sobie kulturę konieczne jest wprowadzenie czynnika pozwalającego uchwycić 'istotę tej kultury, jej zasadę naczelną. Dla artysty, w analogicznej sytuacji, celem będzie również znalezienie czynnika wprowadzającego ład do zebranych informacji, tworzącego przy tym artystyczny rytm całości. Poszukiwanie tego czynnika będzie jednak odbywało się odmiennie. Artysta znajdzie zasadę naczelną najczęściej intuicyjnie, naukowiec niekoniecznie tę samą zasadę - znajdzie ją postępując według określonej metody, gwarantującej obiektywność wyników. Dlatego też filmy Flaherty'ego, choć mogą zainteresować etnografa wieloma ciekawymi czy unikalnymi fragmentami, nie mają charakteru naukowego. "Naukowość" bowiem to w tym wypadku konkretne podejście metodyczne, skrajnie różne od wyczucia artystycznego. Spojrzenia artysty i naukowca zasadniczo nie są porównywalne, mimo że uzupełniają się bardzo często. Stąd nauka i sztuka mają różne funkcje do spełnienia w społeczeństwie, zaspokajają inne potrzeby jego członków. Obok Flaherty'ego było w historii kina wielu artystów, którzy posługiwali się metodą dokumentalną i często osiągali wybitne wyniki. Należeli do nich m. in. Epstein, Grierson, Rotha, Ivens, Rouch 9. Starali się oni pogodzić rozbieżności celów artysty i uczonego. Byli wśród nich tacy, którzy czuli się naukowcami, lub nawet nimi byli, a jednak okazało się, że sprzeczność ta nie jest do uniknięcia. Tworzyli oni filmy niekiedy doskonałe artystycznie, lecz najczęściej naukowo mało przydatne, ponieważ metoda dokumentalna jest jedynie artystyczną metodą organizowania materiału, a nie metodą naukową i jako taka daje dobre wyniki artystyczne, lecz naukowcom przynosi zazwyczaj rozczarowanie. Tamże, s. 51-52. Tamże, passim. Zob. także Z. Gawrak, Jan Epstein jako teoretyk filmu. Lata dojrzale. "Kwartalnik Filmowy" 1969, nr 1, s. 34-79. 8 9 filozof �:l7G RYSZARD KANTOR> Trudno zamknąć konkluzją artykuł sygnalizujący jedynie pewne problemy. Niewątpliwie badanie powiązań filmu naukowego z innymi formami twórczości filmowej może dać etnografowi pewien materiał do przemyśleń. Historia natomiast filmu naukowego i jej związek z technicznymi udoskonaleniami pozwala poczynania z zakresu filmu naukowego o tematyce etnograficznej osadzić w szerszym kontekście. Dzieje filmu naukowego - to także proces kształtowania się i konkretyzowania w działaniu wiary w możliwości filmu jako narzędzia badawczego. Droga ta, od pierwszych momentów wykorzystania techniki filmowej jeszcze w XIX wieku do obecnego stanu jej wykorzystania w nauce, była długa i nie pozbawiona odwrotów. Poznanie jej może przydać się w pracy dzisiejszej, może stać się nie tylko źródłem refleksji, .ale także działania 10. RYSZARD THE KANTOR ETHNOGRAPHIC FILM AND THE (S ORIGIN ummar OF THE SCIENTIFIC FILM y) A scientific film, and also one with ethnographic content, produced in a scholarly way, appeared earlier than any of the other forms of the creative cinema. In its initial stages the movie camera was used for the purpose of recording and reporting scientific data. This use of the moving picture is what was intended during the period of early experimentation. Just like photography, it was to become an instrument of scientific studies, but also like photography it yielded to artistic performance and for many years its use for scientific purposes was relegated to a secondary position. The technical perfection of the film, such as the improvement of the quality of film, the miniaturization of the equipiment, the introduction of color and sound, etc., influenced not only the esthetic quality of the feature film but also the range of material available for man to observe indirectly observations of a scientific nature (medicine, microbiology, the atomic sciences, etc.). This process is still going on; there are constantly new types of special equipment that permit the ever increasing number of new sciences to better utilize the opportunities provided by film technology in studies being conducted within their realm. The division of cinematography into utilitarian and artistic uses is not clean cut. In the area of the documentary film there are forms that use the so called documentary method of organizing the material and can provide invaluable source material for scientists, although they are not scientific. We may include the works of R. Flaherty, the producer of the famous film about the life of the Hudson Bay Eskimos, among these seemingly marginal forms. The film, entitled Nanuk and produced in 1919 in accordance with an innovative artistic concept that had certain things in common with B. Malinowski's method of participating studies that was known in the social sciences, provides a valuable source I)f scientific material for ethnologists. 10 Zob. R. Kantor, Wykorzystanie "Etnografia Polska" etnograficznych. filmu w dydaktycznej 1975, t. 19, z. 1, s. 65-81. dziaŁaLności pLacówek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d1faff6a5a49fc2640ffd57746b7e68.pdf ffb716a33d1ae31f318422a04b5049de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2035 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1889 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.299-332 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74. .1991 V. KRONIKA DZIl\L:\LNOSC KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH W LATACH 1987-1990 PAN Geneza Komitetu Nauk Etnologicznych PAN sięga roku 1972, kiedy to 13 listopada odbyło siG pierwsze plenarne posiedzenie Sekcji Etnograficznej Komitetu N.luk Socjologicznych PAN. Już w niespełna trzy lata póżniej sekcja ta przekształciła się w samodzielny Komitet Nauk Etnograficznych PAN co nastąpiło 19 marca 1975 roku. W trzy miesicjce później (24.06.1975 roku), na mocy uchwały Prezydium Pobkiej Akademii Nauk, oficjalna nazwa Komitetu uległa zmianie i od tej por,y przybrała ona postać Komitetu Nauk Etnologicznych, co w pełni odzwierciedlało tendencje powrotu do dawnej, przedwojennej tradycji, z drugiej zaś strony odpo\\(:<1dało ogólnoeuropejskiemu nazewnictwu. Od tej pory KNE PAN stał się głównym forum reprezentującym przed władzami Akademii takie dyscypliny etnologiczne j"k: etnografia, folklorystyka, etnomuzykologia, etnoreligioznawstwo i etnom'.lZeologia. Zważywszy, iż w strukturze nauki polskiej brakowało samodzielnego instytutu etnografii nowopowołany Komitet spełniał częściowo funkcje centralnego ośrodka koordynującego działania w zakresie nauk etnologicznych. Do jego statutowych zadań należało dokonywanie okresowych analiz na temat stanu badań, oSlc)gnięć i mankamentów prowadzonych studiów, popieranie badań w wybranych dzieclzinach drogą tworzenia specjalnych programów badawczych sponsorowanych przez PAN, tworzenie płaszczyz:ny wymiany doświadczeń przez powoływanie, w ramach Komitetu, komisji, sekcji i zespołów, inicjowanie w ich ramach różnych przedsięwzięć naukowych, dla których brakowało miejsca w dotychczasowych strukturach instytucjonalnych, organizowanie zjazdów, sympozjów, kongresów, konferencji i spotkań roboczych, wspieranie swym autorytetem inicjatyw badawczych podejmowanych w różnych instytucjach naukowych, opiniowanie realizowanych tam projektów, wreszcie reprezentowanie nauk etnologicznych na arenie międzynarodowej. Głównym animatorem idei powołania KNE, a następnie jego pierwszym przewodniczącym był śp. profesor Józef Burszta z UAM (Poznań), który poświęcił tej sprawie wiele sił, energii i czasu. Za jego kadencji obejmującej okres od 1975 do 1987 roku KNE PAN okrzepł, znalazł wydatne wsparcie finansowe dla prowadzonych przez siebie projektów i stał się liczącym ośrodkiem etnologicznego życia, umacniającym pozycję polskiej etnografii i tworzącym ważną grupę nacisku wobec centralnych władz polskiej nauki. Dzieło zapoczątkowarne przez prof. J. Bursztę, od jego śmierci w 1987 roku, kontynuował profesor Zbigniew Jasiewicz jako nowy przewodniczący KNE PAN wykorzystując swe doświadczenia zebrane w toku pracy na stanowisku sekretarza KNE w poprzednich kadencjach. Obowiązki wiceprzewodniczącego powierzone zostały profesor Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej, a sekretarza naukowego docentowi Aleksandrowi Posem.-Zielińskiemu. Ogółem w skład KNE weszło 37 osób reprezentujących wszystkie specjalności etnologiczne i ośrodki akademickie. �296 Mimo dość wąskiego gremium wchodzącego formalnie w skład KNE fak~ycznie w jego pracach brała udział większa liczba osób, a to dzięki rozbudo\'.ranej strukturze organizacyjnej umożliwiającej powoływanie komisji i zespołów, których członkami mogli zostać specjaliści nie będący członkami rzeczywistymi KNE. Ce· lem tych jednostek KNE było prowadzenie działalności naukowo-organizacyjnej (zebrania, sympozja) i naukowej (realizacja projektów badawczych). W trakcie omawianej tu kadencji w ramach KNE działało 6 takich zespołów, a mianowi::ic: Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, kierowana przez doc. M. Gladyszową, Komisja do Badań nad Współczesnością, kierowana przez profesor M. Biernacką, Komisja Amerykanistyczna, kierowana przez profesor Marię Fra:!kowską, Komisja Metodologiczna, kierowana przez profesor Z. Sokolewicz, Zespół ds. Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, kierowany przez profesor B. Kopczyńską-Jaworską i Zespół do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony jego Zabytków, kierowany przez śp. profesor M. Znamierowską-Prtifferową. W celach doraźnych powolywano także grupy robocze: ds. etnologii Europy, celem rozpoznania perspektyw badawczych tej słabo w Polsce rozwiniętej specjalności i ds. uznania etnografii za dyscyplinę akademicką, z prawem uzyskiwania stopni i tytulów naukowych. W ramach KNE PAN działały także grupy robocze realizujące 8 projektów badawczych. Grupy te pracowały na Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Łódzkim, Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, na Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu i w Pracowni Etnografii IHKM PAN w Krakowie. Gros projektów obejmowało zugadnienia z zakresu etnografii karpackiej przygotowywane w ramach międzynarodowej współpracy naukowej, której celem jest opracowanie syntezy kultury ludowej rejonu Karpat i Bałkanów. Docent A. Zambrzycka-Kunachowicz kierowała zespołem zajmującym się wybranymi dziedzinami kultury ludowej tego obszaru, profesor B. Kopczyilska-Jaworska stała na czele zespołu studiującego pasterstwo w Karpatach polskich, docent M. Gładyszowa zajęla się problematyką architektury ludowej na tym samym terenie. Zespół pod jej kierownictwem opracowywał także transport, komunikację i gospodarkę chlopską w Karpatach polskich, a docent J. Stęszewski stał na czele zespołu zajmującego się kulturą muzyczną polskich górali karpackich. Wszystkie wymienione wyżej tematy są w stadium realizacji i zostaną zakończone w okresie 1991-1992. Równolegle do tych prac prowadzona jest także działalność dokumentacyjna (różnego rodzaju kwerendy, zakładanie bazy danych i indeksów) umożliwiająca w przyszłOści szybki i łatwy dostęp do informacji etnograficznej na temat kultury ludowej w Karpatach. Niektóre ze sponsorowanych przez KNE projektów zostaly zakończone, jak np. folklor zbójnicki obszaru karpackiego, czy też inwentaryzacja i dokumentacja materiałów ikonograficznych nadesłanych na konkurs "Wieś polska w fotografii do 1948 roku". Prace dokumentacyjne i bibliograficzne prowadził także zespół kierowany przez profesor B. Kopczyńską-Jaworską, który opracowywał bieżącą i zaległą bibliografię polskiej etnografii dla potrzeb krajowych i zagranicznych oraz kontynuował studia nad tezaurusem polskiej kultury ludowej. W ramach tych przedsięwzięć oddano do druku w 1987 roku "Bibliografię Etnografii Polskiej" za lata 1976-1985 (ok. 40 ark. wyd.). Prace dokumentacyjno-leksykograficzne prowadzono także w Toruniu w zespole kierowanym przez docenta J. Maciejewskiego, a powołanym celem przygotowania ilustrowanego słownika rybołówstwa tradycyjnego w Polsce. Na realizację wymienionych wyżej projektów przeznaczone zostały znaczne środki finansowe. Trudno je dziś zestawić ze względu na nieporów- �297" nywalność kwot wydatkowanych w poszczególnych latach. Tytułem przykładu wymieńmy rok ln90, w którym to budżet wszystkich projektów wyniósł przeszło' 22,6 mln. zł. Do tego dodać należy wspartą staraniem KNE specjalną dotację w kwocie 129 mln. zł przeznaczoną dla Polskiego Atlasu Etnograficznego (dla celów Opnlcow<lnia poligraficznego), oraz różne drobniejsze kwoty wynikające ze statutowej działalności KNE. KNE w roku 1988 współorganizował konferencję na temat funkcji muzealnictwa etnograficznego, która odbyła się w Bytomiu, a w następnym roku był jednym z organizatorów sesji naukowej we Wrocławiu poświęconej współczesnemu obliczu kultury ludowej na Śl<1sku. Jednakże jednym z najważniejszych przedsięwzięć o tym charakterze było zorganizowanie w roku 1989 Letniej Szkoly Etnologicznej w Dymaczewie pod Poznaniem (przy wsparciu Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i konińskiego przedsiębiorstwa turystycznego "Kontur"). Spotkanie to miało charakter międzynarodowy - jeśli chodzi o wykładowców, słuchaczami zaś byłi przedstawiciele polskich wyższych uczelni, instytutów naukowych i muzeów. Problematyka "szkoły" poświęcona była kwestiom etnicznym, badaniom nad rodziną, zagadnieniom kultury współczesnej i studiom religioznawczo-folklorystycznym. Plenarne zebrania KNE PAN odbywały się dwa razy do roku - wiosną i jesienią. Wśród spraw organizacyjnych będących przedmiotem obrad wymienić można takie zagadnienia jak: miejsce etnografii w strukturze nauki polskiej, możliwości rozwoju badań nad etnologią Europy w Polsce, rola filmu etnograficznego i sytuacja w Towarzystwie Filmu Etnograficznego i Socjologicznego, perspektywy badał'! nad Polakami w ZSRR. Dwie sesje plenarne KNE miały szczególnie uroczysty charakter i były związane z obchodami 75-lecia profesor A. Kutrzeby-Pojnarowej, oraz z uczczeniem pamięci profesora W. Dynowskiego. Każde z zebrań plenarnych miało również swoją część naukową, w ramach której składano sprawozdania z międzynarodowych sympozjów i konferencji lub też przedstawiano stan badań w obrębie poszczególnych specjalności etnologicznych. I tak przedmiotem obrad były studia nad współczesnością, nad więzią społeczną na polskiej wsi, nad zmianą społeczno-kulturową w polskich ujęciach etnograficznych i nad problemami narodowościowymi w ZSRR. Jedna z sesji skupiła naukowców, działaczy regionalnych, ludoznawców, organizatorów produkcji ludowo-pamiątkarskiej i reprezentantów Ministerstwa Kultury i Sztuki celem przedyskutowania potrzeb i działalności kulturalnej inspirowanej ludową kulturą i folklorem we współczesnej Polsce. Poszczególne komisje, zespoły i grupy robocze organizowały także we własnym gronie różnego rodzaju spotkania i konferencje. Trudno byłoby tutaj wszystkie te imprezy wymienić, dlatego też ograniczę się tylko do kilku przykładów. Komisja Metodologiczna była inicjatorem dwóch sesji poświęconych takim zagadnieniom jak: problem obiektywizmu w etnologicznym poznaniu naukowym i ocena nowych podejść i metod w badaniu kultury ludowej. Natomiast komisja ds. dokumentacji zwołała ogólnopolską konferencję poświęconą dyskusji na temat najefektywniejszych sposobów komputeryzacji naukowych warsztatów etnograficznych. Kontakty międzynarodowe KNE PAN nie były zbyt ożywione, choć na miarę skromnych finansowych możliwości, Zespół ds. dokumentacji wraz z Ośrodkiem Dokumentacji PTL przesyłał na bieżąco niezbędne informacje bibliograficzne do komórek UNESCO i innych międzynarodowych ośrodków bibliograficznych, natomiast członkowie Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach pomyślnie ren lizawa li, ze swymi partnerami z innych krajów, wspólne przedsięwziecia ba- �293 da\\'cze opracowując szereg rozdziałów do wsponmianej już syntezy kultury ludoW(,j tego obszaru.. Członkowie KNE reprezentowali swą organiz<.lcję takźe na forum mięczynarodowym: na Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Zagrzebiu (prof. B. Kopczyńska-Jaworska), na sesji poświęconej architekturze ludowej w Karpatach zorganizowanej w Budapeszcie czy też na konferencji zajmującej się współczesnymi aspektami życia ludności wiejskiej zwołanej w Niemczech. KNE gościł także specjalistów z zagranicy, którzy przybywali do Polski by wziąć udział w Letniej Szkole Etnologicznej, wygłosić okolicznościowe wykłady i przeprowadzić konsultacje z polskimi etnologami. Byli ta naukowcy z Wielkiej Brytanii (dr. dr. S. i J. Hutsonowie, S. Jones), Niemiec (dr W. Kaschuba) i ZSRR (dr dr L. Drobiźewa, W. Tiszkow, 1. Griszajew, R. Grigoriewa). Podobnie jak w latach ubiegłych KNE PAN opracowywał także różnego rodzaju oceny i ekspertyzy dła władz naukowych i administracyjnych. Wśród najważniejszych wymienić należy: ocenę możliwości rozwoju działalności kulturalnej inspirowanej kulturą ludową i folklorem opracowaną przez MKiSz., memorandum w sprawie przywrócenia etnografii/etnologii statusu dyscypliny posiadającej prawo nadawania stopni i tytułów naukowych dla PAN i MEN, oraz udziału delegata KNE w komisji oceniającej działalność naukową w zakresie etnografii prowadzoną przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. Miniony, 1990 rok, poświęcony był w dużej mierze nowym wyborom członków KNE PAN, które po raz pierwszy dokonane zostały w trybie całkowicie demokratycznym, drogą korespondencyjną, obejmującą bardzo szerokie grono samodzielnych pracowników naukowych reprezentujących wszystkie wchodzące w obręb Komitetu dyscypliny. Wybory te odbywały się w oparciu o uchwalony na plenarnym posiedzeniu w dniu 18 maja 1990 roku regulamin, w myśl którego KNE składać się powinien z 30 członków, w tym 24 wybranych przez środowisko i 6 członków zatwierdzonych przez nowy Komitet z grona osób zaproponowanych przez nowego przewodniczącego ze względu na ich zasługi dla rozwoju nauk etnologicznych i ich konieczną obecność w składzie Komitetu mającego reprezentować możliwie wszystkie ośrodki i specjalizacje. Warto tu dodać, iż w grupie tych osób jedno miejsce zostało regulaminowo zarezerwowane dla przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jednocześnie Wydział I Nauk Społecznych PAN ma prawo uzupełnienia tak skonstruowanej listy KNE o członków akademii (rzeczywistych i korespondentów), którzy są zainteresowani pracami Komitetu. Po przeprowadzeniu dość skomplikowanej procedury wyborczej, obejmującej wybór Komisji Wyborczej i Skrutacyjnej, ustalenie projektu listy kandydatów, jej konsultację w głównych ośrodkach naukowych, rozesłanie głosów i ich obliczenie, w dniu 18 stycznia 1991 roku odbyło się pierwsze konstytuujące zebranie nowej kadencji KNE PAN. Wybrano na nim przewodniczącego KNE (profesora Zb. Jasiewicza z Poznania), zastępcę przewodniczącego (profesor B. Kopczyńską-Jaworską z Łodzi), sekretarza naukowego (docenta A. Posern-Zieli1'Jskiego z Poznania) i dwóch członków prezydium (docent A. Kunachowicz z Krakowa i profesor W. Paprocką z Warszawy). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze reprezentuje w KNE dr Z. Kłodnicki z Wrocławia, a korporację PAN - czł. koresp. St. Tabaczyński z Warszawy. Nowo powołany Komitet Nauk Etnologicznych PAN w swym demokratycznie wybranym przez środowisko składzie działać będzie do końca 1992 roku. A. Pasem-Zieliński �299 SPRA WOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ZA OKHE:S OD WrtZESNIA 1989 ROKU DO WRZESNIA 1990 ROKU Z DZIAŁ/\LNOSCI 1. Sprelwy organizacy jnl:. Na 65 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL, które odbyło się w dniu 15.09. 1~1l9roku w Opolu, dokonano wyboru Zarządu Głównego Towarzystwa, Głównej KO~1isji Hewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, dr. Janusza Bohdanowicza, dr. Stanisława Chmielowskiego, mgr. Jana Cieślaka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr Zofię Jeż-Jarecką, mgr Krystynę Kaczko, mgr. Jana Kapłona, dr. Zygmunta Kłodnickiego, dr /,nnę Kowalskc}-Lewicką, doc. dr Jadwigę Kucharską, mgr. Jana Łuczkowskiego, dr Janinę Nijakowską, dr Ewę Sadowską, dr Teresę Smolińską, mgr. Zbigniewa Toro11skiego, mgr. Romana Tubaję i mgr. Stanisława Żurowskiego. Po ukonstytuowaniu się Zarządu w skład jego Prezydium weszli: dr Janina Nijakowska prezes, dr Zygmunt Kłodnicki - wiceprezes, mgr Roman Tubaja - wiceprezes, mgr Krystyna Kaczko - sekretarz generalny, dr Ewa Sadowska - zastępca sekretarza generalnego, mgr Zbigniew Toroński skarbnik, dr Janusz Bohdanowicz - zastępca skarbnika i mgr Stanisław Żurowski - członek Prezydium. Przewodniczącą Głównej Komisji Rewizyjnej po jej ukonstytuowaniu się została mgr Teresa Lasowa, zaś członkami mgr Magdalena Kopacz i dr Kazimiera Wołos. Natomiast przewodniczącą Sądu Koleżeńskiego - mgr Irena Wronkowska, a członkami - dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, dr Janusz Kamocki i dr Barbara Kołodziejska. WZD nadało godność członka honorowego mgr Marii Bytnar-Suboczowej. Na posiedzeniu Zarządu Głównego p'rL w dniu 21.09.1990 roku złożyła rezygnację z funkcji prezesa dr Janina Nijakowska. Zarząd powołał na to stanowisko dr. Zygmunta Kłodnickiego, dotychczasowego wiceprezesa, natomiast jego funkcję przejęła dr Janina Nijakowska. Obecna kadencja Prezydium Zarządu Głównego rozpoczęła się w okresie wielkich, znamiennych przeobrażeń w naszej Ojczyźnie. Wiążą się z nimi, obok ogromnych zmian pozytywnych, trudności finansowe, które dotknęły także nasze Towarzystwo. Dlatego Prezydium ZG zmuszone było do ograniczenia posiedzeń do sześciu (w tym jednego z Radą Wydawniczą) i zrezygnowania z plenarnego zebrar'Ja Zarządu Głównego w I kwartale. Głównym tematem posiedzeń Prezydium było realizowanie podstawowej działalności statutowej Towarzystwa i jego poważne problemy finansowe, wynikające z niedostatecznego finansowania przez Polską Akademię Nauk. Pierwsza dotacja z PAN wpłynęła na konto PTL dopiero WI marcu i nie pokryła wszystkich długów i bieżących potrzeb. Niezależnie od wielu pism kierowanych przez Zarząd Główny do P AN z prośbą o zwiększenie dotacji na rok 1990, Członkowie Prezydium wraz z wieloletnimi, aktywnymi członkami naszego Towarzystwa, jak prof. B. Kopczyńska-Jaworska, prof. Z. Jasiewicz i mgr S. Zurowski, czynili starania o pozyskanie dodatkowych środków finansowych zarówno w Polskiej Akademii Nauk jak i w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Chodziło przede wszystkim o dotacje na prowadzenie podstawowej działalności statutowej, w tym na realizację wydawnictw, płace, utrzymanie biblioteki naukowej l innych agend Towarzystwa. I tak 6.03.1990 roku delegacja w składzie: prof. dr �300 Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr Zbigniew Jasicwicz, dr Janina Nijakowska, dr Zygmunt Kłodnicki i mgr Krystyna Kaczko przedstawiła w Wydziale I Nauk Społecznych PAN trudną sytuację finansową oraz najpilniejsze potrzeby To'warzystwa; 16.03.1990 roku prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr J. Nijakowska, dr Z. Kłodnicki, mgr R. Tubaja i mgr S. Żurowski odbyli rozmowę na ww. temat z wiceministrem Kultury i Sztuki Stefanem Starczewskim, a 18.05.1990 roku doc. dr Bogusław Linette i dr Zygmunt Kłodnicki ponowili starania w PAN o dofi:1,msowanie działalności Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. W wyniku przeprowadzonych rozm6w oraz dzięki przychylności władz Wydziału I PAN Towarzystwo nasze otrzymało jeszcze w I półroczu dotację \V wysokości 140,5 mln zł, w tym dla Redakcji DWOK 40,5 mln zł, a na II półrocze dotację w wysokości 125 mln zł, w tym dla DWOK 55 mln zł. Ponadto lVIKiSz przyznało Towarzystwu kwotę 40 mln zł na druk dwumiesięcznika "Literatura Ludowa". Równocześnie PAN obiecała pokryć koszty druku kolejnego tomu "Ludu", kt6ry od 1990 roku stanie się rocznikiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Polskiego Tov.'arzystwa Ludoznawczego. Dzięki tym dotacjom utrzymana została podstawowa dzialalność Z••,z'łdu Głównego PTL, a zwłaszcza jego agend jak DWOK, ODiIE, Biblioteka Naukowa,. Archiwum oraz Biura ZG, możliwe jest kontynuowanie części prac wydawniczych, a także nie doszło do poważnej redukcji etat6w, a co za tym idzie do zwolnienia z pracy wieloletnich pracowników. Obniżono zatrudnienie w księgowości ZG (112 etatu) i w ODilE (również 1/2 etatu). Zupełnie niejasna jest sytuacja fin:1I1sowa Towarzystwa począwszy od stycznia 1991 roku. Towarzystwo nasze nie posiada własnego lokalu: agendy Zarz'ldu Gl. mi(',:zczą się w jednym z budynk6w Uniwersytetu Wrocławskiego, ODiIE w Katl'dne Etnografii Uniwersytetu Ł6dzkiego, Pracownia DWOK w wynajętym lokalu ..•..Poznaniu. Budynek, w kt6rym znajduje się siedziba ZG PTL, wymienia częściowo swoich lokatorów i zarysowały się możliwości powiększenia powierzchni na~zcj biblioteki. Nie jest też jasne, gdzie dokładnie będą mieścić się pozostałe agend::: nowy wlaściciel budynku - Wydział Nauk Spolecznych - obiecał zapewnić nam podstawowe warunki pracy. Mamy "vięc nadzieję, że w najbliższym czasie zaowocują wieloletnie starania dr Anny Kowalskiej-Lewickiej i Antoniego Kuczyńskiego. kontynuowane przez dr. Z. Kłodnickiego. W ramach Towarzystwa działa nadal 20 oddziałów terenowych, a przy niektórych z nich funkcjonują Koła Zainteresowań Kulturą: Ormian, Łużyczan. Asyryjczyków, Robotniczej Łodzi, czy Koło Filmu Etnograficznego. Na koniec 1989 roku Towarzystwo skupiało 1.282 członk6w, w tym 3 członk6w prawnych, 9 członk6w honorowych zagranicznych i 6 członk6w zwyczajnych zagranicznych. Zaległości z tytułu niepłacenia składek członkowskich według stanu na 31XII.1989 roku wynosiły: za lata ubiegłe - 62.145 zł, zaś za rok 1989 - 85.200 zł (przy rocznej składce 200 zł i zniżkowej 100 zł). Ponieważ składka członkowska od 1990 roku wzrosła do 1.500 zł (zniżkowa 750 zł), aby zaległości nie powiększały się, apelu~ jemy do skarbnik6w oddział6w o dołożenie starań, by w maksymalnym stopniu zebrać do końca roku zaległe i bieżące składki. Z satysfakcją należy podkreślić fakt, iż niekt6re oddziały we własnym zakresie znacznie zwiększyły ustaloną przez. Walne Zgromadzenie Delegat6w w Opolu wysokość składek członkowskich. Należą do nich oddziały: w Gdańsku, w kt6rym niekt6rzy członkowie płacą 5.000 zł rocznie, w Bytomiu, Krakowie i Poznaniu - 3.400 zł i w Opocznie ~ 2.000 zł. Natomiast z przykrością stwierdzamy, że prawie 50010oddział6w nie wypełnia swych statutowych obowiązk6w. Do końca czerwca raport6w finansowych nie nadesłały �301 oddziały: w Ka!iszu, Lesznie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej G6rze, zaś sprawozdań z działalności nie nadesłały oddziały: w Kaliszu, Łańcucie, Opolu, Rzeszowie, Szczecinie, Toruniu i Zakopanem. Uniemożliwiło to dokonanie w niniejszym sprawozdaniu analizy działalności całego Towarzystwa i przedstawienie WZD aktualnego stanu członk6w oraz wniesionych przez nich opłat. Natomiast warto odnotować, iż Towarzystwo nasze było współinicjatorem poIqcz.onego posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Prezydium Zarządu Głównego PTL z wiceministrem Stefanem Starczewskim, kt6re odbyło się 18 maja bieżącego roku w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele środowisk muzealnych, STL-u, Cepelii oraz innych, zainteresowanych kulturą ludową, jej sztuką i folklorem. W trosce o miejsce kultury ludowej, w tym twórczości artystycznej w całokszałcie kultury narodowej, zebrani sformułowali szereg postulatów, mających na celu zapewnienie dalszego rozwoju naszej dyscypliny oraz właściwej opieki instytucjonalnej nad kulturą i sztuką ludową w Polsce. Ponadto w ramach współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie, która datuje się od 1973 roku, na Zjeździe SNS w Preszowie Towarzystwo nasze reprezentowała dr Ewa Sadowska. Wygłosiła ona referat dotyczący etnografii miasta przegląd badań krakowskich. Na nasz Zjazd na OTawie zgłosiła udział dr Kornelia Jakubikova, przedstawicielka SNS w Bratysławie. W konferencji zorganizowanej z okazji setnej rocznicy powstania Węgierskiego Towarzystwa Naukowego uczestniczył z ramienia PTL dr Marek Gawęcki, a 'W1 .konferencji "Demosu" w Dreźnie mgr Maria Niewiadomska. Nadto z ramienia ZG PTL doc. dr Barbara Bazielich uczestniczyła w pracach komisji konkursowej na stanowisko dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, a mgr Krystyna Kaczko w spotkaniu z wiceministrem Stefanem Starczewskim, kt6re zorganizowane zostało przez Stowarzyszenie Twórc6w Ludowych w Lublinie. 2. Sprawy wydawnicze. Podczas Walnego Zgromadzenia Delegatów w Opolu wynikł problem wielkiego niedoboru środków na działalność wydawniczą i deficytu na koncie ZG PTL. Powodem deficytu było niepełne dotowanie Zarządu Głównego PTL przez Polską Akademię Nauk. Dzięki kontynuowaniu starań o dotacje, zar6v,,"Jlo przez wymienione wcześniej delegacje Zarządu Głównego, jak i przez mgr Antoniego Kuczyńskiego, który od maja 1989 roku pełni funkcję redaktora naczelnego wydawnictw PTL oraz dalszym staraniom o sprzedaż wydawnictw, udało się pozyskać środki finansowe, które pokryły niedobory. Na posiedzeniu Rady Wydawniczej, kt6rej od 18.XI.1989 roku przewodniczy prof. dr Czesław Hernas, zdecydowano kontynuowanie wydawania wszystkich serii i czasopism. Aby zapewnić środki na wydawnictwa postanowiono podjąć intensYWJ1estarania o pozyskanie dotacji i to nie tylko w Polskiej Akademii Nauk, kt6ra nie może dotować tytułów, będących poza jej planĘm wydawniczym. Za grożor:e były czasopisma tzn "Lud", "Literatura Ludowa" i "Łódzkie Studia Etnograficzne" oraz poszczególne serie. Negocjacje z władzami Wydziału I PAN doprowadziły jednak do ustaleó, iż "Lud" począwszy od 1990 roku staje się także ('[ganem wydawniczym Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk i może być dotowany ze środków tej instytucji. �302 "Łódzkie Studia Etnograficule" również zostały wpisane na li,-.t\; czasopism PAN, co zapewniło finanse na ich realizację. Natomiast dla dwumiesif:cznika n:1Ukawo-literackiego "Literatura Ludowa" nie posiadaliśmy środków zapewniających jego kontynuację. Starania podjęte przez redaktora pisma prof. dr Czesława Hernasa w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wsparte przez Prezydium Zarządu Głównego PTL zapewniły pismu 40 mln zł na 1990 rok. Opłacono z nich zalegl<j fakturę za 1989 rok, natomiast pozostała ezęść tej dotacji, będąca na koncie ZG PTL, przeznaczona zostanie na uregulowanie dalszych zobowiązań płatniczych red~,_kCJi. Dzięki połączeniu zeszytów za rok 1989 i 1990 fundusz ten powiększony o obiecaną przez PAN dotację wystarczy na pełne pokrycie kosztów druku w 1990 roku. Aktualnie wszystkie zeszyty za 1990 rok znajdują się w przygotowaniu do druku, a redakcja posiada komplet materiałów dla trzech zeszytów na 1991 rok. Od zeszytu nr 1-6/1991 pismo rozpoczęło druk wspomnień syberyjskich, stanowiących pokłosie konkursu zorganizowanego wspólnie z ZG PTL. W okresie sprawozdawczym, mimo trudności finansowych, ukazały się kolejne zeszyty "Literatury Ludowej": nr 4-6/1988 i nr 1, 2, 3/1989, a w końcowej fazie druku znajdują się Zl~ sztyty 4-6/1989. Ich ukazanie się przewidujemy w pażdzierniku. Aby złagodzić deficyt finansowy związany z wydawaniem "Literatury Ludowej" redakcja czasopisma podjęła uchwałę, iż od początku 1990 roku nie będzie płaciła honorariów autorskich za artykuły zamieszczone w nim. Ponadto staraniem redakcji przyjęto do realizacji ogłoszenia reklamowe, z których uzyskuje się dodatkowe środki finansowe na to czasopismo. Dalsze starania Zarządu Głównego PTL o zapewnienie pismu ciągłości wydawniczej zmierzają do włączenia go do planu wydawniczego PAN, co znalazło wyraz w pismach przekazanych do Wydziału I Nauk SpQłecznych Polskiej Akademii Nauk. Prace redakcyjne nad kolejnymi zeszytami "Łódzkich Studiów Etnograficznych" są kontynuowane i w okresie sprawozdawczym ukazał się 29 tom tego rocznika. W ramach serii ukazały się następujące tytuły: R. Vorbricha, Daba, górale pół~ nocnego Kamerunu, Wrocław 1990, seria "Prace Etnologiczne"; A. Palucha, Zerwij ziele z dziewięciu miedz. Ziołolecznictwo ludowe w Polsce w XIX i początku XX wieku, Wrocław 1989, seria "Biblioteka Popularnonaukowa". Planowany pierwotnie nakład 50.000 egzemplarzy zmniejszony został do 25.000 egzemplarzy. Ta ilość okazała się wystarczająca dla potrzeb rynku wydawniczego, a elastyczne podejście do wysokości nakładu uchroniło Zarząd Główny PTL od strat finansowych. Dochody ze sprzedaży tej publikacji w wysokości około 11 mln zł pokryły część: niedoborów środków finansowych na wydawnictwa. Ukazał się także pierwszy tom pracy J. Ś\viętka, Brzozowa i okolica Zakliczyna pod redakcją dr Krystyny Kwaśniewicz, seria "Archiwum Etnograficzne", częściowo dotowana przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa i Urzędu Wojewódzkiego w Tar'1oVJie, który wyasygnował w bieżącym roku na kontynuację tego dzieła dalsze 5 mln zł. W ostatnich dniach ZG PTL uzyskał z P AN informację o możliwości uzyskania środków na wydawnictwa, co umożliwi wydanie II tomu wyżej omawianej publikacji, a także kolejnego tomu w serii "Prac Etnograficznych", poświęconego budownictwu Iraku. Mamy nadzieję, że interesującą pozycją na rynku księgarskim będzie publikacja Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, poświęcona erotykowi ludowemu, a przygotowana do druku na IV kwartał bieżącego roku w serii "Biblioteki Popula:l1onaukowej". ,,/\tlasu Polskich Stro\V okresie sprawozdawczym staranie o reedycję i doc_ tlI' B. Bazielicb. jów Ludowych" prowadziły dr A. Kowalska-Lewicka Podpisano nawet umo\vę z wydawnictwem "Galicja" w Krakowie. lecz aktuu]ny �303 stan finansowy tej instytucji jest mało stabilny i nie rokuje pomyślnej współpracy. Nowym przedsiGwzięciem edytorskim jest "Biblioteka Zesłańca", stanowiąca pokłosie konkursu na wspomnienia i materiały dotyczące pobytu Polaków na Syberii w latach 1939-l95G. Konkurs zaowocował oryginalnymi tekstami wspo:nnieniowymi, dotyczącymi zesłań do Kazachstanu, pobytu Polaków w Workucie. na Kołymie i w innych miejscach odosobnienia. W sumie organizatorzy otrzymali ok. 400 prac. Są to teksty pochodzące zarówno z kraju, jak również spoza, granic: z Anglii, Australii, Kanady i USA. Aktualnie przygotowywana jest bibliografia rozumowaJJa prac i materiałów nadesłanych na konkurs, która zostanie opublikowana na łamach "Literatury Ludowej". "Biblioteka Zesłańca" przygotowywana jest przy współpracy z Wydawnictwem Wrocławskiej Drukarni Naukowej i obejmie zarówno teksty wspomnieniowe, dotyczące okresu zesłań sowieckich, jak również reprinty wybranych do wydania pamiętników z XIX wieku. Planuje się pełne samofinansowanie tej serii, a nawet liczymy na niewielki dochód dla Towarzystwa. Kończąc omawianie spraw wydawniczych należy raz jeszcze zwrócić uwagę, iż nasze pu~likacje powinny przynosić zyski, lub przynajmniej bilansować wydatki i dochody, gdyż według inform<lcji uzysk<lnych w Polskiej Akademii NilUk czasopisma i serie naszego Towarzystwa nie włączone do planu wydawniczego tej instytucji, nie będą przez nią dotowane. 3. Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zawiera 2.500 tek. W okresie sprawozdawczym kontynuowano porządkowanie materiałÓw archiwalnych od nr 736 do 900, wykonując następujące prace: zmieniono numerację opracowanych tek, wpisano do nowej księgi inwentarzowej oraz szczegółowo opracowano materiały archiwalne, sprawdzając ich zawartość oraz sporządzonokarty katalogowe i archiwalne. Zbiory archiwalne powiększyły się o materiały, stanowiące pokłosie konkursu na wspomnienia sybirackie. Ogółem wpłynęło ok. 400 prac, z czego polowa została opracowana. Sporządzono karty bibliograficzne, zawierające imię i nazwisko autora, tytuł pracy, liczbę stron, streszczenie tekstu oraz aktualny adres autora. Mają one stanowić podstawowy materiał bibliograficzny dla planowanych wydawnictw. Pozyskane drogą konkursu materiały stanowią niepowtarzalny zbiÓr archiwaliów dotyczących losów polskich zesłańców do ZSRR. 4. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego. Posiada 35.255 woluminów. W ciągu ostatniego roku powiększyła swoje ;:biory o 380 woluminów z czego zakupiono 86 woluminów za kwotę 40-1.930 zł, z darów pozyskano 23 woluminy a z produkcji wydawniczej Towarzystwa 10 woluminów. Znaczny procent nabytków pochodzi z wymiany wydawnictw. Z 261 woluminów pozyskanych tą drogą 39 woluminów otrzymano z placówek krajowych, a 222 woluminów z zagranicy. Wymiana wydawnictw zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literaturyetnograficznej, zwłaszcza czasopiśmienniczej. Prowadzona jest ona z 43 instytucjami krajowymi oraz 130 zagranicznymi. W zamian za otrzymane czascpisma i dzieła zwarte rozesłano do kontrahentów zgodnie z rozdzielnikiem wymiany 72. tom "Ludu", ostatnio wydane zeszyty "Literatury Ludowej" i inne publikacje. Wszystkie nabytki zostały zinwentaryzowane, skatalogowane i sklasyfiko·,vane. Obok prac zwi<)zanych z gromadzeniem, w:{mianą i opracowaniem zbiorów. ogrom-o �304 ne znaczenie ma udostępnianie ich oraz działalność informacyjna. Z księgozbioru korzystali przede wszystkim studenci i pracownicy naukowi Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, a także studenci archeologii, kulturoznawstwa, filologii polskiej i słowiańskiej, geografii turystycznej i inni. Na miejscu w czytelni udostępniowo 2.350 woluminów, na zewnątrz wypożyczono czytelnikom indywidualnym 517 woluminów. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych do bibliotek krajowych przesłano 42 woluminy. Z konsultacji i porad bibliograficznych korzystali w szerokim zakresie studenci, pracownicy domów kultury i inni zainteresowani. Ponadto dla potrzeb Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej w Warszawie zaktualizowano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do księgozbioru w 1989 roku. Na zakończenie należy przypomnieć, iż w bieżącym roku obchodzimy jubileusz, mający wielkie znaczenie nie tylko dla naszego Towarzystwa, lecz takie dla etnografii polskiej. W 1990 roku przypadła 100 rocznica śmierci Oskara Kolberga. Dla uczczenia pamięci wielkiego etnografa polskiego Zarząd Główny podjął starania o dotację na dwa kolejne tomy Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, a Redakcja DWOK włączyła się w prace organizacyjne obchodów jubileuszowych. ZG PTL przekazał w formie długotrwałego depozytu dla Muzeum w Przysusze miniaturo"'lY portret Oskara Kolberga. Sekretarz mgr Generalny Krystyna PTL Kaczko DZIALALNOŚC KOLA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ ASYRYJSKĄ PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE OD MAJA 1989 DO KWIETNIA 1990 ROKU Działalność koła w omawianym okresie zdominowały spotkania o ponad lokalnym zasięgu; zasadniczym terenem naszej działalności jest Polska. Kontakty, które ńawiąz.aliśmy z zagranicą, głównie dzięki informacjom drukowanym w asyryjskich periodykach na Zachodzie, rozszerzają się i owocują w formie wzajemnych wizyt i spotkań roboczych. Na przełomie maja i czerwca byłem np. gościem imigrantów asyryjskich w Holandii, na zaproszenie jednego z dziC\lających tam klubów o nazwie "Mezopotamia". W tolerancyjnej Holandii mieszka obecnie około siedmiu tysięcy Asyryjczyków. Społeczność ta jest nieźle sytuowana, posiada bardzo dobre kontakty z miejscową ludnością oraz pelną swobodę w odwiedzaniu krewnych i znajomych w sąsiedniej RFN. W Holandii jest okola trzydziestu nauczyciet języka asyryjskiego. Wspólnie z innymi prowadzą szeroką i ambitną działalność kulturalno-oświatową oraz wydają dwa periodyki: "Kawkbo Othuroyo" - "Gwiazda Asyryjska" i "Szemszo" "Słońce", których kolejne numery są dostępne w bibliotece publicznej. Po powrocie do Polski przystąpiłem do finalizowania trwających blisko dwa lata przygotowań, których celem było zorganizowanie w Poznaniu, w Biurze Wystaw Artystycznych, wystawy prac asyryjskiego artysty-grafika, Hanna AI-Haek, mieszkającego w Szwecji. Otwarcie wystawy, obejmującej 134 prace (grafika, akryl, akwarela, olej), nastąpiło 12 lipca 1989 roku. Ostatnim akcentem ponadlokalnych kontaktów był przyjazd do Polski siedmioosobowej, asyryjskiej grupy muzycznej "Isztar" ze znanym piosenkarzem Ni- �305 nibem Lahdo i kompozytorem Yawsefem Malke. "Isztar", choć działa w Szwecji, jest zespołem powszechnie znanym w całym środowisku Asyryjczyków Zachodnich. Wykonane przez grupę piosenki ludowe utrwalono na płytach i taśmach magnetofonowych. W ciclgu sześciu dni pobytu w Polsce asyryjscy artyści przejechali blisko dwa tysiące kilometrów. Zespół był zadowolony, wszędzie bowiem przyjmowano go wręcz entuzjastycznie. O wymienionych wyżej imprezach przewodniczący koła napisał obszerne relacje, które ukazały się na łamach asyryjskiego miesięcznika "Hujada" wychodzącego w Szwecji od trzynastu lat. MichaeL AbdaUa KONFERENCJA NAUKOWA "W SETNĄ ROCZNICĘ ŚMIERCI OSKARA KOLBERGA" WARSZAWA 6-7 CZERWCA 1990 ROKU W dniach 6-7 czerwca 1990 roku odbyła się w Warszawie konferencja naukowa "W setną rocznicę śmierci Oskara Kolberga" zorganizowana przez Instytut Badań Literackich PAN. Miała ona charakter kameralny, odbyła się w gron,ie folklorystów, a poświęcona była głównie refleksji nad współczesną wartością żródeł zgromadzonych przez Kolberga. Konferencję otworzył dyrektor naukowy IBL, Ryszard Górski. Wygłoszono następujące referaty: Agata Skrukwa "Dzieje i obecny stan spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga", Danuta Pawlak "Z zagadnień dokumentacji melodii ludowych w zbiorach i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów", Honorata Skoczylas-Stawska "Cechy gwar wieluńskich w dziele O. Kolberga", Elżbieta Jaworska "Polska ballada ludowa w Dziełach wszystkich O. Kolberga", Krzysztof Wrocławski "O Kolbergowskich publikacjach ludowych opowieści wierzeniowych z Mazowsza i Podlasia", Wiesław Bieńkowski i Anna Gruca "Krakowskie koneksje Oskara Kolberga", Iwan Kruk "Folklor białoruski w pracach O. Kolberga" i Ryszard Górski "Dokonania Kolberga w ocenie zagranicy". Kilku referentów, między innymi z Kijowa, nie przybyło na konferencję. Trzy pierwsze referaty, przygotowane przez pracowników redakcji Dziel Wszystkich O. Kolberga w Poznaniu, były ściśle związane z badaniami nad spuścizną rękopiśmienną Kolberga, prowadzonymi od 1963 roku równolegle do prac wydawniczych. Miały one na celu ukazanie podstawowych problemów warsztatu Kolberga, jego założeń i praktyk jako zbieracza i wydawcy. W referacie Agaty Skrukwy przedstawione zostały, w części nieznane dotąd fakty dotyczące dziejów tek Kolberga od chwili jego śmierci do dziś, a także wynikający z ich historii aktualny stan źródeł. Przemieszanie rękopisów i ich niekompletność w stosunku do stanu pierwotnego warunkują nie tylko kształt i zawartość wydawanych po raz pierwszy z manuskryptów monografii, ale także wyznaczają granice interpretacji dorobku folklorystycznego Kolberga. D. Pawlak omówiła podstawowe problemy dotyczące sposobów gromadzenia, notowania, opracowywania i wydawania melodii ludowych. Muzyka ludowa była przez Kolberga traktowana pierwszoplanowo i ukazanie jego warsztatu jako zbieracza i badacza folkloru muzycznego jest istotne dla współczesnej etnomuzykologiL W trzecim referacie z tego cyklu E. Miller przedstawiła podstawowe zagadnienia dotyczące Kolbergowskich metod zbie20 Lud t. LXXIV �306 rania i edycji tekstów folkloru. Analiza Spusclzny rękopiśmiennej przynosi ncH'e i istotne informacje o jego metodzie dokumentacji literatury ludowej, zwłaszcza w zakresie lokalizacji geograficznej zapisanych i drukowanych tekstów, ich chronologii i autorstwa. H. Skoczylas-Stawska zajęła się w swoim referacie tymi cechami gwar wicluńskich, które odnaleźć można w zapisach folkioru opublikowanych w monografii KaUskiego (tomy 23 i 46 Dziel wszystkich), zwłaszcza w zakresie fonetyki E. J2worsk<::, autorka Katalogu. polskiej ballady ludowej, zajęła się tym gatunkiem pieśni w dziele Kolberga. Zwróciła szczególną uwagę na zilsób drukowanych utworów, ich proweniencję żródłową oraz sposób traktowania tekstu ballad przez Kolberga. K. Wrocławski scharakteryzował folklor wierzeniowy Mazowsza i Podlasia wyekscerpowany z powieści wierzeniowych opublikowanych w monografiach Kolberga poświęconych tym regionom. Opowieści wierzeniowe, traktowane przez samego Kolberga jako ilustracja "świata nadzmysłowego", stanowią bardziej materiał do badań nad wierzeniami ludowymi niż nad formalnymi wyznacznikami tego gatunku. W. Bieńkowski omówił kontakty Kolberga ze środowiskiem naukowym i literackim Krakowa, poszerzając dokumentację źródłową tego najowocniejszego okresu życia i pracy autora Ludu. Prześledzenie stałych z'.vi~lzl:ów Kolberga z tym środowiskiem wykazalo, jak wielkie zr:aczenie dla prac i bad:lń etnograficznych miała atmosfera Krakowa, cieszącego się wówczas znaczn;l sViobod'ł myśli naukowej i patriotycznej. L Kruk z Miilska wj;lł się wartością żródlową zgromadzonych przez Kolberga materi<lłów bialoruskich z punktu widzenia współczesnej folklorystyki białoruskiej. Przedstawił m.in. wyniki badań terenowych potwierdzających żywotność niektórych wątków literatury ludowej zanotowanych przez Kolberga. R. Górski omówi! wybrane recenzje i wypowiedzi zagraniczr.e dotyczące Ludu i Obrazów etnograjicznych, a także kontakty Kolberga z badaczami pozapolskimi, poruszając niektóre aspekty recepcji prac Kolberga w nauce europejskiej XIX wieku. Dyskusja skoncentrowała się wokół problemu żródłowej wartości folklorystycznych zbiorów Kolberga. Ujawniła, jak potrzebna jest współczesnej folklorystyce szersza orientacja w metodach pracy badawczej i edytorskiej KolbeTga. Sformułowany więc został postulat publikowania wyników analiz jego spuścizny rękopiśmiennej, a także rezultatów jej konfrontacji z materiałami drukowanymi. Przybliży to moment, kiedy dysponować będziemy pełną naukową biografią Kolberga, ustalającą jego miejsce w dziejach polskiej folklorystyki i etnografii. Ewa Miller, ETNOLOGIA VII PRZEGLĄD FILMOW Agata Skruku'u A FILM ETNOGRAFICZNYCH W Łodzi, w dniach 13-15 listopada 1990 roku odbyl się VII Przegl<!d Film{,w Etnograficznych. Jego organizatorami byli: Katedra Etnografii Uniwersytetu Lódzkiego. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne \V Łodzi. Wytwórnia Filmów Oś\viatowych w Łodzi, Studenckie Koło Naukowe Etnografów (przy Katedrze Etnag"arii UŁ). Celem Przeglądu było określenie roli filmu w procesie edukacjii ctnologiC/:nej. Projekcje odbywały się w gmachu MAiE i objęTy 31 filmów procJuJ<cji pcJski::;j. czeskiej i słowackiej. Przegląd otworzyła prof. dr hab. B. Kf)pczyńska-JaV.'<l;'~';"a �307 (KE UL), przypominając historię łódzkich spotkal1 z filmem etnograficznym 1. W referacie inaugurującym VII Przegląd, doc. dr hab. A. Mikołajczyk (MAi E) wypowiedział się na temat możliwości i zasadności wykorzystywania filmów i różnego rodzaju zapisów filmowych w edukacji etnograficznej oraz archeologicznej. Z incjatywy dr E. Nowina-SroczYl1skiej (KE UL), głównego organizatora merytorycznego, w ramach Przeglądu odbył się retrospektywny pokaz filmów "V. Żukowskiego z lat HI68-19842. Zaprezentowano ponadto film poświęcony temu twórcy -- "Witold Żukowski czyli tropami filmowej etnografii", zrealizowany przez M. Lukow~:kiego'. Nie ulega wątpliwości, iż twórczość W. Żukowskiego odgrywa dużą rolę w popularyzowaniu wielu przejawów kultury ludowej i stanowi istotnq bazę ikonograficzną dla etnologów. Ze zbi01ÓW filmowych Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie zostaly udostępnione cztery filmy z lat 1957-1982 \ zrealizowane przez K. Chojnackiego i P. Szackiego. "Tradycyjna obróbka lnu" to film pokazujący wszystkie czynności związane z pozyskiwaniem i obróbką włókna lnianego. "Vykonywaniu ligawki, tj. instrumentu dętego z dl'ewna, który jest używany w czasie Adwentu, poświęcony by! film "Ligawka". Kolejne czynności dotyczące wyrobu góralskich fajek przedstawiał film "Wyrób fajek na Podhalu". Natomiast "Garnki ze Studziane~~o Lasu" prezentuj'l technologię produkcji glinianych naczyń lepionych z wałeczków gliny (t.echniką taśmowo-spiralną). P. Szacki w czasie projekcji wspomnianych fiimów poinformował, gdzie i kiedy zostały one zrealizowane oraz kim są i czym się zajmujq ich bohaterowie. Ponadto P. Szacki wygiosił komunikat dotyczący z<l!'Jisów filmowych gromadzonych przez PME. Przeważnie powstaj'l one w trakcie pl'Zeprowadzania badań terenowych przez pracowników Muzeum. Oprócz dokumentowania tradycyjnych technik i rzemiosł, rejestracją filmową są objęte ludowe obrzędy i zwyczaje, sztuka ludowa, działalność muzealna. Niektóre z tych realizacji slużą popularyzowaniu tradycyjnej kultury ludowej i są udostępniane zwiedzającym Muzeum. Studio Krót.kich Filmów w Bratyslawie reprezentował prof. M. Slivka, r('żyser. obecny dziekan wydziału filmowego Szkoły Filmowej w Bratysłavv"ie. W swym wystąpieniu podkreślił, że w związku z odbytymi studiami, uważa się l O poprzednich przeglądach zob.: E. Nowina-SroczYliska, Dorobek! tradycja. TlI PrzegLąd Filmów Etnograficznych, "Łódzkie Studia Etnogra.!iczne" 1984 t. 24 s. 96-99; H. Belke-Markie',vicz, Etnograficzna pal/orama Eu.ropy. IV Przeglqd Filmów Etnograficznych, "Łódzkle Studia Elnograficzne" 1987 t. 27 s. 133-136; "Materiały posesyjne z III Przeglądu Filmów Etnograficznych", Łódź 1983; M. Łukowski, PoLski film etnograficzny, Warszawa 1987, ss. 121. • "Frasobliwy", 1968, reź. W. Żukowski, Wytwórnia Filmów Oświatowych w Łodzi (taśma 35 mm, 8 min., kolorowy, dźwiękowyi7) "Jarmark w Leżajsku", 1975, reż. W. Żukowski, WFO (35 mm, la min., kolor, dźwięk); "Trąbita, róg gajdy Jana Kawuloka", 1975, reż. W. Żukowski, WFO (35 mm, 13 min., kolor, dźwlęki7); "W garncarskim rodzie", 1976, reż. W. Zukowski, WFO (:>5mm, 13 min., kolor, dźwięk); "Witamy Cię Panno Wiosno", 1973, reż. W. Żukowski, 1"78, WFO (35 mm, 4 min., kolor, dźwięk); "Dziady noworoczne", 1981, reż. w. Zukowski, WFO (35 mm, 15 min., kolor, dźwięk); "Objazd pól", 1982, reż. W. Zukowski, WFO (35 mm, 10 min., kolor, dŹwięk); "Lać światło", 1984, reż. W. Zukowski, WFO (35 mm, 10 min., kolor, dżwiqk). 'Witold Żukowski czyli lropaml filmowej etnografii, 1987, reż. M. Lukowski, W FO (35 min., 31 min., kolar, di.więk). 'Tradycyjna obróbka lnu", 1976, real. K. Chojnacki, P. Szacki, Państwowe MUZE'l:m Etnograficzne w \Varszawic (16 mm, 18 min., czarno-biały, niemy); "Ligawka", 1982, real. K. Chojnacki, P. Szacki, PM]'; (IG mm, 13 min., czarno-biały, niemy); ••Wyrób fajek na Podhalu", 19a2, real. K. Chojnacki, P. Szacki, PME (16 nlm, 17 lnin. czarno-biały, niemy); ,.Garnki ze Studziancgo Lasu", 1967, real. K. Chojnaeki, P. Szacki, PME (16 mm, 18 min., e"'H- no-biały, ule't"y). �303 zarówno za etnologa, jak i za twórcę filmowego. ,Jego zdaniem, film należy traktować na równi z artykułem etnograficznym, film bowiem stanowi formę publikacji etnologicznej, daje możliwość obiektywnej i subiektywnej wypowiedzi. Na Przeglądzie pokazano kilka realizacji M. Slivki 5. "Voda a praca" okazała się poetycką impresją na temat związków człowieka z żywiołem wodnym. "Muchovci" są opowieścią o rodzinnym zespole muzycznym, natomiast "Masky slovenskeho ludovello divadla" ukazują zimowe zwyczaje i obrzędy na wsi słowackiej. Spośród prezentowanych obrazów największe wrażenie na widzach wywarł film "Odchadza clavek". który jest zapisem prawosławnego obrzędu pogrzebowego na Bałkanach. M. Slivka dokonał tej realizacji w 1968 roku na terenie Bułgarii i Serbii, ale dopiero po upływie 20 lat mógł materiały te po raz pierwszy zaprezentować publicznie. Pokaz autorski filmów A. Różyckiego 6 ujawnił, że filmy te posiadają nie tylko walor dokumentu, niewątpliwie istotny dla etnogmfa, ale przede wszystkim ukazują ludzi poruszających się w obszarach swej oryginalnej wyobraźni, a przez to niezwyklych i o fascynującej osobowości. Mam tLI na myśli bohaterki filmów "Ułecieć" (Krystyna Adamczyk), "Kalwaria Marii Wnęk" i "Nicskończoność dalckich dróg" (Zofia Rydet). Z kolei mgr W. Kowalczuk z Muzeum Okręgowego w Białymstoku przedstawił cztery realizacje 1 dotyczące procesów wyrobu siekiery, motyki. duhy i niecki. Filmy te powstały jako uzupełnienie wystaw prezentowanych w Muzeum i były przeznaczone dla zwiedzających. Dopiero od niedawna w Muzeum w Białymstoku są dokonywane tego rodzaju zapisy filmowe i gromadzone w Archiwum Video Działu Etnografii. Katedrę Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu Karola w Pradze reprezentowali J. Skupnik i B. Kufnerowa. Pokazali oni filmy autorstwa prof. L. Barana, zrealizowane razem z Jidką Stankovą 8. "Wesele", film nakręcony w Jugosławii oraz "Maszkary" traktują o tmdycyjnej obrzędowości Czechów. "Szkoła warszawska", czyli grupa etnografów z Katedry Antropologii Kulturowej i Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, skupionych wokół dr K. Kubiaka, to entuzjaści zafascynowani techniką video i możliwościami wykorzystywania jej przez etnologów, zwłaszcza w bezpośredniej styczności z informatorami. Świad- • "Voda a praca", 1963, reż. M. Slivka, Studio Krótkich Filmów w Bratyslav.ie (35 mm, czarno-biały, dżwięk); "Odchadza clavek", 1988, reż. M. Slivka, St. Kr. F-w (35 mm, czarnO-bialy, dźwięk); "Masky slovenskeho ludoveho divadla", 1986, reż. M. Slivka, Sto Kl'. F-w (35 mm, kolor, dźwięk); "Muchovci", 1988, reż. M. Slivka, St. KI'. F-w (35 mm, kolor, dźwięk). 'Beskidzkie palmy wielkanocne", 1983, reż. A. RóżyckI, WFO, (35 mm, 18 min., kolor, dźwięk); "Ulecieć", 1984, reż. A. Róźycki, WFO (35 mm, 16 min., kolor, dźwięk); "Drzewa", 1987, reż. A. Różycki, FWO (35 mm, 29 min., kolor, dźwięk); "Kalwaria Marii Wnęk", 1988, reż. A. Różycki, WFO (35 mm, 18 min., kolor, dźwięk); "Nieskończoność dalckich dróg. Podsluchana i podpatrzona Zofia Rydet. A.D. 1989", 1990, reż. A. Ruźycki, WFO (35 mm, 30 min., czarno-biały, dźwięk). 7 "Kucie siekiery", 1990, real. M. Pucilowski, Z. Sadowski, oprac. etno W. Kowalczuk, Muzeum Okręgowe w Bialymstoku (video VHS, 20 min., kolor, dźwięk); "Kucie motyki", 1990, real. M. Puciłowski, oprac. etno W. Kowa1czuk, Muz. OkI'. (video VHS, 10 min., kolor, dźwięk); "Wyrób duhy", 1989, real. M. Kość, M. Pucilowski, oprac. etno W. Kowalczuk, Muz. Okr. (video VHS, 8 min., kolor, dźwięk); "Wyrób niecki", 1989, real. M. Mala,cka, M. Puciłowski, oprac. etno W. Kowalczuk, Muz. Okr. (video VHS, 13 min., kolor, dźwięk). '"Wesele", reż. L. Baran, Katedra Etnografii i Folklorystyki Uniwcrsytetu Karola w Pradze (35 min., czarno-bialy, dźwięk); "Maszkary", reż. L. Baran, Kat. Etn. i Folkl. (35 mm, czarno-bialy, dźwięk). �czyły o tym przedst.awione filmy ~': "Opowieści o Mańce", "Przewożnik", "Pog:'zt'b Stefana od Figury", Pokazom filmowym VII Przeglądu towarzyszyła dyskusja, w której jednym z dominujących tematów bylo zastosowanie techniki video w etnologii. Stwierdzono, iż dokonywane w terenie realizacje video stanowią material dokumentujący o;;]'eślone zjawiska kulturowe (np. obrzędy, technologię, twórczość artystyczną) i mW"l być uznawane za obiekty muzealne. Natomiast zapisy video utrawalające sytuację kontaktu etnologa z informatorem są wprawdzie formą uchwycenia świadomości rozmówcy, ale z drugiej strony mogą wykazać "etnocentryzm badacza, jego przeświadczenie o wyższości własnej wiedzy, a nawet ujawnić totalną manipulację in~ormatOl·em. Video to medium niebezpieczne, gdyż w rezultacie jego stosowania m()g~l zacz[tć powstawać filmy nie o ludziach, a o granicach etnologii" 10. Publiczność Przeglądu, oprócz łódzkiego środowiska etnologów, filmowców i miłośników filmu etnograficznego, stanowili studenci etnografii z Krakowa, Wrocławia, Warszawy i Pragi. Na przyszłość, w związku ze wzrastającym zainteresowaniem, impreza winna być przeniesiona do większej sali 11. Danuta Nadaj XII MIĘDZYNARODOWY KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH, SYMPOZ.JUM: "FOLKLOR A PROCES HISTORYCZNY" W dniach 2-1-31 lipca 1988 roku odbył się w Zagrzebiu XII Międ7.ynarodm.vy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. Było to przedsięwzięcie ze wszech miar olbrzymie i zasługujące na uwagę. Opisanie Kongresu przekracza jednak możliwości jednego obserwatora. Jedno ze stu szesnastu sympozjów Kongresu wrganizowanego w ramach dwudziestu siedmiu pól tematycznych, zajęlo się problemem folkloru i folklorystyki w ujęciu historycznym. Sympozjum pL "Folklore and the historical process" było bodaj największym tego typu przedsięwzięciem podczas ośmiodniowych obrad. Z racji technicznych odbywało się jednocześnie w dwóch pomieszczeniach, stąd też i tu pełna obserwacja była zn3.CZnie utrudniona. Podczas sympozjum wygłoszono blisko siedemdziesiąt refer<ltów i chociaż refe;'enci zdominowani byli przez przedstawicieli zagrzebskiego "Za','od za istrażivanije folklora", to i tak znależć można było przedstawicieli wszystkich niemal kontynenlów. Tematyka wyst[jpień była bardzo szel'O;"l:ai niekiedy dalece wybieg:ljąca poza ramy wytyczone przez myśl przewodnią sympozjum. Poruszano w nich kweslie 9 •• Opowieści o Mańce", J990, real. R. Nowit"lSki, Katedra Etno!o~ii i f\.ntropolo~ii Ku!tUTowe.1 Uniwcr:-;ytetu \Varszavvskicgo (video VHS, 90 min., kolor, dź'więk); "Pr:..:cv"tożn..ik", 19~O, real. W. Fieniążek, Kat. Elnol. i Antrop. Kult. (video VHS, 90 min., kolor, dj.wi~k); ,;Pogrzeb Stefana od Figury", 1990, real. J. Kotail~:iki, Kat. Etno!. i Antrop. !{.ult. (video VIIS, GO min., tolar, dżwl(;k). 10 Z wypowied:i Eo Nowina-Sroezyń:·.lciej (KIC UL). 11 Należy mieć nadzieje:, że na"t<:pne "potkania b<;dą się odbywać przy użyciu nowocześniejszego i ~prawn!ej<,;zf'go sprzętu or~z, że i.cnŻ2 sprzęt b~dzie ob;.;;iugi\vany przez osoby bardziej kOInpeleni.nc niż nl~ało to m~ej"ice na VIl PFE. �3tO elnohistoryczr.e, metodologiczne, źródłoznawcze. Mówiono o problemach przemian kulturowych, o współczesnych zagadnieniach kultury duchowej i o aspektach folkloryzmu. Kwestie metodologiczne dotyczyły różnych obszarów rzeczywistości folklorystycznej. Aleksandra Wagner z Zagrzebia w referaci~ pt. "The method as a way to atomize history" (Metoda jako sposób atomizacji historii) stwierdziła między innymi, iż pojedyncze przykłady pomagają nam budować gmach kompleksowego zrozumienia historii. Jednakże całkowite zrozL:mienie niejako uniewazma wagę jednostkowego elementu. Przykłady muzyczne, jako dowody nau!wwej "praxis" ważne być mogą tylko wówczas gdy podstawą owej ,.praxis" np. w kręgu muzykologii jest interpretacja. W podobnym duchu wyraził swój pogl<id na muzykę ludową Jzalij Ziemietowskij z Leningradu w referacie pt. "Musie us a source of history" (Muzyka jako źródło historyczne). Jego koncepcja opiera się na założeniu, iż możliwe jest wykorzystanie muzyki i pieśni ludoWE'j jako informacji etnohistorycznej, co napotyka w praktyce na pewne trudności. Obecnie folklor muzyczny bada się jako historyczne ucieleśnienie konkretnych systemów myślenia muzycznego, sposobów artykulacji i percepcji. Autor uważa, ;~C systematyczne podejście i semantyczne porównanie z danymi pozamuzycznymi mogą doprowadzić etnomuzykologa do studiów nad etnohistorią. Mark Slobin z Middletown mówiąc o historyc:mych poJejściach w etnomuzykologii "Historical approaches in ethnomusicology". dał przegląd różnych histerycznych stanowisk wykorzystywanych w ciągu o:;tatnich 20. lat w badaniach nad muzyką ludową w Afganistanie, Europie Wschodniej i USA. Podejścia te, jego zdaniem, stosowane były na gruIlcie analizy tradycyjnej, jak też na gruncie metod nie znanych dotąd etnomuzykologom uwzględniającym w swoich studiach historię nad muzyk'l różnych regionów. Wystąpieniem, które na pewno pozostało na długo w pamięci uczestników Sympozjum było wystąpienie prof. Anny Czekanowskiej. W reIeracie pl. "Folk music today: historical vs. sociological-psychological approach" (I\·'luzyka ludowa dzi<;iaj: perspektywa historyczna w ujęciu socjologiczno-psychologicznym), powiedziała między innymi, iż rezultaty polskich badań dowodzą, że ocena kultury zależy przede wszystkim od aspektów kultury, które są przedmiotem badań oraz metod do tych badań zastosowanych. Dwa zjawiska zdaniem prof. Czekanowskiej mają dziś szczególne znaczenie: ocena tradycji i jej znaczenie dla współczesnego społ!~czeństwa oraz rola kulturowej tożsamości z uwzględnieniem regionolnaych i lokalnych wartości. Różnice między prezentacją tego samego faktu dziejowego w historii i folklorze 5ą ewidentne. Tatiana Civ'jan-Michaiłowa z Moskwy w referacie pt. "Notion of precedent in folklore" (poglądy nI. precedensu w folklorze) uważa, że historyczność folkloru i mityczno-poetyckich źródeł historycznych wskazuje na ich powinowactwo oparte na mitologicznym precedensie (mythological precedent), który znc~jduje odbicie zarówno w obrzędach, kosmologii, jak i w przekazach historycznyc" . Autorka uważa, że poszukując elementów mitologicznych w historii i historycznych .w folklorze zaczynamy od "mythological precedent". Ow "mitologiczny preced"ns" winien być uważany jako element, który utrwalił informację historycZIl{!. Jewgienij Paszenko z Kijowa w referacie pl. "DlAbrownik in comparative studies of slavonic mythology" (Dubrownik w studiach porównawczych z zakresu mitologii słowiańskiej), na gruncie badań folklorystycznych odzwierciedlających slarosłowiaiiskie wyobrażenia mitologiczne w kulturowym pejzażu Dubrownika, określił linię Kijów-Dubrownik jako jedną z możliwych dróg migracji Słowian. �311 Jaromi}' Jech z Pragi w bardzo interesującym wywodzie p1. "Folklore und historische Prozess - Folklore aIs historischers Prozess" (Floldor i proces historyczny - felklor jako proces historyczny) mówił, iż folklor może być postrzegany j<lko paralelny do procesu dziejowego, kiedy indziej jako fenomen współistniejący z tymże procesem. W pierwszym wypadku jest on trudny do odróżnienia, niekiedy daje się zauważyć całkowita niezależność od generalnego biegu historii, podczas gdy w jeszcze innych przypadkach mamy do czynienia z refleksjami wydarzeil dz:ejowych. W drt~gim przypadku, folklor może być badany historycznie w swoim aktualnym kształcie. Przemyślenia te autor posiłkował przykładami literatury ludowej, szczególnie w jej formie narracyjnej. Prakash Oraon Chandra z Ranchi w Indiach przedstawił referat pt. "Tribal history through folklore" (Historia plemienna utrwalona w folklorze). Przedstawi! tu tzw. historię ludową wyrażoną folklorem. Zauważył przy tym, że ustne tr<J.dycje historyczne społeczeństw niepiśmiennych są tylko źródłem do nakreślenia tzw. "historii hipotetycznej". Jej ustalenie możliwe jest poprzez analizę pieśni, podań i legend dotyczących wydarzeń i ruchów migracyjnych, mających miejsce w przeszłości. W folklorze grup etnicznych centralnych Indii utrwaliło się własne widzenie przeszłości. Są to przekazy o przywódcach wczesnych ruchów migracyjnych, są to mity. które zachowały dawne nazewnictwo grup etnicznych. Prakash Chandra zwracał uwagę, że na gruncie tych tekstów możliwe jest odtworzenie dziejów plemion. Podobne sugestie wyraził Gerard Rooijkker z Nijmegen w refe:'acie pl. ,.Ecclesiastical power and popular culture, acculturation processes in thc' southern Netherlandes, 1560-1700" (Siła eklezjastyczna i kultura popularna. Procesy akulturacyjne w południowych Niderlandach 1560-1700). Natomiast Antoniju Zaradina z Zagrzebia w referacie pt. "Celebration of s1. Clement of Rome CyriJomethodian inheritance of the city of Polijica" (Uroczystość św. Klemensa z llzymu - dziedzictwo Cyryla i Metodego w mieście Poljica), mówi że w folklorze chorwackim pokutuje wspomnienie Cyryla i Metodego, którzy ukrywali się tu około roku 886. Niżej podpisany przedstawił podczas Sympozjum referat p1. ,,i-'olklorc as a historical source" (Folklor jako źródło historyczne), w którym na gruncie poznur\skiej szkoły metodologicznej wskazał na n.iektóre możliwości i brak możliwości wykorzystania folkloru w rekonstrukcji procesu dziejowego, Swietłana Omitriewa z Moskwy zajęła się kwestią spajania kultur i etnohistorią. W referacie pL "The ethnocultural contacts of the northern Russians with othcr peoples of Eurasie (as based on folklore and imitative arts)" (Etnokulturalne zWlL1Zklpółnocnych Rosjan z innymi ludami Eurazji na podstawie folkloru i sztuki) w.,kaza!a, iż tradycyjna kultura Rosjan zamieszkujących europejską Północ została w wielu aspektach określona przez etnohistorię. Prócz kontaktów między sąsiad'.ijącymi ze sobą ludami ugrofińskimi, odzwierciedlonymi w folklorze, autorka wskazała na kontakty Rosjan z ludami z odległych terytoriów. Specjalną uwagę z'ł.Tóciła na naj starsze elementy tej kultury. Bardzo dużo miejsca podcz3s Sympozjum poświęcono współczesnym zjawi;;kom folkloru i kultury duchowej, przemianom zachodzącym w ich obrębie i probkmom dzisiejszej folklorystyki. O znaczeniu muzyki we wspólczesnych obyczajach rumuńskich mówiła Elizabeta l\Ioldovenau z Bukaresztu. W referacie p1. "Music - an integral part of Rum\.lnian traditional customs" (Muzyka integralną częścią tradycyjnych zwyczajów rumuńskich) stwierdziła, iż muzyka w kontekście tradycyjnych obyczajów ma wymiar humanistyczny i spektakularny. O karnawale rodem z Portt.gnlii, który w ojczyźnie stracił już na znaczeniu, �312 a przeniesiony w inne regiony świata cieszy się niczwykłą popularnością mówił Daniel Crowley z Davis. W wystąpieniu pt. "Carnival as secular ritual a Pan-Portugese perspective" (Karnaw8.ł jako przykład obrzędu świeckiego i perspektywa ogólno-portugalska) powiedział między innymi, iż karnawał, który odbywa się dziś w miejscach tak odmiennych pod względem kulturowym, a uformowanych pod wpływem portugalskiego państwa kolonialnego, może być analizowany pO:'ównawczo w stosunku do jego struktury o;-ganizacyjnej, funduszy, planów, typów, jednostek reprezentacyjnych, tematów parad itp. Zdaniem autora dokonanie takiej analizy pozwoliło na przedstawienie różnorodności tego świeckiego zwyczaju jaki funkcjonuje dla podtrzymania lokalnej, grupowej, narodowej lub nawet indywidualnej tożsamości. O przemianach obrzędów weselnych mówiła Natalia Szyłgina z Moskwy w referacie pt. "Viability of ethnic specifity of wedding rituals among the West-Fi nlI1isch peoples, the late 19th and the 20th centuralies" (Zywotność etnicznej specyfiki weselnych obrzędów wśród ludów zachodnio-fińskich w końcu XIX i na początku XX wieku). Mówiła między innymi, że przemiany społeczne i ekonomiczne wpłynęły na przekształcenia różnych aspektów życia chłopów, łącznie z obrzędowością rodzinną, do której należą także obrzędy weselne. Te właśnie zmieniają swoją społeczną wymowę. Fakt, że nastąpił wzrost wpływu czynników zewnętrznych na tradycyjną rodzinę, zdaniem autorki, nie zubożył obrzędów weselnych i ich etnokulturalnej specyfiki. Znaczenie tradycji ludowej, a folkloru przede wszystkim, dl<: utrzymania spoistości etnicznej znalazło wyraz w referacie Juha Pentikainen z Helsinek. O~ÓŻ w roku 1968 wraz z Teklą Domotor prowadził badania w chorwackiej wsi Dravasztara na Węgrzech. Wyniki tych badań dowodzą w jaki sposób grupy etniczne, które mieszkają z dala od wielkich skupisk właściwego im narodu mogą przechować archaiczne elementy kultury, które zamarły już w ich ojczyźnie wiele ht temu. Zorica Rajkowić z Zagrzebia opowiedział o przydrożnych pomnikach upamiętniających ofiary wypadków drogowych ("Roadside memorial signs for traffic accident victims"). Pomniki takie wyraźnie rysujące się w pejzażu Jugo~;lawii stawia się także tym, którzy zginęli w innych wypadkach: zamarzli, utonqli, splon<;li lub padli ofiarą morderstwa. Z pomnikami tymi związane są zwykle ustne p;'Zekazy, których fenomen ma na celu zaz,.-;aczenia na dlugi czas miejsca śmierci pojedynczej osoby. Linda Degh z Bloomington wygłosiła referat pt. "I~emembering the dc'nd in conventual poetry of women" (Wspomnienie śmierci w konwencjonalnej poezji kobiecej). Mówila, iż forma rytualnego vpamiętnienia stanowi wstGP do określenia jej kontekstualnych przekształceń. Esencjalny wymiar osobistych poetyckich re:: lizacji zachował się właśnie \" Ameryce, a ich forma ulegla modyfikacji. Ustne realizacje znalazły swoje przedłużenie w poezji, .niekiedy odgrywanej w przec.:sta·· wieniach teatralnych, a najczęściej drukowanych w prasie. Ponieważ nastąpiła zmiana mechanizmu komunikacji tych utworów, z"viększył się iU<I& odbior::ó\v. Główna uwaga tych utworów skoncentrowana jest na sieroctwie i h6J.a z powodu utraty najbliższych, który w wymiarze epickim przyjmuje znamiona zwyc;i<;st\\'a nad śmi~rcią i ponownego pclączenia się w wiecznym życiu. Na uw<!gę zasługuje też wypowiedź Bohush\ra Bencśa z Ern;;. VI referacie pt. "Contemporary urban narrations" ("Współczesne opowiadania miejsl.del pr::edstav,rił tematyczny zakres funkcjonujących obecnie elementów folkloru mi~jskjego. Zwrócił uwagę, że literatura ta wchłania lokalne i indywidualne \"spom"ienia, �313 opowieści dotyczqce życia codziennego, lokalne mity i przesądy, anegdoty i inne przejawy humoru. B~rd30 ważna jest tutaj rola narratora, temat opowieści i sposób jej przekazywania. Opowieści t2 pozostają zarazem zdeterminowane historycznie i społecznie. Referat dotyczył sp2cyfiki tekstów spisywanych, na przykładzie małych grup społecznych. W kilku wystąpieniach referenci zajęli stanowisko wobec folkloryzmu. Gulnar Kendirbajewa z Ałm:l-Aty wygłosiła referat pt. "Theoretical problems of folklorism and the theory oI values" (Teoretyczne problemy folkloryzmu i teoria twórczości). Zaja Koronović i Vesna Kotić z Nowego Sadu przedstawili referat pt. "Krajice (queens) a ritual practice and a folklorism" (Królowe rytualna praktyka i folkloryzm). Referat dotyczył obrzędu "vodneje krajlica" ceremonii wyboru królowej w związku z nadejściem kalendarzowej wiosny i przemianami zachodzącymi w naturze. Autorzy spostrzegli, że w niektórych rejonach Wojwodiny zwyczaj ten odżył w zespołach folklorystycznych. Właśnie to spontaniczne ożywienie zwyczaju od dawna tu l:iespotykanego stanowiło przedmiot teoretycznych rozwaŻ3ń nad folkloryzmem badaczy z Nowego Sadu. Shefget Planna z Pristhina w referacie pt. "The function of authentic folklore in contemporay society" (Funkcje autentycznego folkoru we współczesnym społeczc'istwie) omówił formy kultywowania autentycznego folkloru we wsi i w mieście przez nosicieli: pieśniarzy, tancerzy instrumentalistów, humorystów i uczestników rodzinnych ceremonii obrzędowych, świąt kalendarzowych i ludowych przedstawień. Autor zauważa, że właśa1ie ci niby autentyczni nosiciele folkloru sponta,. nicznie wprowadzają do swoich przedstawień elementy folkloru autentycznego, tak samo jak czynili to członkowie klubów amatorskich lub fachowcy. Szczególnie zajęła go sceniczna wersja autentycznego folkloru i sposoby jego prezentacji (poprzez telewizję, wideo, filmy, płyty, kasety magnetofonowe). W końcu zwróciło uwagę wystąpienie Maji Povrzanowić. W referacie pL "Dalmatian Klapa singing: the changes context" (Dalmatyńscy Klapa śpiewają: przemiany kontekstu). Autorka prowadziła badania na wybrzeżu dalmatyńskim i przybrzeżnych wyspacłl. Zauważa, że obok tradycyjnych śpiewaków, zwanych Klapa, powstały zorganizowane grupy muzyczne prezentujące podobny repertuar w mass-mediach, na koncertach i festiwalach. Trzydziestoletnia obserwacja pozwoliła dostrzec, że w rzeczyw istości śpiewacy Klapa są dzisiaj jednym z najwartościowszych symboli tożsamości Dalmatyńczyków. Sympozjum pt. "Folklor' a proces historyczny" w całej swej masie wystąpień nie wniosło żadnych nowych rozstrzygnięć \V folklorystyce, jedynie uległa natężeniu jej amerykaliska antropologiczna orientacja. Wojciech Łysiak SESJA NAUKOWA "FOLKLOR l WSPOŁCZESNOŚC" W 26-LECIE SEKCJI FOLKLORYSTYCZ;'~EJ POLSKIEGO ZWL,\ZKU KULTURALNO-OŚWIATOWEGO) (MOSTY KOŁO CZ::SKIEGO CIESZYl'LĄ 27-28.10.1990) ISTNI FNIA Sesję obvofzył Kil'!'ownik ;:~2kc.ii F'olklorYDtycznej PZKO -- doc. Daniel ;(adłubiec witajqc gości w osol:<1c11:dyrektora dep:\rtamentu w Ministerstwie Kultury Cz.eskiej Republiki Federac.yjnej dr. Alesza Depala, Konsula g':'ncralnego Rzee'.:ypo- �314 spolitej Polskiej w Ostravie p. Gerarda Grabowicza, senatora inż. Jerzego Kralczyńskiego, dyrektora Gimnazjum Polskiego w Czeskim Cieszynie dr. Bogdana Kiszy, redaktora naczelnego czasopisma "Zwrot" p. Jana Rusnaka, prof. Adolfa Dygacza oz Uniwersytetu Śląskiego - Filia w Cieszynie, zarazem prezesa Śląskiego Towarzystwa Folklorystycznego, dr Ewy Sadowskiej - zastępcy sekretarza generalnego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mgr. Jana Kropa-prezesa Towarzystwa Miłośników Wisły, dr. Andreja Sulitki z Instytutu Etnografii i Folklorystyki Czeskiej Akademii Nauk w Brnie. Następnie odznakami bądź aktami uznania za długoletnią współpracę z Sekcją wyróżnieni zostali: Jan Szymik, Antonin Szpyrc, Józef Chmiel, Władysław Niedoba. Plakietki pamiątkowe otrzymali: Jan Krop i Andrej Sulitka. Odznakę honorową województwa bielsko-bialskiego otrzymał Władysł<.Jw Milewski. Po części oficjalnej doc. Daniel Kadłubiec i Jan Szymik dokonali podsumowania działalności Sekcji za ostatnie 5 lat. Szczególnie imponujący jest jej dorobek publikatorski - dwa ciągle wydawnictwa: "Biuletyn Ludoznawczy" ukazujący się w technice małej poligrafii oraz tematyczne "Zeszyty Ludoznawcze" drukowane profesjonalnie, co pięć lat, jako jubileuszowe jednodniówki (w 1990 r. pt. "Ojcowski dom"), artykuły, sprawozdania i komunikaty w "Kalendarzu Śląs!dm". "Kalendarzu Cieszyńskim", ostrovskim "Głosie Ludu", "Zwrocie", katowickich "Pogh1dach", "Podbeskidziu", "Literaturze Ludowej" w sumie 700. Uderza przewaga prac materi<lłowo-popularyzatorskich nad teoretycznymi. Sekcja przygotowała nadto: scenariusze słuchowisk folklorystycznych w radiu czeskim i polskim (między innymi audycja "Na południe od Czantorii"), przegląd pieśni ludowych na Zaolziu w dwu pionach: przedszkolnym i szkół podstawowych oraz szkół średnich i dla dorosłych, udział w Tygodniu Kultury Beskidzkiej w Wiśle, przeglądzie gawędziarzy w Katowicach, wystawach sztuki ludowej w śląskich muzeach. Widoczne jest, że członkowie Sekcji preferuj'l w badaniach kulturę duchową i sztukę ludową, kulturę materialną zostawiając nieco na uboczu. Brak też kompletnej bibliografii Śląska Cieszyńskiego, co spowodowane jest faktem, że członkowie sekcji, poza przewodniczącym, to amatorzy, samoucy zamiłowani w kulturze swej ziemi rodzinnej. Otecnie prowadzone są badania zespołowe z zakresu obrzędo"\'vości dorocz~ej z celem opracowania monografii. Kastępnie prof. Adolf Dygacz przedstawił referat dotyczący folkloru Ziemi Cieszyńsk:ej, zajmując się szczegółnie motywami wędrownymi pieśni. Z kolei mgr 1I1ałgorzata Kiere3 z Muzeum Beskidzkiego w Wiśle omówiła, na podstawie '.vłasnej praktyki, optymalny model funkcjonowania folkloru na Śląsku Cieszyńskim proponując uznać to jako wst~p do dyskusji. Zwróciła uwagę, że folklor obecnie jest opracowywany i stylizowany, a granicCI stylizacji wymaga kompetencji, tempo przyjmowania nowych wzorów jest przyspieszone, dominuje aspiracja do miejskiego trybu życia, programy występów zespołów dziecięcych są kopiami programów przedstawianych przez dorosłych. Dyskusję podsumow·ał dr Andrej Snlitka. Folklor winny upo"vszechniać przedszkole i szkoła działające na miejscu, w określonym terenie, a nie radio i telewizja, ponieważ mechanizm kultury ludowej jest identyfikacyjny, a kultury masowej unifikujący. Należy też zwrócić uwagę, by dzieci znajomość pieśni ludowych wynosiły z domu rodzinnego. Z inicjatywy mgr. Jana Kropa powzięto uchwałę by wystąpić z memoriałem do Ministra Edukacji Narodo-.vej o modyfikację programu wychowania przedszkolnego szkolnego w tym duchu, by uwzględniały naukę ludowych zabaw dziecięcych pieśni danego regionu. Z kolei dr Ewa Sadowska przedstawiła referat "Pucheroki i Siuda Baba" - �315 dW'l zwyczaje wielk<lnocne krakowskie. Historia i teraźniejszość". Zwróciła uwagę Ha podstawie przeprowadzonych w 1990 roku wlasnych badań, że zwyczaje te są wci,jż żywe, choć zasięg ich systematycznie się kurczy, a treści magiczne uczestnikom nie są już znane. Podkreśliła rolę szkoły i Koła Grodzkiego Polskiego Towarzystwa Turys!yczno-Krajozn~,wczego, w mniejszym stopniu muzeów w utrzymaniu się tych zwyczajów w czasach obecnych. Ostatnim referatem był przedstawiony przez prof. Stanisława Hadynę - kier')wnika zespołu "Śląsk" "Folklor wyrazem tężyzny narodowej wyrazem naszego wnętrza". Podkreślił on, że funkcjonowanie folkloru może mieć różne aspekty: narodowe. palriotyczEe, t.radycjonalistyczae, es~ztyczne (o czym decyduje przede wszystkim język), wreszcie użytkowco Hierarchi,l i zmienność tych funkcji jest bardzo ważna. Śl;łsk musiał się z"nvsze bronić przed wynarodowieniem, przed inwazją słowa i muzyki, która poprzedzała zwykle milit.arną. Folklor broni zaś naszej tożsamości. obecnie przed obcą naszej kulturze amerykanizacją. Idąc do zjednoc:wnej Europy jako kosmopolici nic wzbogncimy jej niczym. Sesji, która odbywala siC; w domu Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Mostach koło Cieszyna towarzyszyła wystawa fotograficzna reprodukcji zdjęć archiwalnych i odzwierciedlenie stanu współczesnego "Budownictwo Karviny i okolicy" Jozefa Chmiela, malarstwa Stanislawa Orszulika, malarstwa na szkle Antonina Szpyrca, rzeżby Pawła Kt.:ta, płaskorzeźb Karola Kalety. Część artystyczna odbyła się w teatrze w Czeskim Cieszynie. Wystąpiły zespoły: chór "GoroI" pod dyr,'kci<1 inż. B. Stonawskiego, kapela Z.P. i T. Ziemi Cieszyńskiej pod kierunkiem W Hakowskiego, zespół folklorystyczny "Bystrzyca", uczniowie szkoły podstawowej \v Trzyńcu pod kierunkiem B. Krainy, kapela ludowa Gimnazjum Polskiego 7. Czeskiego Cieszyna pod kierunkiem L. Kaliny - w cz~ści pierwszej zatytułowanej "Smreki się klaniajom". W części drugiej pod tytułem ,,Przi świyncie" wystąpiły: Zespół Pieśni i Tańca "Gornik" pod kierunkiem M. Behan, Zespół Pieśni i Tańca "Olza" pod kierun~ kiem O . .Jaworka, ze:,pół ,,2łędowice" pod kierun!f.il'm A. Palowskiego. Trzeba zaznaczyć, że mimo stosunkowo wysokiej ceny biletów (od 20 koron) widownia była peh,a. Reagol.vala bardzo żywo. Ewa Sadowska "WIELOKlJLTUIWWOSĆ LWOWA" WAFtSZAWA, 23 MAJ"\ DYSKUSJ'\ PANELOWA, 1989 ROKU Dnia 23 maja 19H9 rok~ w gmachu Instytut;.l Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego odbyła siC; dyskusja panelowa na temat wielokulturowości Lwowa, kt:n"l zcrganizow,~ło Towanystwo "Pomost". Referaty wygłosili: prof. Marian Marek Drozdowski i doc. Witold Szolginia o polskich tradycjach Lwowa i roli tego miasta dla społeczeństwa polskiego, prof. Maury~y Horn o galicyjskich Zydach, dr Bazyli Nazaruk na tem,:t współpracy inteligencji polskiej i ukraiilskiej, a Ormianach lwowskich mówił mgr Grzegorz Pełczyhski. Najbardziej namiętne dyskusje dotyczyły kwestii ul,raióskiej v'! mieście nad Pcltwią. Wskazano ponadto na wpływ jaki na kulturę Lwowa wywarli osadnicy niemieccy. �316 Atmosfera spotkania była napięta ze względu na strajk st.:.ldenc1<:i,który się właśnie wtedy rozpoczynał oraz gorączkę przedwyborczą Dlatego też na dyskusję przybyło tylko około 40 osób, mimo iż problematyka lwowska, przez lata z rÓŻnych powodów nie poruszana, cieszy się obecnie ogromnym zainteresowaniem. Organizatorem spotkania było, zarejestrowane w grudniu 1988 r., Towarzystwo "Pomost". Zasadniczym celem "Pomostu" jest przezwyciężanie uprzedzeń i stereotypów, ciążących na stosunkach Polaków z narodami ościennymi, przede wszystkim słowial1skimi, oraz próba budowania szacunku i zaufania między nimi. Cel swój "Pomost" pragnie realizować głównie przez popularyzację wiedzy o historii i kulturze tych narodów. Tomasz DWIE WYSTAWY POŚWIĘCONE Marek Leoniu!; ZAOLZIU W KRAKOWIE Na pocztąku kwietnia 1991 roku odbył się w Czeskim Cieszynie zjazd Polaków zamieszkałych w Czecho-Słowacji i zrzeszonych w Polskim Związku Kulturalno-Oświatowym. W tym samym czasie otworzono w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Krako\vie wystawę pod tytułem "Zapomniane Zaolzie". Niektóre grupy prac opatrzono hasłami, np. "Było nas 140 tysięcy - zostało około 50 tysięcy", "W czasie okupacji hitlerowskiej Zaolzie świadczyło krwią wierność ojczyźnie", "Zaolzie to nie tylko kopalnie, huty, również piękno Beskidów", "Folklor na Zaolziu jest wciąż żywy podtrzymywanie kultury ludowej jest tu podtrzymywaniem polskości", "PZKO jedna z organizacji polskich na Zaolziu", "Ta niewielka społeczność wytworzyła własne środowisko literackie". Większość wystawionych książek ukazała się w Polsce, znakomita część przed II wojną światową, w tym prawdziwy rarytas - jedyna zachowana odbitka korektowa pracy W. Milaty "Turystyczno-krajoznawczy przewodnik po ziemiach odzyskanych Śląska Cieszyi1skiego" całość nakładu zniszczyli hitlerowcy po wkroczeniu do Krakowa, część, zwłaszcza nowszych pozycji, wydana została na Zaolziu. Wystawę otworzył jeden z jej autorów (z Jadwigą Plucińską) - dr Janusz Kamocki. Po krótkim wprowadzeniu w tematykę rozpoczęła się mini sesja naukowa. Goście z Zaolzia: G. Sajdok, który mówił o literaturze Śląska CieszYllskiego i J. Szymik - "O folklorystyce na Zaolziu." (podobnie jak w dniu poprzednim na zebraniu Oddziału Krakowskiego Polsl<icgo Towarzystwa Ludoznavvczego) wiedli tu prym. W dniu następnym w krótkiej audycji radio\vej dr J. Kamocki polecił wyst,.wę uwadze Krakowian słuchających Krakowskiego Magazynu Kulturalnego. Podkreślił, że od czasu gdy w połowie ubiegłego stulecia Andrzej Cienciała i Paweł Stalmach zebrali w Krakowie książki i, niosąc je w plecakach, pieszo dotarli na S!ąsk Cieszyński do czytelników - wystawa ta, prezentując pozycje z literatury pięknej, historycznej, politycznej i przewodniki gzograficzne oraz albumy, jest i.;o]('jnym progiem historycznym. Druga z wystaw poświęconych problematyce zaohiai1skiej otwarta została dwa dni później w Instytucie Historii Architektury i Konserwacji Zabytki]w Folil.echniki Krakowskiej przy d. Kanoniczej, u stóp Wmvelu. �317 W zabytkowej sklepionej sieni, specjalnie przystosowanej do celów wystawienniczych, na 21 planszach przedstawione zostały zabytki Zagłębia Karwińsko-Orłowskieeo w zbiorach Józefa Chmiela. Wystawę zatytułowano "Niezapomniane Zaolzie", Józef Chmiel - ratownik górniczy z Karviny-Darkova, bardzo aktywny członek Sekcji Folklorystycznej Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czechosłowacji, zgromadził ogromny materiał zdjęciowy dotyczący Karwiny, uzdrowiska w Darkowie, karwińskiego browaru hr. Larischów, Frysztatu z jego drukarnią, Zabkowa wchłoniGtego już przez Karwinę, miejsca urodzenia i pracy górniczej znanego śląskiego pisarza Gustawa Morcinka, polskiej wsi na Zaolziu-S~onawy, gdzie budowana jest kontrowersyjna koksownia, przedstawił dawny wygląd miejscowości na fotografiach archiwalnych, szkody górnicze nie mniejsze niż w Bytomiu, powodujące zanikanie całych dzielnic, czy wsi z ich charakterystycznym budownictwem - tu zdjęcia z różnych lat pokazujące ogrom wyburzeń, te przedstawione są również na mapach katastralnych. Wyboru zdjęć do wystawy dokonała dr Ewa Sadowska, która jest również autorką katalogu. Ewa Sadowska PROGRAM SPISKI NA 45 MIĘDZYNARODOWYM FOLKLORYSTYCZNYM W STRAŻNICACH (13-15.07.1990) FEFSTIWALU Program spiski zatytułowany "Tradycje foijdorystyczne Podtatrza" przygotowany został pod kierunkiem i w reżyserii dr. Daniela Lutra z Bratysławy i dr. Andreja Sulitki z Brna. Uczestniczyły w nim zespoły: "Kicora" z Lendaku, "Magura" i "Magura.cik" z Kieżmarku, "Goral" ze Zdziaru, "Bystrany" z Bystran, "Jadlovec" z Margecan, "Klipercan" z Żakarowiec, "Bradlan" z Kluknawy, "Kojsovan" z Kojszowa, "Domkova" zOlcnawy, "Kecera" z Jakuban, "Marmoran" z Chmielnicy (niemiecki), "Pol'ana" z Jarabiny (rusiński), "Veselica" z polskiej Niedzicy (słowacki z Cyganami grającymi na skrzypcach). Autorzy starali się przedstawić złożoność zjawisk kulturowych i narodowościowych terenu, wpływ na Słowaków kolejnych fal kolonizacyjnych różnych etnicznie: niemieckich, węgierskich, ukrai.óskich i polskich. W pierwszej części programu poświęconej Górnemu Spiszowi, w mniejszym stopniu Srodkowemu, podkreślono tradycje kultury pasterskiej, w drugiej rolnicze i górnicze środkowej i południowej części terenu. Na podkreślenie zasługuje fakt, że zespół "Sasów Spiskich" z Chmielnicy reprezentował zrekonstruowany w rekordowo krótkim czasie - bo zaledwie roku folklor mniejszości narodowej niemieckiej, z której istnienia do czasów obecnych po wysiedleniach powojennych, nie zdawano sobie sprawy. Polskim akcentem, a raczej słowackim z Polski był zespół z Niedzicy ze znakomitymi cygańskimi wirtuozami. skrzypiec. Niejako próbą generalną dla omawianego programu spiskiego był występ ze zbliżonym programem na Zamagurskich Folklórnych Slavnostiach w Czerwonym Klasztorze w Pieninach wiosną 1990 roku. �318 Wszystkie próby oraz część występów odbywały się w strażnickim skam;Fnie-Muzeum Wsi Południowo-Wschodnich Moraw (otwartym w 1972 roku) jako tło mając ludowe budowle Morawskich Kopanic, Luhaczowskiego Zalesia, ulicówkę z Hornacka, wodne maszynerie: młyn i tartak oraz folusz, lub związane z wyrobem wina, wraz z winnicą, czy budynek wstępny wczesnobarokowego browaru z drugiej połowy XVII wieku (PiStelkuv dvur) leżący nad kanałem stanowiącym granicę muzeum. Wrażenia z festiwalu były na gorąco utrwalane rysunkowo przez dzieci, a prace te eksponowano na specjalnych tablicach. 'Większość występów odbywała się na wzniesionych w dawnym pałacowym parku stadionach "Bludnik" i "Zahrada" z dość oszczędnie udekorowanymi estradami, impreza jubileuszowa Zdeny Jelinkovej "Czarowny kwiat paproci" odbyla się w klubie pracowniczym. Kapele i zespoły wokalno-taneczne, a także wiele osób towarzysz'lcych ubranych było w stroje reprezentowanego regionu, wśród których wyróżniały się barwnością wręcz operetkowe ubiory Bfeclavian mog,!ce kolorystyką konkurować z pałacowymi pawiami, których krzyki towarzyszyły wszystkim imprezom festiwalu. Na uwagę zasługuje znakomita informacja, o wszystkich imprezacb obwieszczały afisze i ulotki rozmieszczone w różnych punktach miasta. wydruko'Nano programy również na zaproszeniach i biletach wstępu. W widocznych miejsca,~h podano także godziny przyjazdów i odjazd6w pociągów i autobusÓVi. Imprezie towarzyszył jarmark, z karuzelą, huśtawkami, strzelnicą, kramami z zabawkami (w tym wiele polskich), ale i miejscową specjalnością piernikami figuralnymi Hany Mickovej. W muzeum na strażnickim zamku eksponowano podczas festi\valu wyst.awy ceramiki: form i matryc z drewna, gliny i metalowych oraz gotowych wyrobóvi garncarskich ze zbiorów Hermana Landsfelda kolekcji obejmującej POl::ld 1000 eksponatów pochodzących z dwu głównych ośrodków to jest Modrej na Słowacji i Litovia na Morawach. Zgromadzono: formy do duszenia i smażenia mic;sa, w tym również dziczyzny i drobiu w kształcie rondli i zoomorficzne (raki. ryby, ptaki, zające), formy do ciasta: babki i obrzędowe w kształcie owiec, baranki)'.\', jak też świnek i niemowląt w beciku stosowane w karnawale bądź przy ucztach weselnych polewane biało i zielono albo czarne "zadymione", tworzone na krążku garncarskim z wolnej ręki. Wiele było też mis, dzbanów, cedzaków, trójnożnych naczynek zaopatrzonych w rączkę, moździerzy, butli a nawet nocnik i forma do drobnych ciasteczek w kształcie tacy z zagłębieniami na rogaliki, babeczki, serduszka, kiście winogron i melony. Zrekonstruowano piec garncarski z koóca XVI wieku z Bfecltlvia na Morawach. W innej sali pokazano średniowieczne i współczesne kafle ze zbiorów Hermana Landsfelda z Modrej na Słowacji i wykopalisk z Koszolnej, Dubrownika koło Zdziaru, Litomyśla i samych Strażnic. Nadto eksponowano narzędzia do wyrobu i zdobienia kafli w wić roślinną, motywy roślinno-geometryczne, jeżdżców, gryfy, ptaki i postaci alegoryczne, pieczęcie wytwórcze. Wyrobem kafli na pograniczu Słowacji i Moraw zajmowała się grupa emigrantów religijnych ze Szwajcarii zwanych Habanami (od Haushaben) osiadłych na tych terenach w okresie reformacji, u nich uczył się jeszcze w 1913 roku rzemiosła Herman Landsfeld. 'Wystawy zaopatrzono w bogato ilustrowane katalogi ze streszczeniami w j~zykach niemieckim i francuskim. Ewa Sadowska �319 EUROPEJSKIE STOWARZYSZENIE ANTROPOLOGOW SPOŁECZNYCH I KONFERENCJA EASA, COIMBRA, 1990 (E/\5A). Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (European Associatian of Social Anthropologiots - EASA) zostało założone w roku 1989. Warto pokrótce opisać, jak doszło do powstania stowarzyszenia, bowiem jego władze często odwołuj~1 się do o\"Iych początków niemal jak do sakralnego aktu legitymizującego póżni»jszq działalność. 14 stycznia 1989 roku 21 antropologów społecznych w średnim vliEku, pochodzących z 12 krajów Europy Zachodniej zebrało się na nieformalnym spotkaniu w Castel Gandolfo, by rozważyć możliwość stworzenia instytucjonalnej podstawy współpracy europejskich antropologów. Od dawna już dostrzegano potrzebę ściślejszej współpracy tak w zakresie badań, jak i nauczania. Bodźcem dla podjęcia działań w tym kierunku była świadomość odrębności europejsJ.:iej tradycji w antropologii społecznej, opartej o jedność klasycznych żr6deł nau!{ społecznych oraz wspólne doświadczenia historyczne. Poprzez nawiązanie do tyc~ tradycji starano si,; stworzyć przeciwwagę dla pewnych wpływowych treadów antropologii iur.erykaóskiej. W ciągu 2 dni podjęto wstępne decyzje o utvmrzeni'.l EASA i jego podstawowych zadaniach - organizowaniu konferencji, kc!rsów podyplomowych, publikacji informatora i innych aspektach działalności stowarzyszenia grornadz,,)cego osoby profesjonalnie zajmujące się antropologią społeczną. Pierwszym Prezydentem nowego towarzystwa został prof. Adam Kuper, jeden z inicjatorów spotkania w Castel Gandolfo. Podczas kolejnych spotkań określono bliżej cele i zakres przyszłej działalności stowarzyszenia. Przyjmuje ono jako pełnych członków kwalifikowanych antropologów spolecznych, ale studenci posiadający już pierwszy stopień naukowy (B. A.) mogą stać się członkami stowarzyszonymi, brać udział w konferencjach i wielu innych dziedzinach działalności. Jednym z celów towarzystwa jest przezwyciężenie podziału na cl'ntrum i peryferie europejskiej antropologii społecznej. Zaprasza ono zatem do współpracy również antropologów społecznych z Europy Wschodr.iej, zwalniajc1c ich przynajmniej na razie z obowiązku płacenia skladek. Obecnie jest już w stowarzyszeniu reprezentowanych po kilku antropolog6w ze Związku Radzieckiego, Czechosłowacji, Węgier i Polski. Najwięcej jest członków pochodzących z Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i Holandii, wielu reprezentuje ta!-:że Niemcy, Francję, Norwegię, Szwecję. Spośród ważnych inicjatyw towarzystwa należy wymienić przygotowany pod red. Rolfa Husmanna z Uniwersytetu w Getyndze rejestr członków EASA, zawierający informacje o wykształceniu, zainteresowaniach, publik<.lcj<.lchitp. Rejestr ma w przyszłości objąć również szerszy krąg antropGlog6w społecznych oraz dane o uniwersyteckich wydziałach i instytutach antropologii. Stowarzyszenie wydaje "EASA Newsletter", kt6rego ukazały się dotychczas 3 numery (plus "Mini-Newsletter"). Zawiera on bieżące informacje o działalności EASA oraz rozmaitych \"Iydarzeniach w europejskiej antropologii społe·~znej. Postanowiono również publikować od 1993 roku czasopismo - oficjalny organ EAS/\, o roboczym tytule "Journal of Social Anthropology", które będzie ukazywdo sil; 3 razy w roku. Specjalny, próbny numer będzie rozpowszechni:::ny po;:lczas planowanej na rok 1992 konferencji w Pradze. Inną dziedziną działalności towarzystwa jest organizowanie kursów, z których pierwszy, dotyczący możliwości wykorzystania komputerów w pracy antropolog;), odbył się latem 1990 roku w Centre for Social Anthropology and Computing, Ur;iversity of Kent w Canterbury. EAS.\ przygotowuje również let.nie szkoły badaó �320 terenowych. Pierwsza, na temat metod badail terenowych i etnografii Grecji, planowana jest na lato 1991 roku. Będzie to l-miesięczny kurs w Atenach, połączony z intensywną nauką języka greckiego i badaniami terenowymi. Przewiduje się także letnie szkoły na temat filmu etll1ograficznego (w Getyndze w 1992 roku), pokrewieństwa i antropologii medycznej. Stowarzyszenie podj<;ło współpracę z Biurem Programu Erasmus (European Community Action Scheme for the Mobility of University Students) przy organizacji wymiany studentów. Program ten rozpoczął się już w 7 europejskich uniwersytetach, które przyjęły studentów z innych krajów na roczne studia, poczynając od jesieni 1990 roku. Dalsze 10 uniwersytetów zgłosiło swój akces do programu, który dotyczy niestety tylko krajów Wspólnoty Europejskiej. Warto nadmienić, że stowarzyszenie ustanowiło specjalny fundusz na zakup książek do bibliotek antropologii społecznej w krajach Europy Wschodniej. Władze EASA wybierane są na okres 2 lat. Nowy Komitet Wykonawcz;y, składający się z 5 osób, został wybrany spośród 7 kandydatur głosami pełnych członków EASA na początku 1991 1'. Komitet mianował na nowego Prezydenta prof. Kirsten Hastrup z Uniwersytetu w Kopenhadze, która podczas pierwszej konferencji była sekretarzem towarzystwa. Do EASA należy obecnie około 600 członków oraz 4 członków honorowych: prof. prof. C. Levi-Strauss, R. Firth, J. Barandiaran i L. Dumont. Znakomitą okazją do spotkania członków stowarzyszenia oraz innych zaproszonych osób, aspirujących dopiero do członkostwa, była I Konferencja EASA, która odbyła się w dniach 31.VIII-3.IX 1990 roku w Coimbrze, w Portugalii. Wzięło w niej udział 450 osób, w tym około 40 z Europy Wschodniej, dzięki pomocy finansowej Wenner-Gren Foundation. Konferencja rozpoczęła się dość nietypowo, wieczornym wykładem inauguracyjnym prof. Ernesta GelInera na temat problemów, jakie stawia przed antropologią społeczną rozpoczynająca się właśnie reunifikacja Europy. Gellner wyróżni! i omówił trzy główne cZYI1!Ilikimotywacyjne europejskich badań antropologicznych, z których dwa: "miłość kultury", której źródła tkwią w niemieckim romantyzmie i heglizmie oraz intelektualna ciekawość wywodząca się z brytyjskiego empirycyzmu zostały połączone w jeden nurt przez Malinowskiego. Trzecim czynnikiem jest według Gellnera potrzeba ekspiacji za przeszłość kolonialną, zbiorowy kompleks winy, który przyczynił się do zwrotu od badania innych do "auto-studiów" w antropologii postmodernistycznej. Po wykładzie odbyło się nieformalne spotkanie przy porto i przekąskach na pięknym dziedzińcu Muzeum Antropologicznego. Dwa kolejne dni konferencji zajęły 4 sesje panelowe, toczące się równolegle, po 2 dziennie. "Konceptualizowanie społeczeństw" to tytuł ważnej i interesującej sesji, podczas której zastanawiano się nad pojęciem społeczeństwa. Niektórzy spośród autorów 6 referatów w tej sesji (F. Barth, U. Hannerz) przeciwstawili się przyjmowaniu przesłanki o istnieniu społeczeństwa jako spójnej całości, twierdząc, że stopień i forma owej spójności winny być każdorazowo przedmiotem badal1. Punktem wyjścia badań powinna być sieć stosunków społecZJnych, stanowiąca zawsze podstawę społeczeństwa. Również inni dyskutanci podważali pojęcie społeczeństwa i społeczeństw, uznając je wręcz za antropologiczne miraże i iluzje. Podobnie zresztą podczas innych sesji kwestionowano pojmowanie kultury jako autonomicznego, zintegrowanego systemu symbolicznego. Sesja równoległa pierwszego dnia dotyczyła "Konstruowania płci". Oprócz referatów na bardziej szczegółowe tematy, V. Stolcke z Barcelony przedstawiła w szerokiej persDektywie temat: �321 ..Gender is to Sex as Ethnicity is to Race", a S. Howell i M. Melhuus z Oslo zastanawiały się nad przyczynami pomijania czynnika płci w studiach nad pokrewieństwem. W dyskusji z\vrócono uwagę na pokutujący stereotyp, wiążący wszelkie badania, w których zwraca się uwagę ,na czynnik płci z ruchem feministycznym. Kolejne równoległe sesje panelowe dotyczyły "Tworzenia historii" i ..Rozumienia obrzędu". Celem pierwszej, jak stwierdziła prowadząca sesję K. Hastrup, było nie tylko pokazanie antropologicznej analizy historii jako takiej, ale także ustalenie metodologicznych ram dla rozważań nad tworzeniem historii. Problemy te analizowano w referatach m.in. na przykładzie świata arabskiego (J. Davis), Włoch (T. Hauschild), Korsyki (A. Knudsen). Zastanawiano się, co należy rozumieć przez "historię" i czy kategoria ta jest stosowalna do wszystkich społeczeństw. Wskazano na możliwość istnienia podwójnych, a nawet wielu "historii" obok siebie. Wśród referatów wygłoszonych podczas sesji na temat obrzędu, ze szczególnym oddżwiękiem spotkał się referat G. Baumanna pt. "Obrzęd publiczny w społeczeństwie pluralistycznym: Wielorakie sposoby uczestnictwa i interpretacji". Prezentując materiał zebrany w wieloctnicznej społeczności przedmieścia Londynu, autor wyróżnił szereg sposobów uczestnictwa w publicznych obrzędach, od obserwowania ich jako spektaklu, aż do świadomego wprowadzania obrzędu w celu publicznego zaprezentowania się. Z kolei D. Parkin uporządkował w swym referacie różne podejścia w antropologicznych studiach nad obrzędem, szczególnie dużo miejsca poświęcając tzw. obrzędom agonistycznym. Ostatni dzień konferencji zajęły liczne sesje "warsztatowe", skupiające grupy osób zainteresowanych poszczególnymi tematami. Odbyły się m.in. sesje poświęcone historii antropologij europejskiej, antropologii medycznej w Europie, antropologii na peryferiach, rewitalizacji obrzędów publicznych w Europie, problemom związków między piciem alkoholu, rolami związanymi z płcią i religią w społeczeństwach europejskich. Konferencję zakOllczyło pierwsze Forum Członków, podczas którego rozważano m.in. problemy związane z komunikacją językową. Spośród 24 referatów prezentowanych podczas sesji plenarnych 20 wygłoszono w j. angielskim, a 4 w j. francuskim. Niektórzy z uczestników postulowali wprowadzenie w przyszłości symultanicznego tłumaczenia, inni protestowali, twierdziąc, iż zniszczyłoby to spontaniczność i nieformalny ton takich konferencji. Padła nawet sugestia, aby każdy mówił w języku innym niż jego język rodzimy, co byłoby na pewno sprawiedliwe, lecz nierealne. Zaproponowano ponadto bardziej staranną procedurę doboru tematów warsztatów, ponieważ niektóre okazały się zbyt wąskie i spotkały się z nikłym odzewem. Najważniejszym nieformalnym wydarzeniem konferencji było wieczorne przyjGcie we wspaniałym pałacu San Marcos w pobliżu Coimbry, uświetnione występami grupy muzyków grających na tradycyjnych instrumentach portugalskich w pięknej pałacowej kaplicy. Wybór Coimbry nie był zapewne przypadkowy. Dziś leżąca na peryferiach Europy, niegdyś bynajmniej nie była peryferyjna, o czym świadcZ<l liczne zabytki, wśród nich pozostałości rzymskie w pobliskiej Conimbridze oraz uniwersytet obchodzący w 1990 roku swoje 700-lecie. Malownicze, wąskie i strome uliczki Coimbry pozostaną na peWllO w pamięci uczestników konferencji, wędrujących po nich wieczorami, gdy miasto tętniło życiem oraz w porze sjesty, podczas przerw w obradach, gdy mieszkańcy chowali się w domach przed południowym skwarem. Ważnym efektem konferencji było niewątpliwie zawiązanie sieci kontaktów między antropologami z różnych krajów zajmującymi się podobnymi zagadnieniami. 21 Lud t. LXXIV �322 Konfrontacja różnych tradycji intelektualnych, przede wszystkim brytyjskiej i francuskiej, która ujawniła się podczas konferencji, może okazać się owocna dla d:J)szego rozwoju europejskiej antropologii społecznej. Można oczekiwać, że itlastqpna konferencja, która ma się odbyć w dniach 28-31 sierpnia 1992 roku w Pradze, przyniesie znacznie większy wkład antropologów z krajów Europy Srodkowej i Wschodniej. Danuta SEMINARIUM - "DIE CHRISTLICHE Penkala-Gawęcko ZUKUNFT EUROPAS" W dniach 8-10 lutego 1990 roku odbyło się w Wiedniu międzynarodowe seminarium pod hasłem "Die christliche Zukunft Europas" (Chrześcijańska przyszłość Europy), organizowane przez Akademię Polityczną w Wiedniu i Międzynarodową Akademię Filozoficzną w Księstwie Liechtenstein. Właściwym organizatorem seminarium było stowarzyszenie "Biały Orzeł" (nie mające zresztą nic wspólnego z Polską) powołane dla pobudzania i propagowania idei zachodnio-chrześcijańskich, a całość odbywała się pod patronatem Austriackiego Stowarzyszenia Paneuropejskiego (paneuropa Bewegung Osterreich), instytucji, której przewodzą - jak przystało na ceniącą swe cesarsko-królewskie tradycje Austrię - arcyksiążę Otto von Habsburg, oraz arcyksiążę Karl Habsburg-Lothringen. W Polsce wiele osób, wskutek nieznajomości międzynarodowych układów politycznych, może się uśmiechnąć i zaliczyć całą imprezę do snobistycznych zjazdów. Nie od rzeczy więc bc:dzie przypomnieć, że Otto von Habsburg jest prezydentem Międzynarodowej Unii P;weuropejskiej, jednym z najwybitniejszych polityków zachodnioeuropejskich. pełniącym czołową rolę w parlamencie zjednoczonej Europy. W seminarium wzięła udział trzyosobowa grupa polska, reprezentująca ośrodek lubelski (KUL i UMCS), a raczej lubelsko-krakowski, gdyż jedyny referat wygłoszony przez przedstawiciela tej grupy, pt. "Zjednoczona Europa w przemyśleniach etnologa" (Vereintes Europa aus der Sicht eines Ethnologen) wygłosi! Janusz Kamocki (w programie: "Dr. Janos Kamocky (Ethnologe aus Krakau)"). Referat został wygłoszOll1Y10 lutego, w dniu poświęconym polityce wobec grup mniejszościowych (Politik fur Minderheiten). W tym dniu przemawiał także Dr. Heinz Tichy, ekspert ONZ do spraw mniejszości narodowych oraz Carl-Gustaf Strom. publicysta z "Die Welt", znawca problematyki bałkańskiej. Referat J. Kamockiego dotyczył skomplikowanej problematyki terenów eh:::znie mieszanych - tak typowej dla naszej części Europy, a tak często niezrozurr.iałej dla Europy Zachodniej. Z\vTÓCOnouwagę, że podczas gdy w Europie Zachodniej pojęcia narodowości i przynależności państwowej czqsto się pokrywaj'l ze sobą (np. francuskie nation) to w Europie Centralnej te dwa pojęcia radyk,dnie się różnią. Często wysiępujące zjawisko zamieszkiwania na jednym terenie ludzi rozmaitych narodowości sprzyja przy tym zarówno wzajemnemu przenikaniu si~ kultur, jak i wybuchom walk narodowych. Opnrto Sif~ iu prz.ede wszystkim na przykładach polskich - jako najbardziej znanych autorowi - zaznaczając jednakże, że problematyka ta jest także doskonale znana ocecnYlil ]la seminariulI1 przedstawicielom innych krajów z naszej c~ści Europy, jak np. W<;grom i Rumunom. W Polsce np. trudną etniczną sytuację niektórych terenów v.'ykorzy~tywali �323 w czasie II wojny światowej obaj okupanci Polski - zarówno Niemcy, jak i Sowieci, którzy szczuli przeciw sobie narodowości, a polityką masowych wysiedleń doprowadzali do zwiększenia poczucia wzajemnych krzywd. W ostatecznym wyniku powstawała sytuacja nie do naprawienia bez następnych przesiedleń i następnych krzywd; co gorsze, za winy społeczeństw musieliby płacić rachunki ich potomkowie. Jako klasyczny przykład takich sytuacji można przytoczyć także dzieje Tatarów krymskich, usuniętych z Krymu i rozsiedlonych po całym Związku Radzieckim - bez możliwości jakiegoś, choćby częściowego, odtworzenia swej ojczyzny. Ich ziemie zostały zajęte przez Rosjan i Ukraińców. Gdy dziś Tatarzy próbują powracać do swych dawnych siedzib, spotykają się z oporem ludzi, którzy mieszają już na Krymie od ponad 40 lat, tam się urodzili, tam mają na cmen~arzach groby swoich rodziców - i traktują wszelkie próby powrotu Tatarów jako zamach na swoje dobre prawa: wiadomo U:Ś, że na Krymie miejsca dla półmilionowej społeczności Tatarów i dla osadników rosyjsko-ukraińskich nie wystarczy. Podobny problem, na znacznie mniejszą skalę, ale również bolesny występuje i w Polsce, przy powrotach Łemków. Poruszono problem terenów lub miast mających znaczenie uczuciowe dla więcej niż jednej społeczności; na przykład: Lwowa i Wilna. Władanie tymi miastami przez jedną z zainteresow<:mych społeczności powoduje poczucie krzywdy u drugiej. Przed wojną Litwini uważali przyłączenie Wilna do Polski, mimo że zarówno Wilno, jak i wieś wileńska były zamieszkałe przez ludność etnicznie polską, za okupację - dziś reszta Polaków, którzy pozostali po wysiedleniach w Wilnie rr.ówi o Litwinach jako o okupantach. Trudno jest proponownć tu jakieś jedynie słuszne rozwiązanie - w każdym razie należy stwierdzić, że powojenne próby masowych przesiedleń nie zalatwiły sprawy zadrażnień między spolecznościami naszej części Europy. Również negatywnie odbiły si-: na rozwoju kultury naszych narodów, która naj bujniej kwitła właśnie na styku różnych kultur narodowych. Tak np. na cztery główne centra kulturowe w Polsce, dwa: Lwów i Wilno rozwinęły się właśnie na polskich kresach - na terenach wielokulturowych. Gdy mówimy o przyszłej zjednoczonej Europie, musimy jasrro powiedzieć, jaka to ma być Europa, czy związana tylko układami między mocarstwami, układami, które nie liczą się z krajami słabszymi, a które to kraje będą próbowały zerwać je przy pierwszej nadarzającej się okazji, a więc Europa niestabilna, w której tak państwa jak i narody nie będą czuły się pewnie, ozy też ma być oparta na zasadach kultury chrześcijańskiej i na zasadach prawa. Jeśli zaś 11.'1 tych ostatnich, to musimy zdecydować się na trudne rozwiąu:nia, niestety, nieraz zwi;;zane z subiektywnie odczuwanymi krzywdami pewnych społeczeństw, które teraz będą musiały płacić za decyzje powzięte przez ich ojców. Jeżeli przyjmiemy rządy prawa - to konsekwentnie: układ monachijski został przez międzynarodową społeczność uznany za nieważny od samego początku, jako powzięty przez mocarstwa bez zgody zainteresowanych, czyli Czechosłowacji -a zatem bezprClwny i moralnie niesłuszny. Na tej zasadzie zwrócono Czechoslowacji ziemie zabrane jej na podstawie tego układu. Ale w kons2kwencji, podobnie należy traktować układ Ribentrop-Mołotow, czy poniekąd sankcjonpjący go układ jałtański Roosevclt-Churchill-Stalin. Granice wyznaczone na mocy tych układów są nieważllc. I jeśli mowa o Europie prawa nie ma być tylko pustą deklaracją, ziemie zrabowane muszą powrócić do prawych właścicieli. Tylko taka decyzja umożliwi powrót przynajmniej części przesiedlonych do ich dawnych domostw (bo znaczna część niewcltpliwie będzie wolała pozost:Jć w nowych swych sicdzi- �324 bach), i bezpieczne w nich przebywanie. Naturalnie, prawdopodobnie doszłoby tu w szybkim czasie do przeprowadzenia korekt granicznych, ale już na zasadzie rokowań między wolnymi, zainteresowanymi społeczeństwami. Referat został przyjęty bardzo życzliwie - być może jednak dlatego, że na sali nie było przedstawicieli tych społeczności, które przy takim rozwiązaniu musiałyby oddać coś z terenów zrabowanych: Rosjan, Ukraińców, Litwinów ... Janusz POSWIĘCONA BADANIU Kamocki IV KONFERENCJA MNIEJSZOSCI NARODOWYCH W BEKt:CSABA (WĘGRY) 5-7.10.1990 Zorganizowana przez Węgierską Akademię Nauk, Węgierskie Towarzystwo Etnograficzne, Instytut Hungarystyki, Departament ds. Narodowości Ministerstwa Kultury i Nauki, Związek Muzeów Komitatu Bekes, otwarta została przez Andrasa Bertalana-ministra Kultury i Nauki Węgiel" referatem "Nowe przejawy węgierskiej polityki mniejszościowej. Starania rządu w celu wzmocnienia identyfikacji mniejszości narodowych zamieszkujących w Kotlinie Karpackiej". Z kolei referat wprowadzający wygłosił Istvan Balassa, prezes Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego. Następne obrady odbywały się w dwu sekcjach. W ciągu trzech dni wygłoszono ponad 120 referatów, niektóre nie ujęte w programie, w tym wiele bardzo słabych. Tym samym nie spełniono postulatów wysuniętych na poprzedniej konferencji w Bekascsaba w 1985 roku, by ograniczyć liczbę wystąpień i już przy zgłoszeniach wyeliminować teksty na niższym poziomie. Mankamentem było, jak i uprzednio, bardzo złe tłumaczenie z języka węgierskiego na niemiecki i angielski. Na język rosyjski w tym roku nie tłumaciono, chociaż kilkakrotnie obrady prowadzono w t.ym właśnie języku, a wśród zaproszonych przeważali Słowianie. Dodać należy, że referaty wygłoszone w językach: rosyjskim, ukraińskim, serbo-chorwackim, słowackim i czeskim tłumaczono jedynie na język węgierski przez co były niezrozumiałe dla uczest.ników konferencji z Europy Zachodniej. Tłumacze byli wprawdzie profesjonalistami-absolwentami anglistyki i germanistyki, ale nie znali terminologii etnograficznej. Właściwie jedynie dobrze przełumaczone teksty otrzymaliśmy w wykonaniu prof. J. Jecha z Czechosłowacji (etnografa i germanisty) czy dr K. Galla z Austrii. Kłopotliwe było też przenoszenie się z sekcji na sekcję przy obradach toczących się równolegle na różnych piętrach budynku. Z Polski w Konferencji Poświęconej Badaniom Mniejszości Narodowych w Bekescsabie uczestniczyły trzy osoby, wszystkie w grupie tematycznej pierwszej, Iden t.yfikacja i kultura ludowa w życiu narodowości: dr Ewa Sadowska (adiunkt w Instytucie Historii Architektury i Konserwacji Zabytków w Krakowie, zastępca sekretarza Generalnego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego), która wygłosiła referat ,,0 niemieckiej mniejszości narodowej w Polsce", dr Janusz Kamocki (emerytowany kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie), "Sytuacja i perspe1-;tywy ludności polskiej zamieszkującej na terenach okupowanych przez Litwę od 19;39 roku". Ci autorzy zapewnili sobie indywidualne węgierskie tłumaczenie całości tekstów przez etnografów, co znakomicie ułatwiło późniejszą dyskusję. �325 Jarosław Rokicki (z Instytutu Badań Polonijnych w Krakowie) "Rola folkloru europejskich państwach wielonarodowościowych" referat wygłoszony w języku angielskim. Z tematyką polską wiązały się referaty: E. Bodi z Węgier, o dwu [1111.\-nych polskich wsiach na Węgrzech, oraz w grupie tematycznej drugiej: Terminologia narodowo,~ci, mniejszości narodowej i etnicznej, H. Noskovej i J. Kadel'bkovej: "Identyfikacja narodowa a kultura ludowa w heterogenicznych społecznościach lokalnych", które to autorki przyznały istnienie mniejszości polskiej na Słowacji, L, Wachniny z ZSRR: "Wzajemne związki tradycji folklorystycznych społeczności lokalnych różnych narodowo", gdzie omówiono mniejszość narodową polską zamieszkałą na Ukrainie w okolicach Żytomierza i Winnicy. Uczestnicy obrad mieli okazję zwiedzić bardzo interesującą wystawę malarstwa na szkle w Munkacsy Mihaly Muzeum w Bekescsabie. I tu był akcent polski: 21 z prezentowanych obrazów pochodziło mianowicie z Jabłonki, ale tak przy podpisach jak i w wydanym w języku węgierskim katalogu wystawy jako miejsce pochodzenia przedmiotów podawano raz "Jabłonkę w Polsce", raz na Słowacji "Jablonka v. Al'va", Arva to po węgiersku Orawa. w Ewa Sadowska SESJA MIĘDZYNARODOWEGO KOMITETU MUZEOLOGOW DO BADAŃ NAD STROJAMI (ICOM COMIT:E;) CZERWIEC 1990 ROKU Wyniki zainteresowań odzieżą i strojami w różnych aspektach badawczych są przedmiotem corocznych sesji Międzynarodowego Komitetu Muzeologów dll Badań nad Strojami (ICOM Costume Comite). Odbywają się one kolejno bądź to w krajach europejskich, bądź innych kontynentów. Tak na przykład poczynając od 1991 roku miejsca obrad przewidziano najpierw w Madrycie, w rok potem w Quebec w Kanadzie, następnie w Kyoto w Japonii itd. Jest to doskonała okazja nie tylko do spotkania się badaczy z całego świata, wymiany poglądów i orientacji w aktualnej problematyce stanowiącej przedmiot rozważań, przede wszystkim na bazie zbiorów i materiałów muzealnych, ale także możliwości bezpośredniego ich poznania, metod dokumentacji, konserwacji, przechowywania, nadto specyfiki danego kraju, regionalnych form strojów, ich twórców, warsztatów produkcji itp. Tematem czerwcowych obrad w 1990 roku była moda XIX wieku. Odbywały się one w Budapeszcie, a ich główna organizatorka, Katalina F,Oldi-Dozsa, kuratorka zbiorów kostiumologicznych Muzeum Narodowego dołożyła wszelkich starań, aby w czasie niespełna tygodnia zaprezentować jak najwięcej realiów związanych z węgierskimi strojami i odzieżą. Oprócz więc posiedzeń z referatami, wzbogacanymi wspaniałymi przeźroczami i filmami, ilustrującymi zjawiska dotyczące odzieży w XIX wieżu różnych krajów i grup społecznych, było zwiedzanie wielu muzeów, wystaw, magazynów i zbiorów oraz wyjazdy w teren. Umożliwiały one poznanie historii kultury węgierskiej od najdawniejszych czasów po współczesność. Rozpoczynały je doskonale zachowane bezcenne zabytki królewskich insygniów z początku XI wieku, tj. z czasów króla Stefana (Swiętego) i jego żony Giselli, a obok nich wspaniały płaszcz koronacyjny z 1031 roku. Kontynuację tych bogactw i dorobek następnj'ch pokoleń prezentowała z kolei wystawa historii Węgier od czasów ich osiedlenia cię do 1849 roku. Węgrzy posiadają niezwykle bogate i cenne �326 zbiory i archiwa oraz publikacje dotyczące odzieży, strojów i ich zdobnictwa zarówno warstw elitarnych, jak ludowych. Warto przy tym podkreślić, że charakteryzują je swoiste elementy zdobnicze, jak różnego rodzaju szamerunki i wykończenia z futer i baraniego kożucha lub całkowite ich wykorzysta-nb w polączeniu niekiedy z suknem, a w kobiecych strojach historycz.nych stosowanie także różnego rodzaju wzorzystych adamaszków i jedwabi. Jest to również nadzwyczaj urozmaicona biżuteria, której niezliczone przykłady zaprezentowały: muzeum narodowe, rzemiosła artystycznego i etnograficznego' w Budapeszcie. To ostatnie z okazji wizyty gości umożliwiło nadto przegląd tekstyliów i strojów ludowych. Niejako przedłużeniem tej prezentacji było zwiedzanie wiejskiego muzeum w zachowanej in situ miejscowości HolIók6, leżącej w rejonie Paloc na północ od Budapesztu. Autentyczne tradycyjne domy, wnętrza mieszkalne, ich wystrój, warsztaty tkackie i ludzie w strojach oraz ich wyroby sprzedawane turystom i zwiedzającym są przykładem niebanalnych pamiątek regionalnych. To samo zauważa się w innych ośrodkach, jak np. w Hortobagy na obszarze Węgierskiej Puszty. czy w Tihany nad Balatonem, gdzie uczestnicy sesji byli goszczeni. Tutaj mieli możność poznania tradycyjnej kultury i strojów nie tylko pasterzy w interesującym miejscowym muzeum, w zagrodzie pasterskiej i rozległej okolicy oraz w przeciwstawnym pod względem naturalnym i gospodarczym środowisku na półwyspie dawnego Jeziora Błotnego. Uwieńczeniem tych atrakcji było zwiedzenie mUZtum i rzemieślniczego zakładu farbiarskiego druków na płótnie w miejscowości Papa, leżącej w zachodniej części Węgier. Tkaniny te używane są jeszcze dzisiaj przy sporządzaniu niektórych wiejskich strojów. W muzealnym punkcie sprzedaży można nabyć ich atrakcyjne przykłady wybrane z bogatego asortymentu produkcji. Bezpośrednie zetknięcie z autentykami węgierskiej kultu!'y i tradycji związanymi ze strojami i odzieżą oraz wielość referatów o urozmaiconej tematyce, wygłaszanych w czasie sesji (było ich około 30) jeszcze raz pozwoliło na uświadomienie, jak rozległa i w zasadzie niewyczerpana jest problematyka badawcza w tym względzie. Dotyczy ona nie tylko wytwórczości i sprzedaży, ale kontaktów międzyludzkich i wzajemnych oddziaływań, różnych form zdobnictwa, mody, stosunków społecznych i rodzaju gospodarki oraz tradycji i obyczajów panujących w różnych środowiskach i rzutujących na kształtowanie sposobu ubierania się i prezentacji własnej osobowości. Znikomym, choć edytorsko dobrze przygotowanym śladem tych rozważań jest niewielka książeczka z wybranymi referatami I, jaką \vydano w pół roku po sesji, stanowiąca trwały dokument, ważny zarówno dla dalszych badarl, jak dla dowodu niezastąpionych prac muzeologów i sensu istnienia ICOM Costume Comite. Barbara Bazielich LAUREACI NAGRODY I:v'I. OSKARA KOLBERGA W 1990 ROKU PROFESOR RODERYK LANGE W roku 1990 została przyznana nagroda im. Oskara Kolberga polskiemu etnografowi, prof. dr. hab. Roderykowi Langemu, mieszkającemu od 1967 roku n.a 1 Aspects of Mariliina Perkko. costume. The nineteenth century. Printed in Alfabox. Finland 1990. Ejd. �327 wyspie Jersey, wybitnemu ambasadorowi polskiej kultury ludowej poza granicami kraju. Roderyk Lange urodził się 5 października 1930 roku w Bydgoszczy., tutaj też ukończył szkoły i uzyskał świadectwo maturalne. Studia folklorystyczne i etnograficzne odbywał w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz w Uniwersytecie Wrocławskim. W roku 1965 uzyskał magisterium, a w roku 1975 stopień dektora. Był uczniem etnografów tej miary co prof. dr hab. Maria Znamierowska-Prtifferowa i prof. dr Józef Gajek. Kończy kursy kwalifikacyjne i studium tai:ca ludowego w Polsce oraz w 1949 roku specjalistyczne studia w zakresie a,"alizy tańca i notacji ruchu w Folkwang Hochschule w Essen. Równocześnie też pełni w latach 1954-1965 fukcję ki~rownika Działu Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu. W latach 1958-1967 uczestniczy w badaniach terenowych mających na celu gromadzenie dokumentacji polskiego folkloru muzycznego i tanecznego. Z tego okresu datują się pierwsze kontakty i początki współpracy z autorką tego opracowania. W latach 1965-1967 prowadzi w Univversytecie Mikołaja Kopernika wykłady z dziedziny etnologii tailca. Wykłada na studium tanecznym przy Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego. W całym tym okresie jest wykładowcą na licznych kursach organizowanych centralnie i przez ośrodki wojewódzkie, prowadzi seminaria oraz uczestniczy w innych formach szkolenia instruktorów i animatorów polskiej kultury ludowej. Prof. Roderyk Lange włożył wiele pracy w koordynowanie i ustawianie warsztr..tów badawczych nad folklorem tanecznym w kraju, a nade wszystko ma wielkie zasługi na polu wprowadzania i stosowania na nowo w Polsce kinetografii VI odniesieniu do tańca ludowego. Tym zagadnieniom Profesor poświęcił i poświęca nadal wide sił i c~asu szczególnie kształceniu i doskonaleniu łicznych kadr specjalistów, tak w kraju jak i poza jego granicami. Prof. R. Lange wyjeżdża w roku 1967 na stałe do Wielkiej Brytanii i osiedla siG ""rn z żoną Dianą Baddley-Lange na wyspie Jersey. Oboje pracując intensywnie naukowo, tworzą centrum badań nad tańcem i jego zapisem (Centre for Da:1Ce Studies). Do ośrodka tego przybywają liczni stypendyści z całego świata, zainteresowani badaniami nad tańcem oraz kinetografią. Przyjeżdżają też, zapraszani imiennie, etnografowie polscy, choreografowie i młodzi naukowcy (na przyklad z Poznania dr Zofia Kozłowiecka). Po zamieszkaniu w Wielkiej Brytanii Prof. R. Lange jest w latach 1937-1972 stałym wykładowcą w "Laban Art of Mouvement Centre" w Addlestone, a od roku 1971 prowadzi wykłady z antropologii tańca na Queen's University w Belfaście w Północnej Irlandii. W roku 1977 habilituje się u prof. dr. Tadeusza Sulimirskiego na Polskim Uniwersytecie w Londynie (PUNO). Tematem rozprawy habilitacyjnej był tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i przestrzeni. W roku 1979 zastaj mianowćmy profesorem etnografii na Polskim Uniwersytecie w Londynie, gdzie już od dwóch lat prowadził wykłady. Jest także wykładowcą etnologii w "Goldsmiths' College" w Uniwersytecie Londyńskim (od roku 1976) oraz kierownikiem "European Seminar for Kinetography Laba.n" w Paryżu (od roku 1980). Stale wykłada gościnnie na wielu uniwersytetach europejskich, także polskich, zwłaszcza na uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prowadzi intensywne badania etnograficzne w Indonezji, Melanezji i wśród Słowian Południowych. Uczestniczy w pracach wielu instytucji oraz organizacji naukowych i spe;cjalistycznych, na przykład "Royal Anthropological Institute" w Londynie, "Con- �328 sei! International de la Dance (UNESCO)" w Paryżu, "International Council of Kinetography Laban". Od roku 1986 jest vice-przewodnicz'lcym sekcji etnochoreologicznej ITCM. Od ponad trzydziestu lat jest członkiem Polskiego Towarzystv,a Ludoznawczego. Odzwierciedleniem tej tak owocnej pracy są bardzo liczne publikacje. Prof. R. Lange w całej swej działalności, zwłaszcza w ramach tak licznych wykładów, jak też w publikacjach, poświęca wiele uwagi i wkłada dużo serca w propagowanie polskiej kultury ludowej, a zwłaszcza polskiego folkloru tanecznego i muzycznego, ukazując jego bogactwo i wielowymiarowe wartości. Z ogromnym szacunkiem i wdzięcznością należy podkreślić nieprzerwane związki z krajem oraz wielki wkład w kształcenie i doskonalenie kadry instruktorskiej i specjalistycznej dla polskich uczelni i szkół artystycznych, a przede wszystkim dla amatorskiego ruchu fołklorystycznego. Te związki z krajem ojczystym mają niewątpliwe podłoże emocjona1r.e, zwłaszcza związki z Wielkopolską, a szczególnie Poznaniem, gdzie posiada wielu uczniów tworzących kadrę polskich kinetografów. Mimo, że mieszka na odległej od kraju wyspie Jersey, Prof. R. Lange, zarówno w działaności naukowej, jak też jako wykładowca na wielu uniwersytetach świata, zawsze deklaruje się jako polski etnograf. Twierdzi, że jego korzenie tkwią tak głęboko w polskiej kulturze ludowej, której poznaniu i umiłowaniu poświęcił swe życie, że obeonym jego posłannictwem stało się popularyzowanie tej kultury w kraju i świecie. Od wielu lat realizuje to posłannictwo osiągając tak widoczne rezultaty. O silnych i trwałych związkach z krajem świadczy także fakt rozmiłowania w pięknie polskiego folkloru, nieżyjącej już niestety, żony Diany. Dawała temu liczne dowody podczas pobytu w Polsce, jak też wobec goszczących na Jersey uczniów Profesora. Prof. R. Lange przyjeżdżał z wykładami do Poznania w latach 1981, 1988, 1989 i 1990 na zaproszenie Akademii Wychowania Fizycznego, a następnie Instytutu Etnologii i Instytutu Muzykologii DAM oraz Pałacu Kultury. Pierwszy przyjazd Profesora na zaproszenie AWF, zrealizowany dzięki staraniom dr Z. Kozłowieckiej, umożliwił wielu zainteresowanym osobom ukończenie kursu kinetografii, którą to wiedzę pogłębiają systematycznie. Następny pobyt Profesora w Polsce i dalsze, mimo znacznych i rozlicznych trudności, pokonywanych dzięki zintegrowanym staraniom uczelni i Pałacu Kultury, stworzyły zarówno studentom jak też animatorom kultury, a przede wszystkim polskim folklorystom, możliwości wysłuchania szeregu cennych wykładów z dziedziny folkloru tanecznego, teorii tańca i jego znaczenia w kulturze oraz z dziedziny kiil1etografii. Należy podkreślić, że Prezydent Miasta Poznania, w uznaniu zasług na polu kształcenia i doskonalenia kadr folklorystów i kinetografów, a także z uwagi na wieloletnie związki emocjOil1alne z miastem, wręczył Prof. R. Langemu w roku 1989 Odznakę Honorową Miasta Poznania. Wyróżnienie to zostało odebrane przez Profesora z dużym wzruszeniem i jako dalsze zobowiązanie jak powiedział wobec stolicy Wielkopolski, z którą pragnie związać wiele dalszych planów swej działalności. Biorąc pod uwagę całokształt działalności i osiągnięć Profesora na polu popularyzacji polskiej kultury ludowej poza granicami kraju, komisja Nagród im. Oskara Kolberga postanowiła przyznać mu to, jakże bardzo nobilitujące twórców, badaczy i animatorów kultury ludowej wyróźnienie. Nagroda ta, z powodu nieimożliwości uczestniczenia Profesora w głównych uroczystościach kolbereowskich �329 w Przysusze w czerwcu 199'J roku, została wręczona Profesorowi w dniu 7 listopada tegoż roku, podczas kolejnego pobytu (z wykładami) w Poznaniu. Okolicznościową uroczystość zorganizował dyrektor Pałacu Kultury mgr J. Szajek oraz kierowniczka Biura Oddziału Poznańskiego Stowarzyszenia Twórców Ludo\vych mgr A. Wojciechowska. W imieniu Komisji Nagród, nagrodę, medal pamiątkowy i dyplom wręczył członek Komisji i redaktor naczelny "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga" doc. dr hab. B. Linette. W uroczystości uczestniczyli także laureaci z Wielkopolski. Mirosława Bobrowska MAGISTER MIROSŁAWA BOBROWSKA Nagrodę i dyplom "W uznaniu zasług dla kultury ludowej" otrzymała m.in. znana i ceniona popularyzatorka folkloru z Poznania Mirosława B o b r o wska. Urodziła się 24 stycznia 1932 roku w Ostrówku w powiecie Pułtusk w rodzinie nauczycielskiej. Po II wojnie światowej rodzina osiadła w Poznaniu. M. Bobrowska uczęszczała tu do szkół. W latach 1951-55 studiowała ekonomię o specjalizacji pedagogicznej uzyskując tytuł magistra. Równocześnie studiowała etnografię. Ukończyła Studium F'olklorystyczne o specjalizacji tańca ludowego oraz kursy reżyserskie, co pozwoliło jej osiągnąć kwalifikacje w obranej przez siebie dziedzinie folkloru. Po ukończeniu w roku 1952 wyższego kursu techniczno-pedagogicznego dla nauczycieli szkół zawodowych objęła posadę kierownika zajęć pozalekcyjnych i nauczyciela przedmiotu w Technikum Odzieżowym im. Władysława Reymonta w Poznaniu, gdzie przez wiele lat prowadziła również szkolny zespół folklorystyczny. W 1954 roku powołano ją na stanowisko instruktora w Okręgowym Ośrodku Kształcenia i Doskonalenia Kadr Pedagogicznych przemianowanym później na Okręgowy Ośrodek Metodyczny, w którym kontynuowała pracę jako instruktor, a następnie od 1968 roku jako kierownik sekcji do spraw wychowania pozalekcyjnego i pozaszkolnego. Po zlikwidowaniu Ośrodka Metodycznego została powołana na stanowisko wizytatora metodyka przy Kuratorium Oświaty i Wychowania do spraw kultury dzieci i młodzieży szkolnej i na tym stanowisku pozostała, aż do przejścia na emeryturę w 1983 roku. Jej zainteresowania i działalno·ść pedagogiczna związane były głównie z zagadnieniem kultury dzieci i młodzieży szkolnej. Opracowywane przez nią programy o tej tematyce, były realizowane przy współpracy z wydziałami kultury i sztuki oraz z placówkami i instytucjami kulturalnymi w województwie poznańskim. W programach tych wiele uwagi poświęcała zagadnieniom regionalnym podkreślając znaczenie i potrzebę zachowania dziedzictwa kulturowego i kontynuowania zwyczajów i obrzędów ludowych we własnym środowisku. Równocześnie z nurtem pracy zawodowej udzielała się społecznie i współpracowała z instytucjami kulturalnymi w dziedzinie upowszechniania folkloru. F'ascynacja sztuką i twórczością ludową wyzwoliła w niej pasję działania. Miała też szczęście zetknąć się z wieloma wybitnymi etnografami, muzykologami i folklorystami, jak profesorowie: Eugeniusz F'rankowski, Józef Burszta, Roman Reinfuss, Marian Sobieski, Zygmunt Sitowski i inni. Im to właśnie - jak sama pod- �330 kreśla zawdzięcza wiedzę o kulturze ludowej i zamiłowanie do badań n<l\d folklorem. Wiele lat poświęciła zbieraniu materiałów i informacji na temat tańca ludd>wego w Wielkopolsce wykorzystując je dla celów dokumentacyjnych, upowszechnieniowych, a także szkoleniowych. Na podkreślenie zasługuje jej praca i osiągnięcia w dziedzinie kształcenia nauczycieli i kadry instruktorskiej - podnoszenia poziomu ich kwalifikacji artystycznych i twórczych na rzecz dzieci i młodzieży oraz amatorskich zespołów artystycznych. M. Bobrowska znana jest jako autorka wielu programów artystycznych prezentowanych przez dzieci i młodzież. Pisała scenariusze imprez, zajmowała się inscenizacją, reżyserią i choreografią. Od 1951 roku prowadziła zespół folklorystyczny przy szkole, w której pracowała a od 1953 "MiędzyszkoL'lY Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Wielkopolskiej" przy lVIOFP (Międzyszkolny Ośrodek Pracy Pozalekcyjnej w Poznaniu), który na ogólnopolskim festiwalu w Katowicach uzyskał I miejsce w kategorii zespołów pieśni i tańca. Praca jaką prowadziła z tym zespołem liczącym 300 osób, miała również charakter doświadczalny w dziedzinie adaptacji folkloru do potrzeb sceny. Z dośv,;iadczcó tych korzystali nauczyciele i instruktorzy prowadzący zespoły. Jej zaangażowanie, wiedzę i talent wykorzystywali organizatorzy wiel~~ich imprez artystycznych. Dla przykładu wymienić należy: - koncert w Poznaniu w 1957 roku z okazji Dni Kultury Vi wykonaniu zespołów międzyszkolnych woj. poznańskiego, w którego programie eksponowany był folklor wielkopolski, - szereg koncertów szkolnych w Pałacu Kultury w Poznaniu, w Operze i w Auli Uniwersyteckiej w Poznaniu, - koncert w 1966 roku z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego - w ramach Festiwalu Kulturalnego Wielkopolski, który uzyskał nagrodę miasta Poznania, p.t. "Skąd Nasz Ród", z udziałem 2200 wykonavJców, koncert w Warszawie z okazji KOil1gresu Pedagogicznego w 1974 roku, w latach 1974-75, 76 i 80 festiwale kultury młodzieży szkolnej w Kiełcach, p.t. "Barwami Polski Obraz Malowany", - koncerty z okazji odbywanej co dwa lata w Poznaniu imprezy "Biennale Sztuki dla Dziecka". M. Bobrowska opracowywała scenariusze i reżyserowała "Międzyszkolne Koncerty Muzyki Ludowej" odbywane w latach 1982, 84 i 86. Równocześnie z pracą zawodową związaną ze szkolnymi zespołami, obiektem jej zainteresowań i szerokiej współpracy stały się wiejskie grupy i zespoły folklorystyczne. Służyła pomocą zarówno w dziedzinie stwarzania i polepszania im warunków do pracy artystycznej, jak i w wyborze repertuaru. Cenne było jej doradztwo dotyczące poprawnego wykonawstwa, umiejętności przeniesienia elementów folkloru na scenę oraz samej prezentacji artystycznej grup i zespołów wiejskich. Współpraca z grupami i zespołami ludowymi dotyczyła głównie Wielkopolski, ale także wykraczała poza jej granice. Wkład jej pracy i troska o podnoszenie poziomu artystycznego zespołów na coraz wyższy poziom dawały pozytywne rezultaty. Dla przykładu: z przygotowanym przez M. Bobrowską programem artystycznym prezentowały się: �331 - zespół regionalny z Szamotuł na międzynarodowym festiwalu w Moskwie w 1977 roku, - "Biskupianie" na H Festiwalu Folklorystycznym w Płocku w 1970 roku, oraz z programem wesela biskupiallskiego na festiwalu folklorystycznym w Czechosłowacji w 1972 roku, na którym Zespół uzyskał I miejsce, w 1974 roku na Wielkopolskim Festiwalu Dożynkowym "Biskupianie" prezentowali w jej układzie scenariuszowym i reżyserskim "wyzwolimy wilk:'l", "Toś toki" z okolic Srody Wielkopolskiej na I Festiwalu Folklorystycznym w Płocku zostały reaktywowane jako zespół i zyskały wysoką ocenę za walory folklorystyczne. M. Bobrowska służyła również fachowym doradztwem i pomocą innym ze,;polom regionalnym, studenckim i działającym przy Cepelii. Programy jej autorstwa były również prezentowane w radiu i w telewizji. :vI. Bobrowska przekazywała swą wiedzę i doświadczenia biorąc udział w różnych formach kształcenia i doskonalenia kadry instruktorskiej jak: seminaria, studia oraz kursy kwalifikacyjne organizowane już od 1946 roku przez CPARA (Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego) przemianowaną później na COMUK (Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania Kultury) w Warszawie, Poznaniu, Lublinie, Łodżl, Krakowie i w innych miastach. Prowadziła warsztaty specjalistyczne na temat folkloru z młodzieżą przy okazji odbywających się imprez folklorystycznych. Eyła wykładowcą na kursach specjalistycznych dla instruktorów zespołów folklorystycznych organizowanych przez CPARA, Wydział Kultury i Kuratorium Oświaty i Wychowania w Poznaniu. Jako wykładowca i pedagog udzielała się równieź w takich formach kształcenia i doskonalenia kadry jak: - organizowar.e przez CPARA, później COMl.JK, seminaria i kursy kwalifikacyjne w Warszawie, Łodzi, Szczecinie, Wrocławiu, Krakowie, Gdańsku, Poznaniu z zakres\l choreografii i reżyserii oraz upowszechniania folkloru wielkopolskiego, - prelekcje wygłaszane z okazji takich imprez cyklicznych jak: "Biesiady Folklorystyczne" i "Forum Folklorystyczne" odbywanych w różnych miastach J~raju, prelekcje, referaty i komunikaty na konferencjach, między innymi komunikat na ogólnopclskiej konferencji nnukowej zorganizowanej przez WTK w Poznaniu w 1969 roku; referaty z okazji międzynarodowych festiwali w 1964 roku w Zakopanem i w 1969 roku w Zielonej Górze, cykl wykładów dla słuchaczy Uniwersytetu III Wieku przy UAM z dziedziny folkloru - jego ferm na scenie i miejsc3 w życiu kulturalnym. Była i do dziś jest konsultantem, a także członkiem rad artystycznych dla zespołów folklorystycznych w zakresie tańca ludowego. Funkcje takie pełniła (już od 1957 roku) w Wojewódzkim Domu Kultury, obecnie w Pałacu Kultury w Poznaniu, w spółdzielczości pracy, w CPLiA. Była członkiem rad artystycznych zespołów studenckich oraz zespołów wiejskich zrzeszonych w "Scenie Ludowej" 'Ił Krakowie. W 1965 roku została powołana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki na konsultanta i członka komisji artystycznej na festiwalach folklorystycznych. W 1987 roku na wniosek polskiej sekcji CrOFF (Conseil International de Organisations des Festivals de F'olklore) weszła w skład Rady Ekspertów udzielając się w komisjach oceniających programy folklorystyczne polskich zespo.Jów występujących poza granicami kraju. Jako ekspert polskiej sekcji CIOFF występowała na festiwalach w Turcji, Francji, we Włoszech. W 1977 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki powołało ją do grona wybitnych ekspertów, teoretyków i praktyków do prac nad programem społecznego i IJaństwo- �332 wego mecenatu nad folklorem i sztuką ludową. W efekcie prac nad tym programem powstał w 1979 roku raport p.t. "Analiza sytuacji sztuki ludowej i folkloru". M. Bobrowska publikowała również artykuły wchodzące w skład opracowań zbiorowych: komunikat naukowy na Ogólnopolskiej "Folklor w życiu współczesnym" Konferencji WTK w 1969 roku, opracowania, a stylizacja" Biuletyn COMUK w WaTs:~;twie "Autentyk, 1971 rok, "Kształcenie i doskonalenie kadry dla zespołów folklorystycznych" w: "Analiza sytuacji sztuki ludowej i folkloru" Warszawa 1971 (opracowanie powstało w wyniku pracy ekspertów), - artykuły opublikowane w 1970 roku w periodyku "Zycie Szkoły". Oprócz nagrody im. Oskara Kolberga będącej nie tylko wyróżnieniem wielkiej rangi ałe i bodźcem do dalszej pracy nad folklorem wielkopolskim M. Bobrowska otrzymała za całokształt swej działalności wiele odznaczez'1: - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski - Medal Komisji Edukacji Narodowej - Odznaka Honorowa Miasta Poznania i odznaka honorowa "Za zasługi w Rozwoju Województwa Poznańskiego" - Zasłużony Działacz Kultury - Medal Honorowy Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego M. Bobrowskiej przyznano równieź nagrody i dyplomy: - Nagrody Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty Wychowania - "Nagrody Postępu Pedagogicznego" - Grand Prix "Pro Sinfonika". Aleksandra WOjciecho'u'ska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eba5383e49db239c4df6034b8f7986e.pdf ce708ffcb4918eb2ef55ef5209178849 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2034 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1888 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.219-298 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 IV. RECENZJE L S. K o n, ss 2':'0. Riebi01wk i obszcziestwo, IzdCltielstwo "Nauka", Moskwa 1988, Praca r. S. Kona Dziecko i społeczeftstwo stanowi próbę analizy teoretyczno-metodologicznej i historiograficznej obecnego stanu "etnografii dzieciństwa". Autor wykazał wicIe staranności w precyzowaniu problemów badawczych, które powinny się znaleźć w centrum zainteresowania uczonych. Rozdział I poświęcony jest obrazowi dziecifJstwa w naukach historycznych. W badaniach nad dziecuJstwem autor wyodrębnia trzy grupy problemów: 1. Sytu,lcja dzieci w społcczeiJstwie, ich status socjalny, rodzaje działalności życiowej, stost.:nki z dorosłymi, instytucje, metody wychowania i inne. 2. Symbolicme obraz.v dziecka w kulturze i świadomości masowej. 3. Właściwa kultura dzieciństwa, wewnętrzny świat dziecka, dziecięce zainteresowania, folklor i inne. Mimo trudności ustalenia dokładnego czasu "odkrycia dzieciństwa", uczeni są zgodni, że w XVII i XVIII wieku pojawiło się wyraźne rozdzielenie świata dorosłych od świata dzieci. W średniowieczu nie było znaczącej granicy między obu tymi światami. Gdy tylko dziecko mogło się obyć bez swojej matki czy niańki zaliczane było do społeczeństwa dorosłych. Przełom w rozwoju etnografii dzieciństwa stanowią prace amerykańskiej uczonej Margaret Mead. Dla niej głównym przedmiotem badal'! był świat dzieciństwa. Prowadziła badania na Samoa, Bali, na NO'Nej Gwinei, podczas których 7.ajęła się systematycmymi badaniami rysunków i gier dzieci. Od lat trzydziestych do sześćdziesiątych etnografia wychowania wzbogaciła się o cały szereg monografii traktujących o plemionach polinezyjskich, zachodnioafrykarl,kich i melanezyjskich. Do tej pory istnieje ogromna dysproporcja w regionalno-geograficznym ujęciu wyników badawczych. Ludom Afryki, Oceanii i Indianom Ameryki Północnej poświęcono znacznie więcej badań niź plemionom Azji oraz Ameryki Południowej i Srodkowej. Są to głównie prace dotyczące życia jednego ludu. W historii badaó dzieciństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wyodrębniły się dwa stanowiska. Jedni autorzy rozpatrują normatywny obraz dziecka i sposób jego wychowania jako obiektywizację norm społecznych dorosłych, inni przeciwnie, upatrują w doświadczeniu dziecięcym klucz do zrozumienia społecznych zachow;:ul dorosłych. Mimo, źe posiadamy wiele informacji o dzieciach i dzieciilstwie, czerpanych z nauk humanistycznych, nie udało się do tej pory ich uogólnić i stworzyć zadowalającej teorii. Wiedza jak wiemy powstaje na styku wielu dyscyplin naukowych więc współcześni badacze zajmujący się etnografią dzieciństwa sięgają do prac psychologów, pedagogów i socjologów. Pogłębia się współpraca międzynarodowa. W Belgii powstalo międzynarodowe centrum histof)'CZl1ych bad,l1~ n:Jd rodziną, dzieciństwem, mężczyzną, kobietą, młodością, dojrza- �220 łością, starością od zamierzchłej przeszłości do czasów współczesnych. Etnografii cyklu życiowego poświęcony był III Kongres Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folklorystyki w Zurichu (1987 r.). Charakterystyczną cechą współczesnego etapu rozwoju nauk o człowieku. w tym poznania świata dzieciństwa, jest coraz bardziej wyraźne zrozumienie, że idzie nie tylko o obiekt wychowania, socjalizacji i innych wpływów zewnętrznych ale także o świadomy, aktywny podmiot działalności życiowej. Obok masowo stosowanych metod badawczych jak obserwacja i opis, niektórzy uczeni posługują się eksperymentem. L S. Kan uważa, że mimo metodologicznego rygoru, badania eksperymentalne nie uwzględniają ważniejszych determinant społecznych i kultu!"owych realnego procesu rozwoju. Przechodząc do omówienia współczesnych wyników badań nad dzieci!'lstwem z punldu widzenia etnografii autor dokoouje analizy kategorii i pojęć w naukach o człowieku i społeczeństwie. W rozdziale II wy jaśnia pojęcia cyklu życiowego, drogi życiowej, czasu życia (ang. life time, life span), stratyfikacji wiekowej i symbolizmu. Stwierdza, że nie wszystkie pojęcia są jednoznaczne, i że niezwykle trudno jest je klasyfikować. W kolejnym rozdziale przedstawiony został różnorodny, normatywny obraz człowieka i jego wpływ na sposoby socjalizacji dzieci wśród ludów świata. Prace nad tym zagadnieniem są jeszcze w stadium początkowym. Rodzaje potencjalnych źródeł pozyskiwania materiałów badawczych ujmuje autor w następującej klasyfikacji: 1. mitologia i teksty ludowe, 2. dane z ankiet socjologicznych, 3. wnioski z bezpośrednich obserwacji reprezentantów różnych ludów i kultur, 4. rezultaty testów psychologicznych i badań z zakresu psychologii emocji. Do kOtlca 1976 roku opublikowano zaledwie 10 prac zawierających analizę treści ludowych lub mitologicznych; jeszcze rzadziej uczeni w swych pracach zajmują się zbadaniem z'Ni",zku pomiędzy tymi zmiennymi a specyfiką doświadczenia dziecięcego. Wiele miejsca poświęcił Kon omówieniu problemów efektywności instytucji i metod wychowania. Sformułował pytania, które czekają na odpowiedż: jakie działania najlepiej przygotowują ludzi do nowej nieznanej przyszłości, w jaki sposób ludzie nauczeni działań w jednym środowisku mogą przygotować swoje dzieci do życia i pracy w środowisku innym, jakie warunki społeczne ułatwiają lub hamuj;ł proces przekazywania doświadczeń z pokolenia na pokolenie? Nie są to wszystkie pytania. Czwarty rozdział omawia złożone zagadnienia socjalizacji zróżnicowanej ze względu na płeć dziecka. Wyniki badań, jak stwierdza autor, zmuszają badacza do dużej ostrożności w próbie teoretycznych uogólnień danych o naturze płci, niezależnie od tego czy jesteśmy przekonani o determinantach biologicznych, czy też nie. W rozdziale ostatnim, poświęconym etnografii rodzicielstwa, autor rozważa takie problemy jak na przykład czy uznać rodzicielstwo za zjawisko tylko biologiczne, czy też za zjawisko socjokulturowe i biosocjologiczne, na czym polega specyfika funkcji ojcowskich i macierzyńskich, jaki wpływ mają rodzice na s(}cjologizację swych dzieci. W zakończeniu autor przypomina czytelnikowi cel jaki przyświecał m'l w przygotowywaniu tej pracy, a mianowicie, wywołanie u badaczy głębokiej refleksji nad złożonością problemów wychowawczych w podejmowaniu koniecZi!1ych badafl Na uwagę zasługuje bardzo obszerne bibliograficzne opracowanie tematu. Grażyna Leonowicz �221 Henryk Z i m o ń SVD. Monoteizm Jacka, Katowice 1989, ss. 291. pierwotny. Wydawnictwo Księgarnia św. Zagadnienia powstania religii i jej pierwotnych form były w drugiej połowie XIX wieku prżedmiotcm żywych dyskusji etnologów i religioznawców. Scierały się dwa kierunki: ewolucjonistyczny i młodszy od niego - kulturowohistoryczny; ten ostatni stanowił w znacznej mierze reakcję na uproszczony i słabo udokumentowany schemat ewolucjonizmu. Kieru:nek kulturowohistoryczny w etnologii i jego zastosowanie, zwłaszcza w badaniach nad pierwotnymi formami religii, rozpowszechnił jego współtwórca, ks. Wilhelm Schmidt SVD. Rozwijał on pogląd, znany zresztą już wcześniej, na istnienie u ludów pierwotnych wiary w Istotę Najwyższą. Prace Schmidta znane są głównie na obszarze języka niemieckiego, w Polsce były przyswajane przez niektórych autorów, ale jedynie w sposób wybiórczy. Ani teoria monoteizmu pierwotnego Schmidta, której poświęcił on swą niemal całą twórczość naukową, ani jej krytyka dotychczas nie doczekały się u nas systematycznego studium. Dopiero w roku 1989 ks. Henryk Zimoń SVD opublikował pracę pt. "Monteizm pierwotny, teoria Wilhelma Schmidta i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej". (Praca ta była poprzedzona skryptem autora, przeznaczonym raczej dla studentów). Książka składa się z dwu wyrażnie wyodrębniających się części. W pierwszej z nich, zatytułowanej "Teoria monoteizmu pierwotnego Wilhelma Schmidta", autor, opierając się na analizie twórczości naukowej Schmidta i innych autorów wiedeńskiej szkoły etnologicznej, stara się możliwie najpełniej przedstawić poglądy Schmidta dotyczące metody kulturowohistorycznej i teorii monoteizmu pierwotnego, w ich rozwoju i modyfikacji. W drugiej części pracy, poświęconej krytyce teorii monoteizmu pierwotnego w wiedeńskiej szkole etnologicznej, autor zmierza do ukazania w sposób syntetyczny zakresu i walorów merytorycznych krytyki przedstawicieli ośrodka wiedeńskiego, dotyczącej ogólnych zasad etnologii kulturowohistorycznej i tez teorii monoteizmu pierwotnego. Na podstawie zreferowanych w swej pracy poglądów Schmidta ks. Zimoń ustosunkowuje się do dorobku naukowego Schmidta w świetle współczesnych badań i określa jego miejsce w historii etnologii i religioznawstwa. Należy zaUlaczyć, że autor interesuje się problematyką teorii monoteizmu od dawna, czego wyrazem jest szereg opublikowanych przez niego w latach 19741982 artykułów. Praca Zimonia odznacza się rzadko spotykaną sumiennością. Autor opiera się na możliwie najdokładniejszym materiale naukowym. Warto tu przytoczyć, że na 291 stron składających się na całość książki, właściwa treść zajmuje 237, natomiast 43 - to bibliografia i indeksy. W tekście U1ajduje się 585 przypisów przynoszących wiele szczegółowych informacji i dokumentujących wypowiedzi autora. Wykaz źródeł obejmuje zarówno prace samego Schmidta (15 źródeł archiwalnych z archiwum Instytutu Anthropos, 33 książki, 82 artykuły, 14 recenzjO, jak i przedstawicieli wiedeńskiej szkoły etnologicznej (221 pozycjO, opracowania (108 pozycji) oraz literaturę pomocniczą (342 pozycje, w tym 31 Schmidta, nie zaliczone jednak przez autora do literatury podstawowej). Ta żmudna praca jest tym wartościowsza, że w okresie powojennym w Polsce kierunek kulturowohistoryczny,podobnie jak i w innych krajach socjalistycznych, ńie był preferowany prze'z władze i spośród polskich uczelni humanistycznych jedynie na KUL-u był rozwijany bez przeszkód, .zaś współczesna literatura obcOjęzyczna nie zawsze była łatwo dostępna. W konsekwencji większość etnologów �222 polskich ma braki w kształcerju, pliny. Książka Henryka Zimonia ważnej dla etnologa dziedzinie. braki w pełnej znajomości historii swej dyscypozwala na uzupełnienie naszej wiedzy w tak ./anusz Emmanuel T o d d, L'invention Editions Seuil, Paris 1990, ss. 538. de Z'Europe. "Collection l'Histoire Karnacki immediate", Emmanuel Todd jest, bez wątpienia, jedną z ciekawszych postaci współczesnych nauk społecznych we Francji. Prace Todd'a z pogranicza etnologii, socjologii, demografii i historii, przyjmowane są z dużym zainteresowaniem, a ich ',v")'daniom towarzyszą nie tylko j,ntelektualne polemiki fachowców ale si~gaj<;ce ~i:Hszych kręgów, telewizyjne debaty. W swojej ostatniej książce "Stworzenie Europy", Todd rozwija hipotez.ę przE'dstawioną we wcześniejszych pracach, zwłaszcza w "Trzeciej planecie", ..Dzieciństwie świata" i w .,Nowej Francji" l. Proponuje nowe i oryginalne spojrzenie na dzieje i obecny kształt starego kontynentu - poprzez strukturę rodzinną. To rodzina, zdaniem Todd'a zasadniczo determinuje społeczne, kulturowe i polityczne zachowanie. Kluczowym pojęciem jest dla autora "systeme familial". System rodzinny jest grupą wartości definiujących stosunki między członkami tej samej rodziny. Podstawowe wartości determinujące stosunki między rodzicami a dziećmi mog'1 być: typu liberalnego lub autorytatywnego. Wartości warunkujące stosunki mi!;dzy rodzeństwem są typu egalitarnego lub elitarnego. Kombinacja dwóch par w:ienn:;ch dychotomicznych zezwala na cztery możliwości typologiczne ł. 1. Nuklearna rodzina absolutna ("famille nucleaire absolue") jest rodzi~1!1yrn systemem, w którym stosunki międzypokoleniowe S'l typu liberalnego, a stosu:,ki między rodzeilstwem są typu elitarnego. Jest to rodzina dwu pokoleniowa (nuklearna), a jej charakter przejawia się poprzez silny indywidualizm jej członków oraz nierówny status dzieci; 2. Nuklearna rodzina egalitarna ("famille nucleaire egalitaire") jest systemem rodzlllnym zasadzonym na liberalnym typie stosunków rodzice i dzieci i na egalitarnym typie stosunków między braćmi; 3. Rodzina rodowa ("famille souche") charakteryzuje się autorytatywnymi stosunkami rodzice-dzieci i elitarnymi stosunkami między braćmi; 4. Rodzina wspólnotowa (,,famille communautaire"), to system rodziny ze stosunkami międzypokoleniowymi typu autorytatywnego i egalitaryzmem stosunków między d7iećmi. Lokalne tradycje dziedziczenia (techniki podziału dóbr rodz.iców między dzieci) stanowią dla autora najpewniejszy wskaźnik poziomu egalitaryzmu. Charakter wspólnoty gospodarcz.ej jest natomiast dokładnym wskaźnikiem autorytaryzmu. Typ 1 La Trolsleme Planete. Structures familla1es 1983; L'Enfance du monde. Structures famlllales "La Nouvelle France", Le Sellil, Paris 1988. I E. Todd, UlntJentton de l'Europe ... S. :19. et system{,. Ideologlques, Le SeulJ. et detJeloppement, Le SelllJ, Poris Pali!! 1984; �223 autorytatywny stosunków rodzice a dzieci pociąga za sobą międzypokoleniową współzależność, która umacnia się po dorośnięciu dzieci. Klasycznym przykładem jest tutaj rodzina trzypokoleniowa, w której rodzice i dzieci podlegają władzy patria,chy rodu. Typ liberalny stosunków międzypokoleniowych jest gwarantem szybkiej i całkowitej emancypacji dojrzałych dzieci. Ich małżerlstwo jest równoznaczne "f. założeniem nowych jednostek domowych ("unites domestiques")·. Jak wygląda cykl rozwoju jednostek domowych? W nuklearnej rodzinie absQlutnej dojrzałe dzieci zakładają własne, niezależne gospodarstwa. Dystrybucja rodzicielskiego majątku egzekwowana jest często przed śmiercią ojca, reszta poprzez testament. Stosowanie testamentu wyraża ignorację zasady równości. W nuklearnej rodzinie egalitarnej szybkie zakładanie nowych gospodarstw przez dorosłe dzieci jest odbiciem zasady liberalnej, rygorystyczny podział majątku świadczy o ważności zasady równo:ici. Wielopokoleniowość rodziny rodowej kryje autorytaty"my typ stosunków wewnątrzrodzinnych. Pośród dorosłych synów, najstarszy (lub najmłodszy, lub vlrybrany przez dziadków, czy też rodziców) żeni się i reprodukuje w obrębie starej wspólnoty gospodarczej. Reszta rodzeństwa zostaje na gospodarstwie wybierając hezżenność lub opuszcza dom zakładając nO'wą rodzinę, lub wybierając specyficzną karierę zawodowq (ksiądz, żołnierz ...). Pozostający na gospodarstwie syn dziedziczy ziemię i dom, zapewniając rodzinną ciągłość gospodarczej jednostce. Przekazanie ziemi i domu wybranemu synowi wskazuje na nierówność stosunk6w między dziećmi, bezżenność reszty pozostałych na gospodarstwie dzieci zdradza seksualny elitaryzm systemu. Wszyscy synowie rodziny wspólnotowej mogą zakładać nowe rodz.iny w obrębie starej wspóLnoty gospodarczej, podlegając jednocześnie autorytetowi ojca - patriarchy. Jego śmierć powoduje prędzej czy póżniej rozpad pra-rodziny i ekspansję z chwilą reprodukcji wnuków. Wielopokoleniowość rodziny wspólnotowej wyraża zasadę autorytaryzmu, a symetria dziedziczenia zdrad1.a głęboki egalitaryzm interpokoleniowy. Emmanuel Todd w "Stworzeniu Europy", stosując metodę kartograficzną, analizuje Europę regionów. Uprzywilejowanym terenem badań są dla autora środo''liska wiejskie. Rodzinne stosunki rodzin chłopskich są łatwe do uchwycenia poprzez materializujący je stosunek do ziemi. Po drugie, rodzinne systemy społeczeństw chłopskich, ukształtowane między rzymskim podbojem Europy, a okresem wielkich inwazji, wykal.ują dużą stabilność '. Antropologicl.ny cokół Europy składa się z cl.terech wyżej przedstawionych systemów rodzinnych. Upraszczając nieco wnioski Todda, centralnymi wartościami świata łaciilskiego są wolność i równość. Kultury społeczeństw germańskich grawitują wokół idei autorytaryzmu i nierówności. Wspólnota jest zasadniczym pojęciem dla Finów, części Portugalcl.yków i mieszkańców środkowych Włoch. Dewizą Anglik6w, Holendrów, Norwegów i Duńczyków jest "wolność i tylko wolność" l. Róż.nice pomiędzy systemami rodzinnymi oral. ich rozmieszczenie geograficzne były i są źródłem kulturowej dynamiki, konfliktów i postępu starego kontynentu. To właśnie systemy rodzinne ukształtowały lokalne mentalności, regionalne kultury. Rodzina i kryjące się za nią międzyludzkie stosunki oraz wybory podstawowych wartości, uwarunkowały ideologiczną, a przede wszystkim religijną ewolucję Europy. "Moja definicja historycznej wspólnoty europejskiej nie jest gospo• Tamte, s. :SO. • Tamte, s. 33-34. • Tamte, s. 44~. �224 darcza ale religijna. Chodzi o zrozumienie poprzez rozwój kulturowy. przemysłowy i ideologiczny, całości świata ukształtowanego wokół biegunowości katolicyzm-protestantyzm" a. Paradoksem jest, że odcinając się i podważając tezy Malxa Webera, Emmanuel Todd rozwija i wzbogaca weberowską myśl7• Dla Todd'a zarówno chrystianizacja i związana z nią alfabetyzacja Europy, jak parę wieków później reformacja i wynikające z protestantyzmu liberalizm, kapitalizm i społeczeństwo przemysłowe, są zwrotnymi punktami w dziejach kontynentu. Północ Europy (strefa rodziny rodowej) schrystianizowana przez Południe (strefa nuklearnej rodziny egalitarnej) między piątym, a jedenastym stuleciem, odrzuca przez protestantyzm kulturową hegemonię świata śródziemnomorskiego. Podział zachodniego chrześcijaństwa przez reformację sankcjonuje początek kulturowej dominacji Europy łacińskiej przez Północ. Współczesny kryzys rodziny rodowej, naturalnego nośnika religijności, w której samowładny ojciec rodu jest ziemskim, to jest społecznym, ucieleśnieniem Boga, tłumaczy według Todd'a dzisiejszą dechrystianizację Zachodu. Jej r€1:ultatem jest rozwój od końca XiVIII wieku (Francja) metod antykoncepcyjnych i postępująca denatalizacja Europy 8. Dechrystianizacja idzie też w parze z rozkwitem ideologii. Cztery główne -europejskie ideologie odpowiadają czterem systemom rodzinnym 8. Ideologia republikańska ("Liberte, Egalite, Fraternite") charakterystyczna jest dla regionów zdominowanych przez' nuklearną rodzinę, egalitaraą (na przykład basen paryski i Rewolucja Francuska). Antropologiczną opozycją dla powyższego systemu jest rodzina rodowa. W jej strefie odrzuca się hasła wolnościowe i równościowe, typowe są dlań systemy polityczne autorytarne, przekształcające się w warunkach ekstremalnych w totalitarne (nazizm). Regiony z przewagą nuklearnych rodzin absolutnych produkują indywidualistyczne ideologie liberalne (na przykład Anglia). Szczegółowy charakter rodziny wspólnotowej w cywilizacji Zachodu tłumaczy postawy antyhumanistyczne większości społeczeństw Europy i Ameryki Północnej. Komunistyczne enklawy Europy Zachodniej pokrywają się z regiOO1anJ.i,niekoniecznie uprzemysłowionymi ("komunizm bez robotników"), z l?rzewagą rodzin wspólnotowych, na przykład Środkowe Włochy. To właśnie te spośród społeczeństw słowiańskich, które zdominowane są przez rOdzinę wspólnotową (na przykład Serbowie, Rosjanie) rozwinęły i narzuciły sąsiadom ideologię komunistyCZną ~o. Emmanuel Todd kończy swoją najnowszą pracę rozważaniami nad kwestią imigracji H. Masowe pojawienie się w Europie robotników obcokrajowców zasadniczo zmieniło oblicze miejskich populacji końca tego wieku. "Nowi EuropejczyiCY" są produktami innych i obcych Europie systemów rodzinnych. "Obecność imigrantów odradza w Europie konflikt pomiędzy frapcuską, niemiecką a brytyjską koncepcją narodowości. Dla kontynentu,. którY próbuje określić wspólne obywatelstwo, zagadnienie to jest podstawowym. Od zdolności ludów europejskich do pokonania tysiącletnich różnic, bardziej antropologicznych, aniżeli politycznych, zależeć będzie kształt Europy, a być może jej rzeczywiste istnienie. Czy Europa bę• Tamże. s. 11. f Tamże, s. 125. • "Alfabetyzacja + dechrystianizacja 451. • Tamże, s. 193-200; 433-436. Tamże, s. 338-347. 11 Tamże, s. 493-498. 10 = regulacja urodzin (denetalizacja)", Tamże. s. 445- �225 dzie uniwersalistyczna? Czy będzie szanowała prawo do bycia innym? Czy też będzie etnocentryczną? Europejczycy nie mogą zdefiniować samych siebie bez wspólnego i zgodnego zdefiniowania "Obcych" 11. Wydana w maju 1990 roku książka Emmanuela Todd'a jest rezultatem siedmioletnich analiz danych statystycznych pochodzących ze wszystkich regionów Europy Zachodniej. Podkreślić należy, że Todd ogranicza swoje badanie do Europy protestanckiej, katolicko-protestanckiej i katolickiej, pomijając społeczności Europy prawosławnej oraz muzułmańskich regionów bałkańskich. Brak wiarygodnych danych z okresu po drugiej wojnie światowej ze Wschodnich Niemiec, Polski, trzech republik bałtyckich oraz Czechosłowacji i Węgier, nie pozwolił autorowi na rozszerzenie studium o tę część kontynentu. Pomimo tego lektura pracy Emmanuela Todd'a jest ważna dla czytelnika polskiego, zainteresowanego obecnym stanem nauk społecznych we Francji. Smiałość i oryginalność tez autora oraz jego precyzyjny i sugestywny język sprawiają, że lektura "Stworzenia Europy" może być pasjonującą przygodą intelektualną. Jędrzej Piotr C h m i e l e w s k i, Kultura kowe, Warszawa 1988, ss. 407. ewolucja, Państwowe Kośmicki Wydawnictwo Nau- Ewolucjonizm kulturowy był bez wątpienia przełomowym kierunkiem w historii nauki o kulturze. Wiele problemów poruszanych przez ewolucjonistów nie straciło na ważności, a ewolucjonistyczny dorobek w postaci różnych metod poznawania świata człowieka oraz pewnego zasobu pojęć ciągle na nowo definiowanych, jest stale obecny w naukowej refleksji nad kulturą, Trwałe zainteresowanie problematyką dynamiki kultury, przyczynami i mechanizmami jej rozwoju swój pełny wyraz znalazło we współczesnych koncepcjach ewolucjonistycznych w neoewolucjonizmie. Ilustracją ciągłości myślenia o kulturze w kategoriach ewolucjonistycznych jest książka Piotra Chmielewskiego "Kultura i ewolucja" ukazująca historię idei ewolucji a zarazem dzieje antropologii kulturowej i kształtowanie się antropologicznego modelu nauki o kulturze. Praca ta jest bardzo rzetelną monografią ewolucjonizmu kulturowego. Czytelnik uzyskuje dzięki niej pełny obraz omawianego kierunku. Proponowana przez Chmielewskiego próba ponownego krytycznego odczytania koncepcji klasycznego i współczesnego ewolucjonizmu kulturowego jest z wielu względów godna zainteresowania. Przyjęcie ewolucjonistycznej perspektywy w badaniach kultury pociąga za sobą określone konsekwencje teoretyczne. Przejawiają się one między innymi w sposobie definiowania kultury, w sposobie jej rozumienia. Książka Chmielewskiego umożliwia nam przedstawienie konsekwencji teoretycznych, wynikających z przyjmowania ewolucyjnego paradygmatu w badaniu kultury, oraz udzielenie odpowiedzi na pytanie o sensowność takiego podejścia do kultury. Główny przedmiot zainteresowań Chmielewskiego stanowią współczesne teorie ewolucjonistyczne powstałe na gruncie antropologii kulturowej, uznanej przez autora za "żródło koncepcji ewolucjonizmu współczesnego" (s. 9). Analizując teorie " Tamże, S. 498. 15 Lud t. LXXIV �226 antropologii kulturowej autor jest niejako zmuszony do z\VT6cenia szczególnej u'':;ógi na pojawiające się w nich koncepcje kultury, kt6ra jest głównym przedmiotem badania tej dziedziny nauki o człowieku. Pole badawcze antropologii kulturo',vcj, według Chmielewskiego, to szeroko rozumiana kultura ludzka: "Kultura jest wszystkim tym, czego człowiek uczy się jako członek społeczeństwa. Widziana w szerszej perspektywie - kultura odnosi się do gł6wnych behawioralnych charakterystyk ludzkiego gatunku" (s. 14). Antropologia kulturowa jest więc tutaj traktowana jako uniwersalna, globalna nauka o sferze ponadorganicznej" (...) obejmuje ona wszystkie antropologie z wyjątkiem tych, które w sposób bardziej bezpośredni zainteresowane są ludzką biologią i wzajemnym oddziaływaniem czynnik6w biologicznych i kulturowych" (s. 13). Swoje podejście badawcze Chmielewski określa mianem "kontekstowego ujmowania teorii", które "winno możliwie jak najpelrJej charakteryzować warunki doprowadzające do powstania danej teorii, zdawać sprawę z założeń, jakie tkwią u jej podstaw" (s. 10). Prowadzone przez autora analizy teorii zmierzają do ujawnienia ich specyfiki i struktury, czyli podstawowych zalożeń, kategorii i preferowanych na ich gruncie metod badawczych. Tak więc analiza poszczeg6lnych koncepcji odbywa się na dwóch płaszczyznach: teoretycznej (ujawnia się tutaj przesłanki światopoglądowe, założenia dotyczące pojmowania kultury i ewolucji) i metodologicznej (przedstawienie procedur badawczych). Chmielewskiego interesuje wzajemne oddziaływanie aspektów teoretycznego i metodologicznego danej teorii. Analizę neoewolucjonizmu Chmielewski poprzedza rozważaniami nad ewolucjo.nizmem klasycznym i kierunkami powstałymi jako jego negacja tj. dyfuzjonizmem, funkcjonalizmem, koncepcjami Boasa i jego uczni6w. Autor uzasadnia taki układ swojej pracy pojawiającymi się w ewolucjonizmie dwudziestowiecznymi zapożyczeniami z teorii poprzedzających go i mu współczesnych. Wydaje się godnym podkreślenia twierdzenie Chmielewskiego, że odrodzenie ewolucyjnego podejścia do kultury, wynikające z chęci opisywania zjawisk kul~ turowych poprzez jak najogólniejsze prawidłowości, "stanowi konieczność rozwojową antropologii kulturowej" (s. 303). Neoewolucjonizm podejmował kolejną próbę teoretycznego opracowania problematyki dynamiki kultury, szukał regularności i praw, przyczyn i mechanizmów oraz mierników rozwoju. Podobnie jak ewolucjoniści klasyczni, neoewolucjoniści skoncentrowali się na ciągłych i progresywnych zmianach kultury. Za główne źródło zmian uznawali przyczyny egzoger,ne uwzględniając jednak istnienie czynników wewnętrznych. Kierunek rozwoju kultury interpretowali odmiennie, nie miał on dla nich charakteru jednoznacznie j'?dnoliniowego. Klasyczny ewolucjonizm charakteryzowany jest w omawianej pracy jako kierunek wewnętrznie zróżnicowany, zasadniczo odmienny od ewolucjonizmu bicIa':' gicznego. Chmielewski dokonuje analizy teorii H. Spencera, E. B. Tylora, L. H. Morgana, wskazując na istotne różnice między koncepcjami Spencera i pozostałych dwóch autorów. Spencer "patrzył na społeczeństwo i jego historię przez pryzmat swego systemu filozoficznego. Ewolucja społ2czna jest jedynie aspektem ewol:j~ji uniwersum, jest przejawem koniecznego roz'Nojll natury. Z kolei Tylor i l\;lo,g:m postrzegali ewolucję przez pryzmat swoiście pojmowanej historii kultury" (s. H2). Ewolucjonizm klasyczny, według Chmielewskiego, proponował model ewolucji jcdnoliniowej, przedmiotem jego zainteresowania było raczej podobieństwo kultur (ich jednorodność) niż ich zróżnicowanie. Warto tutaj zwrócić u\',.'agę na istotns wkład ewolucjonizmu klasycznego do myślenia o autonomii kuH:lry. Przeczucie odrębności tej sfery ujawniło się przede wszystkim w teorii "przeżylków" i y: k:)fJ- �cepcji tradycji Tylora. Dostrzeżenie trwałości pewnych elementów kultury, zauv.ażenie niezależności tradycji od praw rozwoju oraz jej wpływ na człowieka wskclzywało wyraźnie na pewną autonomię istnienia kultury. Koncepcja autonomii zostab rozwinięta w teorii L. A. White'a, prekursora współczesnego ewolucjonizmu. Postulował on traktowanie kultury jako zjawiska sui generis (postulat ten był raczej metodologiczny niż ontologiczny) oraz powołanie "kulturologii" jako wk",,:i·· wej nauki o kulturze. Autor podejmuje interpretację szkół powstałych jako reakcja na ewolucjonizm klasyczny, poszukując w nich problemów związanych z ewolucją, które WSk;lzują na kontynuację myślenia o rzeczywistości w kategoriach zmiany i rozwoju. "Twierdzimy, że różne antyewolucjonistyczne teorie zmienności kulturowej zawierały (i zawierają) wiele elementów charakterystycznych dla myślenia ewolucjonistycznego i że dychotomiczny podział tradycji myśli antropologicznej jest daleko idącym uproszczeniem. Co więcej uprawianie antropologii w tej konwencji przyczynia się do jej segmentacji, z jednej strony, i utrwala teoretyczne podziały, tworząc wrażenie niemożliwości ich przezwyciężenia, z drugiej. Tym samym pomijane są i eliminowane istotne problemy rozwoju kulturowego, a zatem istotne problemy antropologii czy socjologii" (s. 235). Odrzucenie założeń teoretycznych i. metodologicznych ewolucjonizrtlU przez teorie określane jako antyewolucjonistyczne nie oznacza jeszcze, jak zauważa autor, negacji faktu ewolucji, lecz rezygnację z jego teoretycznego opracowania. Taką właśnie teorią był, według Chmielewskiego, funkcjonalizm określMY mianem koncepcji aewolucjonistycznej. Specyfika aewolucjonistycznego podejścia funkcjonalistów polegała ,,(...) na innym rozłożeniu akcentów w badaniach problematyki zmiany i porządku społecznego" (s. 260), na odrzuceniu ewolucyjnej metody, badaniu zjawisk w ich synchronicznym aspekcie, zwróceniu uwagi na problematykę porządku. Dostrzegając przemiany zachodzące w społeczeństwach pierwotnych fun!<"cjonaliści poszukiwali metody badania zmienności. "Zmieniający się gwałtmvnie, pełen konfliktów świat, ujmowany wycinkowo w teoriach funkcjonalnych, powinien znaleźć swe odzwierciedlenie w ogólnej koncepcji rozwoju. Stąd. w obrębie podejścia funkcjonalnego pojawiały się coraz częściej próby poszukiwania po" wszechnik6w ewolucyjnych, instytucjonalnych zmian na poziomie makrospołecznym itp." (s. 262). Za teorie antyewolucjonistyczne sensu stricto Chmielewski uw;,ża te, kt6re (jak na przykład dyfuzjonizm) próbują wyjaśnić problem rozwoju w oparciu o nową teorię, przy użyciu innych metod badawczych. Dyfuzjoniści kładli nacisk na problematykę różnorodności, odmienności kultur. Przyczyn rozwoju i zróżnicowania kultur ponukiwali w czynnikach wobec niej zewnętrznych (dyfuzja cech i mieszanie się kultur). Na podstawie przeprowadzonych bada!'1 Chmielewski stwierdza, że odmienność języków jest główną przyczyną sprzeczności teoretycznych pomil;dzy ant y- i aewolucjonizmem a ewolucjonizmem. Sprzeczność ta jest według niego raczej pozorna, a analiza pojęć wewnętrznej treści teorii ujawnia ich komplementarność. W kontekście problematyki ewolucyjnej autor "Kultury i ewolucji" interpretuje również teorię F. Boasa i koncepcje jego uczniów. Opisywanie tego nurtu antropologii k,-,lturowej i jego stosunku do problematyki ewolucji wykracza poza ramy tej pracy, należy jednak zauważyć, że miał on duże znaczeni:? dla rozwoju współczesnego ewolucjonizmu. Kontynuując rozważania nad pracą Chmielewskiego przeanalizujmy ogólne założenia \vspólezesnego ewolucjonizmu zwracając uwagę na proponowane przez tę teoril; rozwinif;ci("' i uóo:Jwualenie klasycznej koncepcji ewoh:cjj kultury. Kon- �228 cepcja ewolucji uniwersalnej L. A. White'a i koncepcja ewolucji wieloliniowej J. H. Stewarda zostały uznane przez ich kontynuatorów za komplementarne. Według M. Sahlins'a i E. Service'a, mówiąc o procesie ewolucji, należy uwzględnić jego dwuaspektowość. Proces rozwoju ma wymiar konkretny (ewolucja adaptacyjna) i ogólny. Ewolucja konkretna odnosi się do zmian kultury (a raczej systemu społeczno-kulturowego), które wynikają z oddziaływania środowiska. Kultura jest traktowana tutaj instrumentalnie, jest narzędziem, ciągle udoskonalającym się. umożliwiającym coraz to lepsze wykorzystanie potencjału energetycznego. Kultura to system adaptatywny, jego rozwój jest skutkiem adaptacji do środowiska naturalnego oraz kontaktów między kulturami. (Zmiany wynikające z kontaktów międzykulturowych mogą być przyrównane do zmian, które są rezultatem "współzawodnictwa" międzygatunkowego w świecie organicznym). Taka interpretacja ewolucji kultury jest, jak słusZlllie zauważa Chmielewski, zupełnie nieuzasadniona, jest ona wynikiem nadużywania biologicznego modelu doboru naturalnego. Wyjaśnienie specyfiki świata ponadorganicznego w terminach i przy pomocy praw objaśniających sferę organiczną jest niedopuszczalne ze względu na różny poziom ontyczny tych sfer, a co się z tym wiąże ich odrębną dynamikę i właściwości. Kultura nie może być redukowana do świata organicznego. Chmielewski uważa także, że termin ewolucja opisuje tylko te zmiany, które mają charakter postęp()wy, są ukierunkowane na coraz to większy wzrost stopnia złożoności systemu. Zmianie ewolucyjnej na poziomie ewolucji konkretnej według współczesnych ewolucjonistów nie można przypisać cech immanentności i nieuchronności. Wprowadzając prawo "dominacji kulturowej" (każda zmiana ewolucyjna systemu może być udaremniona przez inny, silniejszy i bardziej rozwinięty system kulturowy), neoewolucjoniści próbują uwolnić swoją teorię od zarzutów stawianych ich poprzednikom. Na gruncie omawianych tutaj koncepcji kultura jest rozumiana bardzo szeroko (ewolucjoniści często posługują się terminem "system społeczno-kulturowy"), obejmuje ona zarówno kulturę w jej wąskim rozumieniu oraz cywilizację i sferę społeczną. "W perspektywie ewolucji konkretnej kultura traktowana jest jako otwarty adaptatywny system, ale zarazem jest ona zintegrowaną całością. organizacją technologii, struktury społecznej i filozofii (...)" (s. 392). Upatrując w technologii i innych podsystemach kultury mechanizmów zmiany rozwojowej ewolucjoniści wskazują więc na wewnętrzne mechanizmy dynamiki kulturowej. Teorię ewolucji ogólnej można traktować jako uogólnienie koncepcji ewolucji konkretnej. Ewolucja ogólna odnosi się do procesów rozwojowych kultury w ogóle, a nie poszczcgó1nych kultur, "to następstwo stadiów rozwoju czy poziomów integracji, to ewolucy jna perspektywa, w której lokalna różnorodność zostaje podporządkowana ogólniejszym wzorom denotującym postęp (...)" (s. 389). Badacze ewolucji ogólnej zmierzają więc do ustalenia schematów powszechnego rozwoju. poprzez wyodrębnienie jego kolejnych stadiów i pewnej regularności w ich pojawianiu się. Nie jest istotna tutaj historyczna ciągłość pojawiania się kolejnych poziomów. gdyż mogą one być wyodrębniane w kulturach nie powiązanych ze sobą (zasada "lokalnego braku ciągłości postępu" E. R. Service'a). Dla rozważań nad ogólną zmianą rozwojową ważny jest jej kierunek - wzrastająca złożoność systemu kulturowego objawiająca się między innymi w skomplikowaniu struktury społecznej i jej stop.rliu integracji. Głównym miernikiem postępu w omawianych koncepcjach jest (tak jak u White'a) ilość ujarzmionej przez system energii. Wzrostowi energii wykorzystywanej przez system kulturowy towarzyszą przekształcenia wzajemnie powiązanych zmiennych takich jak: technika, organizacja, stopień integracji, ideolo- �229 gia, zdolności komunikacyjne (ilość przekazywanej informacji). Jak słuswie zauważa Chmielewski, "postęp ewolucyjny staje się więc konstruktem wielowymiarowym, charakteryzującym się wzajemn:>'m uwarunkowaniem wyodrębnionych zmiennych" (s. 396). Warto również zwrócić uwagę na materializm kulturowy współczesnego ewolucjonizmu, na poszukiwanie determinant rozwoju systemu kulturowego wśród "zmiennych techniczno-ekonomicznych" oraz "techniczno-środowiskowych" (s. 404). Według Szackiego ewolucjonizm klasyczny był antyhistoryzmem i orientacją naturalistyczną. Te same zarzuty, jak twierdzi Chmielewski, mogą być postawione wobec współczesnego ewolucjonizmu. Czy jednak są to jedyne zastrzeżenia, jakie mogą się pojawić przy analizowaniu koncepcji neoewolucjonistycznych? Wydaje się, że nie. Dostrzega to również Chmielewski, zwracając uwagę na preferowanie materialnych determinant w wyjaśnianiu rozwoju kultury. Chmielewski w swojej pracy nie formułuje własnej koncepcji kultury przyjmując jej antropologiczne rozumienie. Takie podejście znacznie ogranicza wartości poznawcze przeprowadzonej analizy. Antropologiczne, szerokie rozumienie kultury unieważnia zarzuty, które można by postawić współczesnemu ewolucjonizmowi przy odmiennym jej pojmowaniu. Koncepcja kulturoznawcza, oferująca węższe podejście do kultury, określa tę sferę bytu ponadorganicznego jako strukturalną, aksjosemiotyczną (konstytuowaną przez relacje między wartościami i znakami), względnie autonomiczną. Perspektywa kulturoznawcza odróżnia kulturę od sfery cywilizacyjnej i społecznej. Odnosząc założenia ne<lewolucjonizmu do tak definiowanej kultury dostrzec można dodatkowe wątpliwości, jakie budzi ewolucjonistyczna teoria kultury. Pojawiające się zastrzeżenia to przede wszystkim: 1. instrumentalne traktowanie kultury; kultura nie wydaje się być ciągle udoskonalającym się narzędziem adaptacji człowieka do środowiska; 2. kultura jest sferą charakteryzującą się specyficzną, sobie właściwą dynamiką; jej rozwój, zmiany należałoby wyjaśniać w kategoriach właściwych tej sferze oraz poszukiwać głównych przyczyn i mechanizmów jej ewolucji w samej kulturze a nie tylko w jej heteronomiach (cywilizacji, społeczeństwie, środowisku naturalnym); 3. rozwój kultury, jej zmienność nie ulega wątpliwości; jednakże przypisywanie rozwojowi kultury cech kumulatywności, charakterystyczne dla ewolucjonizmu, nie jest uzasadnione; 4. wątpliwa także wydaje się być możliwość mierzenia, określania stopll1ia rozwoju kultury i to nie tylko przez proponowane przez ewolucjonistów kryterium energetyczne. Renata Tańczuk Wenancjusz P a n e k, Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, ss. 238. potrzeb Na rynku księgarskim pojawiła się książka W. Panka Twórczość ludowa jako przejaw psychicznych potrzeb CZłowieka. Autor stawia sobie za cel charakterystykę osobowości twórców ludowych oraz psychologicZll1ą analizę wytworów ich twórczości wraz z całym procesem tworzenia, na tle ich środowiska. Praca Panka oparta jest nie tylko, na bogatej literaturze przedmiotu (etnograficznej, psycholo- �230 gicznej, filozoficznej, literaturoznawczej, filozoficznej oraz estetycznej - w sumie :316 pozycji bibliograficznych), ale również na szeroko zakrojonych badaniach ten~f'cwych. Autor przeprowadził badania ze lag-osobową grupą twórców ludowych, zamieszkujących szeroko rozumiany region białostocki, obejmujący swym zasięgiem trz.y województwa: białostockie, łomżyńskie i suwalskie. Książka składa się z czter2c;h części. Pierwsza część, "V której autor przedstawia "problemy teoretyczno-metoJologiczne", nie wnosi nic nowego do teorii sztuki ludowej. Znajdujemy w niej znane teorie sztuki ludowej: J. Grabowskiego, K. Piwockiego, T. Kuczyńskiej, A. Jackowskiego, C. Zielińskiej. Autor przytacza dyskusje toczące się wokół definicji sztuki ludowej i zastanawia się nad jej współczesnym rozumieniem. Sam jednakże opowiada się za klasyczną już definicją K. Piwockiego. W tej części pracy dokonuje także W. Panek przeglądu stanowisk dotYCZi1cych problemu "sztuka ludO\va-sztuka narodowa". Porównuje stanowiska C. K. Norwida, Sto Witkiewicza, Sto Wyspiańskiego oraz St. Bystronia i A. Kłoskowskiej. Dyskutowane są również różne rozumienia pojęcia "tradycji", przy czym W. Panek opowiada się za selektywną definicją J. Burszty. Taki wybór definicji nie łączy się w spójną całość z jego rozumieniem stylu ludowego, który nie powinien ulegać przeobrażeniom, a twórca ludowy winien odpowiadać stereotypowi dawnego twórcy ludowego. Zdecydowanie ciekawsze i naukowo poznawcze są pozostałe trzy części pracy. I tak w drugiej części W. Panek dokonuje zestawień statystycznych grupy respondentów ze względu na: wiek, płeć, rodzaj twórczości, wykształcenie, zawód, sytuację materialną, sposób spędzania wolnego czasu, system wartości, aktywność twórczą i postrzeganie samego siebie. I tak na przykład na sześćdziesięciu przebadanych mężczyzn przypada aż 12 różnych rodzajów twórczości, z czego aż siedemnastu (co stanowi 28,330/0) to rzeźbiarze i tyluż samo garncarzy. Wśród kobiet reprezentowanych jest 13 dziedzin twórczości, z czego 64 kobiety to tkaczki, co stanowi 71,13%. Z analizy badanych respondentów pod względem ich wieku wynika, że najliczniej reprezentowana jest grupa pomiędzy 51 a 60 rokiem życia (31,67%) a zaraz za nią znajduje się przedział wiekowy pomiędzy 60 a 70 rokiem życia (24,330/0). Wśród kobiet najliczniej reprezentowana jest grupa w przedziale wiekowym 36-50 (33,33%) a następnie w przedziale 60-70 (24,44%). Badając omawianą grupę twórców ludowych pod względem wykształcenia wyraźnie można zaobserwować przewagę, jaką, zaróWll10 u kobiet jak i mężczyzn, posiada wykształcenie podstawowe. Drugie miejsce u mężczyzn zajmuje wykształcenie średnie, li kobiet natomiast niepełne podstawowe. Autor zestawił również zawody wykonywane przez twórców ludowych. Zdecydowana większość respondentów to rolnicy i twórcy ludowi, pochodzący z wielodzietnych i wielopokoleniowych rodzm. Oceniając sytuację materiaLną oraz sposoby spędzania wolnego czasu Autor konkluduje, że zdecydowana większość twórców ludowych spędza wolny czas przed telewizorem oglądając filmy oraz słuchając radia i czytając gazety. Twórcy ludowi Białostocczyzny interesują się również sztuką profesjonalną, znają wiele nazwisk twórców z pokrewnych sobie dziedzin. Niestety W. Panek nie podaje tych nazwisk oraz nie zastanawia się nad ewentualnym wpływem sztuki profesjonalnej na sztukę twórców ludowych Białostocczyzny. Autor poddał badaniu także system wartości twórców ludowych. Z analizy zebranych materiałów wynika, że twórcy ludowi cenią sobie najbardziej zdrowie, na drugim miejscu znalazła się rodzina, następnie praca i szacunek. Kolejne miejsca zajęła miłość, przyjaźń i pieniądze. W. Panek analizuje też aktywność twórczą. Artyści ludowi w wiekszości �231 swoje umicjc;tności zawdzięczają najbliższej rodzinie (aż 54,670/0 badanych). Kolejne grupy tworzą: samoucy (23,33%), oraz twórcy, którzy sztuki tworzenia nauczyli się od innych twórców ludowych. Następnie Autor podejmuje rozważania nad procesem twórczym i nad istotą samego dzieła sztuki. Stara się wykazać, że zarówno proces twórczy jak i dzieło sztuki są niezwykle istotne dla twórczości ludowej. Zastanawia się również jacy są twórcy ludowi i jak sami siebie postrzegają. W zdecydowanej większości nie wyróżniają się od swego środowiska "innością", tylko 19 twórców spośród 150 mo\'!i o samotności. Badani przede wszystkim eksponują pogodność usposobienia co według autora uwidacznia się w ich pracach. Uważają siebie za ludzi opanowanych, spokojnych, wesołych, ale są też wśród nich osoby wybuchowe i nerwowe. 'Twórcy ludowi badani przez Pa'l1ka postrzegają siebie pozytywnie, mają pełne zaL;fanie do siebie. Autor badał też czym najbardziej denerwują się twórcy. Na pierwszym miejscu znalazło się pijar\stwo, które jest źle odbierane bardziej przez kobiety niż mężczyzn. Na drugim miejscu znalazło się chuligaństwo i fałsz, kolejne miejsca zajmują: nieuczciwość, chciwość, zazdrość i obłuda. Trzeci rozdział pracy jest niezwykle ciekawy dla etnografa. W. Panek przedstawił w nim próbę psychologicznej analizy osobowości twórców ludowych. Jako :larzędzie badawcze posłużył mu "Inwentarz Osobowości" H. J. Ejsnecka przetworzony przez W. Chojnowskiego. Z analizy zebranych materiałów wynika, że neurotyzm wśród twórców ludowych wynosi 26,34 pk. i tym samym jest wyższy od wszystkich grup zawodowych przebadanych przez W. Chojnowskiego. Aż 56% badanych ma wysoko neurotyczną osobowość a pozostałe 44% niską. Ekstrawertyzm jest reprezentowany w 30,67~/o populacji badanych. Introwertyzm natomiast części2j występuje u kobiet niż u mężczyzn. W powyższej analizie brakuje mi odniesień i porównaj'! do innych grup zawodowych, porównanie to uVITypukliłoby ewentualną "inność" twórców ludowych. Kolejnym bardzo ciekawym punktem pracy jest spojrzenie na dojrzałość społeczną i emocjonalną twórców ludowych. Dojrzałość tę i stopień jej nasilenia W. Panek badał przy pomocy "Testu Zdań Niedokończonych" J. W. Curtisa. Analiza testu pokazała, że twórcy ludowi wykazują dużą troskę o jednostkę, szczęście narodu, są patriotami. Pesymiści to głównie mężczyźni i ilość ich jest znaczna w badanej grupie (tutaj również brakuje danych porówanwczych). Twórcy ludowi charakteryzują się ostrymi konfliktami nerwicowymi, przy czym wskaźnik znerwicowania kobiet jest większy niż mężczyzn. Artyści ci są społecznie nieadekwatni (trudności w kontaktach z innymi ludźmi, wykazują chęć odseparowania się od otoczenia, są niezadowoleni z kontaktów z płcią odmienną, gnębi ich uczucie, że są osobami unikalnymi, posiadają nierealną ocenę sytuacji oraz nierealny kontakt z rzeczywistością). Badanych twórców ludowych charakteryzuje także antagonizm i podejrzliwość. Minimalnie zaznaCZOiJ1esą: zazdrość i brak poczucia bezpieczeństwa. Twórcy ludowi przeżywają silnie konflikty i niezrozumienie wśród najbliższych, są bardzo mocno związani z rodziną i jest ona im niezbędnie potrzebna do pracy twórczej. Książkę kończy prezentacja wybranych twórców ludowych, w sumie jedenaście osób. Autor położył nacisk na ich dojrzałość emocjonalną i społeczną. Próbował ustalić cenione przez nich ideały oraz zajął się wzorami osobowymi badanych twórców, sytuacjami wyjątkowymi w ich życiu (szczególnie brane były pod uwagę te sytuacje, które wywarły istotny wpływ na ich zainteresowania pracą twórczą, jej uprawianie i rozwój), a także poddał analizie system wartości preferowany przez badanych. �232 Praca W. Panka ukazuje twórcę ludowego nie poprzez jego wytwory (co jest cechą charakterystyczną w pracach etnograficznych) ale poprzez jego konstrukcję psychiczną, jego konflikty, marzenia i "sny o przyszłości". Pozwala ona lepiej pomać problemy, z którymi boryka się artysta ludowy oraz lepiej poznać jego warsztat twórczy. Katarzyna Czesław D e p t u ł a, Galla Anonima mit i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa Wydawnictw KUL, Lublin 1990, ss. 411. zOfii genezy Polski. Golqb-Marcinia,l( Studium średniowiecznego, wyd. z historio- Redakcja Mit "początku" wyrażony w opowiadaniach o Piaście i Siemowicie, Kraku i Wandzie, Lechu, Czechu i Rusie stał się trwałym, z pewnością, dziedzictwem polskiej kultury, determinując stosunek społeczeństwa polskiego do własnego kraju, państwa i wspólnoty etniczno-językowej. W kulturze Polaków na stałe zaistniał nie tylko drogą wartości wnoszonych przez dziejopisarstwo, które motyw ów przejęło i rozwinęło w czasach baroku i renesansu, ale także przez literaturę piękną i sztuki plastyczne bogato czerpiące z jego podstawowych zasobów. Mit genezy Polski skodyfikowany na piśmie w wiekach XII-XIV stał się przedmiotem zainteresowania badaczy wielu specjalności. Zagłębiając się w treści wpisane w kronikę Galla AnOlIlima, kronikę Wincentego Kadłubka, kronikę polsko-śląską, kronikę Dzierzwy (bądź Mierzwy), Kronikę Wielkopolską, kronikę książąt polskich oraz zamykające tę serię dzieło Jana Długosza, badacze podejmowali próby wydobycia z jego treści pierwiastka wiarygodnej tradycji historycznej o wydarzeniach przeszłości czasów przedpiastowskich. Skutek tych zabiegów był na ogół dalece wątpliwy. I oto pojawia się kolejna praca, której przemyślenia znacznie odbiegają od dotychczasowych ustaleń, praca o nowym zupełnie podejściu. Mit "początku" Polski, jak powiada Czesław Deptuła, zrodził się, a w każdym razie skrystalizował "w kręgu elit socjalnych państwa polskiego, co oczywiście nie wykłucza spożytkowania i wchłonięcia przez opowieści elementów szeroko pojętego folkloru" (s. 8). Pojęcia "mit" w omawianej pracy nie wiąże autor znaczeniowo z kwestią prawdy i fałszu relacji, wyjaśnia bowiem, iż ma tu na myśli "szczególny sens oraz sposób oddziaływania opowieści, z którym łączy się pewna: struktura formalna przekazu. Mityczne dziedzictwo początku nie daje się przedstawić w czysto dyskursywnym wywodzie, stąd też opowieść genetyczna ujawnia je odwołując się do specjalnego języka" (s. 10). Prawdą jest, że termin "mit" budził w literaturze przedmiotu pewne wątpliwości i rozbieżności, co niewątpliwie związane było z jego znaczną "pojemnością". Posługuje się wszak tym terminem filozofia, historia, religioznawstwo, antropologia kulturowa, socjologia, teoria literatury i psychologia. Każda z tych dyscyplin formułowała własny zakres pojęciowy tego terminu. Szczególnie jednak trudne zadanie pojawiło się przed mediewistyką. Czesław Deptuła chcąc zachować dystans wobec innych znaczeń terminu, relatywizuje je do opowieści traktujących o tym co zdarzyło się "na początku" dziejów pewnych instytucji i społeczności. Twierdzi przy tym autor omawianej pracy, iż "przy swej niekwestionowanej funkcji poznawczej mit nie był prymitywną nauką czy filozofią, wyrażoną w specyficznym języku obrazów i narracji o wydarzeniach. Zawierając w sobie pierwiastek uogólnienia obserwacji oraz pierwiastek spekulacji teoretycznej pozostawał �233; w swej istocie objawieniem" (s. 36). SytuO\vało to, zdaniem Deptuły, opowieść mityczną w sferze sacrum i w zasadniczy sposób decydowało o sile jej oddziaływania, przynosząc rozstrzygnięcie fundamentalnych pytań poznawczych, a więcspecyficzne "wyjaśnianie" kosmicznego i kulturowo-społecznego stanu rzeczy. Stanowił mit jednocześnie obrazową ekspresję zbiorowych pragnień, nadziei i dążeń, lęków, konfliktów i frustracji. Zauważa też autor więź mitu z rytuałem uznając ją za jedno z podstawowych zagadnień dyskutowanych w dziedzinie wiedzy o mitach. Zaznacza, że mit będąc swoistym "symbolem", z pewrnością nie wiąże się z "dogmatem", bowiem opowieści mityczne ilustrowały rzeczywistość niezwykłą,. przeżywaną w szczególny sposób. To jakby z definicji pociągnęło za sobą konieczność występowania w narracji (ustnej bądź literackiej) wydarzeil cudownych przekraczających porządek zwyczajnego życia. Niewątpliwie interesujące są tu rozważania autora dotyczące relacji zachodzących między mitem a podaniem. Wprowadza do tych rozważań kategorię czasu i przestrzeni. Podstawą teoretycznych rozważań Czesława Deptuły jest oczywiście dzieło Galla. To na jego podstawie rodzą się nowe, dla nauki, wartości. Nie omirnął jednak autor interpretacyjnych dokonań powstałych na gruncie Kroniki, wprowadzonych do nauki polskiej przez Aleksandra Briicknera, Karola Potkańskiego, czy Feliksa Justyna Gajslera. Jednak, jak sam przyznaje, "szczególny dług" zaciągnął wobec Andrzeja Feliksa Grabskiego i Brygidy Kiirbis. Przypomina też o pracach Kazimierza Slaskiego, Gerarda Labudy, Romana Hecka i Henryka Łowmiańskiego, którego studium "Religia Słowian i jej upadek (VI-XII w.)" wykazuje tendencję do "pozytywistycznego" zubożenia sensu opowieści, której przeciwstawia się womawianej pracy. Natomiast w kategoriach komplementarności traktuje Deptuła pracę Jacka Baszkiewicza pt. "Podanie o Piaście i Popielu" bazującą na metodzie badawczej Georgesa Dumezila. Nie poprzestaje na tym, jest to bowiem praca interdyscyplinarna. Sięga w niej autor po zdobycze różnych dziedzin nauki: religioznawstwa, biblistyki, semiotyki kultury i antropologii kulturowej, teorii literatury i socjologii, bez kt6rych trudno byłoby wyobrazić sobie kształt owej pracy. Nie sposób om6wić tu całej, tak pedantycznie napisanej pracy. Zaznaczyć jednak i podkreślić należy, iż właśnie metodologiczne rozważania Czesława Deptuły prowadzone z punktu widzenia mediewisty, a dotyczące zasadności stosowania terminu "mit" i jego przydatności w naukach humanistycznych, wydaje się być bardzo użyteczne dla etnologa. Daje się bowiem zauważyć, że w latach ostatnich problem 6w w ludoznawstwie jakby przygasł, bądź został zbagatelizowany. Rozważania o micie, aczkolwiek nie tylko one, sytuują ową pracę w rzędzie tych, kt6rych znajomość wydaje się być niezbędną w pracy każdego bodaj etnologa chcącego pozostawać w kręgu wielkiej humanistyki. Wojciech Łysiak Marek L a t o s z e k [red.], Kaszubi. Monografia socjologiczna, wyd. Uniwersytet Warszawski, WSP Rzeszów, Rzeszowski Oddział Towarzystwa Organizacji i Kierownictwa, Rzesz6w 1990, ss. 378, 1 mapa. Przedstawiana książka składa się z sześciu rozdziałów napisanych przez pięciu autorów, wstępu oraz kr6tkiego podsumowania. Przygotowana została w ramach Centralnego Programu Badań Podstawowych09.8. ;,Rozw6j regionalny, rozw6j 10- �234 kalny, samorząd terytorialny", a konkretnie tematu: "Socjologiczne problemy społeczności lokalnych" (4).. Za podmiot egzemplifikujący społeczności lokalne obrano Kasz'.1bów. Pracę poprzedza bardzo interesujący wstęp Gerarda Labudy, znanego histol-yka i znawcy problemów kaszubskich. Wprowadzając w tematykę książki G. Labuda podkreśla potrzebę badań nad Kaszubszczyzną określając Kaszubów, za autorem IV rozdziału, B. Synakiem, jako regionalną społeczność etniczną, o silnym poczuciu tożsamości, która nadal ma jednak charakter etniczności tradycyjnej, wynikającej z faktu urodzenia się w tej grupie genetycznej i pozostawania, z racji zamieszkiwania, jej członkiem. G. Labuda zwraca uwagę na historyczne uwarunkowania kształtowania się tej grupy podkreślając też wagę, kontynuowanego we wszystkich prawie rozdziałach, problemu samookreślenia jako najistotniejszego czynnika tożsamości Kaszubów. Uwypukla też rolę determinantów biernych i czynnych (obiektywne cechy kulturowe, językowe oraz samoidentyfikacjaJ. Kończąc wstęp G. Labuda wysuwa pewne wnioski praktyczne mające służyć utrzymywaniu się odrębności Kaszubów. Ma to być nauczanie w szkołach na terenie Kaszub o odrębności Kaszubów i ich dorobku kulturowym, oraz scalenie administracyjne h.:dności kaszubskiej (obecnie jest rozbita na trzy województwa). Przystępując do charakterystyki właściwych rozdziałów pracy pozwolę sobie na parę uwag ogólnych. Tematyka pracy, we wszystkich rozdziałach, skupia się na problemach charakteru etniczności i tożsamości Kaszubów. Wszystkie analizy, refleksje i opisy prowadzą do potwierdzenia przyjętego założenia o charakterze Kaszubów jako regionalnej społeczności etnicznej, zaliczanej również do grupy pogranicznej, czy autochtonicznej. Potwierdzenia szukano w samookreśleniu i samoidentyfikacji, oraz czynnej znajomości dialektu kaszubskiego, przez większość autorów nazywanego "mową kaszubską". Przyjrzyjmy się teraz problematyce poszczególnych rozdziałów. Autorem I i II rozdziału jest Marek Latoszek. Pierwszy, pt.: "Kaszubi - grupa etniczna o statusie autochtonicznym", jest wprowadzeniem. Autor zajmuje się w nim relacją grupy do zajmowanego terytorium, zastanawiając się, która z nazw, grupy czy terenu. była wcześniejsza. Następnie, stawiając jako główny wyróżnik, język, na podstawie stopnia znajomości, określa zasięg terytOTialny grupy. Zastanawia się też nad rolą kresowości położenia Kaszubów i aspektem świadomości jako podstawowego identyfikatora grupowego. Tegoż autora rozdział II: "Kaszubi - ich lokalizacja i liczebność w obrębie obszaru dialektów kaszubskich i jego bezpiśrednim sąsiedztwie", zawiera analizę materiałów empirycznych (ankietowych), dotyczących autoidentyfikacji oraz stopnia znajomości "mowy kaszubskiej". Na podstawie tej analizy autor, sporządzając mapę, próbuje określić zasięg kaszubszczyzny, jej centra i obszary peryferyjne. Rozdział ten zawiera ponadto charakterystykę procedury badawczej. Niepokój budzi tu oparcie większości analiz o ankietę "pocztową", czyli rozsyłaną. Następny (III) rozdział jest pióra Henryka Galusa i dotyczy Kulturowego pomostu między pokoleniami społeczności kaszubskiej. Tu problem ujęty jest diachronicznie, a autor omawia (na badanej próbie) przekaz tradycji kulturowych i języka w poszczególnych generacjach. Pozwala mu to na stawianie wniosków o trwałości poczucia odrębności Kaszubów. W rozdziale tym podjęto również próbę analizy wpływu osadników przybyłych na teren Kaszub po 1945 roku i przebiegu procesu integracji. W podrozdziale poświęconym Międzypokoleniowemu przekazowi kultury, a tożsamości etnicznej, obok języka, autor zwraca uwagę na rolę elementów kultury tradycyjnej oraz świadomości etnicznej na poziom tożsamości. Rozdział IV, Brunona Synaka, "Subiektywne aspekty tożsamości kulturowo-et- �235 nicznej ludności Kaszub", opiera się również na analizie samoidentyfikacji Kaszubów, oraz roli Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w podtrzymywaniu tożsamości oraz budzeniu się, jak to określa, "nowej etniczności". Tekst i wnioski ilustrują ciekawie dobrane wypowiedzi respondentów. Rozdział V, napisany przez Janusza Iskierskiego, nosi tytuł: "Problematyka et:l;czna wybranych społeczności lokalnych mikroregionu puckiego: tożsamość, wi~ź, język". Poświęcony jest on również wiodącej w tym tomie problematyce tożsamości i odrębności Kaszubów opartej na analizie wybranych społeczności. W określaniu Kaszubów i nie-Kaszubów posługuje się w interesujący sposób stereotypem. Zwraca też uwagę, że badając określenie składające się na stereotyp, często przyjmujemy optykę polanocentryczną, co nie pomaga obiektywnej ocenie. I~teresujące uwagi dotyczą też współczesnego poczucia "polskości" i więzi z Polską Kaszubów, o \viele silniejszych niż np. Slązaków. Analizując cechy tożsamości Ka~zubów J. Iskierski podkreśla fakt pojavviającego się pluralizmu kulturowego i społecznego tej grupy. I on zwraca uwagę na działania i rolę Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w utrzymywaniu tożsamości Kaszubów. Również u tego autora, jako naczelny determinant odrębności, występuje aspekt języka, a analizie deklaracji używania "mowy kaszubskiej" i jej statusu, poświęca dużo uwagi. Ostatni, VI rozdział, "Mieszkańcy miasta Helu", jest opracowaniem Olgierda Sochackiego. Autor zwraca uwagę na fakt zmniejszania się kaszubskiej ludności Helu, opierajqc się na analizie danych statystycznych i demograficznych. Wskazuje również na trudności badań nad tożsamością w takim mieście jak Hel, gdzie dużo jest przybyszów i to często tymczasowych, jak wojsko i wczasowicze. Rozdział ten ma charakter wyraźnie informacyjny. Pracę kończy posłowie M. Latoszk,l. Przedstawione teksty można podzielić na trzy grupy: - uniwersalistyczną zawierającą refleksje natury ogólnej, rozpatrującą tożsamość i etnłczność jako kategorie badawcze, - historyczną - rozważającą Kaszubów w procesie przemian, konkretno-opisową (również zawierającą szczegółowe tabele), analizy z badań nad samoświadomością i sprawami języka, itp. W pracy zwraca uwagę duża ilość powtórzeń. Często na przykład ten sam autor wielokrotnie podejmuje problem roli "mowy kaszubskiej". Szczególnie wiele tych powtórzeń jest w obu rozdziałach M. Latoszka. Wydaje się, że zrobienie z obu jednego tekstu i skomasowanie omawianych zagadnień poprawiłoby przejrzystość i konstrukcję. Najbardziej zwarty konstrukcyjnie i jasny wydaje się rozdział B. Synaka gdzie autor na wstępie jasno określił cel opracowania, scharakteryzował warsztat badawczy. Nieco obaw budzą tablice w wielu rozdziałach, gdyż często podstawa wyliczeń jest zbyt wątła. Wyciągane z tych małych liczb odsetki mogą sugerować zbyt pochopne wnioski. Również opieranie daleko idących wniosków o materiał z ankiet "pocztowych", mogących być przecież deklaracją a nie stanem faktycznym, budzi zastrzeżenia. Wydaje się również, że na początku pracy winno się znaleźć miejsce na uporządkowanie używanych określeń "język kaszubski", ,.mowa kaszubska", "dialekt", gdyż często są one stosowane zamiennie (odesłanie do literatury językoznawczej nie wystarcza). Również sprecyzowaniu powinny ulec pojęcia: "grupa etniczna", "grupa pograniczna", "grupa regionalna", "grupa autochtoniczna". I na końcu uwaga dotycząca przygotowania tekstu, zdecydowanie nie dopra,.. cowanego. W wielu przypisach są nieścisłości, wiele zapisów bibliograficznych jest niepełnych, nie mówiąc już o poprzekręcanych nazwiskach i błędach w tekście . .Jest to łyżka dziegciu w beczce miodu. A szkoda. �236 Przedstawiona praca, acz nierówna, wnosi spory ładunek poznawczy do nieczęsto podejmowanej dotychczas problematyki grup pogranicza, a przemyślenia jej autorów dotyczące tej problematyki, stanowią interesujący dorobek i powinny mobilizować do jej kontynuowania. Anna Andrzej S a k s o n, Mazurzy znań 1990, ss. 342. - społeczność pogranicza, Instytut Szyfer Zachodni, Po- Książka Andrzeja Saksona jest monografią etnicznej grupy Mazurów osiedlonej przed paru wiekami na terenie dzisiejszego terenu Mazur, a historycznie ziem plemion pruskich. Sprowadzili ich tam Krzyżacy z Mazowsza w XIV-XVI wieku i odtąd lud ten żył i rozwijał się w oderwaniu od Macierzy odcięty granicą polityczną. Losy tej grupy, związanej z dwoma państwowościami: niemiecką i polską, żyjącej zwartą polską grupą w kulturowym i językowym otoczeniu niemczyzny, poddaną twardym regułom niemieckiej administracji, były typowe dla grup pogranicza i tak je potraktował w swych analizach autor. Niezmiernie interesujący wstęp do książki napisał znany socjolog Jan Szczepański. Podkreśla w nim ogromne walory dokumentalne pracy jak i emocjollalne zaangażowanie autora w podejmowaną problematykę. Uważa, że wartość dokumentu podkreśla obecna sytuacja tej grupy, zanikanie jej na terenie Mazur na Sk;ltek migracji na zachód, do Niemiec. Pracę autor oparł na ogromnym materiale o różnej proweniencji. Do analizy posłużyły bowiem bogate materiały z. jego badań empirycznych w terenie (autor odwiedził prawie wszystkie rodziny mazurskie), źródła archiwalne i stworzone przez innych badaczy (socjologiczne, etnograficzne), dotarł też do niedostępnych dotychczas archiwów PZPR dotyczącyc akcji weryfikacyjnych i migracji. wreszcie wyzyskał bogatą w przyczynki prasę, szczególnie miejscową i literaturę piękną. Ta różnorodność źródeł wypływa z kierunków zainteresowań. A. Sakson, socjolog, badaną problematykę sytuuje na pograniczu 3 dyscyplin: socjologii, historii i etnografii, sprawnie posługując się całym materiałem. Jan Szczepański podkreśla we wstępie, między innymi, właśnie tę umiejętność organizowania warsztatu naukowego. Charakteryzując sytuację Mazurów w ich historycznym i współczesnym wymiarze autor przyjmuje 3 teoretyczne płaszczyzny rozważań: - teorii adaptacji społecznej, - teorii dezintegracji społecznej, - teorii trwania. To podporządkowanie teoriom społecznym ma odbicie w całej konstrukcji pracy gdzie główne rozdziały zawierają: rozdz. II. "Problem adaptacji społecznej Mazurów po 1945 r." (tu zmiany demograficzne, przemiany połoźenia materialnego i zderzenia kultur), rozdz. III "Procesy dezintegracji społecznej" (kierunki uprzedzeń i wrogości, kierunek rozczarowania, kierunek podwójnej obcości po migracji, wyjazdy i powroty), rozdz. IV "Współczesne przemiany społeczności mazurskiej. Kierunek trwania". Rozdziały zawierające analizę szczegółową poprzedza "Wstęp" zawierający implikacje teoretyczne traktowania Mazurów jako grupy pogranicza etnicznego, ję- �237 zykowego i państwowego oraz charakterystykę źródeł i materiałów. Rozdział I to jakby wstęp historyczny ("Losy ludności mazurskiej do 1945 roku"), bez którego nie można zrozumieć sytuacji współczesnej. Autor wskazuje tu zna znaczenie innego wyznania (Mazurzy są w swojej masie protestantami). Zwraca też uwagę, że cały ciąg dziejów Mazurów jest głęboko historycznie uwarunkowany. Znajdujemy tu również omówienie pojęcia pogranicza społecznego na Mazurach, problem mazurski w latach 1914-1933, losy Mazurów w III Rzeszy i II Rzeczypospolitej. Pracę kończy "Podsumowanie" i bardzo bogata bibliografia tematu. W toku analizy A. Sakson próbuje wskazać na pewne przyczyny i determinanty losu Mazurów skazanych na "peryferyjność" na skutek położenia w grupie pogranicza i odcięcie granicą polityczną aż do końca II Wojny Swiatowej. Po roku 1945, po powrocie w granice Polski, grupa ta znajduje się dalej, mówiąc delikatnie, w sytuacji niekorzystnej, teraz dla odmiany traktowana przez swoich jako Niemcy. Tragicznej dyskryminacji tej grupy i jej konsekwencjom poświęccme jest w książce dużo miejsca. Autor opiera się tu na dokumentach i własnych badaniach terenowych. Problem ten przedstawiony jest w tak pełny sposób po raz pierwszy. Jest to tym cenniejsze, że zebrane relacje terenowe stanowią źródło unikalne - większość z tych ludzi wyemigrowała już na stałe z Polski. Z interesujących spraw drugoplanowych, w próbie interpretacji zachodzących zmian w tej społeczności, autor zwraca uwagę na pokoleniowe różnice w traktowaniu problemu (i stopniu świadomości). Opiera się tu na teorii trwania. Podkreśla też wagę "zderzenia" kulturowego z osadnikami z różnych regionów Polski po 1945 w procesie adaptacji i integracji, a szczególnie różnic cywilizacyjnych. W pracy nie ustrzegł się też A. Sakson pewnych nieścisłości i niedomówień. Pewne sprawy są również dyskusyjne. Za najważniejszy wydaje mi się brak zwrócenia uwagi na Mazurów-katolików, a takich było sporo np. w byłym powiecie ostródzkim i działdowskim. Podkreślając, bardzo słusznie, znaczenie różnic wyznaniowych tak historycznie w stosunku do sąsiedniej Warmii jak i współcześnie do napływających po 1945 r. osadników, należało chociaż zwrócić uwagę na ten problem. Tym bardziej, że próby katolicyzacji Mazur ponawiane były od połowy XIX wieku. Brak mi też omówienia koncepcji zasiedlania Ziem Odzyskanych przygotowanej w Radzie Naukowej do zagadnień Ziem Odzyskanych przez Kazimierza Dobrowolskiego. Była ona niezwykle interesująca i wskazywała na wcześniejsze naukowe zainteresowania problemami Mazurów w Polsce. A. Sakson wymienia tę Radę i to w kontekście badań terenowych prowadzonych na Mazurach w latach 1956-8 (s. 7). Inną sprawą, przedstawioną nieprecyzyjnie, była sprawa zmiany nazwisk {s. 141). Autor. już w rozdziale przedstawiającym sytuację współczesną, pisze o zmianie nazwisk niemieckich na brzmiące po polsku. Należałoby tu wspomnieć o sytuacji odwrotnej po plebiscycie w 1920 roku Niemcy b. wielu Mazurom zmieniali' nazwiska polskie na niemieckie, najczęściej je zresztą tłumacząc, tak jak i nazwy miejscowości. Nie zgadzam się też z sądem, powtórzonym za pracą L. Szwengrub, o zapominaniu języka polskiego przez migrujących do Niemiec Mazurów. Przeczą temu badania i relacje. Nie ustrzegł się też A. Sakson szeregu pO\vtórzeń. Np. kwestię gospodarstw spornych z osadnikami powtarza kilkakrotnie. Ostatnia uwaga odnosi się do wstępu J. Szczepańskiego, a nie pracy A. Saksona. J. Szczepai1ski podkreślając znaczenie różnic w poziomie cywilizacyjnym �233 w procesie adaptacji przenosi to również na r6żnice w kulturze duchowej i społecz.nej (s. X) Mazurów w stosunku do osndników. Prawda jest jednak tal{a że właśnie elementy kultury duchowej i społecznej Mazurów zachowały wiele aTchaizmów i były w większości swych wątków polskie i zbieżne z wzorami w tym zakresie grup osadniczych. I to podobieństwo, a często tożsamość, były wlaśpje "pomostem" w procesie integracji. Książka Andrzeja Saksona, stanowiąca bardzo bogato udokumentowaną monografię tożsamości Mazurów likwiduje białe plamy z tego zakresu. Stanowi też interesujący przyczynek do charakterystyki stosunków polsko-niemieckich, tych na szczeblu podstawowym. Wydaje się, że obecnie, w sytuacji budzenia się i artykułowania odrębności etnicznych i ruchów mniejszościowych książka ta jest specjalnie aktualna. Anna Szyjer / Jacek kańców O l ę d z k i, MurzYnowo. wioski nadwiślańskiej skiego, Warszawa Znaki XVIII-XX 1991, ss. 432, ilustracje, istnienia i tożsamości w., Wydawnictwa kulturalnej Uniwersytetu mwsz- Warszaw- plany. Jest to książka interesująca, ważna i niezwykła. Interesująca dlatego, że' choć napisana na podstawie materiałów z jednej wsi, nie jest monografią wioskową lecz propozycją zrozumienia prawd szerszych. Także dlatego, że z niespotykan.) w innych pracach determinacją, prezentuje procedurę badań terenowych opartą na założeniu "dwupodmiotowości": podmiotowości zarówno członków wybranej do obserwacji społeczności jak i badacza, poznających sil; wzajemnie bez utraty swej tożsamości. Jcest to książka ważna z tego przede wszystkim powodu, że mówi do etnologów także o nich samych, wpisując do etosu grupy zobowiązania etyczne. J~s:t to wreszcie książJq niezwykła dlatego, że nie ukrywa znaczenia doświadczeń i osobowości badacza dla sposobu prezentowania przez niego i rozumienia obserwowanej społeczności. Niezwykłość książki polega również na dobrym pisarstwie, znakomicie wykorzystującym także teksty zastane i wywolane, a jednocześnie sugestywnym. Siła przekonywania autora jest tak wielka, ż~ got6w jestem traktować wszelkie jego nie udowodnione supozycje a nawet potknięcia logiczne i faktograficzne jako świadomie zastawione pułapki - zamierzoną prowokację intelektualną. Książka fascynuje ale jest zarazem niełatwa. Trudności w lekturze spowodowane są obecnością \V niej wielu wątków i upodobaniem do dygresji, prowadzr:niem narracji w językach różnych koncepcji teoretycznych a także zmienianiem języka pracy w zależności od realizowanego w określonym jej fragmencie celu, wykraczaniem poza przyjęte granice terytorialne i zacieraniem poziomów chrcnologicznych, wreszcie nieostrym definiowaniem pojęć. Dlatego uzasadnionym zabiegiem będzie postawieni<! wobec pracy pytań podstawowych: 1. o jej przedmiot i cele; 2. o źródła i sposób ich krytyki; 3. o założenia decydujące o wyborze materiałów i ich interpretacji. Przedmiotem pracy są wymienione w tytule "znaki islnienia i tożsamości". potraktowane szeroko jako wszelkie manifestacje kulturowe, zdolne informow;;ć o osobOwości badanych jednostek i charakterze grupy. Interesuj'lce a jednocześnie dyskusyjne jest przyjęcie rozdzielności między istnieniem i tożsamością i zhierarchizowanie tych dwóch stanów oraz uznanie tożsamości za stan niższy w stosunku �239 do istnienia (s. 17). Gdzie indziej (s. 314) dowiadujemy się, że obydwa te stany są ',.vynikiem i prowadzą do dualizmu postaw. Swiadomość istnienia wyraża się, w traktowanych jako nieimperatywne, uczuciach ukontentowania i życzliwości, natomiast poczucie tożsamości bliskie jest imperatywnym uczuciom nieprzejedn:mia i chęci posiadania. Dychotomia "istnienie-tożsamość", jeszcze gdzie indziej (s. 3!l6) traktowana jest jako zainspirowana dwudzielnym rozdziałem wartości i postaw na "być" i "mieć". Autorowi wolno jest poszukiwać inspiracji dla swoich poglądów, moim zdaniem jednakże zakres i treść obu tych par opozycyjnych są zdecydowanie różne. Podział zaproponowany w pracy nie jest dla mnie przekonujący przede wszystkim z powodu nie zadowalającego określenia jego członów. Tożsamość nie jest czymś, co da się oddzielić od ludzkiego istnienia, jest jego aspektem i nie może być mu przeciwstawiona. Potrzebę tożsamości, i szerzej problemy egzystencji ludzkiej, łatwiej zrozumieć, kiedy tożsamość potraktuje się nie jako rozdzielną i "niższą" a zarazem antagonistyczną w stosunku do istnienia ale jako łączną z nim i komplementarną. Myśl o dualizmie istnienia i tożsamości jest zreszą li J. Olędzkiego nowa. Nie ma jej w artykule "Znaki istnienia" opublikowanym w Polskiej Sztuce Ludowej w roku 1985 i uznawanym przez autora za wstępny wykład tez książki. Również w samej pracy, skoncentrowanej na zrozumieniu osobowości pełnych i całościowego charakteru kulturowego grupy, myśl ta tylko gdzieniegdzie ingeruje w prowadzone analizy. Zrozumienie przede wszystkim, a dopiero póżniej wyjaśnianie, jest podstawowym celem pracy. Autor szuka bliskiego kontaktu z przedmiotem badań. pragnie upodmiotowić twórców interesujących go manifestacji kulturovlych, wnika w indywidualne i zbiorowe sposoby myślenia i zachowania poznając ludzi, historię, specyfikę miejsca. Konfrontuje posiadaną przez siebie wiedzę i własne doświadczenia z zaobserwowanymi zjawiskami i na tej podstawie wypowiada swój pogląd na temat osobowości badanych jednostek i charakteru społeczności - mieszkańców Murzynowa. Szerokość spojrzenia, umieszczenie każdego z zaobserwowanych faktów w rozległej perspektywie historycznej, geograficznej i intelektualnej, pozwoliły jednocześnie uniknąć J. Olędzkiemu płycizn monografizmu. Zgadzam się ze stwierdzeniem autora, czemu już dałem wyraz, że jego praca nie ma charakteru monografii wsi. Jest studium uniwersalnego problemu skomplikowanych relacji między warunkami i czasem bytowania a światem wartości. Próba zrozumienia podstawowych wartości kierujących sposobem życia nie jest jednakże jedynym celem pracy. J. Olędzki pragnie jednocześnie dać w IlleJ wyraz swoim niepokojom i tęsknotom etycznym, zaprotestować przeciwko wartościom wrogim ludziom, takim jak przemoc, pyszałkowatość, brutalność, niepohamowana żądza posiadania, gnuśność czy kłamstwo i wesprzeć wartości pożądane: życzliwość, stateczność, dbałość, prawdomówność. To właśnie celom normatywnym ma służyć zaproponowany dualizm istnienia i tożsamości. Dyskurs etyczny, to pojawiający się, to niknący na stronicach rozprawy, choć dotyczy spraw uniwersalnych, odnosi się przede wszystkim do dwóch światów, których równorzędność została w pracy zaproponowana: świata mieszkańców badanej wioski i innych społeczności wiejskich oraz świata badacza i środków etnografów, z którym badacz się identyfikuje. Dyskurs ten dostrzega obecność sprzecznych z sobą wartości w postawach ludności chłopskiej, nie omija trudnych zagadnień, takich choćby jak stosunek człowieka do zwierząt i zabijania zwierząt, lecz przede wszystkim służy jednak wyeksponowaniu wartości pozytywnych, humanitarnych. Badacz, rygo:-ystyczny wobec siebie' i próbujący równoważyć etyczną dwuznaczność ingerowania w sprawy bad:lllcj społeczności otwarciem się ',.vobec nicj, nadmiernie jednakże �"240 \ upraszcza postawy swoich naukowych poprzedników. Dostrzega w nich mianowlcle jedynie "...chwalebne, a tym samym nie budzące zastrzeżeń etycznych ..." motywy ucieczek w inną niż własną kulturę (s. 10). Na taką upraszczającą idealizację nie pozwala choćby lektura dziennika B. Malinowskiego, ukazującego jego rozdarcie między kulturami a także "obcesowość" wobec wyspiarzy ("Mam poczucie własności: to właśnie ja ich opiszę, ja ich stworzę") oraz znajomość sformułowanego przez Clifforda Geertza etycznego i epistemologicznego dylematu "Bycia tam, pisania tu". Czy należałoby zaproponować rozdzielanie w pracy tych dwóch celów i porządków: poznawczego i normatywnego? Sądzę, że nie. Ich połączenie nadaje pracy szczególny wymiar i walor, ma także zbyt wielkie znaczenie dla autora, choć może przydałaby się refleksja nad ich odrębnością. Także refleksja nad łatwością z jaką etnologowie angażują się w tworzenie mitów. Mit bohatera ludowego wyłaniającego się w wyniku "fascynującej ciągłości historycznej pojawiania się postaci niezwykłych" (s. 431) na badanym przez J. Olędzkiego terenie przyjąłbym lepiej, gdyby został on przez etnologa zarejestrowany anie tworzony. Zespół źródeł wykorzystanych w pracy imponuje swoją różnorodnością i bogactwem. Są to przede wszystkim źródła wywołane i ujawnione przez samego badacza w trakcie przebywania na terenie wioski i prowadzenia tam poszukiwań etnograficznych i historycznych. Interesująca i dobrze opisana jest przyjęta przez J. Olędzkiego procedura etnograficznych badań terenowych, zakładająca obecność w życiu wioski, określona jako zmodyfikowana forma badań uczestniczących i uzasadniona stworzeniem muzeum i pracowni plastycznej dla dzieci wiejskich oraz podmiotowe traktowanie poznawanych ludzi. W tym modelu badań wywiad. kwestionariuszowy schodzi na plan dalszy a rośnie znaczenie przypadku, zresztą wspieranego przez badacza, ułatwiającego dotarcie do spontanicznych zachowań· l wypowiedzi uczestników kontaktów. W ramach tak prowadzonych badań obsęrwator staje się zarazem obserwowanym a informator - rozmówcą. Uderza wielka zdolność wnikania w postawy obserwowanej grupy ludzi i dramatyczny wręcz wysiłek zrozumienia czym jest murzynowski genius loci. Poszukiwania historyczne objęły gromadzenie archiwaliów, w tym wykorzystanie zespołu dokumentów parafialnych i innych wybranych zespołów archiwalnych oraz rejestrację wszelkich poza piśmiennych śladów przeszłości (mity, toponimia, materialne pozostałości przeszłości, w tym wgłębienia i inne znaki na murach kościoła). Ponadto autor korzysta z wyników badań terenowych w Murzynowie innych etnologów, którymi byli pracownicy i studenci Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW oraz bogatego zestawu literatury, w tym literatury pięknej docenianej ze względu na przedstawiony w niej "rozumiejący" obraz wsi. Jakie przyjęto zasady krytyki i wstępnej interpretacji źródłowej? W stosunku do materiałów z etnograficznych badań terenowych kryterium wiarygodności żródła jest sposób jego uzyskania a także zgodność przekazywanych informacji z wiedzą badacza. Rozpatrując znaleziska historyczne, np. wymienione już wgłębienia na murach kościoła, autor mniej jest zainteresowany jednoznacznym wyjaśnieniem ich genezy i funkcji i zakwestionowaniem interpretacji dotychczasowych, lub udowodnieniem ich "prawdziwości" (nie jest pewny np., czy mit o pochodzeniu wioski nie został wymyślony po to, aby zadowolić etnologów) a bardziej znalezieniem dla nich miejsca w całościowej koncepcji. Zalecałbym ostrożność w takiej interpretacji źródeł pisanych z przeszłości, która opiera się na przekonaniu o niezmienności znaczenia terminów w nich użytych. Określenie "aktora" które pojawiło się w pozwie Marianny Karskiej, dziedziczki Zarzeczewia, nie oznacza artystki (s. 93), a nazwa terenowa "ogrody" i nazwa ludzi "ogrodnicy" nie dowodzi uprawy ziemi �241 sposobem kopieniaczym (s. 110). Stwierdzenie "We wsi mogło nie być pól" (s. 47) dobrze, co prawda, służy tezie o zasadniczej .odrębności dziejów Murzynowa, jest jednakże zbyt radykalne. We wsi mogło być mniej pól. Współczesnymi także oczami patrzy badacz na spisy inwentarza zawarte w XVIII-wiecznych aktach sporządzonych w okolicach Murzynowa. Drobiazgowy charakter inwentarza zamieszczonego w pozwie Marianny Karskiej nie może być dowodem potwierdzającym dbałość, jakoby "wszechmocną i wszechobecną w kulturze tych stron" (s. 93), gdyż powtarza ujednolicone cechy aktu sądowego w ówczesnej Polsce, oczywiście wyrażającego,w bardzo interesujący sposób, stosunek do ludzi i rzeczy. Wartościowy natomiast i oryginalny jest w pracy sposób stawiania dokumentom XVIII i XIX-wiecznym, szczególnie zapisom w księgach parafialnych, nowych pytań otwierających możliwość wniknięcia w osobowość dawnych mieszkańców Murzynowa, a także w inne sprawy, np. strukturę społeczno-zawodową wsi. Autor dostrzegł m.in. interesujący fakt największego zróżnicowania tej struktury w początkach XIX wieku. Ostatnie pytanie postawione pracy dotyczy założeń kierujących wyborem za,. gadnieil i materiałów i ich interpretacją. Autor broni się przed zakwalifikowaniem go do jakiejś określonej orientacji teoretycznej i uznaje za uzasadnione korzystanie z różnych doświadczeń metodologicznych. Nie tylko składane przez autora deklaracje ale przede wszystkim treść pracy potwierdza przyjętą opcję i nadrzędność celów pracy dla wyboru zagadnień i materiałów i sposobu ich przedstawiania. Długa lista zawartych w pracy studiów poświęconych poszczególnym zagadnieniom, interesująco napisanych i posiadających autonomiczną wartość, dotyczących m.im. o:l:naczania i wartościowania przestrzeni, mitów o pochodzeniu mieszkańców wsi i początkach kościoła, identyfikacyjnej wartości wieku, stosunku do zwierząt itp., dostarcza przekonywającej podstawy do wypowiadania się na temat osobowości mieszkańców wsi i charakteru społeczności. J. Olędzki pragnie zrozumieć ludzi przez nawiązanie z nimi jak najściślejszego kontaktu, ułatwiającego odczytanie sensu zawartego w ich sposobie życia. Zarówno tak założony cel jaki niechę¢ do podporządkowania się określonym paradygmatom metodologicznym oraz umanie roli przedmiotu badań w kształtowaniu metody, zbliża PQstępowanie J. Olędzkiego do stanowiska hermeneutyki. Warto w związku z tą konstatacją zadać kolejne pytanie o treści, które zdaniem autora kierują kształtowaniem świata wartości i wzorów zachowań ludzi,. i tym samym umożliwiają, jeśli są dostrzeżone, określenie istotnych .ich cech. W rozważaniach J. Olędzkiego ;~jawnia się· zainteresowanie dwoma rodzajami tego rodzaju czynników. Pierwszy z nich związany jest z istniejącym porządkiem w świecie wartości (wartOści narzucone kulturze, "niższe", humanitarne i nie humanitarne, związane z istnieniem i tożsamością) natomiast drugi,równie w pracy ważny, a nawet częściej przywoływany, zakłada uwarunkowanie osobowości i chao: rakteru społeczności przez historycznie określony sposób. bytowania. Pierwszy zespół tłumaczy uniwersalne podstawy kultury i przerzuca pomost między światem badanych i badaczy, drugi natomiast decyduje o pojawieniu się odrębności kulturowych. Ten ostatni właśnie wyjaśnia wyjątkowość mieszkańców Murzynowa, spo.., łeczności o wyróżniającym się, zdaniem autora, poziomie intelektualnym i emocjonalnym. Przyczyn tej odrębności i wyjątkowości należy szukać w specyfice miejsca nad wielką rzeką, otwartego na świat, zmuszającego do podejmowania zajęć z trudem poddających się kontroli w ramach systemu pańszczyźnianego. Dawniej praktykowany sposób życia tylko do jakiegoś momentu warunkuje cechy jednostek i grupy i stąd wysiłek badacza skierowany został na tropienie śladów odrębności 16 Lud t. LXXIV �242 związanej z przeszłością i rozpływających się we współczesności, w kt6rej znik,:ją dawne r6żnice w bytowaniu, i Murzynowo staje się "zwykłą" wsią rolniczą. Cennym uzupełnieniem tekstu są ilustracje i plany o wielkiej wartości dokumentacyjnej i artystycznej. Spośród fotografii szczególnie podoba mi się martwa natura z przyborami do golenia - tyle razy oglądany znak męskiej i domowej codzienności, podniesiony do rangi symbolu pewnego okresu i stanu cywilizacyjnego. W recenzji nie podejmuję dyskusji nad wszystkimi szczeg6łowymi kwestiami zawartymi w pracy, które mogłyby być takiej dyskusji warte. Sprawy szczegółowe. tu poruszone, miały służyć, w zamyśle recenzenta, przedstawieniu problem6w og61nych, decydujących o charakterze pracy. Uważam, że teza o wyjątkowości Murzynowa została obroniona, mieszkańcy Murzynowa, jeśli zechcą, sięgną po wydobyte przez badacza rozumienie sensu i znaczenie ich życia a etnologia uzyskał" interesującą pracę, cenną zarówno ze względów poznawczych jak i etycznych. Wartościo· ••• ·ą również dlatego, że może stać się zaczynem tak bardzo potrzebnych w środowisku dyskusji wywołanych choćby tym, że książkę tę czyta się n..'l przemian z przy jemnością i zadziwieniem. Zbioniew R6ża F i s z m a n - S z n a j d m a n, ss. 213, ił. 79. Mój Lublin, Wydawnictwo Jasietdcz Lubelskie 1989. Od kilku lat rośnie w Polsce zainteresowanie kulturą żydowską. Ukazuje się też coraz więcej pozycji opisujących dzieje i życie żydowskiej zbiorowości etnicznej, od niepamiętnych czasów żyjącej na naszych ziemiach, żyjącej jednak obok. Najwięcej wśród nich publikacji na temat tragicznych wydarzeń ostatniej wojny. czasu, który przyniósł :r.agładę wielomilionowej rzeszy Zyd6w polskich. To zrozumiałe, ale niekorzystne dla naszej wiedzy o innych, daleko mniej dramatyczn.ych. szczęśliwszyeh, jeśli to określenie jest właściwe, okresach w dziejach tej zbiorowości. Zydzi polscy od dawna tworząc znaczne skupiska w miastach i miasteczkach na polskich ziemiach, wytworzyli bogatą kulturę, bogate zwyczaje zarówno odświętne, jak i codzienne, mało znane, lub zupełnie nieznane polskiemu otoczeniu. Niewiele śladów tej kultury udało się zdokumentować dzi~ki pamiętnikom i opisom, dzięki ikonografii, niewiele pozostało materialnych śladów tamtego świata. Dlatego też każda publikacja, która od owej niewielkiej \viedzy o przes7.1ości Z)'dów polskich dokłada choćby cegielk~ jest cenna. Jeśli zaś dokłada więcej. ranga jej wzrasta niepomiernie. Chciałbym zwr6cić uwagę na wspomnienie Róży Fiszman-Sz'lajdman zatytułowane "Mój Lublin". Ukazały się one najpierw w Izraelu w 1982 roku w j!;zyku żydowskim (jidysz), obecnie prezentuje je Wydawnictwo Lubelskie, co jest posunięciem niezwykle celnym. Książka będzie, jak sądzę, bestselerem w tym mieście. Autorka urodziła się \V Lublinie w 191:{ roku, uzyskała tam \liykształcenie gimnazjalne, należała do grona żydowskiej młodzieży asymilującej si~ poprzez szkołę, brała żywy udział w ruchu lewicowym. Uniknęła łosu ogromnej większo;ci swego otoczenia, gdyż w okresie wojny przebywała w Związku Radzieckim. Po powrocie do kraju pracowała jako nauczycielka. potem byla dz.ienni kark,!. a \\" 1'0- �243 ku 1969 osiadła w Szwecji. Tam prncowała w Muzeum Etnograficznym w Goeh:borg'l. Zmarła w 1985 r. Jej w~;pomnienb to przedziwnie dokładny, jakby fotograficzny opis nie istniejącej już dziś żydowskiej dzielnicy Lublina. Kapitalnie walory J'iiiążki ujmuje izraelski krytyk Chaim Ze1cer pisząc, iż czytelnik "zaszokowany jest bogact-.vem i precyzją niezliczonych obrazów: szerokich panoram i pojedynczych domów, szczególnie intymnymi kącikami w mieszkaniach i pełnymi gwaru targowiskami, ciemnymi zaułkami i jasnymi, ruchliwymi ulicami, małymi groszowymi sklepikami i wielkimi magazynami, biednymi warsztatami szewskimi i dużymi fabrykami. (...l obrazy te przeplatane są opowiadaniami o pogromach i napadach, pożarach ; inPoych nleszczGściach, chorobach w ciasnocie zamieszkanych domów i podwórzy. Dużo nieszczęść i mało radości". Nic dodać, nic ująć. Wspomaienia Róży Fiszman-Szm\jdman poza owym opisowym, "etnograficznym" walorem. poza niezwykle cennymi szczegółami codziennego życia, celnymi obserwacjami zdarzeń i zjawisk, których próżno szukać w innych publikacjach, mają jeszcze inny wymiar, jakby głębszy. Polega on na tym, że są to wspomnienia osoby niezwykle ambitnej, osoby pragnącej przekroczyć zaczarowany krąg żydowskiego getta - synonimu nędzy i - w znacznym stopniu - konserwatyzmu. Są to wspomnienia osoby, dla której wykształcenie jest jedyną drogą w świat polskiej kultury i polskiego języka. Autorka nie należala do wyjątków, podobnych do niej wśród młodzieży żydowskiej było więcej. Bez wątpienia okres międzywojenny, niezależnie od znanych konfliktów i trudności, był okresem przyspieszonej asymilacji części ludności żydowskiej, zwłaszcza młodzieży. Jak ciężka i czym okupiona byla to drota, świadczy dobitnie wspomnienie Róży Fiszman. Można zadać pytanie dok'ld prowadził ten proces, bo o procesie można tu mówić. Pytanie to nie jest jednak na miejscu, Holocaust odebrał mu wszelki sens. Książka zawiera 79 zdjęć unikatowej wartości, dość miernie jednak reprodukowanych. Przedstawiają one świat pamiętnikarki. Są to zdjęcia jakby wynurzające się z przeszłości, wyblakłe, nierealne. Swiat, który przedstawiają jednak istniał, a nieliczne relucje, w rodzaju prezentowanej, są tego potwierdzeniem. Ryszard Aleksu:Jder B l a c h o w s k i, Polska wycinanka ne w Toruniu, Toru!'l 1936, ss. 158, il. 348. ludowa, Muzeum Kantor Etnograficz- A. B1achowski w s',vej książce postawił sobie za cel danie pełnej monografii współczesnej wycinanki ludowej w nawiązaniu jednak do przeszłości XIX-wiecznej a więc do początków twórczości wycinankarskiej na naszych ziemiach, gdyż jak słusznie twierdzi, tylko takie ujęcie może dać pełne zrozumienie tej dziedziny sztuki ludowej, żywotnej do dnia dzisiejszego, tkwiącej jednak mocno korzeniami \V tradycji. Praca skł<Jda się ze wstępu i siedmiu rozdziałów: 1. Geneza wycinanki ludowej w Polsce. 2. Zródła inspiracji i formy wycinanek. 3. Wartości artystycznE> wycinanki polskiej. 4. Główne regiony wycinankarstwa. 5. Twórczość indywidualna i formy adaptowane. Książka A. Błachowskiego nie jest wkroczeniem na "ziemIę niczyją". Istniały już wcześniej dwa opracowania monograficzne tego tematu -jedno niewielkie. ~;yntetycz.:le E. Frankowskiego z 1924 roku i druga obszer,la �244 monografia J. Grabowskiego z roku 1955. Mógłby więc ktoś zapytać czy taka monografia jest jeszcze potrzebna. Odpowiedź na to pytanie daje autor we wstępie a także w dalszych partiach pracy, z których to wypowiedzi wynika, że Właśnie te opracowania, a nawet w przypadku Grabowskiego sama osoba autora stanowiły dla niego podnietę do opracowania tego zagadnienia na nowo. Po pierwsze ponieważ od wydania książki Grabowskiego upłynęło już parędziesiąt lat a jak powiedziano wyżej, Błachowski wychodzi od współczesności; po drugie nie zgadza się on w pełni z ujęciami swych poprzedników, szczególnie w zakresie regionalizacji wycinki i praca jego jest w pewnym sensie polemiką z nimi. Autor, miał przez 30 lat do czynienia z bogatymi kolekcjami wycinanek, zarówno dawnych (w zbiorach muzealnych), jak współczesnymi, przysyłanymi na różne konkursy. Przeprowadzał też wywiady z twórcami wycinanek podczas badań terenowych prowadzonych przez niego nad różnymi dziedzinami sztuki ·ludowej. Ciekawie przedstawia się rozdział poświęcony genezie wycinanki. Autor w sposób wyważony rozważa przyczyny i czas jej powstania zbierając rozproszone w literaturze etnograficznej informacje i hipotezy na ten temat. Zatrzymuje się dłużej nad możliwościami oddziaływania wycinanki żydowskiej "rajzelech", naklejanej przez Źydów na szybach podczas świąt paschalnych. Autor zgadza się z poglądem H. Olędzkiej, że Źydzi jako domokrążni handlarze, roznoszący po wsiach między innymi kolorowy papier, mogli podsunąć kobietom wiejskim pomysł robienia z niego wycinanek. Przyznaje jednak również możliwość inspiracji staropolskich wycinanek z papieru wykonywanych jako dekoracja pieczęci na aktach prawnych, na co zwrócił uwagę T. Seweryn. Nie zgadza się natomiast z sugestią E. Frankowskiego o powstaniu wycinanek jako następstwa tradycji malowania ścian domów. Rozdział drugi: "Źródłainspiracji wycinanek" został podzielony na podrozdziały: Archetypy ornamentów i symboli plastycznych. Kultura materialna wsi. Przyroda. Sztuka dekoracyjna epoki. Autor słusznie określił owe źródła inspiracji. Czytelnik odczuwa tq jednak pewien niedosyt. O ile podrozdział "Kultura materialna wsi", w którym idzie właściwie o możliwość oddziaływania innych dziedzin sztuki na wycinankę (jest to zresztą w pewnej mierze polemika z twierdzeniami Frankowskiego o wpływie na ornament wycinanki innego rodzaju zdobnictwa) został potraktowany wyczerpująco, podobnie jak podrozdział: Sztuka dekoracyjna epoki", to rozdziały "Archetypy ornamentów ..." i "Przyroda" zostały przedstawione zbyt skrótowo. Właściwie zostało tu tylko omówione "drzewko życia", którego symbolika jest szeroko omawiana w różnych opracowaniach, ale czy warstwy symbolicznej nie można by się też dopatrywać w umieszczanych często na drzewku v<.'Yobrażeniach ptaków (ptak-dusza) czy też często spotykanych w wycinankach postaciach kogutów? Kogut posiada bardzo rozbudowaną symbolikę w wierzeniach i literaturze ludowej. Zupełnie odrębną sprawą jest dołączona do tego rozdziału funkcja wycinanek w magii i życiu religijnym. Autor wspomina tylko o sugestiach nięktórych badaczy takiej funkcji wycinanek, sam jednak neguje ją, podobnie, jak T. Seweryn widząc nawet w wycinankach związanych z obrzędowością (naklejanych na gwiazdy kolędnicze), tylko element zdobniczy. Krytycznie odnosi się też do jedynej, jaką znalazł, wzmianki o magicznej funkcji wycinanki podanej przez M. Wawrzenieckiego z 1913 roku. Autor ten pisze, że przy życzeniach imieninowych solenizanta przywiązują powrósłem a na piersi przypinają mu wycinankę, by przyniosła szczęście i chroniła od uroku. Zbyt pobieżnie został też potraktowany podrozdział "Przyroda". Autor zbyt uogólnia sprawę twierdząc, że kryterium piękna przyrody była dla ludu wiejskiego głównie jej użyteczność a także �okazałość. Np. kłos "nie jest strojny, bo ma nikłe· kwiatki". Tymczasem, jak twierdzi K .. Moszyński w swej "Kulturze ludowej Słowian" wrażliwość estetyczna: ludu jest tak samo zróżnicO\vana, jak wśród inteligencji. Moszyński daje prz~'kłady~ zupełnie bezinteresownego z<lchwytu zjawiskami przyrody (wprawdzie dotyczy to Polesia, a nie ziem rdzennie polskich, nie wydaje się jednak, by miała tu istł,ieć Jakaś istotna różnica); wcale przy tym niekoniecznie zachwyt dotyczy kwiatów dużych i barwnych. Szkoda, że autor dysponujący dużą liczbą materiałów terenowych, własnych, nie przytoczył wypowiedzi twórców i twórczyń obrazujących ich wrażliwość estetyczną, zarówno w dziedzinie percepcji otaczającego świata. jak w stosunku do samego zdobnictwa i własnej twórczości, jak np. czynił to w swy-ch pracach M. Gładysz. W rozdziale "Wartości artystyczne wycinanki" słusznie łączy autor ocenę estetyczną z funkcją zdobniczą wycinanki rozpatrując to zagadnienie chronologicznie na podstawie dawnych opisów zdobnictwa wnętrza. Najobszerniejszy rozdział "Główne regiony wycinankarstwa" poprzedza obszerny wstęp, w którym autor polemizuje z regionalizacją wycinanek przeprowadzoną przez E. Frankowskiego iJ. Grabo\vskiego.W dalszym toku wywodów w podrozdziale zatytułowanym: "Pojęcie regionu i zagadnienie stylu regionalnego wycinanek" omawia własny pogląd na tę sprawę. Załącza mapkę regionów wycinankarstwa w Polsce. Błachowski zarzuca Grabowskiemu, że w swej klasyfikacji wycinanek nie zawsze trzymał się form najstarszych, ale niejednokrotnie przyjmował za typowe wycinanki nadsyłane na konkursy po 1945 roku. Błachowski wydziela regiony wycinankarstwa opierając się na szerszym podłożu historyczno-etnograficznym, przy czym omawia tylko ie regiony, w których tradycja wycinankarstwa żywa jest do dziś. Nawiązuje przy tym do dawnych podziałów historycznych tłumacząc niekiedy w jaki sposób oddzi<i~ ływały one na zróżnicowanie kulturowe, (Łowickie-Gąbi."J.skie), czy na większy archaizm danego regionu. Np. region kołbielski położony w pobliżu Warszil\\"y mało podlegał wpływom wielkiego miasta z powodu istnienia na jego te'.·cnie szeregu małych miasteczek zakładanych przez miejscową szlachtę i hamujących ruch w stronę stolicy. Rzeczą bardzo cenną jest omówienie przez autora typów regio~ nalnych wycinanek i sprecyzowaniu nazw regionów wycinankarskich \V oparciu o kryteria historyczne. Autor uważa. że byłoby niepowetowaną stratą dla naszej kultury artystycznej, gdyby wycinanki utraciły swój regionalny styl. Styl ten według autora zachowują tylko te wycinankarki czy wycinankarze, którzy pochodzą z regionów o tradycjach wycinankarskich i uczyli się sztuki wycinania od miejscowych mistrzów. Natomiast "mecenasi" sztuki ludowej nieraz przyznają miano regionalnych różnym tworom amatorskim nie mającym nic wspólnego ze stylem lokalnym. W ramach tcgo regionalnego stylu mieści się twórczość indywidualna. "Środowisko wiejskie", pisze autor "umiało docenić zdolności wyróżniających się artystów i artystek i często korzystało z ich pomocy. Środowisko to akceptowało wszystko. co było ładnie, sprawnie i dekoracyjnie wycięte, chętnie przyjmowało nową modę wymyśloną przez specjalistki. One to właściwie narzucały nowy styl, gdyż naśladowano je czerpiąc od nich wzory. "Uznane przez środowisko wiejskie formy wycinanek powtarzane w różnych wariantach interpretacji indywidualnej, nabierały w krótkim czasie cech normy estetycznej". Vol rozdziale tym zostaly też szczegółowo omówione, w odniesieniu do każdego regionu, nazwy gwarowe wyci·panek z podaniem jaki typ wycinanki każda z nich oznacza. Na przykład bardzo rozpowszechnion"3 w wielu regionach nazwa gwiazda często jest stosowana do 'Ą'Ycinanek o formie kolistej. Ostatni rozdział: "Twórczość indywidualna i formy adaptowane" jest j"kby �246 uzupełnieniem tego co dotychczas powiedziano o inwencji i pasji twórczej wycinankarek i wycinankarzy. Jest to kontynuacją podziwu autora dla żywotności i niezmiennego artyzmu tej dziedziny twórczości. Jest to chyba istotnie jedna z nielicznych dziedzin sztuki ludowej, która tak pomyślnie trwa i rozwija się nadal, dzięki opiece Cepelii, której rolę podkreślono w tym rozdziale. Autor pokazuje, jak w ramach cech stylowych mieszczq się kompozycje indywidualne, jak np. las Stanisławy Bakułowej z okolic Kadzidła na Kurpiach. Omawia tl?Ż sylwetkę i twórczosc Ignacego Dobrzyńskiego z Garbowa-Miesiące na Lubelszczyźnie, który wyszedł z lokalnej tradycji wycinankarstwa a potem, pod wpływem zainteresowania jego twórczością przez przedstawicieli inteligencji, dochodzi do własnej formy wycinkami o cechach wybitnie indywidualnych, tworZ;lc jednocześnie nowy styl, na którym wzorują się niektórzy lubelscy twórcy współcześni. Wymienia też autor szereg innych nazwisk twórczyń i twórców z różnych regionów działających współcześnie i daje krótkie charakterystyki ich twórczości. Książka została napisana stylem żywym i przystępnym. Stanowi cenne kompendium dla instruktorów i opiekunów sztuki ludowej a dla wszystkich interesujących się kulturą ludową cenne źródło wiedzy o powstaniu i rozwoju tej specyficznej dziedziny sztuki ludowej. Teresa Danuta dycja T Y l k o w a, Medycyna. ludowa Biblioteka Etnografii i współczesność, Kanoicka w kulturze wsi Karpat Polskich. TraPolskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989, ss. 130. Dokumentacja polskiej medycyny ludowej dotąd pozostaje, niestety, niepełna. W tej sytuacji cenne są wszelkie rzetelne prace prezentujące tę dziedzinę kultury w różnych regionach kraju. Takim opracowaniem jest niewątpliwie monografia medycyny ludowej Polskich Karpat przygotowana przez Danutę Tylkową. Praca jest rezultatem wieloletnich badail autorki, prowadzonych w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych we wsiach Beskidu Sądeckiego, Śląskiego i Zywieckiego. Wykorzystano również literaturę dotyczącą medycyny ludowej omawianych terenów, jak i - porównawczo - innych obszarów Polski. Na podkreślenie zasługuje rzetelne wykorzystanie dostępnych źródeł, zebranie rozmaitych rozrzuconych prac przyczynkarskich. Omawiane opracowanie dotyczy przede wszystkim tradycyjnego lecznictwa ludowego, z okresu od przełomu XIX i XX wieku poczynając, jednak autorka podjęła również próbę prześledzenia przeobrażeń medycyny ludowej i wykrycia ich czynników sprawczych. Uzasadniając wybór regionu badań wskazano na cechy pozwalaj11ce traktować go jako stosunkowo izolowaną jednostkę geogr:lficzną. Karpaty charakteryzują się m.in. odrębną, bogatą ilorel, co wpływa na szczególną na iym terenie rolę fitoterapii ludowej. Rozdział pierwszy książki poświęcony jest etiologii i diagnostyce ludowej. Najwięcej mie,jsca zajmuje tutaj omówienie poglądów na przyczyny chorób, które autorka nazywa "irracjonalnymi", a które są "uwarunkowane treściami wierzeniowo-magicznymi" (s. 17). Podkreśla, że przyczynowość naturalistyczna nabiera wię"~szego znaczenia dopiero w ostatnim czasie. I~ozcizial drugi dotyczy form organizowania pomocy medycznej. Zawiera dane �247 na ti'mat samoleczenia i leczenia w kręgu rodzinno-s<lsiedzkim, o ludO'.vych specjalistach ze szczególnym uwzględnieniem wiejskich "składaczy kości" i zielarzy oraz nieco informacji o korzystaniu z usług lekarzy profesjonalnych (do okresu powojennego). Kolejny, najobszerniejszy rozdział pracy omawia środki terapeutyczne. Po wstępnej części przedstawiającej zabiegi profilaktyczne, które, jak stwierdza autorka. należały najczęściej do sfery magiczno-wierzeniowej, poznajemy micjscowe leki roślinnc wraz z ich zastosowaniami, leki pochodzenia zwierzęcego i ludzkiego oraz mineralne. Dowi<ldujemy się równicż o innych sposobach leczniczych, takich jak banki czy przystawianie pijawek. Oddzielny podrozdział poświqcony został elementom religijno-magicznym w lecznictwie ludowym. Badania autorki wykazują, że wiclt' przekonań i praktyk magicz.nych, np. wiara w uroki i zabiegi stosowane dla ich odczyniania, trwa nadal na omawianym terenie. Rozdział czwarty nosi tytuł "Klasyfikacja chorób i zabiegi lecznicze". Autorka wydzielila ogólnie choroby wieku dziecięcego i choroby wieku dojrzałego, omawiając w tych ramach poszczególne jednostki chorobowe, w większośCi - zgodnie z uwagą poczynioną we wstępie rozdziału - według klasyfikacji przyjętej w naukach medycznych. Znah.zły tu jednak miejsce również pewne dolegliwości nie mające ścisłych odpowiedników w klasyfikacji biomedycznej, jak np. ostry ból brzuch czyli "morzyska" (s. 81) czy też "morzysko" (s. 35, 63), podźwignięcie lub ober'.vanie, bądź choroba opisowo określana przez informatorów: "macicka się porusza" (s. 88); warto dodać, że ta choroba, polegająca na wędrowaniu macicy w ciele kobiety albo mężczyzny, znana jest dobrze z literatury dotyczącej różnych n~gionó'.v Polski i - szerzej - Słowiańszczyzny; patrz np, K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian). Dobrze, że owe interesujące "ludowe jednostki chorobowe" pojawiają się w pracy, jednak zastosowanie schematu klasyfikacji biomedycznej powoduje duże trudności, wynikające z nieprzystawalności różnych systemów wiedzy. Można mieć np. wątpliwości, czy chorobę zwaną "wąsor", powstałą "po podźwigni~ciu czegoś ciężkiego lub po zawianiu czy przeziębieniu", da się jednoznacznie zidentyfikować jako zapalcnie korzonków nerwowych (s. 93). Z powyższych trudności zapewne wynika fakt, że interesująca choroba "cymier", będąca według informatorów wynikiem przepracowania (w innym miejscu, na s. 63, opisana jako cilo~oba powstała z zawiania), została omówiona przez autorkę w przypisie (s. 93). Trudno było znaleźć dla niej odpowiednik w klasyfikacji naukowej. Sądzę, że wskazane byłoby odrębne omówienie tego rodzaju chorób, opisywanych szeroko w literaturze etnomedycznej jako. "syndromy chorobowe zdeterminowane kultu1'0'.'/0", Hozdział piąty i ostatni prezentuje współczesne przemiany w lecz,nictwie ludowym wsi karpackich. Autorka przedstawiła zmiany w organizacji służby zdrowia lid omawianYI~l terenie, wskazuj;:lc na coraz większą dostępność placówek medycznych, zależną wszakże od lokalizacji poszczególnych wsi. Zwróciła również uwagę n:" fakt trwania w świadomości mieszkańców wielu tradycyjnych przekonań oraz kontynuacji tradycyj!lych praktyk leczniczych. Ta część pracy pozostawia jednak ni;,'~dosyt.Brak pog!ębionej analizy przeobrażeń tradycyjnej świadomości i praktyki medycznej pod wpływem idei medycyny oficjalnej, środków masowego przekazu, nie wspomniano a prawdopodobni::! i tu zachodzącym przenikaniu leczniczych nowinek tzw. "medycyny alternatywnej" czy "komplementarnej". We wstępie do pracy auŁo:'ka wskazuje na różne kanały. którymi w przeszłości docierała do mieszkańców wsi wiedza medyczna, podaje też w rozdziale trzecim (s. 61) przykład recepcji ,lriC "':sinch De;;kidu Śląsldego pod koniec XIX wieku metod wodolecznictwa pro- �248 pagowanych przez dr. S. Kneippa, za pośrednictwem prasy regionalnej. Tego rodzaju procesy nie tylko nadal występują, lecz także znacznie się nasiliły. Inną usterką pracy jest przewijający się przez całą książkę podział na "racjonalne" i "irracjonalne" (etiologie, diagnozy, zabiegi profilaktyczne i. lecznicze), sprzeczny z wyrażoną we wstępie (s. 8) uwagą autorki o konieczności przyjęcia założenia o racjonalności działań. Konsekwentne stosowanie takiego założenia prowadzi do traktowania jako racjonalne wszelkich czynności prowadzących według wiedzy podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego. jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy innych systemów wiedzy. Tymczasem autorka dokonuje nieustannie oceny poszczególnych treści medycyny ludowej jako racjonalnych bądź irracjonalnych, stosując perspektywę nauki medycznej bądź wręcz perspektywę "zdroworozsądkową" (medycyna nie zaliczal<:.by do etiologii racjonalnych np. przekonania o przeziębieniu jako przyczynie chorób wątroby - s. 25; autorka po prostu generalnie potraktowała "przeziębienie" jako przyczynę racjonalną). Na koniec wróćmy' jeszcze do wstępnych, ogólnych uwag autorki na temat etnomedycyny i antropologii medycznej. Pierwsze zdanie książki: ,,!lledycyna ludowa coraz częściej określana jako ctnomedycyna jest działem antropologii medycznej zajmującej się problemami związanymi ze zdrowiem i chorobą społeczności wioskowych oraz ludności spoza tzw. zachodniego kręgu kulturowego" (s. 7) zawiera poważny błąd polegający na przemieszaniu dwóch poziomów - przedmiotowego i teoretycznego. Wynika on niewątpliwie z występującego w literaturze przedmiotu dwojakiego traktowania terminu "etnomedycyna" raz jako odpowiednika terminu "medycyna ludowa", kiedy indziej jako subdyscypliny etnologii (albo - szczególnie w USA - antropologii medycznej), zajmującej się medycyną ludową. Błędem jest jednak określenie medycyny ludowej jako działu antropologii medycznej; może ona być jedynie przedmiotem badań tej (sub-) dyscypliny. Podsumowując, książkę D. Tylkowej można uznać za wartościową, rzetelnie przygotowaną pozycję materiałową, stanowiącą ważny wkład do rejestracji polskiej medycyny ludowej - tej dziedziny kultury, która nadal nie posiada pełnej dokumentacji. Pożytecznym uzupełnieniem pracy jest obszerny aneks zawierający zestaw wybranych 81 roślin leczniczych stosowanych przez mieszkańców polskich Karpat, z podaniem ich nazw gwarowych i zastosowania. Ponadto zamieszczono kilkanaście receptur sporządzania maści, mieszanek i syropów leczniczych. Danuta Studia czesława Wrocław Penkala-Gawęclca nad polszczyzną kresową, tom V, pod redakcją Janusza Riegera i Wia·· Werenicza (Prace Językoznawcze Komitetu Językoznawstwa PAN, nr 112), 1990, ss. 222. Po czteroletniej przerwie dotarł do czytelników piąty tom wspólnego, polsko-białoruskiego, wydawnictwa "Studia nad polszczyzną kresową". Składa się ono niejako z dwóch części, rozprawy W. L. Werenicza "Polsko-biełorusskoje jazykowoje wzaimodiejstwije (na matieriale mazurskogo ostrownogo goroda w Polesie)", zajmującej 134 strony druku oraz pięciu artykułów, z których dwa wyszły spod pióra badaczy polskich, a trzy napisane zostały przez naukowców z grupy prof. Wf'renicza. �249PJiólca ."Polsko-bięłorusskoje jazy!wwoje. wzaimodiejstwije ..." oparta została. na, wszechstronnych badaniach języka używanego przez potomków osadników z Mazowsza, którzy na Polesiu znaleźli się z końcem XVIII i początkiem XIX wieku. Mieszkańcy wsi Zamosze - leżącej okolo 50 km na wschód od Pińska w rejonie Lunińca - mówią do dziś językiem polskim, szczególnie w domu i w rozmowach z rodakami, choć coraz częściej słychać tam również dialekt poleski, a także języki białoruski i rosyjski. Nie brak j2st w ich języku także słów pochodzenia ukraińskiego. W pierwszej części pracy autor, z pomocą wytworzonej już literatury, dokumentów zastanych, a po części i własnych obserwacji, dokonał charakterystyki trzech głównych rodzajów polskich osiedli Polesia: a) szlacheckich z XV-XVII wieku, wywodzących się z litewskich i polskich nadail ziemi za zasługi wojenne, b) osadników mazurskich, którzy przybyli tu zachęceni rozwojem leśnictwa i pokrewnych mu .zajęć oraz c) osadnictwa chłopów z różnych ziem polskich, nie mających tam szans na objęcie własnych gospodarstw (por. tab. na s. 22), Autor dok<Jnuje również rozważań z punktu widzenia zagadnień socjologicznych, etnicznych i lingwistycznych skupiając się na chronologicznie drugiej, w dziejach emigracji polskiej na Polesie, grupie osadników'. Część druga rozprawy W. Werenicza to konkretne już językowe, fonetyczno-morfologiczne rozważania o języku mieszka11ców Zamosza. Szczególną uwagę poświęcił autor. odchyleniom od dialektu mazowieckiego oraz zmianom zasad akcentowania. Niezwykle interesującym zjawiskiem jest powstanie kilku nowych form językowych, nie spotykanych ani w języku polskim, ani językach wschodniosłowiańskich. Kolejny rozdział poświęcony został leksyce, która zdaje się być najbardziej podatna na wpływy otoczenia i zmiany. Ich ilość świadczy także o intensywności kontaktów z zewnętrznym otoczeniem społecznym. Ciekawym dla każdego językoznawcy zjawiskiem jest możliwość porównania mowy mieszkańców Zamosza z mową ich krewnych i sąsiadów, którzy po 1945 roku znaleźli się na. Dolnym Sląsku w Pietrowiczkach. Pomimo, iż badania wśród nich prowadzone były w połowie lat sześćdziesiątych, a więc po stosunkowo krótkim okresie przebywania w innym środowisku językowym, udało się ustalić tam już wiele zmian językowych, tak leksykalnych, jak i morfologicznych 2. Problematykę języka polskiego na Ukrainie przedstawiła w dwóch tekstach Julia L. Jaworskaja. W pierwszym z nich - "Ostatki polskogo jazyka na Zytomirszczynie" scharakteryzowała ona środowiska polskie z okolic dużej wsi Marianówki, położonej na południowy zachód od przedwojennej stolicy polskiego, sowieckiego okręgu autonomicznego w Dowbyszu, ówczesnym Marchlewsku 3. Autorka, w trakcie badań prowadzonych w roku 1984 odwiedziła, prócz wymienionych, następujące miejscowości: Dorohań, Ziatyniec, Ożg6w Chutor, a także okolice Dowbysza. W dalszej części tomu J. Jaworskaja prezentuje .też teksty pochodzące od I Warto w tym miejscu przypomnieć ustalenia Oskara Kolberga, por. jego DiaIOl'UŚ Polesie, Warszawa 1968, s. 375-515. 'Więcej informacji na ten temat odnaleźć można w tekście Ob izmienienijach 1V leksike polskich rcpatriantow !z Potesia, prożywajuszczych w Niżniej SHczll, opublikowanym w zbiorze [sSledowanija po pols/<omu jazyku, Moskwa 1969, s. 254-2,95. , Na temat tego rejonu w okresie do II wojny światowej pisa! ostatnio Mikołaj Iwanow, zob. Polonta w ZWiqZku Socjaltstycznych Republik Radzieckich (1921-1938), w: Liczba i rozmieszczenie Polaków w świeci.e, pod redakcją W. \Vrzesińskiego, W'rocław 1985, s. 201-256 lub Główne kierunki rozwojlt Pololtii w ZSHH w o/'resie międzywojennym, w: "Przegląd Polonijny" 1938, z. 3, s. 61-72. �250 polskich informatorów, w większości starszych kobiet. W języku ich wyraźne są wpływy ukraińskiego i rosyjskiego. Dane językowe zebrane przez autorkę mogą być materiałem naukowym użytym również przez przedstawicieli innych dyscyplin. Dła przykładu zacytuję tu (w transkrypcji polszczyzny współczesnej), wypowiedź Feliksy Saulewicz z Marlan6wki (s. 210): "Jak uczono po polsku czytać i pisać. Brali do domu człowieka takiego czy kobietę i uczyli po polsku czytać i pisać. a szkoła była ruska. W Tartaku jeszcze do rewolucji była ruska szkoła. Tutaj była kaplica, a w kaplicy była taka komnat'Jszka niewielka, to tam była szkoła. Tam uczyli się, a potem już zbudowali tam szkołę. W domu nikt nie rozmawiał po prostu w mieszkaniu, bo dzieci były małe. Uczyli modlić się i uczyli rozmawiać wszystkich po polsku. To wam nikt tak dobrze nie rozpowie, jak Halusia (Helena Saulewicz z tej samej wioski - M. B.). Dla niej już osiemdziesiąt cztery lata, a my jeszcze młodzi". Wśród tekstów zdobytych od informatorów Zl13jdują się między innymi piosenki: "W zielonym gaiku", "Wyszedł źuczek na słoneczko", "Pogodny wieczór świętego Jana", czy "Tam na błoniu błyszczy kwiecie", a także bajki, choćby "Paweł i Gaweł". Z pewnością jednak dla socjologa lub etnografa bardziej interesujące są \>lypowiedzi o historii i współczesności tego środowiska. Po raz drugi w tym wydawnictwie - uprzednio w tomie In - podjęto także problematykę języka polskiego w Kazachstanie, tym razem Natalia E. Ananiewa omówiła "Wariantnost' i sinonimija w nazwanijach czastiej tieła w polskich goworach Kazachstana". Autorka wykorzystała materiał zebrany w 1976 roku we wsiach Oziornoje i Stiepnoje w rejonie kellerowskim obwodu kokczetawskiego. Wśród 37 wymienionych informatorów napotkać możemy tu takie nazv"iska jak: Grzybowski, Jabłoński, Jaroszyński, Waśkowski czy Z\voliński. Dwa polskie teksty V tomu "Studiów nad polszczyzną kresową" to "Problematyka badawcza polsko-białorusko-litewskiego pogranicza językowego" Elżbiety Smułkowej i "Język polski na Litwie i Białorusi" Zofii Kurzowej. Sądząc z podtytułu i poprzedzającej go numeracji te:1 ostatni tekst będzie składał się z kilku części. Artykuł E. Smułkowej omawia dotychczasowe etapy badań nad tytułową problematyką oraz ich bezsprzeczne osiągnięcia. Mowa jest tu o badaniach nad gwarami Polski północno-wschodniej, kontaktami i wzajemnym wpływem języków polskiego i białoruskiego, a także relacjami zachodz<lcymi pomiędzy językami bałtyckimi i słowiaiJskimi. W ostatnim, omawianym tu tekście, Z. Kurzowa prezentuje polszczyznę Michała Wołosewicza, współczesnego polskiego pisarza hldowego, urodzonego w 1925roku, mieszakjącego w nadgranicznych z Litwa. białoruskich Bieniakoniach. Twórczość M. "Volosewicza jest w Polsce dość dobrze znana, a jego wiersze publikowane były Vi wydawnictwach polskojęzycznych, które ukaz<\ły się na Litwie (w "Czerwonym Sztandarze", obecnie ukazującym się jako "Kurier Wil."!1ski") oraz w kraju, choćby w zbiorku "Współczesna polska poezja Wileńszczyzny. Antologia" zredagow~Hlym przez J. Kajtocha i K. Woźniakowskiego, Warszawa 1986, s. 19-24. Autorka analizuje język Wołosewicza na podstawie udostępnionych jej, nie publikowanych w większości wierszy i twierdzi, że jest to poeta tworzący w języku ogólnopolskim, gdzie niegdzie tylko wzbogaconym o elementy wywodzące się z dialektów miejscowych. Widać także u niego nikły, choć nieunikniony niejako wpływ języka rosyjskiego, a polszczyzna M. Wołosowicza, wywodz<]ca się z języka �251 warstwy chłopskiej, ewoluuje od dialektu regionalnego ku polszczyźnie ogólnej, ni~ tyb jednak literackiej co "użytkowej". ~,iie ukrywam, iż kolejne tomy "Studiów nad polszczyzną kresową" biorę do ręki z ogromnym zainteresowaniem. Dzięki nim nasza niewielka bądź co bądź. wiedza n:1 temat rodaków za wschodnią granicą została z pewnością ,,-,zbogacona. Z c;lł:\ mocą należy stwierdzić, że losy i współczesność środowisk polskich, do których dotarli jc;zykoznawcy, powinny być zbadane i opisan~ również przez przC'dstawicieIi innych dyscyplin naukowych. Można żywić nadzieję, iż wkrótce do tego dojdzie. Język Polaków żyjących na kresach jest silnie zakorzeniony w historii tych obszarów, pozwoliłem wic;e sobie na koniec, tytułem przykładu, z:lmidcić w tej recenzji jeden z wierszy "Iichała Wołosewicza, zaczerpnięty z wymienionego wyżej tomu (s. 23): "Echo legendy" ':ywi ś'viadlwwic serio stwierdzić mogą. Ze idąc nocą bolcienicką drogą, Wpada się w otchłań tajemnic bez liku Słychać szmer dziwny w zasępionym lesie, Jakieś wołania, które wiatr wciąż niesie Hen od Gaiku. Wyjaśnię dalej z jakiej to przyczyny: Ze głos poety, że jaśnie hrabiny iWl'reszcz3.kówn,a ,a Puttkamerowa), Ze wielka miłość, bolesne rozstanie ... Zauroczona - na zapamiętanie Trwa ich rozmowa. MiTos/awa Zenon J a s i ń ski. Macy leksykon nadolziaitski, BOTuta Opole 1990, ss. 200. \\' ostatnich latach dzięki działalności stosunkowo szerokiego JUZ grona badae7.:i .._, centrum tej działalności jest Opole, a kieruje nią, wkładając w to całą duszę Zenon Jasiński - wiedza o dziejach Zaolzia. o kulturze tego terenu, o uporczY"'-'Ymtrwaniu ludności zaolziańskiej przy polskości znacznie się poszerzyła. Wystarczy przypomnieć wydane ostatnio dwie cenne prace: o c7.asopiśmiennictwie w języku polskim na terenie Czechosłowacji 1 i o działalności kulturalno-oświatowej Polaków zza Olzy w okresie międzywojennym'. Obie stanowią znakomite syntezy, efekt wielu lat pracy. Podobnie wysoko ocenić należy "Mały leksykon lladolziański", chof ten jest dopiero zwiastunem, oby jak najrychlej wydanego, leksykonu "dużego", który - w co nie ma powodu wątpić - w pełnym świetle ukaże skalę dokonail zespołu zwanego tu umownie "opolskim". W rzeczywistości stanowi:l go badacze z całej Polski, połączeni zainteresowaniami pograniczem polsko-czesko-niemi~c;:im 8, a zwłaszcza jego istotnym fragmentem, Śląskiem Cieszyńs~i:n. St. Z~hra(lnlk, Czasol'L<rnieunictwo w Języku pOisi{im na terenie Czechosłowacji I'Hf.-1938, Opole 19&9. • Z. JasińskI. Działalność kulturalno-oświatowa Polaków za Olzą 1920-1938, Opole • Z. Jasit"ski, .J. Korbel (red.), Zderzenia l przenikanie kultur na pograniczach. riaiy 'z l<QufNen,,!1 naullOwej w Opolu, 19-20 październIka 198'7 r.. Opole 1989. I w Ja- t~~;, 1990. J'vf..ate- �252 Na "Mały leksykon nadolziański" złożyły się hasła tematycznie związane je-dynie z 'tą częścią Śląska Cieszyńskiego, obszarem przyznanym Czechosłowacji w 1920 roku, który u nas tradycyjnie nazywany jest Zaolziem. Stanowi to wyodrębnioną, skromną część pełnego opracowania, tzw. Leksykonu Polaków w Czechosłowacji, obejmującego całość problematyki, a znajdującego się wciąż na warsztacie. "Mały leksykon ..." nie posiada pełnego aparatu naukowego (brak bibliografii przedmiotowej przy poszczególnych hasłach), przez co jest pozycją popularną, lecz i tak niezwykle godną uwagi. Zanim bowiem doczekamy się pełnego i w pełni naukowego wydania Leksykonu, "mały" spełniać będzie funkcję jego zwiastuna i swoistej reklamy. Hasła w nim prezentowane, co warto dodać, drukowane już były w pierwszej wersji na łamach miesięcznika "Opole" w latach 1986-1939. Reakcja czytelników "Opola" była gorąca, dzięki nim uzupełniono wiele luk w materiałach, wiele kwestii sprecyzowano. To odwołanie się do czytelnika ma dodatkowy sens, pozycja prezentowana adresowana jest - co wyraźnie podkreśla Zenon Jasiński - przede wszystkim do mieszkańców Zaolzia. Pisze on czym ma być w przyszłości "Leksykon Polaków w Czechosłowacji": "Jego celem nie jest wzniecanie waśni narodowościowych lecz ukazanie, że mieszkające tu grupy narodowe znajdowały warunki rozwoju a jedynym celem badań jest zgromadzenie wiedzy o ludziach i ich działalności na tym terenie". Zapewne, nigdy dość przypominania o konieczności obiektywizmu w bada"iach naukowych, w tym wszakże wypadku podobne zastrzeżenia S'l - w moim przekonaniu zbędne. "Leksykon ..." będzie (\¥noszę tak po zapoznaniu się z jego częścią, z "Małym leksykonem nadolziańskim") znakomitym przykładem obiektywizmu. "Mały leksykon ..." nie zawiera ani cienia szowinizmu, nie eksponuje wcale (a przecież byłoby co eksponować!) antypolskiej działalności państwa czechoslowackiego, ezy czeskich środowisk nacjonalistycznych w różnych okresach historycznych. Sądy i opinie, o ile w ogóle w nim występują, są niezwykle wyważoE", tak wyważone, że podobnych należałoby sobie życzyć ze strony nauki czechosłowackiej. A przecież zachowanie obiektywizmu nie było wcale łatwe; chodzi wszak o region, którego dzieje wypełniają waśnie etniczne, konflikty narodowe, tarcia religijne oraz - choć to już niezbyt modne określenie - walki klasowe. Teren zmieniający kilkakrotnie przynależność państwową, fenomenalnie zróżnicowany pod niemal każdym względem, mimo swej stosunkowo niewielkiej powierzchni. teren stanowiący zapalne ognisko i przedmiot wszelkich politycznych machinacji. Publikacja omawiana zawiera 269 haseł różnej objętości, od lakonicznych do bardzo obszernych, mających znamiona opracowań syntetycznych, np. hasło "Szkolnictwo polskie na Zaolziu". Dominują, co zrozumiałe, hasła biograficzne, są one doskonałym wstępem do zrozumienia Zaolzia, jego dramatycznych dziejów, które odcisnęły piętno na każdej bez wyjątku biografii prezentowanej w "Małym leksykonie ...". Niejeden działacz zaolziański kończył życie tragicznie, w kazamatach. obozach koncentracyjnych, pod kulami plutonów egzekucyjnych; czasem na zesłaniu, niekiedy na emigracji w obcych krajach. Co biografia, to dramat. Cóż, t;:ki widać los pisany ludziom tej pięknej i tragicznej ziemi. A miała ona i ma s~·"ó\V aktywnych na każdym polu, od polityki poczynając, na nauce kończąc. Zdumiewa ilu wybitnych polityków, działaczy, wynalazc6w, badaczy, kapłanów (katolickich i ewangelików) wydało Zaolzie; ilu artystów. A przecież prezentowane przez Zenona Jasiilskiego biografie stanowią tylko wybór, nie o każdym wybitniejszym Zaolziaku możemy przeczytać w Leksykonie. Są i inne hasła: organizacje, tytuły prasowe, miejscowości wraz z istniejącymi �253 w nIch polskimi placówkami kulturalnymi itd.. itp. Niosą one wiedzę ogromną, umiejętnie czytane potrafią powiedzieć bardzo wiele, więcej niż zwykłe hasło encyklopedyczne; układają się w syntetyczną panoramę problemów regionu, stanO''\'ią jego dzieje, dzieje zbiorowości polskiej poddawanej systematycznemu procesowi wynarodawiania, zbiorowości świadomie i z niemałą siłą wynarodawianiu opierającej się. Także i w czasach najnowszych, wbrew pozorom i deklaracjom, wcale nie mniej trudnych niż mi.nionedziesięciolecia. "Mały leksykon nadolziański" winien trafić nie tylko do rąk każdego Polaka na Zaolziu, winien trafić do rąk każdego Polaka w kraju. Nie trafi jednak, niestety, nakład tej pozycji jest bowiem żenująco mały, wynosi zaledwie 200 egzemplarzy (tak, to nie pomyłka, 200!). Należy żywić nadzieję, że mimo trudnej sytuacji ogólnej, dojdzie do masowego wydania Leksykonu i do rozprowadzenia go na Zaolziu. Polecamy tę sprawę Wspólnocie Polskiej, która ma szansę podobnymi akcjami zatrzeć niemiłe wrażenie po swojej poprzedniczce, Towarzystwie "Polonia". Rozprowadzenie "Małego leksykonu zaolziańskiego" na Zaolziu .jest używając dużego słowa, ale tu chyba właściwego - konieczne dla podtrzymania polskiej świadomości mieszkańców tego regionu, mieszkańców, kt6rzy nie są co kilka razy sugeruje Leksykon - wcale Polonią (ta tworzyła się w wyniku migracji), lecz P o l a k a m i mieszkającymi poza Polską w wyniku splotu wydarzeń historycznych. Niezwykle interesujący, odznaczający się wysokim poziomem naukowym "Mały leksykon nadolziański" stanowi cenną pozycję w dorobku ośrodka opolskiego, budzi także wielkie nadzieje i oczekiwania. Czekamy na "Leksykon Polaków w Czechosłowacji" z wielką niecierpliwością. Ryszard Mikołaj I w a n o w, Polacy w Związku Radzieckim w latach dawnictwo Uniwersytetu' Wrocławskiego, Wrocław 1990, ss: 424 Kantor 1921-1939, Wy- Praca' M. Iwanowa jest studium historycznym, jedynym jak 'rlotąd i bardzo potrzebnym opracowa;niem' dziejów dużej grupy Polaków, którzy p6' powstaniu Związku' Radzieckiego' i po' wyznaczeniu w traktacie' ryskim jego granic zachodnich, znaleźli się w tym. państwie. Jest to jednocześnie' praca, która jako pierwsza wykorzystuje nieznane dotąd materiały archiwalne a także bogate zasoby radzieckiej, W tym przede wszystkim' polsko-radzieckiej, prasy. Obejmuje Polaków przede wszystkim na Ukrainie i Białorusi, także w największych miastach Rosji, i tylko bardzo ogólnie informuje o Polakach poza tymi terenami. Autor nie zdołał zgromadzić,z czego zresztą nie robię zarzutu, gdyż wymagałoby to odrębnych poszukiwań, danych o grupach Polaków rozsianych po rozległych terenach azjatyckich ZSRR, od Dalekiego Wschodu po Kaukaz. Nie daje m.in. analizy sytuacji Polaków deportowanych w połowie lat trzydziestych z Ukrainy do Kazachstanu. To właśnie zainteresowanie kazachstańskimi Polakami było przyczyną sięgnięcia po książkę M. Iwanowa. Etnologbadacz tej wyjątkowej grupy Polaków, boryka się bowiem nie tylko z brakiem współczesnych wiadomości ale i dotyczących ich historii. Niedostatecznie znane są najdawniejsze dzieje Polaków na "dalszych Kresach" (używam tego terminu w znaczeniu przyjętym przez M. Iwanowa - ziemie, które należały do I Rzeczypospolitej 'a nie znalazły się w granicach �254 II Rzeczypospolitej), włącznie z XIX i początkami XX wieku. Przede wszystkim jednak nie wiedzieliśmy o losach Polaków w ZSRR w okresie międzywojennym. Choć książka M. Iwanowa nie dostarcza nam wiedzy o szczegółowych celach. rozmiarach i przebiegu masowej deportacji ludności z Ukrainy do Kazachst,mu pierwszej wielkiej zbrodni stalinowskiej wobec Polaków - oraz tragicznych poezątkach bytowania polskich spiecpieriesielencow w Azji, to jednak pozwala lei)icj zrozumieć okoliczności tego wydarzenia. Otwiera drogę do dalszych badań. w których wykorzystane być muszą zarówno relacje uczestników i Io1wiadków dr<Jrnatycznych losów Polaków jak i radzieckie dokumenty dotyczące tej sprawy. Cel pracy, jakim było monograficzne przedstawienie dziejów Polaków \IT wyodrębnionym okresie historii ZSRR, przeplata się z innym celem, a mianowicie z próbą opracowania rozwoju i upadku idei i praktyki radzieckiej, polskiej autonomij narodowej. Obydwa te cele nie są z sobą sprzeczne. Radziecka autonomia polska, nazywana w pracy radzieckim eksperymentem polonijnym, znana głównie dzię~:i pelskirn rejonom narodowościowym Marchlewszczyżnie i Dieriyńszczyżnie, określił;] losy Polaków w ZSRR nie tylko w okresie międzywojennym ale i na dlugo potem. Wywarła zresztą swój wplyw również na sposób kształtowania ~:ystemu władzy w Polsce po roku 1945. Zetknięcie się idei i praktyki tej autonomij z charakterem i potrzebami kulturowymi i politycznymi Polaków w ZSRH w okresie międzywojennym stanowi bowiem najbardziej istotną sferę rzeczywistosci tego okresu, klucz do zrozumienia całościowej sytuacji Polaków w obrębie totalitarywHl radzieckiego. To właśnie polityka narodowościowa. z jej rozlicznymi wewnE~trzny:ni i zewnętrznymi uwarunkowaniami, spowodowała mllło znany, chol' sygnalizowan~" już w czasopiśmie "Sprawy Narodowościowe", fakt ściągnięcia w latach 1923-192'> ponad 100 tysięcy Polaków (:{7.800 rodzin) z Rosji centralnej i Syberii i osiedier:i;; ich na radzieckiej Ukrainie i Białorusi. To "eksperyment polonijny" doprowadzi) do repolonizacji, poprzez powrót do języka polskiego, tysięcy wynarodowionej iucnoś ci polskiej. Wreszcie krach tego eksperymentu i jego od\vołanie wywołało bezprzykładne represje, które ułatwiły depolonizację "dalszych Kresów" i na dlugo utrwaliły psychozę antypolską w ZSRR Problematyka narodowościowa, tak silnie zaakcentowana w książce lVI. IW'lnowa, powoduje dodatkowe zainteresowanie nią etnologa. Cenne są tam uwagi dotyczące etnicznego charakteru Polaków w ZSRH i rodzaju występującej wśród nich świadomości narodowej. Autor przypomina o wiel()('tnicznej genezie Polonii radzieckiej, w której składzie znalazły się również grupy genetycznie niepolskie: ukraińskie, białoruskie LI nawet rosyjskie, nie wspominając już o tatarskich, ormia'Jskich czy żydo\vskich, przyjmujące w rozmaitych okresach katolicyzm i ulegające polonizacji. Warto tu dodać, że jednocześnie dokonywały się odwrotne procesy rutenizacji czy białorutenizacji, w których poważną rolę, jak tego chcą niekt6rzy nasi historycy, odgrywał kościół unicki. Wieloetniczna geneza polskości kresov"ej i skomplikowany, wielekroć tragiczny charakter stosunków narodowych powodowały, że nie zawsze cechy etniczne decydowały o samoidentyfikacji narodowościowej. Autor słusznie zauważa, że identyfikacja z polskością nie zawsze związana była ze znajomością języka. Przypomina także, że nie zawsze znajdywała op;,rcie we wzorach kultury ludowej, genetycznie polskich. Natomiast jej silną podstawq była religia. Nie powiodły się, o czym pisze autor, poza nielicznymi wyjątkami. próby rozpowszechnienia wzorca Ukraińca i Białorusina rzymskich k:'ltolik6w. Inną cechą polskiej świadomości narodowej na Kresach było przekonanie o pewnej wyższości kulturowej polskości, mającej historyczne oparcie w polskiej etnicznie i spolonizowanej szlachcie, szczególnie licznej szlachcie zagrodowej, przetrw,)lej �255 jako odrębna i dostrzegalna formacja społeczno-kulturowa jeszcze do okresu międzywojennego. Charakter Polaków jako etnoklasy , antagonizującej wobec siehie inne grupy etniczno-społeczne, nie uległ zapewne wówczas jeszcze w pamięci społecznej zatarciu, mimo podkreślanego przez M. Iwanowa braku lepszej pozycji majątkowej ludności polskiej. Pogranicza i przemieszanie różnorodnych grup i kultur etnicznych, przy jednoczesnym skomplikowaniu się sytuacji narodowej w związku z polityczną dominacjq Rosjan po upadku państwa polskiego i intensyfikacją procesów tworzenia się narodu ukraińskiego i białoruskiego, sprawiły, że charakter i sposób wyrażania polskiej świadomości nurodowej przybrały na Kresach szczególną postać. Ma rację M. Iwanow, że świadomość ta nie zawsze nakazywała wyznaczanie ostrych granic przynależności narodowej. Zmiana polskiej czy innych przynależności narodowych lub ich niepewność, a również zjawisko braku świadomości narodowej, były na kresach 'Al XIX ina początku XX wieku zjawiskiem stosunkowo częstym. Z drugiej strony pojawiło się, a czym także pisze M. Iwanow, ukrywanie swej narodowości przez licznych Polaków, związane z represjami narodowościowymi ze strony Rosji a. póżniej Związku Radzieckiego. Mieliśmy więc do czynienia zarówno ze świadomością narodową nieostrą czy nieutrwaloną jak i ukrywaną, ale obok tego niesłych.mie silną, odporną, reprezentującą "prawdziwie patriotyczne, polskie postawy, które szczerości przekonań narodowościowych, nowo objawionych duchem polskości, graniczącym z fanatyzmem, zadziwiały nawet najbardziej konsekwentnych przeciwników mlrodowej ksenofobii" (s. 42). Podstawą dla tak ukształtowanej. postawy narodowej obok czynników etnicznych, takich jak język i religia, poczucie wartości a niekiedy wyższości kultury polskiej i poczucie krzywdy, był stosunek do Polski jako ojczyzny i państwa i jej historii. W Związku Radzieckim w okresie międzywojennym próba przeciwstawienia żyjących tam Polaków państwu polskiemu, początkowo odróżnianemu od żyjącego w nim "ludu pracującego", a w okresie represji stalinowskich traktowanemu jako zagrożenie w praktyce łącznie, stanowiła podstawowy kierunek wychowania Polaków "radzieckich". Dlatego też w naszych próbach zrozumienia Polaków z ZSRR musimy uwzględnić pozbawienie ich możliwości doświadczenia państwa polskiego, zarówno międzywojennego jak i powojennego, i w związku z tym jego symboliczny a nie funkcjonalny wymiar. Winniśmy zrozumieć ponadto ambiwalentny stosunek tych Polaków do Zw~zku Radzieckiego jako z jednej strony organizatora represji a z drugiej miejsca egzystencji i radzieckości jako systemu polityczno-ideowego a nawet wzorca wspólnoty polityczno-etnicz.nej przedstawia.nego jako najlepszy i wymuszanego. Na koniec parę zaczerpniętych z pracy M. Iwanowa informacji a folkloryzmie i ehwgrafii w życiu kulturalnym, szkolnictwie i nauce polskiej w ZSRR w okresie międzywojennym. Zespoły pieśni i tańca, które się tam pojawiły, zapewne czerpały, w związku ze słabością miejscowej polskiej kultury ludowej, raczej z repertuaru narodowego. O oddaleniu od tej kultury ludo'ń'ej, ale przede wszystkim o narastającej podejrzliwości i zbliżających się masowych represjach, ś\viadczy oskarżenie o antyradzieckość i nacjonalizm nauczycieli szkoły polskiej w Odessie, w której zespół szkolny wystąpił pod koniec lat trzydziestych w strojach krakowskich, uznanych za szlacheckie i potępionych. Po polsku wykładano etnografię Słowian na II roku a ludową twórczość literacką na III roku Sekcji Polskiej Wydziału Mniejszości Narodowych Zachodu, Instytutu Pedagogicznego im. Hercena w Leningradzie - najdłużej pracującej placówce szkolnictwa wyższego przygotowującej nauczycieli szkół polskich. W Sektorze Polskim, przekształconym w roku I ói33 w Instytut Polskiej Kultury Proletariackiej, Akademii Nauk Białoruskiej �256 SRR, obok tzw. komisji (pracowni) historycznej oraz języka i literatury, pracowała także komisja etnograficzna. Książka M. Iwanowa pozwala zmniejszyć naszą niewiedzę o losach Polaków "radzieckich" w szczególnie mało znanym okresie międzywojennym. Stanowi jednocześnie zapowiedź dalszych opracowań autora, nie-Polaka, który dobrze rozumie skomplikowaną rzeczywistość etniczną i narodową "dalszych" Kresów i istotę totalitaryzmu radzieckiego a zarazem zafascynowany jest zjawiskiem kresowej polskości. Dlatego szkoda, że książka ta wydana została niestarannie i w mikroskopijnym nakładzie 400 egzemplarzy. Zbigniew Lucjan K o c i k, Polski farmer w Ameryce. Wisconsin w USA, Wrocław i in. 1990, ss. 224. Studium na Jasiewicz przykładzie stanu Z roku na rok wypełniają się luki w poznaniu dziejów i współczesnej sytuacji Polonii na świecie. Do niedawna jedną z najmniej poznanych jej części była wiejska zbiorowość polonijna w ·stanach środkowego zachodu USA, powstała w połowie XIX wieku i do dziś zachowująca, jak to wynikało z nielicznych materiałów o charakterze przyczynkarskim, silną świadomość polskiego pochodzenia, mimo wyraźnego już zaniku rodzimego języka i polskiej tradycji. W ostatnich latach, nawet na tle żywiołowo rozwijających się badań polonijnych, poznanie farmerskich zbiorowości polskiego pochodzenia w USA wyraźnie postąpiło naprzód. Prace W. Szulista t, interesująca praca magisterska D. Kolińskiego 2, dziś zbierającego materiały do pracy doktorskiej, a przede wszystkim recenzowana monografia L. Kocika, pod wieloma względami rewelacyjna, są tego widomym dowodem. Studium L. Kocika to rezultat wielomiesięcznych, systematycznych badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych, ale również pośrednio wynik poprzednich badań autora, jego zainteresowań przemianami współczesnych zbiorowości chłopskiCh w kraju 8. Wypracowane przy tej okazji narzędzia badawcze ·zastosowane zostały z powodżeniem do analizyżbiorowości farmerskiej w· WISconsin. L .. Kocik okazał się wytrawnym analitykiem, który potrafił do maksimumt.vyko· rzYstać materiały zebrane podczas długich badań terenowych vi kraju i pota jego granicami. Praca składa się ze wstępu i siedmiu rozdziałów, w których ukazano, ·na tle ogólnego procesu emigracji ż· ziem polskich, wychodźstwo polskie, a zwłaszcza jego odłam· osiedlający się w stanie Wisconsin. Krok po kroku śledzimy wraz z autorem przeradzanie się tej grupy z "zamkniętego klanu" - zgodnie zokreśIe~ niem L; Kocika '- w zbiorowość integralnie związaną z życiem i gospodarką terenu. Dzieje farrrier6wpolskiego pochodzenia w Wisconsin to w r6wnymstopniu dzieje oswajania dziewiczego najczęściej obszaru, co dzieje asymilacji grupy o silnej odrębności do wielce· zróżnicowanego i znajdującego się w fazie tworzenia tamtejszego społeczeństwa: Społeczeństwo to tworzyło się z rozmaitych grup emi1 Zob. np. w. Szullst, Z przeszłości Kaszubów w Poront£, WisconsIn, "Studia Polonijne", t. 6, 1985. 'Zob. D. Kollńskl, zarys powstania I rozwoju osadpotsklch w środkowym Wisconsin, USA, "Przegląd Polonijny", r. 14: 1988, .z. 1; tenże: Przemiany obrzędu wesetnego w polonijnej zbiorowości powiatu Portage, Wisconsin, USA, tamże, r. 15: 1989,z. 2. , Zob. L. Koclk. Rodzina chłopska w procesie modernizowanta stę wsi potsktej, Kraków 1986. �257 grantów, wśród których najwyraźniej dominowali Skandynawowie, nie Anglosasi. Jest to specyfika nie tylko Wisconsin, ale również np. Minnesoty. Przypomnijmy sobie przy okazji powieści V. Moberga ukazujące osiedlanie się Szwedów na tych terenach. Niewiele lat po nich przybyli tam chłopi polscy i stali się ich sąsiadami. Nawiasem mówiąc L. Kocik interesując się przede wszystkim procesem modernizacji gospodarki chłopskiej w rzeczywistości, jak sam pisze widzi ten proces jako "inkorporację określonych kategorii społecznych (tu polskich farmerów - R. K.) w system społeczeństwa globalnego". Praca L. Kocika ma wyraźnie historyczno-socjologiczny charakter, o czym zadecydowały względy poznawcze i dostępny materiał. Zgodnie ze slowami autora studium "stanowi próbę socjologicznej analizy etapów pokonywania trudności związanych z wyzwaniem jakie przed kolejnymi generacjami chłopskich emigrantów z Polski staftowił ••nowy świat", procesu coraz pełniejszego wchodzenia w ten świat, oraz problemów związanych z aktualnym funkcjonowaniem ich rodzin w społeczeństwie amerykańskim" (s. 14). Oczywiście, byłoby rzeczą pożądaną, aby towarzyszył temu opis kultury badanej grupy (jej stylu życia, zwyczajów, obrzędowości), co uczyniłoby niektóre fragmenty pracy mniej zdawkowymi. Miejmy nadzieję, źe lukę tę wypełnią badania wspomnianego już D. Kolińskiego. L. Kocik jak najtrafniej posłużył się w analizie asymilacji strukturalnej opisywanej zbiorowości farmerskiej kategorią modernizacji. Teza, że wymóg modernizacji warsztatów produkcyjnych (w tym przypadku farm) przyspiesza asymilację strukturalną, tylko z pozoru jest oczywista. Tak naprawdę, dopiero rzetelny material empiryczny, przytoczony przez autora, pozwala pełniej zrozumieć istotę proct.'su modernizacji i jego dalekosiężne skutki, wykraczające znacznie poza sferę produkcji. Jasne i logiczne ujęcie relacji między procesami asymilacji i modernizacji, czemu poświęcony jest rozdział VII pracy, stanowi - w moim przekonaniu - liczący się wkład L. Kocika w rozwój polskich badań nad skomplikowanymi zagadnieniami funkcjonowania społeczeństw wieloetnicznych. Farmerzy polskiego pochodzenia w Wisconsin to zbiorowość znajdująca się od początku swojego istnienia w procesie przemian. Grupa ta zmieniała się i zmienia wraz z postępami asymilacji, wraz ze zmianami wsi amerykańskiej, przeżywającej kolejne rewolucje agrarne, koniunktury i kryzysy, meandry państwowej polityki rolnej. Za wielką zaletę recenzowanej pracy uważam jej wielowymiarowość oraz to, że jej autor potrafił ukazać polskiego farmera na szerokim tle historyczno-społecznym, nie gubiąc ludzkiego wymiaru jego egzystencji. Uważny i wnikliwy czytelnik znajdzie w pracy wiele aktualnego materiału do dyskusji o współczesnej kondycji polskiego rolnictwa, które chcąc dotrzymać kroku gwałtownym przemianom rolnictwa światowego oraz nie zagubić się w burzy przemian targających Polską, szuka swojej drogi. Przykłady amerykańskie znaczone błędami t ślepymi szlakami wydają się niezwykle interesujące. Ryszard Emil O r z e c h o w s k i, Teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych, Kantor Wrocław 1989, ss. 332, i1. Nie sposób zaprzeczyć, że badania nad powstawaniem, rozwojem i przemianami oraz nad kulturą zbiorowości polonijnych w świecie uległy w ostatnich latach wyraźnemu przyspieszeniu. Niemal każda na ten temat ukazująca się pozycja 17 Lud t. LXXIV �258 wydawnicza wypełnia jakąś poważną lukę, co zresztą poniekąd świadczy o d!ugoletnim zaniedbaniu problematyki. Szczególnie zasłużona w wypełnianiu luk jest Biblioteka Polonijna, której 21 tom stanowi praca krakowskiego historyka teatru Emila Orzechowskiego o dziejach teatru polonijnego w Ameryce; praca bez żadnej taryfy ulgowej pionierska, bogata w fakty i uogólnienia, godna wnikliwej uwagi nie tylko badaczy Polonii. Otrzymaliśmy dzieło nadzwyczaj bogate zarówno ze względu na zakres poruszanych zagadnień (a także ich rangę), jak i horyzont czasowy, który obejmuje. Autor dokonawszy ogromnej kwerendy żródłowej podczas kilku dłuższych pobytów w USA, a sam proces gromadzenia rozproszonych materiałóv,,' i ich krytyka wydają się przedsięwzięciem heroicznym, zrealizował dzieło niezmiernie ambi~ne: objął całość dziejów sceny polskiej w Stanach Zjednoczonych, od momentu jej narodzin w latach siedemdziesiątych XIX wieku, aż po współczesność. Poprzedników w tym dziele miał niewielu, temat właściwie leżał odłogiem. Sytuacja dla badacza i komfortowa i ryzykowna, czego szerzej dowodzić nie trzeba. Bogactwo omawianej książki, wielość podejmowanych przez autora wątków, w różnym zresztą zakresie i stopniu omawiania, skłania mnie do koncentracji na pewnych tylko elementach całości, tych zwłaszcza, które mnie. jako badacza Polonii amerykańskiej szczególnie zajmują. Nie będę na przykład wnikał w kwestię, czy autor bazujący na żródłach, mimo wszystkich jego zabiegów i starań, szczątkowych, właściwie zrekonstruował dzieje teatru polonijnego, czy oddał sprawiedliwość wielkim postaciom ruchu teatralnego,czy nie pominął liczących się o~Todków, zespołów itp. Bez wątpienia w. przyszłości niejedna informacja zawarta w prezentowanej pracy zostanie· uściślona, niejedna okaże się w świetle nowych źródeł błędna. Nie zmieni to jednak faktu, o czym jestem przekonany, iż zaryso~ wany w dziele Orzechowskiego obraz roli teatru - amatorskiego, półzawodowego i zawodowego - w życiu Polonii amerykańskiej podany został trafnie, rzec7.Q;;'·o i wielce sugestywnie. Teatr polonijny był zjawiskiem odmiennym od krajowego teatru zarówno zawodowego, jak i amatorskiego. Oddajmy głos autorowi: ••...teatr, o którym piszemy - zauważa - uformowany został z jednej strony przez tradycję wyniesioną ze Starego Kraju, z drugiej jednak na jego rozwój oddziałały mocno· specyficzne warunki amerykańskie, które kształtowały nie tylko zasady działania sa~ mego teatru jako instytucji, ale i wpływały na zainteresowania publiczności, określały jej gusta i potrzeby. To właśnie publiczność ta, a był od niej byt teatru. polonijnego bez reszty uzależniony, decydowała o takim, a nie innym jego kształcie organizacyjnym i artystycznym poziomie ... Artystyczne ambicje twórców scen polonijnych, z reguły wzorowane na przykładach krajowego teatru zawodowego, musiały w ostatecznym rozrachuku uwzględniać życzenia i możliwości percepcyjne publiczności, której kulturalne potrzeby były skromne, a często rodziły się dopiero lub ujawniały na emigracji". Przyjrzyjmy się zatem owej publiczności, która stanowiła o specyfice te:,:ru polonijnego, o jego zasadniczej odrębności każącej zaliczyć go do przejawów tzw. kultury polonijnej, genetycznie ściśle z kulturą polską związanej (choćby p.r~ez język przekazu), lecz przecież z nią nie tożsamej. Przypomnieć nale;:y, że gros owej teatralnej publiczności (a także spora liczba wykonawców w trupach amatorskj~h) to chłopi, emigranci z wielkiej fali wychodźst\'.'a wiejskiego końca XIX wieku i początków wieku XX. Ich potrzeby kulturalne są mało wyrafinowane. Sil to często półanalfabeci i analfabeci znający jedynie lokalną gwarę. Owi wychorl;'cy są w słabym stopniu, bądź nie są wcale wprowadzeni w dziedzictwo kultury narodowej. Część z nich przybywa jednak z terenu, gdzie uspolecznienie chłopów �jest już zaawansowane (Wielkopolska, Galicja Zachodnia), gdzie pierwociny te~:tru amatorskiego na wsi, pomyślanego jako wstęp do wyższej kultury, ksztaltO\valy gust, a zwłaszcza samą potrzebę teatru. Na gruncie amerykańskim teatr amatorski, można powiedzieć po prostu teatr ludowy, rozkwita w sposób nadzwyczajny, st.aje się jedną z najbardziej ulubionych rozrywek, dla wielu rozrywką nader aktywną Tworzące się polonijne zbiorowości, polonijne parafie i organizacje wszelk i(~go typU niemal od samego początku swego istnienia wyłaniały mniej lub bardziej trwałe amatorskie zespoły, dając tym wyraz zrozumienia dla roli i siły teatru jako środka przekazu. Repertuar tych zespołów stanowiły przede wszystkim tzw. dramaty ludowe. "Co przez "dramat ludowy" rozumiano... - pisze autor - tego dokładnie nie wiemy; wydaje się, że w odróżnieniu od krajowego bohatera wiejskiego i wiejskiej problematyki, tu temat i charaktery nie miały decydującego znaczenia. Natomiast sztuka uznawana za ludową musiała być prosta, mieć wartk;1. trzymającą w napięciu akcję, spory ładunek łatwego humoru, wyraziste postaci, dydaktyczne przesłanie (moralne lub patriotyczne), nie wprowadzać elementów tragicznych, za to dużo folkloru - śpiewy i tańce w sztuce były jej dobrą reklamą. "Janek z Ojcowa" zaczął już wtedy ewoluować w stron<; musicalową; skończyło się niestety na popularności "Wesel polskich". Oczywiście zasadne jest utyskiwanie na poziom owych amatorskich czy półzawodowych teatrów i ich repertuaru. Nie mogły być inne biorąc pod uwagę możliwości recepcyjne widzów. Ambitniejsze próby, o których autor szeroko pis:·:e. mip.ły na ogół żywot krótki i kończyły. się rozczarowanięm, także finansowym. Teatr polonijny w Stanach. Zjednoczonych istnieć mógł jedynie jako teatr Polonii amerykańskiej, to znaczy jako teatr dostosowany do masowego, prostego widza, z jego mało wyrafinowanymi gustami. Jakikolwiek pod względem poziomu artystycznego był ów teatr, spełniał istotne funkcje, wśród których funkcja poznawcza, rozrywkowa, dydaktyczna i integracyjna wysuwają się na czoło. Nie ulega wątpliwości wielka rola teatru polonijnego jako nauczyciela języka polskiego. Dla mas emigrantów z trzech zaborów mających jedynie gwarę, teatr był płaszczyzną integracji językowej. Repertuar, w znacznej mierze o tematyce historycznej i patriotycznej, stawał się płaszczyzną integracji narodowej, czego nie można przeoczyć. Siłę oddziaływania teatl'u doskonale rozumiał Kościół dbający, o ile tylko miał na to wpływ, a obecność w repertuarze wątków religijnych. W mniejszym zakresie poprzez teatr propagowały swoje idee ugrupowania polityczne, np. socjaliści. Nie można też zapominać, ~:e dla wielu widzów teatr etnic2lny był jedyną, zatem nie alternatywną, formą kontaktu z kulturą. Oddziaływanie teatru na Polonię amerykańską z czasem zmalało. Przyczyn było wiele, do najważniejszych należą bez wątpienia: słabnięcie fal emigracyjnych, rozpad getta etnicznego, słabnięcie polonijnej parafii, amerykanizacja zbiorowości polonijnej (język ułatwiał uczestnictwo w kulturze amerykal1.skiej), czy wreszcie - co ma związek z przyczyną poprzednią - pojawienie się konkurentów teatru: kina i telewizji. Dzieje teatru polonijnego w US.;'\. są już. jak się zdaje. na :wwsze kart.} zamkniętą. "Teatr dawny - pisze E. Orzechowski - tworzony przez pokolenie emigracji przełomu wieków musiał po latach prosperity cofnąć się do etapu doraźnie organizowanych przedstawień, granych bardziej dla przyjemności niż dla zarobku. Niezdolny był do zmiany swej estetyki, poza sporadycznymi przypadkami nie próbował przejść na język angielski". Istotnie, teatr polonijny w Stanach Zjednoczonych to karta zamknięta, ale jakże ważna. Jeśli często słus;:nie wykazuje się, że polski chłop-emigrant w~;lśnie w USA nabywał, czy rozwija! swoją narodową świadomość, to w procesie tym �260 teatr polonijny odegrał niebagatelną rolę. Wziąwszy pod uwagę fakt reemigracji, pośredni wpływ teatru polonijnego na polską wieś poprzez reemigrantów nie ulega wątpliwości i winien być brany pod uwagę. Praca E. Orzechowskiego dostarcza na rzecz takiej tezy wielu argumentów. Wysoko oceniając omawianą pracę nie mogę jednak nie zwrócić uwagi na pewien błąd faktograficzny. Otóż pisze autor dwukrotnie (s. 213 i 286), że regionalna organizacja Zaborowian i Pojawian (powstała ona zresztą w 1917, a nie w 1916 roku) w Chicago jest naj starszą organizacją tego typu. Były od niej starsze, np. Klub Parafii Luszowice (powstał w 1912 roku) czy Klub Miechowice Małe i Klub Miechowice Wielkie (oba powstały w roku 1915). O działalności chicagowskich klubów grupujących wychodźców z parafii Zaborów (istniały cztery takie kluby), w której to działalności teatr amatorski odgrywał niepoślednią rolę oraz o kulisach niedoszłego wyjazdu Jędrzeja Cierniaka znanego teoretyka i praktyka teatru ludowego - do Chicago (o czym E. Orzechowski niezbyt precyzyjnie napomyka) piszę obszernie w znajdującym się obecnie w druku 24 tomie Biblioteki Polonijnej. RyszaTd Barbara Sam. Kuplety KantaT S z y d ł o w s k a - C e g lowa, Wojciech C h o j n a c k i, Polski wujek polskie w AmeTyce, Wydawnictwo Polonia, Warszawa 1989, ss. 287, i1. Coraz wyrażniej rozwijające się w ostatnich latach badania polonijne, nie obejmowały do niedawna pewnych zagadnień, w przekonaniu badaczy, być może nawet interesujących, ale marginalnych. Na szczęście podobne poglądy i podejście do niektórych przejawów dorobku zbiorowości polonijnych na świecie jest już dziś rzadkie i mało popularne. Badania polonijne wzbogacają się znacznie, obejmują coraz to nowe obszary i zjawiska. Badacze ostatnio przyjrzeli się uważniej na przykład kulturze polonijnej, a zwłaszcza polonijnemu folklorowi. Rezultatem są nie tylko, skromne jeszcze, analizy tych zjawisk, ale również pierwsze publikacje oryginalnych tekstów z popularnonaukowymi komentarzami. Jaskółką czyniącą, miejmy nadzieję, wiosnę w dziedzinie popularyzacji przejawów folkloru polonijnego, jest zbiór kupletów polonijnych, wydanych przez poznańskich badaczy: Barbarę Szydłowską-Ceglową i Wojciecha Chojnacklego. Publikacja ta zasługuje, jak sądzę, na uwagę nie tylko badaczy polonijnych, ale także etnografów i folklorystów. "Terminem kuplet - pisze we wstępie Wojciech Chojnacki - oznacza się piosenkę kabaretowo-rewiową o różnej treści - miłosnej oraz aktualnej politycznej, społecznej i obyczajowej, utrzymaną przeważnie w lekkim, żartobliwym tonie, ale także refleksyjną i satyryczną. Czasem może to być piosenka wtrącona do komedii, wodewilu, operetki, nawiązująca do treści tych utworów". Kuplety, dziś już zamarły gatunek literatury popularnej, cieszyły się wielkim uznaniem wśród Polonii amerykańskiej pod koniec XIX wieku, a zwłaszcza w pierwszych dekadach wieku XX. Ich szczególny rozwój w polonijnych zbiorowościach w Stanach Zjednoczonych, wiązał się z bujnym rozkwitem polonijnego teatru, zarówno amatorskiego, jak i zawodowego. Upadek teatru stał się także końcem kupletu, choć wcześniej występował on również samoistnie, popularyzowany przez druki ulotne, zamieszczany na łamach prasy polonijnej, prezentowany w polonijnym radiu. Jednakże kuplet osiągał największy efekt na scenie, w wy- �261 konaniu popularnego aktora, będącego niekiedy również autorem tekstu. Związku twórczości kupletowej z dziejami teatm polonijnego wyraźnie dowodzi W. Chojnacki w szkicu otwierającym zbiór. Z kolei B. Szydłowska-Ceglowa w szkicu "Kuplety jako zwierciadło Pok.nii amerykaiiskiej" przekonuj'lco udowadnia, że "kuplety odbijając rzeczywi~,tość polską w Ameryce były w istocie krzywym zwierciadłem stworzonym przez Polonię i dla potrzeb samej Polonii". Były one żywą t·eakcją na zjawiska obyczajowe i polityczne, stanowiły rodzaj krytyki i komentarza zbiorowego. Ośmieszały i piętnowały bawiąc współczesnych, a dzisiejszym badaczom dostarczając informacji o życiu Polonii, o jej nastrojach, świadomości, o przemianach systemu wat·tości zbiorowości polonijnych, o postępującej amerykanizacji wychodźców, co wyraźnie objawiło si~ w języku kupletów, naszpikowanym kalkami językowymi, pełnym amerykanizmów, co zresztą potęgowało efekty komiczne. a formie i tworzywie językowym kupletów pisze w odrębnym szkicu B. Szydłowska-Ceglowa, widząc w nich nawiązania do znanych w ustnej literaturze ludowej gatunków, jak pieśń dziadowska, ballada itp. Niektóre kuplety stanowią trawestację utworów literackich bądź ludowych. Adresowane do mas polonijnych, wywodzących się w ogromnej większości ze wsi, wykorzystywały znane ludowi motywy i formy. Choć .ich autorzy są na ogół znani i wiemy o nich, że w większości mieli pochodzenie inteligenckie, to formy rozpowszechniania kupletów, ich treść, są zdecydowanie lud(Jwe. Kuplet uznać należy za rodzaj ludo"vej twórczości polonijnej, rodzaj \vykształeony na gruncie amerykańskim, w pełni oryginalny, choć mający "korzenie" w Starym Kraju. Dla badaczy amerykańskiej Polonii kuplety zgromadzone w omawianej publikacji, a jest ich kilkaset bardzo tematycznie zróżnicowanych, stanowić mogą ciekawe źródło do poznania obyczajowości zbiorowości polonijnej, jej języka itp.~ dla czytelnika nie mającego profesjonalnych zainteresowań są po prostu mniej lub bardziej dowcipnymi tekstami, pełnymi aluzji humoreskami. Można zbiorowi wróżyć popularność, do czego przyczynią się zapewne nie tylko krótkie, rzeczowe, przystępnie napisane komentarze oraz uwagi B. Szydłowskiej-Ceglowej i W. Chojnackiego, ale również atrakcyjna oprawa całości wykorzystująca ilustracje zaczerpnięte z oryginalnych wydawnictw kuplet owych. Ryszard Kantor Stanisław Z a h r a d n i k, Czasopiśmiennictwo w języku polskim na terenach w latach 1848-1938, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Powstańców Sląskich w Opolu, Studia i Monografie nr 146, Opole 1989, ss. 256. Czechoslowacji Wszelkie bibliografie, a w tym i bibliografie czasopism, to efekt długoletniej i niezwykle żmudnej pracy. Poszukiwania większych i mniejszych zbiorów czasopism, czasami pojedynczych egzemplarzy nawet, prowadzą niejednokrotnie przez wiele miejsc i granic. Nie inaczej jest też w przypadku książki S. Zahradnika, któremu "w ciągu 25-letniego żmudnego szperania i szukania udało się skompletować około 140 tytułów interesujących nas czasopism, co stanowi pod względem ilości tytułów największy zbiór tego rodzaju w jednym miejscu w ogóle" (s. 11). I choć granica, w sensie fizycznym, do przekroczenia jest tu tylko jedna, to niewątpliwie powstanie dzieła stało się możliwe jedynie dzięki uporowi i wytrwałości autora, mieszkającego w zaolziańskim Trzyńcu, a publikującego często w Dols- �21)2 kich periodykach naukowych, np. "Śląskim Kwartalniku Historycznym Sobótka", Polonijnym". Nie jest moim zamiarem krytyczne recenzowanie samej bibliografii, chciałbym jed!1ak przybliżyć tutaj potencjalnemu czytelnikowi układ i zawartość całej książki, w której spis czasopism (wraz z materiałem ilustracyjnym) zajmuje około 70% miejsca. Pracę rozpoczyna krótki wstęp uzasadniający czasowe i terytorialne rozmiary bib.liografii, omawiający źródła i dotychczasowe opracowania tematu oraz miejsca przechowywania zbiorów czasopiśmienniczych (większość z nich znajduje się na terytorium Polski; co ciekawe, autor wykorzystał także prywatne zbiory rodaków zza Olzy). Tutaj również odnaleźć możemy charakterystykę warunków społecznych i politycznych w jakich wydawano polskojęzyczną prasę w części Cieszyńskiego, zmieniającego nader często przynależność państwową, od austro-węgierskiej, poprzez polską, czeską, polską, niemiecką i raz jeszcze czeską. W rozdziale pierwszym, o zaskakującym tytule - podobnie jak tytuł samej książki "Rozwój czasopiśmiennictwa polskiego na terenach Czechosłowacji 1848-1939" omawia autor okres - od 6 V 1848 roku kiedy to w Cieszynie pojawił się pierwszy numer "Tygodnika Cieszyńskiego", przemianowany trzy lata później na wychodzącą do 1939 r. "Gwiazdkę Cieszyńską" - do października 1938 roku miesiąca, w którym Wojsko Polskie przyłączyło Zaolzie do Macierzy. Kolejny, drugi rozdział, poświęcony "Tendencjom rozwojowym w ujęciu statystycznym", zawiera omówienie rozwoju ilościowego i trwałości prasy, jej nakładów, formatów i objętości. Wymienione są tu także ośrodki wydawnicze, drukarnie oraz nazwiska najbardziej zasłużonych redaktorów, między innymi Pawła Stalmacha, ks. Franciszka Michejdy i Tadeusza Regera. W rozdziale tym autor zawarł również typologię podziału czasopism. Składają się na nią pisma ogólnoinformac,vjne, specjalne, urzędowe i pisma jako dodatki samodzielne. Pierwsza z grup dzieli się następnie na narodową, socjalistyczną, komunistyczną i duchem obcą, druga natomiast na wyznaniową. młodzieżowo-dziecięcą, fachowo-gospodarczo-literacką i kulturalno-oświatową. W przypadku każdej niemal typologii, również i tej, istnieją jednakże luki i nieścisłości. Jest tak chociażby w przypadku "Przyjaciela Dziatek" (poz. 121), kwalifikującego się jednocześnie do pism wyznaniowych i młodzieżowo-dziecięcych lub "Trybuny" (poz. 152), jednocześnie komunistycznej i duchem obcej. Niejasne jest też dla mnie połączenie w jednej podgrupie pism fachowo-gospodarczo-literackich, a wydzielenie kulturalno-oświatowych. I tak. w tej pierwszej grupie znalazły się łącznie: typowo gospodarczy "Informator" (poz. 46), handlowo-reklamowa "Konrada Ilustrowana Gazeta" (poz. 51) oraz przede wszystkim oświatowy "Miesięcznik' Pedagogiczny" (poz. 64). Dużą zaletą książki S. Zahradnika jest bogaty materiał ilustracyjny. obejmujący 113 reprodukcji winiet czasopism i 38 jednostronicowych kopii pierwszych stron gazet. Choć i tu nie może obyć się bez zastrzeżeń; pierwszym z nich jest często niealfabetyczny układ ilustracji, drugim-powtórzenia. Przykładowo, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego" pokazano na s. 59 - winieta i s. 62 pierwsza strona, podobnie jest w wypadku "Dziennika ustaw j rozporządzeń dla Księstwa górnego i dolnego Śląska", można to sprawdzić na s. 59 i 63. Na całość materiału ilustracyjnego warto jednak zwrócić baczniejszą uwagę i z tego względu, iż stanowi on swego rodzaju "wybór tekstów" i umożliwia lekturę kilkunastu interesujących artykułów (pomijam tu wielkość druku, gdyż do jego zmniejszonych rozmiarów zdążyłem się już przez ostatnie kilkanaście lat przyzwyczaić). Szczególnie warte polecenia pozycje to: "Dziennik Polski" z 22 VII 1938 roku (s. 56), wspomniany już "Dziennik Urzędowy ...", "Gazeta Kresowa z 18 l b'ldź "Roczniku �263 1934 roku (s. 71)" "Głos robotniczy i ludowy" z 2 IV 1938 roku (s. 82), "Nasz Kraj" z 26 V 1933 roku (s. 115), "Nasz Lud" z 19 II 1927 roku (s. 1l6)~ "Prawo Ludu" z 7 V 1931 roku (s. 149) i "Tygodnik Cieszyński" z 6 V 1848 roku (s. 201). Z tytułóv.i "ciekawostek" wymienić chciałbym cztery: "Gazetę Zydowską", wydawaną po polsku i mającą "stać na straży interesów żydostwa polskiego" (s. 72), "Nowiny Spisko-O rawskie", optujące za "przyłączeniem obszaru spisko-orawskiego do Polski" (s. 124), "Pieśni Ludu Polskiego na Śląsku", nadbitkę z "Zarania Śląskiego", dość luźno mieszczącą się w kategorii czasopism (s. 135) i gazetkę "Tur", ..!edyne znane polskie pismo nielegalne w Czechosłowacji w okresie międzywojennym" (s. 199). Zastanawia mnie również fakt, że większość z 22 tytułów prasowych, do których autor nie zdołał dotrzeć pochodzi z wcześniejszej, opublikowanej w 1960 roku, bibliografii A. Pilcha. Czy nie byłoby tu zasadne podanie z jakich źródeł korzystał ten autor? Redaktorzy i korektorzy książki nie ustrzegli się kilku błędów drukarskich i językowych. Na zakończenie chciałbym przytoczyć jeszcze kilka uwag natury ogólniejszej. Niewątpliwie najgłębs7.ą przyczyną tak bujnego rozwoju prasy polskiej na Zaolziu (szczególnie widocznego w porównaniu z okresem nam współczesnym), był wymuszony, a przy tym dla strony polskiej wysoce krzywdzący podział terytorium Śląska Cieszyńskiego po I wojnie światowej. Wystarczy przypomnieć, iż w listopadzie 1918 roku zawarto układ pomiędzy polską Cieszyńską Radą Narodową, a czeskim Narodnim Vyborem, na którego mocy rozgraniczono sporne obszary nieomal zgodnie z zasadą etnicznego podziału ludności. I być może, gdyby nie doszło do zbrojnego ataku ze strony Czechów, problem prasy polskiej na Zaolziu, prasy wydawanej tym samym poza granicami II RzeCZYPospolitej wcale by nie zaistniał. Jak pisze S. Zahradnik "sam fakt, że przeciwnicy Polaków pisali w języku polskim świadczy o tym, jakim językiem posługiwała się miejscowa ludność na tym obszarze" (s. 22). Czy jednaki będziemy w stanie rozwiązać problem pozostałych wówczas 150 tysięcy rodaków na Zaolziu oraz ponad 50 tysięcy na Spiszu i Orawie pokażą nadchodzące lata. Miejmy nadzieję, iż rozwiązanie tej kwestii załagodzi wieloletni konflikt psujący nasze stosunki z południowymi sąsiadami Czechami i Słowakami - i pozwoli wszystkim wziąć równoprawny udział w budowie coraz bardziej przybliżającej się ku nam Nowej Europy. Mirosław Boruta Tomasz S z a r o t a, Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i autostereoPaństwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ss. 583. i1. 175. typu, Określenie "niemiecki Michel" ("der deutsche Michel") nie budzi współcześnie tak w Polsce jak i pozostałych krajach europejskich, poza Republiką Federalną Niemiec, żadnych konkretnych skojarzeń. Zainteresowanie książką znacznie wzrasta dzięki podtytułowi, który wskazuje na tematykę i przedmiot zainteresowań badawczych przedstawicieli szeregu dyscyplin humanistycznych, zwłaszcza etnologów: zagadnienia symbolu i stereotypu. Wiele społeczności narodowych posiada symbole wizualne stanowiące ich personifikacje narodowe w literaturze, publicystyce i propagandzie politycznej (np. amerykański Wuj Sam czy francuska Marianna), jednak treści znaczeniowe jakie �264 WląZą się z postacią niemieckiego Michela jako symbolem wizualno-słownym są znacznie bogatsze. Przez kilka stuleci Michel - poczciwina w szlafmycy - stanowił uosobienie niemieckiej świadomości narodowej, ucieleśniał wyobrażenia Niemców na temat ich cech narodowych. Nadmienić trzeba, iż postać ta nie zdobyła sobie nigdy popularności międzynarodowej, przypuszczalnie ze względu na rozdźwięk pomiędzy takim właśnie autostereotypem Niemca a doświadczeniami politycznymi sąsiednich narodów z kontaktów z państwem niemieckim w XIX i XX wieku. Książka została przygotowana w oparciu o bardzo oryginalne i zróżnicowane materiały źródłowe. Podstawowe źródło historyczne stanowiły karykatury publikowane głównie w prasie satyrycznej - zamieszczone w tekście i opatrzone komentarzami wyjaśniającymi - istotnie wzbogaciły tok narracji. Autor sięgnął także po materiał lingwistyczny zawarty w słownikach językowych, wszelkiego rodzaju utwory literackie, publicystykę, druki okolicznościowe i inne. W swoim rozumieniu stereotypów prof. Szarota powołuje się na stanowiĘlw reprezentowane przez badacza problematyki charakteru narodowego, autora studiów porównawczych nad stereotypami etnicznymi, Otto Klineberga i definiuje stereotypy jako " ...wyobrażenia o cechach własnego charakteru narodowego lub cechach innych narodów (stąd autostereotypy i heterostereotypy narodowe)". Wypracowana w latach czterdziestych i pięćdziesiątych koncepcja Klineberga opiera się między innymi na założeniu, iż treści wyobrażeń stereotypowych zawierają także informacje prawdziwe i tym samym odzwierciedlają niektóre obiektywne cechy grupy będącej przedmiotem osądów stereotypowych. Poszukiwanie "jqdra prawdy" i stopnia odchyleń treści tereotypów od obiektywnej rzeczywistości kulturowej niezmiennie stanowi przedmiot zainteresowań niektórych socjologów narodu podejmujących zagadnienie tożsamości kulturowej. Jednak autor "Niemieckiego Michela" nie wychodzi poza sferę deklaracji i w swoich analizach nie odwołuje się bezpośrednio do założeń teorii Klineberga. Niemniej przyjęta w książce koncepcja stereotypu nawiązuje do klasycznej, socjologicznej perspektywy badania wyobrażeń tego rodzaju. Przejawia się to między innymi w akcentowaniu pragmatycznego wymiaru stereotypu i funkcji społeczno-politycznych realizowanych przez ten typ wyobrażeń. Prof. Szarota bada stereotypy przede wszystkim jako narzędzia propagandy politycznej, z jednej strony wskazuje na służebność symboli i stereotypów narodowych jako środków propagandowych względem polityki i opinii publicznej, z drugie~ - na ich rołę w kształtowaniu tychże sądów i opinii. Można tu mówić o pewnym sprzężeniu zwrotnym, niezwykle sprzyjającym manipulacji symbolem stereotypem w walce propagandowej na łamach prasy lub innych środków masowego komunikowania. Do najważniejszych i naj szerzej zaprezentowanych w książce wątków problemowych należy próba odtworzenia historii niemieckiego Michela, początkowo jako zwrotu językowego, później jako symbolu słownego, wizualnego (od początku XIX) wieku) i zarazem autostereotypu narodowego Niemców. Zadziwia tu wielość określeń przypisywanych Michelowi w kolejnych okresach historycznych, od chwili pierwszego dotąd potwierdzonego zapisu tego zwrotu w roku 1542 do chwili obecnej, w zależności od kontekstu sytuacyjnego w jakim powiedzenie to zostało użyte. Nasz bohater był przedstawiany między innymi jako: łatwo poddający się manipulacjom prostaczek, bezwolny marzyciel, monoglota, filister, prowincjusz, wojownik, strażnik czystości rodzimego języka, sprawiedliwy mocarz. Zdaniem Szaroty, ta uderzająca plastyczna dwoistość postaci Michela wpłynęła na atrakcyjność i uniwersalny, ponadczasowy charakter tego symbolu. Emanacja odczuwanej siły �265, oraz demaskacja zadawnionych własnych kompleksów - połączenie się tych cech w postaci Michela sprzyjało powszechnemu odczuwaniu "istoty niemieckości" przez odbiorców stereotypu. Na atrakcyjności Michela zaważył też niewątpliwie fakt kojarzenia tej postaci z innymi symbolami: mitologiczną Germanią, Michałem Archaniołem z mieczem, osobą Hansa Eliasa von Obentrauta - walecznego bohatera wojny trzydzestoletniej. Dzięki tym związkom Michel mógł uosabiać zarówno szerokie warstwy narodowe jak i później silne państwo niemieckie. Sprzyjało to także wykorzystywaniu tego symbolu - stereotypu do propagowania nastrojów nacjonalistycznych wśród Niemców. Szczególnie interesujący materiał do refleksji stanowi zestawienie prz(~mian w postrzeganiu symbolicznej postaci Michela na przestrzeni dziejów z zaprezentowanym przez autora współczesnym autostereotypem Niemca rysującym się na bazie· lektury niemicckich czasopism podejmujących dyskusje na temat "image" Niemca,. wyników sondaży opinii publicznej, prac naukowych. Należy też wspomnieć o innym ważnym zadaniu badawczym realizowanym w omawianym studium, próbie wyjaśnienia genezy określenia "der deutsche Michel". W celu udokumentowania własnej hipotezy o XVI-wiecznym rodowodzie badanego zwrotu, autor przeprowadził wnikliwą analizę językoznawczą w oparciu o materiały słownikowe. Przy okazji tych i innych dociekań językoznawczych czytelnik może zapoznać się także z hipotetycznymi wyjaśnieniami etymologii takich określeń jak: "Szwab", "michałek", francuskie "boche". Misternie i bogato naszkicowany autoportret Niemca wymagał niejako konfrontacji z wyobrażeniami na temat Niemców żywionych przez sąsiadów: Polaków i Francuzów. Wspomniany wcześniej brak popularności postaci Michela poza granicami Niemiec utrudniał realizację tego zadania. Stąd wynikała konieczność wykorzystania w szerszym zakresie informacji zawartych w dokumentach osobistych, utworach literackich, pracach naukowych. I tak np. studium współpracownika Jana Stanisława Bystronia, Kurta Lucka (Mit o Niemcu w polskiej tradycji ludowej i literaturze, 1937) stanowiło jedno, z ważniejszych źródeł do odtworzenia stereotypowych wyobrażeń Polaków o Niemcach. Szkoda, że w tych rozważaniach została pominięta cenna praca wspomnianego przed chwilą J. S. Bystronia (Megalomania narodowa. Źródła-teorie-skutki, 1924). Przemyślenia na temat polskiej optyki "Micheli" zamyka prezentacja wyników współczesnego sondażu socjologicznego na temat stereotypu Niemca wśród studentów polskich. Także francuski wizerunek Niemca został nakreślony w oparciu o wyniki sondaży opinii publicznej, głównie nad zjawiskiem empatii. Książka prof. Szaroty stanowi oryginalne i wartościowe studium poszerzające naszą wiedzę o narodzie niemieckim i można ją uważać, zgodnie z zamierzeniem autora, za udaną próbę zgłębienia pewnego wycinka dziejów ludzkiej mentalności w ogóle. Mówiąc o oryginalności książki mam na myśli wielce obiecujące, nowatorskie wykorzystanie tak specyficznego materiału ikonograficznego jaki stanowią, rysunki satyryczne do badań nad stereotypami. Na uwagę zasługuje także punkt widzenia prezentowany przez historyka wyrażający się położeniem akcentu na relację symbol - stereotyp, symboliczny wymiar treści stereotypowych. Mimo woli nasuwają się tu pewne analogie z postulatami etnologów - fenomenologów, którzy proponują badanie stereotypów w oparciu o doświadczenia i metody ze studiów nad symbolem. Ale to już całkiem odrębny temat. Jacek Schmidt �266 Emil M i k a, Pieśni Drawskie, Kraków 1991, ss. 76 W 1934 roku ukazały się pierwszy raz "Pieśni Drawskie", autorstwa, tzn. zebrane i opracowane przez Emila Mikę, nauczyciela rodem z Lipnicy Wielkiej na Orawie i na Orawie działającego. Emil Mika nazwany został kiedyś orawskim Kolbergiem, co uwzględniając wszelkie różnice - nie pozbawione było podstaw 1. Mika tak pisał we wstępie do wspomnianej publikacji: "Gdy podjąłem się zbierania pieśni ludowych na Orawie (w Polsce), celem, który mi przyświecał, było uchwycenie niknącego echa pieśni ludowej i utrwalenie tekstów niezliczonych piosenek, a przede wszystkim ich melodyj. Pieśni te były już bowiem niknącym echem, schodziły z pól i lasów do odosobnionych gdzieś chat, i wraz ze śmiercią starych ludzi ginęły i giną ...". Rzeczywiście, tradycyjne pieśni ludowe regionu orawskiego nikły lUZ wyraźnie w okresie międzywojennym i zapewne byłyby dziś tylko wspomnieniem, gdyby nie Emil Mika właśnie. Opublikowany przezeń zbiorek zawierał melodie i teksty pieśni orawskich z całego obszaru "polskiego" Orawy, tj. z terenu przyłączonego do Polski w 1920 roku (wiele wsi etnicznie polskich pozostało jednak po drugiej stronie granicy). Materiał został starannie uporządkowany, opatrzony odpowiednimi komentarzami w zakresie tempa melodii i spotkał się z życzliwą. oceną Adolfa Chybińskiego i Kazimierza Nitscha, recenzentów pracy. Wydawcą był Związek Spisko-Orawski. Zapowiadane dalsze części dzieła - część pierwsza zawierała zaledwie niewielką ilość zbioru zgromadzonego przez Mikę nie ukazały się nigdy. Tomik z 1934 roku przedrukowano jeszcze raz w roku 1957, co bez wątpienia świadczy o jego wartości. Emil Mika nie był jednak tylko zbieraczem pieśni, był przede wszystkim ich niezwykłym miłośnikiem; upowszechniał je w środowisku orawskim i poza nim. Prowadzony przez Mikę zespół prezentował wysoki poziom, jeździł po kraju budząc zainteresowanie folklorem polskich kresów południowych, inspirując kompozytorów chętnie wprowadzających motywy orawskie do dzieł "elitarnych". Chór orawski i jego niezwykle muzycznie uzdolniony kierownik dali się poznać między innymi na kolejnych "świętach gór" w Zakopanem, Sanoku, Wiśle i w Nowym Sączu. Już w 1927 roku chór dokonał pierwszych nagrań dla Polskiego Radia, nagrań wielokrotnie później odtwarzanych. Fenomenalna, jeśli chodzi o skalę zainteresowań i osiągnięć, osobowość Emila Miki bez wątpienia w decydujący sposób oddziałała na wielu przedstawicieli młodego pokolenia Orawian, ucząc ich miłości do własnego folkloru, a takźe miłości do Polski. Emil Mika przypłacił życiem swoje przywiązanie do ojczyzny, której częścią była jego ukochana Orawa. Jeszcze przed wybuchem wojny został komendantem Tajnej Organizacji Wojskowej na Orawie, powołanej w przewidywaniu agresji faszystowskich Niemiec i Słowacji; po wybuchu działań wojennych i zaanektowaniu Orawy przez Słowację zamieszkał w Krakowie. Wraz z żoną, Józefą z Machayów, działał na pierwszej linii konspiracji i wraz z nią oddał życie. w walce. Emil Mika, porucznik Związku Walki Zbrojnej (później AK) zginął w Oświęcimiu 17 X 1941 r. Towarzystwo Przyjaciół Orawy przypomina cenny zbiór Emila Miki w 50 rocznicę jego śmierci. Jest to głównie inicjatywa red. Leona Rydla, wielkiego miłośnika Orawy i muzykologa. Zbiór będzie cieszył się zapewne wielkim powodzeniem 1 Emil S. 27-31. Kowalczyk, Emil Mika - orawski Kolberg, "Literatura Ludowa", nr l, 1976, �267 -z;arówno na Orawie, gdzie pamięć o wybitnym folkloryście, nauczycielu i patriocie nie słabnie i gdzie jego następcy, np. Emil Kowalczyk, wciąż z wielkim powodzeniem kultywujq wspaniałe tradycje orawskich zespołów pieśni i tańca, jak i poza OraVi,l, w coraz szerszym gronie przyjaciół pięknej orawskiej ziemi. Przeżyła ona wiele cierpieil na trudnej drodze ku Macierzy i dziś również wiele mUSl znieść. Tomik jest - co niezwykle ważne w czasach, gdy niejednokrotnie prawda naukowa staje się obiektem przewrotnych machinacji - jasnym dowodem polskości orawskiej gwary, orawskiego folkloru, dowodem ścisłego genetycznego związku ludu orawskiego z Polską. Ryszard M. Je. S t a n k e w i c z, Dumka, ss. 122, ilustr. 92. Ukrajinśki wytynanky, Kijów 1986, wyd. Kantor Naukowa "Ukrajinśki wytynanky", monografia wycinanki ukraińskiej, najobszerniejsza publikacja jaka się dotąd ukazała na ten temat, została napisana jako dysertacja doktorska przez historyka sztuki, pracownika Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii Lwowskiego Oddziału Ukraińskiej Akademii Nauk i Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego istniejącym przy Instytucie. Publikacja jest starannie wydana na kredowym papierze, bogato ilustrowana (92 fotografie wycinanek, w tym 28 kolorowych), co w tego typu publikacjach jest nie mniej ważne niż tekst. Brak jednak danych z jakich zbiorów pochodzą publikowane wycinanki. We wstępie autor daje rzeteLny przegląd podstawowej literatury przedmiotu. Wśród polskich publikacji wymienia prace Frankowskiego, Seweryna, Grabowskiego. Błachowskiego. Nie umieścił jednak w swej książce osobnego spisu ważniejszej literatury z zakresu ludowego wycinankarstwa. Poza obszerną literaturą Stankewicz wykorzystał nie publikowane materiały archiwalne, materiały z dawnych i wsp6łczesnych, a także z własnych badań terenowych oraz przede wszystkim gruntownie zanalizował kolekcje wycinanek ukraińskich znajdujące się w nastę'pujących muzeach: Derżawnyj muzej etnohrafji ta chudożnoho promysłu Lwiwskoho widdilenia IMFE im. M. T. Rylskoho AN URSR, Lwiwskyj muzej ukrajinśkoho mystectwa, Derżawnyj muzej ukrainśkoho narodnoho dekoratywnoho mystectwa, Muzej Instytutu mystectwoznawstwa, etnohrafji i folkloru AN BSSR, Muzeum Etnograficzne w Krakowie 1. Autor zaznajomił się również z prywatnymi kolekcjami wycinanek uraińskich. Autor, jak sam pisze we wstępie, pragnie prześledzić powstanie i rozw6j ukraińskich wycinanek, ich technikę i walory artystyczne, charakteryzuje odmiany regionalne i główne ośrodki wycinankarskie, tw6rczość wybitnych wycinankarek i wycinankarzy w przeszłości i obecnie, zarówno ludowych jak i profesjonalnych oraz rolę wycinanek we wsp6łczesnym życiu kulturalnym Ukrainy. Książka ta, jak czytamy w przedmowie, jest przeznaczona dla szerokiego kręgu odbiorców, a także dla naukowców, artystów, twórc6w ludowych, nauczycieli, studentów i uczniów szkół artystycznych. Monografia prezentuje procesy powstawania, rozwoju l W Krakowskim Muzeum Etnograficznym znajduje się ponad 1200 wycinanek z dawnych powiatów: Borszczów, Czortków, Dobromi!, Drohobycz, Kałusz, Sambor, Tłumacz, a takż •• z dawnego powiatu Przemyśl I łemkowskich z okolic Dukli. Są tQ wycinanki z końca XIX 1 z lat 20-30.XX wieku. �268 ukraiJ1skich wycinanek, problemy techniczno-formalne, zagadnieniC! klasyfikacji z punktu widzenia analizy formalnej, charakterystykę odmian regionalnych. Rejestruje zmiany jakie zachodzą we współczesnym wycinankarstwie ukraińs}:im. Wycinankarstwo na Ukrainie jest bowiem nadal żywą gałęzią twórczości ludowej, choć jest to twórczość, podobnie jak w Polsce, reanimowana dla potrzeb odbiorcy miejskiego. Tworzą wycinankarze ludowi, amatorzy i profesjonalni artyści nawi;łzujący do stylu ludowego, malarze, rzeźbiarze, w których wykonaniu wycin;:nka jest samoistnym dziełem plastycznym. Konstrukcja książki przejrzysta i logiczna pozwala nie zagubić się w szczegółowych informacjach, mnogości nazwisk wycinankarzy i badaczy tej gałęzi twórczości ludowej. Bardzo przydatny byłby indeks nazwisk, którego brak dotkliwie się odczuwa. Tekst poprzedzony przedmową i wstępem dzieli się na cztery główne rozdziały, a te na podrozdziały. Oto tytuły rozdziałów: Z historii rozwoju ukrai,:lskich wycinanek, Kształtowanie się walorów artystycznych wycinanek z końcem XIX wieku i na początku x..x: wieku, Tendencje nowatorskie w wycinkarst ..vie w dobie władzy radzieckiej, Wnioski. Stankewicz zapoznaje czytelnika z ważniejszymi momentami z hislo;'!i papierowych wycinanek, poczynając od wycinanek chińskich (VII-XII wiek), Jd w XIII wieku \\rycinanki pojawiły się w Persji. W XV wieku przez Turcję przedostały się do Europy, początkowo do Republiki Weneckiej, potem na teren Węgier. Z końcem XVI wieku znalazły się w Niemczech, wykorzystywane jako ozdoby oprawnych książek. W XVIII-XIX wieku odnajdujemy je już we Francji, Portugalii, Danii, Holandii, Szwecji, Szwajcarii. W połowie XIX wieku wycinanki pojawiają się w Polsce, na Słowacji, Litwie, Białorusi, Rosji, na Ukrainie, Autor zajmując się genezą techniki wycinankarstwa wychodzi z założenia, iż sama technika wycinania polegająca na tworzeniu kompozycji dekoracyjnych ze złoL.cmego kilkakrotnie materiału posiada odległe i rozległe tradycje. Dla ilustracji tej tezy podaje przykłady wycinanek z różnych materiałów znanych zarówno z wykopalisk archeologicznych, jak i wycinanek u współczesnych ludów pierwotnych, na przykład ozdabianie jurt wycinankami z kory brzozowej u Jakutów, aplikacje ze skóry, wojłoku, futra stosowane do ozdoby odzieży przez Nanajów, Chant6w, Mansów. Na Ukrainie aplikacje ze skóry i tkanin występowały w przeszłości na całym jej terytorium. Szczególne bogactwo dało się zauważyć w zdobnictwie huculskich kożuchów i serdaków. Według autora nasuwa się nieodparcie analogia między skórzanymi a papierowymi wycinankami, tak w zakresie techniki wykonania, jak i w ornamentyce. Autor wspomina też o papierowych wycinankach otaczających pieczątki na dokumentach w okresie XVI-XIX wieku na Rusi Ki-, jowskiej i Ukrainie. Ozdoby te wykonywali pisarze pochodzenia mieszczańskiego i chłopskiego zatrudnieni w miejskich i wojskowych urzędach. W drugiej połowie XIX wieku zwyczaj ten zaczął zanikać t. Jakkolwiek zjawisko to odegrało niewątpliwie interesującą rolę w pojawieniu się wycinanek w chłopskich chałupach autor wyrażnie podkreśla fakt, iż nie chodzi tu o mechaniczne przeniesienie ozdób z dokumentu czy stroju ludowego na ścianę. W papierowym zdobnictwie chat istotną rolę, jak pisze Stankiewicz, odegrały malatury naścienne, na przykład na Podolu papierowe ozdoby uzupełniły malowanki ścienne, a nawet z czasem zdominowały je. Może dlatego, że były prostsze i praktyczniejsze niż malatury wymagające więcej żmudnej pracy. Na Podolu popularną ozdobą był namalowany • Na to zjawisko zwrócił uwagę w Polsce Tadeusz Seweryn. Por. Polskie wyclnanld XVI-XVIII v.'leku, "Polska Sztuka Ludowa", r. 9, 1955, nr 2, s. 67-105. papierowe �269 na papierze bukiet wycięty i nalepiony na ścianę. Sprzyjającym momentem w zdobnictwie wnętrza były też postępujące zmiany w systemie ogrzewczym, powolny zanik kurnych chat. Łatwość utrzymania chałupy w czystości zachęcała do jej przystrojenia. Istotną rolę w powstawaniu wycinanek odegrały papiernie produkujące dobry gatunkowo papier, istniejące na Ukrainie już w drugiej połowie XIX wieku. Najdawniejsze ukraińskie wycinanki, które dotrwały do naszych czasów, pochodzą z Podkarpacia i zachodniego Podola. Natomiast w poznaniu i rozpropagowaniu wycinanek ważną rolę odegrały wystawy gospodarczoprzemysłowe z końca XIX i początku XX wieku. Po raz pierwszy wycinanki ukraińskie były ekspono .•.•. a.ne na wystawie w Tarnopolu w 1887 roku, następnie na Krajowej Wystawie Jubileuszowej w 1894 roku we Lwowie oraz na wystawie w Krakowie w 1902 roku. Wycinanki z lwowskiej wystawy znalazły się potem w Muzeum Narodowym we Lwowie. Na marginesie warto wspomnieć, iż po raz pierwszy termin "wytynanka" pojawił się w publikacji: J. Swincicki, Ilustrowanyj prowidnyk po Nacionalnomu mU7.ejewi u· Lwowi, Zowka 1913, zastępując dotąd używane lokalne nazwy ludowe ja.k "stryhancy", "ziroczky", "kwity", "chrestyky", "kozaky" itp. W 1910 roku wycinanki zostały po raz pierwszy wyeksponowane na stałej wystawie Ukraińskiego Muzeum Narodowego. Z czasem, podobnie jak w Polsce, wycinanki zaczęły wzbudzać zainteresowamie ukraińskich ludoznawców, artystów, kolekcjonerów. Pierwsze fachowe artykuły na ten temat zaczęły się ukazywać w latach 20. Największy rozkwit wycinanek przypada na lata 1880-1910. Chaty chłopskie są w tym czas le masowo strojone barwnymi wycinankami. Z końcem XIX wieku można już wskazać regionalne odmiany wycinanek, jak wycinanki z Podnieprza, Podola, Słobożanszczyzny, Podkarpacia. Autor wyczerpująco omawia główne regionalne odmiany wycinanek, wielką rozmaitość ich form, jak również lokalne odmiany. Nie byłoby sensu przytaczać wszystkich odmian, ale może warto wiedzieć, że w wycinankach Podnieprza przeważają różnokolorowe kwietne kompozycje, wielkie rozety, gałązki, bukiety, wazony, co przypomina ludowe malowanki tamtych stron. Wycinanki podolskie są mało kolorowe, za to charakteryzują się wielką różnorodnością or.namentalnych motywów. Występują tu gwiazdki, kółeczka, drzewka z ptaszkami (szczególnie charakterystyczne są drzewka), wycinanki sylwetowe tzw. lalki. Na wschodnim Podolu wycinanki dużych rozmiarów między innymi gołębie, pawie uzupełniały kwietne malatury ścienne, na zachodnim Podolu i częściowo Podkarpaciu występowały wycinanki drobne, niektóre zwane "chrestyky", z nich komponowano tzw. ,.szpalery". Wycinanki Podkarpacia charakteryzują się motywami geometrycznymi i roślinnymi, częste są tu sylwetki zwierząt i ptaków. Wzory niektórych wycinanek wyraźnie nawiązują do bogatych geometrycznych haftów, do dekoracyjnych tkanin, kilimów. Wyraźna jest inspiracja haftem huculskim o przewadze koloru czarnego. Naturalnie wycinanki, ich formy, rozmiary, kolory zmieniały się, pojawiały się nowe motywy, na przykład w latach 1920-30 na Podolu występowały wycinCinki przedstawiające w rytmicznym układzie żeńskie sylwetki - lalki. Na podstawic obszernego materiału, głównie zbiorów lwowskich, autor pokusił się o omówieni:! głównych grup regionalnych, a nawet ich odmian, żeby wymienić tylko podolskie, okrągłe wycinanki - nalepianki lub wycinanki ozdabiane ornamentem stempelkowym (ażurov"c kółeczka) na Podolu. Odmiany te powstawały pod wpływem wielu czynników: środowiskowych, technicznych i psychicznych. Analizuj'lc wycinanki od strony formalnej, zarówno jednoosiowe jak i wieloo~iowe oraz tematyczne, Stankewicz wyróżnia i szczegółowo omawia motywy �270 geometryczne, abstrakcyjne, roślinne, zwierzęce, postacie ludzkie, tematyczne, Wśr6d motyw6w roślinnych najbardziej zajmuje autora motyw drzewka - drzewa życia w rozmaitych wariantach z postaciami ludzkimi, zwierzęcymi, ptakami. Drzewko przeradza się często w kwiaton lub bukiet. Motyw drzewka, jak przypomina autor, występuje na przedmiotach ozdobnych Rusi Kijowskiej w XJXIII wieku. Wśród motywów zwierzęcych najczęściej pojawiają się ptaki, gł6wr,ie kogut - symbol słońca. Drzewo życia, ptaki, konie, rozety to wszystko symbolj,:zne znaki mające zapewnić szczęście i powodzenie, Magiczna interpretacja wycinanek, na przykład niektóre motywy geometryczne były z pewnością znakami magicznymi, jest od dawna nieczytelna, zarówno dla tw6rców jak i odbiorców. Wycinanki były na og6ł w jakimś sensie dziełem zbiorowym, a ludowi twórcy wycinanek pozostali anonimowi. Znane są jednak nazwiska wybitnych wycinapkarzy z lat 20. i 30., na przykład A. Biłokiń, W. M. Wowk, M. K. Mucha, 0, Otamaniuk, L Sawczuk. W tym czasie "-'Ycinanki są jeszcze popularne na Podolu, Podnieprzu, Podkarpaciu, ale nie jest to już tak masowe zjawisko jak w końcu XIX i na początku XX wieku. Pod wpływem miejskim pojawiają się tzw .. .firanki", "-'Ycinanki naśladujące firanki tekstylne. Autor omawia spos6b rozmieszczenia wycinanek w izbie. WycL'1anki umieszczone na ścianach, tragarzach, piecu, ikonach, "firanki" nad drzwiami były częścią bogatego przystroju izby. Wycinanki były komponowane w rozmaity sposób, od układ6w rytmicznych, między innymi "pid szpalery", po układ swobodny. Na Podkarpaciu pasowe "-'Ycinanki przyklejano dookoła ikon, pod pułapem, na tragarzach, Wprawdzie autor tak sugestywnie i plastycznie opisuje przystr6jchat. Że łatwo to można sobie wyobrazić, ale mimo to bardzo brakuje fotografii pl"zedstawiającej choć jedno typowe wnętrze z wycinankami. Mogłoby to być zdjęcH' z nie, tak dawnych jeszcze czas6w" bo jak autor stwierdził w rozmowie ze mIlą. widział jeszcze w latach 70" przystrojone wycinankami izby chłopskie we wsiach podkarpackich. Poglądowy byłby rysunek przedstawiający schemat rozmieszczenia wycinanek ina ścianie. Pozwoliłoby to zorientować się czytelnikowi, zwłaszcw nie znającemu reali6w wnętrza chałup ukraió.skich, jak funkcjonowały voTycimmki w izbie, w jaki sposób komponowały się z pozostałymi ozdobami, ze sprzętami, z całą architekturą izby. Postępująca urbanizacja, wpatrzenie się na wzorce miejskie, spowodo'''I'<lły zmiany w wyposażeniu wnętrza i jego przystroju. Wycinanki i malowanki nie zniknęły jednak tak szybko jak inne wytwory ludowej twórczości. Przede wszystkim jednak zainteresowanie twórców i odbiorców, głównie miejskich, skupi2ło się na wycinankach zwanych "malowok". I te właśnie obrazki - wycinanki utorowały sobie drogę na wysta"-'Y. Wycinanki nadal mają swoich entuzjastów Z<]równo wśród twórców (wśród nich jest kilku wybitnych artyst6w), jak i odbiorców, w tym także kolekcjonerów. To sprzyja rozwojowi wycinankarstwa na Ukrainie. Nowy etap rozwoju wycinankarstwa przypada na lata 50. Pojawiają ~;ię \V \vycinankach już inne motywy, między innymi drobne listeczki, zmienia się koloryt. W miejsce ciemnych barw pojawiają się jasnoczerwone i gołąbkOWI'. Na Podolu przeważają dużego formatu "-'Ycinanki "firanki", "wstęgi", "ręczniki", "j)cmno" - naklejanki przedstawiające rozmaite sceny z życia wsi a także o charakterze politycznym. 'Wykonywane są też ramki wycinane nożem i wycinanki wykomme kombinowanymi technikami. W latach 60. wycinanki wchodzą w nOWel fazę, wyraźnie też wzrasta zainteresowanie klienta miejskiego tą formą zdobJlicZ<l. Jo.<e;jwiększym powodzeniem cieszą się "firanki" i "ręcznIki". PojawiajC) się nowe tech- �271 nik i jak wycinanki reliefowe, wydzieranki. I tu znani są mistrzowie, którzy pracują w oparciu o lokalne tradycje: P. Grebluk, Je. Gryniuk, E. Kapustyńska na Podkarpaciu, ,Tu. Mizik, L Namaga, G. Skrypka, W. Jaskilska na Podolu, N. Biłokin, P. Głuszczenko, 1. Pyłypanko na Podnieprzu, A. O. Choronżuk i F. S. Chmilecka z Wołynia, A. D. Kowbaszin na Zakarpaciu. Osobne miejsce zajmują subtelne wycinanki z Petrykiwki nawiązujące do tamtejszego malarstwa, najczęściej o baśniowej tematyce, przedstawiające fantastyczne kwiaty i ptaki. Wśród wycinanek ukraińskich autor wyróżnia trzy grupy: związane z ludową tradycją, tworzone przez mistrzów w tradycyjnych ośrodkach wycinankarskich, prace artystów-amatorów i twórczość profesjonalnych artystów odbiegająca od ludowej tradycji. Artyści poszczególnych grup wycinankarskich mają swój własny zas6b środk6w technicznych, sw6j spos6b wyrażania idei artystycznej, rządzą się własną estetyką. Dla autora najważniejsze wydają się prace mistrz6w ludowych, spadkobierc6w lokalnych tradycji. Do naszych czas6w dotrwały na Podolu, Podkarpaciu, Podnieprzu tradycyjne techniki, formy, motywy, ornamenty. Według autora najbardziej zgodne z tradycją są wycinanki z Podkarpacia. Z kolei wycinanki nobilitowane jako samodzielne dzieła plastyczne odbiegają od ludowego kanonu, ich kompozycja wzbogacona o nowe motywy ulega rozbudowie i skomplikov.raniu ornamentalnemu, powstają niekiedy całe obrazy utworzone techniką kolorowej wycinanki naklejanki. Na rozpropagowanie wycinanek wielki wpływ mają wystawy \vycin11l1ek, środki masowego przekazu, prasa. \Vsp6łcześni mistrzowie preferują wycinanki tematyczne ilustrujące zdarzenia z życia, wsi, państwa. Zajęcia z wycinankarstwa odbywają się nie tylko w szkołach artystycznych średniego i \vyższego stopnia, ale i w szkołach podstawowych oraz w przedszkolach. Tradycja tego typu zajęć sięga lat 20. Stankewiczpracuje obecnie (informacja z 1989 roku - przyp. autora) nad podręcznikiem dla instytutów pedagogicznych pt. "Osnowy dekoratywnoho prykładnoho mystectwa" (podstawy sztuki stosowanej). Ornamentyka zaczerpnięta z wycinanek znajduje szerokie zastosowanie we wzornictwie przemysłowym, sztuce dekoracyjnej, pamiątkarstwie. Do wybitnych artystów-wycinankarzy, którzy stworzyli nowy rodzaj wycinanki - pamiątki, należą ludowi artyści: M. P. Pawłowa, L. M. Procyk, O. W. Saluk i artyści profe~ sjonalni L. O. Mazur, L. P. Steblowska. Stankewicz analizuje wycinanki przede wszystkim od strony formalno-artystycznej. Mniej autora interesuje, choć nie całkiem go pomija, cały kontekst kulturowy, realia etnograficzne. Nie stara się nawet, choćby pobieżnie, naszkicować najbardziej charakterystyczne cechy zdobnictwa wnętrza w poszczeg6lnych regionach etnograficznych. Eksponuje wycinanki jako zja',visko z dziedziny sztuki ludowej czy narodowej, zajmując się ich genezą, źr6dłem inspiracji, interpretacją motywów, zagadnieniem estetyki ludowej. Pisze o wycinankach, co warte jest podkreślenia, z wielkim zaangażowaniem emocjonalnym, zauroczony ich urodą. Stankewicz wyłączył zupełnie ze swych rozważań wycinankę żydowską, obficie niegdyś występującą na omawianym terenie. Nie uważa zapewne, aby była ona inspiracją dla ludowych wycinanek ukraińskich, z kt6rym to poglądem, jeśli chodzi o wycinankę polską, można się spotkać w literaturze polskiej 3. W kw('stii pochodzenia wycinanek ukraińskich Stankewicz zdecydowanie odcina się od tezy Grabowskiego wyrażo;nej w najwiqkszej jego pracy na temat wycinanek polskich, 'por. H. Olędzka, lrG~. nr ~, s. lG2-J64. Z uada>', nad wycinanką kurpiOwską, "Polska Sztuka Ludowa" r. 18, �'272 iż wycinanka ukraińska powstała pod wpływem wycinanki polskiej 4. Przede wszystkim nie do przyjęcia jest według autora hipoteza Graoowskiego o rozszerzeniu się wycinanki podwarszawskiej na całą Polskę i poza jej granice, w tym także na zachodnią Ukrainę. Przypomnijmy co na ten temat pisał Grabowski: "Trudno jednak wyjaśnić, jak się stało, że wśród wycinanek ukraińskich spotykamy formy jakby czerpane bezpośrednio z Polski centralnej. Tak na przykład pasy lalek i kogutków spod Borszczowa podobne bardzo do wycinanek kurpiowskich czy podwarszawskich odznaczają się jedynie silniej zaznaczoną płaszczyzną. Spotykamy tu również typowe drzewko z Polski centralnej w interpretacji wycinankarki spod Dobromila oraz zbliżoną do ośmioboku ze Swidra ukraińską ,gwiazdę szesnastopromienną naklejoną na ciemne tło. Tylko ornamenty w postaci kółek stempelkowych małych i idealnie okrągłych, świadczą niezbicie, że mamy tu do czynienia ze sztuką nie polską, lecz ukraińską... Przejście polskiej wycinanki ludowej na sąsiednie tereny etniczne widzieliśmy na terenie białoruskim, w powiecie wołkowyskim. Prawdopodobnie nie miało ono tam jednak tak szerokiego charakteru jak na zachodniej Ukrainie" '. Stankewicz zauważa naturalnie, że istnieją wspólne rysy między wycinankami białoruskimi, litewskimi, polskimi, 'słowackimi, ukraińskimi wynikające z sąsiedztwa kultur, ale sądzi, że nie są one na tyle duże, aby można było mówić o naśladownictwie i zapożyczeniu. Stankewicz jest zdania, podobnie jak większość etnografów polskich, iż analogiczne formy i motywy mogły powstać na różnych terytoriach, niezależnie od siebie, co wynikło z podobnej kultury artystycznej, istoty materiału i narzędzi, a wreszcie z po'dobnych warunków społeczno-gospodarczych. Uważny czytelnik książki Graoow'sldego i Stankiewicza bez trudu bowiem zauważy pewne analogie form, na przykład między wczesną gwiazdą łowicką o promienistym układzie dawnych motywów (Grabowski, ryc. 44) a kolistą wycinanką z chmelnickej obłasti z lat 30. XX wieku. (Stankewicz, s. 61), między drzewkiem - lelują z Puszczy Białowieskiej (Grabowski, ryc. 47), a 'wycinanką "drzewo" z.e wsi Słobidka Richtiwska rejon Kamieniec Podolski (Stankewicz, s. 60), między wycinanką J. Dobrzyńskiego (Grabowski, tabI. 65) a wycinanką kolistą S. Batiuka ze wsi Jagilnica rejon Czortków z 1964 roku. Z kolei wycinanka.,kwitka" ze wsi Markiwka w woj. winnickim wykazuje ogromne podobieństwo formy do współcz.esnej wycinanki kurpiowskiej z Kadzidła. Ewidentne są też podobieństwa wycinanek z zachodniego Podola do wycinanek lubelskich. Czy wynikają one z określonych możliwości wycinankarskich podyktowanych materiałem i narzędziem? Zapewne nie tylko. W polskiej literaturze spotkać się można z poglądem, iż nigdzie poza naszym krajem, nie występowała taka rozmaitość form wycinankarskich. Lektura książki Stankewicza, a zwłaszcza ilustracje w niej zamieszczone świadczą o równie dużym bogactwie form wycinanek ukraińskich. Z tym większym więc zainteresowaniem i estetycznym zadowoleniem czyta się książkę Stankewicza. Szkoda, że ta piękna i cenna publikacja nie jest dostępna szerszemu ogółowi czytelników. W Polsce jest praktycznie niedostępna, a na Ukrainie dawno wyczerpana. Należy też żałować, że nie jest zaopatrzona w przynajmniej jedno streszczenie w języku zachodnim i mapę regionów etnograficznych Ukrainy. Anna .J. Grabowski, wycInanka ludowa, Warszawa , tenże, op. cit., s. 111-1l2. 195:>.s. 11l-1l2. Spis s �273 Mode ~ Tracht Heute, Referate des Niedersiichsisches Regionale internationalen Freilichtmuseum, Identitiit Symposions herausgegeben Hist9rische Kleidungsforschung Cloppenburg - im Museumsdorf von Helmut Ottenjann, Cloppen- burg 198.5,ss. 76, il. Jesienią 1985 roku ukazał się zbiór referatów z międzynarodowego sympozjum, które odbyło się wiosną tegoż roku w Kloppenburgu (Dolna Saksonia). Sympozjum poświęcone było modzie, strojom i ich specyfice regionalnej. Wzbudziło ono zainteresowanie wielu specjalistów z różnych dyscyplin. Dowodem tego są m.in. wydrukowane referaty (wzbogacone licznymi kolorowymi i czarno-białymi ilustracjami). Ich autorzy reprezentują mniej lub bardziej znane ośrodki oraz kierunki i wyniki badań nad szeroko pojętą problematyką związaną z badaniami tekstyliów. odzieży, stroju i mody. Organizatorom sympozjum chodziło O szczegółowe rozeznanie w tej materii i wzbogacenie doświadczeń ze względu na fakt podejmowania własnych wieloletnich badań nad historią odzieży mieszczańskiej i wiejskiej na terenie Dolnej Saksonii z wykorzystaniem wszystkich dostępnych materiałów źródłowych. Oprócz wielu kwestii natury historycznej, genetycznej i społecznej zaplanowane badania mają także odpowiedzieć na pytania, kto wykonywał poszczeg6lne części odzieży i przez kogo była ona noszona? Dalsze pytania dotyczą m.in. surowców, producentów, stroju jako specyfiki regionu i ich reliktowego występowania. Badania nad dolnosaksoI'lską odzieżą i strojami podejmują dwa ośrodki: Museumsdorf Cloppenburg - Niedersachsisches Freilichtsmuseum - w rejonie między rzekami Ems i Wezerą oraz Seminar flir Volkskunde der Universitat GOttingen - w rejonie Wezery i Łaby. W 1937 r. Wilhelm Pessler opublik()wał" mapę Dolnej Saks()nii, przedstawiając na niej stan odzieży tradycyjnej (z lat 1900-1910). Wyróżnił on trzy grupy: 1. Rejony żyweg() jeszcze stroju; 2. Rejony, gdzie występują tylko resztki dawnej odzieży i 3. Rejony, gdzie strój ludowy całkowici~ zamarł." Okazuje się,""że najwięce.j, jest obszarów' pozbawionych stroju." Otaczają one skromne raczej połacie jego wyst~powania (Pessler, 1937). Poza pracami Pesslera (1922, 1923, 1937) znane są jeszcze inne opracowania na ten temat (m.in.: Miiller-Braul, 1899; Lauffer, 1923). Znana jest też ikonografia, starannie gromadzona przez Muzeum Wsi w. Kloppenburgu. Prowadzi ono (na wzór ICOM-owskiej kartoteki Międzynarodowego Komitetu dla Muzealnych' Kolekcji KostiumQwych) specjalną dokumentację w formie kart, w których rejestruje szczegółówe" opisy dotyczące' regionu, języka, sytuacji społeczno~ -kult~rowej; gospodarczej itp.;' dalej opisysttoj6w i eksponatów muzealnych z u~zględnieniem odpowiednich fotografii, rysunków, krojów ~raz dane słóWw,-: kowe (zob. Waffen und Kostiimkunde 24: 1982,"s." 119-151), Na te przedsięwzięcia i zaplanowane na parę lat badania" oraz metody pracy zwracają uwagę pierwsze referaty z omawianej" publikacji (. W dalszej kolejności, zgodnie z programem sympozjum, zamięszczono projekt badań na temat samodziałowych tkanin norymberskich w latach 1500-1650," te ch- 1 H. Ottenjann, Zur Einfuhrung, s. 5-12; W. BrUckner, Kleidungsforsehung aus der Sieht der Volkskunde. s. 13-22; G. Both, Historisehe Kleidungsforschung in Niedersiichsen: lm Weser-Ems-Cebiet durch das Niedersiichslsche Freillchtmuseum Cloppenburg Eln Projektberłcht. s. 43-55; B. Feiler, Historische Kleldengsforschung in Niedersiichsen: 1m Weser-ELbe-Cebiet durch das Seminar fur Volkskunde de"' Un!versltiit Cottingen. 18 Lud t. LXXIV �274 niki ich produkcji, kolorystyki, zastosowania i zapotrzebowania, funkcji i nazw oraz podobny projekt, traktujący Hamburg jako centrum produkcji i eksportu wyrobów związanych z odzieżą, zwłaszcza w XVII-XVIII wieku ł. Zagadnienie historii i zmian odzieży oraz poszczególnych cZi~sci strojów w różnych regionach i okresach przedstawia szerszy zespół referatów (wśród nich tak;~(' autorów z innych krajów europejskich) '. Na szczególną uwagę z.'lsługują te opracowania, które uwzględniają wszelkiego rodzaju uwarunkowania, wpływające' Da kształtowanie się form, surowców, zdobnictwa i mody. Rozpatrywane są one v" świetle materiałów muzealnych, źródeł l'lrchiwalnych lub uzyskanych w terenie. Referatem wykorzystującym różne rodzaje żródeł jest np. referat Heidi Muller. "Weisse Weste -- Rote Roben" ł, zasługujący na odrębne potraktowanie z uW:'lgi na wystawę zorganizowaną pod tym samym tytułem przez Staatlichc Museen Preussischer Kulturbesitz Berlin, Museum fiir Volkerkunde und Museum fUr Deutsche Volkskund i niezwykle interesując;ł publikację (Nixdorff, Miiller. 1983\ Omawiana publikacja obejmuje referaty dotyczące miejsca, jakie zajmuj,! badania nad odzieżą w nauce oraz w pracach i ekspozycji muzeałnej. Drugim nurt('m są rezultaty z badań nad historią i zmianami odzieży i strojów z różnych rejo:~ów Dolnej Saksonii, Górnej Frankonii, okolic Miinster, Sląska, ze Szwajcarii, Finlandii. Norwegii (i ich uwarunkowania) oraz kwestie metod badawczych. Trzecia grupa zagadnień koncentruje się na wpływie elementów społecznych, narodowych. regionalnych, ideologicznych i in. na kształtowanie się form typów odzieży i strojów'. Hu.T'Jara Bazielich LITERATURA Lau.ffer O. 19Z3 Niederdeut.che Volk.kunde, Leipzig. MUller-Brauel H. 1899 Niedcrslich.ische Volkstrachten, in Nleder'lichsen, nr 4, R. 200-202, 213-214. Nixdorf! H., MOlier H. 1983 Weis.e We.te Rate Raben. Von dem Farbordnungerl des MIllelaiters zum ind'!"duellen Farbgescllmack, Berlin. Rec. B. Baz.lellch, "Etnografia PolJika" t. XXXIII, 19b'\l. z. l, s. 311-313. % :I. Zander-Seidel, lo'orschullgen zu Te:rttllen (KostUm/Hau.tedUilienj in .tacHlachcn l1au.'halten NtLTnbergs In deT Zeit von 1500 bis 1650: Art Materialen, Hersteltungstechnlk, lo'aTben. Verwendung una GebTauch, Funktionen, Benennugen (s. 67-71); G. :Iaacks, Hamt>UTr,r aIs kleluungsgeschichtLiches Zentrum una Randgcblet FOTsehlmgsjJroblcme unu Method" ••. •. 13-103. 'G. Schmitz, K~eiuunr,r im Munsterland 1>on 1750-1870,s. 1I6-136; II. K~I>;er, SteckbTiele aIs Quelle zur Erforschung ues Wnd/ichen Klddungsvcrhaltens, s. 81-(12; W. D. Konellknmp. Bemerkungen zum Wandel des Kleidungsst!l'!R In elner obeTfranklsehen Land!7cmei.ncl~. s. 104-115; M. Schindler, Arbelt an der TertiLsammlung dc.' Osterrcielllseh.en Museums fiiT Volkskunde am Bel'piel der Sonderaustettung Uber Erschelnungsformen hlstorlseher l{opfbe'll'" kunge". s. 158-165; B. Lonnqvlst, Volkst,aeht aIs muscale llIusl.on. eine Proiektl>erleht, s. ~7-42: Ch. Burckhardt-5eebass, Schwelzerische Tarchtcngraphlk bis J8JO. Krltlsche Anmerk1tnp<:n :u threm QueHenuJert, s. 72-80; B. Buz.ieHch, Tradtt'tonelle un,d geqenwGrttae f'urmen lichLe::;i:iełH't Trachtetl, s. 137-141; A. Noss, ErfahTlLngen beim Studtum der nOTl.v(~~ftscl1.cn Volk!ltrat:flt~1l unter fJesonde-rcr IJeriicksichtlgllng von Fragen dcr Methode, s. 142-150. • H. MUller, Wels.'c Westen Hotc Roben. Von. den FarborunUn!lel1 des M'lttc!n:ter,. ZUm indlVl<llletlen FariJgesehmack. Zll cine" All •• tcllung In Herlln, s. 151-157. • Ch. Daxelmciller, Natlonen, Regtonen, Typen, Ideo!or/lcn, Mentllliliiten mul Argl1me~tatlonstechnlken <ler akademischen h1tn-derts, s. 23-36; R. W. Brednich, Kleiderund Trachtenl"rschltny Ober dl.c Halle der T·racht. in des 17 und dcl' WerbunlJ. 18 JahTs. 1r,&-174. �275 Pessler W. 1922 Ntcderslichsischcn 1923 veutsche 1937 VO:kstulnsatlas Hannover. 1, Nlc<Jers,khsen, Weimar. :\·tpt1crsiich:Wll. Lieferung 3, Braunschweig, Trachtenbuch, VOlkskullsl, V'JTI Bd Blat Hi: Volkst!"ftchif'n UJJl ElOO-1910. Ake D a u n, mOten, Stockholm Billy E h n 191111, ss. 361. (red.l, BlandsveTiye. KultuTskillnader och kUUUT- W ostatnich latach niewiele książek o tematyce etnologicznej dotyczących ,,'spółczesnego obrazu kulturowego (wielokulturowego) Szwecji cieszyło się taką popularności •• i uznaniem jak omawiana. Książka, której pomysłodawcami, redaktorulni i współautorami s'l prof. A. Daun i doc. B. Ehn z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie stala się cenną pozycją etnologii szwedzkiej i l'ezuJtatem badań nad odrębnościami kulturowymi współczesnego społeczeństwa szwedzkiego. Książka jest antologią, która podejmuje ważną próbę ukazania i zasygna][zo\Vania - jak twierdz.) we wstępie A. Daun i B. Ehn -- "różnych spojrzeń na iizwedzką społeczność imigrantów" (s. 9). Artykuły (ogółem 19) składające się na treść omawianej pozycji zostały napisane przez pracowników naukowych dwóch wsp6łpracuj,!cych ze sobą instytucji tj. Nordiska Museet i Instytut Etnologii Uniwersytetu w Sztokholmie. Niektóre z nich prezentowane były już w poprzednich latach w periodykach etnologicznych i socjologicznych, inne zostały napisane specjalnie za namową redaktorów. Autorzy elrtykułów wychodzq z założenia, że warunkiem pO:inania współczesnego i •.arazem skomplikowanego obrazu kultury imigrantów, wzajemnych uprzedzeń i niechęci, stronniczej oceny systemu wartości preferowanego przez poszczególne grupy (grupa szwedzka z jednej strony i grupa imigrantów z drugiej) S'l wspólne badania etnologiczne, podejmowane przez naukowców imigrantów i "rodzimych" pr7.edstawicieli. Taka też idea przyświecała w pr'ac)" nad omawianą książką, która daje wyraz współczesnym kierunkom badań jakie podjęła grupa młodych etnologów szwedzkich skupionych wokół tzw. ośrodka sztokholmskiego, a którego "duchowym przywódcą" jest prof. A. Daun. Po zapoznaniu się z tt'eścią książki można powiedzieć, iż jest ona śmiałym i potrzebnym 7.apisem - oceną szwedzkiego systemu wartości (kultura. :r;astana przez imigrantów) oraz imigracyjnego systemu kulturowego (oceniana przez społeczność szwedzką). Ba<L.-miaetnologiczne skupiające się wokół tych tematów prowadzone s<\w Szwecji od lat siedemdziesiątych, a pierwszą obszerną pracą była ksiclżka B. Ehna - "SotebrOdet" z roku 1975 traktująca o systemie kulturowym imigrcmtów z Jugosławii. Autorzy pracy podzielili książkę na cztery zasadnicze rozdziały, z których każdy ma swój tytuł. Rozdział pierwszy, zatytułowany "Prolog" obejmuje dwa artykuły, kolejno M. S7.abó - Vagen mot medborgarskap (Droga do obywatelstwa), s. 17-42, oraz B. Klein - Den gamla hembygden elIer vad har ha nt de svenska folktraditionerna i USA? (Stara okolica rodzinna albo co się stalo ze szwedzkimi tradycjami ludowymi w USA 'I). s. 43-67. Autor pierwszego artykułu zajął się zagadnieniami teorii badatl nad kulturą imigrantów w Szwecji, ich miejscem w życiu gospodarczym i społecznym w nowym środowisku. Omiawiając złożoną sytuację rodzin imigrantów podkreśla zjawisko tzw. kolizji kulturowej na jakie narażone S:1 grupy i jednostki wchodzące w stały kontakt z kulturą zastaną (szwedzka). �Kolizja kulturowa może jednak wpływać pozytywnie na poznawanie wzorów zachowań różnych grup imigracyjnych, co z kolei podnosi wiedzę o "mozaice" współczesnego społeczeństwa szwedzkiego. W drugim artykule autorka zastanawia się nad żywotnością szwedzkiej tradycji (muzyka, strój ludowy, midsommar) na obszarze osadnictwa szwedzkiego w USA. Według B. Klein właśnie tradycja jest tym przedmiotem studiów nad imigracyjnym stylem bycia, ii. ona decyduje o zawartości kulturowej następnego pokolenia. Studia nad tradycją i jej miejscem w życiu rodzinnym i grupowym podporządkowane są badaniom polikultul"Owości współczesnego społeczeństwa USA. Drugi rozdział omawianej pracy, zatytułowany został "Kulturarv" (Dziedzictwo kultury) i obejmuje 5 artykułów umieszczonych w następującej kolejności: K. O. Arnstberg - Kultur och kulturvariation (Kultura i zmiana kultury), s. 71-87, B. Ehn i K. O. Arnstberg - Det osynliga arvet (Ukryte dziedzictwo), s. 88-112, A. Loutchko i C. Ericson - Att leva som ryss i Stockholm (Zyć jak Rosjanin \v Sztokholmie), s. 113-124, G. KiillstromAtt gora manaden (Robić miesiąc), s. 125-144, O. Ronstrom - Pa jakt efter jugos]averna (Gonitwa za Jugosłowianami), s. 145-167. Pierwszy artykuł inicjuje dyskusję nad pojęciem "kultura", odnosząc się do studiów etnicznych. Autor jest zdania, że wyjaśnianie zjawisk rodzących się w relacjach międzyetnicznych wymaga każdorazowo zdefiniowania pojęcia "kultura". Pojęcie to zawiera się według K. O. Arnstberga we wspólnych regułach, wartościach i symbolach. Centralnymi pojęciami w analizie zjawisk interetnicznych są symbole, etnicity, tolerancja, zrozumienie i dopasowanie. Ten sam autor wspólnie z B. Ehnem przedstawiają na podstawie wywiadów z imigrantami obraz ich codziennego życia w Szwecji. Opowiadania imigrantów odnoszą się w dużym stopniu do sposobów wychowywania dzieci, rodziny, szkoły, pracy i ról społecznych. Tematem trzeciego artykułu jest grupa 2 tys. Rosjan zamieszkujących Sztokholm i skupionych wokół Kościoła Ortodoksyjnego. Autorzy zwracają uwagę, iż właśnie kościół odgrywa istotną rolę w podtrzymywaniu i rozwijaniu solidarności grupowej tej społeczności. Ciekawego materiału dotyczącego trady"cyjnych form przestrzegania zasad higieny i postaw obyczajowych sfery życia seksualnego rodzin imigrantów chiilskich i wietnamskich dostarczył artykuł" G. Kiillstrom.' .. Teb. rozctzicllpracy zamyka artykuł O. Ronstrom omawiający znaczenie i symbolikę 'muzyki' oraz tańca' w kulturze imigrantów z Jugosławii. Autor zauważa, iż w samym tylko oki"ęgusifokholmskim działa 14 jugosłowiańskich towarzystw kulturalnych' (właściwi(f; folkiciryslycznych) pleięghujących' tradycję muzyczną Serbów, Bośniaków, Chorwatów." " Na treŚć 'trzeciego rozdziału, który autorzy żatytt.iłowaIi - Wyobrażenia (Forestallningar) składają się cztery artykuły, kolejno: B. af Klintberg -' Etnocentriska siigner (Etnoćentryczne podania), s. 171-lBl, M. Velure - Djiivla utlanrling (Cholerny cudzożiemiec), s. 182-205, G. Drakos' - Snal, kylig och flegmatisk (Skąpy, oziębły i flegmatyczny) s. 206-226 oraz B. Ehn Invandrares stereotypier om svenskar (imigracyjne stereotypy o Szwedach), s. 227-240. B. af Klintberg prezentuje materiał dotyczący obiegowych i stereotypowych poglądów Szwedów na temat zwyczajów i obrzędów imigrantów zamieszkujących dzisiejszą Szwecję (autor używa określenia "racjonalna Szwecja" - "det rationeIla Sverige"). Wspomniany badacz zwraca uwagę, iż "generalizowanie" obcej kultury doprowadza do powstawania błędnych i krzywdzących stereotypów kulturowych, �277 co w konsekwencji może przyczynić się do narastania zjawiska etnocentryz:r.m i ksenofobii. Niejako kontynuacjil myśli B. af Klintberga stał się artykuł M. Velure, który podejmuje próbę dyskusji nad funkcjonowaniem zjawiska stereotypu kulturow(;go i niechęci do obcokrajowców (i ich kultury) zawartych w obiegowych określeniach i dowcipach. Autor zwraca uwagę" iż "szwedzkie" stereotypy dotyczące imigrantów zawierają się w określeniu tych ostatnich jako prymitywnych, głupich, naiwnych i biednych. M. Velure jest zdania, iż takie spojrzenie wiązać należy z faktem, że większość przybywających do Szwecji imigrantów posiada gorszą sytuację materialną, niższe wykształcenie i potrzeby standardu mieszkalnego w porównaniu z "rodowitymi Szwedami". Inny autor, G. Drakos zastanawia się nad przykładami patrzenia imigrantów na wzorce kulturowe i styl życia reprezentowany przez Szwedów. Autor podejmu,ie próbę określenia części kultury szwedzkiej poprzez pryzmat pożyw ienia i sposobów jego przyrządzania i spożywania. G. Drakos patrzy na szwedzką sfer'ę życia towarzyskiego jako imigrant grecki, określając Szwedów jako "skąpych, oziębłych i flegmatycznych", co znajduje także wyraz w tytule artykułu. Ostatnim, .niejako kulminacyjnym punktem tej części pracy, jest artykuł B. Eh'~a; który przedstawia negatywne wyobrażenia o Szwedach, ich modelu zachowania i preferowanych postawach. Wyobrażenia te egzystują w świadomości imigr~ntów zamieszkujących Szwecję. Na podstawie zebranego przez B. Ehna materiału etnologicznego dowiadujemy się, iż w świadomości imigrantów Szwedzi są wyn,iośli, zamknięci w sobie, niechętnie nastawieni do cudzoziemców, obojętni i duchowo głusi. Następny rozdział pracy zatytułowany jest Skillnader och moten (Hóżnice i spOtkania). Na treść tego rozdziału składają się następujące artykuły: A. Sjogren - Forhallandet till barnen visar kulturskillnader (Podejście do dzieci ukazuje różnice kulturowe), s. 243-247, tej samej autorki Sanning och lOgn (Prawda i kłamstwo), s. 248-255, Etniskt mote i Virsbo (Spotkanie etniczne w Virsbo), s. 256-265, autorstwa A. Rosengren, następnie opracowanie A. Dauna, Carla-Erika MatUara i E. Alanen - Finsk och svensk personlighet (Fińska i szwedzka osobowość), s. 266-294, B. Ehna - Strategi mot skillnader (Strategia względem różnic), s. 295-306, K. O. Arnstberg - Att samtala med manniskor med en annan kulturell bakgrund (Hozmawiać z ludźmi o innym podłożu kulturowym), s. 307-321, A. Dauna - Szwedzkość jako przeszkoda do spotkania kulturowego (Svenskhct som hinder i kulturmotet), s. 322-347, który jest chyba najbardziej wartościowym opracowaniem omawianej książki. Artykułem zamykającym książkę jest opracowanie B. Ehna Uppvaxt i Blandsverige (Dorastanie pomiędzy Szwecją), s. 348-361. W dwóch pierwszych artykułach A. Sjogren porusza temat różnic kulturowych na podstawie wychowania i sprawowania władzy rodzicielskiej nad dziećmi. Autorka zastanawia się nad zagadnieniem "bikulturowej" osobowości dziecka wychowanego w rodzinach imigrantów i źyjącego w sporeczności szwedzkiej. Trzech autorów tj. A. Daun, Carl - Eric MattIar i E. Alenen podejmujćł próbę odpowiedzi na pytanie: jaką osobowość posiadają Szwedzi i Finowie. Wspomniani badacze zwracają uwagę, i;i: badając osobowość skupić się trzeba na "d.ziedziczeniu i środowisku", które są stałymi składnikami kultury. Autorzy oparli się w swojej pracy na kwestionariuszu osobowościowym zaproponowanym przez szwedzkich psychologów Cesarec - Marke. Niewątpliwie jednym z najlepszych artykułów omawianej pracy, kt6ry pod- �278 sumowuje dyskusję na temat wielokulturowości dzisiejszej Szwecji i trudności adaptacyjnych imigrantów do szwedzkiej rzeczywistości jest przyczynek A. Dauna. Autor dyskutuje i odpowiada na pytanie jak typowe dla Szwedów cechy charakteru komplikują kontakt kulturowy z imigrantami. SCldzę, że można powiedzieć, iż siłą zawartych w książce artykułów jest, oprócz dokumentacji naukowej, wywołanie refleksji u czytelnika nad złożonością procesów kulturowych zachodzących w dzisiejszej Szwecji. .Test to książka pożyteczna nie tylko dla etnologów zajmujących się kulturą SzwecJi, ale i amatorów, dla których po zapoznaniu się z kilkoma chociażby artykułami. kraj ten przestanie być szczęśliwą krainą. I o to chyba chodziło autorom ksią:i.ki, którzy skrupulatnie wynotowali to, co w kontaktach ze Szwedami dziwi imigrantów i odwrotnie. Waldema', Elmira M j e d ż i t J W a, Marijskojc 120 kol. ił. i dwubarwne nlb. w tekście. narodnoje iskusstwo. Kopcztlńsld b.rn.w. 1985, ss. 270, Niespełna pięć lat temu ukazała się w Związku Radzieckim interesująca i urozmaicona kolorowymi ilustracjami publikacja poświęcona sztuce ludowej Maryjców. Są to mieszkańcy środkowego Powołża, których stare plemiona nauka wiąże z Czeremisami. Około I wieku n.e. zaczął wyodrębniać się język maryjski, zaliczany obecnie do finnougryjskiego ze znaczną domieszką tureckiego. Między IX a XI \viekiem Maryjcy rozprzestrzenili się na prawym i lewym brzegu Wołgi i od tego czasu dzielą się na górnych (Ku ryk Marij) i dolnych łąkowych (Ołyk Marij). W XI wieku granice północno-wschodniej Rusi zaczęły przybliżać się do tej grupy, przez co nasiliły się wzajemne ekonomiczno-handlowe związki. Najazdy tataro-mongolskie w XIII wieku wstrzymały jednak rozwój rodzimej kultury na następne wieki, gdyż ludność znalazła się pod ciężkim jarzmem ciemiężycieli, podlegając kazańskiemu chanatowi. Obszar nizinny, pokryty gęstymi lasami i przez to trudniej dostępny, mniej ucierpiał ze strony najeźdźców. Według rosyjskich letopisów górni Maryjcy w 1546 roku zwrócili się do cara, aby posłał wojska na Kazall; pragnęli też należeć do rosyjskiego parlstwa. Toteż po pokonaniu Kazania w 1552 roku do carskiej Rosji przyhjczono obydwie części Maryjców. W XVIXVIII wieku znaczna część dolnych Maryjców migruje na wschód, skutkiem czego utworzyłL< się trzecia - wschodnia ich grupa, nawiązujqca korzeniami do starych tradycji, którymi wyróżniali się od sąsiednich Tatarów, Baszkirów, Udmurtów, Rosjan. Z biegiem lat wspomniane grupy Maryjców rozdzieliły siG na jeszcze mniejsze jednostki społeczne, ale nie zatraciły ani swego języka, ani tradycyjnej kultury. Ich wierzenia roalazły odzwierciedlenie w sztuce, zwłaszcza w ozdobach metalowych, haftach, tkaninach, a wyrazem tego S<l motywy solarne, wyobrażenia otaczaj'1cego świata i życia. Pod wpływem tureckojęzycznych sqsiad0w ważne miejsce wśród ozdób zajmują monety, uważane również za symbol slońca. Uzyskane z handlu pieniądze wykorzystywano jako kobiecq biżuterię, która stanowiła własność kobiet i mężczyżni nie mieli do niej prawa. Lecz w XIX. wieku urzędowe zakazy zabroniły wykorzystywania w ten sposób monet, więc zaczęto zastępować je blaszkami, muszelkami, koralikami, bisiorem, które przywo~ili arabscy i perscy kupcy. Używano ich do wykonania zausznic, napierśników, naszyjników, �279 wijiorów, pasów i wielu innych metalowych ozdób, a także do naszywania na poszczególne części kobiecej odzieży, zwłaszcza na nakrycia głowy. Do tego właśnie celu mqżatki i dziewczęta jeszcze do czasów współczesnych stosują różne elementy i sposoby. Są to stroiki, taśmy, dwurożne podkładki, płócienne chusty o zróżnicowanej formie i nazwach. Książka prezentuje liczne przykłady tych wyrobów i części odzieży, plecionki, drewniane naczynia, podobnie jak wiele opracowań poświęconych sztuce ludowej określonej grupy etnicznej. Największą jednak uwagę zwracają liczne charakterystyczne nakrycia głowy kobiecej i duże ich podobieństwo oraz zbieżność, nawet w nazwach, ze znanymi formami występującymi w tradycyjnym stroju ludowym lla terenie Bułgarii i Jugosławii. Rzecz ciekawa, że w tych krajach niektóre z nich 7.arzucono jeszcze w XIX wieku lecz pozostały jako eksponaty muzealne (np. w Splicie, Saraj~wie, Skopje, Sofii). Według starych wierzch we włosach skoncentrowane są siły żywotne dlatego, zwłaszcza u zamężnych kobiet, stanowiły one w niektórych rejonach tabu i odpowiednimi okryci<lmi chroniono je przed spojrzeniami nawet najbliższych i przed wszelkiego rodzaju złymi mocami. Obroną przed nimi były dwurożne podkładki, przypominające kształtem młody księżyc - miesiączek, posiadający czarowną moc w fazie wzrostu, co szczególnie pomagało kobietom przy porodzie. nównież przewiązki ze wstążek i szarf n<l szubku głowy z opadającymi końcami, wyobrażające rozskrzydlonego ptaka. miały ochraniać młodą kobietę od złych mocy. Takie samo znaczenie, zgodnie z tradycją, przypisywano różnym innym akcesoriom o właściwościach magicznych, jak iglicom, szklanym paciorkom, monetom i blaszkom, nadto motywom haftów, aplikacjom itp. umieszcza.nym na nakryciach głowy. W krajach bałkal'lskich, podobnie jak u Maryjców tymi nakryciami głowy były 7.arówno chustki w kształcie prostokąta, kwadratu, trójkąta, szala (Marijana Gusić, Starin~ko zenska oglavlje u HrvaŁskoj narodnoj no.snji, Zagreb, bd. plansze Greta Turkovićl, jak też długich płóciennych haftowanych pasów o nazwie "sokaj", trójkątnie zeszytych na jednym końcu lub płóciennych czółkowych "poeulice", tj. cwpcow. które uważa się za najstarsze, dawno zarzucone formy. U ;,\Taryjców taką :;tarą formę, pojawiającą si~ w XIX wieku już tylko podczas obrzędów weselnych stanowiła "szurka" wykonana z podwójnie złożonego płótna w kształcie długiego pa3<l trójkątnie scłJodzącego się ku gór-ze, który cały zaszyty był czerwonym kumaczem, haftowany i ozdohiony monetami oraz bisiorem i muszelkami. Bardziej zbliżony do "sokaja" hył jednak "szymaksz", noszony do dziś u dolnych Maryjców. J~,g,) trójkątny stożkowaty koniec zakłada się na czubek głowy, przez co sterczy ku górze, a szeroki haftowany płat opada na plecy. Głowę nakrywa jeszcze płóci~':illa trójkątna luh kwadratowa i haftowana na brzegach chustka z frędzlami, airo chwastami - "wujszowycz", zwiąZ<'1na pod brodą. W tym samym typie podwójnie zeszytego pasa płótna z długim trójkątnym i zahaftowanym zakończeniem LJ wschodnich Maryjców jest "szYl'laszówycz", noszony płasko na głowie, tzn. tak, aoy dość dłur,i trójkątny koniec wystawał przed czoło, jak ptasi dziób, zaś pozostały płat opadał na plecy. Całość, wyłączając część spoczywającą na ciemieniu, pokryta je5~ gęstym geometrycznym haftem, monetami, sznurkami z nanizanymi paciorkami, kumaczem, a u dołu zwisa jeden lub kilka rzęd6w frędzli. Jak "szymaksz" P:'zypcmina macedoński "sokai", tak "szyńasz6wycz" odpowiada tamtejszemu "Gbrusowi" (por. Angelina Krsteva, Makedonski narodni vezovi, Skopje 1975, s. 8487 i nlb. oraz SL E. Kostov, lVIakedonski ubrusi i sokai, Izvestia na narodnje etnograf.6ki muzej, 1925, V, s. a-15). Odmien.nym typem była podłużna, około dw6c,1 metrów długa, chusta "szarpan" lub "naszmak" z haftowanymi geometrycz- �280 nie brzegami. Wyszywano przewazme czerwoną, oranżową, różową wełną z czar" nym albo granatowym konturem i przyozdabiano jeszcze monetami i perełkami. Motywy haftów miały swoje nazwy i znaczenie, przez co można z nich było czvtać, jak z książki. Nazwa ta zdaje się być bliska chorwackiej, serbskiej i macedońskiej płóciermej chustce "jasmak", co wskazuje na dwukierunkowe wpływy tu" reckie. Pozostaje jeszcze sprawa rogatej "soroki", znanej z różnych wersji w wielu rejonach europejskiej części ZSSR. Maryjcy przejęli jej formę i nazwę, lecz wzbogacili swoimi haftami i tzw. dywanową techniką. Cechą charakterystyczną tego nakrycia głowy jest płócienny prostokątny haftowany naczółek stojący pio" nowo z bocznymi taśmami do przewiązania oraz z krótszym, bądź dłuższym prostokątnym płatem haftowanego geometrycznie płótna, opadającym na kark i plecy; Podobne nakrycie głowy występowało w Bośni i Hercegowinie jeszcze w XIX wieku, lecz jego nazwa się nie zachowała. Haftowany naczółek wyodrębniał się tam dywanowo naniesionymi geometrycznymi motywami, przypominającymi nierzadko kwadratową twarz ludzką o wyrażnie zaznaczonych oczach i ustach. "Soroka" Maryjców jest również pokryta dywanowym haftem z przewagą zoomorficznych, zgeometryzowanych drobnych motywów i przykryta kwadratową płócienną chustką obszytą kumaczem i haftowaną czerwonymi nićmi. Zasięg "soroki" południowo-wielkoruski, nadbałtycki i nadwołżański, podobnie jak form bośniacko-hercegowińskich i macedońskich wskazuje na archaiczne, reliktowe pozostałości starosłowiańskiej kultury. Fakt ten dostrzegał Kazimierz Moszyński i jego poprzednicy (K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, 1929, cz. I, s. 393-402). Tak więc omówiona pozycja nie tylko orientuje w jej interesującej treści, ale również posłużyć może dla wielokierunkowych badań i celów porównawczych. Barbara Bazielich Borys S t a w i s k i, Sztuka Azji Srodkowej. Wydawnictwa Artystyczne mowe, Warszawa 1988, ss. 324. (Przekład z rosyjskiego Ireny Dulewiczowej). Fil· Sztuka Azji Srodkowej dotycząca czasów przedmuzułmańskich ukształtowała się drogą wielu złożonych etapów historycznych. W pierwszej fazie jej ewolucji (VI-IV wiek p.n.e.) nie sposób dostrzec w zabytkach odrębnych cech typowych dla ówczesnych najważniejszych ośrodków cywilizacyjnych i dopiero w "okresie imperiów" (I-IV wiek n.e.) ujawniają się one w formie zespołu regiOJlalnych kultur artystycznych wykazujących znaczne różnice w porównaniu z sąsi~dnimi terytoriami. We wczesnym średniowieczu (V-VIII wiek) widzimy już dość pokaźne ujednolicenie poziomu i właściwości sztuki różnych regionów środkowoazjatyckiego Międzyrzecza. Warto zaznaczyć, że interesujące nas dzieła sztuki Azji Srodkowej obejmują tylko cZGŚć znalezisk, gdyż archeolodzy odkryli tam również zrl<!czffie wcześniejsze zabytki sięgające nawet do najstarszej epoki rozwoju cywiliz~cji i kultury człowiekowatych, paleolitu. Te odległe dzieje toną jednak \V mrodm i dlatego trudno coś powiedzieć o ewentualnej ciągłości tradycji artystycznej. Historia południowych obszarów Azji Srodkowej jest bardziej przejrzysta, bo wiąże się z powstaniem pierwszych plemion rolniczych, które daly POCZ'1leknajdawniejszym kulturom Krety, Egiptu, Mezopotamii oraz Indii. Z"gadkowe i zu- �281 pełnie ni~znane pozostaje zagadnienie. wpływu sztuki sta.ożytnej na rozwój artystycznej kultury Azji Środkowej w czasach muzułmańskich. Zasługuje, ono na baczniejszą uwagę i wymaga rozpoczęcia wielole,tnich systematycznych badań. Autor prezentowanej publikacji zajmuje się już od trzydziestu pięciu lat problemami arch';;;ologii, kultury i sztuki Azji Środkowej i mana swym koncie nauko-, wym sporo poważnych prac wydanych zarówno w Związku Radzieckim, jak i za granicą. Do najważniejszych należą następujące: Mieżdu Pamirom i Kaspijem. Sriedniaja Azija w driewnosti, Moskliva 1966; K jugu ot Zeleznych worot, Moskwa 1977; Kuszanskaja Baktrija: problemy istorji i kultury, Moskwa 1977; Kunst der Kuschan, Leipzg 1979; Die Volker Mittelasiens im Lichte ihrer Kunstdenkmaler, Bonn,1982. Książka, którą obecnie oferuje czytelnikom składa się z czterech dość znacznie poszerzonych rozdziałów. W pierwszym nakreślono rozwój sztuki w epoce achemenidzkiej (połowa VI - schyłek IV wieku p.n.e.), a w drugim po wyprawach Aleksandra Macedońskiego (koniec IV-I wieku p.n.e.). Rozdział trzeci obejm1..lje osiągnięcia z czasów imperiów (I wiek p.n.e. - IV wiek n.e.), zaś czwarty zdobycze wczesnego średniowiecza (V-VIII wiek) ze szczególnym uwzględnieniem Baktrii (Tocharystanu), Merwu (dawna Margiana), Sogdiany i północno-wschodnich obszarów Azji Środkowej. Przy omawianiu poszczególnych ośrodków koncentracji zabytków autor nie uwzględnił współczesnych jednostek administracyjnych i politycznych, lecz oparł się na takich antycznych centrach historyczno-kulturowych, jak Baktria, która obejmowała południowe tereny nad Amu-Darią, wchodzące obecnie w skład republiki Uzbeckiej, Tadżyckiej i Turkmeńskiej oraz północnego Afganistanu, Segdiana położona w dorzeczu Zerawszanu i Kasza-Darii, Partia zajmujące rejon gór Kopet-Dag, południowo-zachodnią Turkmenię i północno-wschodni kraniec Iranu, Chorezm, - leżący w dolnym biegu Amu-Darii, jak też w północnej Turkmenii, w chorezmijskim obwodzie Uzbekistanu i częściowo w Karakałpackiej Autonomicznej Republice oraz Fergana zlokalizowana w Dolinie Fergańskiej, której obszary zostały wchłonięte przez teraźniejsze republiki: Uzbecką, Tadżycką i Kirgiską. Nie pominął też Margiany leżącej w dolnym biegu rzeki Murgab i ziemi Saków rozlokowanej w północnych i wschodnich częściach Azji Środkowej (współczesna Republika Kazaska i Kirgiska oraz Pamir). Należy przypomnieć, że w latach trzydziestych naszego wieku, sztuka Azji Środkowej sprzed okresu muzułmańskiego była bardzo mało znana, bo zajmowali się nią tylko nieliczni uczeni. Obecnie, dzięki znacznemu rozszerzeniu badań, można zaobserwować znaczny postęp w tej dziedzinie. Recenzowana książka została opracowana fachowo i rzetelnie. Stanowi pozycję cenną i niezwykle interesującą. Radziecki profesjonalista nie rości sobie pretensji do definitywnego zobrazowania rozwoju sztuki Azji Środkowej poprzedzającej czasy mahometańskie, gdyż jest to zadanie niezmiernie trudne i wymagające jeszcze wielu długoletnich wysiłków. Nie możemy zapominać o tym, re każdy rok przynosi nowe odkrycia i tym samym zmianę ocen i wniosków. Mimo tych komplikacji dostarczył nam sporo wartościowych nowości uzyskanych do roku 1983, dzięki zakrojonym na sZ2roką skalę pracom wykopalisko'\vym, reko!1strukcji znalezionych zabytków i ich an~:l1izie.Ładny styl i jasność formułowania myśli sprawiaj,!, że książkę czyta się z niesłabnącym zainteresowaniem. Na jej stronach B. Sim,viski zdołał :l:gromadzić 14 barwnych i 19-1 czarno-białe ilustr;'lcjc_ Szkoda, że szczupłe r;\my wydawnicze spowodowały konieczność ograniczenia prezen~acji liczby 7.<lbyŁkó\vdo minim~:m. �28:1 Spis literatury obejmuje 103 tytuły krajowe i zagraniczne wyselekcjonowane trafnie i z wyczuciem. W następnym wydaniu tej ze wszech miar pożytecznej książki należałoby uwzględnić jakąś dokładniejszą mapę Azji Srodkowej wraz z rozmieszc7.eniem najważniejszych wykopalisk. Raman Jadwiga P s t r u s i ń s k a, Afghanistan 1989 in Central Asian Survey Incidental Papers Series No.7, Karczmarczuk Sociolinguistic London 1990, Perspective. ss. 80. Jadwiga Pstrusińska jest iranistką. Przedmiotem jej specjalnych zainteresowań jest język paszto a obok tego języka dari, najważniejszy i spełniający rolę lingua franca język w Afganistanie. Szczególną cechą prac J. Pstrusii1skiej jest objęcie nimi także zagadnień społeclillo-kulturowych: społecznych kontekstów języka, wyznaczników i przejawów etniczności, wybranych dziedzin kultury tradycyjnej i ludowej. Rejestruje także i analizuje zmiany społeczno-kulturowe w wyniku przewrotu w Afganistanie oraz związanych z nim wojny domowej i interwencji radzieckiej. Materiał do swoich studiów czerpie m.in. z pobytów i licznych podróży do Afganistanu w latach 70., w tym badań terenowych, także w trudno dostępnym Korytarzu Wachańskim. Jest cenionym uczestnikiem i współorganizatorem międzynarodowego środowiska afganologów, inicjatorem i redaktorem biuletynu Afghanica, wydawanego początkowo w Oksfordzie a obecnie w Krakowie. Recenzowana książka Afghanistan 1989, ogłoszona w ramach serii rozpraw czasopisma "Central Asian Survey", publikowanego przez Society for Central Asian Studies, mogia zostać napisana dzięki przedstawionym powyżej szerokim kompetencjom autorki zarówno w dziedzinie studiów lingwistycznych jak i kulturowo-społecznych. Dotyczy interesującej poznawczo i o wielkiej wadze społecznej kwestii struktury językowej w polietIlicznym pailstwie i roli języka w procesie fun.kcjoIlO\\iania tego państwa oraz kształtowania się wspóllloty jego mieszkaI'tców narodu, nacji, w znaczeniu wspólnoty polityczno-kulturowej a nie etnicznej. Dramatyzmu zagadnieniom badanym przez J. PstrusiI'tską, a jednocześnie znaczenia dostarczanym przez nią informacjom i formułowanym wnioskom, nadaje wojna, nadal trwająca w Afganistanie, która zadecydować ma o suwerenności kraju i samodz:elnosci w wyborze drogi rozwojowej. Wskazana wyżej problematyka pracy wymagała podjęcia dwóch przede wszystkim kierunków badań. Pierwszym z nich była próba odtworzenia sytuacji ję7.Ykowcj krajl.! przed przewrotem w roku 1978. Służy temu wykaz języków użytkowanych w Afganistanie, w którym poszczególne języki zakwalifikowane zostały do odpowiednich rodzin i grup, przedstawiono ich zróżnicowanie dialektologiczne oraz -określono ich cechy społeczne, w tym głównie etniczne, a także demograficzne i rozmieszczenie przestrzenne. Otrzymaliśmy instruktywną, najbardziej pełną spośród do1<łd opublikowanych, listę 45 języków (lub ich grup) Afganistanu i ich charakterystyld, przygotowane na podstawie szerokiej i gruntownej kwerendy w różnego rodzaju źródł"ch. uzupełnionej i zweryfikowanej na podstawie własnych materiałów autorki. Z listy tej dowiadujemy się również o użytkownikach języków, ich liczebności i w niektórych przypadkach o ich przynależności zawodowej i środo\\·iskowej. Znamienne jest zróżnicowani~ w społecznych kontekstach i ro- �283 lach języków wskazane przez .T. Pstrusińską. Lista potwierdza to, że poszczególne języki powiązane były z grupami społecznymi o r6ilnym charakterze: grupą etniczmł, wieloma grupami etnicznymi, grupami etniczno-zawodowymi, grupami środolA iskowymi, grupami pokoleniowymi, pełniły różne funkcje i posiadały różny status: jt;zyka oficjalnego w par'1stwie, języka porozumienia interetnicznego, języka międzyśrodowiskowego, etnicznego, lokalnego, religijnego, tajnego i zanikającego. Intcresujące jest tu m.in. przedstawienie grupy język6w tajnych, występujących pod różnymi nazwami: Ghorbati, Quazulagi, i\1agati, Jogi, Adurgari i in. Języki te, o charakterze argot, używane były przez różne i rozproszone grupy, prowadzące na ogół koczowniczy tryb życia, nie produkujące żywności, endogamiczne i o niskim statusie społecZIlym. Wśr6d nich odnotować warto grupę Hajdari po raz pierwszy opisaną w wyniku prac Etnologicznej Wyprawy Azjatyckiej UAM do Afganistanu w roku 1976. Tak zarysowane tło językowe, które ma w zasadzie wymiar synchroniczny, ukazuje bowiem .,unieruchomiony" obraz językowy sprzed roku 1978, stanowi dobrą podstawę do realizacji głównego celu pracy, jakim było przedstawienie sytuacji socjolingwistycznej w terażniejszości oznaczonej datą roku 1989. Tutaj przyjęto już inny sposób postępowania badawczego. Analiza ma charakter diachroniczny, dynamiczny, autorka sięga po fakty z przeszłości a współczesną sytuację językowo-etniczno-polityczną przedstawia w nawiązaniu do historycznego procesu kształtowania się fWlkcjonalnej i ideologicznej wspólnoty mieszkańców Afganistanu narodu w znaczeniu polityczno-kulturowym. \Vskazuje na pierwotnie dominującą w amalgamacyjnym, a póżniej również integracyjnym działaniu pai.stwa roll; języka dari zastępowango stopniowo, w wyniku utrzymującej się politycznej hegemonii Pasztunów i artykułowania przez nich aspiracji etnicznych, przez j~zyk paszto. Nie zakończony do dzisiaj proces tworzenia afgańskiej wielo-etnicznej ..narodowości", oparty początkowo na języku perskim, przemianowanym ~e względ0w politycznych na dari, zmienił swój kierunek w wyniku pasztunizacji kraju, zaakcentowanej przez uznanie paszto w roku 1936 za język oficjalny. Badaczka najbardziej oczywiście zainteresowana jest ostatnim okresem tego procesu, lmjtliższym terainiej:-;zości, tragicznie zakłóconym przez wojnę domową i interwencję radzieck~1' A;:alizuje ten okres przy pomocy różnorodnych, trudno dostępnych żr0deł. takich jak raporty o sytuacji w Afganistanie i w obozach uchodżców, audycji Hadia Kabul i oficjalnych publikacji DRA, relacji dziennikarskich, wywiadów z uciekinierami i mudżahedinami, literatury a także materiałów własnych, !.~romadzonych IV czasie pobytu w Afganistanie w roku 1979. Podkreśla głębokie 7.m;;ll1Yzwiązane z wojną IV społecznej i językowej rzeczywistości kraju w wyniku zmian demograficwych spowodowanych śmiercią i ucieczką wielu milionów ludzi oraz poEtyki ekonomicznej, etnicznej i językowej rządu w Kabulu a także pojaiwienie si~ możliwości rozbiorów czy zmiany granic Afganistanu. Zauważa także pel/me zmiany, które mogą odegrać pozytywną rolę w kształtowaniu przyszłego (lar'J~twa i narodu Afganistanu: zmniejszenie się poprzednich różnic etnicznych, j~zykowych i religijnych i. co za tym idzie, osłabienie dawnej segmentarnej struktury spolecznej, oraz wzmocnienie poczucia posiadania wspólnej ojczyzny. Stwierdza znaCZI~e zmniejszenie się liczby Pasztunów w kraju i poważne ob~cnie ogranic~e!1ie roli języka paszto_ D,) interesujących etnologów kwestii, obok wskazania na powiązania języka z Je-go kontekstem społecznym, należy dobre zarysowanie kierunków procesów etniczllo-polity C7-.nych w Afganista.ni~. Autorka stwierdza, w wyniku ostatnich wyd,Ezeh, powj'ót do tego kierunku TGZWOjUetnicznego i n::lfodowego, który zwic1;:any �284 był z szerokim stosowaniem języka dari. Nie odpowiad3. j:>dnak na p,,·tanie jakim był i jakim może być Afganistan z dominacją języka dari lub Afganistan z dominacją języka paszto. Oczywiście odpowiedź na takie pytanie musiałaby być zrelatywizowana w czasie i uzależniona również od warunków zewnętrznych. W pr:lcy otrzymujemy także szereg innych, szczegółowych już informacji. m.in. o współczesnym rozpowszechnieniu się tajnego języka Zargari, użytkowanego przez handlarzy i młodzież, w tych dzielnicach Kabulu, w których pojawiło się wielu obcych, np. w dzielnicy o nazwie Mikrorajon. Interesujące jest także stwierdzenie pogłębiającego się obecnie dystansu językowego między starszym pokoleniem a młodzieżą· Badania przeprowadzone zostały w warunkach niezwykle trudnego dostl:~pu do materiałów. Współczesną rzeczywistość społeczno-językową Afganistanu auto;-ka rekonstruuje i śledzi zachodzące w niej zmiany niekiedy na podstawie informacji rejestrowanych na gorąco, czasami jednostkowych. Znamienne jest częste używanie, dla określenia tego rodzaju danych, przysłówka "reportedly". Charakter pracy określił ponadto jej cel - analizę teraźniejszości i stworzenie punktu wyjścia do prognozowania przyszłości socjolingwistycznej Afganistanu. Cel ten kierował uwagę badaczki raczej na wyjaśnianie przyczyn oporu przeciwko powstałemu w wynilm przewrotu rządowi kabulskiemu i popierającym ten rząd interwentom niż na zastanowienie się nad powodami, dlaczego do tego przewrotu doszlo, i w jaki sposób. i dlaczego rząd ten potrafił zapewnić sobie współpracę części ludności. Odnotowuję z zadowoleniem pojawienie się książki polskiego badacza, w której analiza socjolingwistycznej teraźniejszości Afganistanu oparta została na dobrej znajomości struktury językowej kraju i mających w nim miejsce wydarzeń politycznych. Praca ta stanie się jednym z podstawowych źródeł wiedzy o Afganistanie z okresu wojny domowej i interwencji. Wskazuje ponadto na obszary współpracy językoznawców z przedstawicielami innych dyscyplin społecznych: et.nologami, socjologami, demografami i politologami. Zbigniew Stephen C. P e 11 e t i e r e, Westview Press, Boulder-London The Kurds. An Unstable Element Jasicn;ic;:; in the Gulf. 1984, ss. 220 Autor tej nieduźej objętościowo książki jest wykładowc') jednego z uni'Ncrsytetów amerykańskich. Jako dziennikarz spędził sporo czasu z legendarnym przywódcą powstania Kurdów irackich, Mela Mustafa Barzanim. Poznaj p;-zy tej oka;~ji czołowych polityków i działaczy kurdyjskich, mies7J{aj')cych na emigracji w USA, Europie Zachodniej i w Iranie. Palletiere analizuje czynniki, jakie spoWOdOW;lły. że Kurdowie przez stulecia skutecznie opierają się zarówno próbom eksterminacji jak i asymilacji dokonywanym przez swoich potGżniejszyeh sąsiadów. Już sam tytuł został przez autora dobrany przekornie. Pelletierc byn:!j.':1nicj nie zgadza się z popularną opinią o destabilizaeyjnej roli Kurdów w krajobrazie bliskowschodnim i ich trudnej da przewidzenia impulsywności. Przyznaje n~tomiast, że przez wiele stuleci Kurdowie zajmowali kluczową pozycję ~;trategic2n:1 na granicach wielkich imperiów bliskowschodnich. Nie tylko oni sarni wykorzystywali fakt zamieszkiwania pogranicza. Także i ich sąsiedzi chętliie posługiwali się Kurdami, by strzec swoich posiadłości, lub także prowadzić rG~ami kurdyjskich �285 władców plemiennych niewypowiedziane wojny. Szczególnie Turcy od XVI wieku przyczyniali się do utrwalania takiej właśnie roli Kurdów. W konfrontacji ,z Safawidami państwo Osmanów odgrodziło się od posiadłości szachów perskich łańcuchem przychylnych sobie cmiratów kurdyjskich. Podobnie zresztą postępowali władcy irańscy. Zdaniem Pelleticre to Turcy przyczynili się już dawno do zmniejszania ruchliwości pastcrskich plemion kurdyjskich, pragnąc raczej zaprząc je w system obrony granic. Ale w ciągu XIX wieku zarówno Turcja jak i Iran przestały polegać na kurdyjskiej, plemiennej kawalerii i półniezależnych władcach feudalnych z pogranicza. Likwidacja owych emiratów i konfederacji plemiennych, zainicjonawana świadomie przez Osmanów i perskich Kadżarów powiodła się tylko połowicznie. Zniknęły plemienne księstwa, lecz w ich miejsce zapanowało bezprawie, trwające przez całe pokolenia. Gubernatorzy tureccy i perscy nie byli w stanie okiełznać wojowniczych plemion kurdyjskich. Pelletiere przytacza jako przykład plemię Hemawendów, zw,me "wilkami Kurdystanu". Jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia jego wojownicy uzbrojeni głównie w białą broń potrafili się zapędzić w głąb Zakaukazia i wrócić do swoich wsi z bogatym łupem. Gdy wojska sułtana w pewnym momencie zdolały otoczyć sporą część Hemawendów i siłą ich deportować aż do Libii, wojownicy kurdyjscy potrzebowali następnie jakoby zaledwie 6 miesięcy, by spod Trypolisu zbrojnie przebić się na powrót do swojej ojczyzny. Plemienną taktykę wojenną, uprawianą przez Kurdów, Pelletiere określa jako najzupełniej logiczną i racjonalną, naturalnie iii ich sytuacji. Polegała ona na intensywnym wojowaniu tak długo, jak długo konflikt rozwijał się pomyślnie dla oddziałów plemiennych. W razie złego obrotu sprawy rzucano się do ucieczki, a gdy i to nie pomagało - poddawano się, licząc, że prędzej czy później ze zwycięzcą da się dojść do porozumienia. Plemię starało się nie wojować daleko od swoich siedzib. Mimo przysłowiowej kłótliwości wojownicy na wyprawach słuchali wodza i zachowywali dyscyplinę. O wiele więcej jednak uwagi poświęca autor omawianej książki taktyce mocarstw, które wykorzystywały Kurdów do swoich celów. Jej naczelną zasa'dą była tak zwana stabilizacja' ogólnej sytuacji politycznej w regionie. A więcutrzymywanie za wszelką cenę takich układów, które danemu mocarstwu odpowIadały z punktu widzenia wyłącżnie jego interesóW. Do utrzymywania owej stabilizacji' stale posługiwano się Kurdami tak długo, jak długo nie trzeba było ich porzucić na rzecz ważniejszego partnera. Nieraz bowiem' to właśnie Kurdowie mieli owego partnera ,nakłonić do uległości. I tak właśnie owej stabilizacji wpływów rosyjskich w Anatolii i okiełznaniu ormiańskich ambicji politycznych służyć miały organizowane w drugiej połowie wieku XIX przez sułtana oddziały kawalerii kurdyjskiej, zwane Hamidie. Ich terrorystyczna działalność była w gruncie rzeczy ,wkalkulowana w i,nteres ~'pozorów dość wątpliwy. Te formacje bowiem stawa}y się zarazem narzędziem w ręku niektórych ambitnych arystokratów kurdyjskich. Po I wojnie światowej, w okresie mandatu brytyjskiego nad Irakiem, Anglicy chętnie posługiwali się mniejszościami lokalnymi, by neutralizować ambicje zarównO arabskich polityków ż Bagdadu jak i marzących O odzyskaniu regionu Mosulu i Kirkuku Turków. Lecz z chwilą zapewnienia sobie koncesji naftowych Wielka Brytania szybko zrezygnowała z popierania mniejszości zarówno kurdyjskiej jak i nestorian chrześcijańskich, nie chcąc "destabilizować" politycznie tego regionu Swoją zdecydowaną interwencją. Nie inaczej zresztą postąpiono Vv· sąsiednim Iranie, pozostawiając sprzymierzonych 'Z Brytyjczykami Arabów z Chuzestanu. �286 Bardzo podobny przebieg zdaniem Pelletierc'a miała historia powstania i upadkt.: kurdyjskiej republiki w Mahabadzie, zorganizowanej w północno-zachodnim Iranie pod skrzydłami oddziałów radzieckich tuż po zakończeniu II wojny świato'ń·cj. W gruncie rzeczy chodziło o wywarcie nacisku na Teheran, by nakłonić go do korzystnych układów naftowych z ZSRR. Stalin, uzyskav,'szy potrzebne mu koncesje, bez wahania porzucił zbuntowanych przeciwko szachowi Kurdów w:V!a,. habadzie i Azerów w Tabrizie, mimo poprzednich gestów i transportów bro:li. Przeważyła zasada stabilizacji. Drastyc:lJTlym przykładem mocarstwowej polityki obrony stabilizacji były dzieje powstania Barzaniego w Iraku. Ruch powstańczy Kurdów był przez wiele lat potrzebny zarówno Amerykanom, jak Izraelczykom i szachowi. by zmuszać do koncesji zmieniające się rządy w Bagdudzie. Pelletiere przypuszcz.a, że to właśnie szach nakłonił zarówno Amerykanów jak i samego Brazaniego do postawienia Bagdadowi szczególnie nieprzejednanych warunków, by wygrać swój spór o S7.att el-Arab z Irakijczykami. Z chwilą okazania przez Bagdad uległości zarówno Teheran jak Waszyngton odmówiły Barzaniemu pomocy. Dramatowi powstań powojennych poświęca autor najwięcej miejsca. Próbuje bowiem także w sposób krytyczny analizować postępowanie strony kurdyjskiej. I tak na przykład dowiadujemy się o umiejętności wykorzystania przez władze powstańcze setek napływających z całego Iraku do ich obozu kurdyjskich specjalistów, wojskowych, lekarzy, inżynierów. Wskazuje na nadmierne poleganie na dostawach amerykańskich i irar\skich. Dovwdzi, że gwałtowność d;:iałitń wojennych, prowadzonych przy użyciu najnowocześniejszych broni schyłku lat 70. zml.:sza!a ludność wiejską Kurdystanu do masowej ucieczki, czego dawniej nie było. Powstailcy pozbawieni zostali zaplecza rolniczego. Analizując te omyłki i z,uJiccibar.i<l powstailców, Pelletiere równocześnie powątpiewa w to, Cl.y miały one jalciś decydujący charakter w konflikcie. Książka Pelletiere'a, mimo swych niewielkich rozmiarów, zawiera sporo informacji raczej nowych, chociaż o spn:!wach dość już odległych czasowo, jak na przykład nie zrealizowany do końca plan wykorzenienia kulturowego Kurdów ira,:skich, \vzorowany na przepisach tureckich, w okresie międzywojermym. Dziwne i na pozór dość niezrozumiałe postępowanie Amerykanów wzglGdcm kurd)' jskich szyickich powstańców w wojnie w Zatoce staje się o wiele bard?icj czytelne po przeczytaniu studium Pelletiere'a, który wywody swoje kończy na trwającej pO<:iówczas wojnie Iraku z Iranem i próbach układów obu stron z Kurdami. Leszk Sana A 1- K h a y y a t, Shame and Books, London 1990, ss. 232, bibliografia. Honour. Women iTI Modern V:<ięgieL Iraq, Saqi' Książkę arabskiej socjolożki zatytułowaną "Wstyd i honor" powinni przeczytać uważnie badacze zajmujący się rodziną oraz sytuacją kobiety w różnych kulturach świata. Naturalnie najciekawszą będzie dla etnologów interesujących się obszarami islamu. Autorka urodziła się w Iraku. lecz stale mieszka obecnic w Wielkiej Brytanii. Tam właśnie na Keele University obroniła swój doktorat. Miejsce stałego zamieszkania Sany AI-Khayyat koresponduje z tematyką, jaką porusza w omawianej pracy. Po napisaniu swojej książki autorkę w jakim- �287 kolwiek kraju arabskim prawdopodobnie w najlepszym razie dotknąłbyostracyzm. A być może i o wiele poważniejsze nieprzyjemności. Sana AI-Khayyat omawia bowiem bardzo drażliwą kwestię dla środowisk muzułmańskich: aktualną Syh12Cję kobiet w wielkomiejskim społeczeństwie kraju arabskiego. Wywody swoje autorka dokumentuje fragmentami wywiadów, przeprowadzonych z 50 mieszkaJlcami Bagdadu w roku 1982, a więc już w czasie wojny z Iranem. Wszystkie jej rozmówczynie były mężatkami, wywodzącymi się z trzech środowisk. Pierwsze z nich to sfera gospodyń domowych, :nie pracujących zawodowo i nie posiadających żadnego wykształcenia. Autorka prowadziła z nimi wywiady w ośrodku przymuso\\iego zwalczania analfabetyzmu, gdzie kobiety te przychodzi-o ły uczyć się czytać i pisać. Była to dla nich zresztą bardzo miła i nieoczekiwalD dystrakcja w codziennej nudzie domowego kieratu. Drugą grupę stanowiły nauczycielki, z których część miała zaledwie wykształcenie w zakresie szkoły podsta wowej, ale reszta ukończyła licea lub nawet studia półwyższe. Ostatnią grupą informatorek było 14 kobiet wywodzących się z klas średnich, posiadających dyplomy ukończenia wyższych lub półwyższych studiów i zajmujących stanowiska w ministerstwach, na uniwersytecie, w placówkach badawczych, oraz w instytucjach wymiaru sprawiedliwości. Sana Al-Khayyat prowadziła swoje wywiady głównie wśród Arabek, chociaż kilka jej rozmówczyń było Kurdyjkami. W tym przeważającym liczebnie zespole muzułmanek trafiło się także parę chrześcijanek irackich. Autorka ze zdziwieniem stwierdziła, że ich wypowiedzi były pod względem obyczajowym najbardziej ortodoksyjne. Socjolożka zadawała pytania dotyczące dziecióstwa, okresu dojrzewania i wreszcie życia małżeńskiego. Przyznaje, że w środowisku najprymitywniejszym natrafiała zrazu na największe opory i obawy. lecz później to właśnie ta kategoria kobiet udzielała odpowiedzi najszczerszych. W pierwszym rozdziale Sana AI-Khayyat porusza sprawę mechanizmu konformistycznego wychowania dziewcząt muzułmańskich, wywodzącego się z kompleksu pojęć honoru i wstydu. Pisze o zastosowaniu tej ideologii do dziewcząt i ich sytuacji w rodzinie od najwcześniejszego dzieciństwa. Przyzwyczajeni do patriarchalnych postaw społeczellstw Bliskiego Wschodu i ich przesadnej waloryzacji męskiego potomstwa, właściwie nie uświadamiamy sobie presji psychologicznej, w jakiej znajduje się tam dziecko płci żeńskiej. Dziecko na dobrą sprawę "odrzucone" od chwili narodzin. Autorka zajmuje się szczegółowo formami "tresury" córek w różnych sytuacjach życiowych. Podkreśla zarazem, że tresura ta niewiele ma wspólnego z poważnym przygotowaniem dziecka do życia, gdyż pruderyjne środowisko unika w rozmowach z dziewczynką jakichkolwiek tematów "drażliW}'ch", a także wynikających z praw biologii. Bardzo krytycznie ocenia również postawy rodziców vlobec edukacji córek. Na przytoczonych przykładach udowadnia, że dobór kierunku nauki i zawodu wynika raczej z chęci zdobycia przez rodzinę największego prestiżu niż z racjonalnych przesłanek i zainteresowań dziecka. Zresztą w ogóle, zarówno córki jak i synowie, nie mogą liczyć ze strony dorosłych na objaśnienie otaczającej rzeczywistości. Wymaga się od nich ślepego posłuszeilstwa wobec starszych. Z tym, że synom bardziej się pobłaża i zezwala na ich krnąbrne zachowanie, tłumacząc to trudnym wiekiem dojrzewania. Córka na taką wyrozumiałość w rodzinie muzułmańskiej liczyć nie może. Naczelną zasadą wychowawczą jest bowiem dla niej ślepy posłuch. �Drugi rozdział traktuje o małżeństwie w jego tradycyjnej, aranżowanej przez rodziny postaci i o oczekiwaniach dziewcząt w tym względzie. Autorka dosyć stanowczo rozprawia się z poglądem, rozpowszechnianym ostatnimi czasy, że teraz także i w świecie islamu dochodzi nieraz do związków małżeńskich "z miłości". Po przeanalizowaniu 50 wywiadów dochodzi do wniosku, że wszystkie ożenki zostały dobrane i przygotowane przez rodziny młodych ludzi, wychodzące z założenia, iż na miłość przyjdzie czas póżniej.Rozdział kończy się wypowiedziami informatorek wyjaśniających motywy wyjścia za mąż. W obyczajowości narodów bliskowschodnich niezamęwa kobieta powyżej, lat 30 jest społeczną anomalią. Istnieje paniczny strach przed staropanieństwem, rozbudowany w umysłach dziewcząt przez matki. Trzeci z rozdziałów mówi o dwu, faktycznie izolowanych, światach w krajach muzułmańskich mężczyzn i kobiet, co szczególnie przejawia się w obyczajowości życia seksualnego. AI-Khayyat zajmuje się zupełnym brakiem przygotowania córek do tej sfery bytowania przez ich matki. Prezentuje typową retorykę na temat idei spełniania obowiązku małżeńskiego przez kobietę zamężne), na której poprzestaje nadal obowiązujący model wychowawczy Bliskiego Wschodu. Wreszcie podsumowuje opinie swoich informatorek na temat życia uczuciowego w małżeństwie, którego jednak nie doświadczyły. ' Z kolei w rozdziale czwartym AI-Khayyat rozważa ewentualność partnerskich stosunków między mężem a żoną, tak często pokazywanych na filmach z Zachodu, wyświetlanych obecnie również i w Iraku. Tłumaczy zarazem, iż w społeczeństwie muzułmańskim nie ma nadal mowy o wydorośleniu i wyemancypowaniu się spod kurateli rodzinnej nawet męża; nie mówiąc już o tradycyjnie zdominowanej żonie. Młody muzułmanin, zawierając małżeństwo, nadal spodziewa się, że będzie żył w swoim rodzinnym otoczeniu i właściwie -niewiele się w jego życiu pod tym względem zmieni. Okazuje się, że w tradycji rodzinnej Orientu nie ma miejsca na stosunek partnerski obu małżonków. Trwa nadal model pana i słUżącego.' Nawet w codziennych formach zwracania' się do siebie brak powszechnie znanych w kulturach europejskich zwrotów, takich' jak "proszę" i "dziękuję". Mąż wcale nie ma ochoty na rozmowy z żoną o czymkolwiek innym niż o gospodarstwiedomowym . i o dzieciach. Nieraz nawet i takie kOnwersacje wprawiają" go .w irytację. Jest właściwie' 'outsiderem domowym, milczącym i dalekim. Zresztą najczęściej znika 'z domu i dobrze, 'gdy przynajmniej' nie 'pije, chociaż niestety i ,.alkoholizm pojawia się dziś w rodzinach 'muzułmańskiej metropolii. Do, rzadkości natomiast należy' wspólne wychodzenie męża z żoną. Zresztą nie zawsze indagowane in£or-' matorki cenią sóbie takie o-kazje, czując się 'w nich skrępowane i spięte; Mnóstwo drobnych rozrywek i form wypoczynku zrtanych współczes.nym kobietom' Zachodu jest zdaniem AI-Khayyat nie do pomyślenia dla kobiety irackiej. Uprawianie sportów, chodzenie na baseny kąpielowe, uczęszczanie na kursy dokształcające" albo nawet lektura w domu. W gruncie rzeczy kobiety z badanych środowiskhie miałyby nawet na nie czasu. Zjawisko braku obyczaju konwersacji męża z żOI¥\ powtarza się zresztą także w przytoczonym przykładzie zaczerpniętym z materiałów socjologii tureckiej. I tam również po trwającej przez wieki izolacji kobiet miejskich w haremach po raz pierwsży obecne pokolenie mężczyzn i kobiet znalazło się razem w niewielkich nowoczesnych mieszkaniach. Jak na razie małżonkowie dopiero zaczynają się uczyć wzajemnej konwersacji. Rodzina męża z reguły jest postrzegana przez żonę negatywnie. A i sam mąż uważany bywa przez kobietę za kogoś obcego, bo nie związanego z nią więzami krwi. Rozdział kończą �289 rozważania na temat roli kobiety w uroczystościach pogrzebowych, które w Iraku mają w życiu rodzinnym duże znaczenie. Dwa przedostatnie rozdziały dotyczą codziennych problemów życiowych kobiet, które pracują zawodowo i zarazem prowadzą gospodarstwo domowe. Autorka cytuje również wypowiedź z wielkomiejskiego środowiska egipskiego, dowodząc, ze szereg zjawisk społecznych znajduje swoje analogie i w innych krajach Orientu. Dalej Sana AI-Khayyat daje nam krótki wgląd w realia życia bagdadzkiej gospodyni, mającej utrzymać iN czystości dość typowy dla tamtejszych klas średnich do:;'! jednorodzinny, dwukondygnacyjny, otoczony ogródkiem. Dodajmy, że winna ona dbać o swoje domostwo w klimacie gorącym, pustynnym, obfitującym w burze pyłowe. Konieczność codziennego prania bielizny i suszenia jej na słońcu utrudnia obyczaj nie pozwalający na wieszanie części garderoby w ogrodzie. Dyskrecja i dobre maniery nakazują suszenie ich na tarasowym dachu, otoczonym wysokim murem. W gorących porach roku tutaj także się sypia, więc kobiety codzioo.nie wieczorem muszą wynosić z nadbudówki łóżka i pościel, a rano chować je na powrót. Betonową i lastrikową posadzkę tarasu i wnętrz należy codziennie zmywać. Wyposażenie gospodarstw wielkomiejskich w nowoczesny sprzęt na pozór winno ułatwiać gospodyniom irackim życie. Do początków lat 80., przed upowszechnieniem się automatycznych pralek, posługiwano się wielkimi, metalowymi baliami piorąc ręcznie. Ale w roku 1982 kobieta iracka w zamożniejszym domu w Bagdadzie dysponowała nie tylko kuchnią gazową, lecz także wielką lodówką i zamrażarką, a nierzadko i kuchnią mikrofalową. Sprzęt się psuł i naprawy wymagały dodatkowych kosztów. Olbrzymie lodówki służyły powszechnie do przechowywania na zapas wielkich ilości potraw mięsnych. Albowiem tylko dwa razy w miesiącu sklepy stolicy Iraku oferowały tailsze, subsydiowane przez państwo mięso importowane. Tradycja natomiast wymaga, by w domu było zawsze dużo urozmaiconych potraw na wypadek nieoczekiwanego przybycia gości. Wymyślna kuchnia orientalna, którą tak zachwycają się całe pokolenia cudzoziemców, wymaga od gospodyń mnóstwa pracy i czasu. Niegdyś prowadzenie domów było' łatwiejsze w licznych rodzinach lub też dzięki angażowaniu stosunkowo taniej służby. Ale koniunktura naftowa lat 70. spowodowała powstanie wielu, znacznie lepiej płatnych, stanowisk w sektorze publicznym, w dodatku cieszącym się wyższym statusem społecznym. Dziś na angażowanie pomocy domowej mało kto może sobie pozwolić, nawet w zamożnym Iraku. Tradycja natomiast nie pozwala mężczyznie na pomoc żonie w domu i kobieta pozostawiona jest samej sobie, nawet wtedy, gdy, jak mąż, pracuje zawodowo. Prowadzi to do stresów psychicznych, chorób l przemęczenia a nawet coraz cz.ęstszych zaburzeń nerwowych. Ostatni, siódmy z kolei rozdział mówi o ewentualnym usamodzielnianiu się kobiety muzułmańskiej w wyniku owdowienia lub rozwodu. Także jednak i tu tradycyjny model kulturowy stawia ją w sytuacji gorszej niż mężczyznę, zarówno w życiu rodzinnym jak i publicznym. W obszernym podsumowaniu Sana AI-Khayyat dowodzi, że obecny układ rodzinny kobiety Orientu łączy w sobie średniowieczne elementy teologii islamskiej z obyczajowością beduińską. Nie przystaje on zupełnie do realiów, w jakich muszą żyć dziś kobiety Bliskiego Wschodu. Ich sytuacja wynika między innymi z zakorzenionego modelu wychowania chłopców i dziewczynek. Autorka twierdzi, że główną v.inę za złą sytuację kobiet w kulturach islamskich ponoszą one same. To przecież kobiety kształtują psychikę przyszłych pokole!'l. Powierzchowne zabiegi mode~nizacyjne, podejmowanie przez kobiety coraz to nowych zawodów i zdoby- 19 Lud t. LXXIV �290 wanie wykształcenia jak narazie niewiele zmieniły. a co najwyżej odebrały płci słabej dawne walory wspólnego, domowego życia rodzinnego. Ale powrót do dawnych układów jest niemożliwy, chociaż i obecna sytuacja również wydaje SIę trudna do utrzymania. Tu warto byłoby od siebie dodać, że kryzys domowego życia rodzinnego może być także impulsem dla wielu ruchów fundamentalistycznych, które widz'ł rozwiązanie w galwanizowaniu przeszłości. Autorka tej sprawy jednak zupełnie nie dostrzega. Niewielka objętościowo praca socjolożki irackiej burzy ugruntowane w etnologicznej literaturze naukowej stereotypy o rzekomych walorach sytuacji kobiety we współczesnych społeczeństwach muzułmańskich, obiegowe poglądy na temat rzekomej opieki, jaką kobietę otaczają islamskie struktury kulturowe. Jeżeli nawet kiedyś tak było, to nowa rzeczywistość, jaką żyje Bliski Wschód, uniemożliwiła kontynuowanie dawnego modelu, szczególnie w miastach, które z kolei w tej części świata z roku na rok stają się coraz ludniejszymi metropoliami. Coraz więcej ludzi na Bliskim Wschodzie obiera właśnie taki styl życia. Być może rozważania irackiej autorki zakwalifikowane zostaną przez niektórych do hałaśliwie propagującej hasła wyzwolenia kobiet literatury feministycznej, kt6rej częścią jest dziś już także szereg prac typu etnograficznego i socjologicznego. W rzeczywistości jednak dokumentacja wywodów Al-Khayyat i zebrane przez nią realia życia rodzin w bliskowschodnich metropoliach, widziane z perspektywy kobiet mieszkających VI arabskich miastach-kolosach, zasługują na uważne przeczytańie i refleksję. .Leszek N. A. B u t i n o w, skwa 1985, ss. 223. Socyalnaja oTganizacya Polinezijccw, Dzięgiel wyd. "Nauka", Mo- Rekonstrukcja form organizacji społecznej Polinezyjczyków zamieszkujących centralną i wschodnią Polinezję na przełomie XVIII i XIX wieku, czyli ,preed rozpoczęciem się na tym obszarze procesu kolonizacji - oto najważniejsze zadanie, którego realizacji podjął się znany oceanista, N. A. Butinow. Hozważania rosyjskiego etnografa dotyczą czterech społeczności i grup wyspiarzy: Markizyjczyków (Archipelag Markizów), Polinezyjczyk6w z wyspy Mangia (południowe Wyspy Cooka), Tahitian (Archipelag Towarzystwa), mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. W części wprowadzającej (rozdział I) autor prezentuje przyjęte w pracy rozumienie takich określeń jak: plemię, wspólnota heterogeniczna, wielkorodzinne gospodarstwo domowe, ród, mała rodzina, egzogamia, pokrewieństwo. Wyjaśnie"ie znaczenia tych kluczowych pojęć zostało ukierunkowane na podkreślenie ZarÓ'NrlO uniwersalności jak i specyfiki składowych części polinezyjskiej organizacji społecznej. Zrozumienie zasad funkcjonowania poszczególnych instytt!cji społecLnych wyspiarzy nie byloby możliwe bez uwzględnienia znaczenia tak ist.otnych w badanej kulturze czynników jak: migracje, religia, duali= społeczny w obrębie ka~,dej wspólnoty plemiennej. Buti.now, etnograf-marksista kieruje swoją liwagQ na zagadnienie przechodzenia Polinezyjczyków z formacji wspólnoty rodowej do społeczności wczesnoklasowej, a także problem nierówności społecznej jako l'fektu takiego a nie innego podziału wytwarzanych dóbr, form własności środków pro- �291 dukcji itd. Omawiany rozdział stanowi jakby klamrę spinającą pozostałe, autonomiczne części pracy -- opisy konkretnych lokalnych organizacji społecznych. Charakterystyki poszczególnych społeczności wyspiarkich zostały przygotowane według podobnego schematu. Uwzględnia on następujące punkty: informacje wprowadzające (dane demograficzne, fizjo-geograficzne, klimatyczne), etnogeneza, migracje zewnętrzne i wewnętrzne, skład plemienny, wojny plemienne, hierarchia społeczna, nierówność społeczna, stosunki pokrewieństwa. Książka Butinowa jest niewątpliwie publikacją naukową adresowaną do dość wąskiego grona specjalistów. Swiadczą o tym zamieszczone w tekście szczegółowe analizy krytyczne tekstów folklorystycznych, drobiazgowe wykazy wojen plemiennych, nazw terytoriów plemiennych, imion wodzów, tablice genealogiczne itp. Z tymi materiałami sąsiadują informacje ogólne, wprowadzające w temat. Stanowią one zbędny balast dla książki. Bibliografia obejmuje 295 pozycji, jednak autor sięga najczęściej po materbł żródłowy zamieszczony w czterech monografiach "klasyków" etnologicznych badań kultury polinezyjskiej: P. H. Bucka (Mangaian Society, 1934), A. Metraux (Ethnology of Easter Island, 1940), E. Handy'ego (The Native Cultures of the l\larquesas. 1923), D. M. Olivera (Ancient Tahitian Society, vol. 1-3, 1974). Lektura książki Butinowa budzi mieszane uczucia u czytelnika lepiej zorientowanego w poruszanej tam problematyce. Poszczególne rozdziały (na przykład rozdział II) niewiele nowego wnoszą do dotychczasowej wiedzy o tamtejszej organizacji społecznej. Bez trudu można natrafić na obszerne fragmenty tekstu będące tylko powtórzeniami informacji zawartych we wspomnianych przed chwilą monografiach. Odnoszę wrażenie, że autor za wszelką cenę dążył do "całościowego" przeds.tawienia analogicznych przemian we wszystkich ważniejszych punktach obszam historyczno-kulturowego jaki stanowi Polinezja centralno-wschodnia. Osłabia to wartość pracy i zaciera jej istotne walory. Pracy· rosyjskiego badacza nie można uważać za kompilację skrypt dla studentów etnologii. Na specjalną uwagę zasługują rozważania Butinowa poświęcone wyspiarzom z Mangab (rozdział III) i Wyspy Wielkanocnej (rozdział IV). Wnikliwa analiza krytyczna mitów, podail i genealogii upoważniła autora do istotnej reinterpretacji zamieszczonych tam informacji. Butinow formułuje bardzo interesującą hipotezę .na temat ścisłych powiązań etnogenetycznych mieszkailców obydwu wysp. Przedstawia także nową wersję dziejów osadnictwa na Mangaia i Wyspie Wielkanocnej. Dysponujący precyzyjnymi technikami datowania znalezisk, archeolodzy, uzyskali decydujący głos w badaniach nad pochodzeniem i przeszłością Polinezyjczyków. Etnologia historyczna została zepchnięta do roli dyscypliny pomocniczej o bardzo ograniczonych kompetencjach. Niektóre wywody Butinowa przypominają, że postulat weryfikacji i reinterpretacji zebranego przed laty materiału folklorystycznego pozostaje nadal aktualny. Być może znakomite rozprawy etnograficzno-folklorystyczne T. Barthela i K. Luomala z lat 50. nie były ostatnim słov,rem przedstawiCieli naszej dyscypliny w dyskusji o przeszłości wyspiarzy. Tekst ksi;:żki uzupełniają: mapy ilustrujące rozmieszczenie terytoriów plemiennych, tablice genealogiczne, wykazy wojen plemiennych, kopie zapisów z tabliczek rongo-rongo. Szkoda, że materiały te nie zostały uporządkowane przez wprowadzenie numeracji i indeksów. Zabrakło także informacji o źródłach, z których pochodzą poszczególne tablice i wykazy. .Jacek Schmidt �292 Czesław O 5 i e c k i SVD, Słotne Warszawa 1986, 55. 351: Pod upalnym Warszawa 1989, 55. 300. dni na Flo'res, Akademia niebem Flores, Akademia Teologii Katolickiej, Teologii Katolickiej, Dwie książki ks. Czesława Osieckiego: Slotne dni na Flores oraz Pod upalnym Flores stanowią całość, tak jak pora sucha i pora deszczowa tworzą na tej wyspie jeden rok. Obie są pamiętnikiem misjonarza, pamiętnikiem jego codziennej pracy, w którym autor bez upiększeń opisuje swe przeżycia, przygody, przemy~lenia. Osiecki znany jest z ciętego języka, hojnie szafuje złośliwymi nieraz uwagami, nie oszczędzając siebie, swych przełożonych, ba - nawet świętych, a ró\VInież tamtejszych wiernych. Ci ostatni stanowią jednak centralny problem w pracy i w książkach autora. Osiecki żyje służbą dla nich, cieszy się ich radościami, smuci troskami, a przede wszystkim - wadami. Jest bystrym obserwatorem, zna swoich podopiecznych lepiej niż znają siebie oni sami, toteż charakteryzuje ich doskonale, ich życie opisuje tak, jak je widzi - dziel'l po dniu. Ma moŻll1ośćobserwowania ich na codzień i od święta, przez cały rok. I to właśnie jest największym etnograficznym walorem obu książek. Napisane lekko - rozrzucone wśród licznych uwag autora o blaskach i cieniach życia misjonarskiego, o drobnyc;h radościach spowodowanych udanym polowaniem (ks. Osiecki jest namiętnym myśliwym na turkawki), świetnymi lodami, z których słynie 5. Bonifacja, czy otrzymanym listem z kraju lub spotkaniem z dawno nie widzianym współbratem zakonnym - informacje o ludziach, którym ks. Osiecki posługuje, dają obraz życia mieszkańców wyspy. Obraz, który musi budzić zazdrość zawodowego etnografa (a piszący te słowa sam prowadził badania na tejże Flores), gdyż nikt z nas nie ma takiej możliwości zapoznania się z całością problematyki miejscowej. Osiecki zna te problemy, zna smutki i radości mieszkańców Flores, przychodzą do niego ze swymi problemami - tak duchowymi, jak i tymi zwykłymi, gdy brakuje :pieniędzy na umieszczenie dziecka w szkole, c~ tei. gdy rodzina chce sprzedać dziewcZ)'nę obcemu mężczyźnie. Oczywiście, ks. Osiecki nie ma ambicji pisania dzieła naukowego. W je~ pamiętnikach najistotrliejsze są sprawy podopiecznych duszpasterza, jego przeżycia osobiste. Problematyka etnograficzna obecna jest niejako w tle książek. Niemniej jednak jest ona obecna wszędzie: wszak życie misjonarza tylko wtedy ma sens, gdy istnieje społeczność, wśród której pracuje. Zakon werbistów, do którego ks. Osiecki należy, zwraca wielką uwagę na poznanie kultury ludów, wśród których pelni swą posługę. Prowadzi więc prace nie tylko misyjne sensu stricto, lecz również badania nad etnografią, antropologią i lingwistyką tych ludów. Myślę, że słusznie ten pozornie bezpretensjonalny pamiętnik można uznać za dobrą pracę etnograficzną. niebem Janusz Kamocki Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian Godną uwagi działalność edytorską prowadzi Koło Zainteresowań Kulturą Ormian (KZKO) utworzone w 1981 r. przy warszawskim oddziale PTL. Jest ona :'::lsh:gą głównie pana Leona Ter-Oganiana - spiritus movens większości przed- �293 sięwzięć Kola. Jest ona też pod każdym względem zależna tylko od stołecznego KZKO. Dotychczas warszawscy entuzjaści Armenii wydali dziewięć publikacji dotYCZ'lcych historii i kultury Ormian na świeci", i w Polsce. Te wydawane w latach osiemdziesiątych broszury są jakby kontynuacją międzywojennych, nader in1t'resujących wydawnictw armenologicznych, z których najciekawszym było lwov;skie cz;:sopismo "Pos:aniec św, Grzegorza", Pierwsza publikacja PZKO to Krzysztofa Stopki Poczqtki organizacji Kof;ciola Ormi~liskiego na Rusi (1983). Praca ta zajmując się określonym w tytule problemem, pokazuje również genezę ormiai1skiego osadnictwa na ziemiach Rzeczypospolitej datującego się od wieku XII. Hagap Krikor, ormiaftski pisarz z Francji, jest autorem zadziwiającego eseju w formie powieści pod tytułem O-rmianie znani i nieznani (1986). Francuski dziennikarz w expressie Marsylia-Paryż spotyka mieszkającego we Francji Ormiani.rw.. Zawiqzuje się między nimi przyjaźń, także między ich rodzinami. Syn Ormianina zakochuje się \V córce Francuza. Ta wątła fabuła jest pretekstem do przedstawienia słynnych Ormian, począwszy od Noego aż do czasów współczesnych, o których bohaterowie rozmawiają podczas spotkm'!. Autor tropi swych wielkich rodaków we wszystkich krajach i epokach. Do tej plejady zalicza nawet osobników o bardzo wątpliwym pochodzeniu ormiańskim. Utwór Hagoga Krikora jest pr;wde wszystkim wyrazem etnicznej dumy. Z kolei trzecia publikacja KZKO: Bogdan Gębarski, List do starego turecki.ego znajomego (1987). Po raz pierwszy esej ten ukazał się w 1961 roku w "Kierunkach", ponadto w tłumaczeniu .na ormiański i angielski. Gębarski napisał ten list z powodu nieprzeprowadzonej w okresie międzywojennym rozmowy z pewnym Turkiem, która dotyczyć miała ormianobójstwa dokonanego przez Turków w latach 1915-1920. Ponieważ ów Turek nie chciał wówczas o tym mówić, autor zwraca się doń po ćwierćwieczu, by wyłuszczyć swój pogląd na tę tragiczną sprawę. Niewielką w języku polskim literaturę Ila temat kultury ludów Kaukazu wzbogaca praca Roberta Bedrosjana, Dajekutiun. Instytucja rodziców zastępczych w rodach książęcych i królewskich w starożytnej Armenii (1987). Otóż dajekutiun był swoist.ym systemem wychowawczym rozpowszechnionym na Kaukazie, w Armenii obejmował synów książęcych. Tychże jako kilkuletnich chłopców wysyłano na dwory innych książąt, aby tam ich wychowano i wyedukowano. Powracali zaś w wieku około lat piętnastu i odtąd specyficzna więź łączyła ich z rodzinami, u których w dzieciństwie gościli. Warszawskie KZKO wydało wraz z "Michalineum" książkę Stanisława Gawlika, Zycie i działalność ks. abpa Józefa T. Teodorowicza, (Kraków, Warszawa-Struga 1988). Jest to biografia ostatniego arcypasterza Archidiecezji Lwowskiej Obrządku Ormiańskiego, który rządy swe sprawował w latach 1902-1938, przy tym wybitnego polityka polskiego, współtwórcy II Rzeczypospolitej. Rzecz została wydana bardzo starannie, szczególnie budzi podziw zestaw barwnych ilustracji. Koło pilnie ilustruje i zbiera wszelkie druki o tematyce ormiańskiej, stosunkowo liczne ostatnimi czasy. Wybór 7 takich artykułów z prasy popularnej, dokonany przez Jerzego Szokalskiego, pomieszczono w szóstej broszurze KZKO: Armenica w prasie polskiej lat 1987-8 (1988). Dwie prace pod tym samym tytułem: Ormianie w Polsce (1988) zostały napiliane przez Krzysztofa Mojzesowicza i Andrzeja Ch odub ski ego. Opracowanie Mojzesowicza zawiera przede wszystkim wiadomości etnograficzne, poza tym nieco danych historycznych i dialektologicznych. Chodubski zaś daje krótki i zwięzły opis dziejów Ormian polskich. �294 Andrzej ósmej publikacji KZKO: Gtówne ogniwa XX wieku, (1989). Owe kontakty miały miejsce nie tylko na ziemiach południowo-wschodniej Rzeczypospolitej, gdzie ormiańscy przybysze mieszkali. Niejeden Polak znalazł się w Armenii. Szczególnie w ubiegłym stuleciu stosunkowo wielu było tam polskich osadników i zesłańców. Dla Ormian polskich miejscowością o wyjątkowym znaczeniu były Kuty. Tam bONiem aż do międzywojnia zachowało się najwięcej starodawnych zwyczajów, CI nawet zachodnioormiański dialekt. Toteż Wiadomość o Ormianach w Kutach (1989), którą napisał Zbigniew Kościów z pewnością zainteresuje etnografów. kontaktów Chodubski jest też autorem polsko-ormiańskich do początku Gr;:egorz Pelczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6364839852e23d81f22d1ea97208ef97.pdf 188da0387fd915066b08a9d05117af78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1677 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource kultura ludowa Belgia - etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1551 Title A name given to the resource Kultura ludowa a etnografia w Belgii / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. S T U D I A, R O z P R A Lud, w y t. 62, 1978 ZOFIA STASZCZAK KULTURA LUDOWA A ETNOGRAFIA BELGII Specyficzne warunki Belgii skłaniają do podjęcia próby dostrzeżenia relacji, jaka zachodzi mIędzy kulturą ludową a etnografią w kraju: 1) o silnych zróżnicowaniach i nawarstwieniach etnicznych, a słabych zróżnicowaniach etnograficznych; 2) który został wcześnie i bardzo szybko zurbanizowany i zindustrializowany; 3) w którym zainteresowania etnografią dość wcześnie znalazły ujście w badaniach ludów prymitywnych w koloniach. Realizacja powyższego zamierzenia wydaje się jednak możliwa dopiero w szerszym kontekście zjawisk historyczno-kulturowych. Ten mały kraj (o dziesięciokrotnie mniejszej powierzchni niż Polska, a z trzykrotnie wyższym wskaźnikiem zaludnienia na 1 km2) odznacza się bowiem pewną odrębnością, nawet wśród krajów Europy zachodniej. Podejmując próbę hierarchizacji elementów świadczących o jego specyfice, wydaje się, że na pierwszym miejscu można wymienić fakt, że hi~ storyczna wspólnota rozwoju gospodarczego i politycznego Belgii nie zatarła różnic narodowościowych, językowych ,j kulturowych jej mieszkańców. Nie ma tu, podobnie jak w innych krajach zachodniej Europy, oficjalnego wyróżnienia "narodowości", ponieważ stosowane określenie "nationalitE~" oznacza "obywatelstwo" i w związku z tym ważne jest jedynie stwierdzenie przynależności państwowej. Opierając się jednak na różnicach językowych i nawiązując do poczucia odrębności etnicznej mieszkańców Belgii, można wyróżnić na jej obszarze dwie główne grupy narodowościowo-językowe 1. Część północną kraju (prowincje: Flandria I Zob. M. Jahn, L. Ratajski, BeLgia, [w:] Geografia powszechna pod red. A. Wrzoska, t. 2, Warszawa 1965, s. 304-319; WieLka encykLopedia powszechna PWN, t. 1, Warszawa 1962, s. 675-683, hasło: BeLgia; J. Kozłowska, Belgia, [w:] Słownik geografii Europy pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 124-136; W. i R. Koronowie, BeLgia, Warszawa 1976, s. 67-68. �14 ZOFIA STASZCZAK Zachodnia i Wschodnia, Antwerpia, Limburgia) zamieszkują Flamando~ wie mówiący językiem flamandzkim zbliżonym do języka holenderskiego, określanego przez Flamandów jako język flamandzki (vlaams), a przez Walonów jako język holenderski (neerlandais) 2. Być może, że fakt ten objawia ze strony Walonów tendencje wyrównacze, skoro i oni używają języka nie tylko im właściwego. Mimo pewnych różnic leksykalnych i fonetycznych, w językach flamandzkim i holenderskim obowiązują te same normy składniowe, gramatyczne i ortograficzne. W związku z tym, w literaturze przedmiotu brak zgodności w zakresie ich klasyfikacji 3. Niektóre opracowania wymieniają język holenderski i język flamandzki jako zbliżone, ale odrębne języki. W innych źródłach język flamandzki wymienia się jako dialekt języka holenderskiego, w uzasadnieniu podając, że język literacki, pominąwszy niewielkie rozbieżności w zakresie słownictwa, nie różni się od holenderskiego języka kulturalnego. Dodać można, że poczucie wspólnoty językowej belgijskich Flamandów z obszarem języka holenderskiego znalazło także wyraz w opracowaniach etnograficznych '. Południową Belgię (prowincje: Hainaut, Namur, Liege, Luksemburg) zamieszkują Walonowie, posługujący się językiem francuskim 5. W regionie tym wieś posługuje się walońskim dialektem języka francuskiego. Brabancja wraz ze stolicą kraju jest prowincją dwujęzyczną, zamieszkałą przez ponad milion ludności, z których ponad 80'% stawia język francuski na pierwszym miejscu 6. Na podstawie danych zawartych w belgijskich rocznikach statystycz2 W tym miejscu należałoby wyjaśnić relację określenia "j. holenderski" do określenia "j. niderlandzki" niestety literatura nie dostarcza pewnych wskazówek. 3 Por. T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. 2. "Prace i Materiały Etnologiczne" t. 1, Lublin 1948, s. 292 - gdzie autor wymienia jako bliskie dwa języki: holenderski i flamandzki oraz zaznacza, że j. flamandzki różni się od holenderskiego głównie słownictwem; zob. też Wielka encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s. 676 gdzie wymieniono Flamandów jako używających odmiany j. holenderskiego (dialektu flamandzkiego); tamże, t. 3, Warszawa 1963, s. 728 - por. hasło: j. flamandzki; por. też J. Staszewski, Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Warszawa 1959, s. 110. 4 Np. Volkskunde Atlas, Red. P. J. Meertens i M. de Mayer, cz. 1, Antwerpia-Amsterdam 1959; por. też M. Zender, Belgien-Luxemburg-Niederlande, [w:] Iro-Volkskunde. Europaische Lander pod red. T. Gebhard i J. Hanika, Monachium 1963, s. 73-95. 5 Zob. J. M. Remouchamps, Carte systematique de la Wallonnie, "Enquetes du Musee de la vie Wallanne" 1935, t. 3, nr 34-36, s. 323-384 i mapa; tenże, tamże 1948, t. 5, nr 49-52 i mapa; M. Legros, La Frontiere des Dialectes romans en Belgique, Liege 1948 i mapa. 6 J. Kozłowska, op. cit., s. 126. �KuLtura 15 w BeLgU Ludowa a etnografia nych, można przeprowa~zać interesujące porównania w zakresie zmian ilościowych, jakie zachodzą w posługiwaniu się określonymi językami w poszczególnych prowincjach i okresach czasu 7. Można wskazać w tym zakresie na dane z 1920 i 1947 r., kiedy to po raz ostatni uwzględniono tego rodzaju zestawienia, które powtarzano jeszcze w rocznikach do 1964 r. ale już nie w dziale "ludność", lecz "kultura". Nowych spisów tego rodzaju już nie robiono. Ludność znająca język francuski i język flamandzki (w procentach ogółu mieszkańców) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. j. franc. 15,3 59.3 18,1 12,5 95,4 93,6 13,1 93,0 96,7 52,6 Antwerpia Brabancja Flandria zach. Flandria Wsch. Hainaut Liege Limburgia Luksemburg Namur całość Belgii Zródło: Annuaire rok 1947 rok 1920 Nazwa prowincji statistiąue de la Belgiąue j. f1aman. 93,5 67,9 91,7 94,5 6,0 7,5 91,6 0,8 1,8 56,6 et du I j. franc. o 19,0 65,7 26,5 18,0 93,8 89,8 14,5 95,7 95,6 53,3 j. flaman. 95,4 66,5 91,9 95,5 8,0 9,1 90,3 2,7 4,6 60,1 ._----_ .. Congo BeIge 1948 Z zestawienia wynika, że w trzech prowincjach (Hainaut, Liege, Namur) nastąpił spadek mieszkańców znających język francuski, w dwu zaś prowincjach (Brabancja, Limburgia) podobna sytuacja zaistniała w odniesieniu do języka flamandzkiego, ogólnie zaś zwiększył się procent ludności dwujęzycznej. Wynik powyższy można z kolei skonfrontować z danymi uwzględniającymi ludność mówiącą t y l k o po francusku, t y l k o po flamandzku oraz po francusku i po flamandzku: Ludność mówiąca tylko danym językiem (w procentach ogółu mieszkańców) 7 Rok j. francuski j. flamandzki j. francuski j. flamandzki 1920 1930 1947 38,5 37,6 34,2 43,0 42,9 41,7 13,5 17,0 18,0 "Annuaire statistique de la Belgique". �16 ZOFIA STASZCZAK Pogłębiający się bilingwinizm w państwie, w którym panują trzy języki urzędowe (francuski, flamandzki, niemiecki), uznać należy za zjawisko w pełni uzasadnione. Nie można jednak zapominać, że język flamandzki doczekał się równouprawnienia z językiem francuskim dopiero w 1899 r., kiedy to postanowiono sporządzać wszelkie akta państwowe i prawne w obu językach. W wyniku silnych starań o zbudzenie Flandrii z językowego letargu i w wyniku antagonizmów narodowośc,iowych, od 1963 r. weszła w życie "granica językowa", która przebiega równoleżnikowo - od granicy francuskiej, po granicę z Holandią {mapka). Belgia. Obszary Linguistic językowe. regions. (After: (źródło: Słownik geografii Europy pod red. A. Wrzoska, Warszawa 1976, s. 127) Słownik geografii Europy, ed. A. Wrzosek, Warszawa 1976, p. 127) Rysująca się niechęć wspólnot narodowościowo--językowych, bo o takiej może być w Belgii mowa, ma wyraźnie ekonomiczny i kulturowy charakter. Wśród Flamandów mówi się częściej o równouprawnieniu obu kultur, Walonowie zaś chcieliby widzieć uznanie ze strony Flamandów �KuLtura lUdowa a etnografia w Belgii 17 dla wyŻSZOSCl kultury walońskiej, o której sami są przekonani. Bardziej jednak od tych subiektywnych odczuć liczą się fakty obiektywne. Walonom chodzi bowiem o utrzymanie dotychczasowego prymatu gospodarczego, który przejmuje flamandzka część kraju. Do przewagi Flamandów należy zaś zaliczyć wskazane wyżej zjawisko znajomości obu języków (Walonowie nie przejawiają natomiast zbytniego entuzjazmu do nauki języka flamandzkiego) oraz przewagę liczebną. Przyrost naturalny w Belgii należy do niższych w Europie. Najgorsze wskaźniki w tym zakresie ma Walonia, gdzie po przeszło 40 latach dopiero po 1950 r. odnotowano minimalny wzrost ludności, podczas gdy we Flandrii przybyło w tym czasie ok. miliona osób 8. W tym zróżnicowanym pod względem językowo-narodowościowym kraju, ze względu na rozwój gospodarczy zacierają się natomiast różnice w poziomie życia ludności miast i wsi 9. Rozwój miast i przemysłu odegrał poważną rolę w kształtowaniu się historii tego kraju. Dzięki położeniu geograficznemu Belgii, sprawnej komunikacji lądowej i rzecznej, mieszczaństwo miało dogodne warunki do rozwijania działalności handlowo-rzemieślniczej. Zamiłowanie do handlu i rzemiosła cechuje Belgów od najdawniejszych czasów. Pokłady węgla i rudy sprawiły, że w Walonii (w dolinie Mozy i Sambry) rozwijał się przemysł metalurgiczny, podczas gdy we Flandrii rozwijały się manufaktury włókiennicze i warsztaty tkackie. W Antwerpii powstawały pierwsze warsztaty obróbki diamentów. Intensywny rozwój miast sprawił, że prawie 80% ludności współczesnej Belgii mieszka w miastach i osiedlach liczących powyżej 5 tys. mieszkańców, w tym blisko połowa mieszka w wielkich aglomeracjach miejskich. Obecnie aglomeracje wielkich miast przemysłowych (Antwerpia, Bruksela, Charleroi) charakteryzuje duża spójność ekonomiczna, spełniają one równorzędną ekonomiczną rolę i stanowią typowy przykład konurbacji na obszarze zachodniej Europy. Belgia jako kraj wysoko uprzemysłowiony o dużym potencjale gospodarczym stwarza warunki dla istnienia ostrych przedziałów społecznych. W społeczeństwie belgijskim wyróżnia się potomków dawnych rodów arystokratycznych, wielką burżuazję, klasy średnie i robotników 10. Ci ostatni w 1970 r. na 3,9 mln. zawodowo czynnych osób stanowHi aż 73,40/0. Do klas średnich zaś (akcentowanie "teorii nowej klasy średniej" doprowadziło tu do utworzenia do ich spraw osobnego ministerstwa) zalicza się drobnych właścicieli, rzemieślników, kupców, sklepikarzy, lekarzy, inżynierów, nauczycieli, drobnych producentów i rolników. Rolnictwo J. Kozłowska, op. cit., s. 127; W. i R. Koronowie, op. cit., s. 66. M. Jahn i L. Ratajski, op. cit., s. 304-319. 10 Tamże, s. 310-312; W. i R. Koronowie, op. cit., s. 68-69; J. Kozłowska, cit., s. 126-133. 8 9 2 - Lud LXII op. , ',o �18 ZOFIA STASZCZAK belgijskie odznacza się niskim wskaźnikIem zatrudnionych w rolnictwie. W 1970 r. w rolnictwie w Belgii pracowało zaledwie 3,7fJ/o ogółu zatrudnionych, a przynosiło ono 4,10/0 dochodu narodowego. W rolnictwie belgijskim należy bowiem odnotować wysoką wydajność z ha, specjalizację pTodukcji i intensywną mechanizację. Rolnictwo belgijskie charakteryzują przy tym przestarzałe formy własności i niezmiernie duże rozdrobnienie. Wystarczy nadmienić, że tylko 1% właścicieli posiada fermy powyżej 50 ha,82% zaś gospodaruje na działkach od kilku arów do 10 ha. 2/3 właścicieli oddaje swe gospodarstwa dzierżawcom, którym pie opłaca się zbytnio w nie inwestować. Krajobraz osadniczy wsi belgijskiej cechuje gęsta zabudowa osiedli wiejskich. Sporo wsi z zagrodami przylega do samej drogi, zwłaszcza do dróg lokalnych i podrzędnych. Pola uprawne znajdują się w najbliższym sąsiedztwie zagród. W tej ciasnocie zabudowy wiejskiej często cmentarz miejscowy graniczy bezpośrednio z wiejską zagrodą. W podziale administracyjnym osiedla przynależą do gmin (których jest 2590, gminy tworzą 33 okręgi, a te z kolei należą do 9 prowincji), które korzystają z dużych uprawnień autonomicznych, zagwarantowanych ustawą z 1836 r., a zatem niemal od zarania wywalczonej niepodległości. Autonomia gmin jest przyczyną trudności w realizacji planowanego zagospodarowywania przestrzennego poszczególnych prowincji. Współczesnych Belgów, poza przynależnością państwową, łączy jeszcze druga więź, tj. religia rzymsko-katolicka. Wobec jednak zaawansowanej laicyzacji społeczeństwa belgijskiego, znaczenie i rola tej więzi słabnie, zmienia się w związku z tym i rola samego Kościoła. Mimo laicyzacji szkolnictwa publicznego Kościół utrzymał wprawdzie aparat szkolny, zaczynając od przedszkoli, a kończąc na Uniwersytecie w Leuven (zal. 1476 r.), gdyż zakłady prowadzone przez jezuitów cieszą się nadal uznaniem ze względu na wysoki poziom nauczania. Natomiast wobec ograniczonych możliwości oddziaływania w sferze ideologicznej, Kościół stał się w społeczeństwie belgijskim jednym z naj gorętszych rzeczników podtrzymywania tradycji ludowych, świadczących w gruncie rzeczy o specyfice narodu, o jego odrębności. Przywiązanie do tradycji, starych zwyczajów i obrzędów jest czymś niezmiernie charakterystycznym dla całej Belgii. Stąd jest tu tyle uroczystych procesji, obrzędów, pochodów przebierańców, które odbywają się wedle ustalonego tradycyjnego porządku, a którym bardzo często patronuje właśnie Kościół. Widowiskowo-ludyczna strona tych obrzędów stanowi przedmiot ciągłych zainteresowań ze strony folklorystów 11. Zjawisko powyższe w nowoczesnym, 11 J. Delmelle, Guide du Folklore permanent en Belgique. "Collection Nouveaux Guides de Belgique", Bruksela 1974; por. też W. Fostier, Folklore vivant, Bruksela 1960; H. Frency-Cid, Nouveau Folklore, Bruksela 1949. �KultaTa ludowa a etnograf ta w Belgit 19 zindustrializowanym społeczeństwie może nawet dziwić. Chcemy jednak przypomnieć, że tradycje ludowe w społeczeństwie belgijskim od dawna przechodziły do dobrze rozwiniętych miast feudalnych, dopiero następnie zakorzeniły się one w nowoczesnym społeczeństwie. Awans społeczny był harmonijny, nie było w tym procesie nagłych skoków i zahamowań. Na tym tle tradycje ludowD-miejskie są wystarczająco dawne i w związku z tym pielęgnuje się je, jako wyraz własnej odrębności. Obrzędowość ludowa utrzymuje się więc w społeczeństwie belgijskim jako: a) substytut wspólnoty religijnej, b) dezalienacja wczesnego uprzemysłowienia. Powyższa analiza, przeprowadzona w dużym skrócie, ogranicza się do najistotniejszych cech społeczeństwa Belgii. W nawiązaniu do tych uwag wydaje się usprawiedliwione przejście do omówienia organizacji i stanu etnografii belgijskiej jako źródła, którego analiza świadczy o stanie i kontrowersjach kultury ludowej Belgii. Podstawę źródłową stanowią dane zebrane w czasie pobytu w Belgii or3Z literatura przedmiotu. Nurt zainteresowań badawczych kulturą ludową własnego kraju został w Belgii poprzedzony rozwojem badań afrykanistycznych (Kongo), które znalazły ramy organizacyjne w specjalnie w tym celu powołanych instytucjach 12. Jest to ważna karta w rDzwoju myśli etnologicznej Belgii, która wykracza jednak poza zakres niniejszego szkicu. Można jedynie wyrazić uwagę, że rozwój etnologii belgijskiej nie zdołał przesłonić obrazu własnej kultury ludowej, którą systematycznie zaczęto badać już na początku naszego stulecia. Oddanie działaczy-regionalistów sprawom kultury rodzimej sprawiły, że powstały placówki etnograficzne, które stwarzały ramy organizacyjne mniej lub więcej dogodne dla badań kultury ludowej. Instytucje te decydowały w dużym stopniu o możliwościach prowadzenia pracy badawczej i jej kierunkach. Główny wysiłek naukowo-badawczy koncentrował się w placówkach muzealnych oraz komisjach problemowych (w zakresie folkloru), mniejsza rola, zwłaszcza w początkowym okresie, przypadła placówkom etnograficznym na uniwersytetach. Dlatego też przedmiotem naszych zainteresowań będą instytucje etnograficzne, pretendujące do roli reprezentacyjnych na poszczególnych obszarach narodowościowych Belgii. Jako przykład pierwszy dla obszaru Walonii posłuży nam Musee de la vie Wallonne w Liege, posiadające siedzibę w gmachu dawnego klasztoru Franciszkanów, który odbudowano w "stylu mozańskim" odtwarzając jego stan z lat 1655-1668 i przeznaczono w 1970 r. na siedzibę mu- 12 Zob. L'Ethnologie BeIge, '[w:l Ethnologie generale pod red. J. Poirier, Paryż 1968, s. 100-103; m. in. w 1899 r. powstało "Musee du Congo" w Tervuren pod Brukselą· �20 ZOFIA STASZCZAK zeum. Muzeum zostało założone w 1913 r. przez Josepha Maurice Romouchamps (1877-1938), którego syn, Edouard Remouchamps, jest aktualnym dyrektorem muzeum. Przeszło sześćdziesięcioletni okres działalnośc.i muzeum pozwolił okrzepnąć placówce, sformułować i sprawdzić zadania badawcze. Z zebranych danych wynika, że osią przewodnią jego zainteresowań jest rejestracja wszelkich przejawów szeroko pomyślanego "życia ludu Walonii i Belgii romańskiej" 13. W takim sformułowaniu zadań przede wszystkim wymaga wyjaśnienia przyjęte tu rozumienie pojęcia "lud". W świetle zgromadzonych materiałów wynika, że użyte ono zostało wieloznacznie. Użyto go bowiem dla określenia zbiorowości ludzkiej o powiązaniach etnicznych, kształtującej się na gruncie języka, kultury, zamieszkania, pochodzenia (chodzi o Walonów). Przyjęte ono zostało równocześnie dla określenia ludności wiejskiej oraz ludności miast, której kulturotwórcza działalność służy nie tyle własnej warstwie społecznej, lecz klasom uprzywilejowanym. Według tych kryteriów wyodrębnienia, "lud" rozumiany jest więc bardziej jako kategoria kulturowa, aniżeli kategoria społeczno-kulturowa. Stanowisko powyższe ma dalsze konsekwencje badawcze, muzeum nie unika w związku z tym gromadzenia wytworów kulturowych należących do innych warstw społecznych (tj. burżuazji, arystokracji), stanowiących wyroby miejscowego rzemiosła i rękodzieła. Dla gromadzenia zbiorów wystarczy jedynie stwierdzenie, że określone wytwory kulturowe były używane przez Walonów, a niekoniecznie przez ludność woiej'SkąWalonii. Muzeum stara się przy tym gromadzić i badać wytwory kulturowe powszechnie w Walonii używane. Zbiory muzeum nie przedstawiają w związku z tym kolekcji przedmiotów rzadkich, ani muzeum nie specjalizuje się w zbiorach z zakresu sztuki ludowej, chociaż zarówno jednych, jak i drugich nie brak w jego kolekcji i publikacjach 14. Często bowiem gromadzone przedmioty codziennego użytku mają równocześnie wysokie walory artystyczne. Przez lokalizację w Liege, muzeum reprezentuje przede wszystkim region Jeodyjski (dawne kościelne Księstwo Liege - typowy twór polityczny średniowiecza), który został najlepiej przebadany. Muzeum uwzględnia również w badaniach dalsze regiony WalonE i Belgii romańskiej. W ogromnych zbiorach muzeum (przeszło 240 tys. eksponatów, z którychzaledwie 2.fJ/o jest eksponowane w salach wystawowych muzeum), znajdują się wytwory tzw. kultury materialnej, społecznej i duchowej, 13 Extraits juillet Guide du Visiteur des Statuts Musee approuvćs de la vie Wallonne, Liege 1958, s. 1-6; por. też et publies Ii l'annexe du Moniteur BeIge du :; 1955. u L'art populaire en Wallonie, Liege 1970, wyd. Musee de la vie Wallonne. �J(uttllra ludowa a etnografia w BelgU 21 które wchodzą w zakres terminu etnografia i folklor 15. Wydany przez muzeum katalog informuje o całości zbiorów, ich zakresie i organizacji 16. W świetle jego lektury zrozumiała jest tendencja do unikania określenia "kultura ludowa" na rzecz konsekwentnie stosowanego (nawet w nazwie muzeum), nieprecyzyjnego zresztą, określenia "życie ludu". W ten sposób starano się podkreślić, że nie chodzi tylko o rejestrację ginących wytworów przeszłości, ale i o uwzględnienie ich aktywizująco-integrującej roli w' życiu badanych społeczności. Podkreślono w ten sposób funkcjonalne podejście do zjawisk kultury ludowej. Jednocześnie chodzik; o zasygnnlizowanie, że zjawiska kultury ludowej są badane i rozpatrywane także na tle naturalnego środowiska. Zresztą już sam wykaz haseł głównych katalogu jest w tym zakresie wymowny (1. środowisko, 2. życie materialne, 3. życie rodzinne, 4. praca, 5. rozrywki, 6. życie społeczne, 7. życie polityczne, 8. życie umysłowe, 9. życie artystyczne, 10. historia, 11. muzea). Ponieważ muzeum powstało dostatecznie wcześnie, a przy gromadzeniu zbiorów zdołano większość wytworów kulturowych zarejestrować jeszcze w okresie ich funkcjonowania, nie czekając na godzinę ich schyłku, stanowią one dobrą podstawę dla dalsżych studiów nad stanem, rozwojem i przemianami kultury ludowej Walonów. Bogactwo i wszechstronność zgromadzonych materiałów wykorzystuje się równocześnie dla podkreślenia odrębności, a niekiedy i wyższości kulturowej Walonów wobec Flamandów. Ostatnią możliwość ułatwia konfrontacja zjawiska uwzględniania sztuki ludowej i rękodzieła na potrzeby klas posiadających, co Walonowie dokumentują w muzeum kultury mieszczańskiej, tzw. Maison Curtius w Liege 17. Jean Curtius, dostawca armii hiszpań- 15 Stała ekspozycja zajmuje dwa piętra (1977 r.). Tematyka sal parteru: magia, wierzenia, religia, zwyczaje i obrzędy doroczne. Budownictwo: wnętrze izby z Ardenów, ogrzewanie i oświetlenie. Rzemiosła: kowalstwo, tkactwo, garncarstwo, dekar~two, szklarctwo, bednarstwo, fajczarstwo, wyroby z cyny, mosiądzu (eksponowany jest proces tcchnol0giczny, narzędzia oraz pełny asortyment wyrobów). Piętro: teatr ludowy (zbiory marionetek). Rolnictwo: narzędzia związane z uprawą ziemi, żniwami, omłotem zbóż, uprawą winorośli. Rzemiosła: pracownie wyrobu sabotów, mioteł, kowalstwo, koronkarstwo, miary i wagi, koszykarstwo, wyrób broni, obróbka kości i rogu. Przemysły: młynarstwo, górnictwo, wydobywanie i obróbka krzemieni, gliny, fosfatów, cynku i ołowiu. Jedna z sal zawiera zbiory zegarów słonecznych (najbogatsza kolekcja na świecie, najstarsze okazy pochodzą z XV w. por. R. Michel, Les cadrans sol aires de Max Elskamp, Liege 1966, wyd. Musee de la "ic \Vallonnc). 16 Principales divisions du Catalogue suivies des regles principales de L'Orthograp/de Wallonne, Liege 1966. 17 La Maison Curtins, [w:] UeQC ma ville pod red . .J. Lejeune, Liege 1976, s. 99-101. �22 ZOFIA STASZCZAK skiej, wybudował swoją siedzibę w Liege w latach 1600-1610 w stylu "mozańskim", który rozwinął się w WalonE już w XII w. jako rodzima kontynuacja stylu romańskiego w architekturze. Wystrój i wyposażenie wnętrza zawierają wiele elementów typowych dla środowiska bogatego mieszczaństwa Walonii. I chociaż dom Curtiusa reprezentuje w tym zakresie standard wyższy (książęcy), nie brak w nim - co jest podkreślane - i świadectw rękodzieła ludowego, których formy wyjściowe można odnaleźć w zbiorach Musee de la vie Wallonne 18. Na obszarze Belgii flamandzkiej nie ma instytucji w pełni odpowiadającej profilowi Musee de la vie Wallonne. Podobną rolę stara się pełnić Vlaams Openluchtmuseum te Bokrijk, które zostało pomyślane w formie parku etnograficznego. Flamandzkie muzeum w Bokrijk zostało założone dopiero w 1953 r., a otwarcie nastąpiło w 1958 r. Duże zasługi przy jego realizacji położył były kustosz, Josef Weyns, autor kilku wydań przewodnika po muzeum i innych prac 19. Obecnie funkcję tę pełni Marc Laenen, autor m. in. publikacji o budownictwie w Belgii, wydanej w języku polskim 20. Op enlucht mus cum te Bokrijk stanowi jedną z kilku części składających się na tzw. Domane Bokrijk Provincie Limburg (o obszarze 540 ha), w skład której wchodzą: rezerwat przyrody arboretrum (12 ha), rosarium, kompleks rekreacyjno-zabawowy dla dzieci im. Królowej Astr-id, nowoczesny pawilon wystawowy, muzeum natury oraz trzy restauracje. W początkowym okresie założenia parku etnograficznego w Bokrijk zamierzeniem jego było odtworzenie kultury ludowej regionu Campine, który zresztą jest najlepiej reprezentowany w najstarszej części parku. Następnie zbiory poszerzono o region Hesbaye oraz Flandrię Zachodnią i Wschodnią i w ten sposób Bokrijk stał się regionalnym muzeum flamandzkiej części Belgii. Park etnograficzny w Bokrijk ma za zadanie odtworzenie życia warstw ludowych oraz relacji, jaka zachodzi między człowiekiem a zbiorowością w ramach całośoiowego prezentowania infrastruktury materialnej 21. Przy realizacji powyższej koncepcji natrafiono na szereg problemów 18 Np. kute wyroby z żelaza składające się na osprzętowienie kominków, wyroby tkackie, meble. 19 J. Weyns, K~einer Fuhrer fur das Fliimische Freilichtmuseum in der Domiine Bokrijk der Provinz Limburg, wyd. 4, Beringen 1976 (wyd. 1: 1966 r.). 20 Marc Laenen, Ochrona zabytków budownictwa tradycyjnego w Be~gii, Warszawa 1976 (praca wydana z okazji wystawy zorganizowanej przez Flamandzkie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bokrijk i prezentowanej w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie). 21 Tamże, s. 6-18; J. Weyns, op. cit., s. 1-102. �Kultura ludowa a etnografia w Belgi! szczegółowych, odnoszących się np. do: zagadnienia readaptacji i integracji budynków w zakładanym parku; zagadnienia zgodności historycznej gromadzonych w parku obiektów (realizacja parku na planie wsi i zgromadzenie obiektów z jednej wsi oraz odtwarzanie planu zabudowy wsi w oparciu o różne obiekty); zagadnienia relacji rekonstruowanych form architektury do całokształtu życia i atmosfery wsi. Park etnograficzny w Bokrijk wypracował i zastosował w tym zakresie wiele własnych rozwiązań, które zadecydowały o jego specyfice. Niemałą rolę odgrywa tu decyzja włączenia w jego obręb (od 1959 r.) części poświęconej zabudowie miejskiej. Chodzi o prezentację prywatnej architektury miejskiej Flandrii. Pierwsza część zaprojektowanej dzielnicy miejskiej Brabancji, tzw. "zakątek gotycki", jest już w dużej mierze zrealizowany. W kompleksie tym najcenniejszyzabytek drewnianej architektury Antwerpii stanowi obiekt pochodzący z XV w. Z założeń parku etnograficznego w Bokrijk wynika, że część miejska będzie nieco inaczej realizowana niż wiejska, tzn. w pierwszym wypadku główny akcent zostanie położony na odtworzenie formy architektonicznej, a nie, jak w części drugiej, na przedstawieniu relacji między sposobem zamieszkiwania a budownictwem. Założenia parku etnograficznego w Bokrijk dostarczają więc kolejnego przykładu, że w etnografii Belgii istnieje tendencja do łącznego traktowania tradycyjnej kultury wiejskiej i miejskiej. Jak bardzo ważne i istotne w badaniach kultury ludowej Beligii są owe miejskie tradycje świadczy właśnie przykład parku etnograficznego w Bokrijk. Przeniesienie bowiem w jego obręb budowli miejskich, pozhawionych swego otoczenia, i skonfrontowanie ich z tłem typowym dla osadnictwa wiejskiego, może być sprawą dyskusyjną. Twórcy owej koncepcji dowodzą, że zadecydowały o tym przede wszystkim względy dydaktyczne, że dopiero z konfrontacji budownictwa wiejskiego z miejskim uwidocznia się zależność i rozwój form architektonicznych. Uzasadnienie powyższe nie jest chyba całkowite. Nie obojętny jest tu zapewne aspekt narodowościowego widzenia zjawisk kulturowych. Rola mieszczaństwa i jego kultury była w Belgii na tyle zjawiskiem powszechnym, dominującym i świadczącym o obliczu narodowym kraju, iż uwzględnianie jej na jednym tylko obszarze narodowościowym (np. w Walonii) mogłoby stwarzać niekorzystną dla Flamandów platformę porównań. Dodać można, że park etnograficzny w Bokrijk zdecydowaną większość zgromadzonych zbiorów eksponuje w poszczególnych obiektach (dotychczas zgromadzono 135 zabytków budownictwa). I chociaż świadomie przestrzega się zasady, aby muzeum dokumentowało nie tylko warunki materialne ludności Flandrii, ale w ich ramach całokształt życia społecznego i duchowego - to jednak możliwości ekspozycji w tym zakresie są ograniczone. �24 ZOFIA STASZCZAK Ekspozycji muzealnej w Bokrijk nie wspomagają natomiast tak bogate i wszechstronnie zgromadzone materiały empiryczne zorganizowane w ar- . chiwum naukowym, jak to dzieje się w Musee de la vie Wallonne. Materiały te, obejmujące różne dziedziny kultury, związane z procesem i organizacją produkcji oraz zaspokojeniem podstawowych potrzeb ludności, dotyczące organizacji życia społecznego i duchowego, wykorzystywane są w pracach naukowych i częściowo publikowane. Działalność wydawniczą prowadzą obydwie porównywane placówki. Ogólnie można zauważyć, że w publikacjach etnograficznych splata się dążenie do ściśle naukowego poznania z pragnieniem podniesienia wartości kultury ludowej, jako podstawy dla określenia odrębności własnej grupy etnicznej. Toteż na wybór tematów opracowań, dokonywanych często przez amatorów, miały wpływ momenty uczuciowe. Przedmiotem zainteresowań stawały się w pierwszym rzędzie miejscowości z dobrze zachowaną tradycyjną kulturą ludową, z której uwzględniano niekiedy jeden wąski wycinek całokształtu obrazu kultury ludowej. Z biegiem lat poszerzono zakres tematyczny, dostrzegano bowiem nowe zagadnienia i dążono do jak najbardziej pełnego i wszechstronnego odtworzenia różnorodnych przejawów kultury ludowej, w określonych warunkach czasowych. Jednakże zasięg terytorialny tych opracowań najczęściej nie przekraczał granic jednej lub paru miejscowości. Równocześnie stwierdzić jednak należy, że między dorobkiem etnograficznym Walonów i Flamandów istnieją pewne różnice. Zaznaczają się one również w publikacjach porównywanych tu placówek etnograficznych. W publikacjach muzeum w Bokrijk preferowane są zagadnienia związane bezpośrednio z realizacją parku etnograficznego. Toteż zwrócono baczną uwagę na kulturę materialną, a zwłaszcza zagadnienia architektury ludowej 22. W związku z tym wydawane monografie ograniczały się przede wszystkim do inwentaryzacji zabytków miejscowej kultury ludowej. Opracowania te przyniosły sporo materiału szczegółowego, nadającego się do zestawień porównawczych z materiałem pochodzącym z innych obszarów Belgii. Monografiom tym brak jednak szerszej perspektywy do oceny ważności i typowości opisywanych zjawisk. Najbardziej wartościowym osiągnięciem tego typu monografii jest więc szczegółowy i źródłowy opis poszczególnych dziedzin życia wiejskiego. Prace te mają równocześnie na celu podkreślanie zasiedziałości Flamandów w północnej części Belgii. Wartość naukowa opracowań jest bardzo różna, w zależności od przygotowania naukowego autorów. 22 Tym celom służy wydawana przez muzeum seria "Bokrijkse Berichten" i zamieszczane tam prace, np. J. Weyns, De stoffelijke volkskultuur in Belgisch-Limburg en haar uitbeelding in het Openluchtmuseum te Bokrijk, "Bokrijkse Berichten" (Bokrijk) 1964, z. 8 i in. �Kultura ludowa a etnogratta w BelgU 25 Nieco odmiennie przedstawia się publikowany dorobek etnograficzny Walonów. W publikacjach Musee de la vie Vallonne nie brak wprawdzie również materiałów przyczynkarskich, często ze szczególnym uwypukleniem interesujących autora problemów, ale gromadzone są bardziej planowo, z myślą o przyszłym, całościowym ujęciu zagadnienia. W ten sposób tworzy się porównywalne podstawy dla przyszłych syntez i prac teoretycznych 23. Wydawane w tej części B€lgii prace, częściej obejmują teren szerszy i w zainteresowaniach kulturą ludową nie ograniczają się w takim stopniu do środowiska wsi. W dążeniu do zarejestrowania wszechstronnych przejawów "życia Walonów", idą one w kierunku ujęć problemowych, pogłębionych spojrzeniem historycznym i szczegółową analizą opisywariych zjawisk. Jednocześnie podkreślić trzeba dążenie do uwypuklania związków kultury ludowej Walonów z pozostałym obszarem romańskiej Europy. W świetle dotychczas zestawionych faktów nietrudno zauwazyc w obydwu częściach Belgii dążenie do odtworzenia całokształtu obrazu kultury ludowej własnej grupy etnicznej. Jednakże ten bogaty (szczególnie w części walońskiej) dorobek etnograficzny jest w sumie trudny do skonfrontowania. Zjawisko powyższe nie wynika - jak można by sądzić - z odmiennego profilu działających placówek' etnograficznych, nie jest też rezultatem różnic wynikłych z okresu ich powstawania. Przyczyn należy chyba szukać w zależności kultury ludowej od historycznych i współczesnych układów stosunków społeczno-gospodarczych w wymienionych częściach Belgii. I one niewątpliwie mają wpływ na istnienie specyficznego uznawania konfrontacji kultury ludowej Walonów i Flamandów za kłopotliwą. Można w tym zakresie wskazać kilka przyczyn: 1. U Walonów wystąpił wprawdzie wczesny zanik ludowości, proletaryzacja ludu, ale odrębność kulturowa utrwaliła się dobrze w kulturze reprezentacyjnej, co Walonowie chętnie podkreślają i wszechstronnie dokumentują (np. w muzeum Curtiusa). U Flamandów natomiast istnieją wprawdzie silne i poświadczone w sztuce tradycje ludowości, ale jednocześnie wystąpiły związane z tradycjami podrzędności braki w jej transmisji do mniej elitarnej, albo bardziej kosmopolitycznej kultury mieszczaństwa (dlatego zapewne muzeum w Bokrijk rezygnuje z konfrontacji wyposażenia wnętrza budownictwa miejskiego). 23 Dużą rolę odgrywa w tym zakresie biuletyn "Enquetes du Musee de la vie Wall one", którego t. 1. (nr 1-12) ukazał się w latach 1924-1925, a ostatni wydany t. 12: 1969-1971 (nr 133-144); następnie seria "Collection D'Etudes", w której publikowane są różne monografie problemowe, np. nr 2: L. Remacle, Les noms du porte-seaux en Belgique romane. Le terme liegeois harke, Liege 1968; ponadto muzeum wydaje wiele prac zwartych, katalogów. �26 ZOFIA STASZCZAK 2. Wczesna urbanizacja wywołała charakterystyczne zjawisko uwzględnienia sztuki ludowej na potrzeby klas posiadających. Tendencja ta znalazła szczególnie korzystny grunt u Walonów, co wiąże się z tradycjami ich hegemonii, natomiast elementy populistyczne wystąpiły raczej u Flamandów {dla ich ekspozycji bardziej odpowiednie ramy stwarza muzeum w formie parku etnograficznego, co właśnie zrealizowano w Bokrijk). 3. Dawna dominacja Walonów przejawia się częściej w zainteresowaniach manifestacjami językowymi; można po stronie Walonów odnotować bogatsze zbiory i publikacje dotyczące folkloru, obrzędów, rzemiosł. Walonowie podkreślają w związku z tym swój wkład w kulturę literacką i nawiązują, zwłaszcza do tzw. kultury duchowej. U Flamandów rozwinęły się manifestacje pozajęzykowe, malarstwo, architektura, rzemiosła i podkreślają oni w związku z tym materialną kulturę ludową. Na marginesie warto wskazać na interesujące studium J. Weynsa dotyczące realiów życia wsi flamandzkiej uwzględnionych w malarstwie P. Bruegla-chłopskiego (1525-1569), które w niezm1enionej formie przetrwały do czasów współczesnych i zostały zabezpieczone w zbiorach parku etnograficznego w Bokrijk 24. Uzasadnienia dla zasygnalizowanych wyżej hipotez wyjaśniających może dostarczyć również działalność dalszych placówek etnograficznych, a zwłaszcza Komisji Folkloru. Commission Royale BeIge de Folklore powstała w 1956 r. z połączenia dawnej Komisji Folkloru i Komisji Pieśni Ludowej. Obecna Komisja pracuje w dwu sekcjach: walońskiej i flamandzkiej. Członków sekcji (do 15 osób) powołuje minister spośród najwybitniejszych specjalistów. W skład sekcji wchodzą ponadto członkowie korespondenci i członkowie zagraniczni. Ostatnio opublikowano wykaz członków sekcji walońskiej, ich dane biograficzne i bibliograficzne 25. Wymieniona publikacja za24 J. Weyns, Bij Bruegel in de leer voor honderd-en-een dagelijkse dingen, "Bokrijkse Berichten" 1975, t. 9. 25 La Commission Royale BeIge de Folklore, ses statut s, ses membres, ses publications. (Bibliographie Complete), Bruksela 1975 (wyd. Commission Royale BeIge de Folklore, Section Wallonne), s. 13-32 członkowie Komisji: 1. Maurice A. Arnold (Mons, Profesor Wydziału Filozofii i Literatury Uniwersytetu w Brukseli); 2. Albert Dopagne (Bruksela, dyrektor Centre d'Etude des Arts, Traditions et Parlers, Institut de Sociologie, Universite libr e de Bru,xelles); Edmond Fouss (Virton, emerytowany nauczyciel); 4. Samual Glotz (Binche, kustosz Musee international du Carneval du Masque, fi B'inche); 5. Albert Lelup (Malmedy, administrator Musee de la vie Wallonne); 6. Albert Marinus (Bruksela, folklorysta-samouk); 7. Leon Marquet (Spa, profesor Athenee de Spa); 8. Rene Meurant (Bruksela); 9. Ernest Montellier (Namur, profesor, kompozytor, dyrygent, muzykolog); 10. Roger Pinon (Liege, profesor Ecole normale· secondaire de la Ville de Liege); Edouard Remouchamps (Liege, �KuLtura Ludowa a etnoy"a!ia w Belgit 27 \\'iera rówmez zestawienie i wykaz zawartości publikacji wydawanych z ramienia Komisji Folkloru w sekcji walońskiej, która na tym odcinku przejawia ożywioną działalność 26. Badania folkloru, nieprzerwanie kontynuowane i rozwijane, leżą u podstaw wyodrębniania się belgijskiej etnografii narodowej. Zmienia się jedynie zakres badań oraz doskonali się i rozwija metody badawcze. W związku z tym zrozumiałe są dyskusje, jakie zaznaczają się i w belgijskiej etnografii, dotyczące ustalenia zakresu samego terminu folklor. W tej sprawie zarysowały sIę dwie tendencje: do przyjmowania terminu folklor w jego szerszym, słownikowym znaczeniu i wówczas obejmuje on zjawiska: zwyczaje i obrzędy, wierzenia i przesądy, literaturę ustną, muzykę i tańce oraz sztukę ludową. Taki zakres badań przyjęła Komisja Folkloru 27. Druga tendencja zmierza do zawężenia zakresu folkloru, który np. w ujęciu E. Legros - jest po prostu wiedzą ludu 28. Następny problem żywo dyskutowany dotyczy procesu innowacji zachodzącego w obrębie folkloru. Jest to zagadnienie szczególnie aktualne w belgijskiej etnografii, która czyni wysiłki skierowania badań z przeszłości - na teraźniejszość tradycji ludowych. Miarodajne w tym względzie jest stanowisko A. Marinusa, który podkreśla dynamiczną stronę zjawisk wchodzących w zakres folkloru i w związku z tym dowodzi, że folklor integruje się w życiu społecznym jako jeden z jego elementów. Toteż A. Marinus w podejmowanych badaniach, jeżeli nawet zajmuje się tradycją, nie przeciwstawia się bynajmniej "innowacji" pod warunkiem, że ta ostatnia usprawiedliwiona będzie tradycyjnym wyjaśnieniem "dawnością wnoszącą rodzaj notoryczności i autentyczności" 29. Natomiast R. Meurant proponuje w badaniach zjawisk folkloru odróżniać ich aspekt historyczny od socjologicznego. W tym ostatnim wypadku - zdaniem autora - ważna jest intensywność uczestnictwa, bez względu na to czy jest to folklor tradycyjny, świeży czy efemeryczny 30. Rozeznania w rozmiarach i znaczeniu permanentnego folkloru widowiskowego we współdyrektor Musee de la vie Wallonne); 12. Joseph Roland (Namul', emerytowany profesor folkloru walońskiego i sztuki ludowej Uniwersytetu w Louvain); 13. Felix Rousseau (Jambes, emerytowany wykładowca Uniwersytetu w Liege); 14. Joseph Xhavet (Verviers, emerytowany profesor Ath€mee royal de Verviers). 26 Brak analogicznych materiałów z Sekcji Flamandzkiej uniemożliwia w tym zakresie porównania. 27 Zob. m. in.: A. Marinus, Folklore Belge, cz. 1-3, 1938-47, reed. Bruksela 1975; E. Yernauy i F. Frevel, Le Folklore WaHon, Charleroi 1956. 28 E. Legros, Sur les noms et les tendences du folklore. "Collection d'Etudes Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne", nr 1, Liege 1962. 29 A. Marinus, Folklore vivant, [w:] "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore", section wallonne 1960-1961, t. 14 (publik. 1967). 30 J. Delmelle, op. cit., s. 7. �28 ZOFIA STASZCZAK czesnym społeczeństwie Belgii dostarcza opracowanie J. Delmelle. Godzi w nim autor obydwa wskazane wyżej aspekty badań przyjmując, że "folklor identyfikuje się z życiem i człowiekiem. Jest więc w istocie swej dynamiczny. Jednak chętnie uznajemy zainteresowanie, które w tym względzie podnosi studium zdewaluowanej ekspresji i tego co Georges-Henri Riviere nazywa kopalnymi reliktami epoki przedmaszynowej, albo jej elementami archeo-kulturowymi" 31. Przy doborze zestawionych form folkloru widowiskowego autor uwzględniał również fakt, że są to przejawy folkloru najbardziej frapujące współczesnych odbiorców. Wszechstronny zestaw materiałów i studiów folklorystycznych znajdujemy w publikacjach Komisji Folkloru, która w tym celu (w sekcji walońskiej) prowadzi następujące serie wydawnicze: I. Rocznik 32, II. Prace nad odnowieniem folkloru Walonii 33, III. Folklor i sztuka ludowa Walonii 34, IV. Kolekcja pieśni ludowych 35, V. Kolekcja tańców ludowych 36. Wskazane prace dotyczą zarówno przejawów żywego folkloru, obserwowanego we współczesnym, przemysłowym społeczeństwie Belgii, jak i form folkloru tradycyjnego, charakterystycznego dla dawnej wsi belTamże, s. 8. "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore" t. 1, 1939 - t. 19, 1966-1967 (publik. 1967), cz. 1-2; wykaz zawartości wydanych dotychczas tomów "Rocznika" zob. w La Commission ... op. cit., s. 45-61. 33 "Collection Contributions au renouveau du folklore en WaHonie"; zawiera: t. 1 La Renaissance du fokLore en WaHonie, actes du coHoque de 1962, Bruksela 1964; t. 2 La Danse foLkLorique et Le renouveau de La danse popuLaire, actes du coHoque de 1963; Le FoLkLore musicaL au service de La renaissance regionaLe, actes du coHoque de 1964, Bruksela 1965; t. 3 Le FoLkLore dans Le monde moderne, actes du coHoque de 1965, Bruksela 1965; t. 4 L'Habitation traditionneHe li L'heure de l'amenage'ment du territoire, actes du cottoque de 1966, Bruksela 1970; t. 5 SocioLogie de La musique popuLaire, Harmonies et fanfares, actes du coHoque de 1967, Bruksela 1971. 34 "Collection Folklore et Art Populaire en Wallonie"; zawiera: tom nie numerowany: L. Marquet, Le CarnevaL de MaLmedy, Malmedy 1968; t. 1 R. Trions, La Saboterie dans Le canton de Chimay, Bruksela 1969; t. 2 F. Rousseau, Legendes et coutumes du Pays de Namur, Bruksela 1971; t. 3 P. J. Foulon, La scuLpture popuLaire, AnaLyse d'un cas: Le caLvaire du bois du Grand Bon Dieu ci Thuin, Bruksela 1972; t. 4 J. Roland, Escortes armees et Marches foLkloriques, etude ethnographique et historique, Bruksela 1973. Niektóre z wymienionych publikacji są wznowieniem wcześniej wydanych prac. 35 "Collection des Chansons Populaires"; zawiera: cz. A. Chansons Populaires de L' Ancien Hainaut (w tej części wydano dotychczas t. 1-6, 1939-1963); cz. B. Chansons Populaires de La Flandre WaHonne (t. 1-2, 1965); cz. C. Chansons Populaires de L'Ardenne (t. 1-2, 1965). 36 "Collection des Danses Populaires" (wydano dotychczas 9 części zawierających wiele szczegółowych materiałów z tego zakresu). 31 3Z �Kultura ludowa a etnografia w BelgU 29 gijskiej. Ten ostatni jest szczególnie troskliwie traktowany nie tylko w aspekcie naukowym, ale również z myślą o przekazaniu dziedzictwa kulturowego współczesnym pokoleniom. Tym celom służy właśnie wspomniana wyżej seria "prac nad odnowieniem folkloru Walonii". Folkloryści świadomie podejmują również współpracę z instytucjami kulturalnymi, środkami komunikacji masowej, aby za ich pośrednictwem upowszechniać rodzimy, autentyczny folklor Walonii. Kontynuację dziedzictwa kulturowego uważa się bowiem za nieodzowny czynnik dla wzmacniania poczucia odrębności narodowościowej Walonów. Wykorzystuje się w tym celu każdą możliwość. Zgromadzone i publikowane materiały z zakresu folkloru Belgii zadziwiają wszechstronnością poruszanej tematyki, szczegółowością dokumentacji oraz ilością przebadanych miejscowości 37. Nie można jednak zapominać, że te prace realizuje nie tylko Komisja Folkloru. Ogromne zasługi ma tu przede wszystkim Musee de la vie Wallonne, którego główny organ wydawniczy "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" służy w przeważającej mierze tej problematyce. Rola tego biuletynu jest podwójna. Za jego pośrednictwem (publikowane ankiety) zbiera się materiały i na jego łamach zamieszcza się studia folklorystyczne. Z innych czasopism, wydawanych poza Walonią, a poświęconych także problematyce folkloru, zasługuje na uwagę np. "Le Folklor Braban90n. Organe du Service de Recherches Historiques et Folkloriques de la Province de Brabant" 38. Popularyzacji folkloru Walonii służy miesięcznik "La Vie Liegeoise", którego poszczególne numery eksponują te treści, które mają charakter komunikatywny dla szerokich rzesz odbiorców 39. Silna więź emocjonalna łączy np. mieszkańców Walonii z Teatrem Marionetek, działającym od 1931 roku przy Musee de la vie Wallonne, który ma już sporą literaturę przedmiotu 4.0. Wystrój sceny i wnętrza teatru, repertuar, mario37 Oczywiście bardziej bogaty i wszechstronny dorobek w tym zakresie mają Walonowie, ale można w tym miejscu wskazać opracowania dotyczące folkloru flamandzkiego, np. G. Goyert i K. Wolter, Vliimische Sagen, Legenden und Volksmiirchen, Jena 1917; A. de Cock, Vlamsche Sagen uit den Volksmond, Antwerpia 1921; M. de Meyere, De Volks-en Kinderprent in' der Nederlanden van de 15e tot de 20e eenv., Antwerpia 1962; tenże, L'art populaire flamand, Bruksela 1934. 38 Z wykazu zawartości np. Rocznika 1973 wynika, że 2/3 objętości zajmują publikacje z zakresu folkloru zawarte w działach: folklor obrzędowy, legendy, anegdoty, sztuka ludowa. 3D "La vie liegeoise". (Office du Tourisme de la Ville de Liege), por. np. J. D. Boussart, Quelques traditions populaires du Temps de Noel au Pays de Liege, tamże, 1973, nr 12, s. 3-16; tenże, En Suivant le Fil ... D'Arehal, tamże, 1977, nr 3, s. 3-15; tenże, Carneval d'automne, Printemps de la Wallonnie, tamże, 1976, nr 9, s. 5-17. �30 ZOFIA STASZCZAK netki - zachowały swój pierwotny kształt teatru ludowego. Funkcję wychowawczo-umoralniającą odgrywa bohater ludowy "Tchantche 41. Moda na tę postać pochodzi z lat 1885-1900, kiedy to jako typ ludowy z wszelkimi zaletami i wadami swego środowiska wszedł do folkloru. Zbiory marionetek gromadzone są w specjalnym muzeum - Musee Tchantches 42, a w 1936 roku odsłonięto w Liege pomnik poświęcony tej postaci. Główne cechy przypisywane tej postaci, tj. odwaga i oddanie sprawom Walonii, pozwoliły reprezentantowi ludu osiągnąć godność bohatera na.;. rodowego. W tym wypadku folklor jest aktem porozumienia całego społeczeństwa Walonii. Podobne walory bohaterów ludowych mają również i inne postacie,' np. kobiece, tzw. Botteresses i Cotiresses, typowe przedstawicielki zawodu domokrążcy, które wędrowały między wsią i miastem jako dostarczycielki warzyw, kwiatów i węgla. W czasie walk o niepodległość Belgii przenosiły w koszach również broń 4~. W przemysłowym społeczeństwie Walonii chętnie nawiązuje się do wymienionych postaci bohaterów ludowych, zwłaszcza gdy chodzi o wzmocnienie i podkreślenie odrębności i solidarności Walonów wobec Flamandów. Ogólnej orientacji o publikowanym dorobku etnografii belgijskiej dostarczają istniejące bibliografie. To pożyteczne zadanie realizuje przede wszystkim Komisja Folkloru na łamach "Rocznika" 44. Autorem tychże zestawień bibliograficznych jest Roger Pinon, z którego inicjatywy w belgijskiej bibliografii zastosowano układ przyjęty w bibliografii Hoffmann-Krayera, zmodyfikowany przez CIAP 45. Ostatnio wydana 40 M. Piron, Les marionnettes de Wallonnie. "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" 1949, t. 5, nr 53-54, s. 130-154 i podana tam dalsza literatura; zob. te± E. Remouchamps, Le Congres international de la marionette traditioneHe (Liege 1958). "Annuaire Commission Royale BeIge de Folklore" 1957-1958, t. 11 (publik. 1959). "Annuaire Commission Royale BeIge de Folklo·re" 1957-1958, t. 11 (publik. 1959). 4l Na temat tej postaci istnieje spora literatura przedmiotu; por. np. J. D. Boussart, En Suivant... op. cit., s. 10-15 i podana tam dalsza literatura. Nazwa postaci jest dziecinną deformacją imienia Franciszka. 42 Musee de la Republique libre d'Outre Meuse, Liege. MI Por. M. Ponthir, Les "botresses" de Monteghee aux 18° et 19° siec/es. "Enquetes du Musee de la vie Wallonne" 1953, t. 6, nr 69-70, s. 355-372. Rzeźby tych postaci, wykonane z terrakotyprzez Leopolda Harze, znajdują się w Musee de la. vie Wallonne. Artysta utrwalił wiele scen rodzajowych z życia ludu Walonii. ł4 Por. "Annuaire. Commission Royale BeIge de Folklore", section wallonne. t. 1 (1939) bibliografia za rok 1939; t. 2 (1940-1948) bibliografia za lata 1940-1948; t. 4 (1951, publik. 1953) bibliografia za rok 1951; t. 5 (1952) bibliografia za rok 1952; t. 6 (1953, publik. 1956) kompletna bibliografia za lata 1939-1952; t. 8 (1954-1955. publik. 1960) bibliografia za lata 1953-1955; t. 17 (1963-1964, publik. 1969) bibliografia za lata 1956-1958; t. 18 (1966-1967, publik. 1967) cz. 1-2 kompletna bibliografia za lata 1959-1964. 45 Bibliografia zawiera następujące działy: 1. Folklor ogólny, II Mieszkanie, III. Budynki IV. Przedmioty, V. Zamki i insygnia, VI. Technologia, zawody, sztuki �Kultura lUdowa a etnografia w Belgii 31 bibliografia (za lata 1959-1964) kończy się na 6.199 kolejnej pozycji, co daje pojęcie o rozmiarach dorobku etnografii belg,ijskiej. Natomiast przegląd tego dorobku, dokonany ze względu na zakres poruszanej problematyki, pozwala na sformułowanie następujących uwag: 1. Zaznacza się przewaga wąskich studiów genetycznych (nawet w nawiązaniu do historii rodów (6) nad szerszą problematyką wyjaśnień klasowych i porównawczych. Być może, stan ten należy wiązać z małymi rozmiarami kraju i dużą gęstością zaludnienia oraz z dużym zainteresowaniem ze strony regionalistów sprawami kultury ludowej. 2. Istnieje wyraźna tendencja do unikania wzajemnych perspektyw porównawczych między Walonami a Flamandami, nawet z nastawieniem na integrujące wydobycie elementów wspólnych, co wynika chyba z wzajemnej tendencji do nacjonalistycznego separatyzmu, przy wzajemnej chęci narzucenia hegemonii. 3. Zaznacza się dążność do nawiązywania szerokiej współpracy międzynarodowej, w której etnografia belgijska poszukuje szerszej perspektywy przestrzennej dla realizacji studiów porównawczych poprzez uak-: tywnienie kontaktów i wymianę doświadczeń w wybranych dziedzinach. Większość zorganizowanych przez Belgów międzynarodowych konferencji, sympozjów, kolokwiów dotyczyła, ogólnie mówiąc, zagadnień folkloru europejskiego 47. Szukanie nawiązań do wspólnoty kultur europejskich i przemysły ludowe, VII. Charakter i typy ludowe, VIII. Ubiór i ozdoby, IX. Pożywienie, X. Zwyczaje, święta, zabawy, XI. Zwyczaje społeczne, prawo ludowe, XII. Wierzenia ludowe, XII. Medycyna ludowa, XIV. Wiedza ludowa, XV. Folklor literacki, XVI. Poezja ludowa, XVII. Muzyka i tańce, XVIII. Podania, opowieści, mity, legendy, XIX. Przedstawienia ludowe, XX. Inna literatura, XXI. Język ludowy, XXII. Nazewnictwo. 46 Np. J. Weyns, De Uitschoolhoeve uit Oevel. "Bokrijkse Berichten" 1955, t. 2; tenże i J. Nijssen, Het boerenhuis uit de voerstreek in het V~aamse Open~uchtmuseum te Bokrijk. "Bokrijkse Berichten" 1972, t. 12; wiele drobnych przyczynków drukuje się również na łamach "Enquetes du Musee de la vie Wallanne" w rodzaju np. M. A. Arnauld, Les gateaux de Noe~ et ~eur decoration en Hainaut, tamże, 1954, t. 7, nr 73-76, s. 1-74; L. Maes, Croyances et rites mortuaires en F~andre Wallonne, tamże, 1953, t. 6, nr 69-70, s. 300-314 i in. 47 Actes de ~a Conference de Namur de la Commission Internationale des Art et Traditions Populaires, [w:] "Annuaire Commisssion Royale BeIge de Folklore" 1953, t. 6 (publik. 1956); Actes de la Section de Folklore du XXXVIIle Congres de la Federation Archeologique, Historique et Folklorique de Belgique (Arlon 1960), tamże, 1959-1960, t. 13 (publik. 1962); Actes de la Conference Europeenne de Folklore (Bruksela 1962), tamże, 1961-1962, t. 15 (publik. 1967); Actes des Journees d'Etude du Comite International d'Etude des Geants Processionneles (1963), tamże, 1962-1963, t. 16 (publik. 1968); CoHoque International sur le Theme "Les Escortes Ar,mees Fo~k~oriques" li L'Occasion des JouTnees de Charleroi (1966), taffiZe, 1964-1966, t. 18 (publik. 1972); por. też A. Kutrzeba-Pojnarowa, Jedność kultury �32 ZOFIA STASZCZAK ujawnia etnografia belgijska w realizowanych studiach szczegółowych, w postaci np. pracy E. Legros 48. Dalszym wyrazem tej tendencji jest organizacja placówek etnograficznych o profilu międzynarodowym, jak np. Musee international du Carneval et du Masque w Binche 49. 4. Zaznacza się tendencja do podejmowania studiów z pogranicza etnografii i innych dyscyplin, a zwłaszcza językoznawstwa, literaturoznawstwa, historii. Znalazło to wyraz w opracowanych słownikach (na wzór Worter und Sachen 50), atlasach językowych 51 i licznych studiach szczegółowych 52. Rozbudowanie w etnografii belgijskiej tych ostatnich studiów należy zapewne wiązać z przygotowaniem zawodowym osób pracujących na polu etnografii belgijskiej. Na Uniwersytetach w Belgii nie ma dotąd studiów kierunkowych w zakresie etnografii 53. Istniejące placówki etnograficzne na Uniwersytecie w Brukseli, Gandawie, Leuven, LiE~ge54 prowadzą jedynie zajęcia dydaktyczne z zakresu etnografii na krajów europejskich. Międzynarodowe kolokwium etnograficzne w Liege, poświę- i małżeństwu w Europie" oraz wystawy folkloru europejskiego w Belgii w 1975 r. "Etnografia Polska" 1977, t. 21, z. 1, s. 73-79 oraz katalog Liebe und Hochzeit. Aspekte des Volkslebens in Europa, Antwerpia 1975. 48 E. Legros, Sur les types de ruches en Gaule romane et leurs noms. "Collection D'Etudes Publiee par Ie Musee de la vie Wallonne" nr 3, Liege 1969. 49 W Binche w ostatnich trzech dniach karnawału organizowane są coroczne pochody przebierańców, tzw. Gilles, którzy przywdziewają bogato zdobione szaty, na głowach noszą cylindry ozdobione strusimi piórami, tańczą, ciskając w tłum pomarańczami, dawniej chlebem. Ze znalezionych dokumentów miejskich wynika, że zabawy te pochodzą z XIV stulecia. Tylko stroje są podobno reminiscencją jakiegoś festynu ludowego zorganizowanego przez Marię Węgierską z okazji zdobycia Peru przez Hiszpanów. 50 J. Haust, Dictionnaire liegeois, Liege 1933 i reedycja 1972; tenże, Dictionnaire frant;ais-liegeois, Uege 1948, wyd. MUB'ee de la vie Wallonne. 51 E. Legros i L. Remacle, Atlas lingistique de la WaUonnie, Liege 1953-1955. 52 Np. E. Legros, La viticulture hutoise. Etude ethnographique et dialectologique, Liege 1948; L. Warnant, La culture en Hesbaye liegeoise. Etude ethnographique et dialectologique, Liege 1949; J. Roland, Escortes armees et marches folkloriques. Etude ethnographique et historique, Liege 1976; F. Frenay, M. Freson i J. Haust, Le tressage de la paille dans la vallee du Geer. Etude dialectale, Liege 1974, wyd. Musee de la vie Wallonne. 53 R. Haeseryn, Situation universitaire de l'ethnologie europeenne en Belgique. "Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 4, s. 257-259. 54 Na Uniwersytecie w Brukseli istnieje: Centre d'Etude des Arts, Traditions et Parlers Populaires de l'Institut de Sociologie działający na Wydziale Nauk Społecznych; na Uniwersytecie w Gandawie: Institut Superieur d'Art et d'Archeologie działający na Wydziale Filologii i Literatury; na Uniwersytecie w Leuven i w Liege nie ma odrębnych placówek etnograficznych, wykłady i seminaria z etnografii prowadzą pracownicy z różnych instytucji. Tematyka podejmowanych wykładów i seminariów na wszystkich wymienionych Uniwersytetach dotyczy najczęściej zagadnień: sztuki ludowej i prymitywnej oraz metodyki badań etnograficznych i wybranych zagadnień z etnografii i folkloru Belgii. cone "miłości �Kultura ludowa a etnografia w BelgU 33 wydziałach historii, prawa, nauk społecznych dla studentów różnych kierunków, tj. historii, filozofii, socjologii, poszczególnych filologii, archeologii i historii sztuki. Studenci tychze kierunków mogą podejmować wykłady z etnografii na poziomie "kandydatury" (dwuletnie studia) lub "licencji" (czteroletnie studia), mogą również z tego zakresu pisać prace dyplomowe, po ukończeniu których uzyskują dyplom magistra (licencie). Istnieje także możliwość przygotowywania prac doktorskich z zakresu etnografii i folkloru u prowadzących wykłady uniwersyteckie. Ilość prac magisterskich i doktorskich podejmowanych na uniwersytetach belgijskich z zakresu etnografii jest niewielka. Zarysowany stan uniwersyteckiej etnografii rzutuje na ogólną sytuację etnografii Belgii i jednocześnie tę sytuację odzwierciedla. Dodać tu można, że porównanie do warunków polskich obsady zawodowej belgijskich placówek etnograficznych może wywołać pewne zdziwienie, jeżeli nie uwzględni się specyfiki studiów etnograficznych w Belgii 55. 5. W zarysowanych wyżej warunkach Belgii tworzą się takie podejścia etnograficzne zachodnie do badań kultury ludowej, które w większym stopniu nawiązują do historii, socjologii, niż do etnografii. W belgijskiej etnografii mamy do czynienia z następującą sytuacją; ponieważ istnieją trudności w wyjaśnianiu procesu historycznego, ze względu na dyfuzję czy nawarstwienia kulturowe, więc w studiach etnograficznych uwzględnia się mikroproces kontekstu historycznego w czasie i różne ujęcia synchroniczne kontekstu socjologicznego. Ujęcia porównawcze dotyczące kultury Walonów i Flamandów kojarzą się z polityką (bo w warunkach Belgii jest to problem polityczny) i wydaje się, że unika się ich z obawy rozmycia własnej odrębności narodowościowo-językowej, którą etnografia belgijska stara się raczej podkreślać i dokumentować. Można więc powiedzieć, że etnografia belgijska jest dość typowym przykładem zachodnioeuropejskich uwarunkowań w pojmowaniu kultury ludowej. Duża gęstość zaludnienia, wczesna urbanizacja, rozwój rzemiosła i przemysłów, a także handlu, ekspansja kolonialna, niejednolity (szczególnie w wypadku Belgii) skład etniczny, przewaga narodotwórczych funkcji państwa (w wypadku Belgii nawet w wersji XIX w. pań55 Np. w Musec de la vie WaIIonne z ogólnej ilości 45 zatrudnionych osób (1977 r.), tylko 9 ma wykształcenie wyższe (nie wszyscy z nich są zatrudnieni w pełnym wymiarze). W Openluchtmuseum te Bokrijk z zatrudnionych 32 osób (1977 r.) dwie mają wykształcenie wyższe (konserwatorzy). Dyrektor muzeum (kustosz) jest z wykształcenia historykim starożytnym, z uprawnieniami konserwatora (studia podyplomowe). Skład zawodowy pozostałego personelu: 2 prac. administracji, fotograf, magazynier, 4 rysowników, 5 cieśli, 5 murarzy, 3 dekarzy, 11 prac. fizycznych. Ponadto zatrudnia się 60 osób dziennie jako pracowników sezonowych (dozorcy). 3- Lud LXII �34 Kuttura ludowa a etnografia w BelgU stwa kapitalistycznego) powodują ni€chęć do ujęć porównawczych w skali własnego kraju. Eksponuje się elementy tej tradycji ludowej, która może być służebna dla dawnych klas posiadających, względnie te, które wiążą się z ambicjami nowych klas posiadających, zwłaszcza jeśll ich przynależność etniczna nie je·st ta sama. Klasowe zantagonizowanie takich faz zainteresowań powoduje jednak utrzymywanie się pewnych przemilczeń związanych z nadrzędnością politycznych i gospodarczych interesówogólnopaństwowych. Dlatego też woli się monograficzne, ograniczone do społeczności lokalnych, wyjaśnienia diachroniczne (nawiązujące do metod historycznych) i synchroniczne (nawiązujące do metod socjologicznych). Czy jednak w ujęciach takich nie ulega zagubieniu specyfika badań etnograficznych i czy są one do naśladowania w społeczeństwach homogenicznych etnicznie pozostaj-e sprawą do dyskusji. ZOFIA STASZCZAK LA CULTURE POPULAIRE ET L'ETHNOGRAPHIE (R DE LA BELGIQUE e s u m e) L'article est un essai d'analyse de la relation de l'ethnographie et de la culture populaire dans les conditions specifiques de la Belgique, Ie pays ou: 1° les differences et la composition ethnique sont plus importantes, que les differences etnographiques, 2° qui est depuis longtemps tres urbanise et industrialise 3° ou l'ethnographie s'inclinait depuis longtemps aux etudes de peuples primitifs. Une analyse des activites de quelques institutions ethnographiques importantes en Belgiques permet li tirer quelques conclusions sur l'etat actuel et les controversions dans les approches li l'etude de la culture populaire beIge. Comme dans la plupart de pays occidentaux d'Europe l'interet scientifique de la culture traditionelle du propre peuple n'etait ni tres ancien, ni tres developpe d'abord. On apre\;oit une certaine hesitation s'ił s'agit d'approches comparatives, qui evoqueraient jusqu'au present de questions politiques meme si leur but principal serait de trouver d'elements communs dans les traditions populaires flama ndes et wallonnes. Pour souligner tout de meme l'autenticite et la specificite nationale et pour ne pas enflammer de confrontations ethniques interieures on choisit a expliquer des phemomenes de la culture populaire par les microprocessus diachroniques du contexte historique, ou bien par de contextes sociologiques synchroniques plut6t, que par des comparaisons et confrontations des traits specifiques dans un contexte plus large. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/779e2c70b5296821e7fd1748e5cb06e9.pdf 211bdd07f937cf274f0311016bdcf19f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1550 Title A name given to the resource Etnografia polska w 25-leciu polskiej Akademii Nauk / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.3-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA W 25-LECIU POLSKIEJ AKADEMII NAUK * Do podstawowych wymiarów istnienia należy czas. Dziwny to wymiar. Płynie jednostajnie, miarowo, z dnia na dzień, urozmaicony jedynie powtarzalnym cyklem dorocznym, rozpoczynającym jakby i zamykającym obwód koła. Ale pewna suma odcinków czy cykli czasu uzyskuje jakby nową jakość dialektyczną, coś w rodzaju węzła na ciągnącej się w nieskończoność linii. W życiu jednostki, rodziny, społeczności owe jakości czy węzły znaczą się "świętowaniem", jak to dobrze nazwano w jednej z nowszych publikacji etnograficznych. Inny to jest wówczas wymiar spraw ludzkich, inna ich jakość. W życiu konkretnej instytucji czy całego społeczeństwa owe wymiary znaczą się przede wszystkim jako rocznice czy jubileusze. Wtedy to czyni się retrospekcje, podsumowania, oceny i wyznacza perspektywy na przyszłość. Prawie przed trzema laty, dokładnie w dniu 12 czerwca 1974 r., w tej samej oto sali odbyło się plenarne posiedzenie Wydziału I Polskiej Akademii Nauk w rocznicowej atmosferze 3D-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Miałem wówczas możność i zaszczyt wygłoszenia referatu na temat polskiej etnografii, osiągnięć, organizacji i perspektyw rozwojowych 1. Z żywej dyskusji po referacie, w której zabrało głos kilkunastu wybitnych przedstawicieli polskiej humanistyki, ocena naszej nauki - etnografii - wypadła pozytywnie, a ustosunkowanie do niej było nader przyjazne. Wyrazem tego ustosunkowania było wybranie komisji celem opracowania wniosku o przekształcenie dotychczasowej * Przemówienie wygłoszone na poszerzonym posiedzeniu plenarnym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w dniu 5 IV 1977 w ramach obchodów 25-lecia Polskiej Akademii Nauk. I Zob.: J. Burszt<l, Etnografia polska. Osiągnięcia, organizacja, perspektywy. "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, 1974. Toi: "Lud" t. 59, 1975, s. 5-21. �4 JOZEF BURSZ TA Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN w samodzielny Komitet 2. Uchwałą Wydziału I PAN powołano w 1975 r. do życia Komitet Nauk Etnologicznych PAN jako najwyższą reprezentację naszej nauki. Przypomnieniem tak ważnego wydarzenia weszliśmy w aktualną atmosferę, w jakiej żyje i w najbliższych tygodniach żyć będzie polski świat nauki. Jest nią jubileusz 25-1ecia działalności Polskiej Akademii Nauk. Zarówno dla całej polskiej nauki, jak i dla poszczególnych jej dyscyplin, jest to znów okazja nie tyle do "świętowania", ile retrospektywnej, aktualnej i prospektywnej refleksji. Dotyczyć więc ona może przebytej w ostatnim ćwierćwieczu drogi, określenia aktualnego miejsca, znaczenia, pozycji w strukturze nauki z jednej, a obiektywnych wymogów i potrzeb z drugiej strony, a na tym tle 'Skrystalizowania możliwości rozwojowych - wszystko w aspekcie stosunków łączących czy mających łączyć naszą naukę z formami organizacyjnymi Polskiej Akademii Nauk. Refleksja retrospektywna naszej nauki nie wymaga tutaj szerszego omówienia nie tylko z tej racji, że została ona przed kilku laty w różnych postaciach i formach i na różnych szczeblach dokonana z okazji 30-lecia PRL (omawialiśmy te sprawy także na plenarnych posiedzeniach Sekcji Etnografii KNS PAN, a potem naszego KNE), lecz głównie dlatego, że dysponujemy już obszerną publikacją oraz wydanym ostatnio I tomem Etnografii Polski, zawierającym także syntetycznie ujęte dzieje naszej nauki 3. Nawiążemy zresztą do tego w drugiej części naszego dzisiejszego posiedzenia. Wystarczy więc, jeśli z tej przeszłości przypomnimy tutaj tylko punkty znaczące, decydujące, węzłowe - takie, które zaznaczyły się jakąś dominantą w losach i formach organizacyjnych etnografii. W syntezie Etnografia Polski, Przemiany ... prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa zauważa pięć szczegółowych okresów w powojennych dziejach naszej nauki. J eś1i od nich wyjdziemy, to okaże się, że punktem zwrotnym stał się już okres drugi, lata 1948-1956. Był to rzeczywiście okres przełomowy, uwidoczniony w zakresie organizacji, ideologii, ukierunkowań prac badawczych, jak i szkolenia etnograficznego. Wszystko to zaś wy2 Zob.: J. Burszta, Sekcja cław ludowa Polski. Warszawa w - polskiej, Kraków dotychczasowych Przemiany Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej - praca zbiorowa pod red. M. Terleckiej, WroGdańsk 1973; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura polskich pracach etnograficznych. [w:l Etnografia t. I, praca zbiorowa. Instytut Historii Kultury Etnografii Polskiej pod red. M. Frankowskiej, t. 32, WroKraków Gdańsk 1976, s. 19-57. kultury Materialnej, Biblioteka cław Warszawa - Etnografii t. 59, 1975, s. 290-29l. Akademii Nauk. "Lud" 3 Historia etnografii ludowej, �Etnografia poLska w 25-Leciu P AN nikło właśnie z pierwszego, ale zasadniczego powiązania całości spraw etnografii ze świeżo powołaną do życia Polską Akademią Nauk. Z jej ram wyszły istotne dla dalszych losów naszej nauki sugestie, inicjatywy, ukierunkowania i konkretne poczynania. Jak dobrze pamiętamy z własnych doświadczeń - co zostało też podkreślone we wszystkich dotychczasowych opracowaniach sprawozdawczych i syntetycznych dotyczących historU etnografii w PRL - nasza nauka odbudowała się po wojnie w przedwojennych formach organizacyjnych i w zróżnicowanych ukierunkowaniach metodologicznych. Każdy z ośrodków uniwersyteckich - a tam skupiła się zasadnicza działalność naukowa - reprezentował odrębną szkołę i swoje ukierunkowania badawcze. Wspólnym forum i łącznikiem między nimi było Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, działające z dużym rozmachem. Dawniej jedynie ośrodek krakowski miał udział w organizacji akademickiej w postaci Komisji Etnograficznej w Polskiej Akademii Umiejętności. Szkolenie odbywało się również według wzoru ustalonego jeszcze w 1928 r. Chyba brak jakiegokolwiek akademickiego ośrodka dyspozycyjnego sprawił, że na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r. etnografia nie znalazła swego właściwego miejsca. Pierwsze powiązania o charakterze akademickim przypadły na rok 1952, kiedy to utworzono w ramach tworzącej się Akademii Nauk Podkomitet Historii Kultury Materialnej, obejmujący zakresem swej działalności także etnografię. I już pierwsza ogólnopolska Konferencja Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w grudniu 1952 r. odbyła się pod auspicjami Wydziału I PAN. Stopniowo następowały dalsze, ważne poczynania, które należy tutaj przypomnieć. W ramach Komitetu Organizacyjnego Instytutu Historii Kultury Materialnej powstała więc Komisja Etnograficzna złożona z czołowych reprezentantów etnografii. Tą drogą doszło do utworzenia w ramach powołanego w dniu 19 XI 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Działu IV - Etnografii. Już wcześniej, bo w lipcu 1953 r., Komitet Organizacyjny IHKM przejął od Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden z jego planów badawczo-terenowych, mianowicie realizację Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bo właśnie Dział Etnografii w IHKM, w ramach szeroko zakrojonych planów integracyjnych, powiązał własną działalność z placówkami uniwersyteckimi zarówno pod względem kadrowym, jak i realizacji rozpoczętych czy zaplanowanych tam badań. Toteż liczba 23 etatów, jakimi dysponował Dział IV, rozkładała się głównie między pracowników tych ośrodków. Dla większości pracowników naukowych ze wszystkich ośrodków była to niepowtarzalna już póżniej swoista unia pracy w ramach resortu i w Akademii. Trwała ona jednak tylko kilka lat, do wprowadzenia jednoetatowości. �6 JOZEF BURSZT A Chyba głównie na konto Akademii należy zapisać zasadnicze zmiany ideologiczne i teoretyczno-metodologiczne, jakie zaszły w polskiej etnografii w latach 50-tych. Podstawowe znaczenie miały w tej mierze kolejne konferencje metodologiczne, połączone z programowaniem badań naukowych. Należy tu przypomnieć Konferencję Polskiego Atlasu Etnograficznego w ramach Działu IV IHKM (6-8 VI 1955), która skupiła rzeczywiście dookoła tego, naczelnego wówczas ogólnopolskiego zadania badawczego, wysiłki wszystkich ośrodków etnograficznych. Zaliczyć tu należy także konferencję sprawozdawczo-planującą IHKM z marca 1956 r. odbytą łącznie z Centralnym Zarządem Muzeów i Ochrony Zabytków. Podstawowe zaś znaczenie metodologiczne, ideologiczne i w zakresie planowania nauki miała głośna Etnograficzna Konferencja Metodologiczna w kwietniu 1956 r., nazwana "krakowskim sejmem etnograficznym", z udziałem ok. 80 etnografów z całej Polski, przedstawicieli placówek PAN i reprezentantów pokrewnych dyscypHn - historii i socjologii. Przy starciu się różnych stanowisk i w wyniku szerokiej dyskusji rozpatrzono wówczas podstawowe sprawy etnografii, rozszerzono jej tradycyjny dotąd zakres, także o badanie przemian współczesnych i "żywej społeczności" oraz z dogłębnym poruszeniem podstaw ideologicznych i teoretyczno-metodologicznych nauki, omówiono ogólnopolskie zadania etnografii oraz uchwalono podjęcie wielu badań regionalnych, zarówno ogólnomonograficznych, jak jednotematycznych. Postulo"vano wówczas m. in. opracowanie monograficzne wszystkich bez mała regionów Polski. Są to sprawy wszystkim dobrze znane. Podkreślić wszakże należy fakt, że był to rzeczywiście poważny i zasadniczy zwrot w dziejach naszej dyscypliny, przełom, który legł u podstaw wzrastającego odtąd znaczenia etnografii w świadomości społeczeństwa polskiego. Patrząc na te wydarzenia z perspektywy minionych ponad 20 lat można orzec, że był to niepowtarzalny już potem okres takiego ożywienia umysłów, że graniczył on niemal z euforią. Wydawało się, że w realizacji tak śmiałych i obszernych zadań badawczych powstały nieograniczone wręcz możliwości. Zapewne atmosfera ta przyczyniła się w jakiejś mierze do reaktywowania studiów etnograficznych (1956/1957), choć początkowo połączonych na dwóch pierwszych latach ze studiami archeologii. Faktem pozostaje, że odtąd kształcenie młodej kadry etnografów weszło na normalne tory. Późniejsza rzeczywistość nie we wszystkim spełniła oczekiwania. Przez kilka lat realizowano program badawczy w ramach wspomnianej unii, w pracy poszczególnych osób w placówkach uniwersyteckich i w pracowniach PAN. W ramach formalnego porządkowania stosunków pracy nastąpił wyraźny rozdział obu tych prac. Doszło do swoistego �Etnografia polska w 25-leciu P AN 7 przeJsclOwego curiosum, że po utracie przez część pracowników tzw. drugiego etatu, spora liczba etnografów wykonywała nadal prace dla IHKM na zasadzie honorowej. Etaty w PAN zatrzymali bowiem głównie młodzi pracownicy nauki. Jak ocenić i jak zapisać ów fakt honorowej pracy dla instytutu PAN? Chyba jako docenianie przez etnografów istotnej roli Akademii w organizacji nauki polskiej. Dość szczególnie ukształtowały się losy etnografii w ramach IHKM. Już od początku jego istnienia pozostawiono poza jego ramami znaczną część rzeczywistości kulturowej, stanowiącej zazwyczaj całościowy przedmiot etnografii. Chodzi o sztukę ludową i folklor muzyczny, inkorporowane już wcześniej w ramy Państwowego Instytutu Sztuki (potem Instytutu Sztuki PAN) oraz o folklor ustny (tzw. literaturę ludową) włączoną w ramy Instytutu Badań Literackich PAN. Owo szczególne rozdzielenie organów żywego organizmu, jakim była czy jest tradycyjna kultura ludowa, między trzy instytuty akademickie jest chyba unikalną polską specyfiką. W obręb IHKM dostała się tzw. "czysta" etnografia, którą raczej można nazwać "chudą". Ograniczała się ona tam w pierwszych latach tylko do zakresu etnografii Polski. Dopiero w 1962 r. rozszerzono jej zakres w IHKM także na etnografię powszechną. Powstał wówczas specjalny Zakład Etnograf'ii Powszechnej z dwoma pracowniami - w Warszawie i Poznaniu. To cenne rozszerzenie zakresu odbyło się jednak z równoczesną likwidacją Działu IV IHKM i jego swoistą degradacją tylko do pozycji Zakładu. I tak pozostaje do dziś. Sporo już dotąd pisano i mówiono na temat samej nazwy Instytutu (Historii Kultury Materialnej), adekwatności tej nazwy i merytorycznych konsekwencji, jakie wynikły czy mogły wynikać z interpretacji samej nazwy. (Jak wiadomo, nazwa ta - jak i cała struktura Instytutu były naśladownictwem wzoru zagranicznego, od czego tam zresztą dawno odstąpiono.) Oczywiście, określenie "kultura materialna" nie ograniczyło, jak wiadomo, zakresu etnografii w IHKM do tego tylko działu kultury, niemniej jednak dało temu działowi priorytet. Ciężar gatunkowy losów naszej dyscypliny leży jednak gdzie indziej, mianowicie w dysproporcji między stojącymi przed tą nauką zadaniami, a szczupłością kadry naukowej. Nie sposób nie dać tu charakterystycznego zestawienia porównawczego. Gdy kadra Instytutu Historii Kultury Materialnej urosJa w ciągu lat do bez mała 300 osób, to Zakład Etnografii, rozpoczynający swoje dzieje z 23 etatami naukowymi, doszedł zaledwie do liczby 24, a więc tylko o 1 więcej niż na początku (w tym: w Warszawie 8, Krakowie 7, Wrocławiu 5 i w Poznaniu 4). Podobno ostatnio utracono 1 etat, nastąpił zatem nawrót do stanu wyjściowego. Swoiście zamrożone możliwości kadrowe etnografów w IHKM musiały się odbić na realizacji zakrojonych kiedyś tak szeroko planów ba- �8 JOZEF BURSZTA dawczych, zwłaszcza w zakresie etnografii Polski, tym bardziej, że częsc kadry poświęca się przecież głównie problemom z zakresu etnografii powszechnej. Stąd też w realizacji niektórych badań i zadań o charakterze ogólnym, dotyczącym całej etnografii, Zakład Etnografii IHKM, reprezentując przecież podstawowe funkcje akademickie, wciąga do realizacji swych zadań pracowników naukowych i innych pionów uniwersytetów i muzeów. Tak było (i jest) podczas badań nad Polskim Atlasem Etnograficznym, zbiorowej pracy Historia etnografii polskiej, czy w ostatnio wydanej i opracowywanej 2-tomowej Etnografii Polski. Przemiany kultury ludowej. W realizowaniu własnych zadań badawczych Zakład Etnografii IHKM wkroczył śmiało na arenę międzynarodową. Zainicjował i przeprowadził badania w Mongolii, w ramach współpracy z Instytutem Etnografii w Sofii otworzył możliwości udziału polskich pracowników w badaniu współczesnej kultury wsi w Bułgarii, był też współorganizatorem międzynarodowych badań kultury ludowej w Karpatach. Tą drogą spełniał i spełnia funkcję krajowej i międzynarodowej współpracy, koordynacji i integracji badań naukowych. Podkreślić też trzeba, że tylko w ramach tego Zakładu prowadzi się u nas szeroko zakrojone i efektywne badania amerykanistyczne, ostatnio także nad Polonią amerykańską. Wszyscy szczególnie doceniamy podstawowy fakt, że w ramach Instytutu HKM stworzone zostały dość szerokie możliwości publikacji prac badawczych i informacji o naukowych osiągnięciach polskiej etnografii. Obok interdyscyplinarnego "Kwartalnika Historii Kultury Materialnej" mamy już 20 pełnych roczników organu "Etnografia Polska", głównie na informowanie zagranicy nastawione są kolejne roczniki "Ethnologia Palona". Trzydzieści kilka tomów serii wydawniczej "Biblioteka Etnografii Polskiej" mówią zaś same za siebie. Są to wszystko ogromne pozytywa, jakie zostały osiągnięte w sytuacji stosunkowo nawet tak skromnej inkorporacji etnografii w ramy Polskiej Akademii Nauk. Ale związek naszej nauki z PAN to nie tylko sam Zakład Etnografii IHKM. To także opieka merytoryczna i finansowa Wydziału I Nauk Społecznych PAN nad ogólnopolskimi instytucjami etnograficznymi i placówkami regionalnymi, zarówno bezpośrednia, jak i poprzez prowincjonalne Oddziały PAN. Przykładem może być Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Utrzymuje się ono - jak wiadomo - z corocznych dotacji PAN. Dzięki tej opiece stało się możliwe wydawanie najstarszego polskiego organu etnograficznego "Lud", kilku serii wydawniczych PTL ("Prace etnograficzne", "Prace etnologiczne", "Atlas polskich strojó\v ludowych", "Archiwum etnograficzne", ostatnio niestety dość mocno ograniczone w możliwościach ich kontynuacji) oraz jedynego czasopisma folklorystycznego "Literatura Ludowa". Dla pełności obrazu uwzględnić �Etnografia polska w 25-lec!u PAN tu trzeba także wydawane w ramach Instytutu Sztuki PAN czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", niezmiernie zasłużone w swej 3D-letniej już działalności. Tu należy także seria wydawnicza Zakładu Badania Literatury Ludowej IBL "Studia Folklorystyczne". Na szczególne zaś podkreślenie zasługuje opieka Wydziału I PAN nad unikalną serią wydawniczą PTL, jaką stały się Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Bez opieki PAN opracowywanie i wydawanie tej monumentalnej aD-tomowej serii byłoby niemożliwe. . Sumując powyższe można zasadnie stwierdzić, że 25-letni okres powiązań żywotnych spraw etnografii z najwyższym szczeblem organizacyjnym nauki, jaką stała się PAN, umożliwił i ułatwił przeobraż.enie się naszej dyscypliny w nową, wyżsżą jakość. Zbieżne współdziałanie osób, placówek, ośrodków regionalnych i centralnych z formami organizacyjnymi i kierunkami działalności P AN stało się nader sprzyjającym czynnikiem w rozwoju jakościowym naszej nauki. Nastąpiło w tym okresie rozszerzenie badań na dziedziny dotąd zaniedbywane, pogłębienie świadomości teoretyczno-metodologicznej, rozwinięcie i zacieśnienie współpracy międzynarodowej oraz współpracy z pokrewnymi naukami i realizacja opracowań syntetycznych. W zakresie poznawczym podkreślić należy efektywne wkroczenie w problematykę kultury współczesnej i w teorię kultury w ogóle. Z drugiej znów strony etnografia nawiązała ścisłe więzi z praktyką i w większej niż przedtem mierze pełni swoją doradczą rolę w życiu współczesnym, zwłaszcza w kulturze artystycznej. Przykładów można by dać tu sporo. Wszystko to sprawiło, że do przeszłości należy już ubieganie się o właściwe miejsce dla etnografii wśród nauk społecznych i o należytą jej pozycję w świadomości społeczeństwa. Chyba przekonywającym tego dowodem jest fakt, że etnografia znalazła przed kilku laty swoje miejsce w Komitecie Nauk Socjologicznych PAN jako jedna z jego Sekcji, a zwłaszcza to, że przed dwoma laty awansowała - dzięki wyraźnej życzliwości Władz - po raz pierwszy w dziejach do godności samodzielnej reprezentacji akademickiej w postaci wspomnianego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Powiem więcej. Jestem oto upoważniony do stwierdzenia wobec plenum KNE PAN, że życzliwość władz Wydziału I PAN idzie jeszcze dalej. Sekretarz Wydz. I prof. dr Władysław Markiewicz na zapytanie, jakie mogą być dalsze losy naszej nauki w PAN i czy widzi możliwości wystąpienia o utworzenie Instytutu Etnografii względnie Etnologii PAN odrzekł, że wniosek taki byłby na miejscu, widzi możliwość jego realizacji i ze swej strony będzie go popierał. Chodziłoby wstępnie o to, by zapadła w tej mierze uchwała plenum KNE PAN. Instytut Etnologii, �10 JOZEF BURSZTA którego powstanie mogłoby się oprzeć o substancję istniejącą w ramach IHKM, byłby niezmiernie potrzebny. Mógłby on podjąć wszystkie podstawowe zadania nauk etnologicznych, umożliwić pełne planowanie naukowe, właściwą koordynację badań, dałby szersze możliwości rozwojowe młodej kadrze itd. Byłby wreszcie równorzędnym partnerem w kontaktach międzynarodowych, zwłaszcza z krajami socjalistycznymi, które tego rodzaju instytuty z dawna posiadają. Zatem jubileusz 25-lecia Polskiej Akademii Nauk zbiega się nam z możliwością uzyskania dla naszej dyscypliny dalszego skoku jakościowego i wyraźnego węzła na linii jej dziejów. Oby wszystkie te nadzieje znalazły swoje urzeczywistnienie! JÓZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE 25th ANNIVERSARY POLISH ACADEMY OF SCIENCES (S umm OF THE ary) This paper has been presented at the broadened plenary meeting of the Committee for Ethnological Sciences, that had been organized on the occasion of 25th Anniversary of the Polish Academy of Sciences. The subject mattter covers the most significant relations between ethnography and the activities developed by the Academy. The relations date back to 1952, when the Polish Academy of Sciences was founded. At the same time, the Institute of the History of Material Culture was created and, in the framework of the Institute, in late 1953, the Division of Ethnography employing 23 workers at Warsaw, Łódź, Cracow, Poznań and Wrocław. However, Folk Art and Folklore have been included in two other Institute of the Academy. Simultaneously, the Polish Academy of Sciences was aimed to inspire a theoretical and methodological reorientation in Ethnography. For this purpose nation-wide ethnographic conferences were organized in 1952, 1955 and 1956, at which several national-scale Research Programmes were initiated and then developed by the scientific staff of the Academy and some Universities, as well as by specialists employed in Museums (Polish Ethnographic Atlas, monographs of the particular regions, detailed problems form the field of ethnography). In 1962, at the Institute of the History of Material Culture the division of non-Polish ethnography was founded (dealing with Mongolia, Balkans and Latin America). �Etnografia polska w 25-leciu p AN 11 Since recently, the Division of Ethnography at the Institute of the History of Material Culture works at large monographic problems (Ethnography of Poland, History of Polish Ethnography, etc.), publishes several periodicals, one etnographic series ("Ethnographic Library" with 32 volumes, continued), and the voluminous monumental edition of O. Kolberg's Works (with the so far 59 volumes, continued). The ever increasing number of current problems to be solved in Ethnography cals for the creation of the Institute of Ethnology at the Polish Academy of Sciences. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d05702b76e19f00584f36f2600ae97.pdf 2e7b5ee3760fbf44ec2bba34801a560c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Pilsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1886 Title A name given to the resource Bronisława Piłsudskiego droga do etnografii / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.143-175 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 ANTONI KUCZYŃSKI Uniwersytet Wrocławski BRONISŁA WA PIŁSUDSKIEGO DROGA DO ETNOGRAFII •. Zbliżająca się rocznica 100-lecia (1995) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest sprzyjającą okazją do zaprezentowania pewnych postaci związanych z rozwojem etnografii polskiej i naszego wkładu w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich. Przeszłość z tego zakresu egzystuje bardzo mizernie w potocznej świadomości społecznej, a historia polskich badań nad kulturami i ludami świata wciąż czeka na swego dziejopisa. Pamiętać też trzeba, że wiedza potoczna sprowadza się na ogół do stereotypów, a przez to bywa zniekształcana. Tak więc artykuł stawia sobie za cel pogłębienie owej wiedzy o Bronisławie Piłsudskim zwanym powszechnie "badaczem ludów Syberii", postaci związanej w pewien sposób z historią Towarzystwa Ludoznawczego i jego organu wydawniczego "Lud", na którego łamach publikował swe pierwsze prace po polsku poświęcone kulturze ludów Dalekiego Wschodu 1. Można zastanawiać się dlaczego badacz z tak dużym dorobkiem pozostawał długo gdzieś na dalekich peryferiach historii polskiej etnografii i dopiero w ostatnim czasie recepcja jego twórczości znajduje pełniejsze odbicie w światowej antropologii kulturowej. Mówiąc najogólniej zjawiskiem tym kierował dziw• Autor Artykułu od lat gromadzi materiały do monografii biograficznej poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu, a ponadto zapowiada opublikowanie dwutomowego wyboru prac tego badacza poświęconych kulturze Ajnów, Niwchów, Oroków oraz muzealnictwu etnograficZl!lemu. Wybór ten poprzedzony będzie obszernym szkicem biograficznym oraz bibliografią prac B. Piłsudskiego i prac odnoszllcych się do jego postaci. Całość uzupełnią liczne fotografie o szerokim zakresie tematycznym. Zainteresowanych nabyciem tej publikacji oraz jej sponsorowaniem prosimy o kontakt z Biurem Wydawniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ul. Szewska 36/16, 50-139 Wrocław, tel. 44-38-32. 1 W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zachowała się korespoodencja B. Piłsudskiego z redaktorem naczelnym "Ludu" Adamem Fiszerem. Na łamach tego rocznika ukazały się następujące prace B. Piłsudskiego: Szamanizm li Wbylców na Sachalinie, "Lud", t. 15: 1909 i t. 16: 1910; Poezja Gilaków, "Lud", t. 17: 1911; Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; Dzia! etnografii na XII Zjeździe "'osyjskich przyrodników i lekarzy w Moskwie (grudzień 1909-styczeń 1910), "Lud", t. 17: 1911; W sprawie zjazdu etnografów polskich, "Lud", t. 17: 1911; Prace Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego nad mapą. et nograficzną państwa rosyjskiego, "Lud", t. 18: 1912, ponadto opublikował on w "Ludzie" cztery recenzje. �144 ny zbieg okoliczności, jakim było z jednej strony życie w cieniu Wielkiego Brata-Naczelnika Państwa Polskiego, z drugiej zaś swoista a~latema, która za przyczyną Marszałka rozciągała się w dziejach naszej powojennej historii także i na Bronisława, zesłailca syberyjskiego i badacza kultury ludów Dalekiego Wschodu oraz i-.:hprzyjaciela. Wszystko to sprawiło, że jego dorobek badawczy ulegał zapomnieniu i rozproszony został po świecie. Owo rozproszenie wynikało także i stąd, że Bronisław Piłsud"ki wiódł życie wiecznego tułacza, borykał się z trudnościami materialnymi i brakiem stałego zajęcia. Nawet swe sachalińskie badania nad kulturą Ajnów i Niwchów prowadził w warunkach nie sprzyjających maksymalnej koncentracji, początkowo bez jakiegokolwiek wsparcia iinansow2go, póżniej zaś na zlecenie różnych instytucji rosyjskich sponsorujących skromnie te badania. Zawsze jednak gdy inni dawali mu malo on sam oddawał się bez reszty różnym przedsięwzięciom badawczym i organizacyjnym np. na polu muzealnictwa etnograficznego. Myśl opracowania materiałów pozostałych po Bronisławie Piłsudsl:;im rzuciła przed laty Kazimiera Zawistowicz w artykule pt. Bronisław Piłsudski (21 X 1866-17 V 1918) opublikowanym na łamach pisma "Wiedza i Życie", l: 1930, przedrukowanym po latach przez pismo "Sybirak", organ Związku Sybiraków l: 1937. Do napisania tego artykułu pobudziły autorkę bogate zbiory B. Piłsudskiego, znajdujące się wówczas w Instytucie 'Wschodnim w Warszawie, a ofiarowane przez żonę Marszałka .Tózefa Piłsudskiego w 1927 roku. Na przełomie lat 1927/28 K. Zawistowicz, podówczas asystentka Zakładu Etnologii Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, uporządkowała i zinwentaryzowała te zbiory, a znając ich bezcenną wartość postulowała we wspomnianym artykule, iż "Cenne zbiory Bronisława Piłsudskiego domagają się opracowania. Należałoby skompletować wszystkie materiały naukowe, znajdujące się w różnych rękach, należałoby odszukać wszystkie prace drukowane, rozrzucone w licznych czasopismach krajowych i zagranicznych, należałoby wreszcie z rąk prywatnych wycofać, wzgędnie wypożyczyć, korespondencję osobistą i naukową oraz wśród krewnych i przyjaciół zebrać pamiątki i wspomnienia. Dopiero wówczas możnaby przystąpić do opracowania życia i czynów jednego z nielicznych orientalistów polskich. "Króla Ajnów", jak go nazwał prof. Wincenty Lutosławski, "apostoła miłości", jakie miano otrzymał w Rapperswilu" 2. Myśl rzucona przez K. Zawistowicz nie zainteresowała w owym czasie naukowych gremiów w Polsce, a pismo "Sybirak" przedrukowując jej artykuł w 1937 roku, w nocie od redakcji postulowało, że: s K. Zawistowicz, s. 49. Bronisław Piłsudski. 11.X.1866-17.V.1918., "Sybirak", 1: 1937, �145 ."Rzuconą przez dr Kazimierę Zawistowicz myśl zebrania, naukowego opracowania i wydania wszystkich zbiorów pism Bronisława Piłsudskiego - redakcja "Sybiraka" popiera najgoręcej. Jest to sprawa bardzo pilna, o wielkiej naukowej i kulturalnej doniosłości. Zbiory Bronisława Piłsudskiego niszczeją i grozi im zagłada, pisma Jego coraz bardziej stają się "białymi krukami". Nie możemy pozwolić na zmarnowanie oryginalnego i niezmiernie cennego dorobku brata Wielkiego Marszałka" 3. Owa zagłada, jakkolwiek nie taką jej formę mieli na myśli redaktorzy "Sybiraka", przyszła niebawem. Oto bowiem w p~erwszych dniach września 1939 roku nieprzyjacielskie bomby zburzyły gmach Instytutu Wschodniego w Warszawie i w wojennej pożodze zginęły na zawsze eksponaty etnograficzne i zbiory rękopiśmienne B. Piłsudskiego. A był to zbiór nader obfity, o którego zawartości zachował się jedyny do dzisiaj przekaz autorstwa K. Zawistowicz. "Są tam - pisała ona - liczne notatki naukowe w rękopisach, dotyczące Sachalinu, Kamczatki, Chin, Japonii, teksty gilackie, ajnoskie, orockie, materiały do słowników "inorodców"; są pracowite, liczne notatki z przeczytanych dzieł, jest poważna kolekcja klisz i fotografii (około tysiąca), są obiekty muzealne (399 przedmiotów) i wreszcie materiał bezcenny do biografii - obszerna korespondencja, obejmująca tak listy otrzymane, jak i niedokończone, niewysłane, względnie bruliony listów Bronisława Piłsudskiego; są nadto liczne notatki drobne na różne tematy społeczne, polityczne, naukowe i osobiste - ubożuchne, zniszczone kartki, dorywczo notowane, a zawierające prawdziwe skarby myśli ludzkiej; są kartki z rozkładem pracowitego dnia i wreszcie "pamiątki", zebrane z pokoju zmarłego w Paryżu przez pieczołowite ręce jego przyjaciół, a więc znad łóżka zdjęty obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, wiszący obok małego czarnego krzyżyka i obok pocztówki, wyobrażającej herb Polski i Litwy, a ze ścian fotografie wileńskiej katedry i widoków Wilna, krajobrazy wiejskie litewskie i wnętrze chaty wieśniaczej litewskiej - świadectwa najgłębsze, najserdeczniejszej tęsknoty ..." 4. Wojenna pożoga zabrała wszystko z tych materiałów. Jedynie w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie znajduje się gliniane naczynie pochodzące jakoby z kolekcji etnograficznej B. Piłsudskiego, wydobyte ze spopielałych szczątków Instytutu Wschodniego. Tak więc w Polsce nie zachowało się nic z etnograficznej kolekcji przywiezionej przez niego gdy powrócił do kraju w 1906 roku. Natomiast wyraźniej jawi się jego kolekcjonerski trud poprzez eksponaty dotyczące Ajnów, Niwchów i Oroków zgromadzone w Muzeum Etnograficznym Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie oraz w Muzeum Krajoznawczym w Jużno-Sachalińsku 5. Tam też - a także w innych miastach ZSRR to jest we Właa K. Zawistowicz, op. cit., s. 50. K. Zawistowicz, op. cit., s. 49. 6 Zob. artykuł M. Wysokowa pomieszczony 4 10 Lud t. LXXIV w bieżącym numerze "Ludu". �146 dywostoku, Chabarowsku, Tomsku znajdują się rozne materiały rr:kopiśmienne dotyczące jego życia i działalności badawczej. W Polsce natomiast naj bogatsze zbiory tyczące jego osoby posiada Biblioteka Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Muzeum Tatrza1'lskie w Zakopanem, zaś pan:: listów pisanych przez niego do Adama Fischera, wieloletniego redaktora naczelnego "Ludu", zarazem sekretarza generalnego Towarzystwa Ludoznawczego, znajduje się w Archiwum Naukowym Polskiego Tovv"a,zystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Zupełnie unikatowy charakter posiadają wałki fonograficzne z folklorem Ajnów, które szczęśliwie przetrwały zawieruchę wojenną i zdeponowane są w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Śmiało więc rzec można, że rozproszenie dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego po całym świecie - znajduje się on bowiem także we Francji, Japonii, Niemczech, Rosji, Szwajcarii, Stanach Zjednoczonych jest w pewnym stopniu odbiciem jego t·Jłaczego życia. W każdym z tych krajów szukał oparcia dla swych studiów etnograficznych i realizacji idei naukowych. Na krancach imperium carskiego posiadł ogromną wiedzę o kulturach ludów DaleJ<iego Wschodu Ajnów, Niwchów i Oroków - w Polsce natomiast (a ściślej na terenie Galicji) opracował większość swych terenowych studiów nadając im charakter publikacji. Warunki materialne, które towarzyszyły jego pobytowi wśród bliskich na terenie zaboru austriackiego nie były najlepsze. Borykał się z trudnościami finansowymi. Najczęściej doświadczał niepowodzen, a znając koleje jego losu można śmiało stwierdzić, iż nigdy nie zaznał pełnej samorealizacji, zarówno w życiu osobistym jak też w pracy badawczej. Nic więc dziwnego, że wspomniana już K. Zawistowicz zabiegała o pełną inwentaryzację dokumentów i materiałów osobistych B. Piłsudskiego, na których podstawie można by napisać biografię uwzględniającą możliwie pełny obraz jego życia. Do tej pory monografia taka nie została napisana, jakkolwiek tu i ówdzie poja\viają się pełniejsze szkice dotyczące różnych etapów jego życia, Powstał nawet Międzynarodowy Komitet do Ocalenia Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego (1931) koordynowany przez Narodowe Muzeum Etnologii w Osace we współpracy z Instytutem Językoznawstwa Uniwersytetu im. A.\1.ickiewicza w Poznaniu, który przygotowuje krytyczne wydanie Dzieł Zbiorowych B. Piłsudskiego, poprzedzone jego biografią. W przedsięwzięciu tym uczestniczą uczeni z Polski, Japonii i Rosji (j, a redaktorem C'lłości jest językoznawca Alfred lVIajewicz z UAM w Po;~naniu. Tak \','I\'C 6 Obszerny konspekt planu Dzieł opublikowany zastal w: J. BallCI.f.'rowsk!. A, Majewicz. Toward a Restoration of Bronisław Pi!slldski's Scholary Beql!Gth(ll. ""yd. ,.Adam MicJdewicz Universit.y - Institute of Linguistic~'''. J 4: 1984. �147 po wielu latach myśl rzucona przez K. Zawistowicz nabrała realnych kształtów edytorskich, szkoda jednakże, iż wiele bezcennych materiałów z tego zakresu uległo zniszczeniu podczas ostatniej wojny. Obszerna kwerenda powzięta w ramach powyższego przedsięwzięcia ujawniła istnienie bezcennych rękopisów B. Piłsudskiego znajdujących się w archiwach rosyjskich. Sporo także odkryto interesujących zespołów nI"Chiwalnych w Polsce i Niemczech. Już na tym etapie można wi(~c obszerniej - aniżeli czyniono to do tej pory - przedstawić biografię B. Pilsudskiego i jego zasługi w dziedzinie badań etnograficznych na Sachalinie oraz innych obszarach Dalekiego Wschodu. Tak więc zanim postać tego badacza usytuuje się pełniej w dziejach naszej etnografii, zanim jego różnorah dorobek naukowy poddany zostanie rozlicznym oce~om, wspomnijmy tLl jedynie mimochodem, iż w dziejach naszej litera kry, sam Stefan Żerolr,ski złożył mu hołd, kiedy pokazał go pod postacićl Gustawa Bezmiana w powieści Uroda Życia, gdy wyznał \vs?ółpasażerom, którzy podobnie jak on powracali z Ameryki: "Na Sachalinie żyłem ja na ziemi jako osi('dleni<-~c.Chate; miałem, rolę, a nawet znaczenie jakie tal.;:ie. - Nawet znaczenie'? - A tak. Począ1E.m ja tum z nudów ajnoski język poznawać. Ajnosy tam mieszkają - ludek wymierający. No, czasu było dość, okoliczności sprzyjały, to i zbadałem do gruntu. Jeden tylko anglikański clergyman tak zna ten jc;zyk jak ja. Wyuczyłem się lepiej jak tej łaciny. Począłem z nimi żyć, polować, ryby łowić! Na wyprawy chodzić. Polubili mię uciśnieni ludkowie. - A czy są uciśnieni? - pytał Wolski. -- O, j bardzo. Zacznc; ja ich uczyć, co sam umiem. Lecz{~- che, che! - Smiech. Narzędzia ich ulepszam albo sprawdzam - rybackie, rolnicze, łowieckie. Od ucisku i zdziershva urzędników zasłaniam. Choć ja i katorżnik, a muszą sic: ze mną liczyć potcntaty. Prośby Ajnom piszę do sądu, zażalenia do różnych gubernatorów, artykuły do gazet. [...] - Takem się rozpędził, żem zacząi tym Ajnosom szkoły zakładać. Z początku sam nauczam paru chłopaków. Zdrowe to, pojętne, wesołe. Oczy czarlle, głowy foremne, rozum tylko czekał nauki. Co sobie dobrego ucznia wyrobię posyłam w głąb strony. - Idź, ucz dalej! Dzie\vięć szkółek, w ten sposób założyłem. A ja nad nimi jako koratoI" albo minister 0~3wiecenia"7. Dla potrzeb powieściowej fabuły S. Żeromski wybrał z życia swego bohatera elementy informujące o jego zajęciach na katorżniczej wyspie, wplótł w nie szacunek Bezmiana dla poniżanych i pokrzywdzonych tubylców, jego działalność na rzecz ich obrony i pogardę dla krzywdzicieli. Jest to portret obiektywny, który dowodzi głębokiego rozumienia ))0- �148 trzeby włączenia się zesłańca do pomocy tubylcom. Są w książce inne e;:izody z życia naszego bohateria przyobleczone w kształt potoczystej narracji, nieraz nieco zniekształcone faktograficznie, zawsze jednak w konwencji ukazującej pozytywne przymioty charakteryzowanej postaci, jej rozterki i życiowe porażki. Mniejsza o dalsze szczegóły i literacką analizę Urody życia, warto natomiast podkreślić fakt, iż S. Żeron-:ski znał osobiście B. Piłsudskiego, cenił jego osiągnięcia \V zakresie badań etnograficznych na Dalekim Wschodzie, rozumiał rozterki i niepokoje jakie przeżywał on na terenie Galicji po powrocie z zesłania, był świadkiem jego usiłowań na rzecz tworzenia muzeum w Zakopanem i wielorakich porażek najprzeróżniejszej natury. Pisarz, który po wielekroć w swojej twórczości sięgał po motywy walki narodowo-wyzwoleóczej, nie stronił w niej także od bohaterów, którzy przeszli przez syberyjskie zesłanie. Wszystkie te cechy znajdujemy w postaci Bezmianu rysującego się wyraźnie w roli wygnańca, pielgrzyma, mqczennika zagnanego z woli cara na odległy Sachalin, gdzie starał się on niweczyć przemoc człowieka nad człowiekiem, domagał się szczęścia dla innych i, poprzez swe badania etnograficzne, starał się zwrócić uwagę oświeconego świata na tubylcze ludy żyjące w nędzy, poniżeniu i społecznej degradacji. Ta uniwersalność jednostkowego włączenia się w życie tublyczej społeczności była dla autora Urody życia dowodem wielkiej wrażliwości Bezmiana na niesienie pomocy innym. Myślę, że w miejscu tym przywołać też należy pewną bardzo osobistą relację S. Żeromskiego ze spotkania z B. Piłsudskim. Otóż zdarzyło się to w roku 1910 w Londynie podczas angielsko-japońskiej wystawy, na którą przybyły 4 ajnoskie rodziny, rzec można żywe eksponaty z doliny rzeki Saru na południu Hokkaido. S. Żeromski przybył tam wraz z żoną i synem Adamem i zatrzymał się w hotelu przy placu Sherpherds Bush Green, gdzie już przebywał B. Piłsudski. Wspólnie zwiedzali miasto nad Tamizą, a także ową wystawę· "Bronisław Piłsudski, niegdyś "Król Ajnosów" - wspominał po latach S. Żeromski - a opiekun wszystkich uciśnionych plemion, był oczywiście ojcem, dobrodziejem i sędzią Ajnosów w Londynie, mówił bowiem ich językiem równie płynnie, jak po japol1sku, po angielsku, po francusku, po rosyjsku i po polsku. Wśród brodatych Ajnosów i Ajnosek z zawiesistymi wąsami, wytatuowanymi na górnej wardze, na policzkach, aż do uszu, było również kilkoro dzieci, a jeden chłopczyk w wieku Adasia. Z tym Ajnoskiem pan Bronisław zapoznał paryskiego licealistę i dwaj młodzi chodzili ze sobą, "rozmawiali", doręczali sobie nawzajem różne podarunki, bawili się, ścigali, grali w namiocie w jakąś ajnoską grę, podobną do szachów. Anglicy i Angielki, które pod wpływem agitacji Bronisława Piłsudskiego, popadły już w zachwyt dla Ajnosów i zawiązały towarzystwo specjalne dla badania tego plemienia i opieki nad nim, zwiedzając obozowisko i zaglądając do namiotu, gdzie malcy grali zawzięcie, jęli pokazywać ich sobie, jako chłopców a lnoskich, �grających w grę, narodową· Był nawet fotograf,który tę scenę sachalińską gotów był uwiecznić. Wówczas Ajnos mniej zupełny uciekł na drugi koniec wystawy" 8. Było to ostatnie spotkanie B. Piłsudskiego z Ajnami, które wy)zorzystał on również do powiększenia swych zbiorów materiałowych dotyczących kultury ajnoskiej. Zanotował wówczas nieco utworów folk 10rystycznych - baśni, legend, opowiadań - pełniących w kulturze te~!o ludu ważną funkcję nośnika tradycji historycznej. W takich i podobnych sytuacjach był B. Piłsudski żywo zainteresowany pogłębieniem SWyc;l studiów nad kulturą tego ludu. Ustawicznie pracował nad opracowaniem zbiorów, które przywiózł do kraju w 1906 roku po wieloletnim pobycie na Sachalinie w roli katorżnika. Dziś, kiedy jego dorobek dostaje się na warsztat antropologów kultury, etnografów, językoznawców, historyków nauki i innych specjalistów, kiedy organizowane są międzynarodowe konferencje omawiające wkład B. Piłsudskiego do badań nDd autochtonicznymi mieszkańcami Sachalinu, kiedy przygotowuje się krytyczne wydanie jego dorobku, każde nowe przedsięwzięcie związane z tą postacią budzi olbrzymie zainteresowanie, przyczyniając się do roZ\viqzania niezwykłych dziejów jej życia i naukowej spuścizny. Urodził się Bronisław Piłsudski w roku 1366 w Zułowie na Litwie, w znanej powszechnie rodzinie, która wydała także późniejszego naczelnika państwa polskiego, Marszałka Józefa Piłsudskiego. W miejscowości tej gdzie znajdowała się rodzinna posiadłość Piłsudskich spędził dzieciństwo, w którym beztroska przeplatała się z emocjonalnymi doświadczeniami patriotycznymi wyniesionymi z rodzinnych dysput o powstaniu styczniowym i przyczynach jego klęski. W bliskim kręgu rodziny Piłsudskich wiele było bowiem osób związanych z powstaniem, a motyw zesłań syberyjskich głęboko rezonował w panującej tam atmosferze. Bezwzględne represje carskie, po przegranej powstania styczniowego, okaleczyły bowiem wiele polskich rodzin na Litwie i śmiało rzec można, iż w rozległych horyzontach myślowych kanon Sybiru był tam wszechobecny. Trudne to były lata. Władze carskie czując zagrożenie dla wprowadzonego porządku prawnego stosowały terror wobec ludności, nasiliły rusyfikację i nieustannie, przez pierwsze lata po upadku powstania, gnały na Sybir niezliczone rzesze polskich patriotów. Sprawa ta nadal skupia na sobie uwagę historyków. Wciąż przybywają nowe fakty. pOb~ldzające zainteresowanie badaczy dążących do wyjaśnienia nierozwikłanych tajemnic związanych z losami ludzi zegnanych wówczas na Syhir. Jest to więc nadal olbrzymie pole badawcze, symbol polskich dążeń wolnościowych. Za szczególną cechę tamtych czasów uznać należy zro8 S. Zeromski, O Adamie Żeromskim. Wspomnienie, Kraków 1925, s. 56-57. �150 Fot. 1. Bronisław Piłsudski. dzenie się wielkiego uczucia solidarności i odpowiedzialno~;ci narodu za losy rozdartego zaborami kraju, za rozwój umyslowy społeczeństwa znajdujące swój wyraz w licznych zainteresowaniach ważnych dla podtrzymania ducha narodowego. W tym okresie, pełnym ogłllpiajć1cego rusyfikatorstwa, kształtowała się osoboyvość obu braci - Bronisława i Józefa - a także innych dzieci Pi.łsudskich. l\1ieszkali oni wówczas w Wilnie gdzie atn:osfera szykan i prześladowari by"la szczególnie uciążliwa. Gimnazjum, do którego uczęszczali, było rzecz naturalna rosyjskie. Język polski był w nim zakazany n;e tylko w procesie dydaktycznym lecz �151 także w codziennych rozmówkach uczniów między sobą. Obraz tej UCląZliwości i rusyfikatorskiej atmosfery zawarł Bronisław Piłsudski w swym młodzieńczym dzienniku, Józef zaś w artykule zatytułowanym Jak stałem się socjalistq, w którym pisał: "Dla mnie epoka gimnazjalna była swego rodzaju katorgą. Wołowej skóry by nie starczyło na opisanie bezustannych, poniżających zaczepek ze strony nauczycieli, hańbienia wszystkiego, com się przyzwyczaił szanować i kochać. W takich warunkach nienawiść moja do carskich urządzeil, do ucisku moskiewskiego wzrastała z każdym rokiem" 9. Tak było istotnie. Młodzież gimnazjalna poddana surowym rygorom rusyfikacyjnym broniła się na SVIÓjsposób. Skala tych środków samoobrony była szeroka. W końcu młodzież założyła kółko samokształceniowe pod nazwą ,.Spójnia", w którym Bronisław Piłsudski, jako inicjator jego powstania, był animatorem różnych form samokształcenia. Edukacji z zakresu literatury polskiej - zwłaszcza romantycznej - towarzyszyło ideowe wzbogacanie osobowości uczniów. Lektura polityczna, społeczna i filozoficzna radykalizowała poglądy i patriotyczne nastroje. Władze carskie zakazały działalności "Spójni", a Bronisław Piłsudski, otoczony baczną uwagą ochrany, przeniósł się do Petersburga (1885), gdzie po zdamu matury zapisał się na studia prawnicze w tamtejszym uniwersytecie. Studiov,;ał zaledwie parę miesięcy, bowiem zamieszany został w przygotowania do zamachu na życie cara Aleksandra III. Przygotowywała go frakcja terrorystyczna "Narodnej Woli". Na czele sprzysiężonych stał Aleksander Uljanow, rodzony brat późniejszego wodza Rewolucji Październikowej Włodzimierza Lenina. Gdy spisek został wykryty, w areszcie znalazł się także Bronisław Piłsudski oraz jego brat Józef. Bronisława skazano pierwotnie na karę śrnierci, zamienioną potem na 15 lat katorgi, Józefa natomiast w trybie administracyjnym zesłano na 5 lat osiedlenia na terenie Syberii Wschodniej. Inne wyroki śmierci wówczas orzeczone zostały pośpiesznie wykonane. Podczas miesięcy letnich 1887 roku Bronisław odbył podróż na katorźniczą wyspę Sachalin. Odprawiono go więziennym statkiem wśród kryminalistów i, jakkolwiek nie zachowała się jego relacja z tej podróży, to z innych opisów podobnych rejsów wiadomo, że przebiegały one w okropnych warunkach. Na Sachalin przybył on w sierpniu 1887 roku i w tymże samym miesiącu stroskany ojciec, któremu zabrano naraz dwóch synów skazując ich na syberyjskie zesłanie, pisał do Wojskowego Gubernatora Wyspy Sachalin prośbę by umożliwił on Bronisławowi znoś• J. Piłsudski, zbtorowe prac Jak stałem dotychczas się socjalistą, drukiem \v: Pisma-Mowy-Rozkazy. Wydanie t. 2, Warszawa 1930, s. 6. ogłoszonych, �152' Fot. 2. Syn Bronisława Piłsudskiego. ne odbywanie kary. Ten list pełen ojcowskiej troski odnaleziony został w jednym z syberyjskich archiwów zupełnie n;.edawno i ze względu na wagę tego dokumentu przytaczamy tutaj jego fr<.lgment: "Syn mój, były student St. Petersburskiego Uniwersytetu, zbiegiem nieszczęśliwych okoliczności 10s11zamieszany został w polityczną sprawę i wysłany na Sachalin na "Niżnym Nowogrodzie" ósmego czerwca bieżącegoroku. Dla Waszej Ekscelencji to tylko koiejny numer wśród szarej masy wypełniającej wyspę, zaś dla mnie jako ojca, to nieszczęśliwe, drogie mi dziecię, które zbłądziło ale nle jest przesiąpcel. Już ze sposobu, w jaki został wy5łany, Wasza Ekscelencja będzie być może - łaskawie zauważyć, że i wyższe \vładze \v Petersburgu uznały za możliwe okazanie mu niejakich względów. Jednakże nie a złagodzenie ciężkich warunków, w jakich przyszło mu żyć, czynię ja starania, gdyż na to musi on u Waszej Ekscelencji sam zasłużyć i na pewno zasłuży, ale przerażeniempje budzi myśl, że niepełnoletni młodzieniec o nieukształtowanych poglądach i przekonaniach, rzucony przez los w tak zupełnie zepsute środowisko - jeżeli nawet nie zepsuje się ostatecznie, �153 to mo~e upaść na duchu i utracić szlachetność uczuć i charakteru, ż którymi wyjechał. Dlatego błagam Waszą Ekscelencję o zezwolenie mu na możliwie najczęstsze kontakty ze mną i danie mu tym samym możliwości spełnienia mego rodzicielskiego obowiązku, którym jest podtrzymywanie, ukierunkowywanie i rozwijanie jego duchowych sił, pomimo tak wielkiego oddalenia. Proszę nie odmówić prośbie nieszczęśliwego ojca, a Bóg wynagrodzi tę łaskę stokrotnie [...]" 10. Obawy ojca o degradację moralną syna okazały się płonne. Jego bogata osobowość i codzienna chęć służenia innym sprawiły, że nawet w katorżniczej kolonii, wśród której było wielu kryminalistów, potrafił zjednać sobie ich szacunek. Tak jak i innym katorżnikom było mu ciężko a kolejne lata niewoli odmierzały kubiki ściętego drewna. Z tego okresu katorgi zachowała się relacja rosyjskiego zesłańca L P. Juwaczewa, który przez pewien czas mieszkał razem z Bronisławem Piłsudskim i potem napisał, iż "od początku wyróżniał się on spośród katorżników nie tylko wykształceniem, lecz również tym, że był przyjazny wobec innych, miał miękkie serce, był bardziej sentymentalny i wśród więźniów cieszył się największą sympatią" 11. Te przymioty charakteru, a także wykształcenie zwróciły uwagę władz więziennych na osobę B. Piłsudskiego. Otrzymał więc pracę w kancelarii więziennej oraz w biurze administracji okręgu tymowskiego. W autobiograficznej notatce wykorzystanej przez W. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym o nim czytamy: "Po kilku latach więziennego życia, przymusowej pracy fizycznej, uzyskałem nieco swobody; spełniałem obowiązkowo różne czynności biurowe, prowadziłem spostrzeżenia meteorologiczne, gromadziłem zbiory przyrodnicze dla miejscowego muzeum, urządzałem bibliotekę dla okręgu, w którym mnie osiedlono, dawałem lekcje, wreszcie władze POz.woliły się uczyć w szkole ludowej" 12. 10 List ten odnaleziony został przez Pana W. Łatyszewa z Muzeum Krajoznawczego w .Jużno-Sachalińsku w jednym z archiwów na terenie Syberii. Pragnę w tym miejscu podziękować mu za udostępnienie tego niezwykle cennego dokumentu oraz za zgodę na jego opublikowanie w czasopiśmie "Lud". 11 1. P. Mirolubow, Wosiem let na Sachalinie, Petersburg 1907, s. 39. Polskie wydanie tej książki ukazało się w Poznaniu 1903 roku pod tytułem Osiem lat na Sachalinie. Oba wydania ukazały się pod pseudonimem, bowiem właściwe nazwisko autora brzmiało 1. P. Juwaczew. 12 W. Sieroszewski, BronisŁaw Piłsudski, "Rocznik Podhalański", 1914-1921. s XIV. �154 Już z tej krótkiej relacji rysuje się wyrazme wielość pełnionych ról przez B. Piłsudskiego. Tak istotnie było po "kilku latach" jego więziennego życia, potem natomiast zajęcia te uległy znacznemu poszerzeniu, przede wszystkim w zakresie badań etnograficznych. Wróćmy jednak do wspomnianych w notatce "spostrzeżeń meteorologicznych", one to bowiem były jednymi z ważniejszych zajęć katorżnika B. Piłsudskiego mających szerszy aniżeli lokalny charakter. Gdy w roku 1881 lekarz rządowy na Sachalinie wybudował małe obserwatorium meteorologiczne w osadzie Korsakowka, tym samym rozpoczęto na wyspie prowadzenie systematycznych obserwacji pogody. Jego staraniem powstała też w 1886 roku druga stacja obserwacyjna we wsi Rykowskoje, w której obserwatorami byli między innymi wspomniany już L P. Juwaczew oraz B. Piłsudski, pracujący pod nadzorem felczera M. Krzyżewskiego. Zagospodarowanie rozległych obszarów rosyjskiego Dalekiego Wschodu oraz Syberii wymagało poznania warunków klimatycznych, stąd też rozpoczęto - na zlecenie Głównego Obserwatorium Fizycznego w Petersburgu - prowadzenie systematycznych obserwacji meteorologicznych. Objęto więc nimi również i Sachalin, najdalej wysuniętą na wschód połać ziemi rosyjskiego imperium. Obserwacje te, oprócz charakteru czysto gospodarczego, miały również ważne znaczenie strategiczne, nic wit~c dziwnego, że w krótkim czasie powstało na Sachalinie wiele obiektów przystosowanych do prowadzenia tego typu pomiarów. Założenie dwu z nich łączy się bezpośrednio z osobą B. Piłsudskiego. Były to stacje na posterunku Korsakowskim gdzie stacjonowała flota rosyjska oraz w osadzie Gałkino-Wresskoje. Rozumiejąc naukową wagę zleconego zadania wykonał on je z dużą starannością o czym świadczy dokumentacja obu obiektów znajdująca się w Centralnym Archiwum Państwowym Dalekiego Wschodu ZSRR w Tomsku. Opracowując instrukcję obsługi posłużył się wytycznymi Głównego Obserwatorium Fizycznego i w jasny sposób sformułował zasady prowadzenia dzienników, wymogi formalne sprawozdań miesięcznych i rocznych oraz inne niezbędne dane dokumentacyjne. Zajmujący się tą formą działalności badawczej B. Piłsudskiego Władysław Łatyszew i Zbigniew Wójcik 13 wyrazili przypuszczenie, iż co najmniej do wiosny 1897 roku był on kimś w rodzaju kierownika służby meteorologicznej przy gubernatorstwie Sachalin u, o szerokim zakresie uprawnień. Wypada jeszcze zaznaczyć, iż wyniki obserwacji meteorologicznych opublikował B. Piłsudski w dwu kolejnych W. Łatyszew, Z. Wójcik, Bronislaw Piłsudski i jego badania meteorologiczne maszynopis artykułu w posiadaniu autora, który otrzymał go do prof. dr hab. Z. Wójcika wraz ze zgodą na posługiwanie się tekstem w dokumentacji biograficznej. 13 na Sachalinie, �155 rocznikach (1896 i 1897) "Sachalińskiego Kalendarza" ("Sachalinskij kalendar"), jako Obzor pogody w sielenii Rykowskom na ostrowie Sachalin w 1895 g. (po nowomu stilu) oraz Obzor pogody w sielenii Rykowskom Tymowskogo okruga w 1896 godu (po nowomu stilu). Były to pierwsze publikacje badacza, który już wówczas zdobył sobie uznanie administracyjnych i wojskowych władz Sachalinu. Wspomnieć bowiem należy, że oprócz zajęć z dziedziny meteorologii uczestniczył on także w gromadzeniu eksponatów do mającego powstać muzeum. W 1894 roku, z inicjatywy lekarzy sachalińskich, oraz nielicznej inteligencji zatrudnionej przede wszystkim w administracji, przystąpiono do gromadzenia eksponatów muzealnych. Było to przedsięwzięcie na szeroką skalę. W rozumieniu organizatorów muzeum miało dać obraz "ogólnego życia wyspy", ze zwróceniem szczególnej uwagi na kulturę jej tubylczych ludów. Wówczas już wiedziano, że B. Piłsudski często przebywał wśród aborygenów i interesuje się ich kulturą. Zwrócono się więc do niego by włączył się do pracy kolekcjonerskiej na rzecz powstającej w Aleksandrowsku placówki muzealnej. Uczynił to z zadowoleniem i w rezultacie wraz z L. Szternbergiem - również zesłańcem o zainteresowaniach etnograficznych - wyposażyli tę placówkę, której otwarcie nastąpiło w lB96 roku. Z czasem, gdy ugruntowały się etnograficzne zainteresowarna B. Piłsudskiego, gromadził on eksponaty muzealne dla placówek w Petersburgu i Władywostoku. Przygotował też unikatowy zbiór na Światową Wystawę w Paryżu, który uzyskał wysoką ocenę i budził powszechny podziw zwiedzających. Sporo przywiózł ich także do Polski, a wspomniana już K. Zawistowicz charakteryzując jego zbiory naukowe znajdujące się w Instytucie Wschodnim w Warszawie, pisała także o "obiektach muzealnych" w liczbie 399. Wspomnieć bowiem trzeba, iż zorganizowane formy przybrała ta jednostkowa pierwotnie akcja gromadzenia zbiorów dla muzeum w Aleksandrowsku, a kolekcjonerstwo etnograficzne stało się z czasem stałym zajęciem B. Piłsudskiego. Nie miało ono zresztą nic z przypadkowego zbieractwa gdyż od początku jego celem było pokazanie kultury tubylczej w formie kolekcji etnograficznej, która po dzień dzisiejszy zdumiewa muzeologów. Gromadzenie eksponatów o tym charakterze podporządkowane było surowym rygorom wynikającym z przeogromnej wiedzy B. Piłsudskiego o inwentarzu kulturowym autochtonicznych mieszkańców Sachalinu. Przyjazne kontakty z nimi i wielki szacunek, którym otaczały go te ludy, pozwoliły mu na pozyskanie eksponatów o szczególnej wartości, nieraz nawet o jednostkowym charakterze. Tworzenie kolekcji etnograficznych stanowiło zaledwie jedną warstwę działalności muzealnej B. Piłsudskiego. Drugą bowiem była praca nad systematyką tych zbiorów. Najpełniejszy jej charakter wyraził się �156 podczas przebywania badacza we Władywostoku w latach 1899-1902, gdzie wskutek starań podjętych przez Towarzystwo Badań Kraju Amurskiego objął on stanowisko konserwatora zbiorów muzealnych. Wreszcie trzeci etap jego muzealnej działalności przypada na okres pobytu w Krakowie i Zakopanem, po roku 1906, kiedy to przejawiał duże zainteresowanie problematyką muzealnictwa etnograficznego. Oprócz typowego kolekcjonowania zbiorów, także na Podhalu, w obrębie jego zainteresowań leżały teoretyczne problemy z tego zakresu. Wyraziły się one w publikacji Muzeum Tatrzańskie imienia dra T. Chałubińskiego tV Zakopanem. Zadania i sposoby prowadzenia działu etnograficznego (1915), a także w tym, iż nowy gmach tego muzeum zaprojektowany został z uwzględnieniem wielorakich potrzeb takiej placówki, o których wiedzę czerpał B. Piłsudski z objazdu licznych muzeów zagranicznych - w Londynie, Paryżu, Brukseli, Lozannie, Wiedniu. Wspomniana publikacja jest ważnym dokumentem pozwalającym na wprowadzenie tego badacza do grupy prekursorów polskiego muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że na przestrzeni wieku XIX przeważał typ muzeów o uniwersalnym charakterze zbiorów. B. Piłsudski natomiast już z początkiem XX stulecia dostrzegał ważność wydzielenia się muzealnictwa etnograficznego łącznie ze skansenowskimi obiektami. We wspomnianej publikacji - o ważnym wówczas znaczeniu dla muzealnictwa etnograficznego - pisał B. Piłsudski, że: "W ciągu trzech lat byłem niegdyś kustoszem dużego muzeum we Władywostoku, zwiedziłem po kilka muzeów w rozmaitych krajach Japonii, Ameryce, Anglii, Francji, Niemczech, Austrii, a w tym roku, mając już na widoku nasze Muzeum Tatrzańskie, uważniej starałem się poznać muzea w Pradze, Szwajcarii i Belgii; przeczytałem też pewną ilość specjalistycznych książek, artykułów i sprawozdań muzealnictwu poświęconych. I dlatego poczuwam się do obowiązku wypowiedzenia swojego zdania" 14. W dziejach budowy nowego gmachu Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem znane są jego zabiegi o optymalny, w sensie lokalowym i naukowym, kształt tej placówki. Będąc członkiem muzealnej komisji budowlanej czynił starania by nowy obiekt nawiązywał pod każdym względem do standardów światowych w tym zakresie. Podkreślał wyraźnie, że ówczesne muzealnictwo etnograficzne na świecie wychodzi z "wieku dziecinnego" i zakreśla sobie szersze zadania natury porównawczej. Podawał przykłady konkretnych rozwiązań - na przykład w dziedzinie konserB. Piłsudski, Muzeum Tatrzańskie im'ienia dra T. Chałubińskiego w ZakoZadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego, Kraków 1914, s. 148 (nakładem autora). 14 panem. �157 wacji - powołując się na autorytet dyrektora muzeum etnograficznego w Berlinie, profesora F. Luschana. Akcentował zarazem, że "Muzea etnograficzne oraz muzea etnografii porównawczej tj. etnologii (po niemiecku Volkerkunde) dążą do zebrania materiałów i tak odpowiedniego ich wystawienia, by klasyfikując okazy według zasady geograficznej lub porównawczo-rozwojowej, dać możność poznania człowieka i ludów całego świata" 15, W prezentacji określonych zjawisk kultury, mających charakter wystaw muzealnych, dostrzegał B. Piłsudski ważną rolę dokumentacji fotogi"aficznej wzbogacającej percepcję widza. Zdawał sobie sprawę aż nadto wyraźnie, że określonej faktografii kulturowej nie można pokazać inaczej jak poprzez zarejestrowanie konkretnego obrazu na kliszy fotograficznej. Stąd też w jego badaniach terenowych na Sachalinie uwidoczniła się wyraźnie tendencja do fotograficznej dokumentacji wzbogacającej opisywane przez niego zjawiska kulturowe, jak na przykład święto niedźwiedzia, szamanizm, połowy ryb, wnętrza chat, transport i komunikacja, życie codzienne i inne. Wykonał on setki zdjęć o tej tematyce i śmiało można powiedzieć, iż obok Leona Barszczewskiego 16, który pozostawił bogatą kolekcję zdjęć etnograficznych z terenu Azji Środkowej oraz Jana Stróżeckiego 17, dokumentującego życie zesłańców w Jakucji oraz tamtejszych plemion, właśnie Bronisław Piłsudski, wiedziony instynktem badacza, uczynił z fotografii etnograficznej ważny rodzaj żródła historycznego wpisując się w jej dzieje jako twórczy prekursor. Podobnie było też z używaniem przez niego w badaniach nad tubylczą kulturą specjalnego fonografu. Co do fotografii wykonanych przez niego to ich liczba nie jest dzi·siaj znana. Z całą pewnością wykonał ich wiele setek. Część przywiózł do kraju, inne rozeszły się po świecie. I tak wiadomo, że znajdują się obecnie w różnych placówkach na terenie Polski, Niemiec, Rosji, a zapewne i w innych krajach, w których przebywał B. Piłsudski szukając dla siebie dogodnego miejsca do życia i pracy naukowej. Fotografie te znakomicie dopełniają omawianie przez niego zagadnień kulturowych. Niektóre z nich obiegły cały świat, ukazując się w różnych czasopismach, budząc zrozumiałe zainteresowanie. Wspomnijmy tu tylko, że na wystaB. Piłsudski, op. cit., s. 152. M. Bero, Obraz kultury ludów Azji Środkowej w materiałach Leona Barszczewskiego, w: Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych i współczesnych. Praca zbiorowa pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1983, s. 23-43. Fotografie te były także eksponowane w 1987 r. w Galerii Fotografii "Hybrydy" w Warszawie na wystawie pod nazwą: Leon Barszczewski. Fotograf 15 16 Azji środkowej 17 XIX w. L. Dubacki, Jan Stróżewski (1869-1918), "Fotografia", 3: 1986. �158 wie poświęconej kulturze ajnoskiej, zorganizowanej w 1987 roku przez Muzeum w Kolonii 18 znalazły się również zdjęcia jego autorstwa. Dotychczas nie publikowane fotografie z jego zbiorów znajdują się w Archiwum Naukowym Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR we Władywostoku, a aktualnie prowadzona pełniejsza kwerenda, przy okazji przygotowania wspomnianych już Dziel Zbiorowych B. Piłsudskiego. ujawnia nowe zespoły. a wiele łaskawiej, aniżeli z fotografiami obrazującymi kultun~ ludów Sachalinu wykonanymi przez B. Piłsudskiego oraz innymi jego materiałami naukowymi znajdującymi się w Instytucie Wschodnim w IN arszawie, obszedł się los z wałkami fonograficznymi, które przywiózł on do kraju w 1906 roku. Ich dzieje przedstawił przed laty J. Ba!'lczerowski 19 i A. Kuczyński 20, aktualnie natomiast czas dopisał no\ve fak ty. Oto bowiem przy wydatnej pomocy organizacyjnej japońskiego etnologA Koichi Inoue i wspomnianego już J. Bańczerowskiego oraz A. Majewicza udało się sprawą przegrania i odczytania zapisów, utrwalonych przed ponad 80 laty na tych wałkach, zainteresować jap0l1skie środowiska naukowe. Tak więc w 1984 roku specjaliści japońscy z Instytutu Elektroniki Stosowanej Uniwersytetu Hokkaido, przy zastosowaniu techniki laserowej, przekopiowali utrwalone na woskowych walkach nagrania f1jnoskiego folkloru, umożliwiając prawie pełne ich odczytanie, a co za tym idzie i dalsze naukowe opracowanie. Material ten wejdzie tai,że w skład wspomnianej już edycji naukowej spuścizny B. Piłsudskiego. W swym podstawowym trzonie edycja ta obejmie, rzecz to naturalna, wszystkie opublikowane dotychczas rozprawy naukowe oraz opracowania popularne autorstwa B. Piłsudskiego, w tym również jego korespondencję i inne materiały bio-bibliograficzne. Wspomniano już poprzednio jak dziwne zrządzenia losu zawiodły go na odległy Sachalin, przybLżaj;\C" 18 J. Kreiner, Norden. Ein H. D. Olschlegler, Bestandskatalog der Ainu . .lager, Stammlung Fischer unci Sammlcr in Jupan < des Rautenstrauch-.loc:;t-Mllseum, Korn 1987. 10 J. Bańczerowski, Zapisy fonograficzne Ajnów. "Biuletyn Fonograficzny". f.: 1964. 20 A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Hl72 to jedna z pełniejszych polskich publikacji na temat Polaków na Syberii, która ukazała się W' Polsce po roku 1945. Ryzyko jej opublikowania podjęło ówczesne kierownictwo Wydawnictwa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu gdy po "przewrocie grudniowym" w 1970 roku rozluźniły się trochę ograniczenia tematyczne J1adzoro'vane przez cenzurę. W ksiąźce tej jest duży fragment poświęcony B. Piłsudskiemu, n:ltomiast pełniejsze informacje o losach wałków fonograficznych znajdują się \V :,~tykule: A. Kuczyński, Wkład nauki polskiej w badania Ajnów i ich kl!lLiry. "Studia z Dziejów Geografii i Kartografii" seria "Monografie z Dziejów N:lUki i Techniki", t. 87: 1973. �159 zarazem niektóre fragmenty jego życiorysu. Tak się złożyło, iż jego osobowość ukierunkowana była zawsze na potrzeby innego człowieka. Nic przeto dziwnego, że w uciążliwych warunkach katorgi potrafił znaleźć takie obszary aktywności, które umożliwiały mu pracę na rzecz innych. Początkowo były to zajęcia w kancelarii więziennej, potem skromna działalność pedagogiczna, która z czasem nabrała większego wymiaru poprzez organizowanie szkół elementarnych dla krajowców wreszcie, początko\vo amatorska, działalność na polu etnografii, która z czasem przerodziła się w zajęcie profesjonalne. Kształtowanie się zainteresowań etnograficznych, pozbawione w początkowym okresie jakiegokolwiek programu badawczego, przebija wyraźnie z różnych publikacji B. Piłsudskiego. Oto w jednej z nich poświęconej poezji Niwchów, pisze on, iż "Wspólna, ciężka niedola, tylko rozmaicie odczuwana, jednakowa, szczera i gorąca miłość do Ojczyzny, kolebki naszego życia, zbliżyła nas i pokochaliśmy się. Spoza mego szarego chałatu z żółtym tuzem na plecach. który was odstraszał, bo widzieliście w nim okropnych zbójców, czyhających na wasze życie, mienie i cześć waszych niewiast, spoza innych ciężkich symbolów aresztanckiego położenia mego, odczuliście, wy moi starzy przyjaciele, swym pierwotnym dziecięcym instynktem, że mogę wam szczerze współczuć i was pogardzonych, niezrozumianych, uważanych za "psów smrodliwych" pokochać. I garnęliście się do zamyślonego wciąż, bladego, a tak dziwnego dla was młodziana, szliście do niego długim nieprzerwanym szeregiem przez lat niemal 12, by usłyszeć słowo dobre, by otrzymać przyjacielską, zdrową radę, by się poskarżyć na ciężkie krzywdy brutalnych sąsiadów białolicych, by odpocząć wśród wypraw myśliwskich, posilić się i wyspać u tego przyjaciela, któremu daliście drogie i zaszczytne dla niego miano "starszego brata", "AKAN". Biegły lata nieskończenie jednostajne, jak krople rzęsistego deszczu, j smutne, jak płomyk zasypanego popiołem i wdeptanego w ziemię a płonącego przedtem drzewa. Związek serdeczny nas łączący krzepł i rozszerzał się na coraz dalsze okolice. Jużeśmy razem się cieszyli powodzeniem waszem w sezonach połowu ryb i myślistwa, odczuwaliśmy radość, gdy zdrowe latorośle uszczęśliwiały rodziny i powiększały liczbę członków gasnącego waszego szczepu: smuciliśmy się razem, gdy śmierć unosiła do pięknego ale nieznanego "Mlywo" tych, których zaliczaliśmy do naszych wspólnych przyjaciół; żebraliśmy razem u naszych "Panów", by wykołatać pomoc w klęskach, grożących wam głodem, obmyślaliśmy środki, by zapobiegać szerzącym się epidemiom. a dzięki Wam, bracia moi żółtolicy, dzięki za zaufanie i przyjaźll, które z żywego trupa, pożądającego śmierci, zrobiły na powrót człowieka hołdującego przede wszystkim czynnej miłości dla ludzi. Dziękuję za otwarcie mi dusz waszych, za odsłonięcie mi tajników waszej trudnej, odmiennej, nieharmonijnej dla nas, ale wam drogiej ojczystej mowy, za powierzeniE:' niejednej tajemnicy, za chętne objaśnianie waszych myśl: �160 i zapatrywań, za dzielenie się ze mną najdroższym skarbem, który wam pozostał i osładzać wam będzie ciężkie kajdany niewoli - waszymi pieśniami".21. Przyjaźń B. Piłsudskiego łącząca go z Niwchami przyobleczona była w różne formy. Starał się osłaniać ich przed carskimi czynownikami, był orędownikiem ich spraw wobec władz, uczył ich dzieci zasad higieny i elementarnej wiedzy. Odjeżdżając do Władywostoku (1899) zabrał z sobą młodego Niwcha z zamiarem wykształcenia go by ten, po powrocie na wyspę, mógł się zająć nauczaniem swoich współplemieńców. Niestety chłopiec ten, którym B. Piłsudski serdecznie opiekował się we Władywostoku, zmarł tam na gruźlicę. Wielość społecznych ról pełnionych przez niego na rzecz tej grupy etnicznej wyraziła się także w obszernym opracowaniu zatytułowanym Nużdy i pot'riebnosti sachalinskich gilakow, opublikowanym w tomie 4, cz. 4 czasopisma "Zapiski Priamurskogo otdieła Impieratorskogo russkogo, Gieograficzeskogo obszczestwa". Niwcham poświęcił także kolejne swe prace jak Poezja Gilaków, "Lud", t.17: 1912, z. 2 oraz Trąd wśród Gilaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912, a ponadto w innych artykułach odnoszących się do tubylców Sachalinu są także pewne partie traktujące o tej grupie etnicznej. Jednym z przejawów troski B. Piłsudskiego o tubylców Sachalinu było dążenie do zakładania szkół, o ograniczonym wprawdzie zakresie nauczania, ale i tak pozwalającym uczniom na zdobycie pewnego zakresu praktycznej wiedzy. Początki tej działalności rozpoczęły się we wsi Rykowskoje gdzie w miejscowej szkole zorganizował zajęcia dla dzieci z niwchijskich rodzin. Później praca na tym odcinku przybrała charakter bardziej programowy, zwłaszcza w latach 1903-1905, w których zorganizował on szkoły dla dzieci ajnoskich, między innymi we wsiach Najero, Tarajka, Sijancy, Naibuczi, Mauka, Otosan. Bez nieodzownego dla tego zajęcia entuzjazmu, umiejętności współżycia z tubylcami i miejscową administracją rosyjską, całe przedsięwzięcie pedagogiczne nie powiodłoby się gdyby nie Jego dobra znajomość języka ajnoskiego. Oprócz realizacji założonego programu trzeba było pokonywać także określone uprzedzenia Ajnów do nauki, zwłaszcza, iż niejednokrotnie krążyły plotki, iż ci którzy nauczą się czytać i pisać będą odsyłani df) "specjalnych drużyn bojowych nad Amur". Z takimi i innymi trudnościami radził sobie B. Piłsudski, a w pewnym okresie udało mu się nawet wyjtć poza wcześniej planowane rozwiązania formalne i powiększył liczbę "punktów szkolnych" mając do pomocy ajnoskiego nauczyciela, a także przyzwolenie i finansową pomoc miejscowej administracji. Wspomniano już poprzednio, że w 1899 roku skutkiem starań ze21 B. Piłsudski, Poezja GiLaków, "Lud", t. 17: 1912, s. 4-5. �161 Fot. 3, Orokowie, Zdjęcie wykonane przez B, Piłsudskiego. wnętrznych, inspirowanych po cZl~ściprzez L. Szternberga, byłego zesłańca, którego poznał B. Pilsudski na Sachalinie, pozwolono mu na wyjazd do Władyvlostoku. Pozostawał tam do lipca 1902 roku pełniąc funkcję sekretarza Amurskiego Oddziału Imperatorskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, w którym również był bibliotekarzem i konserwatorem zbiorów etnograficznych. W tym czasie współpracował także z redakcją statystycznego dwutygodnika Dalekiego Wschodu oraz był członkiem zespolu redakcyjnego miejscowej gazety. Podczas rozruchów w Chinach pełnił także obowiązki felczera w miejscowym szpitalu dla imigrantów. Władywostok 0p\lŚcił on 8 lipca 1902 roku po przyjęciu 11 Lud t. LXXIV �162 propozycji Imperatorskiej Akademii Nauk by ponownie udał się na Sachalin dla zgromadzenia kolekcji etnograficznej dotyczącej kultury Ajn6w, Niwchów i Oroków. Niemałą rolę w tym przedsięwzięciu badawczym odegrał także wspomniany już poprzednio L. Szternberg, który zadbał o to by pomocy finansowej na ten wyjazd udzielił Rosyjski Komitet do Badań nad Azją Środkową i Wschodnią. Gdy mówimy o wkładzie B. Piłsudskiego w badania nad kulturą Ajnów to właśnie ten okres jego pobytu na Sachalinie spięty klamrami dat: lipiec 1902 - czerwiec 1905, okazał się najbardziej twórczy i wypełniony bez reszty studiami terenowymi. W tym czasie, na krótko tyll<.o, dwa razy opuścił Sachalin. Raz między 13 lipca a 30 sierpnia kiedy to z Mauki odpłynął do Hakodate na Hokkaido. Drugi raz odprawił się na Hokkaido 20 czerwca 1903 roku by wziąć udział w wyprawie W. Sieroszewskiego mającej na celu zbadanie problemu akulturacji Ajnów. Pobyt ten zakłóciły przygotowania do wojny rosyjsko-japońskiej i już 24 września tegoż roku obaj badacze opuścili Hokkaido. Piłsudski powrócił wówczas do Korsakowska, W. Sieroszewski zaś poprzez Koreę i Chi- Fot. 4. Ajn z Sachalinu. Zdjęcie wykonane przez B. Piłsudskiego. �ny popłynął do Ettropy. V.fyprawa ta nie przyniosła zaplanowanych rezultatów naukowych, a W. Sieroszewski opisał ją w niewielkiej ksi::\żeczce zatytułowanej Wśród kOSl11atych ludzi mającej parę wydań. Z kalendarium pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 19021905, zestawionego przez Tom.asza Wicherkiewicza 22, aż nadto wyraźnie widać jego aktywność badawczą przejawiającą się w tym, że stale przebywał w rozjazdach terenowych uczestnicząc w różnych ajnoskich ś\viętach i obrzędach, jak np. święto niedźwiedzia i polowania na foki, które obserwował w osadach Otosan i Sierakoko, święto zabicia lisa czy święto stawiania inau. Byłaby to długa lista nazw osad i problemów badawczych. Na pewno warto wspomnieć, iż w dwa miesiące po przybyciu na Sachalin, to jest 10 września 1902 roku spotkał się B. Piłsudski w Korsakowsku z gubernatorem wyspy, generałem Łapunowem, który zlecił mu opraco\vanie raportu dotyczącego położenia społeczno-ekonomicznego Ajnów i projektu nowych przepisów dotyczących tubylców. Zadanie to wykonał on wzorowo korzystając ze szczególnych pełnomocnictw jakie otrzymał wówczas od zleceniodawcy, który po powrocie do swej stałej rezydencji w Aleksandrowsku pisał do niego: "Łaskawy Panie Bronisławie Osipowiczu! Zgodnie z naszą rozmową na posterunku Korsakowskim, przesyłam w załączeniu wykaz wymaganych danych o tubylcach, najuniżeniej prosząc Pana - łaskawy Panie - w związku z wyrażeniem przez Pana zgody - o zebranie i przekazanie mi szczegółowych danych i informacji zgodnie z załączonym programem o Ajnach okręgu korsakowskiego oraz o opracowanie projektu zasad administrowania różnoplemieńcami i ich statusu, które powinny zastąpić ustawy działające obecnie w tym względzie. Zechce Pan przyjąć wyrazy serdecznego szacunku i oddania" 23. Podczas opracowywania tych problemów może Pan korzystać z "Ustawy o różnoplemieJ':cach", która jest w posiadaniu Korsakowskiego Okręgowego Zarządu Policji, ponieważ innych rozporządzell nie wydano. Jednocześnie gubernator wydał stosowne zalecenia dla władz, by te udzieliły B. Piłsudskiemu wszelkiej potrzebnej pomocy, łącznie z możliwością korzystania z rządowej lokomocji konnej i zapewnieniem mu pełnego bezpieczeJ'lstwa. Podejmując się wykonania tej pracy spodziewał ft T. Wicherkiewicz, Krat kij i Kamfuto Ainu-no i6tai chalinie tekstów z ustaleniem ich genezy oczerk ekonomicz2skogo by ta ajnow na o. Sa- Bronislawa Pilsudskiego. Komparatywna analiza i chronologii, praca magisterska napisana pod kierunkiem profesora dr. Alfreda Majewicza w Instytucie Językoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 1991. Ił M. W. Łatyszew, M. M. Prokofiew, Katalog etnograficzeskich koUekcyj B. O. Pilsudsko[Jo w Sachaiinskom obl.astnom krajewiedczeskom. rrmz·ieje. Jużno-Sachalinsk, 1988, s. 19. �164 się zapewne B. Piłsudski, iż przyczyni się do polepszenia sytuacji tubylców. Niestety wybuch wojny rosyjsko-japoilskiej i zajęcie Sachalinu przez Japończyków uniemożliwiły wdrożenie tego projektu do praktyki administracyjnej 24. Jego rękopis, po złożeniu w kancelarii generał-gubernatora, nie został też opublikowany i wraz z innymi r~ateriałami spoczął w archiwum. Obecnie znajduje: si(~ on w Centralny~n Archiwum P3~\st\'lOwyrn Rosyj:skiej Federacyjnej Republiki Radzieckiego Dalekiego \Vschodu w Tomsku, w zespołach akt kancelarii gubernatora obwodu sachAJii\skiego, nr 2032, a odnaleziony przez W. Latysz2wa uclost<~pniony został druIdem. Wcześniej natomiast ukazał Sil: ,icl1<oby b?kst uzupełniający ten ptojekt. Oto bowiem w japoJ1skim czasopiśmie "Sekai" czyli "Świat", z 1906 roku ukazał się jego artykuł zatytułowany KJlrafuto Ainu-no iotai (Sytuacja Ajnów na Sachalinie), o którego genezie dowiadujemy się między innymi z noty autobiograficznej pomieszczonej przez 'V. Sieroszewskiego we wspomnieniu pośmiertnym a s\\ioim przyjacielu, tj. autorze tego artykułu. Czytamy \V nim między innymi, iż "Proszono mnie o wypowiedzenie się w kwestji urządzenia Ajnów na Sachalinie, dokąd się miała posunąć japoi1ska fala emigracyjna. 1'v1emor'iał mój na ten temat opracowany, przyjęty został przychylnie przez komisję kolonizacyjną i wydrukowany w kilku zeszytach miesięcznika "Sekai" wydawanego przez markiza Yamagate ... " 25. Dodajmy, iż inspiracją do napisania tego artykułu było konkretne zamówienie złożone B. Piłsudskiemu ze strony Japończyków, którzy na mocy układu w Portsmouth zawartego 5 września 1905 rolm, kOJ'lcząt::ego wojnę japońsko-rosyjską trwającą w latach 1904-1905, otrzymali część zi(:m Sachalinu leżących na południe od 50. równoleżnika, które z czasem określano japońską nazwą Karafuto. W zamierzonym procesie kolonizacyjnym tych obszarów nie bez znaczenia było dla nich umocnienie tubylczego osadnictwa i pełniejsze powiązanie go z własną polityką na tym terytorium. Szczegółowe motywy i okoliczności powstania tego artykułu a także jego rosyjskiego odpowiednika zatytułowanego Kratkij oczerk ckonomiczeskogo by ta ajnow na o. Sachalin i opublikowanego na łamach czasopisma "Zapiski Obszczestwa izuczenija Amurskogo kraja" z 1907 roku omawia wspomniany już T. Wicherkiewicz 26. Dopowiedzieć tutaj jednak trzeba, iż oba te opracowania ul,azały się już po opuszczeniu Sachalin u oraz Rosji przez ich autora. Jego sprawozdanie 24 Zobacz artykuł publikowany w tym tomie "Ludu" zawierający ów dokur ment autorstwa B. Piłsudskiego oraz komentarz do niego opracowany przez W. Łatyszcwa. "Projekt" publikowany jest po raz pierwszy w literaturze polskiej. 25 W. Sieroszewski, op. cit., s. XVIII. 2~ T. Wicherkiewicz, op. cit. �165 Fot. 5. Muzeum w Jużno-Sachalińsku, w którym znajdują dotyczące B. Piłsudskiego. się różne materiały z trzyletnich badań na wyspie ukazało się natomiast w 7 numerze czasopisma "Izwiestija Russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i et·· nograficzeskom otnoszenijach", ukazującego się w Petersburgu i zatytułowane było Otczot B. O. Piłsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. Sachalina w 1903-1905 gg. Jego treść przybliża nam w pewnym zakresie trud badawczy autora, który w tym czasie gromadził eksponaty etnograficzne i odprawiał je do Petersburga statkami floty handlowej, robił dokumentację fotograficzną i z pomocą fonografu zapisywał bogaty folklor tubylczy, zajmował się różnymi zagadnieniami z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej gromadząc unikatową wręcz faktografię z tej dziedziny. Z tego okresu pochodzi jego praca zatytułowana Z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku, bezcenne wręcz studium kulturowe dotyczące tej nielicznej już wówczas grupy etnicznej. We wspomnianym sprawozdaniu z wyprawy znajduje się między innymi i taki zapis: "Wywieziony przeze mnie materiał przedstawia się następująco: zebrano etnograficznych zapisów o Ajnach - 1880, Gilakach - 320, 01'0kach - 180, nad Amurem 400 stron; tekstów ajnoskich 870 s. (część z nich nie została przełożona); tekstów gilackich 285 s.; orockich 13 s.; �166 wyrazów ajnoskich ponad 10.000; gilackich nieco mniej; orockich i 01czów mangunskich około 2000. Zdjęć fotograficznych około 300. Wałków fonograficznych z pieśniami i baśniami Ajnów zapisano ~)O sztuk" 27, Dodajmy zaraz, iż w ciągu tej ekspedycji badacz przebył piechotą przejechał na wozie, saniach, konno, psim i renifel'ow~im zaprzęgiem a także przepłynął łodzią ponad 5 tysięcy kilometrów. Dotarł wówczas do najodleglejszych zakątków wyspy, by dokładniej zbadać kulturę i życie Ajnów, Niwchów i Oroków. Zebrany wówczas materiał stanowi podstawę całej następnej działalności naukowej B. Piłsudskiego. Większa część publikacji ogłoszonych przez niego po roku 1905 opiera się właśnie na tych materiałach, z których część uległa zniszczeniu w pożodze wojennej i rozproszona została w rezultacie mało stabilnej sytuacji materialnej ich właściciela zmieniającego często miejsce pobytu w nadziei na znalezienie optymalnych warunków do pracy naukowej. Zanim jednak rozwinięty zostanie ten wątek biograficzny - odnoszący się przede wszystkim do krakowsko-zakopiańskiego okresu w życiu badacza - wypada choćby na chwilę wrócić do pobytu B. Piłsudskiego na Sachalinie w latach 1902-1905, dopełniając informacje o naukowych rezultatach tej ekspedycji, ważnymi szczegółami dotyczącymi jego życia. Otóż na okres ten przypada jego związek z ajnoską dziewczyną i przyjście na świat dzieci, syna Sukezo (1903) i córki Kiy (1905). Była ona siostrzenicą bogatego Ajna, który w miejscowości Ai (często w różnych publikacjach miejscowość ta nazywana jest Ai-kotan, co wprawdzie nie jest błędem ale budzić może pewne niejasności) w południowych rejonach wyspy miał dostatnie gospodarstwo i obszerny dom wybudowany w stylu rosyjskim. Przybył tu B. Piłsudski po raz pierwszy w dniu 14 grudnia 1902 roku, a że dom był przestronny więc uczynił zeń swoją bazę wypadową do okolicznych wsi. Z czasem nowa sytuacja rodzinna spowodowała, iż kwaterował tu częściej. Gdy w 1905roku opuszczał Sachalin chciał zabrać ze sobą rodzinę. Ostatecznie wyjechał sam rozstając się na zawsze z dziećmi i żoną. Potomkowie syna B. Piłsudskiego mieszakją do dzisiaj w Japonii, świadomi swych odległych związków z dawnym "królem Ajnów". I jakkolwiek wątek to ciekawy pozostawiamy go na uboczu naszych zasadniczych rozważań. Po ostatecznym opuszczeniu Sachalinu, przez osiem miesięcy B. Piłsudski przebywał w Japonii. Z jednej strony wykorzystał ten czas na pogłębienie swej wiedzy ajnologicznej, z drugiej natomiast pochłonęły l B. O. Pilsudskogo po komandirowkie k ajnam i orokam o. SachaZina russkogo komiteta dla izuczenija Sriedniej i Wostocznoj Azji w istoriczeskom, archieołogiczeskom, lingwisticzeskom i etnograficzeskom otnoszenijach, 1907, nr 7, s. 49. 27 Otczot w 1903-1905 gg., "Izwiestija �167 go kontakty z japoJ1skimi, chińskimi i rosyjskimi działaczami społecznopolitycznymi. O szczegółach tego pobytu pisał dość dokładnie K. Sawada 28, podając iż 5 sierpnia 1906 roku, na parowcu "Dakota" odpłynął B. Piłsudski z Jokohamy do Ameryki skąd obrał kierunek na Europę. Brak oficjalnej zgody na opuszczenie Rosji był przeszkodą w jego powrocie na Litwę. Swych stron rodzinnych nie zobaczył do końca życia. Osiadł w Galicji, mieszkając po trosze we Lwowie, Krakowie i Zakopanem. Często wyjeżdżał za granicę interesując się problematyką etnograficzną, przedsięwziął nawet zamiar ukończenia studiów etnograficznych, których dyplom miał umożliwić mu objęcie katedry etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Bywało, że nie posiadał przez długie lata sta~ego zatrudnienia. Zył skromnie ale z godnością. Z uwagą śledził usiłowania brata Józefa na rzecz odzyskania niepodległości. Był głęboko przejęty jego planami, jakkolwiek przyznać trzeba, że nie zawsze identyfikował się z nimi. W Krakowie, gdzie mieszkał najdłużej, układał swoje plany badawcze, stąd wyruszał w podróże naukowe po Europie. Tam wreszcie powracał by kontynuować pracę nad publikacjami, mając silne oparcie w księgozbiorze miejscowej biblioteki uniwersyteckiej, a także w osobie profesora Jana Rozwadowskiego, pod którego kierunkiem przygotował swą monumentalną pracę pt. Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, wydaną w Krakowie w 1912 roku. Łączyła go też przyjaźń z profesorem Józefem Morozewiczem, badaczem Wysp Komandorskich i śmiało rzec można, iż ówczesne środowisko naukowe Krakowa wspierało go w pracy naukowej i dopełniało jego samorealizacji poprzez wieloraką pomoc. Przez pewien czas był B. Piłsudski sekretarzem Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności, zawsze czynnym, pełnym pomysłów i organizatorskiej inwencji. Mimo, iż doskwierał mu dotkliwy brak pieniędzy nie zaniedbywał swych zajęć naukowych. Opracowywał przywiezione zbiory i wiele publikował zarówno w wydawnictwach krajowych, jak i zagranicznych 29. Bywało, iż żalił się jednak na swój los, a w jednym z listów do antropologa Juliana Talko-Hryncewicza pisał, że w kraju "formułki są ważniejsze od istoty rzeczy. Dla uczącego jestem za stary, dla uczonego brak mi stopni naukowych. A jednak jestem jednym i drugim obecnie. Czuję się Polakiem, za granicą nawet jestem rzadkim i po~ K. Sawada, B. Piłsudski in Japan, w: Proceedings of the International on B. Pilsudski's Phonographic Records and the Ainu Culture, Edited by executive Committee of the International Symposium Hokkaido University, Sapporo 1985. zu A. Majewicz, Bibliography of Works by Bronislaw Piłsudski. For the Edition of the Collected Workes of Bronislaw Pilsudski, Poznań 1990. Symposium �168 dziwianym Polakiem, a dla swoich jestem zupełnie niepotrzebną najwyżej żebrakiem, który kąsek chleba może wyprosić" 30. rzeczą, Uzupełnijmy zarazem to bardzo osobiste wyznanie nową zupełnie wiadomością źródłową podaną przez W. ł.atyszewa z Jużno-Sachalińska, iż B. Piłsudski nosił się z zamiarem powrotu do Rosji, gdzie dzięki L. Szternbergowi oferowano mu etat w Muzeum Etnograficznym Carskiej Akademii Nauk. Hie wiadomo jak dalej potoczyłyby się jego losy gdyby nie zagubienie paszportu uniemożliwiającego mu rychły v:yjazd. Wszczął on nawet pewne starania w tym względzie i napisał do 1'O\,,1arzystwa Badall Kraju Arr..urskiego, :~e "Dla mnie bardzo ważnym jest otrzymanie paszportu jak r.ajszybciej, ponieważ zaproponowana mi intratna posada może zostać zajqta [...] a ja nie mogę wyjechać bez zagranicznego paszportu". W tym samym czasie Gubernator Okręgu Przymorskiego informował Towarzystwo, "że zagraniczny paszport Bronisławowi Osipowiczowi PiłsJdskiemu, członkowi Towarzystwa, nie może być wystawiony bowil'm nieodzownie jest dla załatwienia tej sprawy przedłożenie przez niego odpowiedniego świadectwa wystawionego przez rosyjskiego konsula, o tym, że istotnie stary paszport został zagubiony" 31. Tak więc jedynie machina biurokratyczna zatrzymała B. Piłsudskiemu na polskiej ziemi! Tymczasem nadal nie wiodło mu się najlepiej w Galicji. Zdecydował się na zmianę miejsca zamieszkania. W 1911 roku osiadł w Zakopanem, gdzie bywał wielokrotnie wcześniej, począwszy od 1908 roku, kiedy to po raz pierwszy przybył na Podhale. Stosunkowo dobrze znamy zakopiański okres B. Piłsudskiego, który cechuje się rozlicznymi działaniami na rzecz budowy muzeum, przedsięwzięciami o charakterze edytorskim, związanymi z założeniem "Rocznika Podhalańskiego" oraz organizatorskimi w łonie Sekcji Etnograficznej Towarzystwa Tatrzańskiego, a także eksploracjami terenowymi w różnych rejonach Podhala, na Spiszu, O1'awie i na Słowacji. Pisał o tym zajmująco Juliusz Zborowski 32, który osobiście znał B. Piłsudskiego. Są też inne opracowania i relacje 3:1, K. Zawistowicz, op. cit., s. 45. W. M. Łatyszew, l'd. M. Prokofiew, op. cit., s. 29. 8! J. Zborowski, Z dziejów ludoznawsttca i mnzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 6: 1976. 53 A. Kuczyński, Dobrze jest wierzyć szamanom relacja Bronis/awa Pi/sud..! skiego, w: Ludy dalekie a bliskie. Antologia polskich re/acjji a ludach Syberii, Wybór i komentarz A. Kuczyil$ki, Wrocław 1989; tenże, Katorżnik i etnograf, "Sybiracy", nr 29-30: 1991; tenże, Brc~islaw Piłsudski wieczny tu/acz, "Semper Fidelis", nr 2-3: 1991; A. Majewicz, Klc pełnej ocenie dorobku naukowego Bronisława P"ilsudskiego, "Przegląd Ori:-ntalL.yczny", 2: 1987; A. Piechowski. Polski badacz 30 31 �169 wśród nich na szczególne wyrozmenie zasługuje Uziembły daleki od uczonej formuły ale taki, odtworzyć postać B. Piłsudskiego, rzec można więc ów autor, że w Zakopanem z początku XX tekst autorstwa Adama z którego można sobie szkic do portretu. Pisze stulecia, "w tym centrze swoistej kultury, którą interesowała się cała Polska, może najdotkliwiej chrornała etnografia. Gadano o stylu zakopiaflskim, opowiadano o zdobnictwie zakopiańskim, przebierano się w stroje góralskie ... I cóż stąd? Polska nie miała ani środków - ani ludzi. Po amatorsku zaprzątali sobie tym głowę malarze, trochę poeci i na tym koniec. Oczywiście, że byli l'..ldzie, którzy na ten temat przemyśliwali. Były i artykuły, były i książeczki. Ale przecie ... Proszę sobie wspomniet:, ::::e Polska przed pierwszą wojną miała tylko dwa słabo obsadzone univJersytety. Dialektologią zajmować się począł dopiero Nitsch - jeden. Katedry etnografii w ogóle nie było. Na własną rękę zaś prowadzić studia -niełatwo. A jednak prowadzono. W Zakopanem zajmował się tymi sprawami przede wszystkim człowiek niewyczerpanej inicjatywy, a również energii - Tadeusz Korniłowicz. Ale teoretyczne przygotowanie jego na tym terenie było słabe i wszystkie pomysły organizacyjne kończyły się na dość chaotycznym powiększaniu ubogich zbiorów Muzeum im. Chałubińskiego. Aż wreszcie zjawił się człowiek nowy, człowiek istotnie o wykształceniu etnograficznym, z wyrobionym już nazwiskiem, nazwiskiem głośnym skądinąd. Był nim Bronisław Piłsudski, król Ajnosów. "Król" niemal autentyczny. Uczony z prawdziwego zdarzenia. [...] Wśród plemienia Ajnosów nad Oceanem Spokojnym zyskał ogromny autorytet. Umiał być ich obrońcą prawnym, umiał ulepszyć organizację ich życia. Umiał kierować tym życiem. [...] Zdaje się przybył do Zakopanego jako gość doktorstwa Dłuskich, którzy nie opodal Zakopanego, na stokach Gubałówki, prowadzili największe sanatorium dla "piersiowo chorych". Jednak chyba niedługo pozostawał na uboczu. Czynna jego natura nie pozwalała na spoczynek, a należał do ludzi, którzy nieodpartym czarem niewolą każdego już przy pierwszym spotkaniu. Czy miał zamiar dłużej zabawić w Zakopanem i w ogóle na Podhalu - nie wiem. Ale od razu wszedł w jego życie. W tym siwiejącym nieco panu, starannie ubranym, o niedużej przystrzyżonej bródce było coś niezmiernie pociągającego. Wszędzie gdzie tylko się ukazał, był jakby u siebie w domu, przy swoich .Po raz pierwszy spotkany człowiek - był mu już bliski. Nie było w nim ani śladu jakowejś sentymentalnej rozlewności. Nie, pan Bronisław nie gadał wiele o sobie, nie zwierzał się, nie narzucał swojej osoby. Ale jakoś się tak zdarzało, że po paru minutach rozmowy już wiedział, z kim ma do czynienia. Już wienr 9: 1985; tenże,' Zapomniana postać z dziejów Zakopa"Podhalanka" nr 2: 1985; H. Swienko, Antropologia spo12czna Bronisława. Piłs.udskiego, "Prace Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych Politechniki Warszawskiej. Filozofia", t. 4: 1973; tenże, Wkład Bronisława Piłsudskiego do etnografii religioznawczej, "Studia Religioznawcze. Teoria i Metodologia Religioznawstwa, t. 14: 1979. Ajnów, nego: "Poznaj Bronislaw Świat", Piłsudski, �170 dział, co ten nowy znajomy umie, co go pociąga. I już po chwili zwracał się o jakieś wyjaśnienia, a może o radę, jak urządzić to lub owo, jak można pomóc komuś w jego pracy. Jak dostać się tam, a tam. Niebawem rozmowa schodziła na sprzączki, pasy kute, łyżniki, malowidła na szkle i świątki przydrożne; na garnki i odrzwia. I jakoś z tych rozmów samo wychodziło, że sprawa zabytków jest bardzo pilna, że trzeba je zbierać najstaranniej. No ale skąd pieniądze. Przecież trzeba płacić. A więc Pan Bronisław mówił, że oczywiście o zyskaniu większych subsydiów nie ma mowy. Ale - kto wie, czy to nie ma również stron dobrych. Bo gdyby począć płacić za takie rzeczy - rozpocząć się może fałszowanie. Nakupiłoby się wszelkiego rodzaju śmiecia, bo przecież o specjalistów w tej sprawie jest trudno. I mówił Pan Bronisław, jakby całe życie spędził w Zakopanem, że obecnie coraz mniej ludzi zajmuje się wyrabianiem ozdób. Coraz trudniej będzie o sprzączki kute, bo dostarczy je fabryka norymberska. Wyjaśniał, jak zmienia się życie. Pewien tryb zarobkowania, otoczenie, przyzwyczajenie ograniczają potrzeby dnia dzisiejszego. Ziemia co daje to daje. Niewiele. A tylko raz na rok można ją uprawiać i tylko raz na rok zbierać. Co się dostało musi starczyć. Ale zostaje dużo wolnego czasu, kiedy ani w polu nie ma co robić, nie ma też jagód ni grzybów. Siada wtedy człowiek na przyzbie, bierze kozik do ręki i poczyna wyrzynać. Kto inny tłoczy albo maluje na szkle. Ot, przygotowuje sobie sosręb. I miesiące całe rzeźbi coś na nim, by to jakoś przecie wyglądało. Jeden coś chce wyrazić, opowiedzieć tą swoją sztuką. Drugi myśli, jak ozdobić rzecz codziennego użytku, by cieszyć się jej widokiem. [...] Pan Bronisław gadał tak w kawiarni i na ulicy, i na zebraniach. I jakoś się wyłoniła sekcja Towarzystwa Tatrzańskiego - sekcja etnograficzna. I nagle różni ludzie poczęli znosić najróżnorodniejsze rzeczy. Jedni przez snobizm, inni przez wzgląd na poważną postać pana Bronisława. Bo ten naprawdę chwytał wszystkich za serce" 34. Istotnie takie były przymioty osobowe "Pana Bronisława". Oprócz tego, że swoją działalność edukacyjną na rzecz gromadzenia zbiorów prowadził w samej stolicy Podhala, to często bywał także na halach i turniach Tatr, w szałasach pasterskich i wiejskich chatach. Znali go dobrze zarówno ludzie z intelektualnej elity Zakopanego, jak również prosty góralski lud. Podczas wycieczek etnograficznych przejawiał chęć poznania obyczajów ludowych, zbierania pieśni, legend, przysłów i materiału słownikowego, a także danych o genealogii rodzin góralskich, zwyczajach pasterskich itp. Obserwacje o pasterstwie halnym w Tatrach opublikował w Szwajcarii w artykule Almen-Viehzucht im Tatra-Gebirge, na łamach "Archives Suisses des Traditions Populaires - Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Oprócz tego, że położył duże zasługi na polu muzealnictwa w Zakopanem i związanej z nim działalności wy14 A. Uziembło, Ludzie i Tatry, Kraków 1987, s. 209-211. �171 dawniczej był także B. Piłsudski animatorem innych przedsięwzięć o szerszym charakterze. Oto bowiem prowadził agitację na rzecz utworzenia w Galicji stowarzyszenia mającego integrować inteligencję polską rozrzuconą po świecie. Sam bowiem aż nadto dobrze odczuwał osamotnienie przez lata pobytu na Sachalinie by nie zwrócić na to uwagi, iż inni rodacy żyjący z dala od stron rodzinnych oczekiwali pełniejszych kontaktów z krajem. W sprawie tej zredagował nawet specjalną odezwę, którą podpisały takie osobistości jak Franciszek Bujak, Jan Gwalbert Pawlikowski, Eugeniusz Romer i inni, w tym również on sam sygnując ją podpisem: "Bronisław Piłsudski, bl. tułacz po Wschodniej Azji, etnolog". W rzeczywistości był on wiecznym tułaczem. Zły los kierował jego szlakami po świecie, począwszy od 1881 roku. Wybuch wojny światowej zmusił go do opuszczenia Galicji. Przez pewien czas mieszkał w Wiedniu by stamtąd przenieść się do Szwajcarii. Odcięty od podstawowego zespołu materiałowego dotyczącego ajnoskiej kultury, który pozostawił w kraju, napisał w Szwajcarii niewielki artykuł pt. Krzyże litewskie 35, w którym aż nadto wyraźnie przebija tęsknota za ziemią rodzinną. Czas wojny oddalał go coraz bardziej od kraju. Sterany syberyjską katorgą, nie najlepszego zdrowia nie mógł służyć krajowi jako żołnierz. Zajmował się więc działalnością charytatywną na rzecz ofiar wojny, natomiast po przeniesieniu się ze Szwajcarii do Paryża pracował w Komitecie Narodowym Polskim. W mieście tym dnia 17 maja 1918 roku utonął w wodach Sekwany, a dochodzenie przeprowadzone przez miejscową policję uznało tę śmierć za samobójczą. Pochowany został na cmentarzu Montmorency. Tam spoczywa do dzisiaj . • W dziejach wkładu Polaków w poznanie kultur ludów pozaeuropejskich postać B. Piłsudskiego należy do wyróżniających się. Tak się niestety złożyło, że dorobek ten jest mało znany w krajowej etnografii i jak dotychczas nie poddano go kompleksowym zabiegom wartościującym, chociaż w ostatnich latach pojawiło się parę prac np. J. Bańczerowskiego, A. Kuczyńskiego, A. Majewicza, H. Swienki i innych omawiających różne aspekty tyczące życia i naukowej działalności tego niepospolitego wręcz Człowieka. W szerszej panoramie dorobek ten prezentowany był podczas dwu międzynarodowych konferencji w Sapporo ss B. Piłsudski, Les croix Lithuaniennes, "Archives Suisses des Traditions Populaires-Schweiz. Archiv fUr Volkskunde", 20: 1916. Polskie tłumaczenie zatytułowane Krzyże litewskie, życiorysem autora poprzedził Dr Julian Talko-Hryncewiez, ukazało się w Krakowie w 1922 roku. �172 (1985) i Jużno-Sachalińsku (1991). Już na tym etapie zainteresowań jego osobą udało się ustalić wiele nowych szczegółów biograficznych, wzbogaciła się o nowe tytuły bibliografia jego prac, odnalezione zostały nowe zespoły archiwalne rękopiśmienne i fotograficzne i z całą pewnością lata następne ujawnią kolejne fakty z jego życia i naukowej działalności. W specjalistycznej literaturze podejmującej problematykę kultury ajnoskiej, oraz innych ludów rosyjskiego Dalekiego Wschodu, wzrasta z każdym rokiem ilość cytowań powołujących się na prace B. Pils~ld,;kiego. Określając w tym szkicu pełniej, aniżeli to zrobiono dotychczas '.v n::lszej literaturze, miejsce tej postaci w dziejach etnografii polskiej chciałoby się zainteresować szersze grono krajowych uczonych - historykó\v nauki, folklorystów, religioznawców, orientalistów, językoznawców, etnografów czy antropologów kulturowych - podjęciem kompleksowej oceny wkładu B. Piłsudskiego do badań nad ludami Dalebego Wschodu. Na obecnym etapie znajomości jego aoroblcu niełatwo jest jeszcze wsl·:azać jednoznacznie miejsce jakie zajmuje on w światowej ajnologii. Bez. wątpienia jednak podkreślić trzeba, że należy do badaczy o dużym prestiżu. Jego droga ku etnografii wiodła poprzez lata katorżniczej pracy, w dosłownym tego słowa znaczeniu, a badania terenowe, które prowadził pozostaną na długie lata wzorem pasji i poświęcenia się określonej spra·· wie. Należy oczekiwać, że przedsięwzięty trud wydania jego DzieŁ Zbiorowych przyniesie zamierzone efekty, a także, że monografia biograficz-. na tej postaci przyczyni się do pełniejszego jej spopularyzowania. Antoni Kuczyński BRONISŁAW PIŁSUDSKI'S WAY TO ETHNOGRAPHY (Summary) Among prominent researchers of Siberia who descend from Polish deportees, was Bronisław Piłsudski (1866-1918), who concentrated his ethnographer's interests on the cultures of the natives of Sakhalin, i.e. Ainu, Nivkhs, and Oroks. His stay on that island was due to his being an accomplice in the assault on Tsar Alexander III (1887). The original death sentence had been changed into 15 years of exile with hard labour. The very place of transportation was Sakhalin, where he arrived in August 1887. Initially he was hewing forests, later on he became useful for different prison jobs. He was employed in the prison office and assigned other casual administrative tasks, and with time even didactic ones. Namely, members of the local authorities entrusted him with the tutorship of their children. Having relative freedom of movements within the surroundings, B. Piłsudski focused his attention on the native people Niwch, being interested in their customs and conventions, language and religion. He became their moral protector against Russian colonial exploitation. Later· he met on Sakhalin a J1us- �173 sian deporte or exile L. Szternberg, who was also interested in the culture of the natives. When L. Szternberg was released from, he came back to St. Petersburg, where, having been employed in Russian Academy, he drew attention of his superiors in B. Piłsudski, who was still on Sakhalin. It was at the end of the XIX'h century, when Russia was greatly eager to be cognizant of the geographical and cultural problems of the Far East. Thus B. Piłsudski, still remaining on Sakhalin, participated more and more often in various research ventures. Initially, he Vias a meteorological observer, later, charged by the local authorities, he organized CI museum and a couple of obsero.rational posts. He did not neglect ethnogra~)hical occ:upations. He often cispatched to Petersburg the artifacts characteri~ing the culture of the peoples of Sakhalin. Thanks to help coming just from that city, he was allowed lo move to Vladivostok, where he worked in the field of muscology, was a libr~rian at the Geographical Society and the editor of the local :;tatistic magazine. After three years of stay in Vladivostok (1899-1902), he went hack on Sakhalin, as the research of Ain culture had been assigned to him. He conducted it for three years (1902-1905), delivering many ethnographical sets to the museums in Petersburg and in Vladivostok. where they are still remain. Apart from that, he gathered lexical materials, wrote down fables and legends, b€liefs and customs. He was interested in the worship of the bear and generally in the culture of the inhabitants of Sakhalin, and their needs in the changing economical situation, i.e. Russia's growing control over the island. He made very ke~n ohservations on that. B. Piłsudski took didactic actions among the Ains, initi<lted elementary educational programme schools. He built more meteorological stations, submitted reports to the authorities on the situation of the Sakhalin nativcs. Howe"'cr, he primarily dedicated himself to ethnography. From that period corne his first publications of ethnographical charader and systematic research of Ain culture. While conducting them, he used a photo camera and phonograph for documentation purposes. Therefore, B. Pilsudski can be called a forerunner of th~ methodics of ethnographical terrain research, in which he also applied questionnaires, allowing for the systematics of terrain materials. Amo'lg the conspic:ous results of ethnographical research of Ains, conducted by E. Piłsudski, a related and extremely important matter ought to be mentioned heri? All works discussing the reception of his scientific output in the field of ethnography, particularly emphasize his close contacts with the Ains, which made it possible for him to obtain unique artifacts, as well as cultural and religious information. Not quite irrelevant for those contacts was the marriage of B. Piłsudski with an Ainu woman, with whom he had two children a son and daughter. That relationship verified B. Piłsudski in the eyes of the natives. The descendants of that family live uptil now in Japan. B. .Piłsudski had with his wife, Cuhsamma Kimura, who died in 1938, a son named Sukezo-Kimura (190319(1), who married Harue N. and had a son Kazuyasu, who married 1'0moko N.; and a daughter Kiyo (1905-198?), who married Kumakichi Otani and had two daugters: Namiko (born in 1936, married Kiyokazu Takahashi, they have four children) and Hitami (born in 1936, married Takeo Sato). Certain members of the family visited two international conferences on the input of B. Pilsudski to the ethnographical research in the Far East, held in Sapporo (1985) and in Yuzhno-Sakh:1linsk (1991). B. Piłsudski parted with Sakhalin in autumn 1905 and, after eight months stay in Japan and in the United States, he arrived to Europe. He settled in Cracow and Zakopane, often going abroad with lectures on the ethnography of the native �174 peoples of Sakhalin Island. He was interested in ethnographical muscology Jn Podhale (region at foothill of the Tatras) he started research of thc culture of the highlanders. Though he was continously in difficult financial position - he did not have a permanent employment he published lots of ethnographlcal articles on the Ainu and Nivkhs. He died in Paris in 1918. At present, the works on the proper qualification of hisscientific output in culture anthropology llre in progress, as well as the preparations to the publication of The Collected Works of that researcher - transportee of great merit. Translated by Tomasz Cioska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efc7c5c21f30d52505d28b516739340.pdf 513d5a7bd1896a8830d7ff417afbe1bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Związek Radziecki Syberia - literatura polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1556 Title A name given to the resource Polska literatura syberyjska do XX w. i próba określenia jej roli w studiach etnograficznych nad narodami Związku Radzieckiego / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.131-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu d, t. 62. 1978 ANTONI KUCZYŃSKI POLSKA LITERATURA SYBERYJSKA DO XX WIEKU I PROBA OKREŚLENIA JEJ ROLI W STUDIACH ETNOGRAFICZNYCH NAD NARODAMI ZWIĄZKU RADZIECKIEGO "Na to są potrzebne kroniki, ażeby czyny pamięci god'1e z życia ludzkiego w zapominek nie poszły ..." S. Orzechowski, Kl'OJliki Zapoczątkowany jeszcze wojnami Stefana Batorego, a następnie ciągnący się przez trzy stulecia łańcuch zdarzeń społecznych i politycznych między Polską a jej wschodnim sąsiadem spowodował, że szlakiem niewoli wielu Polaków zawędrowało na rozległe obszary państwa rosyjskiego. W konsekwencji zaludniły się obszary Rosji jeńcami z Polski. Jest to zjawisko bardzo znamienne w naszej historii, wielu bowiem uczestników tej "migracji po niewoli" związało się na stałe z dziejami Rosji, jej kulturą, gospodarką i nauką. Kontakty te noszą mało jeszcze znane w dziejach naszej nauki znamiona wkładu Polaków w poznanie Syberii, rewolucyjnych związków między polskimi i rosyjskimi patriotami przebywającymi na zesłaniu oraz osiągnięć naukowych w dziedzinie etnografii tych ziem, cenionych współcześnie przez naukę radziecką 1. Na Syberii I Z opracowań poświęconych tej problematyce, które ukazały się ostatnio w Związku Radzieckim, przykładowo wymienić należy: L S. Wejsztejn, Antropologićeskije i etnografićeskije issledovanija Feliksa Jakowlewicza Kona, "Sovietskaja Etnografija", nr 4: 1965; tenże, Feliks Jakowlewicz Kan kak etnograf, "Oc erki lstorii Ruskoj Etnografii, Folkloristiki i Antropologii" t. 3: 1965; L S. Gurwicz, l. w. Puchow, E. K. Piekarskij, K stoletiju sa dnja rozdenija, "Sovietskaja Etnografija", nr 6: 1958; G. F. Szamow, Naućnaja diejatielnost O. M. Kovalevskago Ul kazanskom universitetie, "Ocerki po lstorii Russkogo Wostokoviedenija", t. 2: �132 ANTONI KUCZYNSKI bowiem uczestniczyli Polacy w odkryciach na polu geografii, zajmowali się badaniami etnograficznymi, archeologicznymi, antropologicznymi i językoznawczymi oraz zagospodarowywali ten kraj kładąc podwaliny pod nowe gałęzie rzemiosła, pod rolnictwo i przemysł. Zakładali biblioteki, sklepy oraz apteki i szkoły 2. Pobyt ten stworzył ponadto jakby dwunarodowe formacje psychiczno-społeczne, tj. rodziny, wśród których przez pokolenia dziedziczona była, podczas pobytu w Rosji świadomość polskości, kultura i język. Część z tych ludzi w różnych okresach wracała do kraju, inni natomiast, wrośnięci w nowe środowisko, pozostawali na ziemi wygnania, a ich potomkowie do dzisiaj żyją na Syberii. Dzieje tej tułaczki znane są z polskiej literatury syberyjskiej, zwłaszcza z dużej ilości pamiętników. "W dziejach naszego pamiętnikarstwa grupę osobną - pisze Jan Krzyżanowski - i to nie byle jaką, stanowią wspomnienia Sybiraków, turystów z musu, jeśli tak godzi się nazwać zesłańców, przeważnie «przestępców politycznych», skazanych na przymusowy pobyt w wyznaczonych miejscowościach, na więzienie, na wieloletnią służbę żołnierską, niejednokrotnie na katorgę, a więc ciężkie roboty w kopalniach rudy. Ci, którym udało się wrócić, spisali swe wspomnienia, które niekiedy okazywały się sensacjami 'i zdobywały poczytność europejską" 3. Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie jest czymś wyjątkowym w dziejach naszego piśmiennictwa 4. Brak mu również odpowiedników w literaturze światowej. W żadnym bowiem piśmiennictwie światowym dobrowolny czy przymusowy exodus nie pozostawił tak bogatej spuścizny. Nie posiadamy np. relacji wygnańców irlandzkich ze Stanów Zjednoczonych, nie pozostawili ich także Francuzi zsyłani do Gujany czy walczący o wolność Kubańczycy przebywający w więzienIach na Fernando Po. Również Anglicy zamieszkali w swoich koloniach okazali się bardzo wstrzemięźliwi i nie pozostawili za wiele wspomnień, tak aby można było mówić o odrębnym zjawisku literackim, jak w przypadku sybe,1965; G. S. Sapargaliew, W. A. Djakow, Obscestvienno-politiceskaja diejatelnos( Ałma-Ata 1971; B. S. Szostakowicz, Poljaki - politiceskije ssylnyje konca 70 - na cala 90 godov XIX vieka w Sibiri, [w:] Ssylnyje revolijucjonery w Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskije svjazi v oblasti nauk o ziemle, pod red. N. S. Czoczi, Moskva 1975. 2 M. Janik, Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; W. Pob6g-Malinowski, Syberia, [w:] Polska i Polacy w cywilizacjach świata, pod red. W. Pobóg-Malinowskiego, t. 1. z. 3-4, Warszawa 1939; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972. 3J. Krzyżanowski, Pierwszy nasz pamiętnik jeńca Sybiraka, "Pamiętnikarstwo Polskie", nr 3-4: 1973, s. 214. 4 H. M. Małgowska, Sieroszewski i Suberia, Toruń 1973, s. 23. ssUlnych Poljakov v dorevoljucijonnom Kazachstanie, �Polska literatura syberyjska do XIX w. 133 ry jskiego pamiętnikarstwa polskiego. Rosjanie natomiast, których literatura syberyjska jest o wiele skromniejsza od polskiej, stworzyli bardziej zróżnicowane gatunkowo utwory np. Wspomnienia z domu umarłych znanego pisarza Fiodora Dostojewskiego, czy cykle opowiadań syberyjskich Władimira Kowalenki, z wybijającym się wyraźnie brakiem pamiętników z zesłania. Nie brakło jednak w literaturze rosyjskiej twórczości opartej na wątkach zaczerpniętych z polskich pamiętników syberyjskich. Wymieniając przykładowo, wspomnieć należy, że tworzą ją takie utwory, jak Za co, Lwa Tołstoja lub Byłoje w nie bywalam i niebywałoje w byłom, Władimira Dala - naj słynniejsze pozycje rosyjskiej literatury inspirowane polskim pamiętnikarstwem syberyjskim 5. Ponadto pamiętnikarstwo to budziło szerokie zainteresowanie nie tylko w kraju, ale i poza jego granicami, dlatego niektóre pamiętniki doczekały się obcojęzycznych wydań - np. rosyjskich, angielskich, francuskich i innych 6. Ten rodzaj pisarstwa należy rozpatrywać jako zjawisko kulturowe całkowicie oryginalne dla Polski, a jednocześnie mające europejską rangę. Niestety, nie posiada ono do dzisiaj historyczno-literackiej monografii. Także we współczesnej prozie radzieckiej spotkać można polskie tematy syberyjskie, biorąc chociażby pod uwagę twórczość Franca Taurina, autora utworów Katorżnyj zawod, Daleko w stranie irkutskoj, Partizanckaja bogurodzica i tłumaczonej u nas książki Strome brzegi Bajkalu. Tak jak w Stromych brzegach Bajkału, również w innych utworach przedstawia Taurin Syberię jako miejsce zesłania, kreśli towarzyskie i rewolucyjne związki między polskimi a rosyjskimi zesłańcami walczącymi z caratem 7. Podobne obrazy odnajdujemy również w książce Georgija Markowa zatytułowanej Sybir, za którą otrzymał on w roku 1976 Nagrodę Leninowską. Książka ta jest epickim freskiem obrazującym życie Zachodniej Syberii tuż przed Rewolucją Lutową. Jej główny bohater, zbiegły jeniec, styka się podczas swej ucieczki z przedstawicielami wszystkich warstw społecznych - zamieszkujących tajgę plemion koczowniczych, po rewolucyjną inteligencję syberyjskich miast. Dla czytelnika polskiego interesującym jest to, że w powieści Markowa znaleźć można, nakreślone z dużą sympatią, portrety Polaków - dzieci powMałgowska, Op. cit., s. 23-37. Zobacz np. K. Lach Szyrma, Revelations of Siberia, by banished Landy, London 1852; R. Piotrowski, Souvenirs d'un Siberien, Paris 1880 - następnie ukazał się przekład angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, duński i rosyjski; J. Gordon, Mes prisons en Russie, Leipzig 1861; A. Januszkiewicz, Dnievniki i pisma iz putiesestvija po kazachskim stiepjam, Ałma-Ata 1966. 7 H. M. Małgowska, Posłowie [w:] Franc Taurin, Strome brzegi Bajkału, Warszawa 1975, s. 342-347. 5 6 �13J ANTONI KUCZYŃSKI stańców Z 1863 roku. Ich losy wprzęgnięte są w książce w codzienne życie Syberii, którą zagospodarowywali i cywilizowali rozwijając różnorodną działalność społeczną i kulturalną. W porównaniu jednak z obfitą kroniką zesłania, jaką zawierają pamiętniki i wspomnienia, literatura książek Taurina i Markowa jest zapisem o wiele skromniejszym. Wchodząc w dłuższy kontakt z ziemią wygnania, polscy zesłańcy utrwalili w swych wspomnieniach ówczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą Syberii, panujące tu stosunki polityczne, osiągnięcia kulturalne, historię tej ziemi oraz zwyczaje i obyczaje tubylczych ludów. Ten sposób opowiadania o okresie niewoli powtarzał się u wielu autorów, jedynie proporcje ma- _ teriału faktograficznego były u nich bardzo różne, stąd też nie we wszystkich wspomnieniach znajdują się relacje o tematyce etnograficznej lub są one mniej lub bardziej rozbudowane. "Motywowane wychowaniem, uczuciowością, a wreszcie sytuacją polityczną, zainteresowanie pamiętnikarstwem syberyjskim, dające się zauważyć w dziewiętnastowiecznej Polsce - powodowało znaczną unifikację sposobów wypowiedzi. Czytelnik domagał się więc od autora syberyjskich wspomnień relacji wyraźnie ukierunkowanych uczuciowo, potęgujących niechęć do władzy carskiej. Najczęściej też jego zamówienie było realizowane. Nie zawsze jednak z powodu podporządkowania się pisarzy wymogom czytelnika. Pamiętajmy, że droga na Sybir była najczęściej rezultatem działalności spiskowej, podporządkowanej ideom patriotycznym lub społecznym, stąd też typ zachowań i sposobu reagowania na represje carskie bywał nie tak bardzo zróżnicowany" 8. Generalnie jednak obraz Rosji ukazany na kartkach pamiętników ma zróżnicowany charakter. Autorzy nie stawiali z reguły znaku równości między narodem rosyjskim, a przedstawicielami administracji carskiej. Zdawali sobie sprawę z tego, jakie są polityczne mechanizmy zesłań, które dostarczały na Syberię także licznych przedstawicieli narodu rosyjskiego walczącego z caratem. Jedni i drudzy cierpieli tak samo za umiłowanie wolności i nieraz w pamiętnikach przewija się echo tych walk, np. słynnej sprawy dekabrystów. O przyjaznym stosunku polskich zesłańców wobec ludności rosyjskiej decydowały nie tylko sprawy znajomości 'prowadzonej przez nią walki z caratem, czy też spotkania z rosyjskimi patriotami na katordze, lecz nie mały wpływ miały tutaj dowody serdeczności i opieki ze strony ludności rosyjskiej. Często podczas długich marszów miejscowa ludność starała się dostarczyć więźniom pożywienia, przyjmowała od nich korespondencję, która później docierała do kraju, lub w inny sposób sprzyjała zesłańcom. Pamiętnikarstwo syberyjskie, rozpowszechnione kontynuowane 8 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit., s. 106. �Polska ttteratura syberyjska do XIX w. 135 naszej tradycji literackiej przez trzy stulecia, ma jedną ogólną cechę dla badacza kultury, socjologa czy historyka. Wnosi ono bowiem wiele autentycznego materiału, faktów z danej epoki, do której się odnosi, gdyż autorzy pamiętników nie występują nigdy w oderwaniu od środov/iska społeczno-kulturalnego, w którym tkwią. Natomiast zawsze są \v jakiś sposób uwikłani w różne powiązania społeczne i kulturalne charakterystyczne dla historycznej epoki miejsca i czasu oraz określonej społeczności. Ponadto dziewiętnastowieczne wspomnienia z pobytu na Syberii charakteryzują się rozbudowanymi partiami dotyczącymi opisu katorgi, uwypuklają martyrologię zesłańców, charakteryzują życie w niewoli, bądź oskarżają carat i jego politykę znakomicie rejestrując postawy carskich urzędników wobec zesłańców. Ten zakres tematyczny sprawia, że są one doskonałym źródłem dla historyków stosunków społeczno-politycznych, historyków nauki, etnografów oraz innych specjalistów zajmujących się różnymi dziedzinami życia na Syberii. Każdy, kto jednak zetknął się z tekstami pamiętników syberyjskich, zdaje sobie sprawę, jak trudny stanowią one materiał do interpretacji. Zwłaszcza zaś niełatwa jest ocena zawartych tam zdarzeń społeczno-politycznych, które już same w sobie dowodzą, jak pełna dramatycznych napięć i rozterek była osobowość niektórych autorów. Literatura ta była też odbiciem wielkiego kryzysu społeczeństwa polskiego znajdującego się pod wpływem wstrząsów politycznych i społecznych spowodowanych zaborami. Poszukiwanie formuły niepodległościowego istnienia raz po raz wiązało postępowe warstwy społeczeństwa polskiego z konspiracyjną walką o wolność i sprawiedliwość społeczną. Stąd też nierzadko tematem rozważań pojawiających się w pamiętnikach są sprawy odzyskania wolności i carskiej niewoli, widziane nie tylko w aspekcie historii społeczno-politycznej, ale także historii duchowej naszego narodu. Pierwsze polskie publikacje wspomnieniowe, zawierające informacje etnograficzne o ludach Syberi, pojawiły się w XVII stuleciu. Powszechnie przyjmuje się, że najwcześniejszym jest Dyaryusz A. Kamieńskiego-Dłużyka, pochodzący z drugiej połowy XVII wieku, który przeleżał w rękopisie ponad dwieście lat zanim został opublikowany. Później pojawiły się kolejne pamiętniki, a listę tę rozpoczyna Dokument L. Sienickiego, autora, który w drugiej połowie XVIII wieku zawędrował do dalekiej Jakucji 9. Wiadomo też, że wiele fragmentarycznych przekazów z tego zakresu pozostawili Polacy w różnych raportach administracyjnych skła\V 9 A. Kuczyński, t. 12: 1968; tenże, lncji Ludwika Sibiri XVIII "Sowietskaja Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, "Etnografia Polska", Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej re- Sienickiego, w. Materiały Etnografija", "Etnografia L. Senickogo nr 1: 1972. Polska", t. 14: 1970, z. 1; tenże, Opisanije o sibirskich aborigenach i ich kultura, �136 ANTONI KUCZYŃSKI danych w urzędach gubernialnych Syberii. Formułując jednak najogólniej, podkreślić trzeba, że geneza polskiego pamiętnikarstwa dotyczącego Rosji przebiega paralelnie z chronologią wypadków historycznych. Wyprawy Batorego "na Moskwę" przyniosły bowiem nieco relacji z krwawych walk i bitew, pochodów i szturmów. Pierwotnie relacje dotyczące tych zdarzeń są bardzo skąpe i sprowadzają się do suchych faktów, "by z kolei u późniejszych zaprawionych w żołnierskim rzemiośle pamiętnikarzy rozrosnąć się w całe bogactwo motywów (udział w walkach połączony z ciągłym niebezpieczeństwem śmierci, laury zdobyte na bitewnych polach, zaszczytna rola obrońcy ojczyzny, starożytne wzory Cezara i chwalebny przykład dla potomnych)" 10. Później natomiast lata dymitriady sprawiły, że na terenie Rosji zaroiło się od różnego rodzaju poszukiwaczy przygód, niespokojnych duchów i niebieskich ptaków 11. Dzięki temu wydarzeniu - które związało w pewnym okresie dzieje Rosji i Rzeczpospolitej szlacheckiej - powstało wiele różnych odmian diariuszy, relacji i raptularzy 12. Ich ilość była wprost proporcjonalna do wojen, potyczek granicznych, bitew i innych kontaktów ze wschodnim sąsiadem zrodzonych konfliktami politycznymi. W późniejszych okresach podobny zespół zjawisk społeczno-politycznych, aż do zaborów włącznie, związał nasz kraj z historią Rosji. Kreśląc w najogólniejszych zarysach przegląd tej literatury pod względem chronologicznym i tematycznym, należy wspomnieć, że ma ona wiele wspólnego z określeniem Sieroszewskiego, że "w więzieniu się dużo myśli, a na wygnaniu obserwuje, bo nowe otoczenie zaostrza ciekawość niezmiernie i daje pole do porównań" 13. Różnie jednak u poszczególnych autorów zaznacza się to zainteresowanie nowym otoczeniem 10 M. Kaczmarek, Wstęp, [w:] Antologia pamiętników polskich XVI wieku, pod red. R. Pollaka, Wrocław - Warszawa - Kraków, 1966, s. LXIX. 11 A. Sajkowski, Wstęp, [w:] Pamiętniki Samuela i Bogusława Kazimierza Maskiewiczów. Wiek XVII, pod red. W. Czaplińskiego Wrocław 1961, s. 21 i następne. 12 Przykładowo wymienić należy: S. Borsza, Wyprawa cara moskiewskiego Dymitra do Moskwy z Jerzym Mniszchem [w:] Russkaja Istoriczeskaja Bibliotieka, t. 1, S. Petersburg 1872; Diariusz poselstwa moskiewskiego [w:] Polska a Moskwa 10 pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunków polsko-rosyjskich za Zygmunta III, wyd. A. Hirschberg, Lwów 1901; Diariuszek moskiewski Lwowianina z roku 1906, wydał W. Łoziński, "Kwartalnik Historyczny", t. 8: 1894; (Dyamentowski Wacław): Diariusz 1605-1609, [w:] Polska a Moskwa w pierwszej połowie wieku XVII. Zbiór materiałów do stosunk6w polsko-rosyjskich za Zygmunta II, wydał A. Hirschberg, Lwów 1901; .J. Krajewski, Chronologia woyny Moskiewskiey, Kraków 1615; S. Lifftel, Gody Moskiewskie tamże na Moskwi opisane, Kraków 1607; (S. Niemojewski) Pamiętnik Stanisława Niemojewskiego 16061608, Wydał A. Hirschberg, Lwów 1899. 13 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski, Lublin 1916, s. 15. �Polska literatura syberyjska do XIX w. 137 i pod tym względem syberyjskich autorów wspomnieniowych podzielić można na dwie wyraźne grupy tematyczne. Do pierwszej należą wspomniane już naj wcześniejsze pamiętniki, których autorami są ci spośród licznego grona Sybiraków, którzy znaleźli się za Uralem w XVII i XVIII stuleciu. Nie zapominajmy też, że zetknięcie się wielu zesłańców wywodzących się częstokroć ze szlacheckiego zaścianka z kulturą ludów tubylczych i zderzenie różnych wzorów życia, stało się żródłem wielu ciekawych relacji a obserwowanej tu odmienności kulturowej. Pozostawione przez nich relacje o "dalekich krainach" charakteryzują się dużą ilością realiów etnograficznych mających, w myśl założeń autorów, rozszerzyć horyzonty myślowe tych, którzy sięgną po tę literaturę. Wiele w tych utworach jest informacji o odległych stronach, ich historii i gospodarce, mieszkańcach, miejscowych obyczajach i innych odmiennościach kulturowych nowego środowiska. Nie brak w nich również fantastycznych curiositateszniekształcających nieraz obraz tych "niecywilizowanych" ludów. Obok prezentacji konkretnych zjawisk kulturowych dotyczących wieloetnicznego żywiołu Syberii, występuje w tych relacjach nieco refleksji nad warunkami życia ludności, które ze względu na inną strefę klimatyczną, migracje i dyfuzje kulturowe tak bardzo przecież różniły się od życia w rodzinnych stronach autorów wspomnień. Opisy te połączone są często z rozbudowanymi partiami krajobrazowymi potężnych gór i rzek syberyjskich nastręczających wiele trudności w podróżowaniu, które dotkliwie dawały się autorom we znaki. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że autorzy wspomnień zdawali sobie sprawę z tego, że ich relacje są nieraz pierwszymi przekazami o coraz bliżej znanej naszemu społeczeństwu Syberii, dlatego każdy starał się - oprócz opisu własnych losów - przekazać nieco obserwacji oraz refleksji nad tym, co widział. Nietrudno też zauważyć, że refleksje te dotyczą stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów oraz własnych losów autorów, którym wypadło żyć wśród ludów o odmiennej kulturze. Ta forma zapisu własnych obserwacji, dyktowana egzotyką nowych ludów i krain, występowała w naszym 'pamiętnikarstwie syberyjskim szczególnie do początków XIX stulecia. Często też obraz ludów syberyjskich naszkicowany w nich został z pozycji europocentryzmu, tworząc pierwsze w dziejach naszej etnografii źródła, ukazujące kulturę ludów azjatyckich jako swoistą antytezę cywilizacji europejskiej. Korzystając więc z pamiętnikarskich relacji, należy zawsze badać wiarygodność przekazów, zestawiając je z współczesnymi im źródłami. Przy stosunkowo obfitej obecnie literaturze radzieckiej, dotyczącej etnografii Syberii, porównania takie są znacznie ułatwione. Pozwala to na dokonanie rekonstrukcji stanów i procesów kulturowych sięgających nawet okresu XVII stulecia. Oczywiście, wiele zapisów pamiętnikarskich za- �138 ANTONI KUCZYŃSKI wiera wyrwane z kontekstu ciekawostki, zestawiając je jednak obok siebie otrzymujemy nieraz interesujące obrazy katalogu faktów kulturowych w dynamicznym ujęciu. W żadnym ze znanych nam pamiętników syberyjskich nie posiadamy informacji umożliwiających zrekonstruowanie pełnego inwentarza kulturowego poszczególnych ludów. Również suma tych przekazów nie pozwala na realizację tego zadania. Mimo tego, omawiane relacje są niezwykle cennym materiałem uzupełniającym przekazy innych autorów. Często też źródła polskie są naj wcześniejszymi chronologicznie i w tym tkwi ich poważna wartość dla rekonstrukcji dawnych układów etnicznych na Syberii i kultury jej tubylców. Syberyjskie szlaki, aresztanckie roty i katorga wielu zesłańców pozostawiły trwały ślad w ich patrzeniu na Sybir i Rosję. Ciężkie realia zesłańczego życia odsuwały na plan dalszy syberyjską egzotykę i polscy przybysze tracili nieraz z oczu odmienność kulturową ludów, z którymi wypadło im żyć. Dostrzegali to, co najbardziej było widoczne, a więc przede wszystkim bogaty katalog kultury materialnej - transport i komunikację, łowiectwo i rybołówstwo, budownictwo itp. Natomiast problematyka dotycząca kultury społecznej i duchowej, którą, aby poznać, trzeba bardziej dokładnie śledzić, stanowi w pamiętnikarskich zapisach duży margines. Z całą pewnością jednak autorzy tych pamiętników zawarli w nich o wiele mniej informacji od tego, co widzieli. Gdy jednak mowa o obiektywnym odwzorowaniu w pamiętnikach syberyjskich przejawów kultury tubylczej, trzeba zawsze brać pod uwagę ingerencję tego, co w socjologii nazywa się "świadomością subiektywną". Materialno-obyczajowe zjawiska w pamiętnikach tych zawarte istnieją tam zarejestrowane przez pryzmat świadomości narratora. On zaś był z kolei zdeterminowany przez sposoby myślenia, kryteria i hierarchie wartości aktualne dla epoki, w której tworzył, dla życia zbiorowego charakterystycznego kręgowi społecznemu, z którego pochodził. Stąd też autorzy etnograficznych relacji z Syberii wybrali z życia zbiorowego obserwowanych ludów te przedmioty obserwacji, które były w centrum zainteresowania świadomości potocznej. Sprawy egzotyki syberyjskiej - jako trudniejsze do zarejestrowania - nie zajmują w relacjach dużo miejsca. Często też własne doświadczenia pozwalały im na wyraźniejsze dostrzeganie "dna życia", stąd w wielu relacjach spotykamy opis nędzy miejscowych ludów, nierzadko Z podkreśleniem destruktywnej roli "czynowników" carskich wobec tubylców. Mimo to warstwa realiów etnograficznych, obejmująca pokaźną ilość opisów z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej, czyni z tej literatury bogate źródło wiedzy o wieloetnicznym obszarze imperium rosyjskiego. Korzystając jednak z tych źródeł trzeba mieć na uwadze ową "świadomość subiektywną" oraz krytyczny dystans uzupełniony wiedzą etnograficzną o mozaice kulturowej �Polska literatura syberyjska do XIX 139 w. Syberii. Dystans ten chroni przed pochopnością sądów i daje lepszą możliwość zrozumienia opisywanych zjawisk kulturowych. Wraz ze wzrostem liczby wspomnień syberyjskich w pierwszej połowie XIX stulecia zaznacza się wyraziście tendencja autorów do ukazania w nich całokształtu życia na Syberii. Wyraża się to w formie szczególnego eksponowania problemów gospodarczych, politycznych i widać z nich wyraźnie, że materiały te stanowiły rezultat manipulacji kompilacyjnych przeprowadzonych na podstawie źródeł rosyjskich. Do takich np. utworów należą Wiadomości o Syberii autora ukrywającego się pod inicjałami J. K. 14 oraz Opisanie zabajkaLskiej krainy 15 Agatona Gillera. Wspomnienia te dostarczają również ciekawego materiału etnograficznego, a książka Wiadomości o Syberii jest pierwszą w 'polskiej literaturze małą monografią etnograficzną tego obszaru. Ponadto w miarę wzrostu liczby zesłańców zaznacza się wyraźnie dążenie autorów do ukazania społeczeństwu losu Polaków pozostających na wygnaniu. Wprawdzie w tych wspomnieniach występują także treści etnograficzne, wyraźnie jednak odbija sIę w nich przesunięcie ku problematyce społeczno-ekonomicznej. Są tam więc rozważania o czynnikach sprawczych powodujących zesłanie, postawach Polaków na zesłaniu i ich roli w cywilizowaniu tych krain. Z początków wieku XIX pochodzą też zwięzłe relacje etnograficzne Tadeusza Hreczyny 16 o Jakutach oraz ciekawe reportaże Józefa Kowalewskiego dotyczące Buriatów, drukowane w "Tygodniku Petersburskim" 17. Na mi!ano dobrego obserwatora realiów etnograficznych zasłużył też Adolf J anuszkiewicz, którego pierwsze listy ze stepów kirgiskich ukazały się w "Bibliotece Warszawskiej", natomiast nieco później fascynowały czytelników bogate w fabułę jego dzienniki, cenione współcześnie przez etnografów radzieckich jako wartościowe źródło dotyczące kultury Kirgizów 18. Wreszcie na wyróżnienie w grupie tej H J. Kobyłecki, Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834 przez J. K. Warszawa 1837; A. Kuczyński, Syberyjskie podróże Józefa Kobyleckiego, "Poznaj Swiat", nr 1: 1969. 15 A. Giller, Opisanie zabajkalskiej krainy w Syberii, t. 1-4, Lipsk 1867. 16 T. Hreczyna, Wiadomości z Syberii. Wyjątki z listów Pana... doktora medycyny, pisanych z Hiżygi do przyjaciela w Wilnie mieszkającego, "Dziennik Wileński", t. 6: 1817, s. 152-177. 17 J. Kowalewski, Wyjątki z Listów, "Tygodnik Petersburski" nr 17-18: 1830; tenże, Igrzyska w stepach buriackich, tamże, nr 64: 1833, 30: 1834. 18 A. Januszkiewicz, Zywot Adolfa Januszkiewicza i jego Listy ze stepów kirgizkich, Berlin - Poznań 1861. Ukazało się rosyjskie tłumaczenie tej książki zob. przypis 6. Zob. też: J. Odrowąż Pieniążek, Dzieje Mickiewiczowskiego Adolfa, "Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego", 1: 1956; E. Simonowa, Polskije druzja kazachsko90 naroda, "Kazachskaja Prawda", Ałma-Ata nr 88: 1957; F. L Stiekłowa, Z życia Adolfa Januszkiewicza. Swiadectwa dokumentów archiwalnych [w:] Mis- �140 ANTONI KUCZYŃSKI twórczości pamiętnikarskiej zasługują Wspomnienia z podróży po Syberii Ewy Felińskiej, związane ściśle z przeżyciami samej autorki, nie pozbawione jednak ciekawych spostrzeżeń etnograficznych. Z jednakową swobodą opowiada ona o miastach mijanych na zesłańczym szlaku, jak i o życiu w Berezowie. Fabułę Wspomnień przeplata autorka barwną charakterystyką wierzeń i obyczajów tubylczych, włącza do tekstu informacje o stosunku ludności tubylczej do Rosjan, przytacza bajki Chantów, opisuje ich ubiór, mieszkania, sposób odżywiania się i inne elementy kultury. Pomijając bogatą grupę utworów wspomnieniowych z pierwszej połowy XIX stulecia, w których występują również treści etnograficzne, bardziej jednak skąpe od poprzednich, warto nieco miejsca poświęcić nurtowi pamiętnikarstwa syberyjskiego z drugiej połowy tego stulecia, rozpoczętego przez autorów wywodzących się z szeregów powstania styczniowego. Charakteryzując ten okres polskiego wkładu w poznanie Syberii i jej ludów trzeba wyraźnie podkreślić, że na lata te przypada najbardziej twórcza działalność Polaków. W odniesieniu do etnografii mało znaczące są skromne relacje etnograficzne zawarte w pamiętnikach, w porównaniu z wnikliwymi studiami etnograficznymi takich badaczy, jak F. Kon, E. Piekarski, W. Sieroszewski i inni. To oni właśnie wyznaczają naszą pozycję w dziejach etnografii pozaeuropejskiej. Obserwując dzisiaj pewne przesunięcie akcentów w polskim pamiętnikarstwie syberyjskim drugiej połowy XIX stulecia w kierunku spraw społecznych i politycznych, zawierających nieraz materiał obciążający carat rosyjski za despotyzm, martyrologię i syberyjskie "dno nędzy" zgotowane dla zesłańców, trzeba przywołać tutaj ową epokę, a motywacje autorów piszących swe wspomnienia umieścić w obrębie ewoluującego procesu historycznego. Była nim długoletnia niewola i ich myślenie oscylowało najczęściej wokół problemu walki o wolność. Była to kontynuacja myślenia postępowych środowisk naszego społeczeństwa z lat wcześniejszych - Filomatów i Filaretów, powstańców listopadowych, konarszczyków, uczestników spisku tzw. Związku Wołyńskiego i innych. Coś więc tę niewolę poprzedzało, coś stanowiło kontynuację, wreszcie carat był czynnikiem sprawczym niewoli. Treść wspomnień z zesłania była cellanea z lat 1800-1850, t. 2, Wrocław Warszawa - Kraków 1967, s. 480--486; tenże, Nowy je archiwTIyje materiały ob Adolfie Januszkiewicze, [w:] Russkaja i zarubieżnaja literatura, wyp. 1, Ałma-Ata 1969, s. 124-132; Sz. Saptajewa, Zapadno-europejskije ucenyje i pisatieli XIX wieka o Kazachstanie [w:] Mieznacjonalnyje svjazi Kazachskoj literatury, Ałma-Ata 1970, s. 175-194; J. Grzelak (A. F. Grabski), Kazachskie wątki literatury polskiej, "Odgłosy", rocznik 14, nr 6: 1971; Sapargaliew, Djakow, op. cit., s. 56-77; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit., s. 230-241. �Polska !!teratura syberyjska do XIX w. 141 więc odbiciem rozczarowań, wwrców zachowań, sposobów myślenia i manifestowała się różnie u poszczególnych autorów, najczęściej jednak w kontekście oskarżenia caratu. Myśl ich krążyła często wokół kwestii: dlaczego np. powstanie styczniowe poniosło klęskę? Kto zawinił? Nieraz też sprawy wyzwolenia narodowego stawiali oni w kontekście współpracy z postępowymi warstwami społeczeństwa rosyjskiego, która w latach późniejszych posiadała zorganizowaną formę. Podstaw do zrozumienia tej problematyki doszukiwać się należy - jak już wspomniano - w nabrzmiałym przez dziesiątki lat uczuciu nienawiści do zaborcy i jeszcze jednej niespełnionej nadziei na odzyskanie niepodległości, którą wiązano z powstaniem styczniowym. Po tym właśnie jeszcze jednym zrywie narodowym zapełniły się cele Cytadeli Warszawskiej i innych więzień, a przez etapy syberyjskie ciągnęły nowe fale zesłańców z "Przywiślańskiego Kraju". W ich wspomnieniach często przewijał się problem jak się wtedy mówiło - "wy jarzmienia narodu". W następnych latach przybyli na Syberię członkowie pierwszych warszawskich kółek socjalistycznych, wśród których był np. późniejszy badacz kultury Jakutów, autor wielu opracowań z tego zakresu - W. Sieroszewski. W latach osiemdziesiątych xrx wieku odbyło się wiele procesów członków różnych jednostek organizacyjnych Wielkiego Proletariatu. W wyniku zapadających wyroków sądowych znalazło się na Syberii wielu spośród wybitniejszych działaczy tej partii - np. Tadeusz Rechniewski, Feliks Kon. Później przybywali na zesłanie nowi Polacy uczestniczący w strajkach, manifestacjach lub związani z różnymi postępowymi ugrupowaniami spiskującymi przeciw caratowi. Do grona spiskujących na życie Aleksandra lIr należał Bronisław Piłsudski. Związany on był z grupą przygotowującą zamach na cara, w której działał także Aleksander Ulianow, brat Lenina, stracony po wykryciu spisku. Piłsudski natomiast skazany został na 15 lat ciężkich robót i po latach zasłynął jako jeden z najwybitniejszych znawców kultury i języka Ajnow. Problematyce ajnoskiej poświęcił B. Piłsudski wiele artykułów drukowanych w czasopismach polskich, rosyjskich, angielskich i niemieckich 19. Był on doskonałym znawcą ich kultury, jedynym wówczas w Eu19 B. Piłsudski, Nużdy i potrebnosti sachalinskich Giljakov, "Izviestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898; tenże, Poród, ciąża i poronienie u tubylców wyspy Sachalinu, "Głos Lekarzy", cz. I i II: 1908; tenże, Die Uhrbewohner von Sachalin, "Globus", nr 21: 1909; tenże, Na niedźwiedzim święcie u Ajnów z Wyspy Sachalin, "Sfinks", t. 7-8: 1909; tenże, Das Barenfest der Ainen auf Sachalin, "Globus", nr 3-4: 1909; tenże, Der Schamanismus bei den Ainu-Stammen von Sachalin, "Globus", nr 5; 1909; tenże, L'accouchement, la grossesse et l'avortement chez les indigenes de l'Ile Sachaline, "Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris", t. 10: �142 ANTONI KUCZYŃSKI ropie autorem wielu rozpraw naukowych poświęconych temu narodowi, którego resztki żyją dzisiaj na japońskiej wyspie Hokkaido. Zgromadził bogatą kolekcję etnograficzną charakteryzującą kulturę Niwchów, Oroczonów i Ajnów, która wzbogaciła przede wszystkim muzea rosyjskie. Wykonał wiele zdjęć etnograficznych obrazujących np. kult niedźwiedzia u ludów nadamurskich, ich budownictwo, tradycyjne stroje i inne elementy kultury. Podczas pobytu na Sachalinie eksplorował Piłsudski cmentarzyska tubylcze, gromadził znajdujący się w nich materiał kostny oraz różne przedmioty kultu tubylców. Spisywał pieśni ajnoskie, legendy i podania. Obok pracy naukowej starał się być potrzebnym dla tych "niecywilizowanych społeczności", które pozostają bez jakiejkolwiek opieki ze strony administracji rosyjskiej, dziesiątkowane były przez różne choroby epidemiczne. Zbliżony do ludów, wśród których mieszkał, uczył ich ogrodnictwa, solenia ryb, sadzenia ziemniaków, szczepił przeciw ospie. Był ich orędownikiem i gorącym przyjacielem, przez co pozyskał ich zaufanie. Te zbliżenia pozwoliły mu wniknąć w szereg obrzędów tubylczych, których zazdrośnie strzegli oni przed innymi badaczami. Dzięki temu literatura etnograficzna wzbogaciła się o unikatowe materiały dotyczące kultu niedźwiedzia, obrzędowości rodzinnej, bogatych zwyczajów i obyczajów dotyczących różnych dziedzin kultury Niwchów i Ajnów. Te bogate opracowania cytowane są współcześnie przez wszystkich badaczy zajmujących się kulturą ludów nadamurskich, którzy zgodnie, bez względu na polityczne uwarunkowania naukowe, uważają go za jednego z najwybitniejszych badaczy Ajnów i Niwchów. Nie wszystkie jednak materiały terenowe zgromadzone przez Piłsudskiego zostały opracowane. Część uległa rozproszeniu w latach kolejnych wojen, inne natomiast zalegają w zapomnieniu w archiwach Związku Radzieckiego. Do tragicznego życiorysu tego badacza dopisać więc należy jeszcze jedną smutną kartę jaką jest brak naukowej monografii poświęconej jego życiu i pracy na polu etnografii. Nie jest to bynajmniej odosobniona postać w dziejach naszej etnografii, której olbrzymie zasługi w badaniu ludów Azji znane 1909; tenże, Szamanizm Aborigeny u tubylców Schwangerschaft, ostrowa na Entbindung "Żiwaja Starina", zesz. 2-3: 1909; "Lud", t. 14: 1909, t. 16: 1910; tenże, Sachalina, Sachalinie, und Fehlgeburt bei den Bewohnern der Insel "Anthropos", 1910; tenże, Oświata na Dalekim IYschodzie. Szkoły w Chinach, "Nowe Tory", t. 1: 1910; tenże, Poezja Git jaków i Ajnów, "Lud", t. 18: 1912; tenże, Materiały do języka i folkloru Ajnów, "Sprawozdanie z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności", nr 3: 1911; tenże, Les singes de propriete des Ainu, "Revue d'Ethnographie et de Socio1ogie", Paris 1912; tenże, Ainu Folk-Lore, "The Journal of American Folk, Lore", t. 25: 1912; tenże, The Gylliaks and their langs, "Folk, Lore", t. 24: 1913; tenże, Materials for the Study of the Ainu Language and Folklore, Crakov 1912. Sachalin (Giljaken und Ainu), �Polska literatura syberyjska do XIX w. 143 są zaledwie z paru przyczynkarskich artykułów nie oddających całokształtu faktycznych zasług naukowych tych postaci. Odnosi się to również do tej miary badaczy, co F. Kon, E. Piekarski czy W. Sieroszewski. O badaniach etnograficznych Kona na Syberii nie posiadamy w naszej literaturze monograficznego opracowania. A warto przypomnieć, że jego studia z tego zakresu wysoko oceniane zostały przez współczesnych badaczy radzieckich 20. Oprócz opracowań etnograficznych poświęconych ludom Syberii, zgromadził on unikalną kolekcję zabytków kultury materialnej znajdującą się do dzisiaj w zbiorach Irkuckiego Muzeum Krajoznawczego. Wprawdzie nie był on tej miary badaczem co wymienieni powyżej Piekarski i Sieroszewski, warto jednak poświęcić mu oddzielne opracowanie mówiące o jego pracach etnograficznych. Do tej pory znany on jest bowiem w naszej historii przede wszystkim jako wybitny rewolucjonista i działacz partyjny Polski i Związku Radzieckiego. Podobnie przedstawia się sprawa z zasługami naukowymi znakomitego badacza kultury i języka Jakutów - Piekarskiego 21. Jego studia jakutologiczne odznaczają się wielokierunkowością zainteresowań i obejmują problemy dotyczące wszystkich trzech działów kultury. Stworzony przez niego monumentalny słownik języka jakuckiego stanowi do dzisiaj podstawę wszelkich studiów jakutologicznych. Zakres haseł tam podanych czyni z tego dzieła swoistą encyklopedię kulturową. Słownik zawiera bowiem nie tylko sprawy dotyczące języka Jakutów, ale także wiele uzupełniających wiadomości etnograficznych. Są to swoistego rodzaju małe monografie określonego hasła uwzględniające sprawy etnograficzne, językoznawcze i historyczne. Ten właśnie układ słownika zapewnia mu najwyższą rangę w światowej literaturze jakutologicznej, w której autorami wielu prac są Polacy. Pomijając mniej znane postacie, których Wejsztejn, op. cit. Zasługi naukowe Piekarskiego zostały bardzo wysoko ocenione jeszcze za c~asów Rosji carskiej. Wówczas bowiem odznaczono go złotym medalem Rosyjskiej Akademii Nauk (1907) i Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (1911). Także w latach władzy radzieckiej wkład w jego dzieło etnografii jakuckiej spotkał !'ię z podobną oceną. W 1927 roku wybrano go członkiem korespondentem Akademii Nauk ZSRR, a w 1931 roku członkiem honorowym. Bardzo uroczyście obchodzono też w Jakuckiej ASRR stuletnią rocznicę jego urodzin (1958), poświęcając mu specjalną książkę pamiątkową, a w miejscowości, w której przebywał na zesłaniu, nazwano szkołę jego imieniem. Nauka polska posiada jednak wobec Piekarskiego sporo długów. Wszystkie jego fundamentalne prace trzeba czytać w języku rosyjskim, a także brak jest w naszej literaturze solidnej monografii poświęconej jego życiu i pracy. To bowiem, co ukazało się do tej pory na jego temat w literaturze polskiej, stanowi zaledwie wątły obraz biografii naukowej tego znakomitego badacza. 20 ~t �144 ANTONI KUCZYNSKI dorobek z tego zakresu jest niezbyt duży, warto wymienić takich badaczy, jak Sergiusz Jastrzębski, Mikołaj Witaszewski, Adam Szymański i Wacław Sieroszewski. Wszyscy oni znaleźli się w Jakutii w wyniku carskich zesłań i związani tutaj z rosyjskimi kołami naukowymi przede wszystkim z Syberyjskim Oddziałem Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego - podjęli się prac na polu etnografii. Ich badania dotyczyły wielu aspektów kultury jakuckiej, najpełniejszy jej obraz pozostawił jednak Sieroszewski w swym monumentalnym dziele Dwanaście lat 'lL' kraju Jakutów, wydanym początkowo w języku rosyjskim (1896), a następnie w języku polskim (1900). Ponadto pozostawił on parę artykułów etnograficznych poświęconych także Jakutom. Chociaż dorobek ten stawia Sieroszewskiego w rzędzie wybitnych jakutologów, polska literatura etnograficzna nie posiada oddzielnej monografii jemu poświęconej. Ostatnio ukazało się jedynie parę publikacji 22, które w naj ogólniejszych zarysach kreślą tę postać, nie wynika z nich jednak pełny obraz Sieroszewskiego jako etnografa. Można by tutaj przytaczać jeszcze wiele innych nazwisk zesłańców, którzy zajmowali się różnego rodzaju badaniami naukowymi na Syberii i przyczynili się do rozszerzenia wiedzy o tej krainie. Tak się bowiem złożyło, że podczas licznych represji carskich wobec powstańców styczniowych oraz późniejszych patriotów, znalazło się na zesłaniu wielu młodych ludzi wyrwanych z murów uczelni. Część z nich należała niewątpliwie do elity ideowej różnych klas społecznych. Tutaj, na Syberii, odsunięci od aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym i pozbawieni możliwości kontynuowania studiów lub wykonywania posiadanego zawodu, zajęli się samokształceniem i po latach zasłynęli jako wybitni badacze w dziedzinie geologii, geografii, etnografii czy archeologii. "Przyszły historyk zesłania - pisał po latach F. Kon - będzie musiał poświęcić dużo czasu, jeśli chce rozstrzygnąć problem, czym się tłumaczy fakt, że ze środowiska wygnańców politycznych wyszło tylu uczonych badaczy, pisarzy, publicystów itd. Wszak większość zesłańców jeszcze w latach sześćdziesiątych do dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy ruch rewolucyjny zaczynał przybierać charakter masowy - to studenci, którzy nie ukończyli studiów, seminarzyści, a nawet gimnazjaliści" 23. Istotnie. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem bardzo ciekawym. Ukształtowała je specyficzna sytuacja historyczna, w jakiej znalazł się naród polski pozbawiony przez półtora wieku własnego państwa, własnych ośrodków naukowych i możliwości pracy naukowej w zaborze rosyjskim. 22 Małgowska, Sieroszewski ..., op. cit.; J. Aulak, Dwanaście lat w kraju Jakutów Wacława Sieroszewskiego wersja polska i rosyjska, "Studia PolonoSlavica-Orientalis", t. 1: 1974; tenże, Rosyjska twórczość W. Sieroszewskiego Szkic problemu, tamże, t. 2: 1975; A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki op. cit. 28 F. Kon, Narodziny wieku. Wspomnienia, Warszawa 1969, s. 447. �Polska literatura syberyjska do XIX w. Wiemy dzisiaj dobrze, że w całej historii nauki światowej trudno byłoby znależć podobny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska przez okres niemal 100 lat, poczynając od upadku powstania listopadowego. Administracja Rosji carskiej ze szczególną siłą uderzała wówczas w organizacyjne podstawy naszej nauki. Zlikwidowano dwa uniwersytety - warszawski i wileński, zakazano działalności Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk; a ponadto w dwu pozostałych zaborach - austriackim i pruskim - sytuacja była równie ciężka. Nic więc dziwnego, że nauka polska rozwijała się w większym stopniu poza granicami kraju, a jej reprezentanci często na obczyźnie szukali możliwości rozwinięcia swych pasji badawczych. Zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi i często dochodzili tam do najwyższych tytułów naukowych. W zaborze rosyj~kim nie było polskiej szkoły wyższej aż do zakończenia I wojny światowej, nie licząc wyjątku kilkuletniej działalności S2Jkoły Głównej w Warszawie (1862-1869), przekształconej później na Cesarski Uniwersytet z rosyjskim językiem wykładowym. Stąd też wielu Polaków studiowało w końcu XIX i w początkach XX wieku na uczelniach rosyjskich - w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Kazaniu i innych miastach. Mając w Polsce zamkniętą drogę do awansu i kariery - bowiem w kraju nie można było powierzać Polakom wyższych stanowisk - ludzie ci podejmowali dobrowolnie zatrudnienie w ró'żnych częściach Rosji. Lepsza szansa zdobycia pozycji zawodowej kierowała ich na Daleki Wschód, na Kaukaz i w inne rejony carskiego imperium. Wraz z rozwojem życia naukowego na Syberii, tj. tworzeniem placówek naukowo-badawczych - muzeów, gabinetów przyrodniczych, towarzystw naukowych i krajoznawczych - niektórzy Polacy łączyli swe losy z pracą w tych instytucjach. Brali oni udział w licznych ekspedycjach naukowych organizowanych przez te instytucje. Znana jest np. aktywna działalność Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i jego Wschodniosyberyjskiego Oddziału w Irkucku prowadzona na rzecz włączania Polaków do ekspedycji przyrodniczych i etnograficznych. Z pomocy finansowej tego Towarzystwa korzystał np. W. Sieroszewski przygotowując swoją pracę o Jakutach, E. Piekarski, gdy pracował nad słownikiem jakuckim, A. Czekanowski i J. Czerski prowadzący badania geologiczne na Syberii i inni. Ludzie ci potrafili sobie stworzyć z Syberii znakomity teren badań naukowych. Wielki ten kraj z jego egzotyczną kulturą tubylców pociągał ciekawe umysły młodych zesłańców. Obok chęci do pracy badawczej, zesłańcy wnieśli jeszcze przyjazne nastawienie do krajowców, wypływające ze zrozumienia doli ciemiężnych przez "czynowników" tubylców. Znane są w historii polskich zainteresowań ludami Syberii dwa "memoriały" w sprawie poprawy warunków bytu tej ludności, która na skutek znacznego obciążenia przez admini10 - Lud LXII �146 ANTONI KUCZYŃSKI strację carską różnymi powinnościami i pozbawiona opieki, przechodziła proces depopulacji 24. Takie stanowisko Polaków zajmujących się badaniami etnograficznymi na Syberii umożliwiło im wejście w bardzo bliski kontakt z tubylcami i przyczyniło się do zarejestrowania szeregu zjawisk z zakresu etnografii, antropologii i socjologii. Krajowcy bowiem nie kryli się przed nimi ze swoimi zwyczajami, obyczajami, religią, życiem codziennym itp. Wielu naszych badaczy - Sybiraków - temu właśnie zawdzięcza swe powodzenie w pracy na polu etnografii. Wymagało to jednak wielkiego wysiłku i wielu wyrzeczeń, z drugiej jednak strony wielu zesłańców "ocalało jedynie dzięki temu, że udało im się zaczepić o życie, znaleźć bodaj surogat jego sensu w badaniu, studiowaniu otaczających go ludzi i w okazywaniu im choćby drobnej pomocy w ich twardej walce o byt" 25. Życie w odosobnieniu oraz przymusowa bezczynność na wygnaniu wyzwalały wśród zesłańców potrzebę jakiejkolwiek pracy i działalności. W niej bowiem można było znaleźć antidotum na stany depresji, jakie na Syberii trapiły wielu z tych, którym los porwał życiorysy, zepchnął ich na boczny tor życia wyznaczając drogę, która w świadomości tych aktywnych działaczy i społeczników wiodła donikąd. O marazmie i wewnętrznym niepokoju zesłańca pisał W. Sieroszewski w listach do swojej siostry Pauliny, żaląc się, że "życie tu ciężkie i przykre! ... Wy tam o tym wyobrażenia nie macie i sądZić nawet nie możecie, bo i opisać tego nie można w liście, nawet w całym szeregu listów... bo to trzeba odmalować w całym szeregu obrazów ... Tęsknota do kraju, żal za życiem utraconym marnie, uczucie niemocy wobec siły, która cię dusi, pragnienie i nie21 Ze zjawiskiem depopulacji zetknął się pod koniec XIX wieku na Kamczatce B. Dybowski. Na skutek napływu na Kamcz.atkę różnego rodzaju osadnikóv,; nierzadko kryminalistów uchodzących przed wyrokiem zawleczono tu szereg chorób, np. syfilis, który podobnie jak alkohol, stanowiący rezultat "cywilizacji", przyczynił się do zmniejszenia liczby ludności tubylczej półwyspu. Ponadto rosyjscy koloniści dysponujący bronią palną oraz kierowani chciwością wzbogacenia się na handlu skórami zwierząt futerkowych przyczynili się znacznie do wytrzebienia zwierzyny, podcinając w ten sposób jedną z podstaw gospodarczego bytu tubylców. Na tę destruktywną działalność kolonistów na Kamczatce zwracał wielokrotnie uwagę Dybowski, który był przez sześć lat okręgowym lekarzem na tym półwyspie. Z tego okresu znany jest jego "memoriał" do władz półwyspu w sprawie ochrony soboli i wprowadzenia okresu ochronnego na te zwierzęta. Ponadto z jego inicjatywy wybudowano tu szpital dla trędowatych i syfilityków. Podobną działalność wśród tubylców na Sachalinie rozwijał B. Piłsudski, a jego artykuł pt. Nużdy i potrebnosti sachalinskich GHjakow, opublikowany w czasopiśmie "Izwiestija Imperatorskogo Russkogo Geograficeskogo Obscestva. Priamurskoje Otdielenije", nr 3: 1898, jest swoistego rodzaju raportem do władz o zmianę stanowiska administracji wobec ludności tubylczej. 25 F. Kon, op. cit., s. 447. �Polska !!teraturll syberyjska do XIX W. 14'7 możebność jakiejś celowej, rozumnej działalności i to wieczne uczucie niepokoju, podobne zapewne tylko do uczucia wędrownego ptaka, nie posiadającego własnego gniazda... wiele, wiele innych rzeczy, które obległy się zewsząd i myśl, którą zabić tylko można upartą fizyczną lub umysłową pracą. Szczęśliwi, godni zazdrości ci, co pracować mogą i którym pracować dozwalają" 26. Aktywna walka zesłańców o byt narodowy zastąpiona została na zesłaniu myślą o poszukiwaniu nowej formuły przyszłego życia odpowiadającego życiowym pasjom, niezrealizowanym marzeniom - np. przerwanym studiom itp. Wielu bowiem więźniów po odbyciu przymusowej katorgi zmuszona była pozostać na Syberii, gdzie rozpoczynali pracę w różnych zawodach, zajmowali się rzemiosłem, handlem, gromadzeniem materiałów etnograficznych, prowadzili prace przyrodnicze lub w inny jeszcze sposób "wiązali się z życiem". Jednym z takich więźniów był np. F. Kon, który po wyjściu z więzienia karyjskiego w okolicach Nerczyńska w Kraju Zabajkalskim zajął się badaniami etnograficznymi wśród Jakutów. Wspominając o tym po latach pisał on, że "podczas pobytu w kraju Jakutów ja również zająłem się gorliwie studiami i badaniami naukowymi, imałem się publicystyki, nawet pisarstwa i pracowałem w wymienionych dziedzinach, łącząc tę pracę z bardzo małej wagi działalnością rewolucyjną, jeżeli była ona możliwa w zabitych deskami od świata, zapadłych kątach Sybiru" 27. Wiele z tych prac do chwili obecnej nie straciło swych wartości poznawczych i zaliczane są do pierwszoplanowych źródeł wiedzy a etnografii wielu rejonów Związku Radzieckiego 28. Poczynione tu uwagi wskazują na zasadnicze rodzaje naszej literatury ~yberyjskiej oraz orientują w dużym skrócie o czynnikach, które złożyły się na jej powstanie. Jest to zaledwie próba wstępnego rekonesansu po tej bogatej literaturze wymagającej wielostronnej interpretacji: historycznej, literackiej, językowej i socjologicznej, do dzisiaj jednak nie dokonanej. Taka synteza nie jest rzeczą łatwą ani prostą i musi być rezultatem pogłębionych studiów różnych jej aspektów, co może być wykonane tylko wspólnym wysiłkiem literaturoznawców, historyków i socjologów. Szkoda jednak, że zaniedbania w tej dziedzinie są jeszcze tak olbrzymie. Twórczość ta stanowi bowiem autentyczny dokument przeszłości narodowej i jest obrazem losów ludzi uczestniczących w pozna26 W. Siel"Oszewski, Listy z Syberii, opracowała B. Kocówna [w:] Miscellanea z pogranicza XIX i XX w., Wrocław - Warszawa - Kraków H/64, s. 404-405. l7 F. Kon, op. cit., s. 448. 28 O sprawach tych zobacz: A. Kuczyński, op. cit., s. 280-390; Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej do 1939 roku, [w:] Historia Etnografii. Polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, s. 172-178. �148 ANTONI KUCZYŃSK[ waniu Rosji i jej ludów, do którego zostali oni wciągnięci zbiegiem różnych okoliczności. ad kilku zaledwie lat wśród badaczy polskich i radzieckich notuje się zainteresowanie wkładem Polaków w poznanie Syberii i jej ludów. W piśmiennictwie polskim wymienić należy prace Z. Jasiewicza 29, S. Kałużyńskiego 30, A. Kuczyńskiego 31, J. Reychmana 32, H. Swienki 33, N. a. Szarakszynowej 34 i innych. W literaturze radzieckiej natomiast wiele nowego materiału z tej dziedziny wnoszą opracowania B. P. Polewoja 35, I. S. Wejsztejna 36, L. 1. Rownjakowej 37, 1. S. Gurwicza 38, G. F. SzamoZ. Jasiewicz, Pierwszy polski opis Syberii, "Poznaj Świat", nr 3: 1966. S. Kałużyński, Edward Piekarski i Wacław Sieroszewski jako badacze wierzeń Jakutów, "Przegląd Religioznawczy - Euhemer", nr 3: 1964; tenże, Polskie badania nad Jakutamii ich kulturą, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966; tenże, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", nr 5: 1969. 13 A. Kuczyński, Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą, "Lud", t. 51: 1968, cz. 2; tenże, Syberyjskie ... oraz inne prace autora. 32 J. Reychman, Ostatnie prace o polskim wkładzie w badania ludów Azji północno-wschodniej, "Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972; tenże, Albina Kohna 29 30 rękopiśmienny "Rocznik słowniczek wyrazów czuwaskich z lat sześćdziesiątych XIX wieku, Orientalistyczny", t. 35: 1973, z. 2; tenże, A. Kohna rękopiśmienny słowniczek polsko-udmursko-marijski z połowy XIX w., "Acta Philologica", t. 5: 1973. 33 H. Swienko, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 13: 1968, z. 1. Zob. też odpowiedź na ten artykuł: A. Kuczyński, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, "Etnografia Polska", t. 18: 1974, z. 1. 34 N. O. Szarakszynowa, Józef Kowalewski na Syberii, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki", nr 2: 1968. 35 B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik sviedenij po etnografii Sibiri XVII wieka. O socineniji Adama Kamieńskiego-Dlużika, "Sovietskaja Etnografija", nr 5: 1965; tenże, O prebyvanii v Rossii Adama Kamenskogo-Dłużika, svtora piervogo polskogo socinienija o Sibiri, "Monografie z Dziejów Nauki i Techniki", t. 82: 1972, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972; tenże, Esce raz o KamienskomDłuzike, "Sovietskaja Etnografija", 4: 1974; tenże, Adam Kamienskij-Dlużik v vostocnoj Sibiri i istocniki ego etnograficeskich soobscenij. Rezultaty dalniej§ych archivnych izyskanij, grafii. Streszczenia Polacy w czątków historii XVIII odkryć w. Przegląd rosyjsko-polskich Warszawa ra.nnych [w:] Historia kontaktów Russko-polskie ostatnio soCinienija geograficeskich svjazi w obłasti literaturnyje polsko-rosyjskich A. Kuczyńskiego, we wschodniej ujawnionych w dziedzinie geologii XVII otkrytij w źródeł w dziedzinie svjazi, etno- Wrocław 1973; tenże, Syberii od XVII do po- archiwalnych [w:] Historia i geografii. Streszczenia referatów. w. o Sibiri i rol Poljakov w istorii Azii [w:] o ziemle, pod red. N. S. ezoczi, Moskva "Kamcatskaja Pravda", 4 ijulja: 1962. sieviernoj i vosiocnoj 1975; nauk tenże, Kozyrievskie na Kamcatkie, 36 Weisztejn, op. cit. 37 L. I. Rownjakowa, Wacław Polsko-rosskije red. geograficznych 1972; tenże, Polskie russkich kontaktów pod referatów, Sieroszewskij Moskva - 1970. issledovatiel Jakutii, Sbornik �Polska liteTatuTa syberyjska do XIX 149 w. wa 39, N. P. Szastina 40, F. 1. Stiekłowej 41, i A. Kul.ikowej 42. Ponadto w literaturze polskiej 43 jak i radzieckiej 44 ukazały się specjalne monografie poświęcone działalności politycznej, gospodarczej i naukowej Polaków w Rosji. Popularyzują one jednak w głównej mierze postacie ogólnie znane w historii badań Syberii - np. A. Czekanowskiego, J. Czerskiego, E. Piekarskiego. Wiele natomiast polskich relacji z XVII i XVIII stulecia pomijanych jest w monografiach etnograficznych poświęconych narodom Związku Radzieckiego 45. Są one po prostu nie znane autorom tych monografii, chociaż w wielu wypadkach zawierają dokładniejsze dane, aniżeli cytowane w tych pracach fragmentaryczne opisy autorów rosyjskich z XVII i XVIII stulecia. Opierając się na nich można jednak prześledzić nieraz kształtowanie się procesów zmianotwórczych - migracji l dyfuzji kulturowych spowodowanych impaktem kultury rosyjskiej decydujących o współczesnym obrazie stosunków etnicznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych na terenie Syberii. Mimo stosunkowo Gurwicz, op. cit. Szamow, op. cit. 40 N. P. Szastin, Ueenaja korrespondencija mongołovieda O. M. Kovalevskogo, "Sovietskoje Vostokoviedienie", nr 1: 1956. 41 F. L Stiekłowa, Albom Bronisława Za less kogo [w:] Ruskaja i zarubieznaja 38 39 literatura. Tematieeskij go sostava vysiiich nego obrazowanija po Kirgiz-Kajsackim posvjaseennoj Ałma-Ata sbornik nauenych materiałov professorsko-prepodavatielsko- ueebnych zaviedenij. Ministerstwo wyższego i średniego specjalKazachskoj SSR, Ałma-Ata 1971; tenże, Pisma iz putiesestvija 50-letiju stiepjam E. Ostro Kazachskoj loS SSR kogo [w:] Materiały i Komunistieeskoj nauenoj Partii konferencji, Kazachstana, 1971. Zob. też przypis 14. Kulikowa, Istoeniki k etnografie eskim issledovanijam Sibiri Poljakami. (Na materiałach fon do v Irkutskogo Muzieja Kraewiedenija) Iw:l Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Streszczenia referatów, pod red. A. Kuczyńskiego, Wrocław 1973. "3 Przykładowo wymienić należy publikacje: Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie geologii i geografii, pod red. A. Łaszkiewicza [w:l Monografie : Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, 1972; A. Kuczyński, Syberyjskie ..., op. cit.; W. Jewsiewicki, Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959. 44 Sapargaliew, Djakow, op. cit.; Ssylnyje revoljucjonery v Sibiri, pod red. N. N. Szczerbakowa, Irkutsk 1973; Russko-polskie svjazi ..., op. cit.; Oeerki revoljucjonnych svjaziej narodov Rossii i Polsi 1815-1917, pod red. W. A. Djakowa i innych, Moskva 1976. 45 Ostatnio ukazało się w ZSRR szereg monografii kulturowo-historycznych poświęconych narodom Syberii, np. E. A. Aleksenko, Kety. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Leningrad 1967; W. W. Antropowa, Kultura i byt Koriakov, Leningrad 1971, B. O. Dołgich, Oeerki po etnieeskoj istorii Niencev i Encev, Moskva 1970; L. W. Chomicz, Niency. Istoriko-etnografieeskije oeerki, Moskva - Leningrad 1966; A. S. Smoliak, Ulczi, Chozjajstvo, kultura i byt v prosłom i nastojaseom, Moskva 1966; Cz. M. Taksami, Niwchi. Sovriemiennoje chozjajstvo, kultura i byt, Leningrad 1967; G. M. Wasilewicz, Ewenki. Istoriko-etnografieeskije oeerki XVIII natało XX w., Leningrad 1969 i inne. 42 A. �130 ANTONI KUCZYŃSKI małej ilości źródeł z tego okresu, wartość relacji polskich jest niezmiernie ważna przy odtwarzaniu starego katalogu faktów kulturowych określonych grup etnicznych z terenu Rosji. Nierzadko też z relacji tych czytelnik nad Wisłą po raz pierwszy dowiadywał się o dalekiej Syberii, która coraz częściej stanowiła miejsce zesłańczych wędrówek z Polski. Trudy i niewygody zesłania nie sprzyjały sporządzaniu notatek oraz pełnieniu systematycznych i wnikliwych obserwacji, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spisanych wspomnieniach. Ponadto autorzy tych wspomnień nie byli przygotowani do prowadzenia tego rodzaju obserwacji. Zapisywali oni przede wszystkim fakty rzucające się w oczy lub zasłyszane opowieści o zwyczajach, wierzeniach, strojach i innych osobliwościach. Od czasu powstania tych relacji życie mieszkańców Syberii uległo gruntownym przemianom, zatem pamiętać należy, że ukazany w nich obraz dotyczy faktów z okresu połowy XVII do końca XVIII wieku. Zdarza się także, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury wsi i dworów szlacheckich, wyśmiewajqc np. tubylcze zwyczaje i obrzędy. Wspomnijmy jednak, że bh;du tego nie ustrzegło się także wielu późniejszych wykształconych podróżników badających kulturę egzotycznych plemion odległych kontynrentów. W sumie, pamiętniki syberyjskie to wartościowy zasób źródeł do poznania życia gospodarczego i obyczajowego poszczególnych grup etnicznych. Sporo jednak jest jeszcze nazwisk, które do dnia dzisiejszego nie zostały odkryte dla historii etnografii Syberii. Jej początki rozpoczynają sh~przecież nie tylko skrótowymi raportami wypraw kozackich i podróżników rosyjskich, lecz także relacjami polskich zesłańców z epoki caratu. Dodajmy, że podczas, gdy inne narody europejskie szczycą się opisami licznych podróży i odkryć na lądach i morzach świata na przestrzeni XVII i XVIII stulecia, w Polsce poważny rozdział tego rodzaju twórczości przypada na opis szlaków zauralskich i odkryć geograficznych na Syberii. ANTONI KUCZYŃSKI POLISH SIBERIAN LITERATURE FROM ORIGINS TO THE 20TH CENTURY AND SOME ATTEMPTS TO DETERMINE ITS ROLE (S u m ma ry) Diaries have always raised a wide interest. But this interest is particularly high in the sociological and ethnographic literature. This is first of all due to the fact that, on the one hand, diaries as a literary genre are bestsellers and, on �Polska literatura syberyjska do XIX w. 151 the other hand, they are also considered to be a specific scientific source which might be useful in sociological and ethnographic studies. The interest of social sciences in diaries and in what is known as personal documents (autobiography, curriculum vitae, etc.) dates back to the eminent and outstanding Polish cultural anthropologist Florian Zaniecki whose work was continued by another excellent Pole, Ludwik Krzywicki. In the history of world ethnography the representatives of such trends as evolutionism, historical school and functionalism did not take into accont the usability of diaries in ethnographic studies. The reCll value of that type of literature has been recognized by the so-called Soviet School whose theoreticians consider diaries and memoirs to be very interesting materials supplementary to those achieved from field invcstigations. In the Soviet Union a series of monographs devoted to the historyand culture or the particular nations has been published. Most of them deal with Siberian peoples whose culture was undergoing a considerable transformation with time IJapsed from the first contact ""ith the Russians who came to settle the Trans-Ural area. Thus, the ethnographic data contained in the reports of the Administration, in tax collectors' books, as well as in the 17th- and 18th-century diaries and memoirs, become of grcat importanc:c to the Siberian studies. These are sometimes the one and only source of information about the culture of the Siberians from before the impact of the Ru~sian culture. The intercst in the Siberian culture did not appear immediately after Yermak had conquered (in 1582) the wide Trans-Ural territories with their colourful mosaic of population of various origin. In that epoch one was interested in conquering more and more land east of the Ural Mountains. In the 18th century the Peters·· burg Academy of Sciences made some efforts to get an insights into the sophisticated cultural problems of Siberia which was a part of the Russian Empire. Hence, between 1733 and 1743 the Great Northern Expedition was aimed to carry out joint investigations in Siberia. Owing to this e.xpedition the courses of the main rivers and streams and their tributaries were specified and mapped. Specification and mapping were also performed for the most important mountain chains. Ethnographic data were also collected. At the same time, similarly as in the 17th century, many interesting reports on the culture of the Siberian population were found in the diaries and memoirs cf Polish travelers and Russian settlers as, for example, in the famous Dyaryuąz by A. Kamieński-Dłużyk (the first Polish description of and report on Siberia) or in the Dokument by L. Sienicki' (concerned with Yakuts and their culture). In the Polish literature many other reports on Siberia are known, which appear to be helpful in present-day ethnographic studies carried out in the Soviet Union. Any information gathered three hundred years ago is of great value. Owing to those data the history of social and material culture of many ethnic groups settled in the Trans-Ural territories will be reconstituted. Nowadays, the representatives of these nations are not numerous and their culture is highly sophisticated so that the determination of the primitive elements in those cultures absorbs many Soviet ethnographers and cultural anthropologists. That is why the data and reports included in the diaries and memoirs of many Poles which have lived in Siberia due to various social and political relations between Poland and Russia starting with the 16th century, are very interesting and useful. With the increasing number of Polish deportees in the Trans-Ural area, �152 Polska literatura syberyjska do XIX w. especially in the 19th century, the number of intellectuals and educated people which were able to carry out geographic, archaeological, linguistic, anthropological and ethnographic studies also increased. Most of these studies, and particularly those accomplished by Benedykt Dybowski, Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Feliks Kon, Edward Piekarski, Wacław Sieroszewski and Adam Szymański, were of a high standard and are valued at a high rate also in present-day Soviet science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dda00e998ee5d759db4ba7034e180323.pdf 7d7c05efa3a0a14db0ec609a2cb62212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Gier, Michał - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4282 Title A name given to the resource Michal Gier, rzeźbiarz ludowy z Rybnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;33-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski MICHAŁ GIER - RZEŹBIARZ LUDOWY Z RYBNEJ W k o ń c u X I X i na p o c z ą t k u X X w . w zachodniej części K r a k o w s k i e g o ż y ł a i t w o r z y ł a c a ł a p l e j a d a r z e ź ­ biarzy l u d o w y c h , z k t ó r y c h w i ę k s z o ś ć b y ł a do n i e d a w n a nieznana. B a d a n i a t e r e n o w e p r o w a d z o n e przez M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e w c i ą g u k i l k u ostatnich l a t pozwoliły na odkrycie nazwisk w i e l u rzeźbiarzy i i c h p r a c . I t a k n a t e r e n i e p o w . o l k u s k i e g o d z i a ł a ł o 10 t w ó r ­ c ó w , w W a d o w i c k i e m 2 1 , w O ś w i ę c i m s k i e m 3, a w C h r z a n o w s k i e m 16 *. S p o ś r ó d n i c h w i e l u z a s ł u g u j e n a opracowanie, a m i ę d z y i n n y m i M i c h a ł Gier. Rzadko z d a r z a ł o się, b y w k i l k a d z i e s i ą t l a t po ś m i e r ­ ci l u d o w e g o rzeźbiarza jego prace znajdowano we wsiach k i l k u p o w i a t ó w , j a k t o m i a ł o i m a miejsce w w y p a d k u G i e r a . D o d a j m y jeszcze, ż e d o t y c h c z a s o d ­ n a l e z i o n o p r z e s z ł o 80 r z e ź b t e g o a r t y s t y s t a n o w i ą c y c h b a z ę m a t e r i a ł o w ą niniejszego opracowania. Niewiele w i e m y o życiu M i c h a ł a Giera, a te k i l k a szczegółów, które z a c h o w a ł a tradycja wiejska, w n i e w y ­ starczającym stopniu n a ś w i e t l a jego osobowość. Urodził s i ę o n 2.X.1853 r . w R y b n e j w p o w . k r a k o w s k i m i t a m t e ż u m a r ł 19.IV.1929 r . ; p o c h o w a n y z o s t a ł n a m i e j s c o ­ w y m , c m e n t a r z u n a koszt g m i n y . Jego g r o b u nie o p a t r z y ł nikt najprostszym nawet krzyżykiem, m i m o że Gier przez c a ł e ż y c i e k r z y ż e r z e ź b i ł . 2 T r u d n o dziś określić, w j a k i c h w a r u n k a c h przebie­ gały jego lata dziecinne i m ł o d o ś ć . W i a d o m o t y l k o , ż e był trzecim z kolei dzieckim w rodzinie, po n i m uro­ d z i ł o s i ę jeszcze d w o j e , o s t a t n i e — w 1863 r . O d t e g o m o m e n t u u r y w a j ą s i ę zapisy d o t y c z ą c e jego r o d z i c ó w , dlatego t e ż nie w i a d o m o , j a k d ł u g o p r z e b y w a ł M i c h a ł w d o m u s w e g o ojca. P r a w d o p o d o b n i e d o ś ć s z y b k o z a c z ą ł on wędrować o proszonym chlebie p o okolicznych wsiach. N a j w c z e ś n i e j s z a znana n a m data p o b y t u w i n ­ n e j m i e j s c o w o ś c i p r z y p a d a n a o k . ,1875 r . ( C z u ł ó w ) . M o ż ­ na p r z y p u s z c z a ć , ż e p r z y c z y n ą o p u s z c z e n i a d o m u b y ł o u p o ś l e d z e n i e fizyczne r z u t u j ą c e na stosunki rodzinne. F i z j o n o m i a a r t y s t y b y ł a s i l n i e zeszpecona n i e n a t u r a l n i e dużą, w y w i n i ę t ą do g ó r y w a r g ą , od k t ó r e j u z y s k a ł on przydomek „ M i c h a ł e k w a r g a t y " . B r z y d o t a jego m u s i a ł a b y ć znaczna, skoro wzdryga.no s i ę j e ś ć z m i s k i , k t ó r e j poprzednio u ż y w a ł „ M i c h a ł e k " . B u d o w a jego ciała nie odbiegała jednak od normy. M i m o , że nie b y ł wysokie­ go w z r o s t u , t o j e d n a k n i e b y ł p o k r ę c o n y , j a k p r ó b u j ą go o p i s y w a ć n i e k i e d y m i e s z k a ń c y w s i , w k t ó r y c h „ M i ­ c h a ł e k " b y w a ł . Jest t o o p i n i a n i e p r a w d z i w a . Trzeba w z i ą ć p o d u w a g ę , ż e c i , k t ó r z y z a p a m i ę t a l i Giera, w i ­ d y w a l i g o j u ż j a k o c z ł o w i e k a starszego. Z r e g u ł y , p o z a charakterystyczną wargą powodującą bełkotliwą wymo­ w ę , i n f o r m a t o r z y n i e p o t r a f i ą p o d a ć k o n k r e t n y c h cech jego w y g l ą d u , a szczególnie w a d . N i e k t ó r z y ludzie zna­ jący „Michałka" wyrażają się o n i m jako o człowieku n i e s p e ł n a rozumu, t w i e r d z ą c j e d n o c z e ś n i e , ż e m i m o swe­ go u b ó s t w a b y ł c z ł o w i e k i e m d o b r y m i u c z c i w y m . J a k o dowód upośledzenia umysłowego podają przystrajanie przez „ M i c h a ł k a " swego kapelusza p ę k a m i k o l o r o w y c h w s t ą ż e k oraz p o w o ł u j ą s i ę n a jego w y p o w i e d ź , ż e w y ­ b i e r a s i ę za W i s ł ę d o n a r z e c z o n e j ( R y b n a ) . W i e l u m i e s z ­ k a ń c ó w rodzinnej w s i r z e ź b i a r z a jest zdania, ż e b y ł o n w zasadzie z d r ó w , t y l k o „ b r a k o w a ł o m u s i ó d m e j k l e p k i " . U p o ś l e d z e n i e fizyczne i z w y k ł e klepanie biedy nie p o z b a w i a ł o go j e d n a k h u m o r u . O d l u d z i n i e s t r o n i ł n a ­ w e t w ó w c z a s , g d y śmieli się z jego n i e u m i e j ę t n e j g r y na „ o r g a n k a c h " czyli ustnej harmonijce. Z w y k ł przy t y m m a w i a ć : „ M i c h a ł g r a ł , P a n Jezus s i ę z n i e g o ś m i a ł " . G d y z a ś z w r a c a n o m u u w a g ę , ż e b y p o s z e d ł d o s z p i t a l a ze swą brzydką wargą, wówczas odpowiadał: „po Panu B o ­ gu n i e bede p o p r a w i a ł " . S t r o n i ł natomiast „Michałek" od pracy, ale wszyscy m u to w y b a c z a l i j a k o c z ł o w i e k o ­ w i , k t ó r e g o t r a k t o w a n o „z p r z y m r u ż e n i e m o k a " . P u n k ­ t e m honoru jego b y ł o o d w d z i ę c z a n i e s i ę t y m , k t ó r z y p r z y j m o w a l i go n a n o c l e g i d a w a l i s t r a w ę . W s w o i m p o ­ j ę c i u m ó g ł s i ę n a j w ł a ś c i w i e j o d w d z i ę c z y ć przez r z e ź b i e ­ n i e ś w i ę t y c h p a t r o n ó w , co c z y n i ł s z y b k o i z z a p a ł e m . Niekiedy dostawał z a m ó w i e n i a na rzeźby określonych p a t r o n ó w o d l u d z i , k t ó r z y p o s i a d a l i t a k i e same i m i o n a . Ale i w t y m w y p a d k u g ł ó w n y m wynagrodzeniem b y ł p o s i ł e k d a w a n y p r z e z p e w i e n o k r e s czasu i k ą t d o s p a ­ nia w k o m o r z e l u b stodole. W czasie d ł u g i c h l a t s w e g o ż y c i a z a p r z y j a ź n i ł s i ę „Michałek" prawdopodobnie tylko z jednym człowie- I I . 1. W s i e , w k t ó r y c h p r z e b y w a ł M i c h a ł G i e r . I — p o w . O ś w i ę c i m ; I I — p o w . C h r z a n ó w : 1) P ł a z a , 2) B a b i c e , 3) O l s z y n y , 4) Jainkowlice, 5) i K w a c z a ł a , 6) G r ó j e c , 7) A l w e r n i a , 8) P o r ę b a Ż e g o t y , 9) Z a l a s , 10) M ł y n k a ; I I I — p o w . W a d o w i c e : 1) S p y t k o w & c e , 2) Z y g o d o w i c e , 3) R y e z ó w , 4) P ó ł w i e ś , 5) Ł ą c z a n y , 6) T ł u c z a ń ; I V — p o w . K r a k ó w : 1) R y b n a , 2) P r z e g i n i a D u c h o w n a , 3) O z u ł ó w e k , 4) C z u ł ó w , 5) M n i i k ó w , 6) O l s z a n i c a . .3.3 �k i e m . B y ł n i m mieszkaniec wsi Grójec w powiecie chrzanowskim, niejaki S t a n i s ł a w Mirocha. P r z y j a ź ń ta oparta była na wspólnych zainteresowaniach, gdyż w s p o m n i a n y M i r o c h a , z z a w o d u stolarz, z p a s j ą r z e ź b i ł figurki r ó ż n y c h ś w i ę t y c h . W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do G i e r a n i e d a r o w y w a ł s w y c h r z e ź b , lecz s p r z e d a w a ł j e na o d p u s t a c h w K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j . N i e w y k l u ­ czone, ż e obaj r z e ź b i a r z e z n a l i s i ę o d d z i e c k a , g d y ż M i ­ r o c h a u r o d z i ł s i ę w R y b n e j ( w 1864 г.), a o ż e n i ł s i ę w Grójcu. Michał Gier był dość częstym gościem u Sta­ n i s ł a w a Mirochy. Często razem „ m a j s t r o w a l i przy f i ­ gurkach", wspólnie popijali w ó d k ę , kiedy indziej z n ó w M i r o c h a r z e ź b i ł , a G i e r w t y m czasie w y g r y w a ł n a h a r ­ m o n i j c e stale t ę s a m ą m e l o d i ę . M i e s z k a ń c y G r ó j c a w y ­ żej o c e n i a j ą prace r z e ź b i a r s k i e G i e r a n i ż f i g u r k i M i r o ­ chy, k t ó r y i c h z d a n i e m nie w y s i l a ł się na realistyczne wykonawstwo drobnych e l e m e n t ó w . 8 Na wstępie wspomniałem, że rzeźby i wiadomości 0 M i c h a l e Gierze znane s ą na obszarze k i l k u p o w i a t ó w . W pow. k r a k o w s k i m odnaleziono je w Rybnej, Przegini Duchownej, Czułowie, C z u ł ó w k u , M n i k o w i e i Olszanicy. W pow. chrzanowskim prace Giera z n a j d u j ą się (lub znajdowały) w Babicach, Grójcu, Kwaczale, Zalasiu, P ł a ­ zie, P o r ę b i e , A l w e r n i i , M ł y n e e , O l s z y n a c h i . T a n k o w i c a c h , natomiast w W a d o w i c k i e m — w Ł ą c z a n a c h , Tłuczani, Zygodowicach, P ó ł w s i , Ł ę g u (przys. Ryczowa), Ryczowie 1 Spytkowicach. Dotychczas odnaleziono prace rzeźbiarza w 22 wsiach. Nie są to zapewne wszystkie miejscowości, na­ l e ż y j e d n a k s ą d z i ć , ż e te w s i e , k t ó r y c h d o t e j p o r y n i e przebadano, nie w y k r a c z a j ą poza r a m y t r ó j k ą t a , k t ó r e g o p o ł u d n i o w y w i e r z c h o ł e k stanowi w i e ś Zygodowice, na w s c h o d z i e O l s z a n i c a , n a z a c h o d z i e z a ś P ł a z a ( i l . 1). N a o b r z e ż a c h tego t r ó j k ą t a n i e o d n a l e z i o n o a n i p r a c G i e r a , ani też wieści o n i m w tutejszej tradycji. W y m i e n i a n e w y ż e j w s i e oraz sam K r a k ó w o d w i e d z a n y od czasu do M i c h a ł G i e r . I I . 2. Koronacja I I . 3. Adoracja Matki Boskiej, czasu przez r z e ź b i a r z a , t o t e n ś w i a t , poza k t ó r y G i e r j a k s i ę zdaje nie w y c h o d z i ł w c i ą g u c a ł e g o swego ż y ­ cia. N i e w ą t p l i w i e m i e j s c e m , do k t ó r e g o s t a l e w r a c a ł ze s w o i c h w ę d r ó w e k , b y ł a r o d z i n n a R y b n a , gdzie t e ż do n i e d a w n a z a c h o w a ł o s i ę n a j w i ę c e j jego prac. Z informacji w y n i k a , że przed laty nie b y ł o t a m prawie domu, w k t ó r y m nie z n a j d o w a ł y b y się rzeźbione p r z e z n i e g o ś w i ą t k i , p o s t a c i e p a t r o n ó w , „ M a r y j k i " czy pasyjki. Interesujące byłoby wyjaśnienie, jak „Michałek" d o s z e d ł do u m i e j ę t n o ś c i r z e ź b i e n i a i zdobycia uznania dla s w y c h prac u m i e s z k a ń c ó w Rybnej i okolicznych wsi. W e d ł u g jednej, m a ł o prawdopodobnej informacji , był kiedyś w Rybnej rzeźbiarz nazwiskiem Balsamski, u k t ó r e g o G i e r m i a ł się u c z y ć . Niestety, n i k t w i ę c e j nie potwierdza istnienia Balsamskiego w e w s i i nie m a też takiego nazwiska w aktach p a r a f i a l n y c h . W i e l u ludzi jest n a t o m i a s t zdania, ż e G i e r „ m i a ł t a l e n t sam od sie­ bie". I t o chyba jest najprawdziwsze, podobnie jak i w i a d o m o ś ć , że b y ł on a n a l f a b e t ą . Ostatni fakt znajduje odzwierciedlenie w prawie z u p e ł n y m b r a k u podpisów, d a t czy i n s k r y p c j i n a r z e ź b a c h G i e r a . T o z a ś z k o l e i u t r u d n i a ustawienie jego prac w kolejności chronolo­ gicznej, a t y m s a m y m o c e n ę r o z w o j u t w ó r c z e g o r z e ź ­ biarza. 1 5 S ą d z ą c z i n f o r m a c j i terenowych spora ilość rzeźb po­ chodzi z p o c z ą t k u X X w . , n i e k t ó r e z l a t jeszcze p ó ź ­ niejszych, a t y l k o w k i l k u w y p a d k a c h m o ż n a cofnąć się do l a t 7 0 - t y c h czy 80-tych u b i e g ł e g o w i e k u . Z a s t a n a w i a j ą c a jest jedna p ł a s k o r z e ź b a M a t k i Bos­ k i e j z D z i e c i ą t k i e m z o k . 1883 г., k t ó r a p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e ( i l . 6). T r z e b a przy t y m p a m i ę t a ć , że artysta m i a ł w ó w c z a s zaledwie 30 l a t . W e d ł u g i n f o r m a c j i w ł a ś c i c i e l k i , „ M i c h a ł e k " w y ­ k o n a ł p ł a s k o r z e ź b ę n a s p e c j a l n e z a m ó w i e n i e , co m o ż e j u ż ś w i a d c z y ć o rozgłosie, j a k i m się cieszył j a k o r z e ź ­ biarz. Przez k i l k a d z i e s i ą t lat p ł a s k o r z e ź b a w i s i a ł a na Matki Boskiej, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , 23 X 29,5 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . o b r a z z d r e w n i a n y m i r z e ź b a m i , p o l i c h r . , o k . 1875 г., 50 X 66,5 c m , C z u ł ó w , p o w . K r a k ó w . �M i c h a ł G i e r : I I . 4. Matka Boska z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , 17,5 X 33 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 5. Uciecz­ ka do Egiptu i Narodziny Jezusa, o b r a z z d r e w n i a n y m i r z e ź b a m i , p o l i o h r . , o k . 1875 г., 50,5 X 68 c m , C z u ł ó w ścianie nad k o m o d ą , a w i ę c na h o n o r o w y m miejscu. s z c z e g ó ł o w e g o o m ó w i e n i a j e j jeszcze w r ó c i m y . Do Z uzyskanych w i a d o m o ś c i oraz z z a r e j e s t r o w a n y c h w terenie prac M i c h a ł a G i e r a w y n i k a , że b y ł on r z e ź ­ biarzem niezwykle p ł o d n y m . Prawdopodobnie z o s t a w i ł po sobie s e t k i r ó ż n y c h r z e ź b , z czego j u ż t y l k o s t o s u n ­ k o w o n i e w i e l k a ilość p o z o s t a ł a na m i e j s c u . T w ó r c z o ś ć t a odznacza s i ę b o g a t ą t e m a t y k ą . S p o ś r ó d z n a n y c h r z e ź b pełnych i płaskorzeźb p r z e d s t a w i a j ą c y c h święte posta­ cie k o b i e c e w y m i e ń m y : 1) M a t k ę B o s k ą Różańcową, 2) M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m , 3) S e r c e M a t k i B o s k i e j , 4) ś w . B a r b a r ę , 5) ś w . Z o f i ę , 6) ś w . S a l o m e e , 7) ś w . T e ­ r e s ę , 8) ś w . M a g d a l e n ę , 9) ś w . R o z a l i ę , 10) ś w . K a t a r z y ­ n ę , 11) ś w . H e l e n ę . B Postacie ś w i ę t e m ę s k i e r e p r e z e n t o w a n e są przez na­ stępujące przedstawienia: 1) C h r y s t u s a Biczowanego, 2) C h r y s t u s a p r z y s ł u p i e , 3) C h r y s t u s a Z m a r t w y c h w s t a ­ ł e g o , 4) C h r y s t u s a F r a s o b l i w e g o , 5) C h r y s t u s a w O g r ó j ­ cu, 6) Serce Jezusa, 7) U k r z y ż o w a n e g o , 8) ś w . J a n a N e ­ p o m u c e n a , 9) ś w . A n t o n i e g o z D z i e c i ą t k i e m , 10) ś w . F l o ­ r i a n a , 11) ś w . K a z i m i e r z a , 12) ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m , 13) ś w . S t a n i s ł a w a , 14) ś w . J a c k a , 15) ś w . F r a n c i s z k a , 16) ś w . M i k o ł a j a , 17) ś w . J a k u b a , 18) z a k o n n i k a w ha­ bicie z t r ą b k ą . W grupowych przedstawieniach tematyka rzeźb ogra­ n i c z o n a j e s t d o : 1) Ś w i ę t e j R o d z i n y , 2) p a s y j e k z M a r i ą i J a n e m p o d k r z y ż e m , 3) ś w . I z y d o r a z a n i o ł k a m i i w o ­ ł a m i , 4) a n i o ł a z a b i j a j ą c e g o d i a b ł a , 5) s z o p k i . Jeśli chodzi o p ł a s k o r z e ź b y o charakterze p r z e w a ż ­ nie dużych obrazów, to w y s t ę p u j ą tu wyobrażenia: 1) S e r c a Jezusa, 2) S e r c a M a t k i B o s k i e j , 3) M a t k i B o s ­ k i e j 2. D z i e c i ą t k i e m , 4) M a t k i B o s k i e j Szkaplerznej, 5) M a t k i B o s k i e j K a l w a r y j s k i e j , 6) K o r o n a c j i M a t k i B o s ­ k i e j , 7) Ś w i ę t e j R o d z i n y , 8) ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m , 9) ś w . A n n y S a m o t r z e ć , 10) C h r y s t u s a B i c z o w a n e g o , 11) A d o r a c j i M a t k i B o s k i e j , 12) U c i e c z k i do E g i p t u i 13) N a r o d z i n Jezusa. Z zachowanej tradycji wiadomo również, że Gier r o b i ł niekiedy r z e ź b i o n e l a s k i i t a b a k i e r k i , a czasem w y ­ k o n y w a ł też w i z e r u n k i l u d z i ż y j ą c y c h (np. w a c h m i s t r z a austriackiego). N i e k t ó r z y starsi m i e s z k a ń c y Rybnej pa­ miętają, jak pewnego razu „Michałek" wyrzeźbił Żyda — w ł a ś c i c i e l a t a m t e j s z e j k a r c z m y . U k o ń c z o n ą r z e ź b ę za­ w i e s i ł na gałęzi drzewa. O b r a ż o n y karczmarz w n i ó s ł s k a r g ę d o s ą d u . W czasie r o z p r a w y s ę d z i a z a p y t a ł G i e r a , d l a c z e g o t o z r o b i ł , n a co „ M i c h a ł e k " m i a ł o d p o w i e d z i e ć : „ j a p a n a s ę d z i e g o tez w y ż n ę " . M o ż n a b y s i ę d o m y ś l a ć że p r z y c z y n ą powieszenia r z e ź b y k a r c z m a r z a na drzewie b y ł a c h ę ć o ś m i e s z e n i a g o za z ł e t r a k t o w a n i e osoby b i e d ­ nego r z e ź b i a r z a . G i e r l u b i ł r ó w n i e ż c z e r p a ć t e m a t y z o t a c z a j ą c e g o go ż y c i a , p r z y c z y m p o d p a t r z o n e sceny s z k i c o w a ł o ł ó w k i e m na papierze, w d o m u zaś p r z e n o s i ł je na d r e w n o . Jako p r z y k ł a d m o ż e posłużyć opowiadanie jednej z kobiet w Rybnej, która widziała Giera rysującego gospodynię dojącą k r o w ę oraz dziecko b a w i ą c e się lalką. Obie sceny przedstaw '\ p ó ź n i e j G i e r w postaci p ł a s k o r z e ź b . W Przegini Duchownej opowiadają podobną historię z rzeźnikiem zabijającym świnię. Surowcem, z którego „Michałek" w y k o n y w a ł swe prace, b y ł o d r e w n o lipowe, a jako n a r z ę d z i u ż y w a ł r ó ż ­ nego r o d z a j u p i ł e c z e k oraz d ł u t e k . Te ostatnie b y ł y n a j ­ prawdopodobniej w ł a s n e j lub kowalskiej roboty. N i m i to w ł a ś n i e r z e ź b i ł G i e r postacie ś w i ę t y c h w y s o k i e od 35 �12 c m d o o k . 1 m , w w i ę k s z o ś c i j e d n a k t r z y m a ł s i ę miaru w granicach należy zaliczyć stojącym W u Matkę jej wypadku pół stóp metra. Boską Do (ok. (kapliczka płaskorzeźb największych 1 m) w z Dzieciątkiem Przegini Duchownej). wielkość postaci i ich w skrzyneczce nie n a s t r ę c z a ł y G i e r o w i ci. W y d a j e formatu, nej się jak jednak, że np. wy­ rzeźb żadnych najwcześniejsze dwie płaskorzeźby oprawa trudnoś­ były z kapliczki małego w Ryb­ ( i l . 2, 4). W p ó ź n i e j s z y c h z a ś l a t a c h s t o s o w a ł o n p r z e ­ ważnie wymiary w i ę k s z e , takie, jakie m i a ł y obrazy p o w ­ szechnie s p o t y k a n e w Ze w z g l ę d u na wiejskich domach. wspomniane wyżej trudności usyste­ matyzowania chronologicznego większości prac Giera nie­ ł a t w o jest d o k o n a ć analizy jego drogi niewątpliwe, że musiał w tej kilku mierze prac bardziej pewne, Matki nej, jakichkolwiek dokładnie rok Boskiej o k . 1883 rzeźbić z 1875, dwie najwcześniejszych wyrzeźbił zrobioną ich w Gier z po Babicach (pewne 1890 ok. r.) 1881 św. Jana Czułowa jako dato­ wykonaną stanowić jest do lub płaskorzeźbę z kapliczki tylko w to, że św. nie Jana mieszkańcy r. w y r z e ź b i ł Nepomucena, metrowej Ryb­ przykłady figurkę Niektórzy R y b n e j s ą z d a n i a , ż e G i e r p r z e d 1890 nież figurę mniej grupie tej, z wyżej oraz r. odniesieniu jest Zygodowie prawdopodobnie prac brak W wspomnianą Dzieciątkiem mogą Jest dziecka, ale W prace г., d w i e m a ł e p ł a s k o r z e ź b y które artystycznej. określony czas p o w s t a n i a . zamieścić ok. od danych. najwcześniejszych można wane na on rów­ wysokości, stojącą w kapliczce przy moście. Bardziej jednak wiary­ godne s ą i n f o r m a c j e m ó w i ą c e , iż G i e r t ę f i g u r k ę jedynie poprawiał Zresztą i uzupełniał brakujące fragmenty. M . G i e r . H . 6. Matka Boska, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , ok. 1883 г., 56 X 78 c m , Z y g o d o w i c e , p o w . W a d o w i c e . I I . 7. Matka Boska, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . o k . 45 c m , L ą c z a n y , p o w . W a d o w i c e . I I . 8. Matka Boska, drewno p o l i c h r . , w y s . 42 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a , p o w . K r a k ó w . I I . 9. Sw. Wojciech, d r e w n o p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 57,5 c m , Ryczów, pow. Wadowice. 36 �r z e ź b a ta o d b i e g a s w o i m c h a r a k t e r e m o d p r a c w a n y c h przez „ M i c h a ł k a " . wykony­ Obie m a ł e p ł a s k o r z e ź b y m i e s z c z ą c e s i ę w e w n ę k a c h wspomnianej k a p l i c z k i s p r a w i a j ą w r a ż e n i e j a k b y spe­ cjalnie do n i c h b y ł y r o b i o n e . J e d n a z n i c h , p r z e d s t a w i a ­ j ą c a k o r o n a c j ę M a t k i B o s k i e j , m a w y m i a r y 23 x 29,5 c m ( i l . 2), d r u g a z a ś , z w y o b r a ż e n i e m M a t k i B o s k i e j z D z i e ­ c i ą t k i e m na r ę k u , m a 17,5 c m s z e r o k o ś c i i 33 c m w y s o ­ k o ś c i ( i l . 3). P r a c e te m a j ą c h a r a k t e r w y p u k ł e g o r e l i e f u i wykonane są w p ł y t k a c h d r e w n i a n y c h o g r u b o ś c i 2 cm. W obu d e s k a c h a u t o r p o d k r e ś l i ł o b r a m o w a n i e k r a w ę d z i przez z a c h o w a n i e w y p u k ł o ś c i w s t o s u n k u d o t ł a . C z e g o ś podobnego nie z n a j d u j e m y p ó ź n i e j w ż a d n y m ze z n a n y c h jego o b r a z ó w p ł a s k o r z e ź b i o n y c h , a t o d l a t e g o , ż e s p o s ó b ich w y k o n a n i a o d b i e g a o d w s p o m n i a n y c h m a ł y c h o b r a z ­ k ó w reliefowych. W s p ó l n y m i e l e m e n t a m i w obu obraz­ kach są podobne k o r o n y n a g ł o w i e M a t k i Boskiej i nad n i ą . M a j ą one k s z t a ł t p o d o b n y do m i t r y . J e s t t o z r e s z t ą typ korony, k t ó r y w r ó ż n y c h w e r s j a c h p o w t a r z a się i w innych pracach Giera. P r z y j m u j ą c , że w y m i e n i o n e obraz­ k i rzeźbił Gier w m ł o d y m w i e k u , w i d a ć , że nie m i a ł większych trudności, skoro p o s t a ć Chrystusa przedsta­ w i ł w p r o f i l u , z a ś B o g a O j c a w p e ł n y m s k r ę c i e a ż do frontalnego u k ł a d u t w a r z y . W p r z e c i w i e ń s t w i e do Ko­ ronacji, M a t k a Boska z D z i e c i ą t k i e m na drugiej p ł a s ­ korzeźbie ma charakter bardziej statyczny. Od góry i 7 b o k ó w jest otoczona d r a p e r i ą , na k t ó r e j p r y m i t y w n i e wykonane głębokie ż ł o b k o w a n i a m a j ą n a ś l a d o w a ć swo­ bodne u k ł a d a n i e s i ę t k a n i n y . kiej Płaskorzeźba przedstawiająca K o r o n a c j ę M a t k i Bos­ nie w y r ó ż n i a s i ę u j ę c i e m f o r m a l n y m a n i t e ż r o z ­ I I . 10. Sw. Józef drewno polichr., w i ą z a n i e m p l a s t y c z n y m , g d y ż tego r o d z a j u o b r a z k i m a ­ l o w a n e l u b r z e ź b i o n e przez l u d o w y c h t w ó r c ó w w y s t ę p o ­ w a ł y nieraz w X I X w., a poza t y m m a j ą swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w l i c z n y c h o l e o d r u k a c h , na k t ó r y c h zapewne w z o r o w a ł się t a k ż e M i c h a ł Gier. Natomiast płaskorzeźba M a t k i Boskiej z D z i e c i ą t k i e m wykazuje p e w n ą i n w e n c j ę t w ó r c y , m i m o że źródło jej t k w i r ó w n i e ż w popularnych w X I X w. obrazach l u d o w y c h i oleodrukach z przedsta­ w i e n i e m M a t k i Boskiej Gidelskiej. Praca Giera jest w z o ­ r o w a n a na g ó r n e j części takiego obrazu z p o m i n i ę c i e m drugorzędnych szczegółów. Obie p ł a s k o r z e ź b y b y ł y kilkakrotnie przemalowane, s t ą d ustalenie p i e r w o t n y c h k o l o r ó w n a s t r ę c z a t r u d n o ś ­ c i . N a j p r a w d o p o d o b n i e j p o c z ą t k o w o b y ł y one m a l o w a n e farbami klejowymi. Do g r u p y n a j w c z e ś n i e j s z y c h — j a k powiedziano w y ­ żej — należą dwa obrazy z C z u ł o w a o w y m i a r a c h 50,5 x 68 c m ( i l . 5) o r a z 50 x 66,5 c m ( i l . 3) p o c h o d z ą c e z jednego d o m u , gdzie d a w n i e j b y ł y zawieszone na l i ­ s t w i e w r a z z o b r a z a m i o l e o d r u k o w y m i . Obecnie nie m a ­ j ą one j u ż r a m z e w n ę t r z n y c h ze s z k ł e m . J e d e n z t y c h obrazów zawiera dwa tematy w układzie strefowym, t j . U c i e c z k ę do E g i p t u i s c e n ę b e t l e j e m s k ą , d r u g i z a ś A d o ­ r a c j ę M a t k i Boskiej w otoczeniu uskrzydlonych g ł ó w e k aniołków z klęczącymi postaciami zakonnika i zakonni­ cy. W o b u t y c h obrazach — w y k o n a n y c h n i e w ą t p l i w i e w t y m s a m y m czasie m o ż n a dostrzec z a r ó w n o w i e l e cech w s p ó l n y c h , j a k i p e w n e o d r ę b n o ś c i . W obu — tło s t a n o w i m a l a t u r a na papierze n a k l e j o n y m na deski. W j e d n y m i d r u g i m o b r a z i e u ż y ł G i e r do m a l o w a n i a farb olejnych. Podobny jest r ó w n i e ż sposób kolorowej z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 48 c m , A l w e r n i a , p o w . C h r z a n ó w . o k . 1881 г., w y s . 40 c m , B a b i c e , p o w . C h r z a n ó w . I I . 12. M a t k o Boska p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 37,5 c m , Z y g o d o w i e e . U . 11. Sw. Różańcowa, Jan (?), drewno �dekoracji figurek, a w d u ż y m stopniu też styl w y k o n a ­ nia. N i e z m i e r n i e c i e k a w y jest przede w s z y s t k i m obraz 0 p o d w ó j n e j t r e ś c i , ś w i a d c z ą c y o t w ó r c z y m sposobie r o z ­ w i ą z a n i a p r o b l e m ó w k o m p o z y c y j n y c h ( i i . 5). N i e z n a j d u ­ j e m y d o n i e g o ż a d n e j a n a l o g i i , co ś w i a d c z y ł o b y n a k o ­ rzyść inwencji twórczej M i c h a ł a Giera. M o ż n a sądzić, że k o m p o z y c j a tego obrazu b y ł a w c z e ś n i e j p r z e m y ś l a n a . Po­ t w i e r d z a to z a r ó w n o d w u c z ę ś c i o w a m a l a t u r a tła, jak 1 p o z i o m a p o p r z e c z k a d z i e l ą c a oba t e m a t y , k t ó r a z o s t a ł a w y k o r z y s t a n a j a k o p e w n e g o r o d z a j u z a d a s z e n i e n a d sce­ n ą n a r o d z i n Jezusa. R z e ź b i a r s k a t e c h n i k a t e g o o b r a z u n o s i jeszcze w s z e l k i e c e c h y p r y m i t y w i z m u ludowego, w k t ó r y m r u c h j e d n y c h p o s t a c i p r z e p l a t a s i ę ze s z t y w ­ nością innych. Nie ma t u dbałości o szczegóły anato­ m i c z n e , co w p ó ź n i e j s z y c h p r a c a c h t e g o a r t y s t y s t a n i e się r e g u ł ą . P r z y p u s z c z a m , ż e o p i s a n a scena b e t l e j e m s k a n i e b y ­ ła p i e r w s z ą tego r o d z a j u p r a c ą . W R y b n e j z a c h o w a ł o się r ó w n i e ż k i l k a f i g u r e k s z o p k o w y c h w y s . 9—14 o m , b a r ­ dzo p r y m i t y w n y c h , ale j e d n o c z e ś n i e p o d o b n y c h w w y ­ glądzie i technice w y k o n a n i a . G ł ó w n y nacisk położony w n i c h jest na d e k o r a c j ę m a l a r s k ą ' . W drugim z wymienionych obrazów — Adoracji Matki Boskiej ( i l . 3) — p r y m i t y w i z m r z e ź b i a r s k i a u t o ­ r a m n i e j s i ę u w y d a t n i a , co w y n i k a z a p e w n e z f a k t u w z o r o w a n i a tego o b r a z u na p o d o b n y m j u ż i s t n i e j ą c y m . Gier m i a ł istotnie takie m o ż l i w o ś c i , g d y ż tego rodzaju przedstawienia, b ę d ą c e k o m p o z y c j ą p ł a s k o r z e ź b na tle m a l o w a n y m , w y s t ę p o w a ł y w R y b n e j i okolicy znacznie w c z e ś n i e j . Inwencja Giera polegała w t y m w y p a d k u na u p r o s z c z e n i u d e k o r a c j i , czego p r z y c z y n ą b y ł y p r a w ­ dopodobnie jego s k r o m n e m o ż l i w o ś c i w a r s z t a t o w e i za­ 8 Michał Gier: I I . 14. Chrystus I I . 13. przed sób wiedzy r z e ź b i a r s k i e j posiadanej w o w y m czasie. Należy zwrócić u w a g ę , że technika w y k o n a n i a Adoracji s t a n o w i z a p o w i e d ź coraz szybciej r o z w i j a j ą c y c h się u m i e ­ jętności rzeźbiarskich, które w latach następnych u w i ­ d o c z n i ą s i ę w w i e l u r z e ź b a c h , p ł a s k o r z e ź b a c h czy k o m ­ pozycjach r z e ź b i a r s k o - m a l a r s k i c h . Niewątpliwie szczytowym osiągnięciem stanie się p ł a s k o r z e ź b a , k t ó r ą G i e r w y k o n a ł na z a m ó w i e n i e w Z y g o d o w i c a c h m a j ą c o k . 30 l a t . D o r z e ź b i e n i a p o s ł u ż y ł y m u z ł ą c z o n e na k o ł k i d w i e l i p o w e deski g r u b o ś c i 6 cm, z k t ó r y c h w y d o b y ł on mocno w y p u k ł ą postać Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m n a r ę k u ( i l . 6). D u ż y f o r m a t o b r a ­ zu i g r u b o ś ć deski p o z w o l i ł y m u na r e a l i s t y c z n e p o ­ t r a k t o w a n i e t w a r z y przedstawionych osób. Z w r a c a j ą przy tym u w a g ę oczy, a z w ł a s z c z a m a ł e u s t a o w y r a ź n y m profilu, które znajdujemy również w później rzeźbionej postaci M a t k i Boskiej w Ł ą c z a n a c h . „ M i c h a ł e k " uwy­ d a t n i ł n i e t y l k o g a ł k i oczne, ale w y d o b y ł jeszcze o k r ą g ł y k s z t a ł t t ę c z ó w k i i ź r e n i c y . L e k k i e u w y p u k l e n i e oczu w i ­ doczne jest j u ż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h jego p r a c a c h , m o ż ­ na j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , ż e d o p i e r o w y k o n a w s t w o w d u ­ ż y m f o r m a c i e p o z w o l i ł o m u na opanowanie techniki i z e ź b i e n i a oczu, k t ó r e p ó ź n i e j n a w e t w n i e w i e l k i c h r z e ź ­ b a c h b ę d z i e j u ż stale u w y p u k l a ł . W a r t o t e ż z w r ó c i ć u w a ­ g ę na n i e m a l fotograficzne p o d o b i e ń s t w o t w a r z y m a t k i i d z i e c k a , z c z y m b ę d z i e m y s i ę s p o t y k a ć o d t e g o czasu w e w s z y s t k i c h r z e ź b a c h g r u p o w y c h . P o n a d t o na obu t w a ­ rzach nie u w i d a c z n i a się r ó ż n i c a w i e k u . W p ó ź n i e j s z y m o k r e s i e „ M i c h a ł e k " p o t r a f i ł sobie p o r a d z i ć z t y m p r o b ­ lemem n a d a j ą c dzieciom bardziej owalny kształt twarzy. Płaskorzeźba, o której mowa, była z całą pewnością w z o r o w a n a b ą d ź na j a k i e j ś d u ż e j r z e ź b i e k o ś c i e l n e j , b ą d ź Chrystus przed Piłatem, d r e w n o p o l i c h r . , p r z e d 1910 г., w y s . 24 o m , R y c z ó w , p o w . W a d o w i c e . Piłatem, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 35 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 15. Matka Boska z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 27,5 c m , Z a l a s , p o w . C h r z a n ó w . �też na d u ż y m o b r a z i e o l e o d r u k o w y m . W n i o s e k t a k i n a ­ s u w a się n i e o d p a r c i e , j e ś l i z w r ó c i ć u w a g ę n a s p o s ó b w y ­ konania k o r o n na g ł o w i e M a r i i i D z i e c i ą t k a , j a k i na d e k o r a c j ę szat i k o r o n . N i e w ą t p l i w i e d u ż a p ł a s z c z y z n a o b i e k t u (56 x 78 c m ) d a w a ł a w i ę k s z ą s w o b o d ę t w ó r c y . W niektórych partiach p o k r y ł ją Gier swobodnym w y ­ p u k ł y m reliefem o wzorze g e o m e t r y c z n y m i r o ś l i n n y m , w innych zaś z a s t o s o w a ł relief w g ł ę b n y . Ten d r u g i j e d ­ nak m a z n a m i o n a p r y m i t y w i z m u , j a k b y b y ł w y k o n a n y n o ż e m . O w a swego r o d z a j u n i e k o n s e k w e n c j a ś w i a d c z y ­ łaby, że r z e ź b i a r z e k s p e r y m e n t o w a ł , s z u k a ł r ó ż n y c h ś r o d ­ k ó w dotychczas m u o b c y c h . R e l i e f o w e w y p u k ł e d e k o r o ­ w a n i e szat m o t y w a m i r o ś l i n n y m i i g e o m e t r y c z n y m i z n a j ­ d u j e m y jeszcze n a j e d n e j r z e ź b i e w y k o n a n e j k i l k a l u b kilkanaście lat później. Prawdopodobnie d u ż a praco­ chłonność p o w o d o w a ł a , że u n i k a ł tego sposobu dekoracji. P r z y k ł a d e m jej m o ż e b y ć r z e ź b a M a t k i Boskiej z k a p ­ l i c z k i w Ł ą c z a n a c h . Czas p o w s t a n i a r z e ź b y n i e j e s t b l i ­ żej o k r e ś l o n y . S t y l o w o w i ą ż e s i ę o n a z o p i s a n ą w y ż e j p ł a s k o r z e ź b ą ; ta sama jest p o w a ż n a , t r ó j k ą t n a w k s z t a ł ­ cie t w a r z i a n a l o g i c z n e o z d o b i e n i e w y p u k ł y m r e l i e f e m b r z e g ó w p ł a s z c z a i s p o d n i e j s z a t y ( i l . 7). H i e r a t y c z n ą p o ­ w a g ę p o d k r e ś l a d o d a t k o w o s z t y w n o ś ć postaci, k t ó r e j nie narusza l e k k i e s f a ł d o w a n i e d o l n e j p a r t i i s u k n i . R z e ź b a ta ze w z g l ę d u n a n i e w i e l k ą g r u b o ś ć d e s k i , z k t ó r e j j ą wykonano, i r ó w n o ścięty rewers jest j e d n o c z e ś n i e p r z y ­ kładem przejściowej formy pomiędzy płaskorzeźbą a rzeźbą pełną. Tę s a m ą formę ma rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z Przegini Duchownej, k t ó r a powstała p r a w d o p o d o b n i e n a p o c z ą t k u X X w . ( i l . 8), i i n n e . N i e sądzę jednak, b y G i e r c z ę s t o w y k o n y w a ł f r o n t a l n i e za­ komponowane, bardzo p ł a s k i e , l u ź n o s t o j ą c e r z e ź b y , k t ó ­ M i c h a ł G i e r : I I . 16. I I . 17. Sw. Rozalia, re k o n c e p c y j n i e w i ą z a ł y s i ę z u m i e s z c z a n i e m t a k i c h p r a c w r a m a c h i t w o r z e n i e m z n i c h o b r a z ó w ( i l . 26). Reliefowana p ł a s k o r z e ź b a M a t k i Boskiej z Dzieciąt­ k i e m ( i l . 6), b ę d ą c n i e w ą t p l i w i e d u ż y m o s i ą g n i ę c i e m t e c h ­ n i c z n y m Giera, nie otwiera jednak j a k i e g o ś nowego eta­ p u w jego twórczości. W y k a z u j e natomiast możliwości w y n i k a j ą c e z t a l e n t u a r t y s t y . Z tego samego m n i e j w i ę ­ cej c z a s u p o c h o d z i z B a b i c r z e ź b a ś w . J a n a (?), w y s o ­ k o ś c i 40 c m , k t ó r e j t e c h n i k a r z e ź b i a r s k a j e s t c h a r a k t e ­ r y s t y c z n a d l a p r z e w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r a c G i e r a ( i l . 11). T y p o w a jest m a ł a g ł o w a ś w i ę t e g o , w ł o s y zaznaczone d r o b n y m i c i ę c i a m i , g ę s t e , o s t r e ż ł o b k o w a n i e szat, n o i o c z y w i ś c i e h i e r a t y c z n o ś ć c a ł e j postaci. W r z e ź b i e tej w y b i j a s i ę s z c z e g ó l n i e b o g a t e s f a ł d o w a n i e szat o z r ó ż n i ­ c o w a n y m r y t m i e , co o b s e r w u j e m y r ó w n i e ż w f i g u r z e ś w . J ó z e f a z k a p l i c z k i w A l w e r n i i ( i l . 10). T e n o s t a t n i z a ­ c h o w u j ą c s p o k o j n ą p o s t a w ę jest znacznie m n i e j statycz­ n y od ś w . Jana. W dalszej t w ó r c z o ś c i G i e r a w i d o c z n e są okresy, w k t ó r y c h w y k o n y w a n e przez niego f i g u r k i p r z y p o m i n a j ą g i p s o w e ( i l . 9, 12). P o t e m z a ś j a k b y c o f a ł się w technicznych u m i e j ę t n o ś c i a c h , a w ó w c z a s rzeźby j e g o p r z y b i e r a j ą c h a r a k t e r t y p o w o l u d o w y , czego p r z y ­ k ł a d e m j e s t n i e w i e l k a (24 c m ) f i g u r k a C h r y s t u s a w c i e r ­ niowej koronie, odzianego w d ł u g ą s u k n i ę , stojącego p r z e d P i ł a t e m ( i l . 13). O s z c z ę d n o ś ć ś r o d k ó w w y r a z u w i ­ doczna jest s z c z e g ó l n i e w u k s z t a ł t o w a n i u w ł o s ó w , k t ó r e w b r e w swoim zwyczajom potraktował rzeźbiarz jako jed­ nolitą m a s ę . Wspomnianego Chrystusa w y k o n a ł Gier p r z e d 1910 r. w R y c z o w i e , n a t o m i a s t z n a c z n i e w c z e ś n i e j ­ sza f i g u r k a M a t k i B o s k i e j , w y s o k o ś c i z a l e d w i e 27,5 o m , z Jezusem s t o j ą c y m u jej stóp, prezentuje w y ż s z y po­ z i o m t e c h n i k i r z e ź b i a r s k i e j ( i l . 15). I n t e r e s u j ą c e j e s t t u Sw. Józef z Dzieciątkiem, d r e w n o p o l i c h r . , 1907 г., w y s . 36,5 c m , Z y g o d o w i c e , p o w . W a d o w i c e . d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 46 c m , Ł ę g , p o w . W a d o w i c e . I I . 18. U c h w y t l a s k i z p o s t a c i ą ś w . J a k u ­ ba, d r e w n o , 1928 г., w y s . r z e ź b y 21 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . 17 39 �z a r ó w n o zachowanie symetrii u k ł a d u całej postaci M a t ­ k i Boskiej, j a k i jej szat, na k t ó r y c h f a ł d y z l e w e j s t r o ­ ny o d p o w i a d a j ą f a ł d o m z p r a w e j . O d p o w i e d n i o w y w a ­ żone proporcje p o w o d u j ą , że wzniesiona r ę k a Jezuska nie b u r z y zasadniczego u k ł a d u . I d e n t y c z n e p r z e d s t a w i e ­ nie M a t k i B o s k i e j ( w y s . 26 c m ) z J e z u s e m , r ó ż n i ą c e s i ę od w y ż e j o p i s a n e g o n i e c o t y l k o p r y m i t y w n i e j s z y m wy­ konaniem, znane jest r ó w n i e ż z Olszanicy, przy czym m o ż n a j e d a t o w a ć na k o n i e c X I X w . Z kapliczki w Przegini D u c h o w n e j znana jest taka sama k o m p o z y ­ c j a t e m a t u , p o d o b n i e w y k o n a n a w s z c z e g ó ł a c h , ale p o ­ s t a ć M a t k i B o s k i e j m a o k . 1 m w y s o k o ś c i . P r z y k ł a d y te ś w i a d c z ą , ż e G i e r l u b i ł w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a ć te s a m e t e m a t y bez z m i a n y u k ł a d u , p r o p o r c j i i s z c z e g ó ł ó w de­ k o r a c y j n y c h . N a d m i e ń m y jeszcze, ż e z R y b n e j z n a m y p o d o b n ą f i g u r k ę M a t k i B o s k i e j ( w y s . 65 c m ) , a l e bez Jezusa . R z e ź b a ta r ó ż n i się od w s p o m n i a n y c h p r e c y ­ zją wykonania, w szczególności — d o k ł a d n i e wycyzelo­ w a n ą t w a r z ą oraz m o c n o p o d k r e ś l o n ą s m u k ł o ś c i ą p o s t a ­ ci. Z w r a c a j ą przy t y m u w a g ę r ę c e , k t ó r e we w s z y s t k i c h o b i e k t a c h tego r o d z a j u s ą d u ż e i r a c z e j prymitywnie rzeźbione. 9 1 0 T r u d n o w y j a ś n i ć , j a k i e b y ł y p r z y c z y n y tego, ż e G i e r o s i ą g n ą w s z y d o j r z a ł o ś ć r z e ź b i a r s k ą w y k o n y w a ł co p e w i e n czas p r a c e d o s y ć p r y m i t y w n e . Z t r a d y c j i w i a d o m o , ż e n i e k i e d y r z e ź b i ł on w e d ł u g w z o r ó w c z e r p a n y c h z m a ­ łych lub dużych o b r a z ó w oleodrukowych, kiedy indziej zaś p r a c o w a ł tworząc z pamięci. M o ż n a przypuszczać, że to w ł a ś n i e p o w o d o w a ł o p o w s t a w a n i e z j e d n e j s t r o n y p o p r a w n y c h p o d w z g l ę d e m r z e m i e ś l n i c z y m , ale mało e f e k t o w n y c h f i g u r e k r ó ż n y c h ś w i ę t y c h ( i l . 12, 16), a z d r u ­ giej — r z e ź b o w i e l e bardziej i n t e r e s u j ą c y c h , k t ó r e n o ­ M i c h a ł G i e r : I I . 19. Serce Matki Boskiej, Ew. Zofia z córkami, drewno polichr., szą znamiona jego w ł a s n e g o stylu. F i g u r k i utrzymane w typie gipsowych ś w i ę t y c h p o w s t a w a ł y zapewne w ó w ­ czas, g d y r z e ź b i ł o n p o r a z p i e r w s z y j a k i ś t e m a t , p o t e m z a ś p r a c o w a ł bez p o d k ł a d u w z o r c o w e g o i w t e d y w ł a s n a fantazja p o d s u w a ł a m u r ó ż n e r o z w i ą z a n i a plastyczne. S t ą d też w ś r ó d serii p o d o b n y c h r z e ź b z n a j d u j e m y egzem­ plarze r ó ż n i ą c e się od i n n y c h pod w z g l ę d e m formalnym. Należy liczyć się z t y m , że gdy Gier osiągnął już w i e k starszy, w ó w c z a s precyzja w y k o n a n i a m o g ł a u n i e ­ go z a n i k a ć . N i e zawsze b y ł on w t e d y w stanie t r z ę s ą c ą się r ę k ą c i ą g n ą ć r ó w n e , d ł u g i e cięcia. Niestety, z n a j ­ późniejszego okresu znana jest w ł a ś c i w i e tylko jedna r z e ź b a . J e s t to l a s k a , k t ó r e j r ę k o j e ś ć s t a n o w i figurka ś w . J a k u b a ( i l . 18). Gier w y r z e ź b i ł ją dla m i e s z k a ń c a R y b n e j , J a k u b a K r a m a r c z y k a , w o s t a t n i m r o k u swego ż y c i a . S a m a f i g u r k a m a w y s o k o ś ć 21 c m . P r z e d s t a w i o n y święty ubrany jest w k a p o t ę i melonik, a pod p a c h ą t r z y m a k s i ą ż k ę . R z e ź b a jest dość p r y m i t y w n a i p o t w i e r ­ dza t o , co w y ż e j p o w i e d z i a n o o m o ż l i w o ś c i a c h u t r a t y precyzji w ostatnich latach życia rzeźbiarza. W ten s p o s ó b s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć — w m i a r ę możliwości — najistotniejsze przejawy rozwoju t w ó r c z o ś ­ c i M i c h a ł a G i e r a . N i e d a w a ł o t o j e d n a k s p o s o b n o ś c i do omówienia wszystkich interesujących szczegółów jego sztuki rzeźbiarskiej. Najlepiej m o ż n a to uczynić analizu­ j ą c n i e k t ó r e t e m a t y w i e l o k r o t n i e przez a r t y s t ę p o w t a ­ rzane. S ą to r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e kobiece postacie ś w i ę t e , a przede w s z y s t k i m tzw. „ M a r y j k i " ( M a t k a Bos­ ka), postacie ś w i ę t e m ę s k i e z n a j c i e k a w s z y m ś w . Janem N e p o m u c e n e m n a czele, k r u c y f i k s y i p a s y j k i , a p o n a d t o różne przedstawienia w formie płaskorzeźb i obrazów. Podstawową cechą stylową „Maryjek" i innych d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 42 c m , C z u ł ó w e k , p o w . K r a k ó w . U . 20. w y s . o k . 30 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . I I . 2 1 . Sw. Kazimierz, drewno p o l i c h r . , w y s . o k . 45 c m , R y b n a . �ś w i ę t y c h niewiast r z e ź b i o n y c h przez G i e r a b y ł o w y d ł u ­ ż e n i e p o s t a c i , w k t ó r e j s t o s u n e k w i e l k o ś c i g ł o w y do c a ­ łości da s i ę w y r a z i ć u ł a m k i e m 1/7 l u b 1/8. R z a d z i e j n a ­ tomiast z d a r z a ł y s i ę f i g u r y p r z y s a d z i s t e ( i l . 19), w k t ó ­ rych p o w y ż s z e proporcje u j m u j e się s t o s u n k i e m liczbo­ w y m 6 — i , a w y j ą t k o w o 4,5—1 ( M a t k a B o s k a z n a l e z i o n a w Grójcu). P r a w i d ł o w e proporcje częściej widoczne są w p o s t a c i a c h m ę s k i c h . Bez w z g l ę d u j e d n a k n a p r o p o r c j e , dla p r a c G i e r a c h a r a k t e r y s t y c z n a j e s t n a o g ó ł z w a r t a k o m p o z y c j a b r y ł y , co w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e m o c n o w rzeźbie ś w . Z o f i i z c ó r k a m i (Rybna). P r a c ę t ę n a l e ż y za­ liczyć do n a j b a r d z i e j u d a n y c h r z e ź b „ M i c h a ł k a " ( i l . 20). W y d ł u ż e n i a f i g u r y d o k o n y w a ł Gier przez silne p o d ­ niesienie s t a n u . W y s t ę p u j e t o s z c z e g ó l n i e w r z e ź b a c h p o ­ staci k o b i e t f o r m o w a n y c h s t a t y c z n i e z l e k k i m p r z e g i ę ­ c i e m i c h do t y ł u i u w y p u k l e n i e m w c e n t r a l n e j c z ę ś c i frontalnej. Najcelniejszym p r z y k ł a d e m takiego u j ę c i a jest rzeźba M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j p o c h o d z ą c e j z Ryczow a ( i l . 22) i f i g u r k a ś w . J a n a N e p o m u c e n a z R y b n e j (il. 24). Analizując sposób wykonania t w a r z y przez „Mi­ chałka", ł a t w o s t w i e r d z i ć , że s t o s o w a ł on k i l k a w a r i a n ­ tów dających odmienne efekty. W n i e k t ó r y c h twarzach m o ż n a s i ę d o p a t r y w a ć a n a l o g i i do p e w n y c h r z e ź b k o ś ­ c i e l n y c h ( i l . 8), n a j c z ę ś c i e j j e d n a k r y s y s ą w y r a z i s t e , z w ł a s z c z a nos i o c z y ( i l . 10). M i e w a ł G i e r o k r e s y , g d y o d s t ę p o w a ł od tej zasady i r z e ź b i ł t w a r z e o w y k r o j u o w a l n y m z p r z y m k n i ę t y m i o c z a m i ( n p . i l . 24). O b l i c z a te, m i m o w y r a ź n i e z a z n a c z o n y c h r y s ó w , s p r a w i a j ą w r a ­ ż e n i e m a r t w y c h . D o t e j g r u p y r z e ź b n a l e ż y Sw. Kazi­ mierz i Sw. Zofia z R y b n e j , Sw. Jan Nepomucen, Sw. Mikołaj o r a z Zakonnik z krzyżem i t r ą b k ą z kapliczki w K w a c z a l e . Czas i c h p o w s t a n i a j e s t n i e s t e t y nieznany. J e ś l i chodzi o p e w n e szczegóły, to w ś r ó d r z e ź b k i Boskiej i innych świętych zasadnicze r o z w i ą z a n i a . W j e d n y m z nich autor głowę stóp, rzeźbionej w postaci c h u s t ą drugim nakrytą. W takich r o n ą (Matka t ó w (Sw. Rozalia), Np. w Sw. pole do rzeźbie nieraz czały (wys. 50 c m ) ma głowę ko­ kwia­ się ściśle s c h e m a t ó w Boskiej włosy z Łączan długości Barbara z Przegini Duchownej długości 33 c m . W ł o s y te nie lub wiankiem z c m ) w ł o s y o s i ą g a j ą 38 c m d ł u g o ś c i , Matka (wys. ikono­ opadające dawały (wys. Boska 33,5 kaskadą 56 z Kwa- cm, 58 c m ; do głowę popisu rzeźbiarskiego Matki dwa okrywał nieraz aż pozostawiał przystrajał Barbara) trzymając Duże opadającą rozwiązaniu razach Boska, graficznych. włosy. zaś Mat­ niewiast widoczne są zaś św. 1908 r . ) — kryją całe plecy l u b z n a c z n ą i c h część, f a k t u r a w ł o s ó w jest d r o b n a i gęsta, a przeważnie także falista ( i l . 25). Tę ostatnią c e c h ę w y d o b y w a ł a r t y s t a przez r y t m poprzecznych w g ł ę ­ bień. Niekiedy chcąc nie dolny brzeg w ł o s ó w zapewne zaznaczyć pleców włosami wycinał poszczególne stanowiło jedną on w pasma. z cech zęby, Okrywa­ stylowych prac Giera. Niewykluczone, że przeniósł on ten z postaci krzyżem, która w s z y s t k i c h znanych p r z y p a d k a c h p o k r y t a jest jakby we św. Magdaleny płaszczem z gęstych Długie, do klęczącej pod element włosów. ramion doczne są r ó w n i e ż na sięgające sfalowane włosy większości rzeźb różnych postaci m ę s k i c h . W jednej z prac p r z e d s t a w i a j ą c e j Chry­ stusa p r z y s ł u p i e o z d o b i ł G i e r jego g ł o w ę w ł o s a m i , re okrywają barki, przy czym została powycinana w trójkątne Zdaje w się, że jedynie dolna krawędź wi­ świętych któ­ włosów zęby (rzeźba z Łączan). rzeźbach wyobrażających św. M i c h a ł G i e r : I I . 22. Matka Boska Różańcowa, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 41 c m , R y c z ó w , p o w . W a d o w i c e . I I . 23. Zakonnik (?), d r e w n o p o l i c h r . , w y s . 42 c m , K w a c z a ł a , p o w . Chrzanów. I I . 24. Sw. Jan Nepomucen, drewno p o l i c h r . , w y s . 45 c m ; I r z e ź b a •— X I X / X X w . , R y b n a ; I I r z e ź b a — Ł ą c z a n y , p o w . W a d o w i c e . �Jana odstępował „Michałek" od długich falistych sów. W większości s w y c h prac s t a r a ł się on tył rzeźby, stąd nie chusty ściętej ciach męskich bywał rodzaj dzimy w dbałość o włosy trójkątnie lub wyraźne czy p ó ł o k r ą g ł o . odpowiednikiem chust w rzeźb św. Jacka pokaza­ W tym p e l e r y n k i l u b szeroki k o ł n i e r z , ubiorach wło­ wykańczać posta­ miejscu który w i ­ i ś w . Jana Nepo­ mucena. Inny charakterystyczny szczegół k o s t i u m o l o g i c z n y to kołnierzyk pod szyją, k t ó r y w r z e ź b a c h kobiet jest czę­ sto z ą b k o w a n y . N i e k i e d y ( n p . w r z e ź b i e ś w . R o z a l i i z Ł ę ­ gu, i l . 17) j e s t o n d z i u r k o w a n y , co m a w a ć haft. O t y m , ż e Gier z w r a c a ł haftowaną, świadczą wszystkie św. Jana Nepomucena; ubrany, tem oraz rękawy ażurowym zapewne uwagę rzeźby na przedstawiające dół komży, w którą pokrywał rzeźbiarz p r z e d s t a w i o n y m przez wanie drewna. Niewykluczone, że w imito­ dekorację święty jest bogatym głębokie haf­ dziurko­ przypadku kołnie­ rzyków mógł Gier sięgnąć po wzory z kobiecych koszul noszonych rzeźbach ówcześnie, tym bardziej, m o ż n a by się d o p a t r y w a ć że w również niektórych innych ele­ m e n t ó w stroju ludowego. P r z e w a ż n i e t r z y m a ł się on j e d ­ nak s c h e m a t ó w obrazki bogato zebranie nadania 24), k i e d y są niekiedy wyciągnięcie element sztywną i ręki, wyłącznie spokojną postaci. U w i d a c z n i a się to św. Mikołaja których lub zwykle k o l a n a i t p . ( i i . 11, 17, zaś stanowią nie w przedstawieniach ( i l . 24), szaty wynikają r u c h u przez uzasadniony wyrzeźbionej mucena rzeźby kościelne więc wysunięcie indziej nie stąd Sute s f a ł d o w a n i a rzeźbie szat r ę k a m i , dekoracyjny, stawą kultowej, drapowane. z chęci 19, n a r z u c o n y c h przez o treści powaga i ś w . Jana jest po­ szczegól­ przez Nepo­ to jakby pozorowana. Osobną wiano, grupę stanowią rzeźb, których krucyfiksy i do t e j p o r y n i e pasyjki. r z e ź b i o n y jest j e d y n i e u k r z y ż o w a n y zaś pod U r z y ż o w a n y m stoi M a r i a dzy n i m i k l ę c z y ś w . M a g d a l e n a d u ż e ilości k r u c y f i k s ó w i to prawdopodobnie zachowane i pasyjek Chrystus, w drugich (więcej tych młodości. 42 mię­ wykonywał drugich) Analizując stwierdzić, że p r a w i e wszystkie r z e ź b y p o s t a c i n a l e ż ą c y c h do t e j s c e n y m a j ą f o r m ę I I . 25. S p o s ó b oma­ pierwszych ze ś w . J a n e m , a ( i l . 26). G i e r od wczesnej okazy m o ż n a W potraktowania włosów w stan- d a r y z o w a n ą . K i e d y ona p o w s t a ł a i na c z y m b y ł a w z o ­ r o w a n a , t r u d n o w tej c h w i l i dociec, t a k j a k nie m o ż n a się k u s i ć o p r ó b ę chronologicznego usystematyzowania k r u c y f i k s ó w i pasyjek. Odnosi się t y l k o w r a ż e n i e , że jed­ ne b y ł y s t a r a n n i e j r z e ź b i o n e , z w i ę k s z y m n a k ł a d e m c z a ­ su i p r a c y , i n n e z a ś p o p r o s t u s z y b c i e j . N i e w ą t p l i w i e G i e r p o ś w i ę c i ł w i ę c e j energii samej po­ staci U k r z y ż o w a n e g o w y d o b y w a j ą c w niej m u s k u l a t u r ę nóg, r ą k i brzucha. Mocno r o z b u d o w y w a ł r ó w n i e ż klat­ k ę p i e r s i o w ą z a r y s o w u j ą c ż e b r a ż ł o b k o w a n i a m i przecho­ d z ą c y m i t a k ż e przez plecy. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla prac G i e r a jest. s i l n i e z a z n a c z o n y ł u k o d d z i e l a j ą c y miękką p a r t i ę b r z u c h a o d ż e b e r oraz s t a r a n n i e modelowana d r o b n a t w a r z o o s t r y c h r y s a c h ( i l . 27). Z p r a w e j s t r o n y przechylonej w t y m k i e r u n k u g ł o w y widoczny jest zaw­ sze j e d e n k o s m y k w ł o s ó w , p o d c z a s g d y r e s z t a w ł o s ó w z t y ł u g ł o w y jest pofalowana ( t e c h n i k ą o p i s a n ą w y ż e j ) . G ł o w ę otacza c i e r n i o w a k o r o n a , j a k b y z k i l k u w a ł k ó w , z n a b i t y m i kolcami. P e r i s o n i u m jest najczęściej dopa­ sowane do k s z t a ł t ó w ciała, udrapowane w k i e r u n k u p o ­ z i o m y m i z w i ą z a n e na p r a w y m b o k u w w ę z e ł , spod k t ó ­ rego s p ł y w a j ą aż do k o l a n bogato p o f a ł d o w a n e k o ń c e przepaski. Sporadycznie o d s t ę p o w a ł Gier od sztywnego raczej p o w t a r z a n i a r y t m u f a ł d na p e r i s o n i u m . P o ś w i a d ­ cza t o p r z y k ł a d Ukrzyżowanego z K w a c z a ł y , na k t ó r y m przepaska b i o d r o w a posiada z a r ó w n o w ę z e ł boczny, j a k i drugi na ś r o d k u w k s z t a ł c i e k o k a r d y z j e d n y m k o ń c e m opuszczonym w dół. W zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w k r z y ż jest w y k o n a n y z m i ę k k i e g o drewna, sporadycznie z a ś z d ę ­ bowego. K r z y ż osadzony jest — t a k j a k wszystkie inne rzeźby — w podstawce. W y s o k o ś ć k r z y ż a z p o d s t a w k ą b y w a r ó ż n a , o d 53 d o 93 c m . K o ń c e j e g o r a m i o n o z d a ­ biał artysta k u l k a m i l u b w y c i n a ł w kształcie trójliścia. N a p i s I N R I u m i e s z c z a ł G i e r na osobnej p ł y t c e o bardzo r ó ż n y c h f o r m a c h , zawsze j e d n a k przeniesionych z k o ś ­ cielnych k r z y ż y . D o t y c z y to r ó w n i e ż pasyjek, gdzie w y ­ sokość f i g u r e k u s t a w i o n y c h na podstawce nie przekra­ cza 29 c m . Z n a c z n i e m n i e j s z a j e s t t y l k o p o s t a ć ś w . M a g ­ daleny, k t ó r a k l ę c z y na j e d n y m l u b na obu kolanach. F i g u r k i M a r i i i ś w . J a n a u s t a w i o n e s ą s z t y w n o , ze w z r o ­ k i e m s k i e r o w a n y m w p r z e s t r z e ń i n i e m a j ą w sobie n i c rzeźbach Michała Giera. �M i c h a ł G i e r : I I . 26. Pasyjka, d r e w n o p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 64 c m , R y b n a , p o w . K r a k ó w . d r e w n o ze ś l a d a m i p o l i c h r . , pocz. X X w . , w y s . 32,5 c m , R y b n a . z ekspresji b ó l u . W ł a ś c i w e p r o p o r c j e t y c h r z e ź b b y ł y na o g ó ł z a c h o w a n e , r y s y t w a r z y o r a z s z a t y m o d e l o w a n e m i ę k k o . R y t jest t u znacznie p ł y t s z y niż w p o z o s t a ł y c h r z e ź b a c h , co w y n i k a ł o z s i l n i e j s z e g o s y n t e t y z o w a n i a f o r ­ my. W trakcie omawiania twórczości M i c h a ł a Giera k i l ­ kakrotnie w s p o m i n a ł e m o p ł a s k o r z e ź b a c h j a k o o d r ę b n e j formie jego prac. I l o ś ć p ł a s k o r z e ź b , z a r ó w n o z a c h o w a ­ n y c h , j a k i tych, o k t ó r y c h w i e m y , ż e b y ł y , j e s t d a l e k o mniejsza o d ilości p e ł n y c h r z e ź b . N i e m n i e j , kilkanaście płaskorzeźb ś w i a d c z y , że ten rodzaj prac wcale nie sta­ nowił marginesu twórczości artysty. W s a m y m Ryczowie b y ł y co n a j m n i e j 4 p ł a s k o r z e ź b i o n e o b r a z y z p r z e d s t a ­ wieniami M a t k i B o s k i e j i Serca Jezusa, w P r z e g i n i s t w i e r d z o n o i c h 5, w C z u ł o w i e j e s t j e d n a p ł a s k o r z e ź b a (oprócz 2 o b r a z ó w opisanych w c z e ś n i e j ) , w k i l k u i n n y c h wsiach znajdujemy po j e d n y m t a k i m obrazie. Płaskorzeźby Giera dają się ująć w dwie grupy for­ malne. J e d n ą s t a n o w i ą prace w y k o n a n e w g r u b y m m a ­ teriale d r z e w n y m p o z w a l a j ą c y m na u z y s k i w a n i e bardzo w y p u k ł e g o l u b w k l ę s ł e g o r e l i e f u ( i l . 6), w d r u g i e j z a ś grupie mieszczą się prace o bardzo p ł y t k i m , nieraz p ł a s ­ k i m reliefie w y n i k a j ą c y m 0 grubości I I . 27. Ukrzyżowany, z surowca, k t ó r y m b y ł a kilkunastu milimetrów. By otrzymać deska większe p ł a s z c z y z n y , s t o s o w a ł G i e r d w i e d e s k i d o s t a w i o n e do s i e ­ bie i ł ą c z o n e k o ł e c z k a m i . Ł ą c z e n i e to b y ł o t a k ścisłe, że dziś jeszcze, kiedy deski się popaczyły i porozsychały, nie zawsze jest ono w i d o c z n e na p i e r w s z y r z u t oka. K o m p o z y c y j n i e p ł a s k o r z e ź b y s ą b a r d z o z w a r t e ( i l . 28, 30), bez w z g l ę d u na to, czy t e m a t pracy stanowiła n a p o s t a ć , czy w i ę c e j . W i d a ć t o m i ę d z y i n n y m i n a korzeźbie Annę z Przegini Samotrzeć konwencji, Wskazuje koracja zapewne Nie można Chrystusa 29). P r a c a ta ujęta. innej wypukłej z założenia ozdobienie natomiast tego powstała rzeźbie. sukni. De­ uboga, jej w sposób powiedzieć prawdopodobnie o w dysponował co w płasko­ ok. tym w ma­ Babicach 1900 „ M i c h a ł k a " jest najbardziej Rzeźbiarz św. znanej pierwotnego, Biczowanego z kapliczki 1 z wszystkich rzeźb rycznie na w s u k n i jest j e d n a k bardzo Gier przewidywał rzeźbie (il. mocno prawdopodobnie larski. przedstawiającej ta, u t r z y m a n a wzorowana to charakter rzeźbiarska wynikało którym była na Duchownej ( i l . 30). P r a c a jed­ płas­ r. suma­ wypadku g r u b y m m a t e r i a ł e m , ale p r a w d o p o d o b n i e ś w i a d o m i e zre- 43 �z y g n o w a ł z możliwości swobodnego w g ł ę b i a n i a się w t w o r z y w o i plastycznego w y d o b y c i a szczegółów. S w o i m z w y c z a j e m r e a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a ł g ł o w ę , ale b r y ł ę k o r p u s u p o z o s t a w i ł w zasadzie n i e r o z p r a c o w a n ą . P r z y k ł a d e m bardzo p ł a s k i e g o sposobu p o t r a k t o w a n i a p ł a s k o r z e ź b y jest M a t k a Boska Szkaplerzna znaleziona w R y c z o w i e ( i l . 31). A n a l o g i c z n e o b r a z y z n a n e s ą z k a ­ pliczek i d o m ó w p r y w a t n y c h C z u ł o w a , Ryczowa, S p y t k o ­ wic i Przegini Duchownej. Rzeźbiarskie wykonanie te­ go r o d z a j u p r a c o g r a n i c z a ł o s i ę p r z e d e , w s z y s t k i m d o wyprofilowania b r z e g ó w oraz bardzo p ł y t k i e g o wydo­ bycia reliefem w k l ę s ł y m i w y p u k ł y m tych e l e m e n t ó w , k t ó r e s k u t k i e m u p r o s z c z e ń nie z a t r a c a ł y realnego cha­ r a k t e r u . A u t o r z d a w a ł sobie s p r a w ę , ż e m o ż e w t e n s p o ­ s ó b p o t r a k t o w a ć p a l c e , r ę c e , w ł o s y czy n a w e t z a ł a m a ­ n i e szat. B a ł s i ę n a t o m i a s t , ż e n i e w y d o b ę d z i e w y p u k ­ ł o ś c i nosa i u s t oraz w k l ę s ł o ś c i o c z o d o ł ó w . S t ą d t e ż t e partie p o z o s t a w i a ł c a ł k o w i c i e p ł a s k i e , puste, z przezna­ c z e n i e m do u z u p e ł n i e n i a m a l a r s k i e g o . J e s t i n t e r e s u j ą c e , ż e t e n r o d z a j p ł a s k o r z e ź b o g r a n i c z a s i ę t y l k o do t r z e c h t e m a t ó w (tyle znamy), t j . r ó ż n y c h wersji M a t k i Boskiej, Serca Jezusa i ś w . J ó z e f a z D z i e c i ą t k i e m . M o ż n a b y przypuszczać, że w z o r e m dla tych prac b y ł y obrazy oleo­ d r u k o w e , co z k o l e i u t r u d n i a ł o u z y s k a n i e p e ł n e j p l a ­ stycznej f o r m y w y r a ż o n e j w m i a r ę m o ż l i w o ś c i r e a l i s t y c z ­ nie, do czego z r e s z t ą k o n s e k w e n t n i e G i e r d ą ż y ł . N i e m o ż n a jednak w y k l u c z a ć innego p i e r w o w z o r u t y c h ż e p r a c , j a k i m m o g ł y b y ć p o p u l a r n e za c z a s ó w G i e r a o b r a ­ zy M a t k i B o s k i e j C z ę s t o c h o w s k i e j z p ł a s k o m a l o w a n y m i t w a r z a m i M a r i i i Jezusa o d z i a n y c h w s z a t y z m a s y p l a ­ stycznej bogato r e l i e f o w a n i j . prac Osobnego o m ó w i e n i e Giera. T y l k o jedna M i c h a ł G i e r : I I . 28. Matka 1. 29. Chrystus przed 44 wymaga problem ze z n a n y c h r z e ź b Boska, Piłatem polichromii nie została p r z e z i c h a u t o r a p o m a l o w a n a . J e s t t o l a s k a ze ś w . J a ­ k u b e m ( i l . 18). S ą d z ę , ż e r z e ź b i a r z u c z y n i ł t o r o z m y ś l ­ nie, j a k o ż e f a r b a i t a k z o s t a ł a b y s z y b k o zniszczona w trakcie u ż y w a n i a l a s k i . Natomiast wszystkie inne p r a c e s ą p o l i c h r o m o w a n e l u b m a j ą n a sobie ś l a d y f a r b świadczących o ich d a w n y m z e w n ę t r z n y m wyglądzie. K w e s t i a , o k t ó r e j m o w a , nie ł a t w a jest do w y j a ś n i e n i a , albowiem w i e l u ludzi o b s e r w o w a ł o , j a k Gier strugał swo­ je r z e ź b y , ale n i k t nie m o ż e z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , że w i d z i a ł , j a k on m a l o w a ł . Z d w u m i e j s c o w o ś c i (Czułów, Ryczów) posiadamy nawet informacje, jakoby kto inny m a l o w a ł surowe rzeźby Giera. Istnieje jednak w i e ­ le p r z e s ł a n e k i d r o b n y c h f a k t ó w , k t ó r e r a z e m z e s t a w i o ­ ne p o z w a l a j ą n a w y s n u c i e w ł a ś c i w e g o w n i o s k u . A oto one: n 1) j e d n a z m i e s z k a n e k R y b n e j ( K a t a r z y n a G a u d y n l a t 80) t w i e r d z i , ż e w i d z i a ł a u G i e r a p ę d z e l k i w ł a s n e j r o b o t y . P o n a d t o i n f o r m u j e , ż e c h o d z i ł o n do K r a k o w a po farby, g d y ż na w s i nie m o ż n a b y ł o i c h dostać. Z a k ł a d a ­ j ą c , ż e te dane są p r a w d z i w e , nie m u s i m y i c h k o m e n ­ tować; 2) p o w y ż e j s t w i e r d z i ł e m , ż e w s z y s t k i e p r a c e G i e r a są malowane. G d y b y p r z y j ą ć , że k t o i n n y je m a l o w a ł , w ó w c z a s w ś r ó d dużej ilości zachowanych rzeźb musia­ ł y b y się z n a l e ź ć p r z y n a j m n i e j pojedyncze egzemplarze nie malowane; 3) G i e r c z ę s t o p r z e b y w a ł u S t a n i s ł a w a Mirochy v/ G r ó j c u , k t ó r y — j a k t o s t w i e r d z o n o — z c a ł ą p e w ­ nością m a l o w a ł swoje f i g u r k i . R z e ź b y M i r o c h y są m a ­ lowane w odmienny sposób niż u Giera. G d y b y więc „ M i c h a ł e k " nie m a l o w a ł sam, w ó w c z a s przynajmniej n i e k t ó r e r z e ź b y n o s i ł y b y n a sobie ś l a d y p ę d z l a M i r o c h y . N a t o m i a s t nasza analiza p o l i c h r o m i i d o w o d z i , ż e nie w i - p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , w y m . o b r a z u : 30 X 44,5 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a w e w n ę c e k a p l i c z k i , p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , o k . 1900 г., B a b i c e . �dać nawet prób naśladownictwa stylu Mirochy przez Giera; 4) a n a l i z o w a n e p r a c e „ M i c h a ł k a " p o c h o d z ą z r ó ż n y c h wsi. M i m o rzuca się dzaj m a l o w a n i a . N i e to da w oczy się analogiczny styl i tego w y t ł u m a c z y ć ro­ tym, że autor r z e ź b w y k o n y w a ł j e w j e d n y m m i e j s c u ( t a m , gdzie w t y m czasie p r z e b y w a ł ) , a g d z i e i n d z i e j n o s i ł d o malo­ wania. J e ś l i b y zaś dekoracje m a l a r s k i e b y ł y d z i e ł e m n y c h l u d z i (co w y n i k a ł o b y ze stałych wówczas różnice m u s i a ł y b y być wędrówek in­ Giera), widoczne; 5) n i e k t ó r e p r a c e G i e r a b y ł y r z e ź b i o n e z m y ś l ą o m a ­ larskim wydobyciu pewnych szczegółów (il. 31). Jest wątpliwe, by r z e ź b i a r z m ó g ł p o z o s t a w i a ć o k r e ś l o n e m e n t y do w y k o ń c z e n i a malarskiego k o m u frag­ innemu. Sądzę, że na podstawie p o w y ż s z e g o w y w o d u m o ż e ­ my już twierdzić, że M i c h a ł Gier b ę d ą c rzeźbiarzem był jednocześnie m a l a r z e m swoich prac. N a t o m i a s t i n ­ formacje m ó w i ą c e o m a l o w a n i u przez i n n y c h d a d z ą s i ę w y t ł u m a c z y ć f a k t e m , i ż w i e l e r z e ź b n o s i n a sobie ś l a d y w t ó r n e g o m a l o w a n i a , co m o g ł o b y ć b ł ę d n i e i n t e r p r e t o ­ w a n e przez n i e k t ó r y c h i n f o r m a t o r ó w , j a k o b y G i e r r z e ź ­ bił, a k t o i n n y m a l o w a ł . P o m i m o to n i e w y k l u c z a m , że pojedyncze r z e ź b y m ó g ł m a l o w a ć k t o i n n y . W za­ kresie a n a l i z o w a n e g o m a t e r i a ł u u w a g a t a d o t y c z y t y l k o j e d n e j p ł a s k o r z e ź b y z n a l e z i o n e j w Z y g o d o w i c a c h ( i l . 6), k t ó r ą G i e r r o b i ł na specjalne z a m ó w i e n i e . W y k o n a ł j ą ze w s z y s t k i m i s z c z e g ó ł a m i p o d w z g l ę d e m r z e ź b i a r s k i m , ale p o l i c h r o m i a w y d a j e s i ę p r z e k r a c z a ć j e g o m o ż l i w o ś c i . Oględziny i sondy w y k a z a ł y , że d r e w n i a n a p o w i e r z c h n i a obrazu z o s t a ł a pokryta gruntem kredowym, odkryte p a r t i e c i a ł a p o c i ą g n i ę t o f a r b ą o l e j n ą , d o szat u ż y t o s r e b ­ ra i złota p ł a t k o w e g o p o ł o ż o n e g o na p u l m e n c i e , z a ś k o ­ rony w y k o n a n o t a k i m samym srebrem lazerowanym kraplakiem. Opisana technika dekoracji powierzchnio­ wej wymaga odpowiedniego p r z y g o t o w a n i a warsztatu, j a ­ k i m z całą p e w n o ś c i ą nie m ó g ł Gier d y s p o n o w a ć . 1 2 N o r m a l n i e stosowana przez G i e r a t e c h n i k a m a l a r s k a p o l e g a ł a na p o k r y c i u c a ł e j d r e w n i a n e j p o w i e r z c h n i k l e ­ j e m stolarskim, na k t ó r y n a k ł a d a ł on g r u n t olejny, a na­ stępnie m a l o w a ł f a r b ą olejną. W n i e k t ó r y c h rzeźbach tylna strona b y ł a bardzo cienko g r u n t o w a n a , a w p e w ­ nych miejscach w ogóle p o z b a w i o n a g r u n t u i m a l o w a ­ na w s p o s ó b o s z c z ę d n y . S p o r a d y c z n i e u ż y w a ł G i e r f a r b temperowych k ł a d z i o n y c h na cienki g r u n t k r e d o w y (il. 28, 30). N i e b y ł a o b c a r z e ź b i a r z o w i r ó w n i e ż l a z e r u n k o w a t e c h n i k a , co w i d a ć m . i n . n a r z e ź b i e Matki Boskiej z Dzieciątkiem z P r z e g i n i D u c h o w n e j ( i l . 8). R z a d k o j e d ­ n a k poza t w a r z a m i s t o s o w a ł t e n r o d z a j m a l o w a n i a , g d y ż — j a k m o ż n a s ą d z i ć — b y ł na ogół z w o l e n n i k i e m r ó w ­ nego n a k ł a d a n i a f a r b o z d e c y d o w a n y c h k o l o r a c h , bez światłocieni. S t ą d biele k o n t r a s t u j ą z b ł ę k i t e m , czerwie­ n i ą czy z i e l e n i ą . G a m a k o l o r y s t y c z n a p a l e t y G i e r a b y ł a raczej u b o g a i w a r u n k o w a n a b a r w a m i s p o t y k a n y m i n a j powszechniej. Z w y c z a j e m G i e r a b y ł o mocniejsze p o d ­ kreślenie farbą kształtu tych szczegółów, k t ó r e uprzed­ nio w y d o b y ł d ł u t e m , a t a k ż e o k o n t u r o w y w a n i e b r z e g ó w szat z ł o t ą f a r b ą . Najciekawsze efekty malarskie o d k r y w a m y jednak nie w r z e ź b a c h lecz w o b r a z a c h z p ł a s k o r z e ź b a m i p r z y ­ b i t y m i do t ł a . W e w s z y s t k i c h z n a n y c h przypadkach o b r a z y te z o s t a ł y w t ó r n i e p r z e m a l o w a n e w c a ł o ś c i l u b w c z ę ś c i Z m i e n i a ł o to w d u ż y m s t o p n i u p i e r w o t n e z a ­ łożenia kolorystyczne autora. W obrazie p r z e d s t a w i a j ą ­ cym s c e n ę U c i e c z k i do E g i p t u i N a r o d z i n Jezusa p a p i e ­ rowe tło w dolnej części z o s t a ł o przemalowane. T r ó j k ą ­ ty w g ó r n y c h rogach b y ł y srebrne, obecnie są c i e m n o ­ niebieskie. Szaty o s ó b d a w n i e j k o l o r u s r e b r n e g o i z i e ­ lonego p r z e m a l o w a n o n a pomarańczowo i czerwono ( i l . 5). W d r u g i m z o b r a z ó w , k t ó r e g o t e m a t e m j e s t A d o ­ r a c j a ( i l . 3), t ł o s t a n o w i c i e n k i k a r t o n . G i e r p o m a l o w a ł M i c h a ł G i e r : I I . 30. Sw. Anna Samotrzeć, płaskorzeźba, d r e w n o p o l i c h r . , w y m . 37 X 49 c m , P r z e g i n i a D u c h o w n a . j e na k o l o r c i e m n o g r a n a t o w y , obecnie m a ono b a r w ę u l t r a m a r y n y . Suknia M a t k i Boskiej b y ł a pierwotnie cy­ n o b r o w a , o b e c n i e r ó ż o w a , z a ś j e j szata w i e r z c h n i a i k u ­ l a z i e m s k a (obecnie g r a n a t o w e ) , na k t ó r e j stoi M a t k a B o s k a , oraz s u k i e n k a Jezusa (obecnie czerwona) b y ł y srebrne. Gier otoczył M a t k ę B o s k ą jedynie d e k o r a c j ą z g w i a z d e k , t e n z a ś , k t o obraz o d n a w i a ł , w z b o g a c i ł ca­ ł o ś ć o ż ó ł t ą a u r e o l ę ze z ł o t y m i p r o m i e n i a m i w o k ó ł g ł o ­ w y i całej postaci. Jak w i d a ć w i ę c , różnice kolorystycz­ ne p o m i ę d z y s t a n e m p i e r w o t n y m i o b e c n y m w o b u o b r a ­ z a c h s ą z n a c z n e . R ó w n i e ż o b r a z ze ś w . A n n ą S a m o t r z e ć ( i l . 30) z o s t a ł p r z e m a l o w a n y , parzy c z y m największych z m i a n k o l o r ó w d o k o n a n o n a szacie ś w i ę t e j , n a t o m i a s t f a r b a n a ł o ż o n a po raz d r u g i na dno s k r z y n k i p o o d p a d a ła o d s ł a n i a j ą c m a l a t u r ę tła z i e l o n ą w dolnej, a niebies­ k ą w g ó r n e j p o ł o w i e . N a tle n i e b i e s k i m są d w a zielone drzewka. Dekorację uzupełniającą stanowią czerwone i ż ó ł t e faliste p r o m i e n i e na c a ł e j p o w i e r z c h n i o b r a z u oraz ż ó ł t e k r o p k i ( w g r u p a c h po trzy) obok p n i drzew. D e k o r a c j a k r o p k o w a w i d o c z n a jest t a k ż e na s u k n i i z e w ­ nętrznej ramie. S u k n i ę podzielił Gier pod w z g l ę d e m ma­ l a r s k i m na trzy części. Ś r o d k o w a , zielona, oddziela b o k i o k a r m i n o w y m k o l o r z e , na k t ó r y c h d o d a t k o w y element zdobniczy s t a n o w i ą ł u k i z l i n i i c i ą g ł y c h oraz k r o p e k . W t r a k c i e o d n a w i a n i a o b r a z u m a l a r z d a ł na cokole n a ­ pis „S. A n n a " , k t ó r e g o p r z e d t e m nie b y ł o . N a j p r a w d o ­ p o d o b n i e j t a k ż e i n w o k a c j a do ś w . J ó z e f a , k t ó r ą z n a j d u ­ j e m y n a k a p l i c z c e ze S p y t k o w i c , p o c h o d z i z o k r e s u r e ­ nowacji malarskiej, gdyż — j a k przypuszczamy — Gier b y ł a n a l f a b e t ą . Nie m o ż n a w y k l u c z y ć , że w pewnych w y p a d k a c h m ó g ł o n d a w a ć n a p i s y n a t e j s a m e j zasadzie, j a k to c z y n i ł N i k i f o r K r y n i c k i na s w y c h obrazkach. Z t e ­ go rodzaju przerysowanymi prawdopodobnie literami ( s y m b o l M a r i i ) m a m y do czynienia na szkaplerzach obra­ z u p o c h o d z ą c e g o z R y c z o w a ( i l . 31). P o d o b n i e j e s t z n a ­ p i s e m I N R I na k a ż d y m k r z y ż u . 45 �Dokonana analiza prac M i c h a ł a Giera pozwala wnios­ k o w a ć n i e t y l k o o j e g o t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , ale t a k ­ ż e o j e g o o s o b o w o ś c i . Ż y c i e p o s t a w i ł o go n a n a j n i ż s z y m szczeblu w i e j s k i e j d r a b i n y s p o ł e c z n e j . N i e k o r z y s t n e w a ­ r u n k i m a t e r i a l n e nie p o z w o l i ł y m u na p o d n i e s i e n i e się na w y ż s z y s t o p i e ń w tej h i e r a r c h i i , b y ć m o ż e z r e s z t ą sam do tego nie d ą ż y ł . P e ł n a swoboda, n i e s k r ę p o w a n i e żadnymi konwenansami społecznymi i towarzyskimi od­ p o w i a d a ł y jego usposobieniu, t y m bardziej, że p o s i a d a ł on b o g a t ą w y o b r a ź n i ę . W y r a z e m tego jest szeroki w a c h ­ larz tematyczny i f o r m a l n y w y k o n a n y c h prac. Dzięki t w ó r c z e j w y o b r a ź n i nie z a p r z e s t a w a ł szukania n o w y c h f o r m . Na drodze ciągłych d o ś w i a d c z e ń r z e ź b i a r s k i c h do­ s z e d ł d o d u ż e j p e r f e k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , co n i e w ą t p l i w i e o d p o w i a d a ł o odbiorcom jego sztuki. C z ę s t o j e d n a k od­ s t ę p o w a ł od u t a r t y c h s p o s o b ó w r z e ź b i e n i a , w r a c a j ą c po o k r e s a c h o d t w a r z a n i a z k o n k r e t n y c h w z o r ó w do k o m p o ­ nowania w e d ł u g swoich pojęć estetycznych. M i m o nie­ w ą t p l i w e j standaryzacji niektórych grup rzeźb, wszyst­ kie prace Giera utrzymane są w konwencji ludowej, a w większości widoczny jest t a k ż e w ł a s n y styl rzeźbiarza. M i c h a ł G i e r : I I . 31. Matka Boska Szkaplerzna, r z e ź b a , d r e w n o p o l i c h r . , pooz. X X w . , 5 0 X 6 0 c m , płasko­ Ryczów. P r z e w a ż a j ą c a część życia M i c h a ł a Giera p r z y p a d ł a na okres silnego z a p o t r z e b o w a n i a w s i na p r z e d m i o t y k u l ­ t u d e w o c y j n e g o . T e n f a k t d e t e r m i n o w a ł do p e w n e g o stopnia poczynania Giera, a j e d n o c z e ś n i e sprzyjał rozwo­ j o w i jego talentu. O g ó l n i e t w ó r c z o ś ć jego n a l e ż y ocenić pozytywnie, a z d ł u g i e g o ł a ń c u c h a poszczególnych prac można w y b r a ć rzeźby i płaskorzeźby o wysokich walo­ rach artystycznych. T r u d n o się p o k u s i ć o wskazanie miejsca, j a k i e z a j m u j e G i e r w szeregu X I X - w i e c z n y c h r z e ź b i a r z y r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . B y ł o i c h w i e l u , ale do tej p o r y w i ę k s z o ś ć nie z o s t a ł a opracowana. R ó ż n o r o d n o ś ć f o r m i t e m a t ó w oraz t e c h n i k a r z e ź b i a r s k a p o z w a l a j ą j e d ­ nak p r z y p u s z c z a ć , że M i c h a ł Gier zajmie czołową pozy­ cję na liście t w ó r c ó w l u d o w y c h m i n i o n e g o stulecia. PRZYPISY 1 Z . S z e w c z y k , Badania terenowe Muzeum Etnograjicznego w Krakowie, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , R. I I : 1967, s. 202—204; M . F r z e ź d z i e c k a , Sztuka i zwyczaje [ w : ] Ziemia chrzanowska i Jaworzno, K r a k ó w 1969, s. 399; o r a z w e d ł u g d a n y c h u z y s k a n y c h w czasie b a d a ń p r o w a d z o n y c h p r z e z M u z . E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e w 1968 i 1969 r. 2 W księdze urodzeń i chrztów w parafii Rybna o d n o t o w a n o , ż e „ M i c h a e l G i e r z ojca Jana i m a t k i M a ­ r i a n n y de T e k i e l a " u r o d z i ł s i ę 2.X.1853 r . i w t y m sa­ m y m d n i u z o s t a ł o c h r z c z o n y ( L i b . N a t . et B a p t , R y b n a I V , s. 132). N a t o m i a s t w k s i ę d z e z g o n ó w z a p i s a n o , ż e „Michał Gier, smendicuus, syn Jana i M a r i a n n y Tekieli z R y b n e j " z m a r ł n a p n e u m o n i ę w w i e k u 76 l a t w d n i u 19.IV.1929 r. P o g r z e b o d b y ł s i ę k i l k a d n i p ó ź n i e j ( L i b . D e f u n c , V , s. 272). 3 Niektóre rzeźby Stanisława Mirochy znajdują obecnie w M u z . E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e . się 4 Informacji tej udzielił niejaki Feluś lat 70 ( w 1965 г.), m i e s z k a n i e c R y b n e j , k t ó r y s ł y s z a ł to o d s w e ­ go d z i a d k a . 5 D z i a ł a ł n a t o m i a s t w 1. p o ł . X I X w . w Rybnej s n y c e r z K a s p e r z w a n y S z t u k ą , k t ó r e g o d z i e ł e m j e s t zes­ p ó ł 12 a p o s t o ł ó w , f i g u r w i e l k o ś c i o k . 1 m i p o s i a d a j ą ­ cych wszelkie z n a m i o n a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i . Obecnie ca­ ły ten z e s p ó l z ł o ż o n y jest na s t r y c h u k o ś c i o ł a w R y b n e j , gdzie u l e g a p o w o l n e m u z n i s z c z e n i u . W ą t p l i w e j e s t , b y M i c h a ł G i e r m ó g ł z n a ć K a s p r a , k t ó r y n a p o c z ą t k u 2. p o ł . f X I X w. przebywał w Czernichowie nad Wisłą (por. J . Ł e p k o w s k i , Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, W a r s z a w a 1863, s. 15—16). W w i e l u wsiach stwierdzono, że p r y w a t n i kolek­ cjonerzy zebrali wiele d z i e s i ą t k ó w rzeźb w y k o n a n y c h p r z e z M . G i e r a . J a k d u ż o z n a j d u j e s i ę jeszcze w t e r e n i e , n i e c h ś w i a d c z y f a k t , iż t y l k o M u z . E t n o g r a f i c z n e w K r a ­ k o w i e w l a t a c h 1968—1969 z a k u p i ł o o d p r y w a t n y c h w ł a ś ­ cicieli lub o t r z y m a ł o w formie d a r o w i z n y 34 r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y Giera. 6 7 O b e c n i e f i g u r k i te s ą w p o s i a d a n i u k r a k o w s k i e ­ fotografika, H e n r y k a Hermanowicza. D w a t a k i e obrazy posiada K a z i m i e r z Ł ą c k i w Ryb­ nej n r 264, z t e g o j e d e n p r z e d s t a w i a K o r o n a c j ę M a t k i Boskiej, drugi zaś — A d o r a c j ę M a t k i Boskiej. Natomiast w Muz. E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e znajduje się po­ d o b n ą t e c h n i k ą w y k o n a n y o b r a z Święta Rodzina. go a r t . 8 9 R z e ź b a ta przed I w o j n ą ś w i a t o w ą z o s t a ł a prze­ niesiona do M n i k o w a , gdzie obecnie się znajduje. Również własność Henryka Hermanowicza. P o d o b n ą laskę, t y l k o z r ę k o j e ś c i ą w postaci św. Michała, m i a l u ż y w a ć Gier. l l ! 4 1 1 2 S o n d y w y k o n a ł a i o p i n i ę w y d a ł a art. plastyk mgr Zofia Peszat, k o n s e r w a t o r M u z . Etnograficznego w K r a k o w i e . Jeszcze n a p o c z ą t k u X X w . k r ą ż y l i po w s i a c h „ k o n s e r w a t o r z y " o d n a w i a j ą c y obrazy, k t ó r z y do­ konywali przemalówek, wstawiali do r a m brakujące szkła, nalepiali p a p i e r o w e ozdoby i t p . Obiekty ze zbiorów Muz. Etnograficznego w Krakowie - il. 2, 4, 6, 9, 12-19, 22, 24, 26, 31. Fot. Jacek Kubiena. Rys. autor. 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c782037602a14af29c400bf9e57b1b3.pdf ea49f0aa74ca56605db404d1a9a86a8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4608 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4280 Title A name given to the resource Film, czyli opowieść najprawdziwsza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FILM, CZYLI OPOWIEŚĆ NAJPRAWDZIWSZA Nie doceniamy roli f i l m u w badaniach nad l u d o w ą kulturą artystyczną, wciąż bowiem widzimy film, zwła­ szcza d o k u m e n t a l n y , j a k o f a k t j e d n o r a z o w y , j a k o p r z y ­ padkowego, nie zawsze p o ż ą d a n e g o towarzysza d ł u g i e g o m e t r a ż u . Z r e s z t ą gdzie m o ż n a o k r e ś l o n y d o k u m e n t zo­ baczyć? Gdzie m o ż n a t a k z niego k o r z y s t a ć , j a k z k s i ą ż ­ k i czy m a t e r i a ł ó w n a u k o w y c h ? P r z e c i e ż n i e n a s p o r a ­ dycznych p r z e g l ą d a c h w r ó ż n y c h miastach kraju... N i e w y t w o r z y l i ś m y jeszcze n a w y k u k o r z y s t a n i a z f i l ­ m u j a k o d o k u m e n t u , nie m a m y c z y t n i k ó w filmowych w bibliotekach, pracowniach muzealnych, a nawet I n ­ s t y t u t u S z t u k i . I n s t y t u c j e te nie m a j ą z r e s z t ą s w o i c h specjalistycznych filmotek, s t ą d dotarcie do p o ż ą d a n e g o t y t u ł u nie jest ł a t w e . M o ż n a jednak b y ć p e w n y m , że w k r ó t c e s y t u a c j a z m i e n i s i ę r a d y k a l n i e za s p r a w ą n o ­ w y c h zdobyczy t e c h n i k i (videofony kasetowe) i u g r u n ­ towania się w ś w i a d o m o ś c i powszechnej roli f i l m u j a k o dokumentu naukowego, a nawet pozycji badawczej. D l a ­ tego w y d a j e s i ę s ł u s z n e dostrzec na t y c h ł a m a c h f i l m j a k o sojusznika. F i l m , k t ó r y niekiedy m ó w i w i ę c e j o sy­ tuacji k u l t u r o w e j niż a r t y k u ł , a w k a ż d y m razie m ó w i i n a c z e j , o g ó l n i e j , s p r z ę g a j ą c ze s o b ą r ó ż n e f a k t y , na pozór nieważne, a przecież tworzące klimat rzeczywi­ stości. Artykuł bowiem wyjaśnia, informuje o pewnym ciągu „ l i n i o w y m " faktów. Film, może b y ć „polifoniczny". A r t y k u ł daje o c e n ę — f i l m s y t u a c j ę , z k t ó r e j w i d z s a m w y c i ą g a w n i o s k i , c z a s e m b a r d z i e j n a w e t b o g a t e n i ż te, jakie m o ż e z a i n s p i r o w a ć tekst pisany. A przy t y m f i l m działa skrótem, kondensacją, każąc odbierać różne m y ­ śli, r ó ż n e aspekty z j a w i s k a j e d n o c z e ś n i e , t a k j a k to s i ę d z i e j e w ż y c i u , p o d c z a s g d y a r t y k u ł , n a w e t r e ­ portaż, atakuje różne elementy rzeczywistości po kolei. Nie przypadkiem p a d ł o t u słowo „reportaż". Bo f i l m d o k u m e n t a l n y b y w a często najbliższy technice re­ p o r t a ż u i c h y b a j e s t to f o r m a j u ż w y s o c e u k s z t a ł t o w a ­ na, podczas g d y f i l m j a k o p r o p o z y c j a spojrzenia na p e ­ w n ą d z i e d z i n ę s z t u k i czy n a w e t n a c z ł o w i e k a - t w ó r c ę , nie wypracował jeszcze koncepcji równie dojrzałej i atrakcyjnej. ł u b i ń s k i m i jego w y p r a w a c h w T a t r y . T w o r z y m y z su­ m y i n f o r m a c j i s w o j e w y o b r a ż e n i e , i m a g i n u j e m y sobie — a l e co? n a i l e t r a f n i e ? C z y g d y b y i s t n i a ł dokument f i l m o w y , n i e w n i ó s ł b y o n feotrefctury, p o g ł ę b i e n i a o b r a z u , k t ó r y n a m s i ę j a w i , g d y sobie w y o b r a ż a m y prze­ szłość? Oczywiście: Marek Nowakowski, Dymny, Głowacki, H i m m i l s b a c h — wszyscy oni dają dużo z aury folkloru p r z e d m i e ś ć , bazaru R ó ż y c k i e g o czy odpustu. A l e nasi w n u k o w i e b ę d ą m i e l i p e ł n i e j s z y o b r a z tego odpustu z f i l m ó w S k ó r z e w s k i e g o , H o f f m a n a czy G r a b o w s k i e g o , m i m o ż e l i t e r a t u r a m o ż e i m d a w a ć w i ę k s z e i i n n e sa­ tysfakcje estetyczne. S z a n u j m y w i ę c f i l m j a k o d o k u m e n t p o z n a w c z y , bo n i c g o n i e z a s t ą p i . I t w i e r d z ę , w s z y s t k i e te f i l m y , p r z e ­ l a t u j ą c e d z i ś bez ł a d u i s k ł a d u p r z e z e k r a n y , d o p i e r o za l a t i l e ś t a m s t a n ą s i ę n a p r a w d ę w a ż n e . B ę d ą n i e o c e ­ n i o n y m d o k u m e n t e m czasu m i n i o n e g o , t a k j a k j u ż t e r a z t a k i m d o k u m e n t e m s ą s e k w e n c j e k r ę c o n e w czasie p o ­ wstania warszawskiego. A więc dwa postulaty: 1 — te f i l m y n i e p o w i n n y u l e c z n i s z c z e n i u , o d k s z t a ł ­ ceniu, z w ł a s z c z a barwa, k t ó r a w dokumentach, o jakie n a m chodzi, gra r o l ę k a p i t a l n ą , a deformuje się prze­ r a ź l i w i e szybko. P r o b l e m k o n s e r w a c j i w y b r a n y c h f i l m ó w i zabezpieczenia p r z e d zniszczeniem m a t e r i a ł ó w k r ę c o ­ n y c h do k r o n i k f i l m o w y c h , t e l e w i z y j n y c h — jest w i ę c zadaniem wielkiej wagi; 2 •— p o w i n n i ś m y szerzej w y k o r z y s t y w a ć f i l m w d z i a ­ łalności filmowo-dokumentacyjnej. Podsuwać tematy, d b a ć o i c h r z e t e l n o ś ć i n f o r m a c y j n ą . Skoro nie m o ż e m y sami k r ę c i ć w terenie, zadbajmy o to, aby s t w o r z y ć k a ­ talog p r o p o n o w a n y c h t e m a t ó w , k t ó r e n a l e ż a ł o b y suge­ rować filmowcom. I t y m w wytwórniach, i t y m z te­ l e w i z j i , i a m a t o r o m , k t ó r z y k r ę c ą p r z e c i e ż c o r a z lepsze i ciekawsze filmy. Filmy, które na łamach z ostatnich 1 pozycji . omawiam, dotyczą naszego pisma. lat i należą W tematyki goszczącej większości pochodzą do bardziej reprezentatywnych Pomijam w t y m przeglądzie tematy z Kroniki N i e o g r a n i c z a m z r e s z t ą r o l i f i l m u do d o k u m e n t u , reportażu z rzeczywistości. M a m y filmy, które docierają do i s t o t y z j a w i s k a k u l t u r o w e g o i w y j a ś n i a j ą j e t a k , j a k nie czyni tego l i t e r a t u r a n a u k o w a . A dzieje s i ę to przez selekcję faktów, które w i d z i a n e u r u c h a m i a j ą w na­ szej w y o b r a ź n i b o d ź c e a n a l o g i c z n e do t y c h , k t ó r e d z i a ­ łają w rzeczywistej sytuacji. F i l m przy t y m d a ć m o ż e w i d z o w i obok treści poznawczych r ó w n i e ż i przeżycie artystyczne. Filmowej, W r e s z c i e s p r a w a r o l i f i l m u j a k o d o k u m e n t u czasu m i n i o n e g o . M a ł o o t y m m y ś l i m y , a rzecz j e s t w a ż n a , m o ż e i n a j w a ż n i e j s z a . F i l m dzieje s i ę n a naszych oczach, rejestruje zjawiska n a m współczesne. Nie doceniamy j e d n a k tego, ż e d a j e n a m n a j p e ł n i e j s z y o b r a z o b r z ę d u , o b y c z a j u , z j a w i s k k u l t u r y . A l e za l a t k i l k a d z i e s i ą t , b a , kilkanaście, tylko film pokaże, jak wyglądały w pięć­ d z i e s i ą t y c h czy s z e ś ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h p i e l g r z y m k i do K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j czy C z ę s t o c h o w y . J a k i e b y ł y j a r m a r k i , odpusty, zabawy, j a k i b y ł rzeczywisty i c h k o ­ loryt. Proszę pomyśleć — m a m y m n ó s t w o przekazów p i ­ sanych, l i t e r a c k i c h np. o k o ń c u X I X w., c h o ć b y o Cha­ P i e r w s z ą g r u p ę s t a n o w i ą dokumenty, chciałoby się p o w i e d z i e ć — d o k u m e n t y autentyczne, j a k o że b y w a j ą r ó w n i e ż „ d o k u m e n t y " inscenizowane. D o k u m e n t w i e r n y , to t a k i , k t ó r y r e j e s t r u j e stan r z e c z y w i s t y , obraz k u l t u ­ ry, e l e m e n t ó w z a r ó w n o reliktowych, j a k nowych, w y ­ s t ę p u j ą c y c h w d a n y m czasie. J e s t p o d p a t r z e n i e m ż y c i a , wydarzenia — k t ó r e m a miejsce i k t ó r e r o z g r y w a się n i e s p r o w o k o w a n e p r z e z e k i p ę f i l m o w ą , a w i ę c bez j e j i n t e r w e n i u j ą c e g o u d z i a ł u . F i l m y takie — o d u ż e j randze poznawczej, nieocenione jako świadectwo historyczne p e w n y c h f o r m naszej o b y c z a j o w o ś c i i zarazem z r e a l i ­ zowane z d u ż ą k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą , to przede wszyst- 1 filmy telewizyjne oraz filmy instytucje naukowe, D o m y K u l t u r y i kręcone przez amatorów. M o ż e m n i e s p o t k a ć zarzut, że oceniam t u f i l m y wstałe w różnym rabasz t a k mi lecz nie o o j u ż dziś analizę spojrzenie gdyż filmy, swego czasie, nie t w o r z ą . twórczości na o których czasu. I że ani Makarczyński, tak To prawda, tego całokształt ale po­ Ka- chodzi czy i n n e g o reżysera, istniejącego dorobku, t u piszę, są przecież je ani dokumentem widzę. 11 �k i m Karuzela łowicka Hoffmana Studziannej G r a b o w s k i e g o , Jarmark i Skórzewskiego, Do cudów Hoffmana. Karuzela łowicka daje obraz o d p u s t u B o ż e g o C i a ł a w Ł o w i c z u . To nie j a k i ś a b s t r a k c y j n y obraz w e s e l ą c e g o się l u d u , u ś m i e c h n i ę t e g o , w s t r o j a c h j a k spod igły, nie r e k l a m o w y p l a k a t t u r y s t y c z n y , ale r e p o r t a ż d o k u m e n t u ­ j ą c y B o ż e C i a ł o w 1959 г., a w i ę c z k o b i e t a m i o d z i a ­ n y m i w l u d o w y strój, tyle że już w miejskich pantoflach, z t o r e b k ą , no i na rowerze, a n a w e t motocyklu. Rea­ l i z a t o r z y p u n k t u j ą t o w s z y s t k o , co i s t o t n e j e s t d l a t e g o w i d o w i s k a — t ł u m , stragany zalane różnokolorowymi gipsami, typy s p r z e d a w c ó w , k u p u j ą c y c h , zabawy i l i ­ muzyny turystów krajowych i zagranicznych, zwabio­ n y c h s ł a w ą o d p u s t u . I o n i n a l e ż ą p r z e c i e ż do o b r a z u t e ­ go z j a w i s k a . A w s z y s t k o t o p o d a n e d o w c i p n i e , z d o ­ s k o n a ł y m w y c z u c i e m czasu, bez z n u ż e n i a w i d z a . Z r e s z t ą tempo, r y t m f i l m u m a j ą t u znaczenie szczególne, szybki m o n t a ż ujęć stwarza bowiem f i l m o w y ekwiwalent ka­ lejdoskopowej zmienności wrażeń, jakich doznajemy w kolorowym zgiełku o d p u s t ó w i zabaw ludowych. D u ­ żą z a l e t ą f i l m u jest d o b r y kolor, szczególnie istotny przy t y m temacie, dobra fotografia, p o d k ł a d d ź w i ę k o w y . chologów, Jarmark cudów podejmuje temat podobny, mniej e t n o g r a f i c z n i e , za t o ze z n a k o m i t y m n e r w e m r e p o r t a żysty. Hoffman daje nie t y l e d o k u m e n t konkretnego j a r m a r k u czy o d p u s t u , co u o g ó l n i o n y w s w e j t y p o w o ś c i , a zarazem ś w i e t n i e podpatrzony ś w i a t s p r z e d a w c ó w - p s y - umiejących nim jak przykuć hipnotyzer uwagę nad widza, tłumem. Nasi sprzedawcy z MHD czy GS nie ryzykują, nie m ę c z ą s i ę , chcesz — t o k u p u j e s z , n i e — t o n i e . A t u , jarmarku sprzedaje głos, kiedy pakowe zrobić medaliki, dobroczyńcą, lub pokryć mistrz, efektowną za to na wie, pauzę. jest rozdaje, sobie w s z y s t k o bo on darmo, ryzykuje, „ c o k t o da", kiedy Rzuca w przez uśmiecha „groszami" biedne tłum chwil się za na podnieść — al- kilka aby łańcuszki, dzieci. Hoffman u m i e p r z e k a z a ć ten c u d o w n y ś w i a t b ł y s ­ kotek, ludzkich n a m i ę t n o ś c i i wirtuozerii, folklor przed­ mieścia, j a r m a r k u , odpustu. Dlaczego p i s z ę o t y m temacie. P o n i e w a ż jest to też pewien aspekt ludowej kultury artystycznej, klimat widowiska, j a k i m poza w s z y s t k i m i n n y m jest j a r ­ m a r k czy o d p u s t . I j e s t t u t e a t r , a w k a ż d y m r a z i e p e w n a jego p i e r w o t n a forma. Teatr, z k t ó r e g o wyrasta i S i e m i o n , i Zielona Gęś m i s t r z a I l d e f o n s a . T e a t r , w k t ó ­ r y m istnieje i scenariusz, i w y k o n a n i e , teatr u p r a w i a n y z dnia na dzień, coraz to udoskonalany, j a k n u m e r y w d a w n y c h t r u p a c h c y r k o w y c h , t r a d y c y j n e i stale w z b o ­ gacane w szczególe. I I . 1. K a d r z f i l m u Karuzela 12 nad F a s c y n u j ą c y s ą ci b e z i m i e n n i a k t o r z y — bo p r z e c i e ż to jest w s p ó ł c z e s n a estrada l u d o w a , to jest w i d o w i s k o , które ma swych bohaterów, które trzyma w napięciu, nie p o z w a l a o d e j ś ć , p ó k i o n i — s p r z e d a j ą c y m i k s t u r ę p r z e c i w o d c i s k o m , p ł y n n a p o r o s t w ł o s ó w czy c u d o w n e wynalazki u ł a t w i a j ą c e cerowanie skarpetek — póki o n i nie u c z y n i ą w a m tej n i e z w y k ł e j ł a s k i i nie pozwolą s k o r z y s t a ć z nadzwyczajnej okazji. To jest inny, odcho­ dzący ś w i a t : a k t o r ó w , m i s t r z ó w swego rzemiosła, psy­ c h o l o g ó w , u m i e j ą c y c h g r a ć na i n s t y n k t a c h t ł u m u , p o ­ k o n a ć nieufność i s k ą p s t w o wiejskich gospodyń, prze­ ciwnie — d a ć i m z ł u d n ą c h w i l ę nadziei, że robią z ł o t y interes. potem Do Studziannej jest rzetelnie p r z y g o t o w a n y m repor­ t a ż e m z j a r m a r k u i odpustu. Realizator kładzie w i ę k s z y nacisk na s z c z e g ó ł e t n o g r a f i c z n y , p o k a z u j e zanikające rzemiosła, ostatnie j u ż chyba pokolenie stolarzy, u m i e ­ jących tak toczyć kołowrotki. Grabowski, nazwisko nie­ docenione w ś r ó d twórców dokumentu, dał film bez zarzutu, ciekawy, p r a w d z i w y obraz w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y r e g i o n u o p o c z y ń s k i e g o , bez lukrowania „na ludowo", a za t o ze ś w i e t n y m w y d o b y c i e m f o l k l o r u j a r m a r c z n y c h sprzedawców. aktorów, panujących łowicka. ��Myślę, że warto takiego sprzedawcy codzień" i w swojej zrobić bardziej cudowności. pogłębiony Pokazać, „ s z t u c e " . Co m ó w i jaki portret jest o swoich tach? P o k a z a ć a k t o r s t w o tego h a n d l o w e g o „na klien­ procederu. A l e w r ó ć m y do f i l m ó w . D o d o k u m e n t u ż y c i a s z t u k i l u d o w e j w naszych dniach. T a k ą r z e t e l n ą , m ą d r z e p r z y ­ g o t o w a n ą relacją z Zalipia jest f i l m Witolda Żukow­ skiego p o w s t a ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e d r Z o f i i S z y f e l b e j n Kwiaty z Zalipia. F i l m pokazuje p i ę k n o m a l o w a n y c h d o m ó w , j u ż tych nielicznych, ostatnich. Pokazuje, dzięki czemu u d a ł o się z a c h o w a ć p r z y ż y c i u te n i e z w y k ł e m a ­ lowane zagrody, pokazuje rolę zapalonych artystek, t a ­ k i c h j a k C u r y ł o w a , i r o l ę o p i e k u n ó w tej s z t u k i , r o l ę k o n k u r s ó w , bez k t ó r y c h d a w n o b y j u ż t r a d y c j a za­ marła. F i l m jest p i ę k n y i smutny, t a k j a k smutne jest poczucie n i e u c h r o n n o ś c i ś m i e r c i . . . M o ż e c h c i a ł b y m w i ­ d z i e ć w n i m p e ł n i e j z a s i ę g tego m a l o w a n i a , b o jest w t y m coś urzekającego, że człowiek k w i a t a m i p i ę k n i e z d o b i n i e t y l k o s w o j ą b i a ł ą i z b ę i ś c i a n y d o m u , ale i s i o n k ę , o b o r ę , c h l e w , b u d ę psa. Ż e chce m i e ć t o s w o j e p i ę k n o wszędzie dokoła (nasuwa się l u ź n e skojarzenie, że k i e d y ś podniszczone d r z e w o r y t y ś w i ę t e przenoszono z izby do obory, p r z y p o m i n a stosunek do „ b y d e ł k a " , k t ó ­ r e m u legenda k a z a ł a m ó w i ć w noc wigilijną...). Chciałbym ponadto zobaczyć, j a k „sztuka ludowa" stała się ź r ó d ł e m utrzymania, j a k taż C u r y ł o w a z Z a l i ­ pia zdobi k r z y k l i w e i p r z e ł a d o w a n e o r n a m e n t y k ą gor­ sety, k t ó r e w y s y ł a do „ A m e r y k i " , j a k p r o d u k u j ą w e w s i 14 m a l o w a n k i d l a C e p e l i i , t e m i ł e jeszcze, a l e w ł a ś c i w i e już jakieś żałosne ślady dawnej i pięknej sztuki. Uwagi te n i e o b n i ż a j ą j e d n a k w a r t o ś c i f i l m u , ł a d n i e z r o b i o n e ­ go, d o ś ć w i e r n e g o w k o l o r z e . Inny film pokazujący współczesną rolę sztuki l u ­ d o w e j t o Świetlica w Kcyni. F i l m ogląda się z ochotą, j e s t s y m p a t y c z n y , p o k a z u j e ś w i e t l i c ę w m i a s t e c z k u , ale świetlicę j e d y n ą w swoim rodzaju. W i d z i m y t u razem l u d z i starych i m ł o d z i e ż , dzieci. W s z y s t k o w atmosferze „ o p o w i a d a ń b a b u n i " . W n u c z ę t a k o c h a j ą babcie i dziad­ k ó w , ci o c h o c z o p r z y w t ó r z e k a p e l i p o k a z u j ą dawne t a ń c e , u c z ą h a f t ó w , k o r o n e k — a m ł o d z i grzecznie u c z ą się d a w n y c h technik, i gdy się tak patrzy, prawie u w i e ­ rzyć m o ż n a , że j u t r o ci młodzi p r z e j m ą w i e d z ę i upo­ dobania starych i sztuka l u d o w a w K c y n i nie zaginie. N a eksport ł a d n y to obrazek, c h o ć w f a t a l n y m kolorze z r o b i o n y . G o r z e j , g d y chce s i ę n a p o d s t a w i e t a k i e g o f i l ­ m u z d a ć s o b i e s p r a w ę , j a k to j e s t n a p r a w d ę . Chodzi m i o to, ż e f i l m tego r o d z a j u m u s i b y ć j a ­ k i m ś dokumentem socjologicznym, dokumentem wiary­ g o d n y m , p o k a z u j ą c y m z a s i ę g zjawiska, jego u w i k ł a n i e w ż y c i e . P o d koniec f i l m u k a m e r a pokazuje j e d n a k obraz miasteczka. N i e w i e l e t a m w p r a w d z i e w i d a ć , ale jest miasto, a więc k i l k a , m o ż e k i l k a n a ś c i e tysięcy ludzi, las m a s z t ó w a n t e n o w y c h na dachach... N o i p o f i l m i e zaczynają n u r t o w a ć pytania: a jak to w y g l ą d a napra­ w d ę ? C z y t a k j e s t c o d z i e n n i e , czy t y l k o p r z e d o b i e k t y w k a m e r y sproszono t y c h w s z y s t k i c h m i ł y c h ludzi? K i m s ą ? S t a ł y m i g o ś ć m i czy a k t o r a m i o d g r y w a j ą c y m i z g ó r y napisany scenariusz? �25 �7 W że poprzednio mówi do wiedziałem, dzieje omawianym filmie ekipy że to realizatorów, reportaż niby zdjęte ukrytą sztuczność, niemożliwość nak filmowy. kamerą, tej nie czas Tu ukrywał, jako widz wszystko a przecież się czapki niewidki. Więc pytanie — załóżmy, że n a p r a w d ę świetlicy, ale co t o z n a c z y w jed­ tak to wygląda skali miasteczka? to m a rezonans s p o ł e c z n y , k u l t u r o w y ? O c z y w i ś c i e tu się czuje grali? I w nikt cały o filmowym jarzenie, u s t a w i e n i u p r o b l e m u , przez Jaki myślę skrót, sko­ aluzję. Chodzi m i o to, aby f i l m p o k a z y w a ł s y t u a c j ę rze­ c z y w i s t ą , a n i e m n i e j czy w i ę c e j u r o j o n ą . A K c y n i a j e s t tematem, istnieje t u przecież w ś r ó d grupy miejscowych dzit.łaczy w y j ą t k o w o g ł ę b o k i p a t r i o t y z m l o k a l n y , p r z y ­ w i ą z a n i e do m i e j s c o w e j , l u d o w e j t r a d y c j i . M a m y t u do c z y n i e n i a z r e g i o n a l i z m e m ze w s z y s t k i m i p l u s a m i i m i ­ n u s a m i tego z j a w i s k a . I na t y m t l e t r z e b a przecież w i d z i e ć Świetlicę w Kcyni. Twórca mieć filmu, podobnie też określony stosunek jak do dziennikarz, zjawisk powinien artystycznych, k t ó r e p o k a z u j e . W i e d z i e ć , co w a r t o p o p u l a r y z o w a ć i d l a ­ czego. Bo przecież dowe", jest o n i e w s z y s t k o , co n o s i e t y k i e t k ę artystycznie „ludowość" miłośników świeżej bę, obrazy, ludu hafty ludową jednak 16 jest w gdy „lu­ chodzi oczach wszystko, wielu co cenili wysoko d a w n ą wycinanki, te jako wartość przede tycznie d o j r z a ł a niej czy Niestety, piękne dlatego zwłaszcza że stworzyła „lu­ rzeź­ je dłoń pracującego. Sztukę nimy daty. swojszczyzny, dowe", tak j a k b y ś m y dojrzałe, wszystkim i piękna. Toteż w naszej dlatego, kulturze że jest musimy przykładać s a m e k r y t e r i a co d o k a ż d e j innej ce­ artys­ sztuki. A do co dopiero m ó w i ć , g d y chodzi o t w ó r c z o ś ć raczej amator­ s k ą , j a k ą s ą r z e ź b y i w y c i n a n k i K l a r y P r i l l o w e j , osoby dla K c y n i n i e z w y k l e z a s ł u ż o n e j . To, że uczy ona r z e ź b i ć i w y c i n a ć g r u p ę dzieci, jest f a k t e m i nic strasznego się przez to nie dzieje, zapewne m a to i swoje dobre strony. A l e , n a m i ł y B ó g , j a k m o ż n a p o k a z y w a ć te d o ś ć n i e p o ­ radne figurki z gliny jako „sztukę l u d o w ą nieskażoną w f o r m i e i t r e ś c i " ? (Czy z r e s z t ą w o g ó l e m o ż e c o ś t a ­ k i e g o d z i ś p o w s t a w a ć ? P r z e c i e ż t o b ę d ą a l b o k o p i e da­ w n y c h rzeczy, a l b o b ę d z i e to z n a c z y ł o , ż e z a c h o w a ł y się jeszcze n i e z m i e n i o n e d a w n e w a r u n k i e g z y s t e n c j i , k u l ­ tury...) Z w ł a s z c z a , że a n i w y c i n a n k i , a n i f i g u r k i P r i l l o ­ wej nie są „ d a w n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Owszem, t w o r z y się na P a ł u k a c h pewna tradycja, k t ó r e j p u n k t e m w y j ś ­ c i a j e s t d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z a K l a r y P r i l l o w e j , ale n i e j e s t t o p r z e c i e ż t r a d y c j a l u d o w a . . . T o t e ż j e s t p r o b l e m , ale t r z e b a go d o s t r z e c i j a k o ś s i ę do n i e g o u s t o s u n k o w a ć . Z k o l e i p r z e j d ź m y do g r u p y f i l m ó w , k t ó r e m a j ą a m ­ bicje d o k u m e n t a l n o - o ś w i a t o w e i pełnią p o d o b n ą rolę, j a k ekspozycja muzealna, k t ó r a pokazuje obraz z a m i e r z ­ c h ł e j p r z e s z ł o ś c i . T y l e , że nie są to r e k o n s t r u k c j e archeologiczno-historyczne, a rodzaj d o k u m e n t u , o d t w a r z a ­ j ą c e g o w i d o w i s k o czy o b r z ę d z a c h o w a n y w p a m i ę c i s t a r ­ s z e g o p o k o l e n i a , a c z ę ś c i o w o n a w e t jeszcze ż y w y . S ą t o wszystko inscenizacje filmowe n a d z o r o w a n e przez specjalistów-etnografów, którzy są też p r z e w a ż n i e autora­ m i s c e n a r i u s z y . D o d a j m y t u jeszcze licentia poética rea­ lizatora, k t ó r y stara się o m o ż l i w i e d u ż ą efektowność u j ę ć , o m a l o w n i c z e t ł o — i j a s n e s i ę staje, ż e f i l m t a k i nie jest o d t w o r z e n i e m k o n k r e t n e g o , ż y w e g o w i d o w i s k a czy o b r z ę d u , a l e u ł a d z o n ą , n i e c o a b s t r a k c y j n ą j e g o w e r ­ sją sceniczną. T e r ó ż n e „ w e s e l a " t a k s i ę b o w i e m m a j ą do a u t e n ­ tycznych wesel j a k rzeczywista izba w i e j s k a do u m o w - �II. 7, 8. K a d r y Świetlica w z filmu Kcyni. 8 nej i z b y - m a k i e t y z e t n o g r a f i c z n e g o wesele ma obrzędowy, swoje cechy wypełniony cią. Wesele, to z a r a z e m zania s i ę " , to typowe, jednak miejsce, gdzie spotykają i gdzie i okazaja ujawniają wzorce zachowań, scenariusz zawsze nieco i n n ą różne wsi, starzy Prawdziwe i widowisko, warstwienia społecznego, i muzeum. tradycyjny konflikty, się treś­ do „poka­ ślady systemy się ludzie z roz­ ocen, miasta młodzi. A l e Wesele na Kurpiach, Wesele Łowickie czy We­ sele na Bukowinie — to w i d o w i s k a inscenizowane, to f o l k l o r t e a t r a l i z o w a n y , ż y c i e s p r o w a d z o n e do s t e r y l n e g o schematu o b r z ę d u . O ileż bardziej bogate poznawczo jest M a r i i D ą b r o w s k i e j Wesele na wsi; o i l e ż w i ę c e j m ó w i o l u d o w o - m l o d o p o l s k i e j k u l t u r z e Wesele Wyspiańskiego, tętniące życiem, konfliktami, spięciami. Przesadzam? T y l k o t r o c h ę , z d a j ę sobie p r z e c i e ż s p r a w ę z t e g o , ż e w i ­ d o w i s k a o ś w i a t o w o - d y d a k t y c z n e na t e m a t f o l k l o r u m a j ą s w ó j sens i w d z i ę c z n ą p u b l i c z n o ś ć , j a t y l k o t w i e r d z ę , ż e n i e m o g ą one z a s t ą p i ć a u t e n t y c z n e g o r e p o r t a ż u z „ ż y ­ w e g o " wesela, d o k u m e n t u kulturoznawczego, a nie t y l k o tradycyj no-f olklorystycznego. T a k i e g o a u t e n t y c z n e g o w e s e l a n i k t za nas n i e n a k r ę c i . C h y b a , ż e p o c z e k a m y a ż f o l k l o r y ś c i za l a t k i l k a d z i e s i ą t s p r ó b u j ą o d t w o r z y ć obraz dzisiejszych czasów... A w a r ­ to n a p r a w d ę . W e ź m y c h o c i a ż b y Podhale, to zderzenie kultur, współżycie form dawnych i nowych, relikty tra­ dycyjne i nowe nawarstwienia. Ot, c h o ć b y niedawne weselisko g ó r a l s k i e j c ó r y B i e r n a c i k ó w n e j z A n d r z e j e m Z i e l i ń s k i m , t y m ze „ S k a l d ó w " . P o n a d 200 o s ó b , s ł a w n e osobistości z f i l m u , estrady, i g ó r a l e . B i g - b i t i g ó r a l s k a muzyka. Przecież to też jest folklor, fascynująca zbitka różnych n a w a r s t w i e ń kultury, przegląd t y p ó w , sytuacji. W filmie natomiast inscenizującym przeszłość c h o d z i nas, n a i l e j e s t o n w i e r n y e t n o g r a f i c z n i e , co ob­ jest w n i m p r a w d ą , a co d o p o w i e d z e n i e m l u b w t r ę t e m r e a ­ l i z a t o r ó w . W o l ę w i ę c Wesele na Bukowinie od Wesela Łowickiego, p o n i e w a ż w p i e r w s z y m m a m jeszcze l u d z i , n a w y k ł y c h do n o s z e n i a g ó r a l s k i e g o s t r o j u , n i e j e d e n r a z uczestniczących w p r a w d z i w y c h weseliskach, w Ł o w i c ­ k i m natomiast czuje się j u ż „ m u n d u r k i " , z e s p ó ł prze­ brany w stroje, takie lokalne „ M a z o w s z e " , o d g r y w a j ą c e czyjś scenariusz. T a m , g d z i e t r a d y c j a l u d o w y c h w e s e l i s k j e s t jeszcze ż y w a , l u d z i e , z w ł a s z c z a starsze p o k o l e n i e , o d g r y w a j ą j e z w i e l k i m z a p a ł e m , w r ę c z z a p a m i ę t a n i e m , j a k b y to się d z i a ł o na serio. M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć p r z e d r o ­ k i e m w K r a k o w s k i e m , gdzie inscenizowano z w i e l k ą troską o wierność etnograficzną takie widowiska. Cie­ k a w jestem, na ile o b e c n o ś ć k a m e r usztywnia n a s t r ó j , p r z y w o ł u j e do r z e c z y w i s t o ś c i , j a k ą jest gra. W a r t o to o b s e r w o w a ć . . . S ą d z ą c p o f i l m i e O tym jak dziadek od Jasinków w górach Tatrach skarbów szukał g ó r a l e są k a p i t a l n y m i , s a m o r o d n y m i a k t o r a m i . P r z e z c a ł y czas n i e m o g ł e m u w i e r z y ć , ż e to w s z y s t k o dzieje się o k r o k od reflektorów, terkoczącej kamery, kabli, realizatorów, tak naturalny b y ł dziadek — S t a n i s ł a w Stopka-Jasinek. Jeśli j u ż o t y m f i l m i e m o w a , to obok ś w i e t n y c h p o w i e ­ d z e ń i o b s e r w a c j i starego g a w ę d z i a r z a („Szczęście m u s i b y ć zarobione j a k nie s i e k i e r k ą to nogami") i zabawnej sytuacji w y j ś c i o w e j — szukanie zakopanego skarbu — całość okazała zdjęcia, głos „Wesela" się przydługa, — doskonałe. czy t e ż i n n e f i l m y pekt ludowej kultury Pasterska opowieść dokumentu i filmu ki z b y t r o z w l e k ł a . Z a to i охл 9TOJ>J ^Efiaiwfíjass ( n p . Zapusty Z. Bochenka) rejestrujące jakiś as­ Z. Raplewskiego czy stoją s t a n o w i j a k b y poszerzenie p r o g r a m u nograficznego na pograniczu oświatowego, poglądowego. Film działalności ta­ et­ muzeum. 17 �Są jednak i takie filmy, które zytę w — nie niego. muzeum czy widz idzie Jest to 0 sztuce, filmu, padkowego na do wystawie, muzeum, najczęściej ale wręcz zastępują odwracając ono stosowana przychodzi formuła sumę do filmu k t ó r y m u s i n a j p i e r w z j e d n a ć sobie p r z y ­ przecież widza, zaintrygować go, wciągnąć w t e m a t , z b l i ż y ć do p o k a z a n y c h d z i e ł i d a ć p e w n ą stawową wi­ sytuację pod­ informacji. O d czego z a l e ż y s u k c e s t a k i c h f i l m ó w Od zdolności p o z y s k a n i a w i d z a d l a t e m a t u (a w i ę c o d s t o p n i a a t r a k ­ cyjności o b i e k t ó w , k a d r ó w , z e s t a w i e ń , sposobu realizacji, k o m e n t a r z a ) i od p r a w i d ł o w e j i n f o r m a c j i . Pierwsze — jest t r u d n e , f i l m y o sztuce p r z e w a ż n i e są r o z w l e k ł e , n u d ­ ne, m ę c z ą c e , r ó w n i e s c h e m a t y c z n e j a k p i ł y k r a j o b r a z o w o - p r z y r o d n i c z e , z a c z y n a j ą c e się od s ł o ń c a , k t ó r e w s c h o ­ dzi (powoli, p o w o l i , p r z y w t ó r z e m u z y k i Czajkowskiego czy N o s k o w s k i e g o ) , a k o ń c z y z a c h o d e m t e g o słońca 1 westchnieniem ulgi widza. Drugi postulat — p r a w i d ­ ł o w e j i n f o r m a c j i — w zasadzie nie p o w i n i e n stwarzać problemów. I w d o k u m e n c i e o sztuce „ w i e l k i e j " nie s t w a r z a , g d y ż d o b r ą t r a d y c j ą naszej k i n e m a t o g r a f i i j e s t p r z y c i ą g a n i e do w s p ó ł p r a c y w y b i t n y c h specjalistów. A j a k j e s t w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j z t y m p o ­ s t u l a t e m ? O Kwiatach z Zalipia już mówiłem. Filmem o ś w i ą t k a c h j e s t Frasobliwy. N i e j e s t e m e n t u z j a s t ą tego dzieła, p r z e s z k a d z a j ą m i w n i m ciągłe najazdy k a m e r ą , niewydobycie horyzontu pokazywanych rzeźb, zestawie­ n i e i c h b e z s e n s o w n e , n a zasadzie, ż e s ą i t a k i e , i t a k i e . . . zestawienie, k t ó r e nic nie m ó w i , bo r z e ź b y s ą z r ó ż n e g o czasu i w a r s z t a t u . Z e s t a w i e n i e n i e d o b r e o d s t r o n y f o r ­ malnej, p o n i e w a ż rzeźby w różnej skali wzajemnie się „niszczą". Film zycją jest pomyślany dobyć w pełni niezwykłej 18 ambitnie, na pewno p o ż y t e c z n ą , c h o ć zarzucam m u , że nie ekspresji ludowych jest po­ umiał wy­ rzeźb, nie p o t r a f i ł n a r z u c i ć przekonania, że to j e d n a z najbardziej oryginalnych i wybitnych pozycji w naszym dorobku a r t y s t y c z n y m . K o m e n t a r z grzeszy p e w n ą e g z a l t a c j ą , n i e ­ p o t r z e b n ą , bo n i e d o b r ą p o e t y c k o ś c i ą ( „ R ę k a pradziada, gdy nie s t a ł o jej siły, b y t r z y m a ć topór"...). T r u d n o m ó ­ w i ć p r z e c i e ż , ż e w t y c h r z e ź b a c h jest „ o b r a z s w o i c h cza­ s ó w " , bo to przesada. F i l m eksponuje zabytki z m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h w W a r s z a w i e i K r a k o w i e oraz z M u ­ zeum Miejskiego w Bochni (zbiory Fischera), obiekty rzer z y w i ś c i e n a l e ż ą c e do n a j l e p s z y c h . P i ę k n i e i p r a w d z i w i e k o ń c z y się f i l m wierszem ludowego poety Dionizego M a ­ liszewskiego o F r a s o b l i w y m . Nie z M a r y i się począł lecz z c z u ł o ś c i l u d z k i e j z bukowego drewna z biedy i troski. dłoni Polski Drzeworyt Ludowy. F i l m oparty o w y s t a w ę z o r g a n i z o w a n ą przez M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e (1970 г.). E k s p o n a t y ś w i e t n e , d o s k o n a l e d o b r a n e i t o j e s t n a j w i ę k s z a w a r t o ś ć f i l m u , c a ł a r e s z t a n i e s t e t y gorsza... F i l m jest b o w i e m po p r o s t u n u d n y , o g l ą d a się go c i ę ż ­ ko, p i ę k n o d r z e w o r y t ó w nie d o c h o d z i do w i d z a , bo t e ż trzeba je u p r z e d n i o z n a ć , aby s m a k o w a ć detale, p o k a ­ zane w n a d m i a r z e , t a k że w c i ą g ł y m k a d r o w a n i u g u b i s i ę a r ć h i t e k t o n i k a c a ł o ś c i , a w i ę c t o , co j e s t w i e l k ą s i ł ą tych dzieł. Niestety w filmie w i d a ć t y l k o dobry smak realiza­ t o r ó w , gorzej z r z e t e l n o ś c i ą i n f o r m a c j i . Pokazuje się w i ę c d r z e w o r y t y w sytuacji n i e p r a w d z i w e j , powieszone na ś c i a n a c h o b o k o b r a z ó w na szkle, c h o ć p o p r z e d z a ł y p r z e c i e ż e t a p o b r a z ó w ( w e s z ł y one w ł a ś n i e w m i e j s c e d r z e w o r y t ó w z a s t ę p u j ą c je w i z e r u n k i e m bardziej b a r w ­ n y m , efektownym i t r w a ł y m ) . Później z n ó w w i d a ć drze­ w o r y t z a w i e s z o n y n a s k r z y n i l u d o w e j (!). P o co to? d l a jakiego efektu? �Komentarz napisany wiera p o w a ż n e worytów z błędy ładnie, kontrreformacją, o kołtrynach, twierdzi, że sem, jako że w niemieckich, w naszym znikome, jest drzeworyt to skoro rozwój od popularnych ślady w czy drzewory­ (łubok), rzeczywistości przytłaczającej o charakterze religijnym, odbi­ nonsen­ rosyjskich odbicia za­ drze­ informuje jest co j e s t o c z y w i s t y m francuskich bowiem tego, nieprawdziwie odróżnieniu drzeworycie z wiąże drzeworyt ludowy ciem ś w i a t a i p r z e ż y ć l u d u , tów cóż rzeczowe, np. są większości podejmujący wątki ikonograficzne powszechnie w y s t ę p u j ą c e . Szkoda, że w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j nie w y k o ­ rzystuje się w i e d z y s p e c j a l i s t ó w , t a k j a k w filmach o sztuce „ u c z o n e j " . Szklane obrazki — chodzi t u o w s p ó ł c z e s n e m a l a r ­ s t w o na s z k l e , i n s p i r o w a n e l u d o w y m . I z n ó w f i l m z b u ­ dowany na doświadczeniach wystawy, zorganizowanej przez M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m . W i e l e ład­ n y c h o b r a z k ó w , ale p r z y t y m t e m a c i e c h y b a n i e t y l k o o to chodzi, nasuwa się b o w i e m p y t a n i e zasadnicze: k t o i p o co t e o b r a z k i d z i ś m a l u j e ? F i l m o d p o w i e d z i n i e daje, a szkoda... K o n t e k s t k u l t u r o w o - e k o n o m i c z n y w t a ­ k i m filmie w y d a j e się n i e z b ę d n y (choćby w k o m e n t a ­ rzu), inaczej g u b i się w ł a ś c i w a p e r s p e k t y w a , a p r z e c i e ż odmienne b y ł y m o t y w y , dla k t ó r y c h m a l o w a l i KietliczRayski, Skoczylas, M i k l a s z e w s k i , Roj-Ciaptakowa czy Jachimiak. Są z r e s z t ą w f i l m i e i i n n e miejsca niezbyt jasne, t r o c h ę sztuczne. I n s c e n i z a c j a m a l o w a n i a w sali m u z e ­ alnej, a potem m a l o w a n i e w kostiumie g ó r a l s k i m . Prze­ cież n i k t w k o s t i u m i e p a r a d n y m nie m a l u j e , n a w e t S a l ­ vador Dali! A l e u t a r ł a się sztampa, j a k z r e k l a m o w y c h turystycznych p l a k a t ó w , że w y c i n a n k a r k ę pokazuje się w izbie, w c z ó ł k u na g ł o w i e , w p e ł n e j g a l i o d ś w i ę t n e g o stroju, j a k b y to nie b y ł a praca, a ś w i ę t o — w i ę c f i l m też pokazuje m a l o w a n i e na szkle j a k o c e r e m o n i ę f o l k l o ­ rystyczną. Owszem, tak się robi na pokaz dla t u r y s t ó w , w s k a n s e n a c h czy n a p o k a z a c h s z t u k i l u d o w e j , ale p o co t o w filmie? Szkoda, że z d z i e ł a nie w y n i k a , j a k a jest perspek­ t y w a w s k r z e s z a n i a d z i ś t y c h s z k l a n y c h o b r a z k ó w , co s i ę dalej dzieje z t y m i d z i e ć m i z H a r e n d y . U c z ą się m a l o ­ w a ć , b a r d z o t o p i ę k n i e — a l e co d a l e j ? M a l u j ą p o s z k o ­ le, czy n i e ? A j e ś l i t a k , t o „ d l a s i e b i e " czy n a s p r z e d a ż ? Z n ó w t e m a t n i e w y k o r z y s t a n y , a p r z e c i e ż szkoda... F i l m robi wrażenie, jakby najpierw trochę dość przy­ p a d k o w y c h o b r a z k ó w s f o t o g r a f o w a n o , a p o t e m do t e g o d o r o b i o n o t e k s t y , b o j a k i n a c z e j w y t ł u m a c z y ć sobie b r a k w tej p a n o r a m i e t a k i c h n a z w i s k , j a k G a ł e k i P ł o n k o wa, bardzo s ł a b e pokazanie J a c h i m i a k a . Niestety, w i n a leży t u w s a m y m ujęciu tematu, w b r a k u ambitniejszej koncepcji scenariusza. O tym, że wiedza i postawienie p r o b l e m u nie m u s z ą umniejszać atrakcyjności filmu świadczą liczne tego p r z y k ł a d y . C h o ć b y Kolekcja M a r i i K w i a t k o w s k i e j , opo­ wieść rzeczowa i ł a d n a o zbiorze p o w o z ó w w Ł a ń c u c i e ze ś w i e t n ą m u z y k ą K i s i e l e w s k i e g o o r a z f a c h o w y m i a ż e p a t u j ą c y m w s w e j o s o b i s t e j n u c i e (ale w t y m p r z y ­ padku doskonale pasującej) komentarzem Waldorffa, c z y t a n y m przez niego samego. E f e k t d o s k o n a ł y . . . A z interesującej jazdy, dobry i przemyślanym w y Drewno nas rzetelny t e m a t y k i •— Karczmy film, o scenariuszu. i beton, dający rię i obraz w s p ó ł c z e s n y lu tutaj I w fachowym doskonały film atrakcyjnej i za­ komentarzu, problemo­ formie histo­ budownictwa góralskiego w sty­ podhalańskim. Film kusji mądry, o potrzebny, liczący budownictwie m e n t naszej k u l t u r y , a przy t y m ciekawy. No znów tak, ale się jako regionalnym, cenny głos jako z r o b i o n y bez s p o t y k a m y się t u z w dys­ doku­ k i e m S t a n i s ł a w a Grabowskiego, realizatora, k t ó r y zna — j a k w i d a ć — p r o b l e m y k u l t u r y ludowej i jej prze­ m i a n y w s p ó ł c z e s n e , k t ó r y u m i e k o r z y s t a ć z p o m o c y spe­ cjalisty wysokiej klasy (film oparty jest na m a t e r i a ł a c h n a u k o w y c h dra Tadeusza Chrzanowskiego). Bo nie w y ­ s t a r c z a z n a l e ź ć d o b r e g o k o n s u l t a n t a czy a u t o r a k o m e n ­ tarza, jeśli się nie u m i e w y k o r z y s t a ć jego wiedzy, jeśli się s t a w i a go w s y t u a c j i p r z y m u s o w e j , pokazuje j u ż go­ t o w y i t r u d n y do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł . M ó w i ł e m na p o c z ą t k u o f i l m a c h , k t ó r e nie t y l k o i l u ­ s t r u j ą p r o b l e m , ale w y j a ś n i a j ą go n a w e t l e p i e j , n i ż to może uczynić literatura naukowa, ponieważ posługują się i n n y m i ś r o d k a m i . O filmach, k t ó r e są dziełami sztu­ k i s a m e w sobie, a p r z y t y m p o d s u w a j ą n a m t a k i e s y ­ tuacje, w k t ó r y c h rysuje się z ł o ż o n y , bogaty obraz zja­ wiska, tak że śledząc tok narracji sami wyciągamy wnioski, zaczynamy rozumieć pobudki emocjonalne, a w i ę c t o , co j e s t t a k w a ż n e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , co s t a n o w i j e j e s e n c j ę . C h c ę t u m ó w i ć o t r z e c h f i l ­ mach: K i d a w y , Karabasza i Ł o m n i c k i e g o . Opowieść najprawdziwsza o herodach, diabłach i dzia­ dach żyjących jeszcze na świecie jest dla mnie f i l m e m z n a k o m i t y m , opowiada o Janie Dormanie, dyrektorze T e a t r u Dzieci Z a g ł ę b i a w Będzinie, t w ó r c y i organiza­ torze d o r o c z n y c h p r z e g l ą d ó w z e s p o ł ó w h e r o d o w y c h na scenie s w o j e g o t e a t r u , o p o s z u k i w a n i u p r z e z n i e g o a u ­ t e n t y c z n y c h jeszcze g r u p , o d t w a r z a j ą c y c h te w i d o w i s k a ; p o k a z u j e z l u d o w e j t r a d y c j i w y r o s ł e z e s p o ł y na u l i c a c h centrum Katowic, rozbawione, dokazujące, wciągające w o g ó l n ą z a b a w ę statecznych obywateli miasta, a potem o d g r y w a j ą c e s w o j e k w e s t i e n a scenie; p o k a z u j e b o h a t e ­ r ó w widowiska „po cywilnemu", przy kieliszku zasłużo­ nej s t r a w y po w y s t ę p i e , w garderobie. zarzutu, Ale nazwis­ więcej, rzecz c a ł a że wciąga polega w na t y m , że film istotę samego faktu daje znacznie kulturowego, 19 �j a k i m s ą w i d o w i s k a h e r o d o w e z d e r z o n e ze w s p ó ł c z e s n ą cywilizacją, że ujawnia potrzebę gry, maski, kostiumu, istotną potrzebę transformacji artystycznej człowieka, k t ó r y cały r o k jest niczym, s p r a c o w a n y m starcem, a te­ raz, w c i ą g u t y c h k i l k u d n i j e s t k r ó l e m , Herodem, i d ź w i g a ze ś m i e r t e l n ą p o w a g ą b r z e m i ę s w e g o d o s t o j e ń ­ stwa, g o r z k ą ś w i a d o m o ś ć , że jest j u ż o s t a t n i m z „ d y n a ­ stii" wielkich Herodów. Czy f i l m jest dokumentem? pewno w i e r n y m przekazem I tak i nie. M e tego, j a k D o r m á n je zespoły, j a k i e są, j a k g r a j ą guje się mogłyby środkami w pewnej mierze, Dormanowi twierdzi, że film nigdy przebierańców, Dormán prawdziwszy. Bardzo innego rodzaju, imagłęb­ nie jeździ podoba sam do zjawiska. saniami się, Dormán szukać herodo­ chce n a k r ę c i ć film — ciu człowieka, ma on prawo cego chcieć j a k o artysta, k t ó r y w y w a r ł przecież w i e l k i wpływ kreacji na Dormana kształt twórczą całej wizję. oczywiście będzie ale imprezy, pokazać Wracając do swoje filmu ujęcie, Kidawy, nic j a k o w i d z a n i e o b c h o d z i , czy D o r m á n s a n i a m i i czy p i j e po ma lepszy, to swoje skrótem, swoją mnie cych rozwrzeszczanych dziewczyny, wciągane kłujących wbrew własnej 2 widłami woli w dal króla wać sobie całe życie tylko z wewnętrznej który mówi I to sztuka oto marzeniem z mimo Mistrzu zarazem i rekom­ jej mocy, zdolnej człowieka, potrzeby napotkane osoby, 1 o istocie sztuki przez diabłach Mówię twórczości o o wielkiej niezależnie wiedzą i o o d tego, czy studiami, czy filmu, o którym uznaniem i wdzięcznością, a nie u m i a ł e m Muzykantach amatorskiej, o mogę z taką Karabasza istocie przeżycia amatora. i dziadach żyjących po­ podporządko­ wyrosła. następnego najwyższym wyrazić. woli odchodzą­ Skowrońskiego, p o n i e w a ż p o k a z a ł t o , co c h c i a ł e m jasnością o królach, jest podbudowana problem tylko gonią­ najprawdziwsza w trzebie sztuki i utajonej filmie zabawę. Kidawa mówi pomyślałem Warneckiego diabłów ogólną o sztuce, k t ó r a W sceny uliczne, r e a k c j ę l u ­ przebierańców, П . 1 1 . K a d r z f i l m u Opowieść 20 w mówić Kidawa filmuje kapitalnie filmu, p e n s a t ą , k t ó r a n a d a j e sens ż y c i u . I p a t r z ą c n a będzie dużo. dzi na tę postać jeździ imprezie z góralami. uzasadnienie — jest wiem, Akcentując 0 świecie, k t ó r y się kończy, i o wielkiej roli sztuki w ż y ­ nie film cieszę, K i d a w a pokazuje to zakomicie na p r z y k ł a d z i e ostat­ niego Heroda, starca, k t ó r y w p r z y d ł u g i m , steranym p ł a s z c z u k r ó l e w s k i m , ze s k r z y p e c z k a m i w r ę k u b ł ą d z i po b r u z d a c h o ś n i e ż o n y c h p ó l , j a k K r ó l L i r , p e ł e n d u m ­ nej g o d n o ś c i w s w y m o s a m o t n i e n i u . choć czy s i ę z tego które Stwarza docierający źródła Kidawy nie sytuacje, t o , co w i d z i . ale szych p o k ł a d ó w , u j a w n i a j ą c y wych tworzy artystycznymi dokument ginowany na n a scenie. K i d a w a p o s ł u ­ filmowymi, b y ć , a nie t y l k o f i l m u j e środkami jest wyszuku­ T u dygresja — p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ile w o l n o prze­ bierańcowi. Może pocałować, klepnąć, uszczypnąć każdą k o b i e t ę , od k t ó r e j po c y w i l n e m u d o s t a ł b y n i e c h y b n i e po t w a r z y , a t u t y l k o o g ó l n a r a d o ś ć (to s a m o m o ż n a z a u ­ w a ż y ć n a K r u p ó w k a c h czy n a G u b a ł ó w c e , g d z i e „ n i e ­ d ź w i e d z i o w i " ulicznego fotografa na w i ę c e j się pozwala n i ż k o m u k o l w i e k i n n e m u ) . B o p r z e b i e r a n i e c , to n i e „ c z ł o ­ w i e k " . O n j e s t n a i n n y c h p r a w a c h , n a l e ż y do i n n e j sfe­ ry. P o t ę ż n a jest w e w n ę t r z n a potrzeba gry w człowieku, p o t r z e b a t e a t r u , j a k a t k w i w nas w s z y s t k i c h , w naszej p o d ś w i a d o m o ś c i . T e a t r u j a k o sfery „ s a c r u m " , innego k o ­ deksu praw, w y z w o l e n i a z n o r m codzienności. jeszcze na świecie. �И. 12. K a d r z f i l m u Karabasz pokazuje właściwie niewiele, oto zajezd­ nia, starzy t r a m w a j a r z e p o w o l i i d ą na p r ó b ę , n i o s ą instrumenty. udziela wane Ukryta ostatnich kamera wskazówek, b r u z d a m i zmarszczek, lary na nosie... I pokazuje twarze próbę, film relacjonuje rów przy dyskusję kopalni Skupie­ tora — s y t u a c j ę konfliktową: ta w ostrej k o n f r o n t a c j i orkiestr, z uzdrowis­ k o w y c h m u s z l i k o n c e r t o w y c h , w ł a ś c i w i e o k r o p n a , ale o n i ruch dyrygenta j a k b y to b y ł a I ki i grają Dziewiąta ze frazę, śledzą wzruszeniem takim, Beethovena. to wszystko. I t u jest w ł a ś n i e cała w i e l k o ś ć Karabasza, mację że u m i a ł zmęczonych stów, i że czujemy w sprawy, s z t u k ę dostrzec życiem i pokazać starych tę sztu­ transfor­ robociarzy w t y m graniu wzruszenie arty­ wielkiej — i że jest ona nie w tandetnej me­ lodyjce, lecz w n i c h , w l u d z i a c h , a r t y s t a c h . Gdyby Karabasz wykonującą stu Haendla byłby Ale chce liczyłaby Karabasz udowodnić, nie pokazuje że ci ludzie muzyki, (ponieważ wcale nam znakomicie grają, k o n t r a s t m i ę d z y t y m , co m y — o b i e k t y w n i e , a t y m co c z u j ą oni — w powstawaniu dzieła, słyszy­ amator­ współuczestnicze­ satysfakcja ( p o z b a w i o n a jeszcze g o r y c z y , k t ó r ą nie prze­ grający. t o w ł a ś n i e jest i s t o t ą , sensem i p i ę k n e m , skiego u p r a w i a n i a s z t u k i . Ś w i a d o m o ś ć nia daje aktu twórczego wiedza i świa­ domość...). F i l m Karabasza t y k i , bez Jan larzu, a j e s t k r ó t k i , s k r o m n y , bez słowa komentarza. M ą d r y , piękny Łomnicki jest malarza, o k t ó r y m można Z sympatią rozumiałem nie m o g l i o własnym sposobie z ocenami a m a t o r ó w patrzyłem realistów. na zdenerwowanego jego racje, b y ł e m „lu­ interpretacji świa­ malarza, po jego stronie. Nie, o n i się d o g a d a ć , W r ó b e l m a swój w ł a s n y ś w i a t — tamci, też zresztą dobrzy jako malarze (zwłaszcza Sów­ ka i Gawlik, których obrazy w i d n i e j ą w tie f i l m u ) , z b y t silnie w tkwią dostrzec przez formie w innej konwencji, wartości nich systemu mamy więc kowanego artysty, A jest Wróbel malarskie, ocen. W prostej, powtórzony uparcie górnikiem, aby motyw walczącego do rozmów n a w y k ł y , więc odciąć się potrafił argument kolegów budził sztuce odmienne od nieco naiwnej dramatu o swoje kryty­ racje. salonowych dosadnie, c h o ć refleksję Wróbla przyjętego („Przysroł nie czasem mi!"). się już tylko jakość wykonania). ciwnie — akcentuje A dobrze to po p r o ­ dość dobry koncert, czyli w ł a ś c i w i e ż a d e n wówczas my pokazał orkiestrę amatorską czy Beethovena, nie p o w i e d z i e ć „ n a i w n y " , „ i n n y " , a w p e w n y m sensie i Melodia? taka z repertuaru d ę t y c h każdy Amato­ Wróbel z a c z ą ł m a l o w a ć . Pokazuje — s p r o w o k o w a n ą przez realiza­ oku­ dowy", malarza ogromnym, cyzelują Plastyków Paweł poryso­ druciane oto d y r y g e n t unosi p a ł e c z k ę . z przejęciem Klubie w i ę c o p o w i e ś c i ą o t w ó r c y , nie m ó w i , j a k i czemu W r ó b e l nie — i j u ż g r a j ą . D m ą w t r ą b y i t r ą b k i , f l e t y i o b o j e . to g r a j ą w „Wieczorek". dyrygent muzyków tu i ówdzie dęte Muzykanci. zrealizował właściwie reportaż ornamen­ film. o górniku — ma­ malarzach — amatorach, ponieważ F i l m , d o b r y w k o l o r z e , p o k a z u j e o b r a z y W r ó b l a ze z b i o r ó w M u z e u m w Z a b r z u . R e a k c j e samego m a l a r z a , to, co m ó w i o s o b i e i s w o j e j t w ó r c z o ś c i , c h o ć f o r m u ł o ­ w a n e w f e r w o r z e o s t r e j p o l e m i k i , o k r e ś l a go c h y b a c e l ­ niej, n i ż b y to m ó g ł u c z y n i ć niejeden komentarz. Ł o m ­ n i c k i niczego nie tuszuje, nie w m a w i a , ż e jego boha­ ter jest N i k i f o r e m , nie z a j m u j e r o l i a r b i t r a w t o c z ą c y m się sporze — u c z c i w i e i z s y m p a t i ą p r z e d s t a w i a z a r ó w ­ no W r ó b l a , j a k i jego o p o n e n t ó w . F i l m m a dobre t e m ­ po, m o n t a ż , z d j ę c i a , jest ż y c z l i w y , c i e p ł y i p r a w d z i w y . Paweł Wróbel kinematografii należy filmów do dosyć o twórcach licznych w naszej ludowych, naiwnych, „ i n n y c h " . S ł y s z y s i ę o s t a t n i o g ł o s y , ż e za d u ż o t y c h f i l - 21 �doskonale p o k a z a ł p i ę k n ą t w a r z tego w i e l k i e g o r z e ź b i a ­ rza, j e g o p r a c ę , ale r z e ź b y s p r o w a d z i ł do r o l i f i g u r e k , s t a t y s t ó w w w i e l k i m p r z e d s t a w i e n i u , k t ó r e sam w y m y ś ­ l i ł . B a r d z o t o b y ł o ł a d n e , n a g r o d z o n e za g r a n i c ą , i n i c dziwnego — K u d ł a jako typ w s p a n i a ł y , M a k a r c z y ń s k i ja­ k o r e ż y s e r b a r d z o s p r a w n y , ale p r a w d y t a m b y ł o n i e ­ w i e l e , a co g o r s z a z f i l m u w c a l e n i e w y n i k a ł o , ż e K u d ł a b y ł najlepszym l u d o w y m i n a i w n y m r z e ź b i a r z e m ostat­ niego ć w i e r ć w i e c z a . T e n sam r e ż y s e r d a ł natomiast d o s k o n a ł y p o r t r e t O c i e p k i w Spotkaniu z Teofilem Ociepką. F i l m bez z a ­ r z u t u , ś w i e t n i e p o m y ś l a n y , zaczyna się w tonacji czar­ n o - b i a ł e j . N a tle d y m ó w , z a p y l o n y c h h a ł d , jedzie na r o ­ w e r z e O c i e p k a . P r z y c h o d z i d o d o m u , b i e r z e p ę d z e l do r ę k i — i zaczyna się orgia k o l o r ó w , b u j n y ś w i a t Ociepk o w y c h d ż u n g l i i d z i w ó w . Bez s ł o w a , ś r o d k a m i f i l m o ­ w y m i p o k a z a ł M a k a r c z y ń s k i s w o j ą wizję malarza Ociep­ ki. Z filmów, jakie p o w s t a ł y ostatnio, w y r ó ż n i ł b y m M i ­ r o s ł a w y M a r c i n k i e w i c z Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry. Jest w t y m f i l m i e r z e t e l n o ś ć d o k u m e n t u i c i e p ł y s t o s u n e k do d z i w n y c h a r t y s t ó w . J e d n y m b y ł Heródek, rzeźbiarz najbardziej chyba p r y m i t y w n y , z upo­ rem ciosający klockowe anioły i święte figury, których n i k t poza n i m nie c h c i a ł o g l ą d a ć . D r u g i — to żyjąca w Z a w o i Dorota L a m p a r t , ostatnia malarka ludowa, gorzka, zaszczuta i n a w i e d z o n a , o ś l a d a c h d a w n e j p i ę k ­ ności w twarzy. M a r c i n k i e w i c z o w i e d o t a r l i do t y c h t w ó r c ó w w cza­ sie l e t n i e j w ę d r ó w k i p o k r a j u . M i e l i w ó w c z a s t y l k o a p a ­ rat fotograficzny. Za rok, gdy powrócili z k a m e r ą — He­ r ó d e k j u ż nie żył. A l e f i l m o n i m p o w s t a ł z t y c h w ł a ś ­ n i e m i g a w k o w y c h z d j ę ć i r z e ź b , ze ś l a d ó w j e g o ż y c i a , w o b e j ś c i u , izbie. 14 m ó w . M y ś l ę , ż e za d u ż o m o ż e b y ć t y l k o f i l m ó w s ł a b y c h , schematycznych, nic nie wnoszących. Sam oglądając z zawodowym przecież zaciekawieniem różne sylwetki t w ó r c ó w w t e l e w i z j i czy k i n i e — u m i e r a m c z ę s t o z n u ­ d ó w , bo i „ s z t u k a " sama nie zawsze w a r t a jest p o k a ­ z y w a n i a , i nic się w ł a ś c i w i e z f i l m u nie d o w i a d u j ę a n i 0 środowisku, ani o problemach twórczości. A j a k ż e czę­ sto c z u j ę f a ł s z , r e ż y s e r „ k u p u j e " bez z m r u ż e n i a o k a t o , co o p o w i a d a j ą d o m o r o ś l i a r t y ś c i , l u b s a m i c h s z m i n k u j e na „ ł z a w o " l u b na „ f o l k l o r y s t y c z n i e " . Po p r o s t u ł a t w y t e m a t , zawsze coś się da w y c i ą g n ą ć , a nie m a o b a w y , że się k t o ś p o ł a p i e w p r y m i t y w i z m i e takiego r e p o r t a ż u k a ­ merą. A l b o jeszcze g o r z e j — r o b i s i ę „ w e r n i s a ż " p o d j a b ł o ­ n i ą , p r z y w o z i a u t o b u s a m i t o w a r z y s t w o ze S p a t i f u czy Sarpu, d y s k u t u j e się obrazy ( o m a l że nie zapomniano przy okazji o гЛ'оу-bohaterze tego spektaklu), p o t e m wszyscy się r o z j e ż d ż a j ą zadowoleni, że b y ł o „ d r a c z n i e " , a d z i e w c z y n a - m a l a r k a zostaje z g o r y c z ą , z z a k ł ó c o n y m ż y c i e m , z poczuciem, że coś dla niej bardzo w a ż n e g o 1 i n t y m n e g o z o s t a ł o w y s t a w i o n e na pokaz, s k r y t y k o w a ­ ne. A l e r e p o r t a ż „ w ś r o d o w i s k u " s i ę p o d o b a ł , b y ł z a ­ bawny, niecodzienny ( m ó w i ę o r e p o r t a ż u T V Wernisaż pod jabłonią z r e a l i z o w a n y m przez E. Pacha). Z „ l u d o w y m i " m o ż n a r o b i ć w s z y s t k o , n i k t s i ę za n i ­ m i nie ujmie. Zakres i n g e r e n c j i realizatora jest t u znacz­ nie w i ę k s z y niż p r z y f i l m o w a n i u a r t y s t y - p l a s t y k a . W y o ­ b r a ż a m sobie, j a k i b y s i ę p o d n i ó s ł s z u m , g d y b y r e ż y s e r kręcąc film o Dunikowskim dowolnie pozestawiał różne jego r z e ź b y w c y k l e w y m y ś l o n e przez siebie, z r o b i ł z Brzemiennych i Ew m a l o w n i c z e k o m p o z y c j e á l a Miesz­ czanie w Calais. A l e w Kantyczce z drewna Makarczyński rzeźby K u d ł y p o t r a k t o w a ł w ten w ł a ś n i e sposób, 22 15 �23 ��Realizatorka eksponuje r z e ź b y na tle strumienia, u s t a w i o n e na k a m i e n i a c h , w zieleni. A j e d n a k t u m n i e ten zabieg nie razi, bo H e r ć d e k r o b i ł f i g u r k i d l a siebie, chciał, aby b y ł y w o k ó ł niego. „ W e s e l e j m i j a k na nie p a t r z ę " — m ó w i ł . T a k i e w i ę c u s y t u o w a n i e nie p o w o d u ­ j e f a ł s z u . M a u z a s a d n i e n i e n i e t y l k o estet3 czne, ale i r z e ­ czowe. H e r ó d e k m ó g ł j e t a k p o k a z y w a ć . Brak A Na u w a g ę z a s ł u g u j ą p i ę k n e zdjęcia, znakomicie do•brany p o d k ł a d muzyczny (Bach) s t w a r z a j ą c y nastrój szlachetnej p o w a g i — i w t y m n a s t r o j u odbiera się t y c h nawiedzonych, kalekich ludzi — dziwnych i prawdziwych a r t y s t ó w . Tekst t o w a r z y s z ą c y Jana B u j a k a ł a d n y i da­ j ą c y s p o r o i n f o r m a c j i . W o g ó l e f i l m w n o s i do naszej wiedzy o t y c h artystach istotne elementy, pokazuje np. drewutnię Herćdka, oklejoną zdjęciami z tygodników, z w i e l k ą r e p r o d u k c j ą Trójcy Rublowa... Dowiadujemy się też, ż e H e r ó d e k r z e ź b y swe m a l o w a ł m . i n . w ł a s n ą krwią.... Innego ludowego świątkarza, jednego już z ostat­ nich, Józefa Piłata, pokazuje Konstanty Gordon w im Nieoficjalni. tryptyku reżyserowi już dotrzeć nieżyjącego. I na A dobrze, że u d a ł o czas do starego się swo­ jeszcze rzeźbiarza, p o s t a ć to p i ę k n a , j a k b y przecież sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u lat... Pozostałe z FSO, postacie twórca sprawności a tryptyku, ciekawych nawet to linorytów, wiedzy nej, zafascynowany dawną kończy malarki uroczych o b r a z ó w czonej, to jednak o historią sylwetka na dużej Lada, amator technicznej ł e k do c i e n i o w a n i a k ł a d z i o n e j f a r b y ) , z mitologii. F i l m Jan tokarz o (wymyślił o wyobraźni Grecji, Leokadii szkle, a r t y s t k i świadomości dużej wa­ naiw­ tematami tym filmie pełniejszej pokazanych każdy z nich świat. I to trochę inny każdy tworzy Zdjęcia s ł a b e , k o l o r n i e d o b r y . F i l m bez Znacznie lepszy jest i n n y Kwiaty Hel-Enri. Film charakte­ stereotypowo. problem, inne inny z potrzeb. tempa. dokument tegoż pokazuje środo innych reżysera, najstarszą malarkę ś w i a t a , 9 9 - l e t n i ą obecnie H e l e n ę B e r l e w i , u r o d z o n ą i w y ­ c h o w a n ą w Warszawie, m a t k ę jednego z t w ó r c ó w awangardy ka (autora koncepcji Berlewiego. Hel-Enri ważnie kwiaty mniej zaczęła m a l o w a ć późno, w czy najlepsze bardziej p o k a z u j e m a t k ę i syna. H e l - E n r i opowiada w o czasie swej sztuce. rocznego i naszej sztuki Londynie). w już w stolicy (a w film rzy, że starczy jej ujęte), Warszawie, i bazuje później na o sobie. W c i ą ż Neuchátel po stracie syna przyjechać. dotrwać do niecodziennego jubileuszu. B ę d z i e on obchodzony w ryżu bardzo uroczyście wystawa wać etc). dla (wizyta Dobrze, że potomności naiwnego uroku Przegląd tę u Prezydenta Gordonowi udało nieprzeciętną się postać filmów chcę zakończyć mówiąc — wycinanki. Trzy Jeden komponujący z to po animowanych trzy za lasem zwłaszcza ściślej Stanisława ł o w i c k i c h w y k l e j a n e k ( k o d r ) , t o Za Władysława współczesna, Nehrebeckiego. K o d r a borem łowicka, j e s t z a w s z e t e m a t y c z n a . Jest czości, gdzie w y s t ę p u j ą różne na ko­ modlitwa, skie, e l e k t r y f i k a c j a zabawa, I I . 21. K a d r z f i l m u Za borem, za lasem... ilustracje oczepiny, to twór­ z życia — jazda zajęcia gospodar­ w s i , s k u p ż y w c a , n a u k a w szkole i t d . Nehrebecki idzie o k r o k lor. tańce podpatrują­ choć wozem, pozy­ a wycinanek ludowe, d r u g i — bardzo zabawny i ś w i e t n i e — pełną omówieniem sztuki ludowej, cy k o n w e n c j ę zacho­ i malarkę. cji, k t ó r e p o w s t a ł y z inspiracji Janika, Pa­ Republiki, jedyna dziedzina ludowej i znakomitym, rzadko spotykanym uwrażliwieniu wie­ swego obok m a l o w a n y c h kafli nieu- nie Bardzo Płonkowej, artystycznej temu jeszcze m a l u j e , aby na wysta­ miesięcy kiedyś sił i w z r o k u , ślicznie kilka do W a r s z a w y , ale mogła w Stuttgarcie, widziałem to, aby chce z o b a c z y ć powstał Berlewich Pa­ (prze­ abstrakcyjnie pp. naiwnej Hel-Enri Paryżu. Tęskni wierzy w obrazy urocza, m ą d r a , Film pobytu obrazach w y s t a w i a n y c h wach naszej mechanofaktury) — Henry­ ryżu. F i l m pokazuje p i ę k n i e jej dziś przeniesiona twórców, wisko, r F i l m zrealizowany jest bardzo t a k t o w n i e , pokazuje artystów dziwnych, nie z r o z u m i a n y c h przez otoczenie, żyjących nawet — j a k Dorota L a m p a r t — w swoistej izo­ l a c j i s p o ł e c z n e j . F i l m j e s t o k o n k r e t n y c h l u d z i a c h , ale i o czymś więcej, o potrzebie sztuki, o r ó ż n y c h jej ź r ó ­ dłach, o twórczości, która m a j ą c przymioty „ludowej", nie z o s t a ł a p r z e z ś r o d o w i s k o p r z y j ę t a i u z n a n a za s w o j ą . mi jednak w rystyki dalej, o ż y w i a te kodry, a robi �t o ze z n a k o m i t y m w y c z u c i e m s t y l u i p r z e d n i m p o c z u ­ ciem h u m o r u , F i l m toczy się w a r t k o , b r a w u r o w o , p r z y skocznych d ź w i ę k a c h kapeli — ś w i e t n y w p o m y ś l e i rea­ lizacji. B e z b ł ę d n y stylistycznie. P o m i n ą ł e m w t y m p r z e g l ą d z i e f i l m y , do k t ó r y c h n i e u d a ł o m i się teraz d o t r z e ć , n i e k t ó r e — j a k p a m i ę t a m — z a s ł u g i w a ł y na p e w n o na u w a g ę . A l e n a w e t z o m ó w i o ­ n y c h t u pozycji w y n i k a niezbicie, że f i l m s t a ł się po­ w a ż n y m naszym partnerem tak w dokumentacji, jak w popularyzacji twórczości ludowej i nieprofesjonalnej. T o t e ż dobrze by b y ł o , g d y b y z n a l a z ł on n a l e ż n e miejsce na ł a m a c h „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . M o ż e w i ę c ten s z k i c d a p o c z ą t e k szerszej w y m i a n i e z d a ń n a t e m a t n a ­ szych f i l m ó w . PRZYPISY 1 P r a g n ę n a t y m m i e j s c u p o d z i ę k o w a ć p . doc. Z b i g ­ niewowi Czeczott-GawraKowi, którego niewzruszona w i a ­ r a w to, ż e f i l m o s z t u c e j e s t n a j w a ż n i e j s z ą r z e c z ą n a świecie, udzieliła się — c h o ć w części — i niżej podpisa­ nemu. Dzięki pomocy p. G a w r a k a m o g l i ś m y p r z e d y s k u ­ t o w a ć w zespole r e d a k c y j n y m o m a w i a n e t u f i l m y , a za dostarczenie k o p i i i zorganizowanie p r z e g l ą d u bardzo dziękuję W y t w ó r n i F i l m ó w Dokumentalnych w Warsza­ w i e ( s e r d e c z n o ś ć p. R e k ł a j t i s a z a s ł u g u j e na t y m w i ę k ­ szy m ó j p o d z i w , ż e o g l ą d a ł e m m a t e r i a ł f i l m o w y w c z a ­ sie r e m o n t u , p o w o d u j ą c t y m d o d a t k o w e i n i e m a ł e za­ mieszanie), W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i oraz Centrali F i l m ó w O ś w i a t o w y c h (Filmos) w Warszawie. Na -szczególną uwagę zasługuje praca kamery, dobre kadry, kompozycja k l a t k i , bogactwo odcieni bieli, s z a r o ś c i i czerni; z a s ł u g a to Ryszarda Golca. 2 Kadry z fjlmów udostępniły: Wytwórnia Filmów Oświatowych w Łodzi — il. 2, 3, 5—10, 15, 16, 19, 20; Wytwórnia Filmów Doku­ mentalnych w Warszawie — il. 1, 4, 11-14, 17, 18; Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku Białej — il. 21. Zestmvienie Tytuł filmu filmóiv realizacja scenariusz zdjęcia produkcja, rok mi­ nut taśma 1 Do Studziannej 2 Drewno i beton Anatol Fidek Janusz Czecz WFO WFO Ł ó d ź , 1960 Ł ó d ź , 1964 15 14 kolor. kolor. 3 Jerzy M r o ż e w s k i WFO Ł ó d ź , 1970 14 kolor. Stanisław Śliskowski Wacław Florkowski Władysław Forbert WFO Ł ó d ź , 1968 8 cz-biały W F D W - w a , 1966 W F D W - w a , 1958 8 12 cz-biały kolor. W F O Ł ó d ź , 1968 Zbigniew Sokalik W F D W - w a , 1958 Stanisław Niedbalski Antoni Staśkiewicz A n d r z e j W r ó b l e w s k i W F D W - w a , 1967 12 9 cz-biały kolor. 11 kolor. kolor. kolor. 4 5 6 7 8 S t a n i s ł a w Grabowski W a c ł a w Biliński S t a n i s ł a w Grabowski S t a n i s ł a w Grabow­ ski Mirosława Marcin­ D z i w n i a r t y ś c i po obu M i r o s ł a w a M a r c i n ­ kiewicz stronach Babiej G ó r y kiewicz Witold Żukowski Frasobliwy Halina Olędzka Witold Żukowski Jerzy H o f f m a n Jerzy H o f f m a n Jarmark cudów K a n t y c z k a z drewna Tadeusz M a k a r c z y ń ­ Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski ski Edward Pałczyński K a r c z m y i zajazdy Edward Pałczyński Jerzy H o f f m a n Karuzela łowicka Jerzy H o f f m a n Edward Skórzewski Edward Skórzewski Maria K w i a t k o w ­ ska K o n s t a n t y Gordon Zofia Szyfelbein Witold Żukowski K a z i m i e r z Karabasz Maria 13 Nieoficjalni 14 O p o w i e ś ć najpraw­ dziwsza o k r ó l a c h , d i a b ł a c h i dziadach ż y j ą c y c h jeszcze na świecie 15 O t y m j a k dziadek od Jasinków w górach T a t r a c h s k a r b ó w szu­ kał 16 P a w e ł W r ó b e l K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a 17 Polski d r z e w o r y t l u ­ dowy 18 Spotkanie z Teofilem Ociepką 19 Szlane obrazki 20 Ś w i e t l i c a w K c y n i Anna Micińska Grzegorz D u b o w s k i Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny 21 T r z y po t r z y 22 Wesele łowickie Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Józef Pitorak, Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki 9 Kolekcja 10 K w i a t y H e l - E n r i 11 K w i a t y z Zalipia 12 Muzykanci 23 Wesele na nie Bukowi­ 24 Wesele na K u r p i a c h 25 Za borem za lasem 26 omawianych Kwiatkowska K o n s t a n t y Gordon Witold Żukowski W i k t o r Prejs Andrzej Walter WFO WFO Ł ó d ź , 1967 Ł ó d ź , 1963 10 10 K a z i m i e r z Karabasz WFD W - w a , 1960 9 cz-biały K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a Stanisław Niedbalski W i k t o r Prejs R y s z a r d Gole W F O Ł ó d ź , 1967 W F D W - w a , 1969 12 14 kolor. cz-biały K r y s t y n a Procner Irena K a m i e ń s k a Leszek K r z y ż a ń s k i W F D W w - a , 1969 21 cz-biały Jan Jan Edward Bryła Jerzy G o ś c i a k Jerzy M r o ż e w s k i W F D W - w a , 1971 11 kolor. WFO Ł ó d ź , 1970 20 kolor. Jerzy W F D W - w a , 1962 10 kolor. W i k t o r Prejs B o n a w e n t u r a Szredel Jan Tkaczyk Kazimierz Mucha WFO WFO Ł ó d ź , 1970 Ł ó d ź , 1968 10 10 kolor. kolor. S M F W - w a , 1965 W F O Ł ó d ź , 1961 10 21 kolor. kolor. Antoni Staśkiewicz W F D W - w a , 1958 14 kolor. Jerzy Stefanowski W F O Ł ó d ź , 1949/57 SFR, 1961 Bielsko-Biała. 26 cz-biały 10 kolor. Łomnicki Łomnicki Grzegorz Dubowski Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki Chluski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7af45bcffed93f8779c55f48211928e7.pdf 5c61a6fe5a29904ddf90d78846d70fa1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4614 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4286 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;60-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text srebrnych, biorców. punce mosiężnych Wprawdzie złotnicze, pozwalają ale dla szerokich sukience dziś już znajdują zatarte, kręgów się nieczytelne, udało się też ustalić, kim byli fundatorzy domie u w i e c z n i a ć swych długi dewocyjny kienki-wotum, z w i s k a czy mogli choćby nazwisk. Umieszczając tekst i d o k ł a d n ą przecież inicjały. podać także Natomiast strój su­ świa­ bowiem datę fundacji własne obu t ó w zdaje się w s k a z y w a ć , że b y l i to d u c h o w n i , m i e j s c o w y proboszcz i jego nie warsztatem. k i e n k i , t y m b a r d z i e j , że j a k się w y d a j e nie c h c i e l i tak od­ cztery n a p o d j ę c i e p r ó b y ł ą c z e n i a tego z a b y t k u z j a ­ kimś konkretnym Nie i in.) na Obecnie znaczenie i z szuflad w Jednak straciła znajduje zakrystii, z u w a g i na a się już na dalszy zabytkową ną wartość obiektu, należałoby ciwszym su- w na­ obrazu, wotan- sukienka nie rozwiązaniem oszklonej dla gablocie, którego ją zapewne wikary. byłoby swe jej i użytkowe obrazie, los ale nie prze­ w jednej jest pewny. dydaktyczno-historycz- go z a c h o w a ć , a umieszczenie zawieszonej wykonano, najlepiej lub p r z e k a z a n i e do m u z e u m d i e c e z j a l n e g o w czy najwłaś­ sukienki w pobliżu ostateczności państwowego. PRZYPISY 1 Z a b y t e k t e n u j a w n i o n y z o s t a ł w r o k u 1968 w c z a ­ sie p r a c r e d a k c y j n y c h , zob. R. B r y k o w s k i , Powiat par­ czewski, „ K a t . zab. szt. w P o l s c e " , W a r s z a w a 1970, t. ñ, z. 14, s. 8, f i g . 46. W y s o k o ś ć s u k i e n k i : 135 c m . T r e ś ć tego n a p i s u jest n a s t ę p u j ą c a : „ O M A T K O * M I Ł O S I E R D Z I A * / O B R O N O * G R Z E S Z O C I C H */ R A TUI * NAS * PRZIŚMIERCI * /NEDZNIH * K O N A l C I H */ N I E D A I N A M * W I E C Z N I E * / Z G I N O C * N I E WIPUSCZAI */ N A S * ZOPIEKI * /ABISMICIE * C H W A L I L I * */ * N A W I E K I * /* 1740 20 * a p r i i s / / . R. B r y k o w s k i , I . G a l i c k a , H . S y g i e t y ń s k a , Powiat 2 3 lipnowski, „ K a t . zab. szt. t. 1 1 , z. 9, s. 38, f i g . 147. w Polsce", Warszawa 1969, 4 T . C h r z a n o w s k i , M . K o r n e c k i , Wota srebrne. Z ba­ dań nad sztuką sarmatyzmu w Polsce, „Biuletyn HS", R. X X X I I , 1970, n r 2, s. 213. 5 O podrzędności warsztatu ś w i a d c z y też przytoczo­ ny w y ż e j tekst dewocyjnego napisu, k t ó r y w y d a j e się b y ć p o p r o s t u „ o d m a l o w a n y m " , i to z l i c z n y m i b ł ę d a m i , przez nie u m i e j ą c e g o c z y t a ć r z e m i e ś l n i k a z dostarczo­ nego m u w z o r u . Fot.: Jerzy Langda — il. 1; К o N za okres IV - VI Kwiecień 3 i 4 I V i t a o z y ł y slię w N a ł ę c z o ­ wie obrady towarzystw regionalnych z terenu w o j . lubelskiego. Otwarto wystawy sztuki ludowej Lubel­ s z c z y z n y oiraz d o r o b k u w y d a w n i c z e ­ go m i ł o ś n i k ó w t e g o r e g i o n u . 5 I V rozstrzygnięta w Łysem, p o w . K a l n o , k o n k u r s ma p a l m y w i e l ­ k a n o c n e i ciasto o b r z ę d o w e . Z p o ­ w i a t ó w : Kolno, O s t r o ł ę k a , Przasnysz n a d e s ł a n o 191 p a l m (od 187 o s ó b ) i 337 s z t u k w y r o b ó w z c i a s t a (ad 63 o s ó b ) . P r z y z n a n o n a g r o d y M i n . K u l t u r y i Sztuki, Tow. Z i e m i K o l neńskiej, W R N w Białymstoku, PRN w Kolnie, Ostrołęce i Przasnyszu. Otwarto wystawę pokonkursową. 6 I V z m a r ł a Ruta Koetsch, opie­ kunka sztuki ludowej Słowińców. Z a ł o ż y ł a ona zespól hafciarski w Klukach, pow. Słupsk, i opiekowała się skansenem, j a k i m stała się jej r o d z i n n a zagroda w tej w s i . 6 I V nastąpiło w Płocku roz­ s t r z y g n i ę c i e k o n k u r s u nia t r a d y c y j n e plecionkarstwo ludowe w o j . war­ s z a w s k i e g o . 22 t w ó r c ó w n a d e s ł a ł o 63 prace; k o n k u r s z o r g a n i z o w a ł o Muz. Mazowieckie w P ł o c k u i Wydział Kultury P W R N w Warszawie. 6 I V r o z s t r z y g n i ę t o ' k o n k u r s na sztukę l u d o w ą pow. gostyńskiego. Przyznano nagrody M i n . Kultury i Sztuki, W R N w Warszawie, Cepelii. Pokonkursową wystawę otwarto 9 V 60 К 1971 w g o s t y ń s k i m P D K . B y ł a to naj­ większa z dotychczasowych w y s t a w sztuki tego regionu, z a w i e r a ł a ponad 160 e k s p o n a t ó w s p o ś r ó d 375 n a d e s ł a ­ nych na konkurs. Pokazano t k a n i n ę , pająki, kwiaty, wycinanki, koronki, haft, rzeźbę, plecionki, kwiaty i stroje. 17—18IV o d b y ł się w oleskim PDK I Wojewódzki Przegląd Wiej­ skich Zespołów Folklorystycznych. Wzięło w n i m udział 8 zespołów i indywidualni itwórcy ludowi z Opolszczyzny — nafdiarki, pisankarki, rzeźbiarze. 26IV r o z p o c z ą ł się na Z a m k u Książąt Pomorskich w Szczecinie zorganizowany przez C e p e l i ę i W D K pokaz tkanin: kilimów, gobelinów, b i e ż n i k ó w . Tego samego dnia o t w a r ­ to n a Z a m k u w y s t a w ę p r a c t w ó r ­ ców ludowych i plastyków-amatorów. Pokazano m . i n . eksponaty z zakresu garncarstwa, r z e ź b y i haf­ tu. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs na ozdo­ by i serwetki z terenu pow. R a w a Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne we W r o ­ cławiu zorganizowało w y s t a w ę ob­ rzędowej plastyki ludowej. Zgroma­ d z o n o p o n a d 500 p i s a n e k i k r a s z a ­ n e k o r a z oik. 150 p a l m z p o ł u d n i o ­ wych i wschodnich województw k r a j u , a t a k ż e w y k o n a n y c h przez a r t y s t ó w p r z y b y ł y c h z okolic L w o ­ wa, S t a n i s ł a w o w a , Wilna. Na wy­ stawie z n a l a z ł y się też chochoły, ba­ r a n k i i k o g u t y ze s ł o m y o r a z f i ­ g u r k i z ciasta. Otwarto w Warszawie w y s t a w ę rzeźb w d r e w n i e Tomasza Ligasa z Krościenka, pow. Nowy Targ. E k s p o z y c j ę w siedzibie Tow. Przy­ jaciół Sztuk P i ę k n y c h zorganizował Z w i ą z e k P o d h a l a n . W ś r ó d 40 p r a c przeważały rzeźby o tematyce reli­ gijnej. Rozstrzygnięto ogólnopolski kon­ kurs rzeźby w drewnie, korzenioplastyki i malarstwa zorganizowany dla p r a c o w n i k ó w l e ś n y c h 1 p r z e m y ­ słu drzewnego. W dziale rzeźby pierwszą nagrodę zdobył Ludwik Oleks z Zielonej G ó r y . W y r ó ż n i o n e prace pokazano w PDK w Haj­ nówce. Podczas p r z e g l ą d u p l a s t y k i a m a ­ torskiej w Augustowie rozstrzygnię­ to k o n k u r s n a p i s a n k i regionalne. Nagrodzone pisanki w e s z ł y w skład ekspozycji Muz. Ziemi Augustow­ skiej. P a ń s t w o w e Muzeum w BielskuBiałej: wystawa pn. „Zdobnictwo ludowe na G ó r n y m Ś l ą s k u w latach 1945-—1970", eksponaty pochodzą m. in. z m u z e ó w w Zabrzu, Byto­ m i u i Cieszynie. M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie: wystawa młodych rzeźbiarzy ludowych, zorganizowana przy w s p ó ł p r a c y Stow. T w ó r c ó w Ludo­ wych i Z M W w Kielcach. �Muzeum Okręgowe w Opolu: wystawa pn. „ T r a d y c y j n e p i e r n i k a r stwo na Ś l ą s k u " . otwarto w y s t a w ę prac malarek ludowych. zalipiańskich f Muzeum w Nowym Sączu: wy­ stawa malairsltwa N i k i f o r a i p a m i ą ­ tek po n i m . WDK w Olsztynie: wystawa twórczości ludowej, pamiątkarstwa i plastyki amatorskiej Olsztyna i pow. olsztyńskiego. K o n i n : wystawa prac t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w z terenu W i e l ­ kopolskiego Z a g ł ę b i a . PDK w Turku: wystawa rzeźby Zdzisława Staszalka z Brudzewa, pow. T u r e k . K l u b M P i K w Kielcach: wysta­ wa sztuki ludowej i rzemiosła arty­ stycznego, zorganizowana przy współudziale Cepelii. Klub Strażaka w Nieszawie: wystawa współczesnej sztuki ludo­ wej woj. bydgoskiego. Skierniewice: ludowej z terenu wystawa powiatu. sztuki Galeria „Papilio" w Nowym T a r g u : w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle K a t a r z y n y Bainaś. Powstał Podhalański Oddział Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych z siedzibą w N o w y m Targu. 23 V M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u gościło t w ó r c ó w ludowych, uczestników kiermaszu p a m i ą t k a r ­ skiego. Po o m ó w i e n i u przywiezio­ nych przez mich prac nastąpiło otwarcie kiermaszu oraz ogłoszenie konkursu na p a m i ą t k ę regionalną. Występował Zespół Pieśni i Tańca „Pałuki". Rozstrzygnięto konkurs zorgani­ z o w a n y przez M u z e u m Z a g ł ę b i a K o ­ n i ń s k i e g o dla t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w z terenu p o w i a t ó w : kol­ skiego, k o n i ń s k i e g o , t u r e c k i e g o i s ł u ­ peckiego. P i e r w s z ą n a g r o d ę zdobył za s w e r z e ź b y Z d z i s ł a w Staszak z Brudzewa, pow. Turek. 129 V o t w a r t o w k o n i ń s k i m P D K wystawę pokonkursową. R o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s dla m ł o ­ dych t w ó r c ó w ludowych Lubelsz­ czyzny, zorganizowany przez M u ­ zeum Okręgowe w Lublinie, Stowa­ rzyszenie Twórców Ludowych i Z M W . P i e r w s z e n a g r o d y z d o b y l i : za rzeźby — Józef Kula z Abramowa, pow. L u b a r t ó w , i Teresa Cękała z Sobislk, p o w . Ł u k ó w ; za - t k a c t w o — Krystyna Osik z Sułoszyna, pow. Lubartów. W konkursie wzięło u d z i a ł 25 o s ó b , n a d s y ł a j ą c 126 p r a c . Pokonkursową wystawę otwarto 28 V . 29 V r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s n a r z e ź b ę l u d o w ą p o w . sierpeckiego-. Maj 2 V rozstrzygnięto konkurs „Do t a ń c a li ś p i e w a n i a p i ę k n i e z a p r a s z a ­ m y " . W i m p r e z i e w z i ę ł o u d z i a ł 11 z e s p o ł ó w i 19 u c z e s t n i k ó w i n d y w i ­ d u a l n y c h . L a u r e a t a m i z o s t a ł y zespo­ ły z Czermina, p o w . G o s t y n i n ; z K a ­ dzidła, pow. Ostrołęka; z Sannik, pow. Gostynin; z W i e l g o ł a s u , pow. Mińsk Mazowiecki. 6 V otwarto w warszawskim Do­ m u Chłopa w y s t a w ę pn. „Współczes­ na sztuka l u d o w a Lubelszczyzny". E k s p o z y c j a o b e j m o w a ł a r z e ź b ę , ce­ ramikę, kowalstwo artystyczne, tkactwo, plecionkarstwo, malarstwo, wycinanki, pisanki, bukiety. Wysta­ wę przygotowało Muzeum Okręgo­ we w L u b l i n i e ; b y ł a ona j u ż u d o ­ s t ę p n i a n a z w i e d z a j ą c y m w 12 m i a ­ stach w k r a j u a t a k ż e w Debreczynie i L w o w i e . 7 V w Galerii TPSP w Warsza­ wie otwarto w y s t a w ę prac E d w a r d a Sutora z Nowego Targu, r z e ź b i a r z a -prymitywisty. W y s t a w ę zorganizo­ wało Muzeum Tatrzańskie w Zako­ panem i Cepelia. W j e d n y m z n a j ­ bliższych numerów o m ó w i m y ob­ szernie s y l w e t k ę i t w ó r c z o ś ć E d w a r ­ da Sutoria. 18 V o t w a r t o w p a r y s k i e j ga­ leria „ S e r a p h i m e " w y s t a w ę p o l s k i e j sztuki naiwnej — pokazano m. in. prace N i k i f o r a , K a r u l a k a , C z a j k o w ­ skiego, S k r ę t o W i c z a , K o ł a c z a , S u r o wiaka, Zegadły, Larnęckiego, Ociep­ ki, M a r i i Wojtowicz i M a r i i Korsak. 22 i 23 V , p o d c z a s a ł a t u k r a j o ­ znawczego w Zalipiu, zorganizowa­ no k o n k u r s n a m a l o w a n i e c h a t i 30 V o t w a r t o w M u z e u m w S i e ­ radzu pokonkursową w y s t a w ę pn. „Sztuka ludowa powiatu łaskiego". W k o n k u r s i e b r a ł y u d z i a ł 23 o s o b y z 18 w s i , n a d s y ł a j ą c o k . 130 e k s p o ­ n a t ó w z zakresu zdobnictwa, k o w a l ­ stwa, tkactwa. Powiatowy Komitet Kultury i Sztuki w Brzozowie, Muzeum w P r z e m y ś l u i Cepelia ogłosiły k o n ­ k u r s ma l u d o w e kowalstwo arty­ styczne w s i rzeszowskiej. Rozstrzygnięto konkurs na pi­ s a n k i i k r a s z a n k i , o g ł o s z o n y przez Muzeum Regionalne w Szczecinku i tamtejszy W y d z i a ł K u l t u r y PPRN. 34 o s o b y z w o j . k o s z a l i ń s k i e g o i b y d ­ goskiego n a d e s ł a ł y ok. 200 prac. Pierwszą nagrodę zdobyła Maria Soohan z S u l i k o w a , p o w . Szczecinek. M u z e u m Regionalne w wystawa pn. „ K u r p i o w s k i e w o tradycyjnie". Łomży: pieczy­ M u z e u m Regionalne w Żywcu: wystawa pn. „Dawne i współczesne budownictwo Żywiecczyzny". Muzeum Ziemi Zawkrzańskiej w M ł a w i e : wystawia r z e ź b y F r a n ­ ciszka, Tomasza i Teofila B ł a ż e j c z y ­ k ó w oraz i c h trzech s y n ó w z Ż u r o ­ mina. Muzeum w Kwidzynie: wystawa pn. „ S z t u k a l u d o w a i k u l t u r a ma­ terialna Dolnego Powiśla". M u z e u m Regionalne w M y ś l e n i ­ cach: p o k o n k u r s o w a w y s t a w a cera­ miki. W D K w Rzeszowie: p o k o n k u r ­ sowa w y s t a w a pn. „Szachy". Poka­ zano rzeźby-figury szachowe 90 twórców ludowych i plastyków-amatorów. W D K we W r o c ł a w i u : wystawa prac p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w z woj. lubelskiego, przygotowana przez W D K w Lublinie. Pokazano m . in. prace M a r t y M i c h a ł o w s k i e j . WDK w Koszalinie: wystawa sztuki ludowej Pomorza Gdańskiego, zorganizowana przez W D K w G d a ń ­ s k u . E k s p o z y c j a o b j ę ł a o k . 600 p r a c , g ł ó w n i e z Kaszub, Powiśla i K o clewia. Szczecin: w y s t a w a t w ó r c ó w l u ­ d o w y c h i a m a t o r ó w z tamtejszego WDK. Pokazano rzeźbę, garncar­ stwo, t k a n i n y , haft, m e t a l o p l a s t y k ę . P D K w Wejherowie: haftu kaszubskiego. wystawa P D K w Łobezie: wystawa rzeź­ by Zygmunta Skrętowicza z Worowa. 'Kraśnik Lubelski: wystawa sztuki ludowej, w t y m — pokon­ k u r s o w a ekspozycja pisanek z pow. janowskiego i kraśnickiego. Chmielno: kaszubskiej. wystawa ceramiki K l u b M P i K w Zakopanem: w y ­ stawa -podhalańskiej twórczości l u ­ d o w e j podczas sejmiku zakopiań­ skich s t o w a r z y s z e ń kulturalnych. W i e j s k i D K w Zaleskiern, pow. Słupsk: wystawa malarstwa N i k i ­ fora. Osieczna, p o w . S t a r o g a r d G d a ń ­ ski: w y s t a w a prac t w ó r c ó w ludo­ w y c h Koiciewia podczas „ j a r m a r k u kultury". Kutno: wystawa rzeźby Jana Gajewskiego. ludowej Krapkowice, M i ń s k Mazowiecki, Choszczno, W ę g o r z e w o , Stąporków (pow. K o ń s k i e ) , L u b a n i e (pow. A l e k ­ s a n d r ó w Kujawski): w y s t a w y regio­ nalnej sztuki ludowej i plastyki amatorskiej. W Bydgoszczy otwarto woje­ w ó d z k i salom w y s t a w o w y p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w Towarzystwa Przyjaciół Sztuki. Czerwiec 1 V I otwarto w Domu Kultury w Iłży w y s t a w ę ceramiki dziecięcej z o i r g a n i z o w a n ą przez C e p e l i ę . Zespo­ ły m ł o d z i e ż o w e p r a c o w a ł y pod k i e ­ r u n k i e m nestora iłżeckiej ceramiki ludowej Wincentego Kitowskiego. 5 V I M u z e u m Etnograficzne w Krakowie oraz Pracownia Doku­ mentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS P A N z o r g a n i z o w a ł y k o n f e r e n c j ę poświęconą definicji pojęcia „twór­ c a l u d o w y " . D y s k u t o w a n o p o j ę c i e to z a r ó w n o w dziedzinie sztuki ludo­ wej, jak i literatury. Referat w s t ę p ­ n y w y g ł o s i ł prof, dr R o m a n R e i n ­ fuss. 61 �Redakcja „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" patronowała wystawie „Dawna rzeźba ludowa w fotografii Jana Świderskiego", która została otwar­ ta 6 V I w k l u b i e P A X - u w Rado­ m i u , a n a s t ę p n i e , 22 V I , p r z e n i e s i o n a do k l u l b u P A X - u w K i e l c a c h . J a n Ś w i d e r s k i p o k a z a ł 50 fotogramów d r e w n i a n y c h ś w i ą t k ó w w plenenza. go", „ S z t u k a l u d o w a w e w s p ó ł c z e s ­ n y m w n ę t r z u " oraz — w M u z e u m Mazowieckim — „Szituka ludowa M a z o w s z a " . W y s t ę p o w a ł y 22 z e s p o ł y regionalne i kapele z całego kraju, 'trwał kiermasz w y r o b ó w ludowych. O d b y ł się pokaz m o d y w y k o r z y s t u ­ jącej motywy ubioru i sztuki l u ­ dowej. 6 VI rozstrzygięto konkurs dla •twórców ludowych Kujaw, który ogłosiły w kwietniu Wydział K u l ­ t u r y P P R N w Bydgoszczy i M u z e ­ um Kujawskie we Włocławku. W d n i a c h 24—27 V I o d b y w a ł y eię D n i F o l k l o r u P o g ó r z a Dymowskiego. O t w a r t o w D y n o w i e p o k o n ­ kursową wystawę „Ludowe kowal­ stwo artystyczne w s i rzeszowskiej". Występowały zespoły regionalne i kapele, o d b y ł się j a r m a r k w y r o b ó w ludowych. 7 V I rozstrzygnięto konkurs na m a l a t u r ę chat zalipiańskidh i deko­ rację w n ę t r z chat. 8 V I r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s na współczesną sztukę ludową Kujaw. Przyznano nlagrody w działach: rzeźby, haftu, kowalstwa, zdobnic­ twa wnętrz, garncarstwa, malarstwa — u f u n d o w a n e przez M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Wydział -Kultury P W R N . 25 V I O t w a r t o w y s t a w ę p o ­ konkursową; m i a ł a ona charakter retrospektywny, gdyż zgromadzono też najciekawsze prace z l a t ubieg­ łych. Podczas D n i Ż y w c a (9—13 V I ) otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej re­ gionu, a t a k ż e w M u z e u m Ziemi Żywieckiej w y s t a w ę pn. „Budow­ nictwo dawniej i dziś". O d b y ł się kiermasz w y r o b ó w ludowych. W d n i a c h 10—13 V I t r w a ł y D n i Folkloru i Sztuki L u d o w e j Dolnego Śląska. W L u b a n i u otworzono w y ­ stawę rzeźb i mebli Jarosława Furg a ł y z Polwicy, pow. O ł a w a . Prace te p o k a z a n o n a s t ę p n i e w e W r o c ł a ­ w i u . W L u b a n i u o d b y ł się też w o ­ jewódzki przegląd zespołów folklo­ r y s t y c z n y c h o r a z sesja n a u k o w a , n a której referat wygłosił prof, dr A d o l f Nasz. W d n i a c h 11—13 V I o d b y w a ł y się Dni Folkloru Opoczyńskiego. Występowały kapele ludowe i śpie­ wacy oraz zespoły regionalne. Otwarto w y s t a w y : wycinanek i haf­ t ó w o p o c z y ń s k i c h (zbiory T. Szwed o w i c z a ) , w y r o b ó w sp-mii c e p e l i o w ­ skiej „Opoezmianka" i r z e ź b y ludo­ wej. W Szczecinie t r w a ł y w d n i a c h 14—24 V I D n i B u ł g a r s k i e j Sztuki Ludowej. Na Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich otwarto w y s t a w ę sztuki ludowej i rękodzieła artystycznego oraz w y s t a w ę i k o n b u ł g a r s k i c h . V Ogólnopolski Festiwal Folk­ lorystyczny odbył się w Płocku w d n i a c h 18 — 20 V I . O t w a r t o w y s t a ­ wy: „Tradycyjna kultura ludowa w fotografii Stefana Deptuszewskie- €2 Olsztyńskie Dni Folkloru trwały w d n i a c h 24—27 V I . N a z a m k u w Reszlu o t w a r t o w y s t a w ę t w ó r c z o ś c i ludowej i p a m i ą t k a r s k i e j ; pokazano p o n a d 700 p r a c 167 a u t o r ó w ( w t y m 48 r z e ź b i a r z y ) . W y d a n o k a t a l o g w y ­ stawy z tekstem Hieronima Skurpskiego. W Reszlu o d b y ł się też j a r ­ mark w y r o b ó w ludowych. W olsztyńskim W D K otwarto wojewódzką wystawę twórczości a m a t o r s k i e j , g d z i e 62 a u t o r ó w po­ k a z a ł o p o n a d 100 p r a c . M o ż n a t e ż było słuchać gry kapel ludowych, w t y m — grupy cymbailistów. W d n i a c h 24—26 V I o d b y ł y s i ę V S a b a ł o w e Bajania — k o n k u r s ga­ wędziarzy i instrumentalistów ludo­ wych w Bukowinie Tatrzańskiej, pow. N o w y T a r g . Podczas D n i Z i e m i Nowotarskiej t r w a ł a też w tamtej­ s z y m P D K w y s t a w a p.m. „ K u l t u r a m a t e r i a l n a Podhala i jej t w ó r c y " , na k t ó r e j pokazano m . i n . : obrazy na szkle, irzeźby w d r e w n i e , prace kowalskie, instrumenty ludowe. W y ­ stępowały zespoły pieśni i tańca, o d b y ł się kiermasz w y r o b ó w regio­ nalnych. W Pucku otwarto w y s t a w ę ka­ szubskiej s z t u k i l u d o w e j z p o w i a ­ tów puckiego i wejherowskiego. Następnie ekspozycję przeniesiono do D o m u R y b a k a w e W ł a d y s ł a w o ­ wie, a j u ż w l i p c u — do P D K w Wejherowie. W ramiach Kieleckiego F e s t i w a ­ l u Kulturalnego otwarto wystawy p o w i a t o w e : w e W ł o s z c z o w e j — 167 prac t w ó r c ó w ludowych; w Przy­ susze t r z y — 1) w y c i n a n e k i p a j ą ­ k ó w , 2) t k a i o t w a l u d o w e g o , 3) „ F o l ­ klor w fotograf i i " ; w Jedlińsku, pow. Radom, — prac t w ó r c ó w l u ­ dowych. O d b y ł y się powiatowe prze­ glądy zespołów regionalnych, kapel i śpiewaków. Odbył się w G d a ń s k u konkurs dla młodych twórców ludowych zorganizowany przez s t u d e n c k i k l u b „Pcmorania" przy Zrzeszeniu K a - szubiSko-PoimorsIkim. W y s t a w ę prac konkursowych otwarto w Łączy ńskiej Hucie, pow. Kartuzy. W Bydgoszczy kontynuowano „przeglądy powiatów". Twórcy lu­ d o w i i armatorzy z p o w i a t ó w : A l e k ­ s a n d r ó w K u j a w s k i , Świecie, Szubin, Ż n i n p r z e d s t a w i a l i s w e p r a c e w sa­ lonach w y s t a w o w y c h Bydgoszczy. W y s t a w y 'regionalnej s z t u k i l u ­ dowej o d b y ł y się w : Aleksandrowie K u j a w s k i m , Ciechanowie, Chrzano­ wie, Ostrołęce i P u ł t u s k u . Woj'ewódzklie p r z e g l ą d y plastyki amatorskiej o d b y ł y się w : B i a ł y m ­ stoku, Koszalinie, Lublinie, Pozna­ niu i — kielecki — w Radomiu. M u z e u m N a r o d o w e w Szczecinie oraz Klub Morski w Gdyni: wysta­ w y plastyki amatorskiej marynarzy i rybaków. Muzeum w Sieradzu: pokonkur­ sowa w y s t a w a prac z zakresu zdob­ nictwa i tkactwa regionu łaskiego. Muzeum w Nowym Sączu: wy­ s t a w a p r a c N i k i f o r a i p a m i ą t e k po nim. M u z e u m Regionalne w Krasnymstawie: wystawa tkanin ludo­ wych z terenu k i l k u p o w i a t ó w L u ­ belszczyzny. B W A w O l s z t y n i e : w y s t a w a p.n. „Polski drzeworyt ludowy" zorgani­ zowana przy w s p ó ł p r a c y Muz. Etno­ graficznego w Krakowie. W D K w Opolu: wystawa czości plastyków-amatorów w ó d z t w zachodnich. twór­ woje­ Salon B W A w Zielonej Górze: w y s t a w a p.n. „ S z t u k a l u d o w a U k r a ­ ińskiej SRR". D o m Chłopa w Warszawie: w y ­ stawa p.n. „Białostockie wyploty, siwaki i torajki". IRawa Mazowiecka. Brzeziny, T o m a s z ó w M a z o w i e c k i : w y s t a w a po­ k o n k u r s o w a w y c i n a n e k i ozdób pa­ pierowych regionu. Skarszewy: wystawa twórczości ludowej Kaszub i Kocłewia. Biblioteka Publiczna w Malbor­ k u : wystawa rzeźby ludowej W i l ­ h e l m a K u j a w s k i e g o ze S z t u m u . G r u d z i ą d z : w y s t a w a prac rzeź­ b i a r z a l u d o w e g o E d w i n a Raszastra. W Ciechanowcu, pow. Siemia­ tycze, otwarto' M u z e u m Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a , a na zamku w Golubiu-Dobrzyniu —• M u z e u m Regionalne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/574454eb1be5fe68d268931440828c72.pdf 8b14273e81d04872553055e8ac7a3128 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4615 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4287 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;63-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES A n t o n i K r o h — T H E PRESENT S I T U A T I O N REGARDS P O D H A L E R E G I O N A L COSTUMES AS T h e Polish people have been interested i n the regio­ n a l eos t u r n e s o f t h e P o d h a l e h i g h l i a n d e r s f o r a t l e a s t a h u n d r e d years. D u r i n g this p e r i o d t h e economy and culture of the Podhale region have undergone a long and interesting e v o l u t i o n . A b o v e a l l , t h e f u n c t i o n o f t h e c o s t u m e s has c h a n g e d . T h e Old r e g i o n a l clothes h a v e n o w became a costume w o r n for various ceremonies, f a m i l y events, c h u r c h and s t a t e occasions. T h e r e are. t w o f u n d a m e n t a l r e a s o n s f o r dressing i n the P o d h a l e regional costume, namely, the desire to emphasize the fact o f being a h i g h l a n d e r and the splendour o f t h e occasion. T h e Change i n t h e f u n c t i o n o f t h e r e g i o n a l c o s t u m e a n d also t h e c h a n g e i n t h e e c o n o m i c s i t u a t i o n o f t h e Podhale region, p a r t i c u l a r l y the growling prosperity of t h e p e o p l e a n d t h e t o u r i s t a n d h e a l t h v a l u e s of t h e region, are the m a i n reasons for t h e change i n the w a y of d r e s s i n g i n t h i s r e g i o n . T h e c o s t u m e h a s b e e n e n r i c h e d by m o r e o r n a m e n t s a n d n e w decorative m o t i f s have been added. A t the same t i m e , t h e people of t h e Podhale r e g i o n h a v e a d o p t e d a s p e c i f i c w a y o f d r e s s i n g t h a t c o u l d be d e s c r i b e d as t h e m o d e r n r e g i o n a l c o s t u m e o f P o d h a l e . T h e s t r o n g i n f l u e n c e o f s p o r t s c l o t h e s c a n b e c l e a r l y seen h e r e a n d a l s o t h e k i n d o f Clothes w o r n b y v i s i t i n g t o u ­ rists. I t is a t y p i c a l t h i n g t h a t t h e highlanders practically alii use k n a p s a c k s , a h a b i t w h i c h i s n o t ' o n l y 'due t o p r a c ­ tical considerations. A l e k s a n d e r STORY J a c k o w s k i — F I L M , OR T H E T R U E Of late, r e v i e w s of f i l m s on nan-'professional and f o l k a r t h a v e s h o w n t h a t t h e f i l m has become a r e v e a l i n g and irreplaceable cognitive document. As a "polyphonic", condensed a u d i o - v i s u a l r e c o r d o f events o f t h e present, p e n e t r a t i n g t o t h e v e r y n u c l e u s 'of t h e c u l t u r a l p h e n o ­ m e n a b e i n g s t u d i e d , i t is n o t o n l y a n i n s p i r i n g s c i e n t i f i c i l l u s t r a t i o n b u t also a specific k i n d o f p o l e m i c reflection. T h e f i l m i s also a n e x c e l l e n t e x t e n s i o n o f t h e a c t i v i t y of m u s e u m s , f o r i t c a n g i v e a s y n t h e t i c r e c o n s t r u c t i o n o f p a s t c u l t u r a l p h e n o m e n a . That i s w h y i t i s i m p o r t a n t to c o l l e c t a n d s a f e g u a r d f i l m m a t e r i a l s , t e l e v i s i o n c h r o ­ nicles a n d to develop t h e m a k i n g of s c i e n t i f i c a l l y correct b u t a t t r a c t i v e f i l m d o c u m e n t a t i o n of t h e c u l t u r a l b e h a ­ v i o u r o f our society. The author of the article, w h o sharply attacks u n ­ reliable information, sugary picutres of realities, lack of t a c t t o w a r d s n o n - p r o f e s s i o n a l a r t i s t s от d i s l o y a l t y t o his a r t i s t i c e f f o r t s i n P o l i s h f i l m s , does h o w e v e r f i n d i n his c r i t i c a l review s o m e w o r k s w i t h a n e x p e r t c o m m e n ­ tary, ambitious screenplays and interesting artistic f o r m Karuzela łowicka ( Ł o w i c z R o u n d a b o u t ) , Do Studziannej ( T o S t u d z i a n i n a ) , Jarmark cudów ( M i r a c l e Bazaar), Kwia­ ty z Zalipia ( F l o w e r s f r o m Z a l i p i e ) , Drewno i beton ( W o o d a n d C o n c r e t e ) , Opowieść najprawdziwsza o hero­ dach, diabłach i dziadach żyjących jeszcze na świecie ( T h e T r u e S t o r y of t h e H e r o d s , D e v i l ' s a n d S o u l s s t i l l L i v i n g i n t h i s W o r l d , Muzykanici (Musicians), Paweł Wróbel). N o r b e r t L i p p ó c z у — TRAVELS IN HUNGARY IN SEARCH OF F O L K P A I N T I N G S O N GLASS T h e p i c t u r e s c o l l e c t e d b y t h e a u t h o r dm t h e T o k a y foothills w e r e n o t painted i n H u n g a r y ; n o trace o f native a r t o f t h i s t y p e has b e e n f o u n d t h e r e so f a r . M o s t p r o b a b l y t h e y c o m e f r o m t h e b o r d e r zones o f A u s t r i a and Bohemia, from the vicinity of Pohofi, Hojna Voda a n d S a n d l . T h e y a r e n o t so m u c h l i k e f o l k a r t as the ones i n t h e P o d h a l e ' r e g i o n . T h e a u t h o r , a f t e r o t h e r r e s e ­ a r c h e r s , c l a s s i f i e s t h e m as " f a c t o r y - m a d e " . T h e y are anonymous works. T h e p i c t u r e s w e r e s u p p l i e d to t h e H u n g a r i a n m a r k e t by T y r o l e s e pedlars. I t is also possible t h a t t h e y w e r e p a i n t e d b y a n a r t i s a n n a m e d J ó z e f Samper, w h o came to s e t t l e i n H u n g a r y ( n o w s o u t h e r n Slovakia) from a g l a s s w o r k s at H o j n a V o d a . Jerzy C z a j k o w s k i — SCULPTOR FROM RYBNA MICHAŁ GIER — FOLK The author of this article introduces Michał Gier (1853—1929). H i s w o r k s ' i n c l u d e d w h o l e a n d bas r e l i e f s c u l p t u r e s a n d a r t i c l e s o f e v e r y d a y use — w a l k i n g s t i c k s a n d s n u f f - b o x e s . T h e s u b j e c t s o f his s c u l p t u r e s a r e v e r y v a r i e d . T h e r e a r e i m a g e s o f s a i n t s a n d scenes f r o m l i f e . G i e r d i d his sculptures i n l i n d e n w o o d using tools he m a d e h i m s e l f . T h e h e i g h t o f his s c u l p t u r e s w a s f r o m 12 c m t o o n e m e t r e . A l l o f t h e m a r e i n p o l y c h r o m e . T h e author distinguishes a group of Ms earliest w o r k s w h i c h b e a r t h e f e a t u r e s o f p r i m i i t i v i s m ( f i g . 1—5) a n d d e m o n s t r a t e s i n his l a t e r w o r k s t h e d e v e l o p m e n t of t h e a r t i s t ' s s k i l l . H i s b e s t w o r k i n t h i s g r o u p i s t h e bas r e l i e f s h o w i n g t h e M a d o n n a amd C h i l d ( f i g . 6). D r a w l i n g a t t e n t i o n -to t h e v a r i e d degree o f d n d i v i d u a l l i t y i n t h e w o r k s o f G i e r , t h e a u t h o r expresses t h e o p i n i o n t h a t ithe m o s t o r i g i n a l a n d i n t e r e s t i n g w o r k s a r e those w h i c h t h e a u t h o r d i d W i t h o u t the a i d o f p r i n t e d p i c t u r e s as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n . B o ż e n a К u г а 1 — THE OLDEST PAINTED OF T H E P O D H A L E REGION COFFERS T h e a u t h o r e s s w r i t e s of t h e p a i n t e d c o f f e r s t o b e f o u n d i n the area south west of N o w y T a r g and here a n d there i n n e i g h b o u r i n g regions. T h e coffers are the products of g u i l d artisans, most p r o b a b l y they o r i g i n a t e d from N o w y Targ. T h e outside facings of t h e coffers are d i v i d e d into rectangles a n d squares, sometimes w i t h the t o p c o m e r s c u t o f f ( f i g . 4). T h e o r n a m e n t a l m o t i f s o n t h e o u t s i d e f a d i n g s a r e c u p - s h a p e d f l o w e r s i n p r o f i l e o r seem f r o m above and bunches of flowers. The flower ornamentation on the m a i n surfaces takes t h e f o r m o f bouquets, m o s t l y i n vases. T h e s i d e s u r f a c e s a r e u s u a l l y o r n a m e n t e d w i t h g e o m e t r i c a l p a t t e r n s ( f i g . 8). T h e ' o r n a m e n t a t i o n c l e a r l y s h o w s t h e i n f l u e n c e of t h e " o f f i c i a l " a r t o f t h e r e n n a i s s a m c e p e r i o d , a n d to a s m a l l e r e x t e n t , a l s o t h a t o f t h e B a r o q u e o r Rococoo p e r i o d s . T h e c o f f e r s w i t h p a i n t e d ornameinitaitiom m o s t r e s e m b l i n g t h e p a t t e r n s o f t h e E n l i g h t e n m e n t p e r i o d can be r e g a r d e d as t h e o l d e s t . Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a -MAKERS COMPETITION — CRACOW CRIB- F o r n e a r l y t h i r t y years n o w , competitions for the best n a t i v i t y c r i b h a v e been organized every year i n C r a c o w a n d i t is the c o m p e t i t i o n s t h a t have k e p t t h i s tradlition alive. A c e r t a i n t y p e of n a t i v i t y crib p r e v a i l s , w h i c h has o u s t e d a l l t h e o t h e r t r a d i t i o n a l ones. I t is an a r c h i t e c t u r a l structure, the essential feature of w h i c h is i t s i m i t a t i o n o f t h e a r c h i t e c t u r e o f o l d C r a c o w . T h e a u t h o r e s s has g i v e n s o m e c o n s i d e r a t i o n t o t h e m a t t e r o f describing t h i s creative w o r k and its role f o r t h e c r i b - m a k e r s t h e m s e l v e s . She q u o t e s t h e s t a t e ­ m e n t s o f some o f t h e m . O n l y some o f t h e m consider t h e m s e l v e s t o b e f o l k a r t i s t s . O t h e r s stress t h e i r i n t i m a t e a t t i t u d e t o w a r d s the n a t i v i t y cribs w h i c h they w o r k on for several months, d e v o t i n g a l l t h e i r spare t i m e to i t . 63 �РЕЗЮМЕ А н т о н и К р о х — ПОДГАЛЬСКИЙ НАРЯД СТОЯЩЕЕ ВРЕМЯ В НА­ ю т с я т а к и м н а р о д н ы м х а р а к т е р о м к а к подгальские. Автор статьи, вслед за другими исследователями, н а з ы в а е т и х „ ф а б р и ч н ы м и " . К а р т и н ы эти анонимны. Одеждой горцев окрестностей Закопане польская общественность интересуется по крайней мере лет сто. В т е ч е н и е этого в р е м е н и э к о н о м и к а и к у л ь т у р а Подгалья прошли длинный и интересный путь SBOл ю ц и и . Это, в частности, н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в эволюции подгальского наряда. В В е н г р и ю к а р т и н ы н а с т е к л е д о с т а в л я л и стран­ с т в у ю щ и е к у п ц ы . Н е и с к л ю ч е н о , что их выполнял Ю з е ф А м п е р , р е м е с л е н н и к и з Х о й н о й Воды, рабо­ т а в ш и й т а м н а з а в о д е и п е р е с е л и в ш и й с я затем в Венгоию (теперь Ю ж н а я Словакия). П р е ж д е всего изменилась ф у н к ц и я наряда. Из повседневной одежды подгальский наряд превратил­ ся в костюм, употребляемый в р а з л и ч н ы х торжест­ венных случаях, как наприм. семейные, религиозные и государственные праздники. По двум основным причинам наряжаются ж и т е л и Подгалья в свои ре­ гиональные костюмы: чтобы подчеркнуть свою при­ надлежность к „горской" общественности, чтобы от­ метить торжественность данного момента. Е ж и Ч а й к о в с к и — М И Х А Л ГЕР — НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР ИЗ МЕСТНОСТИ РЫБНА Изменение функции наряда, а т а к ж е изменение экономического положения Подгалья, в особенности возросшая зажиточность населения и туристско-курортный характер района, — таковы главные при­ чины изменения внешнего вида подгальского костю­ ма. Б о г а ч е с т а л и у к р а ш е н и я , о р н а м е н т и к а , п р и б а в и ­ лись новые декоративные мотивы. Одновременно среди населения Подгалья в ы р а ­ ботался своеобразный стиль одеваться, который м о ж ­ но б ы л о б ы о п р е д е л и т ь , к а к с о в р е м е н н ы й п о д г а л ь ­ ский наряд. Наблюдается большое влияние спортив­ ной и туристской о д е ж д ы . Т и п и ч н ы м я в л е н и е м стало массовое употребление рюкзаков, что не следует объяснять только практическими соображениями. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ДОСТОВЕРНЫЙ ДОКУМЕНТ ФИЛЬМ — САМЫЙ Последние обзоры фильмов, посвященных непро­ фессиональному и народному искусствам, свидетель­ ствуют о том, ч т о в н а ш и д н и ф и л ь м с т а л з а м е ч а ­ тельнейшим и незаменимым познавательным доку­ ментом. Б у д у ч и „полифонической", сжатой аудиови­ зуальной записью современных событий, проникая в самую сущность рассматриваемых к у л ь т у р н ы х ф е ­ номенов, ф и л ь м я в л я е т с я не т о л ь к о в д о х н о в л я ю щ е й научной и л л ю с т р а ц и е й , но и своеобразной п о л е м и ­ ческой рефлексией. К р о м е того ф и л ь м прекрасно дополняет д е я т е л ь н о с т ь музеев, ибо м о ж е т создавать синтезирующие реконструкции культурных явлений прошлого. В связи с этим очень в а ж н о собирать и бережно хранить киноматериалы и телехроники, обогащая таким образом научно-достоверную и вме­ сте с тем и н т е р е с н е й ш у ю к и н о д о к у м е н т а ц и ю куль­ турной ж и з н и нашей общественности. Автор статьи резко выступает против недобро­ совестной информации, возмущается слащаво-лаки­ рованными реалиями, бестактностью по отношению к художнику-непрофессионалу, нелояльным отноше­ нием к его т в о р ч е с к и м д о с т и ж е н и я м . О д н а к о н а р я д у с этим отмечает произведения, о т л и ч а ю щ и е с я про­ фессиональным комментарием, превосходным сцена­ рием и увлекательной художественной формой. К ним например относятся: Ловицкая карусель, В Студзяную, Ярмарка чудес, Цветы из Залипья, Дерево и бетон, Повествование о Иродах, ч е р т я х и д е д а х , которые все е щ е водятся на свете, М у з ы к а н т ы , Па­ вел Врубель. Н о р б е р т Л и п п у ч и — СТРАНСТВОВАНИЯ ПО ВЕНГРИИ В ПОИСКАХ КАРТИН НА СТЕКЛЕ НА­ РОДНЫХ МАСТЕРОВ Картины, собранные автором на Токайском пред­ горье, невенгерского происхождения; в Венгрии до сих пор не о б н а р у ж е н о следов этого вида т в о р ­ чества. Вернее всего им з а н и м а л и с ь на границе А в ­ стрии и Чехии, в окрестностях Похожа, Хойной Воды и Сандля. Описываемые картины не отлича- 64 А в т о р с т а т ь и з н а к о м и т ч и т а т е л я с неизвестным д о с и х п о р с к у л ь п т о р о м , М и х а л о м Г е р о м (1853—1929). Его т в о р ч е с т в о о х в а т ы в а е т р а в н о полные скульпту­ р ы , к а к и б а р е л ь е ф ы , а т а к ж е п р е д м е т ы повседнев­ ного б ы т а — п а л к и и т а б а к е р к и . Т е м а т и к а работ Г е р а б о г а т а и р а з н о о б р а з н а : есть среди них изобра­ ж е н и я с в я т ы х , есть р а з л и ч н ы е сцены из окружаю­ щ е й ж и з н и . Д л я с в о и х с к у л ь п т у р Гер употреблял л и п о в о е д е р е в о , п о л ь з у я с ь и н с т р у м е н т а м и собствен­ н о г о и з д е л и я . Р а з м е р ы е г о с к у л ь п т у р д о с т и г а ю т от 12 с м д о 1 м . В с е о н и п о л и х р о м и р о в а н ы . А в т о р с т а т ь и в ы д е л и л группу самых ранних ра­ бот с к у л ь п т о р а , к о т о р ы е н о с я т е щ е отпечаток п р и ­ митивизма ( и л л . 1—5), и о т м е ч а е т , ч т о его б о л е е поздние работы свидетельствуют о развитии худо­ ж е с т в е н н о г о д а р о в а н и я . Л у ч ш е й из этих работ я в л я ­ ется б а р е л ь е ф , и з о б р а ж а ю щ и й Матерь Божию с мла­ д е н ц е м ( и л л . 6). О т м е ч а я , ч т о с к у л ь п т у р ы Гера в различной сте­ пени индивидуализированы, а в т о р статьи считает, ч т о с а м ы м и и н т е р е с н ы м и я в л я ю т с я его о р и г и н а л ь н ы е п р о и з в е д е н и я , а н е т е , в к о т о р ы х он поднимает те­ матику олеографии. В о ж е н а К у р а л ь — СТАРИННЫЕ ПОДГАЛЬСКИЕ СУНДУКИ РАСПИСНЫЕ В статье описаны сундуки, встречающиеся в рай­ о н е н а ю г и ю г о - з а п а д от Н о в о г о Т а р г а . И з р е д к а м о ж н о в с т р е т и т ь п о д о б н ы й сундук и где-нибудь в соседнем р а й о н е . С у н д у к и эти я в л я ю т с я изделиями ц е х о в о г о р е м е с л а и в е р н е е всего изготовлялись сун­ дучниками в Новом Тарге. Лицевые стенки сундуков, д е л я т с я на п р я м о ­ угольники и квадраты, иной раз со срезанными в е р х н и м и н а у г о л ь н и к а м и ( и л л . 4). Н а л и ц е в ы х с т е н ­ ках выступают следующие декоративные мотивы: ц в е т о ч н ы е ч а ш е ч к и , представленные целиком или в п р о ф и л ь , б у к е т ы ц в е т о в . Ф л е р о н ы на основном де­ коративном ф о н е имеют обычно форму цветочных букетов в к у в ш и н а х . Б о к о в ы е ж е стенки сундуков у к р а ш а ю т г е о м е т р и ч е с к и е у з о р ы ( и л л . 8). В декоре замечается влияние официального ис­ к у с с т в а , п р е ж д е всего в р е м е н В о з р о ж д е н и я , (самые ранние), р е ж е — барокко или рококо. Э в а Ф ры сь - П е т р а ш к ов а — КРАКОВСКИЕ КУКОЛЬНИКИ И КОНКУРС ВЕРТЕПОВ В К р а к о в е у ж е о к о л о 30 л е т п р о в о д я т с я к о н к у р ­ сы л у ч ш и х вертепов. Именно благодаря конкурсам т р а д и ц и я эта в с е е щ е с о х р а н я е т с я , п р и ч е м в о з н и к определенный тип вертепов, который вытеснил дру­ гие; это с л о ж н а я архитектоническая композиция, основной чертой которой является связь с архитек­ турой старого К р а к о в а : . Автор статьи приводит ряд высказываний ку­ к о л ь н и к о в , п ы т а я с ь на этом основании определить и х т в о р ч е с т в о и его р о л ь в ж и з н и создателей в е р ­ тепов. И з п р и в е д е н н ы х в ы с к а з ы в а н и й следует, что только известная часть кукольников причисляет себя к н а р о д н ы м мастерам, многие ж е из них под­ ч е р к и в а ю т свое личное отношение к вертепам, соз­ данию которых они в течение ряда месяцев посвя­ щ а ю т свой досуг. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN BIULETYN HISTORU SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł , r o c z n a — 96 z ł . POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 s t r . d u ż e g o formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 z ł . PAMIĘTNIK 100 i l u s t r a c j i . T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y n u t o w e , C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a <— 72 z ł . Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a r e g u l a r n i e j e d y n i e w prenu­ meracie. WARUNKI „FOLSKIEJ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e s ą w t e r m i n i e do d n i a 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y . P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto PKO nr 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40%> d r o ż s z a o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e na o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z ­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, w a r o w a 28 — n a u p r z e d n i o z g ł o s z o n e z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za n i e m p o c z t o w y m . T e l . 20-95-26. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w Pałacu i Nauki w Warszawie. CKPiW ul. To­ zalicze­ Ośrodek Kultury I n d e k s 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w War­ szawie 1972. Nakład: 1800 +* 135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I kl„ 120 gram., A l . Karton: biały, I I I ki., 220 gram., BI. Oddano do składania 4.XI.1971. Podpisano do druku 14.VI.1972. Wydrukowano w czerwcu 1972. Cena 18,— zł. Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 707. A-84 ul. Podchorążych 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/457272c39910a1b4971a0ce31e1494f6.pdf 03174fd384c66396468b14f751a9b6b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4612 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4284 Title A name given to the resource Szopkarze krakowscy a konkursy szopek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;57-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś-Pietraszkowa SZOPKARZE KRAKOWSCY A KONKURSY SZOPEK Różnego rodzaju stosowanych form konkursy dową w naszym kraju. ganizowania gólnych blisko 30-letnią zaczyna systematycznie zostały działaczy i brzyckim cieszą przez dostarczają pod grupę z dania na imprezy i rynku co r o k u wana jest d o s ł o w n i e szeniu w prasie szopki a dorównują zainteresowanie w t y m kierunku Sprawy Zainteresowanie te b y ł y oglą­ krakowskiego często realizo­ budzi przez ich twórców przede żeby pracują podkreślają w p r a w d z i e dość silnie, że nie o nagrodzie (np. „ m n i e nie zależy i płynących z niej korzy­ n a p i e r w s z y m m i e j s c u , ale t o b y ł o w y k o n a n e , a n i e b o h o m a z " — SP), j e d n a k względy te m a j ą spore znaczenie. Powodem od k o n k u r s ó w k i l k u d o s k o n a ł y c h ki — już człowiek r u ­ n a d szopkami cały rok. z myślą ich nie o t r z y m a ł y dziewali. odstąpienia t w ó r c ó w b y ł o , ż e szop­ t a k w y s o k i e j l o k a t y , j a k s i ę spo­ Przyjemność publiczności i satysfakcję stawie. wielu wystawę, zapamiętuje daje Działalność silnie zarówno często reakcje zasłyszane uwagi i artystyczna przy­ krakowskie będą konkursy. Wprawdzie utrzyma rozmów idących wniosków, rozmówcom nie było raźną niechęcią. codziennie widzów, wiąże się bardzo nawet, że wspomnieć, czy r o b i l i b y konkursów, przyjmowane Tylko z sześciu jeden się zdecydowanie istnieć przeprowa­ do w y s n u w a n i a warto pytanie, szopkar- dopóki n i e w i e l k a ilość jednak słucha określenia. się dopóty, nie u p o w a ż n i a gdyby powiedział sądzić aplauz i na w y ­ nawet szopkarzy stwo dzonych konkursu szopkarzy z konkursami. Można wane grupa podczas obserwuje sobie do­ omawiane-. wszystkim Toteż odwiedza i zgromadzonej traci po j e d n y m l u b d w ó c h j u ż szerzej ściach krewnego wykonanym wieczory dłuższe potrzebą, się sierpień, gu t o w a r z y s k i m i w zakładzie pracy, j a k r ó w n i e ż te c h w i l i — j u ż po o g ł o ­ a większość Szopkarze pracują tak silną — „kończy zanikiem s i ę podczas wystawy, wrzesień, innych, z nich znana nagroda oraz j e j o d d ź w i ę k w ś r ó d r o d z i n y , w k r ę ­ przyciągają czy wielu n a czele, do k o n k u r s u scenerii w ostatniej szopkarzy, wystąpieniach. Do- t e r m i n u konkursu. Dlatego t e ż rzadko debiutantów świadczonych rodzi efektownej lub pokonkursowej naukowców, nowych uczestników К znajomego ta zaini­ Konkursy przystępuje wpływem w naj­ Jerzym Krakowie. z nich decyzja drem stopniowym w powodzeniem ogół na przez M u ­ Sewerynem wówczas niewielu Naj­ na s w ą konkursy krakowskich tradycji Tadeuszem już bezpośrednim szopkarza; akcje. u jeden sza" ( F S ) . N i e k t ó r z y się pytanie, organizowane k i l k u n a s t u do k i l k u d z i e s i ę c i u Stosunkowo poszcze­ K r a k o w a . K o n k u r s y te kolędowniczych się dużym Nasuwa długotrwałe krakowską, i prof, d r e m zwyczajów dla d o o b s e r w a c j i ze w z g l ę d u miłośników zaniepokojonych od takie Historyczne miasta cjowane także or­ tradycję szopkę dopodobnie Istnieje przy t y m tendencja współczesną dziedzin ludowej plastyki. piękniejszą najczęściej że — j a k m ó w i ł ich możliwie bogatszego m a t e r i a ł u do lu­ nad jakie rezultaty p r z y n o s z ą zeum należą sztuką opieki „nie daleko że zada­ nadal szopki, było z wy­ zapytanych w y ­ odstąpię, będę robił s z o p k i , m n i e n a g r o d a n i e i m p o n u j e " (SP), ale i t e n w i ę ­ kilkunastu lat biorą cej udział w konkursach, m i m o że nie wszyscy z nich mogą z d o b n i c t w o w m e t a l u czy k o r z e n i o p l a s t y k a . I n n i w t a k i e j liczyć na zajęcie p i e r w s z y c h miejsc. Jakie skła­ twórców, niają którzy od kilku czy i c h do systematycznej pracy u d z i a ł w k o n k u r s a c h daje i m z a d o w o l e n i e . Głównym potrzeba motywem twórcza, działalności a działalności także dla niektórych i szopkarzy. Ilustrują szopkarzy wiedź: pory „chcę jeszcze ślę, (ZG). karstwem nym' dobra dodatkowy wysuwany miastem: jestem cham charakteryzuje i myślę, Zaczynam szopka, jak pracę kończę że nie m o ż n a zajmowania pokazać, i my­ — czasu, związek wypo­ ż e do tej argument jest „chcę człowieka, d u ż o " ( SP). A m b i c j e szopkę m i się nie udało. ale j u ż t a k m a ł o Jako pracy dobrą widzę zmienić" s i ę szop- uczuciowy z rodzin­ że ja też coś K r a k o w i a n i n e m " (SG), „ K r a k u s potrafię, jestem i ko­ s i ę w z a b y t k a c h " (SP). Praca nad szopką, wciąga i kowują pochłania jej plany trwająca bez na ogół k i l k a reszty. życiowe Szopkarze miesięcy, podporząd­ swoje, a częściowo — mimo na tę pra­ cę n i e j e d n o k r o t n i e u r l o p w y p o c z y n k o w y l u b s p o r ą część. Najlepiej pracuje więc przeważnie zmęczenia bym Wykonywana myśli twórcy konstrukcyjne pracy zawodową wieczorem („siadam i w spokoju, i aktualnie do tego lub zawodowej, a stopnia, dekoracyjne nawet stwo stało się u większości nocą, nad szopką na n o w o s i ę n a r o d z i ł " — SP), zdarza rana. i pracą się w samotności późnym szopka mimo i jak­ s i ę , ż e a ż do skupia że najlepsze nasuwają czasami jego się we śnie. moich rozmówców, uwagę inne ulubione rzeźba, malarstwo, wolny czas n p . n a sensie niemniej zajęcia, w i celowości nie trzeba wymagają t y m zakresie których ności, warto więc konsekwentnie preferuje 4 prawie wszystkie średnich i możliwość warunki małe, szopkarz natomiast m a szopki, nie p o z w a l a j ą argument do względu stanowi o konkursach, konkursu nagrody. wodzeniem, szopki i w N i e jest więc grupie to zresztą przez po p a r u eksponatu. one na osobno pomysły dość dawno dopominają podczas skutecznie to szopkarze, niądze wyda się wcześniej a praw­ kursie n i e zostaje" dyplomy — SP), a t a k ż e gdyż sy­ z po­ go. s i ę bez­ uczestnictwa czy p ó ź n i e j ze przy­ zaniechano Druga sprawa, o k t ó r ą Szopkar- żeby grupy stosowany konkursach swoją postulat, nowość, jury szopki też do usta­ mają dzielić każdej znalezienie przecież bądź powtarzano był już niegdyś jednak istniały świąteczną, kilkakrotnie także że i dawniej, gdy do k o l ę d o w a n i a , na w i e l k o ś ć taki fakt, na to t e ż ograniczona i kosztownego zgłoszone szopek znajdują artystycznie i wykonane z ogrom­ nasuwa Toteż stem dla których trudności pod choinką znawać wśród prze­ rozdzielane s ą wielkiego tradycję. trud­ szopki duże, które Spore nie było propozycji, przytoczyć. S ą d na zakup przeznaczone wiania i większych mieszkaniowe, finansowe, bądź Dodatkowy uczest­ Wysuwano uszczerbkiem pracy. Nie każdy wykonania dużej czasu. mowy z formatów, doskonałe nakładem między nagrody małych się r ó w n i e ż ilość przekonywać, modyfikacji. t y m miejscu wszystkim z lalkami , nym omawianych nikogo nie n a s u w a ł o b y je na albo wędkarstwo. wiele konkretnych uwag wprowadzenie konkursowy de odmiennego organizowania w zasadzie pewnych jak metaloplastyka, j e d n a k , a b y d a ł y one p e ł n ą s a t y s f a k c j ę nikom, amatora s p r z e c i w ó w — i swojej rodziny, przeznaczają a O konkursów przyjemność i pasjonuje najpełniej zrobić ż e to b ę d z i e braki, a poświęcenia, jak tej to za­ na sytuacji zajęliby się działalnością artystyczną rodzaju, jest „ja robię z okropną przy­ z z a d o w o l e n i e m " (SG), „ t o d u ż a c h o ć [[...] t r z e b a twórcze artystycznej rekreacyjne wypoczynek" (ZG), „to pociąga poświęciłby przeznaczyliby 3 znaczenie notowane u r y w k i wypowiedzi: jemnością, motywy n a d s z o p k a m i , czy czasu i n i c po ewentualnie („pie­ kon­ jakieś 57 �medale lub odznaki pamiątkowe, szopkarzom najlepszym wędkarze organizują wydaje się są bowiem one sobie szopkarzom na które nadawano i najwytrwalszym, ogół niskie i by „nawet architektury Celowe również ślając nagród, nie stanowią minimalny szopki krakowskiej; często dość szopka, a złośliwymi wieża m u c h o m o r , nie nież w pewnych innych grody po­ wej, można byłoby z które wystąpiłyby Wiele stroju, w przebiega latach miejskich, Konkursy laty specjalnie do tradycyjne szopki się ta 5 dla dzieci, wieloletnich niem uczestników symetryczna wieżowa, swej i duże szopki, stwierdzić się z zarówno kukiełkami. w świadomości Jest to ich staniolami. W „jak najwięcej gółów drobnych, które przypomniałyby Kraków". zumieniu pewne o ostatnio umiejętne zawierać wymienionej różnice. Podczas inni cechy gdy zestawienie chitektury, dla na miejscu Do to przedstawiało najchętniej tury należą riackiego, wawelskiej dy i attyka w tym a nie wykorzystywanych krakowskiej obronnych Kraków, od katedry i innych sukiennic, itp. fragmenty Dążenie zakresie wieże do powoduje szukanie ma­ arka­ murów również neogotycki kościół św. Józefa nifratrów, stem. lub W szopka też w jednym z na nie P o d g ó r z u , szpital związanych konkursów wzorowana wiedeńskiej ogóle 6 w nagrodzona znacznym katedry. Mimo stopniu tego na wadzanie przez ambicję elementów innych Stąd nali znawcy i miłośnicy szkiców, jących fotografii, jego zdecydowanie budynków, uznaniu jak za również szopki ponadto, kowskiej są rzeźbione z że własnoręcznie ogół takiej perspektywy wej, jak i organizacyjno-gospodarczej. Proponowano pre­ i dyskusje innych krajach, historii ułatwić swym członkom metalowe sprzedaż szów i na temat kleje, pełni pozornie problem. W ich dla fabryczny albo barwne zakładać Sprawa szopek wykonawców szopki dekorować młodzieżowy. galerii n i u i z n i e c h ę c a do p r a c y n a d K l u b szopkarzy rządu, nie j u ż nie trudności jące wydaje w jakiej ten większej związane się, jak sferze temat niechętnie ze oni są dosyć odnoszą bowiem szące i m patrzyć SP), jako do s i ę za na twórca twórca spotkaniami i w określają być ogół i część kolekcjonerzy przyno­ („trzeba wczuć twórcą to raczej przedstawia­ się wszyscy się, ludowym" — zaszeregowanie, do świątkarzy wiejskich. większości niewykształconych jako rozmów­ (ZG), „to jest a r t y z m swoisty, w ł a s n y dosko­ na autorzy odczuwają przykre się na odnosząc twórczość Poglądy szopkarstwa Pewna tym rozwią­ Interesu­ w prasie, nawet ujmę. za­ zasadzie tę Na określenia zwłaszcza zgadzają ludowy i rzemieślników nie która mieszka­ twórczością. twórców ludowych interes, czy szopka, umieszczają. niewłaściwe, i n n i j e d n a k nie nazwę kilku swoją ją pewnego rodzaju ców uważa nie dzieł; zróżnicowane. się lub świetlicę aktywności sami działania hobby, często u ż y w a n e g o je powinny istnieje. Szopkarze nadal i n d y w i d u a l n i e zują nie następną. j e d n a k , poza przejawia — stanowi muzea Żaden własnych w folie strony zwiedzających kolekcjonerów, i mógłby wystaw-kierma- przekonaniu cieszyć Polsce drugiej organizowanie błaha, społeczeństwu, w z sezonu turystycznego. sprzedanych, istotny a w itp. K l u b zaopatrzenie odpowiednie szopek poprzez w szopkarstwa architektury, dzaj s z t u k i " to jej kulturalno-oświato­ wykorzystanych modeli jest w szopkarzy chyba jakiś kierunku określają zupełnie budownictwa t e k t u r y , to t r z e b a k o c h a ć , m i e ć z a m i ł o w a n i e , inaczej to szopka nie wyjdzie" najlepiej odrębny czy chęć ro­ ludzi archi­ mieć, (SG). konkretnych sporadycznie elementem wykonane dziedzinie lekcje abstrakcyjnych. Wszyscy u w a ­ nieodłącznym w potrzebę nich, jednak pojawiających w konkursach konstrukcji żają się zarówno Historycznego odczuwa konkretne roz­ koniec „to i widokówek Sprzeciwiają Muzeum pod Postawę starego K r a k o w a , albumów zabytki. z bardzo powstał w wypowiedzi: stanowi nie wielu wystroju jest na dyrekcji widzi działalności taki szopkarzy kontak­ przeszkodę wpro­ twórców dotychczas szopkarzy. np. przypadków, warunek związku z architekturą krakowską ściśle przestrzegany, a mia­ została rodzaju np. Bo­ z tym Klub wzajemnym w r ó c i ł a do d o m u z w y s t a w y , z a b i e r a m i e j s c e w tu nowego inspiracji klubu. we minimalnych stanowiły rów­ środowisko­ się (SP). w mniej wartościowych budynkach krakowskich, jak które trudności i ich „to przypomina chciałby architek­ czegoś przyczyny Wielu i (m. in. bardziej przejawach zawiści szopkarzy inicjatywy instytucji ar­ kościoła barbakanu, z „ta ro­ zacho­ kościołów, pokazania r. Krakowa. klub bohomaz" motywów dawna 1969 m. szcze­ chodzi się własnego prywatnych fragmentów pierwszym woju archi­ W trzeba towarzyskich, służyć wanie ogólnego charakteru zabytkowego budownictwa — „żeby szukać porozumieniu kilku- zarysowują jednych kopiowanych stawiają zda­ wielopoziomowa, różnobarwnymi powinna przed odmiany konkursów. budowla oklejona tekturze jak już wyraźnie utrwaliły prze­ losy. Obecnie zdominowała Cechy szopki k r a k o w s k i e j się na ich nowej że zainte­ organizatorów Krakowie konkurs . na­ oni, spadek odbija na w powstania odmiana Uważają samych wpłynąć na s z o p k a r z e do się p e w i e n niekorzystnie przyczyniły kilkunastu że również strony i może budowanej można, ze co konkursów pracy, tów konkurs. zaznacza konkursami drogą zakładami mecenasów. przywiązują resowania biegu w roli jakim ostatnich zwiększyć krakowskimi uwagi w i władz wydatnie dużymi surowo, szopkę"). Być może tu właśnie, jak Na­ te oceniają porównaniami Eiffla", e k w i w a l e n t w stosunku do w k ł a d u pracy i kosztów. rozumienia inne ostrzej n a w e t n i e j e d n o k r o t n i e niż s ą d k o n k u r s o w y , o k r e ­ funduszu medale". zwiększenie gdyż szopki figurki, PRZYPISY kra­ najlepiej 1 zestaw tych mo drzewa i ubrane w gałganki. postaci stale się p o w i ę k s z a . zaleceń sądu konkursowego niewielu Zdzisławem szopki Dudzikiem z kukiełkami, bić t a k ą szopkę w nie za pomocą niż niewielu Malikiem również lalek poruszających skomplikowanych robienie Szopkarze Janem Natomiast szopkarzy ma przyszłości. Niektórych czej k o n s t r u o w a n i e dzeń i prostych bardzo i wykonuje zamiar zro­ intryguje się na mi­ poza ra­ automatycz­ elektrycznych kukiełek uważnie Tematyczny urzą­ patykach. krytycznie obserwują N p . w 1968 r . p r z y s t ą p i ł o d o k o n k u r s u 37 d e b i u ­ t a n t ó w , w 1969 — 18, w 1970 — 17. W i ę k s z o ś ć s t a n o w i ł y w ś r ó d n i c h d z i e c i i m ł o d z i e ż do 18 l a t . 2 E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , kursów szopek krakowskich, 1968, s. 150 i n a s t . konkurentów. tektoniczne że 58 po czy pewnym Niektóre dekoracyjne czasie udane r o z w i ą z a n i a przejmują wchodzą one do na tego stałe archi­ stopnia, w skład pięć bud.", lat kon­ R. X X I I : 3 Informacji udzielili: Z. Dudzik ( u r . w 1920 r . ) r e k w i z y t o r t e a t r a l n y , S t a n i s ł a w G u ń k i e w i c z (1895) p r a c . u m y s ł . — ob. e m e r y t , Z . G r a b a r s k i (1912) m e c h a n i k , St. F i j a ł (1896) p r a c . u m y s ł . — ob. e m e r y t , St. P a c z y ń s k i (1923) ś l u s a r z , B . P i ą c i k (1936) ślusarz-metaloplastyk, F . S a d o w s k i (1932) ś l u s a r z . 4 dzieła Dwadzieścia „ P o l . Szt. R. R e i n f u s s , s. 28—29. 5 6 Szopki T a m ż e , s. 27. E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , krakowskie, op. c i t . , s. Kraków 154. 1958, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57bad21967b9e03cb5a847fe4960f9c7.pdf 43bfbaab8f6a2e2b4de670e54737cf9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4288 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Ksawery Piwocki S t y l w sztuce t a k ż e ludowej 67 S t a n i s ł a w Błaszczyk L u d o w a rzeźba kultowa w Wielkopolsce, cz. I . 69 Teresa J a b ł o ń s k a Tradycja gotycka w polskiej r z e ź b i e ludowej . 83 Marek Arpad K o w a l s k i M a m e r t P i ó r k o — r z e ź b i a r z lubuski . 97 Leon J o ń c z y k E d w a r d Sutor — r z e ź b i a r z świeckiej prawdy . 101 Jan Setkowicz Jan 105 Pakosz •— r z e ź b i a r z ludowy . . . z Jeziorzan . RECENZJE Aleksander Jackowski Jacek Olędzki, kurpiowskiej Kultura artystyczna ludności 110 MATERIAŁY Jan K u r k i e w i c z L u d o w i r z e ź b i a r z e beskidzcy 113 Mikołaj Mazurek Życiorys 122 WSPOMNIENIA własny POŚMIERTNE Od Redakcji: Zygmunt S k r ę t o w i c z , Józef Piłat, Jan KRONIKA SUMMARY 123 124 OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Na Lamęcki okładce: 126 127 Król (fragment), drewno. W y k . Jan Wojtarowicz. Fot. Jan K u r k i e w i c z N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Pieta, drewno. W y k . Jan Fot. Jan K u r k i e w i c z Ficoń. Wieprz, pow. Żywiec. �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVI • 1 972 . polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W G D A Ń S K WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man ReinfuSiS (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — Ja­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ababa00a47556ba47f19d58bad8144f1.pdf 594c3292b1ab9b9835232fa2c939d37e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource styl ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4289 Title A name given to the resource Styl także w sztuce ludowej / / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;67-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki STYL W SZTUCE TAKŻE LUDOWEJ Każdy pisujący o sztuce usiłuje wielość j e j o b j a w ó w , form i znaczeń ujarzmić przez stworzenie siatki pojęć jednoczących je, sprowadzających j e do mniejszej ilości określonych cech, skatalogowanych form, uzyskanych przez porównanie indywidualnych do ogólnych czy w s p ó l ­ nych, występujących w szerszym zespole dzieł sztuki. Po­ stępuje tak, jak biolog i n t e r p o l u j ą c y k a ż d y kszitałt życia organicznego w siatkę Linneusza czy j a k ą ś i n n ą , mimo niezmierzonego bogactwa form życia i chwiejności p o ­ działów, które zawsze pozostają wobec niego czymś ze­ wnętrznym, narzuconym rzeczywistości przez nasz po­ rządkujący umysł. W szparadh 'tej siatki pozostają zawsze luki, niedomówienia, k r y j ą się w y p a d k i n i e d o o k r e ś l o n e i wątpliwe, a mimo to 'trudno wyrzec s i ę jej użycia, choć można podważać jej zasadność. T a k i m i t e r m i n a m i jedno­ czącymi objawy sztoki s ą pojęcia s t y l ó w historycznych. Ostatnio walczy się z i c h ciasnotą, ale m i m o t o nie można w y r u g o w a ć ich z języka n a u k i o sztuce, w k t ó r y m nadal pełnią p o d s t a w o w ą rdlę p o r z ą d k u j ą c ą mnogość faktów. Nie tu miejsce na -rozważania n a temat filozoficznych podstaw tych trudności, k t ó r e Huizinga p o r ó w n u j e do sporów średniowiecznych n o m i n a l i s t ó w z realistami w sćholastyczinych szkołach. P i s a ł e m o t y m w posłowiu swej książki o teorii historii sztuki Alojzego Biegła. W y ­ starczy, gdy powiem o moŻJliwośoi dwojakiego podejścia do definicji stylu. J e d n ą z najstarszych podaje Buffon w Discours sur le style z r o k u 1753: „ Ł e style n'est que l'ordre et le mouvement qu'on m e t dans ses p e n s é e s " . Opiera się t u jeszcze na retoryce Cycerona, k t ó r y zaleca użycie konwencjonalnych t r o p ó w w y m o w y d l a w y r a ż e n i a przede wszystkim swego indywidualnego kunsztu. O i l e dobrze rozumiem Buf fana, akcent k ł a d z i e on na w ł a s n e myśli, którym p o d p o r z ą d k o w a n y jest ł a d formy. W w i e k później Viollet le Due w Dictionnaire raísonné de l'architecture... (1875) pisze na stronie 477: „Les styles sont les caracteres, o u i font distinguer entre elles les écoles, les époques" i w o l a ł b y m ó w i ć nie o stylach, lecz o for­ mach: greckiej, gotyckiej ozy r o m a ń s k i e j . „ C e s t dans une oeuvire d'art l a manifestation d'un ideal sur un principe" — pisze dalej — a w i ę c styl to ogólna zasada, od której przechodzi się do szczegółu, to zasada w y k l u ­ czająca dowolność i i n d y w i d u a l n ą fantazję. S t y l jest j a k krew dla ciała (s. 480), bez k t ó r e j organizm nie m ó g ł b y istnieć. S t y l jest t y m dla dzieła sztuki, czym gramatyka dla języka, kto m ó w i niegramaitycznie, n i e zna j ę z y k a Każdy styl posiada w i ę c s w ą g r a m a t y k ę f o r m i zadaniem historyka sztuki jest j e j ustalenie i skodyfikowanie. Albo dzieło jest stylowe i wtedy jest dziełem sztuki, albo nie i wówczas nie może ono p o s i a d a ć j a k i e j k o l w i e k w a r ­ tości. Bezstylowość w t y m ujęciu jest z b r o d n i ą . Wyeho warny jeszcze na barokowym rozmachu Buffon akceptuj; indywidualizm wypowiedzi, j a k i p o s ł u g u j e się konwencja stylową dla swych i n d y w i d u a l n y c h potrzeb — V i o l l e t le Due, romantyczny wielbiciel gotyku, ale wychowany w rygorach pseudoklasyeyzmu, przesycony ponadto jesz­ cze historycyzmem X I X w., ma s k ł o n n o ś ć do budowania k a n o n ó w stylowych, k t ó r y c h przekroczenie d y s k w a l i f i k u j ą artystę. Pisząc l a t temu czterdzieści o „stylu l u d o w y m " usi­ ł o w a ł e m z e s t a w i ć „ g r a m a t y k ę f o r m " dla ludowej t w ó r ­ czości plastycznej, p o d a ć „cechy" dla niej charaktery­ styczne, wydedukowane z formalnej analizy jej dzieł. R ó w n o c z e ś n i e jednak u s i ł o w a ł e m połączyć te r o z w a ż a ­ n i a i klasyfikacje z hipotetycznym „ ś w i a t o p o g l ą d e m " t w ó r c y ludowego, k t ó r e g o odbiciem m i a ł a b y ć u ż y t a prze­ zeń farma stylowa. W ten sposób p o z o s t a w i a ł e m o t w a r t ą f u r t k ę dla i n d y w i d u u m artysty, k t ó r y — j a k tego chciał Buffon — mógł s z u k a ć w ł a s n e j myśli w konwencji za­ stanych form. Bardziej rygorystyczny w swych r o z w a ż a ­ niach na podobny temat jest Józef Grabowski, uczony znawca t y l u dziedzin ludowej sztuki. Posiada on gotowy „ k a n o n " ludowego stylu i p r z y k ł a d a go do poszczególnych dzieł — tak, j a k p o s t u l o w a ł to ongiś Viollet le Due. D o d a ć do tego trzeba, ż e ze „stylem l u d o w y m " rzecz komplikuje się jeszcze przez ito, iż przecież a r t y ś c i l u d o w i nie posiadali a n i n i e p o s i a d a j ą ż a d n e g o u ś w i a d o m i o n e g o czy p o d ś w i a d o m i e użytego kanonu stylowego i w ogóle pojęcie formy stylowej jest ;im n a j z u p e ł n i e j obce. Widać to najlepiej, gdy obserwuje s i ę „ l u d o w e n a ś l a d o w n i c t w a " f o r m stylowych, n p . r z e ź b gotyckich. Pozostają z nich w ł a ś c i w i e najogólniejsze schematy kompozycyjne czy i k o ­ nograficzne, niekiedy j a k i e ś dalekie wspomnienie „stylo­ wego detalu" w rzucie f a ł d ó w szaty Madonny itp., i naj­ częściej bez dodatkowej w s k a z ó w k i nie m o g l i b y ś m y dojść do „ s t y l o w e g o " pierwowzoru. Mieczysław Porębski zajmując się „metajęzykiem" k r y t y k i artystycznej wskazuje na jego n i e a d e k w a t n o ś ć w stosunku do zjawisk plastyki. Rzeczywiście nasz zmysł wzroku — a na n i m o p i e r a j ą s i ę nasze analizy form dzieła — dostarcza takiego bogactwa w r a ż e ń i i c h niuan­ sów, że ż a d e n język za n i m i n i e nadążai. Wystarczy w s p o m n i e ć o u b ó s t w i e o k r e ś l e ń kolorów, gdzie jeden t e r m i n ma z d a w a ć s p r a w ę z rzeczy w e w r a ż e n i u zupełnie r ó ż n y c h . Więc t a k ż e s f o r m u ł o w a n i e k a n o n ó w styloznawczych musi n a s t r ę c z a ć piramidalne trudności. A n i „ p ł a s kość p r z e d s t a w i e ń " , a n i „ s y m e t r i a u k ł a d u " , ani „geometryzacja czy rytmizacja" form n i e m o g ą b y ć (jeśli po­ p r z e s t a l i b y ś m y na tych terminach) w y r ó ż n i k a m i „ludo­ wego stytlu" — pojęcia te bowiem o b e j m u j ą ogromne obszary sztuki dawnej i w s p ó ł c z e s n e j , nie mające nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą l u d o w ą w Polsce X I X w . „ P ł a s k o ś ć " złotych t e ł bizantyjskich mozaik, w k t ó ­ r y c h postacie ś w i ę t y c h z a n u r z a j ą się w nieskończonej atmosferze promiennych o b s z a r ó w n i e b i a ń s k i e j Jerozoli­ my, jest czymś i n n y m n i ż „płaskość" o b r a z ó w n p . M o n ­ driana, k t ó r y w s i a t k ę p r z e c i n a j ą c y c h się poziomów i pio­ n ó w usiłuje złowić — wedle jego monografisty Jaffégo — rygorystyczne pojęcie k a l w i ń s k i e g o u k ł a d u wszechrzeczy ziemskich i duchowych. W y n i k a j ą c a po prostu z techniki cięcia złożonego w e dwoje papieru symetria leluji k u r ­ piowskiej jest czymś i n n y m n i ż „ h e r a l d y c z n y s t y l " przed­ s t a w i e ń sumeryjskieh czy assyryjskich, choć t u i t a m w y s t ę p u j e t e n sam m o t y w „ d r z e w a życia". R y t m i k a k a nelur klasycznych kolumn i pilast.rów, ciągnąca wzrok od poziomu stylobatu do poziomów b e l k o w a ń jest czymś i n ­ n y m n i ż (rytmika r ó w n o l e g ł y c h nacięć klocka drewna p a r t i i w ł o s ó w ludowego ś w i ą t k a . W pierwszym w y - 67 �P r z y k ł a d y , jakie tu podaję, m a j ą na celu wskazanie, że sam katalog gramatyki i f o r m jest zbyt ubogi i nie­ wystarczający, by mógł służyć interpretacji dzieła sztu­ k i , że bez równoczesnej analizy sensu f o r m y — u ż y t e terminy takiej gramatyki są wieloznaczne i w ł a ś c i w i e puste. Nie w y s t ę p u j ę więc przeciwko samemu u ż y w a n i u o k r e ś l e ń stylowych i formalnych, bez nich nie m o ż n a się obejść. W humanistyce jednak sam schemat siatki podziałów stylowych, sam kanon f o r m w y d e d u k o w a n y ć h z .porównania dzieł sztuki danego artysty, grupy, k r ę g u regionalnego czy wreszcie danej epoki i klasy społecznej t w ó r c y nie wystarczy, j a k t o bywa w naukach biologicz­ nych czy geologicznych. Jest się zmuszonym p y t a ć o zna­ czenie, o sens użytej f o r m u ł y stylowej, jej w a r t o ś ć infor­ m a c y j n ą , ideową czy i n n ą . Inaczej należy m i e r z y ć odskok form ludowych od oficjalnego stylu epoki we Francji, a inaczej np. w Macedonii. Przychodzi oczywiście zaraz dalsze pytanie, na czym w ł a ś c i w i e m o ż e m y oprzeć odczy­ tywanie sensu formy stylowej: czy t y l k o na i n t u i c j i ba­ dacza? Katalog stylowych m o t y w ó w dekoracyjnych u ż y ­ wanych w meblarstwie X V I I I w. pozwala znawcy na datowanie niemal b e z b ł ę d n i e danego obiektu w ramach już nie dziesięcioleci, lecz pięcioleci; to samo mutatis mutandis dotyczy np. możliwości datowania p a s i a k ó w łowickich wedle katalogu szerokości p a s ó w i przede wszystkim u ż y t y c h b a r w i k ó w i ich kombinacji. S t ą d p ł y ­ nie w ł a ś n i e uzasadniona t ę s k n o t a badaczy do poszukiwa­ nia tego rodzaju pewnych danych. A l e co robić z odczy­ tywaniem „sensów"? tego m o t y w u do k u l t u r y ludowej w Polsce. M ó w i ą c w i ę c 0 i n t u i c j i mam na myśli nie czystą dowolność, lecz umie­ j ę t n o ś ć dostrzeżenia poza „ g r a m a t y c z n ą f o r m ą s t y l o w ą " — jej sensu, jej znaczeń, u w a r u n k o w a n y c h k u l t u r ą ś r o ­ dowiska artysty. B ł ę d e m wydaje m i się z a r ó w n o poprze­ stawanie na katalogu f o r m stylowych i ich w y g l ą d ó w , j a k — z drugiej strony — na „ e t n o g r a f i c z n y m " zestawia­ n i u k u l t u r o w y c h o b j a w ó w i zjawisk bez w n i k a n i a w sens u ż y t y c h ś r o d k ó w formalnych. W sztuce renesansowej i barokowej wszystkie formy, przedmioty i postacie w c h o ­ dzą we wzajemne kontakty ze sobą i — co w a ż n i e j s z e — z p r z e s t r z e n i ą , w jakiej są zanurzone; jest to w i ę c sztu­ ka — m o ż n a rzec — dialektyczna, s z u k a j ą c a w tych re­ lacjach racjonalnych u z a s a d n i e ń więzi wzajemnych całej rzeczywistości ś w i a t a . W sztuce p r y m i t y w n e j k a ż d a for­ ma jest izolowana, istnieje sama dla siebie, a racjonalny związek f o r m zanurzonych w universum z a s t ą p i o n y jest poprzez u k ł a d y , odczuwane przez nas jako dekoracyjne. B y ł b y m s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć tein f a k t jako w y n i k a j ą c y z w i a r y w wyższy, mistyczny, a nie racjonalny p o r z ą ­ dek rzeczy. Ś w i a t p o r z ą d k u j e nie p o r z ą d e k natury, lecz r ó ż n e sztuczne kanony czy schematy dekoracyjne. Wska­ zuje na t a k i sens i n t e r p r e t a c j i m i n . rezultat uzyskany przez s z t u k ę w s p ó ł c z e s n ą , k t ó r a r o z b i ł a racjonalny układ p o w i ą z a ń f o r m wtopionych w p r z e s t r z e ń , ale straciwszy p r y m i t y w n ą n a d z i e j ę „wyższego p o r z ą d k u " (dekoracyjne­ go) demonstruje coraz bardziej w z m a g a j ą c y się chaos wzajemnych o d n i e s i e ń form. P o j a w i a j ą c a się tak często dzisiaj tendencja izolacji p r z e d m i o t ó w i f o r m ma więc c a ł k i e m i n n y sens i inne znaczenie niż w sztuce p r y m i ­ t y w n e j czy ludowej, c h o ć m ó w i się o „ w p ł y w i e " p r y m i t y ­ w u na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Chodzi m i t u o ponowne uka­ zanie, że sama gramatyka czysto formalnych czy „stylo­ w y c h " o b j a w ó w sztuki nie nioże b y ć ostatecznym celem b a d a ń i k o n t a k t ó w ze s z t u k ą . Wbrew p o c z ą t k o w y m w r a ż e n i o m z u p e ł n e j dowolności tego rodzaju interpretacji, sprawa nie jest przecież zu­ pełnie beznadziejna, tzn. nie jest zdana jedynie na sa­ m o w o l n ą i n t u i c j ę badacza. J a f f é t ł u m a c z ą c sens miondrianowskiego „ s t y l u " opiera się nie t y l k o na wypowiedziach samego artysty, ale t a k ż e na osobistej jego znajomości, na p e ł n y m poznaniu ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rodziła się sztuka Mondriana. Interpretacja z n a c z e ń mezopotamskiego „stylu heraldycznego" daje się u z a s a d n i ć znajomością mitologii sumeryjskiej czy b a b i l o ń s k i e j i p o d e p r z e ć Wie­ dzą o podobnych u k ł a d a c h formalnych w innych k u l t u ­ rach; sens l e l u j i i powstanie tej f a r m y stylowej jest do w y j a ś n i e n i a z a r ó w n o poprzez znajomość wypowiedzi ży­ jących wycinankarek, j a k i w i e d z ę o drogach penetracji U w a g i moje m a j ą na celu u ś w i a d o m i e n i e , że jakkol­ w i e k badania „ s t y l o z n a w o z e " s ą potrzebne, a nawet ko­ nieczne dla uzyskania m a t e r i a ł u do dalszych rozważań 1 interpretacji, to tak t y l k o j a k konieczne są studia nad społeczną f u n k c j ą sztuki i jej społecznym uwarun­ kowaniem w k a ż d e j gromadzie ludzkiej i w danym cza­ sie. S ą to jednak dopiero d z i a ł a n i a w s t ę p n e , przygoto­ wawcze, jeśli interpretacja nie ma b y ć czystą intuicją. Jest dobrym p r a w e m k a ż d e g o badacza poprzestać nieja­ ko na w s t ę p n y c h stadiach naukowej analizy i dlatego wszystkie — nawet c z ą s t k o w e — odcinki drogi wiodą do Rzymu poznania naukowego. J e d n a k ż e wydaje m i się rzeczą n i e d o b r ą , gdy t a k i badacz nie zdaje sobie sprawy z całości d o c i e k a ń i usiłuje a b s o l u t y z o w a ć swoje racje i c z ą s t k o w e zdobycze. padku idzie o czysto intelektualne u ś w i a d o m i e n i e widzo­ w i r o l i podpory w konstrukcji budowli, w drugim — o zamienienie świata materii w d e k o r a c y j n ą e k p r e s j ę zna­ ku, eliminującą ś w i ą t k a ze ś w i a t a p e ł n e g o p r z y p a d k ó w i przenoszącego go do bajkowej krainy hieratycznego do­ stojeństwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b12e93bf6016bd9fc1eb409fed62f9bc.pdf 1bc370917668543313805b74745b98ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etnologia - metody metoda retrogresywna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2068 Title A name given to the resource Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retrogresywnej / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83, 1999 ZYGMUNT KI.ODNICKI Zakład [tnologii LniIVersytet SI'lsh Filia IVCieszynie ETNOLOGICZNE I ETNOGRAFICZNE ASPEKTY METODY RETROGRESYWNEJ "Obserwacje dzia/aI1 ludzi mogą być dokonywane albo tylko dla zdobycia informacji o ich aktualnych zachowaniach, bez próby odkrycia w tych zachowaniach śladów przesz/ości. i w ten sposób są źródłem o tzw. teraźniejszości. albo też w celu wzbogacenia naszego poznania przesz/ości". Jerzy Topolski. Metodologia his/arii, s. 266. Jednym z celów, jakie stawia sobie często etnolog, jest odtworzenie historii, \\ tym również genezy elementów (cech) kulturowych. Stosowane przy tym metody badawcze są powszechnie znane (Metody"., 1981). Wyjątek stanowi metoda retrogresywna, którą posługują się niekiedy historycy, archeologowie, językoznawcy i, chyba naj rzadziej, etnologowie. Ma ona często charakter interdyscyplinarny i wymaga sięgania do różnego rodzaju źródeł, co utrudnia sprawne posługiwanie się nią (zob. Topolski, 1984, s. 397-399). Konieczność stosowania metody retrogresywnej sformułował w 1789 roku Jan Potocki ,.w szkicach, poświęconych historii powszechnej i poszukiwaniom historycznym nad Sarmacją" (Gajek, 1954, s. 256). W 84 lata później myśl tę podjął historyk, Tadeusz Wojciechowski w książce Chrobacya. Rozbiór staro::ytności słowiańskich. Znaczenie "metody odwrotnej", jak nazwał ją autor wymienionej pracy, dla bada6 etnogenetycznych podkreślił Józef Gajek w swoim odczycie wygłoszonym na XXVIII Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1953 roku we Wrocławiu (Gajek, 1954, s, 242-256). Jednakże niejasne zasady stosowania tej metody sprawiają, że osiągnięte tą drogą wyniki budzą wątpliwości. Przed paru laty Marian Pokropek, podczas dyskusj i nad pierwszym szkicem zasad stosowania metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992, s, 21-30), uznał ją za część metodyetnogeograficznej. Wyszedł przy tym ze słusznego założenia, że aspekt geograficzny charakteryzuje zarówno wnioskowanie stricte etnologiczne(MoszYllski. 1929, 1937, 1958, 1962; Pokropek, 1981; Kłodnicki, 1994), jak i interdyscyplinarną metodę retrogresywną (Wojciechowski, 1873; Gajek, 1954; Klodnicki, 1992). Biorąc jednak pod uwagę istotne różnice między obie- �48 ma metodami. jak i tradycję ich rozróżniania, zostanę przy dotychczas stosowanych nazwach. W poniższym al1ykule przedstawiam propozycje badawcze sformułowane po raz pierwszy w książce Tradycyjne rybolówstwo !;rrjdlądowe w Polsce. Zarys historii !)posobów, narzędzi i urządzeń rybackich w .vwietle f11e'o(~vretrof!;re$ywnej (Wrocław 1992). Rozważania będą egzempl ifikowane głównie przykładami zaczerpniętymi ze wspomnianej pracy. W ostatnich latach miałem możliwość przedstawienia zasad posługiwania się metodą retrogresywną na kilku konferencjach (Cieszyn, Praga, Bratysława). Uwagi dyskutantów pozwoliły na dokonanie pewnych korekt, co sprawiło, że przedstawiany tu pogląd częściowo różni się od tego z opracowania z 1992 roku. II Przystępując do próby zarysowania historii form rybołówstwa na ziemiach polskich przeprowadziłem etnograficzne badania terenowe w wiciu miejscowościach w Polsce, dokonałem kwerendy muzealnej, wyekscerpowałem materiały z literatury etnograficznej i zapoznałem się z ważniejszymi opracowaniami, głównie o charakterze syntetycznym, z zakresu archeologii i historii (Kłodnicki. 1992). W obrębie pierwszej z dyscyplin wciąż brakuje syntetycznego opracowania rybołówstwa lub choćby tylko narzędzi i urządzeó rybackich w dorzeczu Odry i Wisły oraz na innych wodach zlewiska Bałtyku. Opracowania historyków natomiast budzą wątpliwości natury metodologicznej, zwłaszcza jeśli idzie o sposoby wnioskowania z nazw spotykanych w źródłach o kształcie. wielkości. technice wykonania, sposobach połowu, a nawet i wydajności dawnego sprzętu rybackiego. Ponadto przedstawiciele obu dyscyplin posługują się często terminami o niejasnej konotacji. III Artefakty na ogół nie są określone od strony funkcji; nawet w miarę kompletne przedmioty odkryte przez archeologów nie dają się najczęściej jednoznacznie określić, jeśli idzie o ich przeznaczenie. Do rzadkości należą przypadki, kiedy badaczowi przychodzi z pomocą kontekst kulturowy. Jeśli na przykład na stanowiskach kultury maglemoskiej odkryto współwystępowanie szczątków szczupaków i resztek narzędzi kolnych z zadziorami (Clark,1957, s. 62), to funkcja tych narzędzi jest czytelna. Najczęściej jednak archeolog jest zdany na wiedzę pozaźródłową; sięga do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, qęściej do źródeł etnograficznych i opracowal1 etnologicznych. Ponieważ stosunkowo rzadko zdarza się, że historycy i etnologowie wypowiedzieli się już na temat historii danego narzędzia czy urządzenia, zatem archeologowie zdani są na samodzielne szukanie "analogii" między artefaktami ze stanowisk archeologicznych, a tymi, które udokumentowali etnografowie �49 badający kulturę ludową XIX i XX wieku bądź wzmiankami ze źródeł historycznychl. Efek.tem wykorzystywania owych analogii są krótkie rozdziały poświęcone wczesnośredniowiecznemu rybołówstwu w monografiach Józefa Kostrzewskiego (ł 962) i Witolda Hensla (1987) lub części prac zbiorowych napisane przez Józefa Bursztę (1970) i Zofię DembiJlską (1978) czy hasła autorstwa Andrzeja Zbierskiego (1970) i Zofii Hilczer-Kurnatowskiej (1972) w słownikach. Łatwiej nam zaakceptować te konstatacje, które mają oparcie w materiale kopalnym; a więc gdy archeologowie czy historycy piszą o posługiwaniu się w określonym czasie i miejscu narzędziami kolnymi i haczykowatymi. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że stwierdzenia archeologów w rodzaju: łapanie ryb rękami, głuszenie pod lodem czy kamieniem, łapanie pętlą, są bądź zaczerpnięte z opracowall etnogral~c7.nych lub etnologicznych bądź nawet własnych, a więc \vspółc:z;esnych obserwacji! Takie stwierdzenia, jak przypisanie wczesnośredniowiecznym rybakom znajomości sieci stawnych i ciągnionych (znaleziono niewielkie szczątki siatki, pływaki i grzęzy oraz kleszczki do wyrobu sieci), to efekt niepewnej interpretacj i źródeł archeologicznych, etnograficznych, jak i historycznych pisanych, o czym niżej. IV Okres od XIII do połowy XIX wieku oświetlają głównie źródła pisane. Zawierają one niekiedy informacje o własności wód i prawie połowu ryb oraz nazwy sprzętu i urządzeJl rybackich. Nazwy są podane zrazu po łacinie, później po polsku i nierzadko po niemiecku. Większość tych określeJl (polskich, niekiedy też iliemieckich) odnajdujemy w polskim nazewnictwie gwarowym kOJlca XIX i w XX wieku. Przed położeniem znaku równości między dwudziestowiecznymi nazwami gwarowymi i odpowiadającymi im narzędziami, a tymi, które znamy ze źródeł pisanych z przypisaniem im tych samych konotacji, powstrzymujemy się z powodu wieloznaczności części określel1 gwarowych. Ta niejednoznaczność widoczna jest dopiero na większych obszarach, w poszczególnych miejscowościach bowiem nazwy mają na ogół jednoznaczne konotacje (mapa 1)2. I O niehezpie<.:l.eristwaeh stosowania analogii etnograticznyeh i historycznych wyplywających z niedoslatków metodologicznych pisywano wielokrotnie. Ciekawe przemyślenia na ten temat i zestawinB<' literallJr<; przedmiotu Inajdzie czytelnik IVartykule A. Posern-Zielińskit::go i J.OstoiZagórskiego. Ul/o/aRiel/li. il1/erpretllcia i analogie etnograjic=ne w postępowaniu hadawczym archeologii i Im/his/arii ... Slavia ;\ntiqua·'. l. 4. 1977. s. 39-71. , Inaczej mówi,jC: la sama luh oardzo podoona nazwa w cl.<;ści obszaru Polski określa jedno. a gdzie: ind/iej - drugie nam;dzie. I tak np. nazwy ..klonia··, ..klomla"' i pokrewne. spotykane często IVźródlaeh hisloryemych. omaczają w XX wieku w/oki. obie odmiany kłoń ramowatych oraz róine odmiany kłoni pałąkowatych (Klodnicki. I992. mapa 2. s. 22. s. 174-192). Nazwy ..brodnia·· . ..zabrodnia'· ... bródka·· omaczają nic uszlywnione klonie ramolVatc. klonię sanie, sieć oplątującą. malą sicć lll<ltnio\Vąi włok (Klodnicki.1992. mapa 3. s. 23). azwami ..sieć"' i ,.siatka" naz)wano podryw\..i. Idoki. sieci skr/clowe, sieci oplątujące i sieci matniowe; mniej wicłoznacz- �50 W XX wieku kilkakrotnie podejmowano próby odtworzenia historii rybołówstwa, w tym także metod i narzędzi połowu, w Polsce średniowiecznej i w wiekach późniejszych. W kolejności chronologicznej wymiei'lIny prace Bolesława Śląskiego (1909,1917,1930), Stefana Chmielewskiego (1960,1964, 1965), Stefana GórzYllskiego (1964) i Wojciecha Szczygielskiego (1967). Autorzy objaśniali tenniny spotykane w źródłach pisanych poprzez współczesne słownictwo gwarowe i odpowiadające mu konotacje: "Podstawą do interpretacji dawnych źródeł pisanych odnoszących się do techniki rybackiej są - prócz ( ... ) materiałów etnograficznych O. Kolberga i materiałów z zakresu słownictwa gwarowego W. Prackiego - informacje uzyskane przez autora ( ... ) w drodze bezpośrednich wywiadów z terenu" - pisal Stefan Chmielewski w artykule o rybołówstwie Wielkopolski (1960, s. 282). v Sumując uwagi dotyczące weryfikowania źródel przez archeologów i historyków należy podkreślić niejasność stosowanej przez nich metody odwoływania się do analogii etnograficznych1. U podstaw tego postc;powania należy się domyślać założell ewolucjonistycznych oraz przekonania o ciągłości osadniczej i kulturowej na badanym obszarze. Żywione przy tym przekonanie, że do niedawna tu i ówdzie można było spotkać relikty z poprzednich okresów historycznych, jest słuszne. Gdzież jednak kryterium pozwalające archeologowi czy historykowi "przenoszenie" tego czy innego elementu kulturowego w przeszłość? Kryterium "szczególnej archaiczności" takiego elementu może tu mieć walor pomocniczy, lecz przecież nie rozstrzygający. VI Współpraca wspomnianych dyscyplin z etnologią może przebiegać na dwóch płaszczyznach. Szukając "analogii", historycy kultury materialnej mogą sięgać do analiz, które doprowadziły etnologów do konstatacji w zakresie historii badanych wytworów kulturowych. Ustalenie przez etnologa tego co na danym obszarze jest dawne, co późniejsze, a co nąjnowsze, pozwala na wstępną weryfikację analogii. Jednym ze sposobów, w jaki etnologowie odtwarząją historię poszczególnych wytworów kulturowych, jest metoda etnogeograficzna. W wielu przypadkach mOżna jej z powodzeniem użyć analizując mapy ilustrujące różne elementy kulturowe w Polsce. Prostym przykładem może być wnioskowanie ne były nazw)' .. \\Iok·· ... włók" oznaczaj<jcc IV polskich gwarach ,\loki i si<:ci malniowc (Kłodni\:ki'! 992. mapa 4. s, 24). Różne konotacje mialy t<:ż na/wy .. wi<;<:i<:r/..... wi<;<:illn:k" (Klodnicki 1992. mapa 5. s. 25) ... koza" i ..wata" (Klodnicki.1992. s. 21) . .' O metodzie retrogresywnej \\'spomina J, Topolski w Jldoi/o/agii Itis/orii ()'Jl!4. s. 397-399). podając i analizując dwa przykłady posłużenia się ni" pm.:!. historykl'm, �51 o genezie człapu nów (rodzaj kłoni). Otóż zasięg tego rodzaju narzędzia ograniczał się w XX wieku do miejscowości nad jeziorami w dorzeczu dolnej Wisły i wsi nadwiślallskich. si<;gając do okolic Soka oraz wsi nad dolnym Bugiem (Klodnicki. 1992. mapa 17. s. 186). Tego rodzaju zwarte i niewielkie zasięgi, obejmujące głównie północno-zachodnią lub północną Polskę, charakteryzują na ogól wytwory kultury materialnej późnego zachodniego pochodzenia. Przypuszczenie to potwierdza nazwa gwarowa "szechnit", używana w niektórych \vsiach ziemi chełmillskiej na określenie tego narzędzia, a pochodząca zapewne z któregoś zjęzyków germallskich. Metoda etnogeograliczna przynosi tym pewniejsze wyniki, im większy obszar obejmują mapy. Weźmy jako przykład głuszenie ryb pod lodem. Sposób ten jeszcze w pierwszej połowie XX wieku był pospolicie stosowany w Polsce (Kłodnicki. 1992. mapa 6. s. 112) ... Połów ręką - pisał Kazimierz Moszyński (1929, s. 66) - praktykuje się tu i ówdzie we wszystkich krajach słowiańskich". Informacjc zestawione przez Artura Haberlandta (1926, s. 318) świadczą o praktykowaniu tej formy łapania ryb w Bośni i Hercegowinie, Czarnogórze, południowej Ro~ji, Czechach, Spreewaldzie, a także w Harzu i w Brandenburgii. Do tej listy dodajmy jeszcze Węgry (Szilagyi, 1981). Trudno przypuścić, że tak prymitywna i malo wydajna metoda połowu szerzyła się dopiero w czasach nam współczesnych, gdy ryb było coraz mniej. Etnolog nie ma zatem wątpliwości. że ta forma połowu znana była w "odległych czasach przedhistorycznych" (MoszYllski, 1962, s. 80). Cóż jednak ma począć archeolog czy historyk, gdy nie znajdzie stosownych konstatacji etnologicznych? Nie jest to pytanie retoryczne, niewiele jest bowiem prac etnologicznych, w których autorzy wypowiedzieli się na temat historii tych czy innych elementów kulturowych. Poza tym historyk kultury materialnej ma prawo wątpić w wyniki osiągnięte przez etnologa. Wówczas pozostaje metoda retrogresywna. VII Wspomniano już o książce Tadeusza Wojciechowskiego Chrobacya (1873), pora więc przypomnieć naj istotniejsze założenia i propozycje badawcze jej autora. T. Wojciechowski. szukając "ciągłości genealogicznej" ("tożsamości etnograficznej") mi<;dzy Małopolską a wspomnianą przez Konstantyna Porfirogenetę Chrobacją. wychodzi od tego ,.co jeszcze dziś istnieje". Formułując to inaczej pisał: ,.Podstawą i punktem wyjścia badall etnograficzno-historycznych są wyłącznic rakta do dziś dnia materialnie trwające". Zasada postępowania badawc.zego: od faktów pewnych do mniej pewnych, od współczesnych do dawnych ograniczona jest warunkiem .,zrównania" - bada się fakty istniejące współcześnie. które można by nawiązać do wiadomości starożytnych. Z czterech dyscyplin, które Wojciechowski uważał za etnograficzne, to jest archeologii. antropologii. etnografii i językoznawstwa, tylko ostatnia na początku drugiej polowy XIX wieku mogła poszczycić się poważnymi osiągnięciami �52 i na niej autor głównie się oparł. W następnych dziesięcioleciach etnologia wypracowała' metody pozwalające na przedstawianie ciągów chronologicznych w wymiarach czasu względnego. Tym bardziej więc można dziś realizować postulaty badawcze T. Wojciechowskiego. Aktualność jego poglądów stwierdził w referacie wygłoszonym w roku 1953 Józef Gajek (1954). Zapewne brak wskazówek metodycznych sprawił, że mimo upływu kilkudziesięciu lat badacze historii kultury nie podjęli tych propozycji badawczych na szerszą skalę. VIII Przygotowując przed paru laty pracę o tradycyjnym rybołówstwie śródlądowym w Polsce, podjąłem próbę zdefiniowania zasad postępowania badawczego w obrębie metody retrogresywnej (Kłodnicki, 1992. s. 28-29). Poniższe propozycje są uwagami etnologa stosującego w swej pracy metodę etnogeograficzną. l. Zasada zgodności zasięgów apelatywów: jeśli etymologicznie bliskie lub tożsame nazwy znane nam z dawniejszych dokumentów historycznych i słownictwa gwarowego z XX wieku pochodzą z tego samego obszaru, to bliżej nieokreślone narzędzie czy urządzenie wzmiankowane w źródle pisanym prawdopodobnie jest genetycznie tożsame ze swym określonym gwarowo odpowiednikiem etnograficznym. Warunkiem posłużenia się tą zasadą jest jednoznaczność nazwy gwarowej na obszarze badanym przez etnologa. 2. Zasada zgodności zasięgów desygnatów: odnalezienie przez archeologów w warstwach wczesnośredniowiecznych artefaktu, znanego również z badań etnografic:z;nych na tym samym mniej więcej obszarze, pozwala wnioskować, że dane narzędzie prawdopodobnie było tu znane także w późnym średniowieczu i w dobie nowożytnej. Zasada ta odnosi się także do źródeł historycznych pisanych i ikonograficznych, jeśli te pozwalają stwierdzić występowanie określonego desygnatu w okolicy, w której etnolog udokumentował używanie tego narzędzia czy urządzenia w XX wieku. 3. Wymóg posługiwania się terminami systematycznymi o jasnej, ściśle zdefiniowanej konotacji. 4. Ograniczenie: metodę retrogresywną można stosować wyłącznie dla obszarów i okresów, dla których stwierdzono ciągłość osadniczą i kulturową4. Zasady te, dodajmy, przez niektórych badaczy od dawna były intuicyjnie stosowane. Wydaje się jednak, że należało je wyraźnie sprecyzować, aby uniknąć nieporozumiel1. 4 1. Topolski (1984. s. 398-399) przypomniał, jak to "na podstawie wiadomości z XVI i XVII w. K. POlkański staral się zrekonstruować średniowieczne stosunki w dziedzinie bartnictwa w Puszczy Kurpiowskiej. Przyj'l' on. że to. co przekazały źródła z XVI-XVII w .. w jakiejś części obrazuje stan wcześniejszy. W tym przypadku zastosowanie melody by/o chybione. bowiem bartnictwo w Puszczy Kurpiowskiej. jak wykazały późniejsze badania. ma stosunkowo późną metrykę. za.~ dawne z\\ yczaje bartne przyniesione tam były przez nowych osadników. W tym przypadku nie zostały spelnione założenia melOdy retrogresywnej". �53 Już tylko dla porządku warto przypomnieć powszechnie znaną zasadę kontekstu: stanowisko archeologiczne, źródło pisane lub ikonograficzne, w którym znajdujemy interesującą nas nazwę czy artefakt, często pozwala na przynajmniej częściowe określenie funkcji badanego artefaktu, niekiedy także wnioskować o rozmiarach, a także o okolicznościach i sposobie posługiwania się danym narzędziem czy urządzen iem". IX Jako przykład stosowania metody retrogresywnej może posłużyć próba odpowiedzi na pytanie o dawność wierszy sercowej (rodzaj pułapki zastawianej na ryby) w dorzeczu Wisły i Odry. Jeszcze w połowie XX wieku narzędziem tym posługiwano się często na znacznych obszarach Polski (Kłodnicki, I 992, mapa J 2, s. 160). W dorzeczu Wisły, wyjąwszy tylko jej górny bieg i górskie części jej karpackich dopływów, nazywano je "wierszami", "wieraszkami" i podobnie. Zwróćmy także uwagę na jednoznaczność tej nazwy (w obrębie narzędzi rybackich); określa się nią koszowatą pułapkę z "sercem" (sercami), 0. wejściem zjednej strony. To, jak i zwarty zasięg tego apelatywu w dorzeczu Wisty, pozwala nam przypuszczać, że nazwy tego typu, spotykane w źródłach historycznych pochodzących z tego obszaru od co najmniej 1380 roku6, mają dawne pochodzenie. Szczątki wierszy znaleziono także na wczesnośredniowiecznych stanowiskach archeologicznych w Opolu i w Gdańsku, a bardzo dokładny rysunek wierszy sercowej jest w pracy M. Schubarta Princżpatus Silesiae Oelsnensis, wydanej w roku 1738 i reprodukowanej w książce W. Szczygielskiego (1967, il. 23, s. 76). Analiza tego rysunku według zasady kontekstu, upewnia nas, że chodzi tu o wierszę - narzędzie rybackie. Zestawienie tych danych z informacją o występowaniu wierszy w dorzeczu Wisły i Odry w XX wieku pozwala posłużyć się zasadą zgodności zasięgów desygnatów. , Należy przy Iym pami.,:tać. ż.e wzgl.,:dnie często dawne narzędzia czy urządzenia były wielofunkcyjne. np. w niektórych przynajmniej okolicach Polski sieci jednowarstwowe służyły nie tylko do połowu ryb. ale i do chwytania ptactwa i drobniejszej zwierzyny. Znalezienie stępy wśród wielu łusek prosa na średniowiecznym siano wisku na Ostrówku w Opolu, niewątpliwie świadczy o tym. że narz.,:dzia tego (tam i wtedy) używano do obtłukiwania prosa. Badania etnograficzne Leona Popicia i Kazimierza .Jagieły dowiodły. że w różnych okolicach Polski i Europy w stępach kruszono lakże bryłki soli. zmiękczano skóry w trakcie garbowania oraz tluczono praną bieliznę. Jednakże nic znaleziono takiej miejscowości. czy nawet okolicy, w której stęp używano by do wszystkich wspomnianych cełów. b W pewnym dokulllencie wielkopolskim z roku 1266 K. Moszyński (ł 962. s. 183) znalazł zapis ..wyzcha·· i po poprawicniu go na .,wyrscha" objaśnił: ..To rodzaj dobrze nam znanej samołówki. dziś jeszcze zwanej wirsza lub wiersza". W XX wieku zasięg tej nazwy nie obejmuje Wielkopolski (Klodnicki. 1992. mapa 12). co stawia tę poprawkę. a w ślad za tym i interpretację, pod znakiem zapytania. �54 Zatem posłużenie się metodą retrogresywną pozwolilo nologię tego narzędzia na ziemiach Polski: niewątpliwie się co najmniej od połowy średniowiecza. nam stwierdzić chrowierszą posługiwano x Trafność powyższego wniosku można skontrolować metodą etnogeograficzną, a więc posługując się wyłącznie danymi etnograficznymi. Otóż na wielkich obszarach Europy (A. Haberlandt,1926, s. 326), w tym także na Słowiallszczyźnie, do początków XX wieku, a w niektórych okolicach jeszcze do niedawna, łowiono ryby wierszami sercowatymi. Ogromny zasięg tego prymitywnego wytworu kulturowego świadczy o jego dawności. Także "nazwa wierszy - pisał K. MoszYl1ski (1929, s. 79) - jest ogólnosłowiallską. Mamy tu więc przed sobą narzędzie rybackie niezawodnie znane Słowianom już w zamierzchłej przeszłości. Nazwa wierszy nie jest wprawdzie zupełnie jasna pod względem etymologicznym, bądź co bądź jednak jest prawie na pewno wyrazem słowial1skim". Jak widać, wniosek, uzyskany wcześniej metodą retrogresywną, potwierdził się. Natomiast wynik otrzymany metodą etnogeograficzną pozwala nawet na ustalenie terminus quo ante: obecność nazwy typu wiersza (i odpowiadającego jej desygnatu) u wszystkich Słowian świadczy o tym, że wierszą pos/ugiwano się już przed przerwaniem łączności językowej między Słowiallszczyzną południową i północną. XI Metoda retrogresywna wymaga posługiwania się źródłami różnego rodzaju, ale z natury rzeczy nadaje się do badania swego rodzaju "zrównall" tego. co było, z tym, co przetrwało w kulturze badanego obszaru. Jest metodą względnie pewną, ale "statyczną". Inaczej jest z metodą etnogeograficzną, ta pozwala na uchwycenie dynamiki zmian kulturowych w kategoriach chronologii względnej (MoszYl1ski, 1929, 1937, 1958, 1962: Pokropek, 1981: Kłodnicki, 1994), a w przypadku uwzględnienia całych kompleksów cech kulturowych pozwala na dosyć ścisłe wnioskowanie. Tak więc obie metody uzupełniają się, a jednocześnie w pewnym zakresie pozwalają na obustronną kontrolę wniosków. W obu metodach punktem wyjścia są dane etnograficzne, których na szczęście nie brakuje, i które po większej części są już zmapowane (Po/ski atlas etnograjiczny, At/as języka i ku/tury ludowej Wie/kopo/ski. At/as der pommerschen Vo/kskunde. At/as der deutschen Vo/kskunde. Etl1ohrafickj; at/as Slovenska i inne). Tu leży klucz do sprawdzenia przynajmniej niektórych, wciąż jeszcze niejasnych czy niepewnych kwestii z przeszłości. �55 BIHLlOGRi\FIA IDI der df'lIISchf'1l lo/kskllndf'. red, I L Harmjanz i E, Riihr. z, 1-6, Nowa seria. reo, M, Zenoer. z, \-7 (od z, 4 wespół z G, Wicgelmannem, Coxem i Ci, (iroher-GIUek), 193ó-1939 1958-1979 ,11/iI,1 H, L ,UH If t. 1-6. i .I, l3urszta, 1979-19X I ,///lIS jl,':l'ka i kll/lltrl' /lIdoWl!j Wie/kopo/ski. red, Z, Sohierajski Wroeht\1 .. Warszalla - KrakólI. l. 7. red. Z. Sohiera.iski. Wrociaw .- Warszawa - Kraków. 1992 l. X-9. red. Z. Sohierajski. Poznań. 1994-19% l3urszta J. 1958' f:lI/llIra \l'si ,~rc'dnioH'iecl1ej. w: Hisloria chłopów po/skich. t. I. Częstochowa, Chl1liekllski 1960 S, !?l'hO/lllI'.V/lI'O. 325, Lk.lp/o{t/acjll 1964 11': f.:lI//lIrct /lIdOlHl Wie/kopo/ski. red. J. Burszla. /iI.wilt' i wód. \\I: Lwys hislorii gospodarstwa t. I, Poznań, s, 227- wiejskiego w Polsce. t. I, WarszalVa. s. 364-385, l.'rolll l/II! fli.l/on' oj Fresh-waler Fisheries in Poland. w: łi'esh-waler Fisheries of f'o/alld .\'/ 'I UI11110/Oj.[orum('onvcl1/lIs in f'%nia MCMLXI'. rcd. T. l3ackiel, CraCOlI. s. 5-1.\. 19ó5 Clark J, Ci. D, 1957 Dembiilska 1964 LlIropa pr::edhislorvcllll, Podslawy gospodarc::e. Warszawa, M, Lksf)foalilcja Iwid. II: flis/oria kll/IIII)! materialnej Po/ski w:::mysie, t. l. WrocławWarS/,alla - Krakc'm - Gdailsk. s. 112-117, Gajek J. 1954 (iór l)ński 19(,4 Ilaherlanot 1926 MelOda rf'lrogrl!slwna w elnograj!i skie/ ... 1,uo" t. 41, cz, I. s, 242-256. polskiej. Pr:::yc:::ynekdo hislorii etnografii po/- S, /.IIITS hislorii rl'ho/rhl'slwa w dawnej Polsce, Warszawa. i\. Uie l'O/ksllill1liche KlIllllr LlIropas in i/wer geschicl7l/ichen Ln/wickfung, slrier/e /(;/kerkllll</e. reo, Ci, Buschan. t. 2. cz. 2. Stuttgart. s, 305-658, Iknsel W, 1987 SIOll'iwis:::cclla l1'cc'sno,{:redniowil'c::na. Z{/)~Vskll/llwy malerialne), w: I/Iu- wyd. 4, War- s/a\'",!. Hilczcr-KurnatollSka 1972 Z, !?\'ho/ól1'st\l'O, II: Mil/Y s/o\l'nik WarSlawa. s, 339-340. kil/I liry dawnych Słowian. red, L Leeicjewicz, Kaiser K. .11/0.1' der /)()IIIIIIf'rschf'n t'o/kl'kllllde, Greirswald. 193ó Kłodnieki Z. hw/rnjne rriJo/llwstll'o ,{:ród/qdowe w f'o/see. /.(//ys hislorii sposobów, narzędzi i 1992 IIr:::ąd:::elirl'huckich II' ,I'wiel/e melody relrogre5vwnej. Wrocław, 1994 f'r:::es/r:::enue IIkcie :/awisk kulturowych (Z my,{:/q a "Karcie kuliurowe) rzeki "Y, .. Rzek j" I. 3. s, 45-ó5, Kostrzellsk i .I. 1962 ":lIhllm />rllfJo/ska. \lyd. 3. Warszawa, .\/l'fOilL 1981 \'losz)l\ski 1929 ,I/dodl'l'/u%gii. reo, L Z, Smlc. cz. I. Warszawa, K, f.:1I/lllm /111/011'11 S/OIl'illu. cz. I: Ku/11Ira materialna. Kraków, �56 Niektóre pr:::yc::ynyzró:':nicowania ku/tury ludowej w Po/sc£'.. .1,ud Słowiański" 1937 t. 4, s. 63-1 17. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii pows::echnej i eln%Rii. Wrocław - Kraków - War- O sposobach badania kU/lury materialnej Pras/owiano Wrocław - Kraków - War- szawa. 1962 szawa. M. Pokropek 1981 Metoda etnogeografic::na, w: Melodyeln%gii. 61-85. rcd. E. Z. Szulc. cz. I. Warszawa s. PAL:' 1964-1981 Po/ski at/as etnografic::ny. rcd . .I. Gajek. z. 1-6. Warszawa. Pracki W. 1908 Gwara s'/esińska. "Lud" Szczygielski 1967 Szilagyi t. 14. s. 90-127. W. Zarys d:::iejówrybactwa śródlądowego w Polsce. Warszawa. M. 1965 £ine primitive Fischfangsmethode t. 14, z. 3-4. s. 385-393. und illre /'erhreilllng in ł;lIropa ... Acta Ethno- graphica" Ślaski R. 1909 Pr::ywi/eje dawnego cechu Iybackiego IV Wars::ml'ie. "Pracc Filologicznc" t. 7. s. 69-92. 1917 1930 Topolski .I. 1984 Melod%gia Wojciechowski 1873 historii. wyd. 3. Warszawa. T. Chrobacya. Ro::biór slaro:':ytności słowiańskich. Zbierski A. 1970 Zygmunt Rybo/ówstwo i rybołówcy na WWe dawniej a d::i.\'.Warszawa. Słownik rybacko-:':eg/arski i s::kutniczy •. .slavia Occidentalis" t. 9. s. 142-291. Kraków. Rybołówstwo. w: Slownik slaro:':ytno.\:cis/owiańskich. 4. Wrocław - Warszawa - Kraków. s. 617-620. red. G. Labuda i Z. Stieber. t. Klodnicki ETHNOLOGICAL AND ETHNOGRAPHIC ASPECTS OF THE RETROGRESSIVE METHOD (Summary) The author presents a retrogressive method as an interdisciplinary one which allows for drawing concłusions about the genesis of certain cultural clements. Also. he delines thc principles of using it in the study of arti tacts. I. The principlc of agreement of appellative ranges. If etymologically similar or identical names known from past historical documents and from 20th century dialecls originate from the same area. then a certain closely unspecified tool or equipmcnt menlioned in a written source is probably genetically identical with its dialectically delined ethnographic equivalent. 2. The principle of agreement of indicators ranges. If archeologists discover in the early medieval layers an artifact. known also from ethnographic studies. in more or less the same area. then it is possible to conclude that a given tool might have been also used in late Medieval Ages or in modern ages. The same principle applies to written historical or iconographical sources. if they provide evidence allowing to conclude about the occurrence of a certain designation in a given area in. which the ethnographer documented the use of this tool or equipment in the 201h century. �57 3. The requirement to use systematic terms and notions with a clearly and well-defined connotation. 4. I.imitations: the retrogressivc method might he employed only in studying areas or periods for whidl sdtlclllent and cultural continuity has been confirmed. The author claims that the rctrogressive method is limited in that it does not allow to draw suf!ieient conclusions ahout cultural changes: therefore, he suggests that the obtained results be monitored by applying in the study the same materials an ethnographic method in which conclusions \\ould he dra\\ n on Ihe basis of spatial distribulion of cultural elements. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b833920d58b8befa2e85c3a86462d174.pdf c8bd3ce4200eed89a43919c0ff7a8de5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource bursztyniarstwo Chętnik, Adam (1885-1967) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1362 Title A name given to the resource Wkład naukowy doc.dr Adama Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i jego działalność w Muzeum Ziemii PAN w Warszawie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Duczmal-Pacowska, Halina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, HALINA DUCZMAL-PACOWSKA WKŁAD NAUKOWY DOC. DR ADAMA CHĘTNIKA W DZIEDZINIE BURSZTYNIARSTWA I JEGO DZIALALNOŚC W MUZEUM ZIEMI PAN W WARSZAWIE 1 Z doc. A. Chętnikiem zetknęłam się kilkakrotnie w latach 1962-1966. Był to okres, w którym nie pracował on już stale w Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, a jedynie załatwiał różne sprawy związane z wystawą bursztynów i Działem Historii Nauk Geologicznych i z tych względów bywał w Muzeum dość częstym gościem. Wtedy to właśnie nadarzały się okazje do ożywionych rozmów, w których uczestniczyłam jako słuchacz chłonący z zainteresowaniem nieznane mi fakiy z historii bursztyniarstwa w Polsce. Były to rozmowy niezapomniane nie tylko ze względu na treść, tak wiele wnoszącą, ale także sposób, w jaki wyrażał się Docent, nacechowany zamiłowaniem do pracy, zapałem, ujawniający niewyczerpaną skarbnicę wiadomości i bogate doświadczenie terenowca. Tak oto poznałam bliżej doc. Chętnika. I choć rozmowy nasze były fragmentaryczne, może nietypowe, pozwoliły mi jednak skon'kretyzować we własnej świadomości pogląd na sylwetkę człowieka, który - nie tylko moim zdaniem - zasługuje na miano wielkiego. Dzięki bezpośrednim spotkaniom z doc. Chętnikiem oraz poznaniu odpowiednich dokumentów archiwalnych zachowanych w Muzeum Ziemi PAN, mogę stwierdzić, że skupiał on w sobie wiele zalet nie tylko wielkiego człowieka, lecz przede wszystkim wybitnego uczonego. To m. in. jest powodem, dla którego warto znać jego życie i działalność. Biografie takich właśnie ludzi spełniają bowiem specjalną funkcję stanowią wzorce postaw społecznych. 1 Odczyt wygłoszony na XLVII Walnym Zgromadzeniu Pol.s\kiego Towarzystwa Ludozna:w'czego i SesJi Naukowej PTL w Ostrołęce w dniu 16 czerwca li!}I712 r. poświęconej działalności naukowej i społecznej doc. dr Adama Chętnika. �218 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA Z bogatego dorobku naukowego doc. Chętnika zajmiemy się tu tylko fragmentem dotyczącym bursztyniarstwa. Doc. A. Chętnik jest jednym z pierwszych twórców nauki o bursztynie w Polsce, torującym drogę zaproponowanemu dla tej nauki terminowi "jantarnictwo" zamiast "bursztyniarstwa" i popularyzującym słowo "jantar". Wkład A. Chętnika do nauki o jantarnictwie już w pewnym stopniu charakteryzuje liczba ponad 30 prac napisanych na ten temat, a więc najwięcej w Polsce. Wśród około 230 prac wymienionych w wykazie jego dorobku, prace o jantarnictwie stanowią zatem poważny procent. Zważywszy zaś, że bursztyn jest osobliwością wymagającą nadal pionierskich poszukiwań i żmudnych badań, wartość tej dziedziny dorobku A. Chętnika wzrasta niepomiernie. Ponad 17 pozycji - to rozprawy naukowe, powstale - to prace popularnonaukowe, artykuły i notatki. Ich tematyka dotyczy ogólnie muzealnktwa jantarów (14 prac, w tym kilka scenariuszy wystaw i przewodników po wystawach), kopalnictwa, przemysłu, obróbki i wyrobów z jantaru (10 prac), historii jantarnictwa i ogólnych problemów (9 prac), słownictwa z zakresu jantarnictwa i bi'bliografii (2 prace). Drukiem ukazało się zaledwie 18 pozycji, pozostałe znajdują się w postaci rękopiśmiennej lub maszynopisów i oczekują wydania. Koronnym dziełem w zakresie jantarnictwa jest niewątpliwie praca habilitacyjna Chętnika o przemyśle bursztynial'skim na Kurpiach, pierwsza w Polsce habilitacja na temat roli jantaru (1946). Wśród jego prac rękopiśmiennych na szczególną uwagę zasluguje praca o roboczym tytule Bursztyn w muzeach polskich, obejmująca 126 stron rękopisu i zaopatrzona w mapę występowania jantaru na ziemiach polskich. Jest to kopalnia wiadomości nie tylko dla muzeologa, ale także dla historyka. Analityczny, bardzo szczegółowy opis eksponatów pozwala z łatwością odtworzyć ówczesne bursztynowe zasoby muzealne. Była to niewątpliwie praca pionierska; posiada ona zresztą do dziś wartość nieprzemijającą i zasługuje na opublikowanie w formie, w jakiej się znajduje w rękopisie, z ewentualnymi uzupełnieniami rekonesansu i aktualnych danych w przypisach. Będzie to zarówno kompendium wiedzy o bursztynie w muzeach polskich, jak też źródło do dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. Z materiałów tych wykorzystana została dotychczas jedynie wspomniana mapa, którą do dziś eksponuje się z niewielkimi zmianami na zainicjowanej jeszcze przez niego wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Ze względu na osobliwość, jaką w skali kraju jest bursztyn i z uwagi na wzrost zainteresowań wyrobami z bursztynu na świecie, a także bursztynem naturalnym, jak również ze względu na rozwój turystyki i nasilenie wycieczek za- �\Vkla.d n.aukowy granicznych w kraju, doc. d,. A. ellętn/ka należałoby jak w d2Wrl,11tW 21.f1 bu,.sztyn.w,.sfwa najszybciej ów rękopis wydać drukiem. W Barcelonie działa Międzynarodowe Towarzystwo Przyjaciół Muzeów Swiata (Amigos de los Museos deI Mundo), które z pewnością jest zainteresowane posiadaniem takiej pracy w swoich zbiorach. Jednym z zadań tego Towarzystwa jest bowiem informowanie swych członków o ciekawszych zbiorach na świecie, popularyzowanie ich w skali światowej. Do rękopisów Chętnika, które zasługują na uwagę i opublikowanie. należy także Słownilc jantarnictwa. Obok naukowych terminów słownik ten zawiera terminologię ludową, gromadzoną przez Chętnika od 1936 1'. Część materiału autor przygotował do druku pt. Słownik różnych odmian jantarów, lecz nie opublikował jej. Obecnie całość zbioru powinna być uzupełniona według aktualnego stanu badań, podzielona na część alfabetyczmj i problemową oraz zaopatrzona w odpowiedniki terminologiczne w językach obcych. Słownik taki, pierwszy w Polsce, stanowiłby pomocnicze źródło w pracy naukowo..Jbadawczej zarówno etnografów, jak i filologów, geografów, a także geologów. Wśród pozostalych rękopisów również przewodniki po wystawie doc. A. Chętnika na uwagę zasługują bursztynów w Muzeum Ziemi, których trzykrotne wersje, z racji trzykrotnego organizowania wystawo bursztynie w Muzeum Ziemi, mają wymowę historyczną. Ukazują one dobitnie wklad pionierski i inicjatorski Chętnika w obecny układ wystawy o bursztynie w Muzeum Ziemi i ujawniają ewolucję przewodnich w zakresie wystawiennictwa bursztynu w Muzeum. \Varto blikować je wraz ze wstępem historycznym jako niezbędne współczesnego przewodnika wystawy o bursztynie myśli autora byłoby opuuzupełnienie w Muzeum Ziemi. Wypada tutaj podkreślić rolę, jaką doc. Chętnik odegrał w rozwoju Muzeum Ziemi w Warszawie. W związku z tym pozwolę sobie zacytować wstępnie kilka opinii, wyjaśniających przyczyny nawiązania kontaktu z doc. Chętnikiem przez Muzeum Ziemi. Oto prof. dr Stanisław Małkowski, twórca Muzeum Ziemi, w opinii o dzialalności A. Chętnika pisze: "Docent Adam Chętnik nie jest geologiem. Znalazł się on wśród pracowników Muzeum Ziemi jako najlepszy w Polsce znawca naszego bursztyniarstwa i wybitny organizator muzealnictwa regionalnego [...] W dziedzinie bursztyniarstwa jest niezastąpiony, nie tylko jako znawca zakresu i różnych faz rozwoju kopalnictwa, obróbki i przemysłu tego minerału, ale także jego znaczenia w zwyczajach i sztuce ludowej [...] Nadto, jako obznajomiony doskonale z metodami współczesnego muzealnictwa oraz ze zbiorami bursztynów w większości naszych �2:30 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA muzeów, Docent Chętnik jest predysponowany do lego, aby dokonał (poza wystawą) opracowań fundamentalnych dla dalszych badań w dziedzinie naszego bursztyniarstwa [...] Nie jest przypadkiem, że Docent Chętnik znalazł się w gronie pracowników naukowych Muzeum Ziemi i odgrywa wśród nich poważną rolę. Nauki a Ziemi, ze względu na charakter swej tematyki, posiadają szerokie pogranicze z innymi grupami nauk [...] Docent Chętnik, specjalista etnograf, w uprawianej od dawna przez sieobie dziedzinie bursztyniarstwa, reprezentuje kierunek wybitnie antropogeograficzny. W tym jest istotna przyczyna związku jego prac bursztyniarskich z zadaniami i programem prac Muzeum Ziemi [...] W zakresie bursztynoznawstwa jest niewątpliwie najwybitniejszym naszym specjalistą" 2. Dla uzupełnienia tej charakterystyki warto przytoczyć fragment opinii prof. dr Włodzimierza Antoniewieza, zamieszczonej we wniosku o nadanie doc. Chętnikowi tytułu profesora nadzwyczajnego w dniu 10 czerwca 1954 r.: "Docent Chętnik nie jest geologiem i już nim nie zostanie, ale prace jego o bursztynie są dobrym drogowskazem dla geologicznych badań terenowych nad wychodniami bursztynu nad Narwią. I w tym leży właśnie poważny wkład poszukiwań Docenta Chęlnika do kwerend geologicznych". Doc Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi w dniu 27 stycznia 1950 r. na posiedzeniu naukowym, na którym wygłosił referat o bursztynie i jego kopalnictwie w Polsce 3. Na tymże posiedzeniu prof. dr Roman Kozlowski zwrócił uwagę na znaczenie naukowe badań bUl'sztynu w Polsce podkreślając, że nikt w Polsce do tego czasu, oprócz doc. Chętnika, systematycznych badań w tym zakresie nie prowadził. Doc. Chętnik zaproponował wówczas, by w Muzeum Ziemi stworzyć Komisję czuwającą nad eksploatacją bursztynu i nalegał na uwzględnienie w programach szkolnych uświadamiania młodzieży oznaczeniu bursztynu, zwłaszcza w szkołach położonych na terenach bursztynonośnych. Wniosek ten poparł prof. Kozłowski stwierdzając, że należałoby utworzyć ośrodek prac naukowych nad bursztynem, któryby prowadził odpowiednią dokumentację. Uznał on Muzeum Ziemi za placówkę predysponowaną do sprawowania kontroli badań ośrodka. Na tle referatu i dyskusji prof. dr Antonina Halicka stwierdziła podsumowująco, że " ... sprawa bursztynu dojrzała obecnie do tego, by postawić ją organizacyjnie w należyty sposób". I tak się zaczęło z bursztynami, wystawą i Działem Bursztyniarskim w Muzeum Ziemi. Zanim doc. Chętnik zjawił się w Muzeum Ziemi ze swym wspaniałym referatem, miał już za sobą wieloletnie prace w zakresie jantarnietwa. Ar.chiwum Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, sygn. 1, 1954. Referat został opublikQwany w "WiadomQŚCi&ch Muzeum s.437-446. 2 3 Ziemi" 1951, z. 2, �Wkład naUlo01vy doc. dr A. Chętni/ca tv dzied.?ini.e bW's'!tynia7'stwa 221 Poszukiwania bursztynu zaczął bowiem od 1909 r., jak o tym nadmienia w artykule Ze wspomnień o moim jantarnictwie, 1909-1956 i załączniku do ankiety Muzeum Ziemi w 1954 r. pt. Moje prace muzealne (zibiory Archiwum Muzeum Ziemi). Miał już wtedy poza sobą wieloletnie poszukiwania bursztynów na ziemi kurpiowskiej, bogate własne zbiory, rekonesans kolekcji bursztynowych za granicą (piotrogród w 1911 r., Konstantynopol, Smyrna. Skatania w latach 1926-1927), zorganizowanie i otwarcie Muzeum Kurpiowskiego nad Narwią (1927), prezesurę i kierowanie "Spółką Bursztyniarską" eksploatującą jantary w dorzeczu Narwi (1922-1923). pomoc w zorganizowaniu Muzeum w Lomży i Ostrołęce, kierowanie od 1933 r. stacją naukowo-badawczą Towarzystwa Naukowego Płockiego w Nowogrodzie, utworzenie Skansenu Kurpiowskiego w 1939 r. (spalonego w czasie drugiej wojny światowej), zorganizowanie działu ozdób bursztynowych dla Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach pod Warszawą w latach 1947-1949, wykłady zlecone na Uniwersytecie Poznańskim w zakresie etnografii i sztuki kurpiowskiej, w tym i bursztyniarstwa; tu należy podkreślić, że tematyka ta była po raz pierwszy w Polsce wykładana na uniwersytecie. Miał Chętnik w swym dorobku wówczas, gdy zjawił się w Muzeum Ziemi, także liczne artykuły na temat jantarnictwa w Polsce, publikowane w czasopismach "Ziemia", "Orli Lot", "Oświata Polska", .,GoŚĆ Puszczański", "Goniec Pograniczny", "Życie i Praca" ponadto liczne wzmianki na temat bursztynu w zbiorowych pracach monograficznych o Mazowszu i Kurpiach, pracę Bursztyn na Kurpiach opublikowaną w czasopiśmie "Służba Nauce" w 1933 r. i oczywiście wspomnianą poprzednio pracę habilitacyjną. W dorobku swym miał także już wtedy dwa referaty naukowe na temat bursztynów, mianowicie w 1926 r. referat wygłoszony w Towarzystwie Naukowym Warszawskim, gdzie mówił o Narwi, Kurpiowszczyźnie i bursztynach, oraz w 1927 r. referat na Kongresie Słowiańskim Geografów i Etnografów w Warszawie pt. O bursztyniarstwie na Kurpiach, drukowany w "Roczniku Geograficznym" w tymże 1927 r. Krótki przegląd dotychczasowych publikacji w Polsce na temat bursztynu, opracowany w Muzeum Ziemi przez mgr Teresę Pietrzak 4 wykazuje, jak poważną pozycję zajmują tu prace Chętnika i sygnalizuje jego trwały wkład w tej dziedzinie do nauki polskiej. Chociaż niejeden autor usiłował już podsumować jego zasługi w różnych dziedzinach, że wspomnę o pracy Natalii Czechowicwwej opublikowanej w "Literaturze Ludowej" w 1961 r.5, czy o pracy Mariana Pokropka zamieszczonej 4 T. Pietrzak, Bursztyn baltycki w piśmiennictwie polskim 1534-1967. Warszawa 1972. 5 N. Czechowiczowa, Adam Chętnik. "Literatura Ludowa" 1961, nr 4-6, s. 23-27. �222 HALINA DUCZMAL-PACOWSKA w "Roczniku Białostockim" w 1965 r.6, względnie o opracowaniach Kazimierza Staszewskiego i Teresy Różyckiej publikowanych w czasopiśmie "Ziemia" w 1967 r.7, wkład naukowy doc. A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i muzealnictwa mineralogicznego nadal jest stosunkowo mało znany. Wkład ten, na tle przedstawionych rozwazan, można podsumować, uwypuklając następujące fakty jako jego zasługi dla nauki: 1. Stworzenie podstaw do systematycznego gromadzenia materiałów z zakresu wiedzy o bursztynie w Polsce poprzez prace terenowe i źródłowe, opracowania bibliograficzne, terminologiczne i in. 2. Wprowadzenie do muzealnictwa polskiego bursztynów jako pozycji trwałej, wyróżniającej muzealnictwo oryginalnością i wylącznością zbiorów, stworzenie podwalin dla wystawiennictwa bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie, Łomży i w innych ośrodkach muzealnych. 3. Upowszechnienie wiedzy i problemów związanych z bursztynem w Polsce. 4. Zgromadzenie danych dotyczących terminologii z zakresu bursztyniarstwa. 5. Opracowanie pierwszych w Polsce przewodników po wystawie bursztynów w Muzeum Ziemi w Warszawie i scenariuszy działów bursztyniarskich w innych muzeach P?lskich wraz z kompendium wiedzy o bursztynach w muzeach polskich w postaci rekonesansu tych muzeów oraz analiz historyczno-statystycznych i etnograficzno-geograficznych tych zbiorów. 6. Zainicjowanie wykładów uniwersyteckich w Polsce w zakresie bursztyniarstwa. 7. Opracowanie pierwszych w Polsce oryginalnych map dotyczących następujących zagadnień jantarnictwa: a) występowanie jantaru w Polsce (1953-1954), b) jantar i jantarnictwo w dorzeczu Narwi od polowy XVIII do polowy XIX wieku, c) eksploatacja polskiego jantaru wraz z warsztatami obróbki ręcznej od czasów naj dawniejszych do współczesnych (około 1954 r.), d) jantar i jantarnictwo w muzeach i zbiorach Polski (1952-1954), e) ważniejsze ośrodki przemysłu i handlu jantarowego w Europie w różnych okresach, od czasów naj dawniejszych do obecnych (1953-1954). Czynami i pracą doc. A. Chętnik wystawił sobie już za życia pomnik, na którym pamięć ludzka samoczynnie wypisuje stale horacjuszowski 6 M. Pokropek, Adam Chętnik i jego zasługi dla regionu kurpiowskiego. ,.Rocznik Białostocki" 1965 (wyd. 1966), t. 6, s. 1'1-25. 7 K. Staszewski, Adam Chętnik. "Ziemia" 19{i7. s. 258-261; T. Różycka, Bibliografia prac Adama Chętnika, tamże. s. 2,61-26li. �Wkład naukowy do('. dr A. Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa 223 napis: "Non omnis moriar". Żyje on bowiem nadal wśród nas w pracach pozostawionych i rozwijających się, których był inicjatorem. Żyje też nadal w Muzeum Ziemi, dla którego stworzył piękną l SWlatowej już dziś sławy wystawę bursztynów. Wiele zmieniło się od chwili, gdy jako twórca wystawy zrezygnował z kierownictwa Działem Bursztyniarskim. Sporo eksponatów zostało uzupełnionych lub wymienionych, ale układ wystawy i poruszane w niej zagadnienia zmieniły się nieznacznie w stosunku do scenariuszy i przewodników trzech pierwszych wystaw bursztyniarskich, opracowanych przez niego dla Muzeum Ziemi w latach 1951, 1955 i 1958. Nie zostały wprawdzie, niestety, wydrukowane pierwsze wersje przewodników po wystawie bursztynowej w Muzeum Ziemi, lecz ich rękopisy i maszynopisy istnieją, świadcząc wymownie a pionierskim wkładzie uczonego w tym zakresie. Gdy przypada mi w udziale objaśnianie zwiedzających salę bursztynową w Muzeum Ziemi PAN, nieodmiennie wprowadzam zachwyconych słuchaczy w zaczarowany świat "Złota Północy" słowami o życiu i zasługach tego niezwykłego człowieka i uczonego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a12bb448e27ab10b07dd5c86a4ac8601.pdf 8e2197b5a687660729b2790117c51568 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource garncarstwo - zwyczaje i obrzędy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1360 Title A name given to the resource Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.181-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. ~B, 1974 orONIZJUSZ CZUBALA ZWYCZAJE, OBRZĘDY I WIERZENIA GARNCARZY POLSKICH Garncarstwo odegrało w historii człowieka niepoślednią rolę. Jeszcze do dziś wykopaliska ceramiczne stanowią jedno z głównych źródeł wiedzy o człowieku z przeszłości. One też w znacznym stopniu pozwalają rekonstruować poziom życia materialnego i obyczajowego z najdalszej nawet przeszłości, poznawać upodobania estetyczne oraz stopień rozwoju kultury społecznej i umysłowej pierwotnego człowieka. Że zaś ten archaiczny zawód wyodrębnił się w osobną gałąź rzemiosła dość wcześnie, a przy tym przekazywany był zwykle z ojca na syna -co niewątpliwie łączyło się z powstaniem określonej tradycji - można sądzić, iż od najdawniejszych czasów istniały związane z tym rzemiosłem zwyczaje zawodowe, obrzędy i praktyki magiczne. Potwierdzają to zresztą wykopaliska archeologiczne, dostarczające pokaźną ilość ceramicznych przedmiotów i figurek związanych z magicznymi praktykami pierwotnego człowieka. O reliktach tych praktyk, łączących się (przez produkcję owych przed~ miotów) z zawodem garncarskim, pisze Tadeusz Seweryn: "Włodyński i Kern, ostatni ludowi garncarze w Krakowie w końcu XIX wieku, byli ostatnimi wytwórcami wielce osobliwych, starodawnych krakowskich pamiątek emausowo-rękawkowych, a mianowicie glinianych, terrakotowych dzwonków [...] Ważny był jednak w nich nie kształt, ale dźwięk ~ tępy, głuchy. Dzięki niemu utrzymywał się przez długie lata zwyczaj obdarowywania dzieci dzwonkami. Zarówno bowiem w miastach, jak i we wsiach wierzono, że dzwonek sprowadza na wiosnę wesele i zdrowie [...] Dzwonki gliniane były znane także w innych stronach Polski, różniły się od siebie tylko kształtem, techniką wyrobu i zdobnictwem" 1. T. Seweryn, Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obrzędów, magii i leSztuka Ludowa" 1957, nr 2, -s. 3; tenże, [w:] Polskie zabawki ludowe, Wan,zawa 1960, s. 34. 1 gend. "Polska �182 DIONIZJUSZ CZUBALA Podobną funkcję magiczną spełniały grzechotki gliniane wykonywane w XIX wieku w Starej Soli. "Otrzymywać je miały dzieci od swych babek na Wielkanoc i obowiązywane były »zatykać do uszu baranom i krowom w oborze«. Grzechotki te pełniły tę samą funkcję magiczną, co krakowskie dzwonki emausowe - grzechotaniem miały odpędzać "złe" od zwierząt domowych, domu i ludzi" 2. wierzeniach związanych bezpośrednio z rzemiosłem garncarskim skąpo informuje Włodzimierz Hołubowicz 3. Nigdzie więcej, a ile mi wiadomo, nie zarejestrowano ani zwyczajów, ani też żadnych magicznych praktyk garncarzy. Tymczasem, jak wynika z kilkuletnich badań w terenie, w pamięci garncarzy przetrwało do dziś wiele ciekawego materiału z zakresu kultury duchowej tej grupy zawodowej. pieśniach i bajkach pisalem już na innym miejscu 4. W niniejszym artykule chciałbym przedstawić garść zwyczajów, obrzędów i wierzeń przekazanych w drodze wywiadu przez - w wielu ośrodkach często ostatnich - przedstawicieli tego zamierzchłego zawodu. Badaniami objęte zostało blisko 80 procent ośrodków garncarskich w Polsce. Jest to wystarczająco dużo, aby traktować zebrany materiał jako sumę tej gałęzi folkloru garncarzy, o której zamierzamy pisać. ° ° ZWYCZAJE Zwyczaje garncarskie, z grubsza rzecz biorąc, dotyczą trzech zasadniczych spraw. Są to: nauka zawodu, wędrówki czeladnicze i praca w warsztacie. Podstawowe zasady terminowania określały statuty cechowe. W wielu jednak drobiazgowych sprawach opierano się często na niepisanej, lokalnej tradycji. W rezultacie stwierdzamy dużą rozmaitość w sposobach przyjmowania ucznia do nauki zawodu, określania jego obowiązków, rodzaju i wysokości odpłatności, wreszcie czasu trwania nauki od początku aż po wyzwoliny. Ibidem, s. 4. W. Holubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich te~enólt' Białorusi. Toruń 1950, s. 2032. Zdaniem autora garncarze wierzą, iż garnki mogą być urzeczone przez ,;złe oko". Przeciw urokom stosują następujące praktyki: naczynia skrapiają słoną wodą, oprowadzają wokół nich ·nadpaloną "koczergę", to jest drewnianą laskę do wyciągania garnków, przerzucają przez da'ch świński gnój lub oddają do gliny mocz. Gdy naczynia pękają w piecu, mówią, że w nie piorun bije. 4 D. Czubala, Ludowa bajka garncarzy polskich, [w:] Między dawnymi a nowymi laty ... Studia folklorystyczne. Red. R. Górski i J. Krzyżanowski. WI'ocla\\'Warszawa-Kraków 1970, s. 271-298; tenże, Ludowe piosenki garncarzy, [w:] Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne. Red. R. Górski i J. K1'Zyżanowski. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1972, s. 139-215. 2 3 �Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich 183 W Iłży majster przyjmował do nauki chłopców w wieku od 18 do 20 lat 5. Przez pierwsze dwa tygodnie uczeń był poddawany próbie cierpliwości i sprawności. Nosił wodę ze studni, dźwigał na plecach różne ciężary, słowem był "sprawdzany". Jeśli nie wytrwał i uciekł z warsztatu, ojciec wzywany do cechu płacił karę ("musiał postawić garniec czy kwartę wódki" 6), syn przyrzekał poprawę i wracał do majstra. W początkowej fazie nauki świeży adept garncarskiego rzemiosła często bywał wystawiany na pośmiewisko. Wykorzystując jego naiwność i niewiedzę, czyniono zeń dbiekt czasem przykrych dla delikwenta żartów. Najbardziej powszechną zabawą było posyłanie ucznia do innego warsztatu po coś, co nie istnieje. Tam z punktu orientowano się w czym rzecz i albo na miejscu dawano przybyszowi nauczkę, albo posyłano go dalej w beznadziejną wędrówkę za niczym. W Mławie na przykład wyprawiano ucznia po "rękawice do wyjmowania garnków z pieca" 7. Przybyłego smarowano wówczas gliną i dotkliwie bito we wstydliwą część ciała. W Łomży posyłano ucznia po "wydrę" i "wypich", co znaczyło, iż miano go wydrzeć za uszy i wypchnąć za drzwi B. Nauka trwała zwykle trzy lata. Faktycznie znacznie krócej, bo w pierwszych latach używano ucznia do posług domowych. "Uczeń przez okres jednego roku - wspomina jeden z informatorów - to tylko śmieci wynosił dla majstrowy. W drugim roku od uprawy gliny zaczynał, a dopiero w trzecim dopuszczany był za koło" 9. Majster, zainteresowany posiadaniem niekosztownego pomocnika, wcale się nie spieszył z edukacją powierzonych mu uczniów 10. Co bardziej przedsiębiorczy z nich sami próbowali posiąść umiejętność toczenia. Jeden z garncarzy wspomina: "Downi była tako zazdroś ." uni chcieli zeby robić, zeby skorzystać. Nieraz tom płakoł, a som sie broł do roboty. Ja ino chciał, niech uni pokozą, jak ciągnąć, a późni tom sie som naucył" H. Ucznia obowiązywały pewne zakazy. W Mławie podano, że nie wolno mu było nosić długich spodni i krawatu 12. W Łowiczu mistrzowie i czeladnicy nosili w warsztacie czapki, uczeń musiał chodzić z gołą głową 1~. , PodaŁ Wincenty Kitowski, ur. w ,1893 r. Iłża. (Wszystkie materiały, na których opiera się autor niniejszej pracy, pochodzą z jego własnych zapisów terenowych z lat 1966-1972). Por. Maria Kwapieniowa, Przygotowanie garncarzy do zawodu w świetle polskich statutów cechowych. "Studia z Dziejów Rzemiosła i Przemysłu" 1966 t. 6, s. 84. li Podał Wincenty Kitowski. 7 PodaŁ Stefan Dąbkiewicz, ur. w 1·917,Mława. 3 Podał Paweł Borawski, ur. w 1905 r. Budy Mikołajka, pow. Lomża. " Podał Zygmunt Wyganowski, ur. w 1921, Augustów. lU M. Kwapieniowa, op. cit., s. 90. II Podał Tomasz Knapik, ur. w 1000 r., Zalas, pow. Chrzanów. 12 Podał Stefan Dąbkiewicz. 1:1 Podał Franciszek Jezier.ski, ur. w 1901 r., Łowicz. �DIONIZJUSZ CZUBALA W Nowym Sączu i Kołaczycach istniał zakaz palenia przez uczniów tytoniu 14. W Krakowie uczell. nie śmiał wchodzić do gospody, w której siedzieli mistrzowie 15. W Dąbrowie nad Czarną i Jaksonku, do czasu ukończenia nauki, zakazywano uczniowi mieszkać z żoną 16. Wielu informatorów wspomina też o powinnościach kościelnych uczniów takich, jak noszenie chorągwi, palenie świec i innych usługach. Za złe sprawowanie mógł być uczeń karany przez mistrza. W Łowiczu podano, iż krnąbrni uczniowie mogli brać bizuny 17, że batog, przechowywany w skrzynce cechowej, lub wiszący u mistrza na ścianie, pokazywano uczniowi, a nawet podsuwano do wąchania. Przejście progu edukacji, jaką dla ucznia byly wyzwoliny, połączone było - jak świadczą księgi cechowe - ze składaniem do kasy cechowej opłaty i urządzeniem "wyszynku". Nowo kreowany czeladnik otrzymywał zaświadczenie potwierdzające odbycie terminu i uprawniające do podejmowania pracy zarobkowej i wędrówki po innych warsztatach. Grono "młodszych braci cechowych" nadawało mu tak zwany "przemianek" 18. W pamięci informatorów nie dochował się zwyczaj "przemianku". Jedyne, co jeszcze pamiętają starzy garncarze, to wnoszenie opłaty i wędrówki czeladnicze. Ostatni z wymienionych zwyczajów znany jest na terenie całego kraju, szczególnie wśród garncarzy miejskich. Ta kiedyś obowiązująca praktyka znana była jeszcze w latach międzywojennych. Wśród żyjących garncarzy wielu ma za sobą czeladnicze "rajzy", "cajtowanie" lub "chodzenie za giszyngiem", jak nazywa się owe wędrówki. Wedle informacji ustnej wędrówka trwala tyleż co nauka zawodu, to jest trzy lata 19. Czeladnik zwany "wędrusem" lub "rajzerem" stawał przed garncarnią i stukając kijem podróżnym dawał znać majstrowi czy też czeladnikowi o swoim przybyciu. Kiedy majster ukazał się w drzwiach "wędrus" przekazywał mu pozdrowienie, zwane z niemiecka "gruzem garncarskim" od majstrów, u których ostatnio przebywał, a następnie prosił a pracę lub zapomogę na dalszą drogę 20. Wedle innej relacji przybysz wchodził do garncarni, brał od mistrza lub czeladnika fartuch, zasiadał za kręgiem i wykonywał naczynie, dając tym dowód, iż należy do garncarskiej pro14 Podał Paweł Płaziak, UL w 1928 r., Kolaczyce, puw. Jasto, zamieszkały w Starym Sqczu. ,; Podal Włady.sław Główka, UL w 19'27 1'., Kraków. 16 J. P. Dekowski, O ostatnim ośrodku garncal'stwa w OpoczYliskiem. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 7, Lublin 1'948/49, s. 3:33. 17 Podal Franciszek Jezierski. Por. też IVI. Kwapieniowa, op. cit., s. 87-11B. ,e. M. Kwapieniowa, op. cit., s. 99-101. '9 Podał Franciszek Jezienski. ~o Podał Antoni Badowski, ur. w 1919 r., lV[ogielnica, pow. Grójec. �ZWljC'.:I1}CJ o[JI·,:f;ri.l} ; l1J1el',zcnia garncar:z1./ polskich fesji. Majster raczył go wówczas posiłkiem albo wódką, po czym wręczał datek pieniężny na dalszą drogę lub zatrzymywał w swoim warsztacie 21. Garncarz Franciszek Jezierski pamięta, iż w Łowiczu obowiązywała uchwała cechowa określająca wysokość wsparcia pieniężnego, nakazująca przenocowanie przez majstra lub opłacenie przybyszowi noclegu gdzie indziej. Z relacji wynika, że zwyczaj przyjmowania czeladników wędrownych w tym mieście był następujący: "Przybyły otrzymywał od starszego cechu glejtę czyli cechę i z tą cechą obchodził warsztaty, a jak była praca to zostawał. Od mistrza dostawał dwa złote, od czeladnika jeden złoty jak nie zostawał. Kiedy odchodził z miasta, zwracał cechę. Miał prócz tego papiery, taką książeczkę, że nie mógł się podszyć za czeladnika garncarskiego" 22. Niektórzy z garncarzy twierdzą, iż wielu wędrujących żerowało na tym zwyczaju, toteż określenie "rajzer" miało znaczenie pejoratywne i często oznaczało wydrwigrosza, lenia i pijaka 23. Prawdopodobnie też, aby się ustrzec przed oszustami, mieli garncarze z pewnych ośrodków umówione hasło i tylko ci, co je znali, byli przyjmowani i wspomagani przez mistrza 24. Wędrówki czeladników są stałym tematem pieśni, bajek, anegdot i wspomnień garncarskich. Równie częstym motywem utworów garncarskich jest praca w warsztacie. Urozmaicano ją sobie śpiewami, żartami i kawałami. Do moczki wrzucano sobie wzajemnie żaby, do pniaka lano wodę, do świstawek sypano sadze, do gliny len, a do zalewajki wrzucano kulki z gliny. Był zwyczaj, iż za pozostawienie niedokończonej pracy na kręgu obowiązy·wało okupienie się wódką 25. Często też starano się odwołać za wszelką cenę toczącego naczynie od warsztatu, aby postawił kieliszek wódki 26. '1 Podał Miecl.ys!aw Byks, UL w W2!J l'., Mława. " Poda! Franciszek Jel.ierski. 'J "Przed pierwszą wojną, kiedy było dużo garncarzy, spotykało się wielu czeladników, co chodzili za pracą. Chodzili od jednego do drugiego majstra. U drugiego mógł się więcej nauczyć. Nieraz chodzili bardzo daleko. Byli i tacy, co chodzili tylko za giszyngiem, bo nie dlciało im się robić i własnej roboty zakładać. to korzY6tali z majstrów. Jak majstel' go nie chciał, to musiał mu dać jeść i parę groszy". Podał Władysław Jakrzewski, ur. w 1894 r., Gostynin. ~4 "Niektórzy wędrowni czeladnicy mieli papier, drudzy nie, ale znali haslo" podał Stanisław Piotrowski, ur. w 19'02 r., Mszczonów. "Było hasło, ale pod jaką nazwą, to nie wiem; ojciec mówił o tym haśle" - podał Wacław Gajewski, ur. w 1908 r., Budki Żelechowskie k/Mszczonowa. Istnienie ha,sła potwierdza także garncarz Wincenty Naglewski z Tuliszkowa, ur. w 1900 1'. Nie pamięta go jednak, podaje natomiast hasło młynarskie: "Przyszed czeladnik do młyna, położył laske koło dyszla i wchodzi do góry: - Limsic - mówi czeladnik. - Kusic - odpowIada majster. - Klapersic - mówią razem i się witają". 25 Podali Franciszek Jezierski i Henryk Bombot, ur., w 1905 r., Ciemne k/Radzymina; Jan Lenarcik, ur. w 1895 r., Siewierz. "i Podał Antoni Badowski. �DIONIZJUSZ CZUBALA Jeden z informatorów potwierdził, w oparciu o wspomnienia nieżyjącego już ojca, stosowanie - jeszcze na początku naszego wieku kary za przewinienia, jaką było wypędzenie czeladnika z miasta 27. Ciekawym zwyczajem było tak zwane zastawianie. Kiedy ktoś obcy wszedł do warsztatu i wiedziony ciekawością zbliżył się do toczącego na kole garncarza, inni odcinali mu drogę powrotu deską, ławą czy drągiem. Na desce ustawiano naczynie, do którego "odcięty" musiał złożyć okup pieniężny przeznaczony na zakup wódki 2B. Wreszcie na Mazowszu zarejestrowałem zwyczaj zwany "lizganem". W garncarniach starego typu przerywano pracę z nadejściem mrozów i wracano do niej dopiero wiosną. Były jednak warsztaty, w których pracowano także zimą. W tych pracowniach przejście z sezonu letniego w zimowy obchodzono uroczyście. "Lizgan - podaje informator z Przasnysza - zimowy sezon, zaczynał się 29 września. Przychodził wtedy majster i musiał zapalić lampę i przy niej robili już do Wielkanocy. Lizgan,wypadał na św. Michała. Kiedy zapalił światło, stawiał litr wódki, gęś i pohulali sobie, jak to we zwyczaju. Wszędzie to było na Mazowszu" 29. OBRZĘDY SŁownik folkloru polskiego okreśła obrzędy jako "ceremonie związane z kultem, zespoły określonych i zachowanych przez tradycję czynności, gestów i słów stanowiących stronę zewnętrzną uroczystości wierzeniowych oraz aktów społeczno-prawnych" 30. Jan Stanisław Bystroń - prócz własnego określenia - dzieli je na doroczne i rodzinne 31. I definicja Slownika i podział Bystronia mogą mieć pełne zastosowanie przy rozpatrywaniu obrzędów garncarskich. Nie są one bowiem na tle obyczajowości ludowej zjawiskami osobliwymi, lecz stanowią jej część składową, a wyróżniają się wśród nich jedynie szczegółami wynikającymi z odrębności zawodowej garncarzy. Jednym z elementów obrzędowości garncarzy jest uroczyste obchodzenie dnia cechowego patrona. Trzeba przy tym zaznaczyć, iż nie we wszystTenże. Podal Franciszek Jeziel,ski. Zwyczaj ten praktykowano i w innych zawodach. Wśród rybaków oplatano gościa siecią, a w hutach szkla stosowano tzw. "sznurowanie", które polegało na tym, iż "obcą w hucie osobę hutnicy zamykali w pierścieniu z masy szklanej, albo wyeiągali z niej przed tą osobą rurkę czasami kilkudziesięciu metrów długości, którą dzielono potem na kawałki i wręczano w darze, co było aluzją do poczęstunku". Zob. Adolf Dygacz, Z badalI, nad pieśnią ludową hutników polskich. "Opolski Rocznik Muzealny" (Kraków) 1:966,t. 2, s. 287. 29 Podał Bronisław Prymais, ur. w 1907 r., Nowe Miasto n/PiUcą; zamieszkały w Przasnyszu. 30 Słownik folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski. Warszawa 1965, s. 2'75. ;l} J. S. Bystroń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 170. 27 26 �Zwyczaje, olJr"ętly ; wierzenia garncarzy polsktch 187 kich ośrodka<:h był to ten sam patron. Najczęściej, być może za przykładem garncarzy krakowskich. przybierano za opiekunów cechu Adama i Ewę. Aż w 16 ośrodkach Polski południowej świętowano więc w dniu 24 grudnia, tj. w wigilię Bożego Narodzenia 32. Poza tym tylko garncarz z Pożarowa wymienił Adama i Ewę jako patronów cechu 33, a garncarz z Wilna informował, że prawdopodobnie tamtejsi garncarze świętowali 24 grudnia 34. Uroczystość zaczynała się od wysłuchania w kościele mszy (często byla to msza żałobna za zmarłych mistrzów tego rzemiosła), po czym garncarze udawali się do cechmistrza, gdzie po naradach podejmowano ważne decyzje na cały przyszły rok. W pamięci Marii Korusiewiczowej z Siewierza przetrwał następujący obraz obrządku: "W święto garcarze szli do kościoła. Mieli swoje sukno, brali swoje świece przez siebie lane. Stawali ze świecami w kwadracie kolo sukna. Sukno było białe i czarne. Na nim na środku stal krzyż. Ksiądz na początku mówił, że to msza za dusze zmarłych garcarzy ... To było zawsze na roratach i tylko oni mieli prawo do mszy, no bo Adam też był gal'carzem" 35. Inny informator uzupełnia tę relację. Święto garncarskie nazywa "świętem ziemi Ewy" lub "świętem ziemi garncarskiej" i dodaje: "Potem z kościola wyszli, przychodzili stale do starszego cechu, było wybrane dwóch - jeden starszy, drugi podstarszy cechu. A więc przychodzili do starszego cechu, tam sobie przynosili wódki, wypili sobie po jednemu czy po dwa, zjedli śledzia ... kiełbasy nie było wolno wtenczas, bo to był post ... w tą wigilię uradzili sobie aż na cały rok - będziemy tak robić, będziemy to robić, damy na msze i tak sobie żyli wspólnie. Później jeden do drugiego chodzili" 36. Rzadziej wymienia się jako patronkę garncarzy św. Barbarę 37. W powszechnej świadomości jest to patronka górników. A wiadomo, iż patronowała ona także zawodom wodnym, a czym wspominali Rej 38 i Klo- 32 Kraków. Chrzanów, Zalas pow. Chrzanów, Sławków pow. Olkusz, Radłów, Tarnów. Andrychów. Wadowice, Milówka pow. Żywiec, Maniowy pow. Nowy Targ, Stary SqCZ, Szczekociny. Siewierz, Stnlmień pow. Cieszyn, Bidaczów pow. Biłgoraj. :13 Podał Mieczysław .Jankowiak, Pożarowo pow. Szamotuły. :l~ Podali Aleksander Iwaszkiewicz, ur. w 1908 r., Piotrogród, wychowany w Wilnie. zamieszkały w Giżycku. oraz Helena IwO':>zkiewicz, ur. w 1900 r., Wilno, zamieszkala \"l GiŻ~'ckLl. :I, Podała Maria Korusiewicz, LII'.w 1917 r., Siewierz. :If; Podal Stanislaw Koru:S'iewicz, ur. w 1900 L, Siewierz. Opis uroczystości kościelnych związanych z" świętem garncarskim, które odbywały .się kiedyś w dniu Adama i Ewy w Kl'alwwie, podają też Adam Chmiel, Garncarze krakowscy, [w:] Józef Czech, Kalendarz lcrakowski, I·9011.s. 43 oraz Juliusz Kostysz, Z dziejów krakowskiego garncarstwa .. ,Polska Sztuka Ludowa" 1951, R. V: 1951, ·nr 1-2, 'S. 6--11. :11 Iłża, Lagów, Dąbrowa nad Czarną pow. Opoczno, Płock, Brodła pow. Chrzanów, Kromolów pow. Zawiercie. :l8 M. Rej, Zwierciadlo. Wyd. J. Czubek i J. Łoś, t. 1, Kraków 1914, s. 193. �DIUN IZ,JUSZ CZ U BA LA nowicz 39 i że jeszcze w XIX wieku czczona byla przez rybaków wiślańskich w Warszawie 40. Garncarze z Iłży, którym patronowała św. Bal'bara, tłumaczą jej wybór na opiekunkę swego rzemiosła tym, że glinę do toczenia naczyń dobywano tutaj z głębokich studzien przypominających szyby górnicze 41. "Barbara to patronka garcarzy i na Barbare było święto garcarskie - mówiła jedna z informatorek. - Jak kto siedział przy warsztacie, wstawali ubrudzeni i szli do kościoła. W to święto szli i nikt sie nie śmioł" 42. W pamiętniku nieżyjącego już Stanisława Pastuszkiewicza 43 i w relacji Wincentego Kitowskiego z Iłży mamy wiadomość o "świetle" cechowym (świecach) i garncarskiej chorągwi w kościele, o zbieraniu po mszy datków na wdowy po garncarzach i o uroczystym zebraniu, jakie w tym dniu miało miejsce. W dawno wymarłym ośrodku garncarskim w Ćmielowie święto garncarskie - wedle informacji naj starszych pracowników tamtejszych Zakładów Porcelany - obchodzono 5 sierpnia. Nazywano je "świętem Snieżnej". "Na ten dzień zamawiano w kościele mszę, specjalnie dla garncarzy. Mężczyźni przez całą mszę świecili świece. Po mszy szli z całymi rodzinami nad rzekę lub do lasu. Brali z sobą jedzenie, piwo i wódkę. Do samego wieczoru bawili się na wolnym powietrzu" H. Cechowe święto patrona miało więc wszędzie podobny przebieg. Część pierwsza, mniej lub bardziej uroczysta, odbywała się w kościele. Uczestniczyli w niej nie tylko mistrzowie, ale i czeladź oraz rodziny garncarskie. Po złożeniu datków na wdowy, czy będących w potrzebie podupadłych na zdrowiu braci, zaczynała się poza kościołem część druga, świecka - najczęściej w domu cechmistrza, gdzie po obradach następował poczęstunek i braterski toast. W ośrodkach, w których garncarze nie mieli osobnego cechu, ale wchodzili do cechu "wspólniackiego", czy inaczej "wielkiego", świętowali razem z innymi rzemieślnikami, najczęściej w dzień św. Józefa. Po wsiach, gdzie organizacja cechowa nie istniała, nie obchodzono święta garncarskiego. Wyjątkowo zdarzało się przestrzeganie w wiejskich ośrodkach tej tradycji. Działo się to, jak się zdaje, pod wpływem sąsiedztwa silnie oddziałującego ośrodka miejskiego 45. Fakt, źe garncarze obchodzili swe święto zawodowe, nie jest sam w so:<9 eLa niej S. F. Klonowicz, przypadającymi, FUli, to jelit spuszczani.( Chełmno 1862, s. 87. <I' Ł. GołębiO'.'!ski, Lud Ii/atków Wisłą i inszemirzekami polski, jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 18:10, ,5. 275. Podali Wincenty Kitowski oraz Stefania Ciepielewska, ur. w 1893 r., Iłża. 42 Podala Stefania Ciepielewska. 43 Stanisław Pastuszkiewkz, Garncarstwo w Hży w piel'wszej polowie XX wieku. Pamiętnik napisany w roku 1960, złożony w maszynQpisie w Muzeum Swiętokrzyskim w Kielcach. 44 Podała Zdzisława Fiolik, ur. w 19,28 r., Ćmielów pow. Opatów. 4J W Budkach Zelechowskkh obchodzono świQto garncarskie na św. Antoniego, 41 �Z1.l.'yc:::aje, obrzędy 1, wierzenia garncar:zy polskich 189 bie niczym szczególnym. Świętowali przecież i inni rzemieślnicy. Ciekawe jest w tym obrzędzie zjawisko nasycenia go związanymi z zawodem akcesoriami. Znamiennym przykładem mogą być tutaj uroczystości świętojańskie. W Ćmielowie miały one formę osobliwą: do ogniska rzucali garncarze bryły mokrej gliny i z kształtów, jakie przybrały one w ogniu, wróżyli, jakie naczynia znajdą w danym sezonie najliczniejszych nabywców, a więc z czego będzie największy dochód 46. W dzień Matki Boskiej Gromnicznej odbywało się w cechu uroczyste lanie świec. Cech dysponował własnym woskiem, ściąganym z braci czy to za karę, czy też jako datki z okazji wyzwolin itd. Praktyka lania świec przetrwała bardzo długo. Wielu żyjących garncarzy nie tylko pamięta tę uroczystość, ale posiada umiejętność lania wosku i potrafi opisać jej przebieg. Odbywała się ona u cechmistrza, a towarzyszyły jej pieśni kościelne 47. Czasem uczestniczyły w niej kobiety, a w kilku miejscowościach jak ze wspomnień wynika - one właśnie nadawały jej główny ton 48. Innym świętem kościelnym, z którym łączył się kolejny obrzęd garncarski, był Popielec. W ten dzień obnoszono po wsi żur oraz rozbijano w wesołej kompanii gliniane naczynia. Tłuczenie garnków w wielu okolicach powtarza się w okresie półpościa. Znacznie większy, niż inni mieszkańcy wsi i miasteczek, udział w tym obrzędzie mieli garncarze. Na tę okoliczność przez cały rak odkładano wybrakowane garnki i dzbany. W odpowiedniej chwili napełniano je popiołem i rzucano za przechodniami, rozbijano a drzwi, a nawet ciskano do sieni czy izb 49. Na temat tych zabaw krąży wśród garncarzy wiele anegdot i opowieści. Obrzęd ten zwą niektórzy świętem garkotłuka i wiążą z zawodem garncarskim. Władysław Królikowski z Radzymina tak je wspomina: "Garki rzucali na półpoście - to było święto garkotłuka, święto tłuczenia garków. Najpierw to poszło od garcarzy, bo od półpostu, jak się krowy zaczęły cielić, robił się sezon garncarski. Garncarze, z uciechy że będą mieli zbyt na garki, tym biciem garków zadawalali się i cieszyli" 50. O rozbijaniu naczyń przez garncarzy w celach magicznych mówimy w innym miejscu tej pracy. Rezurekcjom wielkanocnym towarzyszyły w niektórych miejscowościach prawdziwe koncerty na rozmaitych świstawkach glinianych. W Malogoszczy jeszcze w okresie międzywojennym "gwizdali i kukali" na rezupodobnie jak w rx>bliskim M~czonowie. Podali Bronisław Gajewski, ur. w 1913 r., Budki Żelechowskie oraz Wacław Gajewski, ur. w 1908 r., Budki Żelechowskiie. 4fj Podała Zdzisława Fiolik. 47 Podali Wincenty Kitowski oraz Stanisław N.iedbał, ur. w 1894 r., Siewierz. 4:1 Podał Stanisław KOI'l1Siewicz. 49 Podali: Piotr Dziuba, ur. w 1896 r., Rudno pow. Chrzanów; Tadeusz Wyszomirnki, ur. w 1'919 r., Budy Grudzie pow. Ostrów Maz.; Wincenty Naglewski, ur. w 1900 r., Tuliszków. 50 Podał Władysław Królikowski, ur. w 1887 r., Radzymin. �190 DIONIZ.JUSZ CZUBALA rekcjach i pasterce. Praktyki te ustały wówczas, gdy rzemiosło garncarskie w tym mieście zupełnie zamarło 51. Podobne praktyki zarejestrował kronikarz żywiecki, który odnotował, że ,.... z piszczałkami [...] zarówno kupnymi jak i wykonanymi przez siebie, wypadało każdemu chłopcu iść na pasterkę, tj. pierwszą mszę w dzień Bożego Narodzenia. by wziąć udział w osobliwym ptasim koncercie" 52. W okresie wiosny obchodzono uroczyście wiele świąt wywodzących się z pradawnych praktyk. Owe maiki, gaiki czy kurczarze, którymi witano wiosnę i starano się o zapewnienie urodzajów, mają swoją wersję garncarską. W Burzeninie kolo Sieradza, dużym kiedyś ośrodku garncarskim, obchodzono kurczarza z krzakiem czy galęzią z drzewa ustrojoną wyrobami z gliny. "Inni tego nie robili, tylko garcarze [...J Ojciec chodził tylko do siostry" 53 - podała Jadwiga Grala. W żadnym z ośrodków poza Burzeninem nie natknąlem się na podobny obrzęd. Warto wspomnieć jeszcze o wróżbach wigilijnych. W całym kraju znane jest wśród ludu przekonanie, iż jeśli dzień ten jest zamglony - rok będzie mleczny, jeśli wieczór gwiezdny - rok będzie obfity w jajka. Garncarze przykładali do tych wróżb dużą wagę. Rok mleczny oznaczał dla nich większy popyt na garnki, a więc i większy zysk 54. W badaniach terenowych zarejestrowaliśmy kilka interesujących obrzędów a charakterze rodzinnym. Łączą się one z praktykami magicznymi -dawniej dopelnianymi przez babki odbierające poród, a później rodziców chrzestnych, jak obnoszenie noworod'ka po izbie czy kładzenie go na progu. Trzeba tu wymienić znane w środowiskach garncarzy podkładanie gliny pod chłopca - aby został garncarzem, a pod dziewczynkę - aby dostała za męża garncarza. Glinę kładło się pod niecki, w których przed chrztem kąpano dziecko, lub pod poduszkę niesionego do chrztu niemowlęcia 55. W kilku ośrodkach zachowała się pamięć o darach, jakie składali garncarze żeniącemu się synowi lub wydającej się za mąż córce garncarskiej. "Jeśli żenił garcarz syna - wspomina informatorka z Iłży - to prosił SI Podali: Franciszek NieznanowSl'ki, ur. w 1909 r., Małogoszcz pow. Jędrzejów: Teofil Nowakowski, ur. w 1903 r., Małogoszcz; Michał Zborowski, ur. w 19'05 r., Małogosz,cz. 02 Dziejopis żywiecki. Wyd. S. Szczotka, t. 1, Zywie<: 1;937. s. 31; w podobny sposób myśliwi .na Kurpiach, używając broni palnej. dawali .swoiste koncerty na rezurekcjach wielkanoc·nych. Zob. Adam Chętnik, Zycie puszczańskie Kurpiów, Wal'Szawa 1'971, s. 1-58. Por. też Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki. Oprac. R. Pollak. Warszawa 19171, s. 37. • 5,3 Podała Jadwiga Grala, ur. w 1lH2 r., Burzenin pow. Sieradz. 54 Podali: Albin Korwacki, ur. 1925 r., Poniechówek pow. Nowy Dwór Mazowiecki, zamieszkały w Owczarkach pow. Grudziądz: Eugeniusz Cuban. ur. w 1917 r .. Szczekociny pow. Włoszezowa. 55 Podali: Janina Bojda, ur. w 1951 r., Aksmanice pow. Przemyśl oraz Jan Bojda, ur. w 1,910 r., Aksmanice pow. Przemyśl. �Zwyczaje, ob1'zędy i wie"zenia garncarzy polskich 191 innych na wesele. Każdy garcarz dawał młodemu piec garków [...] a jak sie córka żeniła, to żony sie zbierały i kupowały jej całą wyprawę" 56. Inny informator zapewnia, że i dziewczętom wstępującym w związek małżeński dawano w prezencie piec garnków 57. Uroczyście obchodzono też pogrzeby. Inna rzecz, że udział w pochówku majstra lub członków jego rodziny nakazywały statuty, nakładające na opieszałych dość znaczne kary. Na pogrzeb zwoływano się puszczając w obieg znak cechowy ~8. W kościele uczestnicy obrzędu palili cechOWe świece, a po pogrzebie radzili mistrzowie nad sposobami pomocy dla wdowy i dzieci po zmarłym. WIERZENIA Ważnym czynnikiem życia obyczajowego garncarzy są także wierzenia. .folkloru polskiego określa je jako " ...poglądy i przekonania o występowaniu w przyrodzie i życiu ludzkim zjawisk nadprzyrodzonych. Gdy poglądy te zgodne są z zasadami wyznawanej na danym terytorium religii, mówimy o wierzeniach religijnych; w razie niezgodności stosuje się nazwę wierzeń magicznych, przesądów lub zabobonów [...] Cechą znamienną wierzenia jest jego strona praktyczna; wierzeniu towarzyszy zazwyczaj jakaś wskazówka, co należy zrobić, by osiągnąć jakiś wynik realny ..." 59 Tak sformułowaną definicję należy uzupełnić klasyfikacją wierzeń. Próby ich systematyki są dość liczne. Propozy·cje Oskara Kolberga i innych dawniejszych badaczy nie wytrzymały próby czasu, przeto i w tej materii odwołujemy się do Slownika. Uwzględnia on następujące grupy wierzeń: kosmogoniczne, demonologiczne, przyrodnicze, medycynę ludową, wierzenia zawodowe, wierzenia związane z przyjmowaniem niezwykłych uzdolnień psychicznych (czarownicy, wiedźmy) i wreszcie wierzenia dotyczące przewidywań przyszłości 60. Wśród wierzeń zawodowych - bo te nas w pracy będą interesować wymienia Slownik: rolnicze i hodowlane, myśliwskie, rybacko-żeglarskie, górnicze, wojskowe i złodziejskie 61. Pominięte zostały - jak się okazuje - wierzenia rzemieślnicze, a przecież które jak które, ale te właśnie Slownik i6 Podala Stefania Ciepielewska. Warto dodać, że "piec garnków", tj. wszystkie naczynia wypalone jednorazowo w piecu, wart był w poł<Jwie XIX w. około 20-30 rubli. a więc stanowił stosunkowo dużą sumę pieniędzy. ;7 Podal Wincenty Kitowski. ", "Jak umaI' kro, to jeździeł jeden na koniu z cechą i wolał przed oknem: Cechu prosi na cmentarz". Podała Stefania Ciepiełewska. ;9 Slownik folkloTU polskiego ... s. 436. tiu Tamże, s. 437. 61 Tamże. �192 DIONIZJUSZ CZUBALA winny się były znaleźć w klasie wierzeń zawodowych. Fakt ten nie wyklucza przecież przydatności przedstawionego schematu przy analizie wierzeń związanych z garncarstwem, bowiem wiele spośród nich stanowi odmianę wierzeń chłopskich, dla ktorych (głównie) klasyfikację tę stworzono. Garncarz, kiedy siadał za kręgiem, zaczynał pracę od przeżegnania koła. W niektórych ośrodkach (w Iłży na przykład) - jak wspomina Wincenty Kitowski - "garncarz jak zaczynał pracę, to ... siadał za kołem, kopnął je trzy razy nogą, po czym wołał: Pal! Pal! Pal cię diable! I razem z kopaniem zaczynał" 62. Bajki, anegdoty, a nade wszystko przysłowia garncarzy świadczą, iż złe moce traktowano jako realną siłę, od której zależało, czy wynik pracy będzie pomyślny, czy też nie. Toteż tak żegnanie kola, jak i przytoczone zaklęcie mialy odpędzać diabła od warsztatu. Szczególną troskę a przepędzenie złego wykazywano wówczas, kiedy uczeń przystępowal do pierwszych prób toczenia. Obowiązany byl on nie tylko wykonać znak 'krzyża, ale także przeprosić majstra i majstrową oraz pocalować ich w rękę. Majstrowa kropiła wtedy święconą wodą kolo, "żeby diabel poszed" 63, a uczeń, ubezpieczony przeciw złym mocom kropidłem, mógł zaczynać robotę. W niektórych garncarniach zarówno mistrzowie jak i czeladnicy nikomu nie pozwalali siadać za swoim kołem, obawiając się, iż po takim fakcie będzie im "diabel robotę psul" 64. Nie pozwalano też bawić się kręgiem, ani obracać nim bez potrzeby. Dzieci i uczniów straszono: "Tylko nie ruszać kółka, bo was diabeł pokręci!" 65 Wiele z tych zakazów mogla wynikać z obawy przed zepsuciem, czy rozregulowaniem kręgu przez niewtajemniczonych, ale na pewno nie tylko a to chodziło. Józef Bański, wspominając swe lata terminowania, tak mówił: "Kiedy ukończyli robotę, to kolo znaczyli i coś pod nosem mruczeli tak, że jak by my ruszyli, to by sie coś stalo". "Jak sie nie udawało i psuło przy toczeniu, to mówili: Chyba ci diabel wsiad na kolo" 66. Kończąc swój dzień pracy garncarz czynił znak krzyża, żegnal kolo lub rysowal na nim krzyż. Powszechnie stosowaną praktyką bylo wyciskanie kantem dloni krzyża na kawałku gliny rzuconej na kolo, aby diabeł nie 'kręcił nim w nocy lub by w inny sposób nie szkodził garncarzowi. Sporo praktyk i wierzeń magicznych towarzyszyło momentowi ładowaPodal Wincenty Kitowski. Podał Józef Bański, ur. 19110 r., Mstów pow. Częstochowa. G4 Podal Józef Bański. 65 Podała Marianna Bańska, ur. w 1'922 r., Mstów pow. Częstochowa. 66 Podal Jan Reczkowsiki, ur. w 1009 L, Gogol6w pow. Strzyżów, zamieszkały w Nowym Targu. 62 63 �Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskf.ch 193 nia garnków do pieca i rozpalaniu ognia. Podstawową czynnosclą było i tym razem przeżegnanie się przed wejściem do pieca znakiem krzyża. Wedle jednych miałO' to zapewnić pomoc i opiekę boską, wedle innych odegnać i zabezpieczyć piec przed urokami. Wiara w uroki, lub inaczej w "niedobre oczy", które wszystko potrafią zepsuć, jest wśród garncarzy powszechna. Jeśli złymi oczyma spojrzy ktoś na toczenie, na garnki przygotowane do pieca, czy też na załadowany do wypału piec, cała praca idzie na marne - garnki pokrzywią się lub popękają, zlezie z nich polewa, albo się stopią 67. Byli i tacy, co wierzyli, że złe spojrzenie powoduje u garncarza ból głowy, 'ból ręki albo omdlenie 68. Urok mógł rzucić człowiek obcy (najczęściej kobieta) zwykle nieświadom mocy swych oczu, a więc nieświadom tego, że powoduje szkodę. Inny rodzaj uroków pochodzi natomiast od czarowników, owczarzy czy sowizdrzałów. Ci - w przekonaniu wielu starych garncarzy - mogli spowodować zawalenie się pieca 69, zmniejszenie mocy ognia, przedłużenie procesu wypału itd. Przed urokami i czarami broniono się rozmaicie. W Chałupkach na przykład brał garncarz garść gliny, wchodził z nią do pieca i rzucał na trzy strony 711. Informator z Przyrawa pamięta, że pierwszy garnek wnosił garncarz do pieca tyłem, starając się zasłonić 'Sobą wejście tak, aby nikt nie sięgnął w głąb wzrokiem 71. W Białobłotach żegnał garncarz piec, a następnie obchodził go wokoło 72, w Szczekocinach żegnano znakiem krzyża pierwszy wstawiony do pieca garnek 73, w Kleszczelach, przed układaniem garnków sypano do pieca sól na krzyż 74, w Baranowie sól sypano tylko do pierwszego garnka 7". Układanie naczyń w piecu obowiązkowo należało zakończyć w ciągu jednego dnia. Podczas tej czynności nie wolno było zamiatać obejścia, ani m Podali: Jadwiga Grabowska, Płock; Władysław Krystkiewicz, Myszyniec; Mieczysław Byks, Mława; Andrzej Ancutko, Luka ,pow. Hajnówka; Franciszek Kwiatkowski, Laskarzew; Józef MatY'siak, Glinne pow. Luków; Helena Szymanek, Baranów n/Wieprzem pow. Puławy; Władysław Luterek, Przyrów pow. Częstochowa; Władysław Kozakiewicz, Lódź; StanilSław Nowakowiski, Małogoszcz pow. Jędrzejów. ~g Podała Janina Romanowska, ur. w 1923 r., Pistyń, ZSRR, zamieszkała w Bolesławcu. GO Podali: Henryk Bombot i Wojciech Piwońsk~, ur. w 1882 r., Sobków pow. Jędrzejów; Stanisław Seweryński, ur. w 1902 r., Odrowąż pow. Końskie . • n Podał Józef Głuszek, Ul". w 1905 r., Chatupki 'pow. Kielce . • 1 Podał Józef Bański . •" Podał Czesław Popławski, ur. w 19,:W r., Dziewiń pow. Pleszew. 73 Podał FeIiks Fabiański, ur. w 1009 1"., Szczekociny . • 4 Podała Anna Sołościukiewicz, ur .• v 1925 r., Kleszczele pow. Hajnówka . • 5 Podali: Janina Dąbrosz, ur. 1915 1'., i Bolesław Dąbrosz, ur. w 1912 r., Baranów n/Wieprzem. 13 - Lud. tom LVIII �DIONIZJUSZ CZUBALA nawet dotykać miotły 76. Garncarz odkładał ładowanie, jeśli przeszła mu drogę kdbieta lub kot 77. I przy ładowaniu, i przy paleniu niechętnie widziano niewczesnych gości, którzy spojrzeniami mogli spowodować nieszczęście. Jeśli się zdarzyło, że zjawiła się w nieodpowieclniej chwili kobieta lub ktoś obcy, który patrząc na pracę garncarza zadziwił się - piec z góry uważano za stracony 78. Wielu garncarzy wypraszało obecnych z sąsiedztwa pieca, zasłaniało piec, a nawet paliło nocą, aby uchronić się od niepożądanych świadków. "Niektórzy to tak się bali niepowodzenia, że kładli świńskie łajno na piec, i to miało uroki odegnać" 79, inni wokoło mazali piec łajnem, a jeszcze inni wiązali sobie u koszuli czerwone wstążki 80. Nawet gdy ktoś obcy przechodził w dużej odległości, garncarz na wszelki wypadek spluwał, aby odsunąć uroki. "Jak ktoś przyszed do domu, gdy palili piec i chciał co pożyczyć - nie pożyczyli; natomiast jak przyszed kupić, to za byle cenę sprzedali, bo to przynosiło szczęście" 81. Ogień należało zażec od pierwszej zapałki, w przeciwnym wypadku czekało garncarza niepowodzenie. W ogień rzucano na krzyż święcone palmy wielkanocne lub wianki. Niektórzy garncarze okadzali piec dymem z wianków, aby palenie miało pomyślny przebieg. Modlono się też przy rozpalaniu o szczęśliwy wypał lub (dotyczy garncarzy posiadających piece polowe), by deszcz nie padał, bo woda mogłaby zniszczyć garnki. Tak oto zabobony przeplatały się z wierzeniami religijnymi. Właściwie w procesie produkowania naczyń nie było czynności, której by nie towarzyszyły mające zapewnić powodzenie przesądy. Bowiem nawet polewę przygotowywano nie byle gdzie i nie byle jak, lecz zgodnie z pewnym rytuałem. Garncarz siadał z niecką na progu izby i - jak wspominają dziś - "... mieszało się tak w tej niecce [...] ze cztery godziny i choćby kto umierał w środku, nie puszczało się, bo jakby przepuścił, to sie mogło polić i sie nie wypaliło. Trzeba było zaczynać wszystko od początku" 82. Także w momencie wyjazdu na targ i w chwili rozpoczynania handlu nie zapominano a praktykach, które miały zapewnić szczęśliwą drogę i dobry utarg. "Jak my na jarmak jechali, to obszed naokoło wóz i sie 76 Podała Cecylia Chmiel, ur. w 1'92:6 r., Andrychów, zamieszkała w Wadowicach. 77 Podał Kazimierz Ais, Sulejów. 7B Podali: Jan Nagrodkiewic:z, Jedlanka klIlży; Helena Szymańska, Baranów n!Wieprzem; Joanna Bizoń, Andrychów; Maciej Tracz, Dębina pow. Bochnia; Jan Reczkowski, Nowy Targ. 79 Podała Stefania Ciepielewska . •eI' Podał Roman Sokołowski, ur. w 19(}2r., Mrzygłód pow. Sanok. Bl Podała Cecylia Chmiel. .~~Podał Wincenty Kitowski. �Zwyczaje, ohrręd-y i 'wieJ'z·enia. garncarzy polskich 195 przeżegnoł" - podano w Jedlance 8~. "Przed wyjazdem na jarmak kadziło sie wóz dookoła, brało sie jałowiec i wosk, żeby ino dymiło" - informowano w Kołaczycach 84, a w Rudzie Kameralnej mówiono, iż wóz okadzało się paląc banię wybraną z gniazda os. Jeżeli w drodze ktoś przeszedł przed wozem, przeleciał zając lub czarny kot, zwykle zawracano z towarem, mniemając iż targ i tak by się nie powiódł. W Małogoszczy po takim fakcie garncarz rozbijał garnek i dopiero jechał dalej 85. Bano się zwłaszcza kobiet, toteż przyspieszano końmi, aby ich nie przepuścić przez drogę lub silą je zatrzymywano. "Jak przechodziła baba, jak my jechali z garkami - mówił Teofil Nowakowski z Małogoszczy - to my z ojcem nie dali przejść. Wróć sie! - My wołali. To ona na to, że to nie prawda, ale musiała sie wrócić" 86. Inny garncarz z głębokim przekonaniem ("toć sie jeździ tyle lat, to sie wie") wywodził: "Jak kobieta idzie po wade czy z wodą, to trzeba jechać, aby jej nie przepuścić, bo jak ona przejdzie drogę koniowi, to dobrze nie dojedzie [...] Niektóra wie, to stanie aż przejadę. Jak tylko diabeł przeniósł babę przed koniem, to musi być nieszczęście. A miałem już takie trafunki - to potem koło mi pęknie, na południe zajadę ..." 87 Niektórzy garncal'ze obawiają się tylko kobiety z pustymi wiadrami: "Jak kobieta przejdzie z pustym wiadrem, to już się nie utarguje, a jak . z pełnym, to będę miał utarg" --- mówił na przykład Michał Napp z Oławy 88. Zapewniano sobie powodzenie w sprzedaży naczyń pamiętając, aby pierwszego garnka nie podarować, ani nie oddać na kredyt, ale choćby za niższą cenę sprzedać. Jeśli się zdarzyło, iż pierwszy kupujący miał szczęśliwą rękę, targ szedł jak z płatka; gorzej gdy trafiła się osoba "niezręczna". Garcarz Wyganowski z Augustowa opowiadał: "Jest taka kobieta, daje dużo utargować, ale był czas, że jak przyjdzie pierwsza, nic się nie sprzeda. To ja jej wolałem na końcu darmo dać wazon, jak ona ma u mnie kupić. Wolę - jak ona podchodzi - nie sprzedać. Kiedyś miałem 500-600 sztuk wazonów i ona przyszła do mnie pierwsza. Kupiła wtedy dwie doniczki i dzieżkę do mleka .., i to był cały mój targ. A oJciec w tym czasie utargował na stare pieniądze ponad dwadzieścia tysięcy złotych. Kilkakrotnie zbadałem rękę tej kobiety ...". 89 Niektórzy wierzą "3 Podała Agnieszka Bednarczy.kowa, ur. w 1911 r., Jedlanka k/Il:ży. ."~Podał Stefan Gajda, ur. w 1905 r., Kolaczyce pow. Jasio. r..i "Jak kto na rynek wióz garki, a kto mu przeszed, to już nie będzie targu; garcarz wtedy potluk garnek i to pomogło" -- podał Teofil Nowakow.ski. ."6 Podał Teofil Nowakowski. ", Podal Tadeusz Wyszomil'ski. Po" Podal Michał Napp, m. w 1908 1' •• Kuty, ZSRR, zamieszkały w Oławie. Si Podał Zygmunt Wyganowski. to �196 DIONIZJUSZ CZUBALA też, że targ skończy się na niczym, jeśli pierwszy kupujący długo tatguje, a w końcu rozmyśli się 90. W rozmaity sposób walczono z konkurentami. Aby przyciągnąć ludzi do siebie, gwizdano i grano na fujarkach i okarynach, chodzono po naczyniach i podrzucano je w górę, uderzano batem, albo też wołano, że zostały utoczone z "gliny wybranej spod śliwki" 91, a nawet posuwano się do straszenia klientów perspektywą niepowodzenia, jakie ich czeka w wyniku zakupienia naczyń u konkurenta. Mówiono na przykład: "Jak będziesz od niego garki brał, to ci będzie krowa krwią doić" 92. O ciekawym zabiegu, mającym ustrzec garncarza przed kradzieżą garnków, mówił informator z Rumii. Przyjechawszy na targ garncarz "wyjął braczny garnek, rozbił na bruku i zapowiedział: która mi skradnie garnek, to będzie siedem lat po swojej wsi bez koszuli biegać" 93. Widocznie kradzież garnków była częstym zjawiskiem, skoro także informator z Przyrowa 94 opowiadał, że baby pod kieckami miewały specjalne haczyki. Przykucając między rozstawionymi naczyniami, sprytnie nadziewały na nie garnki i uchodziły nie płacąc za towar. Kobiety w wielu okolicach wierzyły, że więcej śmietany będzie w garnkach utoczonych z resztek gliny, tzw. obrywecek. Garncarze wykorzystywali to przekonanie żądając za takie garnki znacznie większej niż za inne zapłaty 95. Osobna sprawa to leczenie gliną. Po wsiach do dziś stosuje się leczenie zwierząt okładami z gliny. Garncarze uchodzili w tej dziedzinie za specjalistów, lepiej niż inni znali walory glin tłustych i chudych, glin kopanych w głębokich szyba~h, czy glin lasowanych. Wyrobioną glinę garncarską zmieszaną z octem, spirytusem, kwaśnym mlekiem czy moczem, przykładano na opuchliznę, zwichnięcia, złamania, a nawet na rany. Szczególnie skutecznym miał być ślik czy ślikier. W leczeniu ludzi ślik bywał stosowany na złamania i opuchnięcia, na rany, oparzenia i wrzody, a nawet jako środek przeciw zakażeniu, jadowi żmii i wściekliźnie. Prócz gliny przyrządzanej "na mokro", w garncarskim lecznictwie stosowano też glinę suchą oraz tlenki metali używane do polewy. Miało to być skuteczne przeciw liszajom, egzemom i innym chorobom skórnym. Na choroby żołądka i nerek zalecano picie płynu, który otrzymywano po wytrąceniu się osadu z wody rozmieszanej ze specjalną gliną, na choroby przeziębieniowe stosowano gliniane bańki, a reumatyzm leczono wygrze90 "Jak przydzie kto, targuje 'Si e, targuje, i nie kupi, i odchodzi, to nieroz nic sie juz nie sprzeda" - podał Teofil Nowakowski. 91 POdal Bolesław Dąbrosz. n Podal Wacław Serweciński, Ulr. w 1914 r., Wola Będkowska, zamieszkaly w Wieruszowie. 93 Podal Włodzimierz Jełak, ur. w Mirze, ZSRR, zamieszkały w Rumii k/Gdyni. 94 Podał Władysław Luterek, ur. w 1897 r., Przyrów pow. Częstochowa. 95 Podał Jan Stefański, ur. w 19'12r., Radłów pow. Tarnów. �Zwyczaje, obrzęcly i. wierzenia garncarzy polskich 1!l7 wając chorego w piecu garncarskim po wybraniu zeń wypalonych naczyń. Garncarskim lecznictwem nie zajmowano się dotąd, trudno więc orzec, ile w nim magii, a ile ludowej terapii wynikającej z wielowiekowych doświadczeń. ZAKOŃCZENIE Szczupłe ramy artykułu nie dozwalają na wyczerpujące omówienie zagadnienia. Poprzestajemy na tym, co w chwili obecnej wydaje się najważniejsze, to jest na opisie materiału obyczajowego, który - jak cała zresztą kultura duchowa garncarzy - był badaczom prawie zupełnie nieznany. W rezultacie ogólnych przemian kulturowych oraz ideowych, a także \'1 wyniku upadku tradycyjnego garncarstwa zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z tym zawodem idą szybko w zapomnienie i każdy następny rok oznacza zmniejszoną szansę ich zapisu .. Starzy garncarze wymierają, młodzi patrzą na dawne praktyki z właściwym naszemu wiekowi racjonalizmem i sceptycyzmem, toteż pośpiech w dalszym zbieraniu i publikowaniu materiałów jest sprawą oczywistą. Do odległych dziś czasów należą te okresy, kiedy istniały sprzyjające kultywowaniu folkloru garncarskiego czynniki takie, jak zwarte zasiedlanie przez rzemieślników tej specjalności całych prawie wsi czy ulic w miastach (za czym szła pewna utrwalająca się izolacja obyczajowa środowiska), czy przekazywanie zawodu z ojca na syna, które gwarantowało ciągłość tradycji. Już bowiem na przełomie XIX i XX wieku, w wielu rejonach nawet wcześniej, rzemiosło garncarskie przestało być popłatne, młodzi niechętnie je podejmowali i w rezultacie duże skupiska garncarzy poczęły zanikać. Razem z ich upadkiem nastąpił zmierzch organizacji cechowej, która powagą swą przyczyniała się kiedyś do utrwalania obowiązujących w środowisku norm obyczajowych. W kąt poszły statuty cechowe, zanika także ustna tradycja regulująca życie cechowe, i to tak dalece, że to, co dziś jesteśmy w stanie zapisać stanowi ledwie fragmenty obrazu czy okruchy życia obyczajowego garncarzy. To jedna refleksja. Druga dotyczy funkcji elementów tego życia. W odróżnieniu od pl'zysłów, piosenek i anegdot, które zachowały swoją funkcję językową czy rozrywkową - wierzenia, obrzędy i zwyczaje w praktyce życiowej zdecydowanej większości informatorów żadnej określonej funkcji dziś nie spełniają, i to jest dalszy powód, że odchodzą one w zapomnienie. Dziś, wobec niewielkiej liczby starych garncarzy-informatorów, niepodobna już mówić o zasięgu oddziaływania któregoś z dawnych obrzędów, zwyczajów czy wierzeń. Można natomiast, i to wydaje się celowe, podjąć próbę porównania zachowanego materiału z odpowiednimi dzia- �198 DIONIZJUSZ CZUBALA lam i folkloru chłopskiego czy l'zemieślniczego dla ustalenia, w jakim stopniu obyczajowość garncarska jest oryginalna, a w jakim stanowi przetworzenie elementów obyczajowych innych grup zawodowych czy środowiskowych. Bo że zjawisko to ma w folklorze garncarskim miejsce nietrudno dostrzec. DIONIZJUSZ CZUBALA THE CUSTOMS, RITES AND BELIEFS (S um ITI a r OF POLISH POTTEHS y) In the materials gathered by the author in o'ler a hundred po\.ters· centers in Poland the customs, rites and beliefs of the potters occupy an important place. Heretofore not recol'ded by investigators except for W. Holubowicz' insignificant remarks, there is a very interesting folklore material wOlthy of further, more thorough study. In the article a series of customs connected with learning the trade and the wanderings of apprentices is presented. The regional pecularitieo; such as lizgan, i.e., the winter work season in M<:1zoviaand the practices that go along with it, are al'5o described. The rites recorded by the author are connected with the potters' holiday with the patron -saint·s of the profession and with church holidays. In cit'des where a larger number of potters wereconcentrated, they were celebrated with pomp similar to such family rituals as the birth of a child, a wedding or the funeral of a member of the guild. The religious beliefs were numel'OUS, Old potlel\o; recall a ~eries or magic practices that went along with the tUI'ning and the baking of a pot fOl' the purpose of assuring good results, Many measures were taken before leaving for the market, on the road and at the bazaar to assure a good trade turnovel'. The more interesting phenomena indude curing diseases \\'ith cIa:,' or metJ[ oxides used in making the enamel. The material described in the article is only partially the original material of professional potters, We are dealing to a large extent with the customs. rites and beliefs adapted to their own needs whLch were taken from the cu,toms of the peasants or other craftsmen, The definition of the ,range ol' these borrowing, and a study of the methods of adapting them Cclll produce many interesting conclusions in the future, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0dd066eeef0770ed862b44162c0acc7.pdf 63c6911cb927a73086e0c9e03edac155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1477 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1366 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.355-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. l N M E M o R l A M Lud, t. 58, 1974 ADOLF NASZ 6 VIII 1916-7 IV 1973 W dniu 7 kwietnia 197':3 r. zmarł we Wrocławiu docent dr Adolf Jan Nasz, kierownik Katedry Etnografii Uniwersytetu 'Wrocławskiego, wiceprezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz prezes Oddziału Wrocławskiego P.olskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W os,obie docenta Adolfa Nasza etnografia polska i wrocławskie środowisko naukowe straciły zasłużonego badacza kultury ludowej, szczególnie zafas,cynowanego etnograficzną problematyką Sląska, wychowawcę licznej kadry młodych etnografów, Docent Adolf Nasz urodził się dnia 6 sierpnia 1'9,16 1', w Ustrontu $ląskim w rodzinie inteligenckiej. Tam też uczęszczał do szkoły ,podstawowej, a następnie do gimnazjum. klasycznego im. A. Ossuchowskiego w Cieszynie, które ukończył w m34 r. W latach 19;34-W39 studiował archeologię i etnologię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Pracę magister,ską pt. Prehistoryczne żarna na ziemiach �356 in memoriam ukończył w 1!}3'9 r., jednal,że wybuch drugiej wojny światowej uniemożliwił mu zdanie egzaminu dyplomowego, który złożył dopiero w 1945 r. W czasie okupacji, ze względu na grożące mu aresztowanie, Adoll' Nasz opuścił Kraków i przez 3 lata przebywał w Tarnowie, gdzie był zatrudniDny jako pracownik fizyczny w kawiarni. W siel-pniu 1943 r. powrócił dD Krakowa i tutaj aż do wyzwolenia uczęszczał na wykł:-:dy konspiracyjnego Uniwersytetu J,lgiellońs],iego 0I',1Z przygotowywał pracę doktorską. Bezpośrednio po wyzwoleniu Kmkowa \V 1945 l'. został zaangażowany jako asystent do Muzeum Archeologicznego w Krakowie: równocześnie pracował w charakterze asystenta w Katedl'zl~ AI'C:!lcologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. W styczniu 194r; r. przcni")sl sil:; do Wrocławia i objął stanowisko starszego asystenta w Zakladzie Prehi3tol'ii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz asystenta, a następnie kustosza w Muzeum Prehistorycznym we Wroclawiu. W maju 194(; 1'. doktoryzował się u prulc:iora K. MO-'iz~'riskiego na Wydziale Filozo(icznym Uniwersytetu JagielloliskieWl w Krakowie na l)oc1stawie pracy z pogranicza archeologii i etnografii pl. Metoda rckonstrnkcji palcoetnolopolskich gicznej tv archeologii na pl'zykladzie przedhistoryc,znych żaren. W Zakładzie Prehistorii Uniwersytclu vVroclawskiego docent Ado1l' Nasz pracowa.l clo września HJ50 'r. VI tym okresie jeg.o zainteresowania badawcze dotyczyly głównie archeologii Śląska oraz zagadnień metodycznych z zakre~u ,walizy problemów o charakterze genetyczno-historycznym w etnologii. Opublikował wtedy kilka artykułów poświęconych wynikom, prowadz·onych w pierws/.yc!l latach )Xl wojnie, badal1. archeologicznych na Dolnym Śląsku. Opracował tcż pierwszą obszel'l1iejsz,j monografię wykopalisk archeologicznych na Ostrówku \"1 Opolu, wydaną już w 1948 r. W pracy tej (Opole) przeprowadził wnikliwą analizę, tendencyjnie nie publikowanych dotychczas prawie zupełnie przez l,aukę niemiccką materiałów archeologicznych, źródeł historycznych onn danych etnograficznych, wyku7.Ując, że staropolska kultura śląska okresu wczesnośredniowiecznego reprezentowała wysoki PDziom rozwoju techniki, rolnictw:J, rzemi,osla i osadnictwa miejskiego. Rozpatrując wykopaliska opolsll:ie na tle kultury ludowej Słowian zwrócił uwagę na proces cofania .się ku wschDdowi zasięgów pewnych zjawisk etnogr<lficzny<:!l. które \V czasach przedhistorycznych występowały również i w Opolu, W pl'<1ca<:hz tego okresu szczególną uwagę zwracał Adolf Nasz na konieczność ściślejszej wsprjipracy archeologii z etnografią, W Żarnach wczesnodziejowych (Ul50 r.) oraz w Etnograficznych aspektach badań archeologicznych w Po~sce (1'931 r.) omówił obs/ernie z,l!!;adnienie metody rekonstrukcji paleoetnologicznej w archeologii. wskawjąc na istnienie "w dzisiejszej kulturze ludowej form arch<liczno-przeżytkow'ychsię.~ającv<:h swymi początkami zamierzchłej nieraz przeszłości". Szczególnic ta ostatnia praca była szcroko wykorzystywana. Od 1950 r. docent Adolf Nasz związał się już na stałe z etnografią przechodząc z Zakładu Prehistorii do Zakładu Etnologii, przekształconego w 1952 1'. W Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pełnił tam początkowo funkcjf) adiunkta, a następnie od 19,51 r. zastępcy profesora i kierownika katedry. W 1954 r. został mianowany docentem. Po reorganizacji etnogr:Jfii wrocławskiej w 1960 r. i utworzeniu dwóch katedr etnograficznych w Uniwersytecie vVr-llclawskim docent AdoU Nasz został kierownikiem Kateelry Etnografii Polski i pełnił tę funkcję do 1969 r" tj. do ponownego połączenia obu l<ateclr w Katedn) Etnogl-afii. P.owtórnie kierownictwo Katedry Etnografii objął docent Adol[ Nasz z dniem 1 paf.dziernika ,1972 r. Po przejściu clo pracy w etnografii (1950 r.) zainteresow:mia naukowo-badawcze AcloHa Nasza skoncentrowaly się przede wszystkim na e1nografii Sląska. Już w 1951 1', zorganiZQwał pierwsze na .szerszq skalę zakwjone etnograficzne badania �In memoriam 3rJ7 terenowe n~l Dolnym Ś!<lskll i Opolszczyźnie, które byly systematycznie kontynuowane. Badania te cln(yczyly dwóch gYJwnych problemów, a mianowicie: tradycyjnej kult Liry IlI<!i/wej Śląsl\a ~Jl'<łZmechanizmu przemian kult:urow'>-społecznych zachodzących na wsi śląskiej. Badania nad tradycyjną kulturą ludową Śląska podyktowane byly koniC1;ZI1ościąszybkiej rejestn:cji i dokumentacji wielu zanikających zjawisk kulturowych, na które przedwojenna etnografia niemiecka często nie zwracała uwagi ze w/.ględów natury politycznej (ich polski, względnie ogólnoslowiar',s,ki charakter). W ramo.'~h tak zo.kmjonych prac przepr{)wadzono pod kierunkiem docenta Adolfa Nasza badania powierzchniowe obejmujące stosunkowo dużą ilość miejscowości. W centrum uwagi znalazło się budownictwo, sztuka ludowa, rzemio-!;ło, luwiecl wo i ryi)n!t")stwo oraz obrzędowość doroczna i rodzinna. Do badałl nad budownictwem wie.hkim Opolszczy:t.ny pl'Owadzony·ch w latach 1953~1962 zaangażowal doc('nt AdoII' Ni\sZ do w:o,pólpracy oprócz etnografów również i a1"chitektów. Byly to picl'II'sze IV skali ~)gólno.polskiej badania etnog-rafieznc, w czasie których sPorz~ldz()no tak pełni! dokumentację techniczną według wzorów :)r-ciJitekt<lI1icznyeh i etnograficzną kilkudziesi(;ciu nieistniejqcych już obecnie zabyikowych obiektów :.I1'Chilcktul'y ludowej. Z materialów t.y-ch niejednokrotnie korzystały urzędy kon.serwatol'skic. Polski Atlas Etnograji.czny oraz Muzeum Wsi Opolskiej. Nie mniej cenny zbiór materi;t!ów inwentar,YzcłcyjnyciJ zgromad7.ono pod kierunkiem docenta Ad{)ll'a Nasz:l z zak~·e.su ;;ztuki ludowej Dolnego Śląska i Opo!;zczyzny, na który sldada sit; kilk;H!ziesiLlt barwnych pl,u'.sz, rysunków, szkiców, fotografii z różnych dziedzin plaslyki ludowej (meb!ar~twa, zdo':mictwn w metalu, ceramiki, drobnych form archilcktul'y !-'akl'allll'j). S!')oro miejsca w badaniach terenowych poświęcono również i z;mikajqc('l1lu jt.l~ w bl:\c:h pięćddesiątych tradycyjnccmu rZ2miosłu ludowemu. pl·zl'))]'owac!za.l;lc szcz':~gót()wq inwentaryzację istnic.i'lcych jes·7.cze wal'5zta«,W l;edn~łI'!-'kich, ko!-'z.vkarskicl), g~n'ncCll'skich, j({)walskirh, !wlodziejskich i innych. Dokol1<mo 1"J\vnież l'C'jestl'acji wielu cie.kawych zwyczajów i obrzędów wsi śląskiej. Wvniki t.\'C:h bad~ll'1 ('z(:~ściow(' opui>likował docent Adolf Ni1sZ w kilku artykułach. Nawi;I,.ująC <Ill w('.~c.~niejszych zaintere30wań zwracal w swoich pracach uwagę n:l rekonst rukcję p;'OCl'SlI przemian, jakim uleg~da w ('i~lgu wieków ku1tm'a wsi ślq,ki'.'.i j<lk r'Jwnież i 11<1pochodzenie, w sensie geograficznym i etnicznym, jej poszczcg"lnych c1cllwnt(J\\l oraz na mechanizm jej ogólnych przemian. Przy czym, jak np. w pr~t<:.\'pl. WptyiV .i:tąs/u)-(użyciciej Tlibieży leśnej na dynamikę procesów etIl'JfJralic.:nych, lI(].cow;lclilial elniczno-i,ultuI'Owq oraz historyczną lączność S!<l~ka z pozoslałnl1i ziemi<Jmi Pol-ski, lIzewnGt.rzniającq się w kulturze ludowej tego;: region LI. R()wnoil'"il' I. w.\·szczcgólnion'l wyi.cj problem,tlylGl docenta AdnHa Nasza żywo interesowały WSI>ółczc.slle pn~emiany kulturowo-społeczne zachodzące we wsi śląskiej. Pod jego ki(~rllnki('m ośrodek wrocławski, jak·o jeden z picrw,szych w Pol~ce, rozpoczq! badani;) nad procesem adaptucji i integracji kulturowo-społecznej imigrantów oraz nad kunsekwencjami t.y,ch zjawi'sk w poszczególnych dziedzinaeh l<u1tury wsi śląs·kiej. Prmvadzono tutaj badania zarówno typu powierzchniowegn nad wybranymi zagadnieniami kultury ludowej (np. nad -pożywieniem, obrzędowością doroczn:j i rodzinn'l, wiplJldzial;lJ1iern społeczno-gospodarczym), jak i badania int.ensywne w poszczególnych wsiach zmiet'zające do monograficznego op~'acowania tej problematyid. Wzrasiaj;lca st.ale industrializacja Dolnego Ślą.sl;a zwróc.iła również llwagt; docenta AdoHa Nasza na zagadni2nie wpływu tychże procesów na przeobrażenia I;trul<tury spokczno-z:nvodowej wsi dolnośląskiej oraz jej postęp kulturowy. Pod jego kierunkiem prowad;r,ono więc badania nad tą problematyką w ośrodku prze-o mysi u samo:'hoc1owC'go IV rejonie ,Jelcza oraz w lubiJlski!11. z~JglębjL: miedziowym. Na odrębną wzmiankę zasluguje udzial docenta Adolfa Nasza w pracach Za- �358 In memoriam kładu Polskiego Atlasu Etnograficznego IHKM PAN we Wrocławiu (w latach 19531195·6 był również pracownikiem tego Zakładu). Uczestniczył on w opracowaniu kilku ma;p wydrukowanych w lposzczególnych zeszytach PAE oraz opublikował syntetyczny szkk poświęoony narzędziom żniwnym w Polsce. Duże osiągnięda posiadał docent Adolf Nasz w redakcji prac naukowych z zakresu etnografii. Był ,redaktorem niektórych tomów takich serii, jak: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Etnografii Polskiej", "Studia Societatis Scientiarum Torunensi5", "Prace i Materiały Etnografi,czne" oraz kilku prac etnograficznych opublikowany'ch w wydawnictwach Instytutu Śląskiego w Opolu. Docent Adolf Nasz był wybitnym pedagogiem, wychowawcą i przyjacielem młodzieży. Mając na uwadze zaspokojenie najbardziej palących potrzeb w zakresie przygotowania i właściwego zatrudnienia młodej kadry etnografów na terenie Śląska, poświęcał dużo czasu pracy dydaktycznej. Już w 1!J50 r. z jego inicjatywy zostają wznowione po krótkiej przerwie studia etnograficzne na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie do ostatnich chwil swego żyda prowad:>:ił wykłady i seminaria. W latach 1957-1969 wykładał również w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu. Ogółem w Uniwersytecie Wrocławskim pod kierunkiem docenta AdoIra Nasza przygotowały prace magisterskie 42 osoby, zaś w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu ponad 30 osób. Na podkreślenie z'asługuje duży wkład pracy i poważne osiągnięcia docenta Adolfa Nasza w dziedzinie ksztaŁcenia młodej ]<;adry naukowej. Służyły temu ,celowi liczne konsultacje i dyskusje naukowe, które organizował dla doktorantów oraz młodych pracowników Katedry, jak również i angażowanie ich w kierowane przez niego badania terenowe. Uzyskiwane w trakcie powyższych badań materiały umożliwiały młodym pracownikom przygotowywanie rozpraw naukowych oraz prac magisterskich i doktorskich. Zainteresowania badawcze swych wychowanków koncentrował docent Adolf Nasz przede wszystkim na etnografii Śląska, aby zbliżyć ich do aktualnej problematyki etnograficzno-6ocjologicznej regionu, w którym większość z nich znalazła zatrudnienie, zajmując niejednokrotnie odpowiedzialne stanowiska. W latach 196()~1'973 docent Adolf Nasz promował 7 dokto·rów. Już będąc ciężko chorym, do ostatnich dni żywo interesował się postępami prac doktorskich i udzielał doktorantom konsultacji. Śmierć nie pozwoliła mu doprowadzić do końca kilku pozostałych prac doktorskich. Za osiągnięcia w kształceniu kadry naukowej docent Adolf Nasz uzyskał w 1972 1'. nagrodę Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego II stopnia. Adolf Nasz rozwijał żywą działalność naukowo-społeczną i poza katedr~ uniwersytecką. Szczególnie serdecznie zaangażowany był w prace PoIsJ<icgo Towarzystwa Ludoznawczego. Z jego inicjatywy założono we Wr'Ocławiu w 1950 r. Oddział Wrocławski PTL. W 1.9'53 r. docent Adolf Nasz jako Prezes Oddziału zorganizował we Wrocławiu XXIII Walne Zgromadzenie członków PTL, na którym on i jego współpracownicy wygłosili referaty naukowe przedstawiające pierwsze wyniki badań terenowy'ch prowadzony'ch na Dolnym Śląsku. Również położył duże zasługi przy przeniesieniu w H~5'3 r. do Wrocławia .siedziby Zarządu Głównego PTL wraz z dużym księgozbiorem tegoż Towarzystwa. Docent Adolf Nasz pełnił w Zarządzie Głównym PTL odpowiedzialne funkcje, a to: zastępcy sekretarza generalnego (Hl5319'5,6) i ostatnio wiceprezesa. WSipółpracował też aktywnie z wieloma innymi instytucjami naukowymi na terenie Śląska, szczególnym zaś zainteresowaniem darzył śłąskie placówki muzealne, udzielając licznych konsultacji naukowych ich pracownikom, z których wielu było jego wychowankami. Żywe kontakty naukovve łączyły go z Instytutem Śląskim w Opolu, z ramienia którego kierował etnograficznymi badaniami terenowymi na obszarze Śląska Opohkiego. Docpnt Adolf Nasz b~'ł także �359 In memoriam postacią znaną w kręgu śląski·ch działaczy regional.istów, z którymi wielokrotnie współpracował w zakresie szkolenia etnogr,aficznego, znajdując zawsze czas na liczne konsultacje. Przedwczesna śmierć uniemożliwiła docentowi Adolfowi Naszowi zrealizowanie szeroko planowanych przez niego prac naukowo-badawczych, które zmierzały do możliwie pełnego przedstawienia przemian zachodzących we współczesnej kulturze ludowej Śląska. Docenta Adolfa Nasza, znanego nie tylko najbliższym współpracownikom z zawsze życzliwej i zaangażowanej postawy wobec wszelkich spraw, będzie nam brakowalo. l takim pozostanie w naszej pamięci. Henryka BIBLIOGRAFIA PRAC ADOLFA Wesolowska NASZA 1947 Wyniki polskich badmi archeologicznych na Ostrowiu szyty Wrocławskie" 1'947, nr 2, s. 125-.;1'28. Zamierzchle dzieje góry Sobótki. [w:1 Przewodnik stycznego, Wrocław 1947, s. 11-24. 1948 Opole. Biblioteka Archeologiczna, t. 1, Wrocław 1'948. Wenedowie u Tacyta ·i Ptolomeusza. Problem Tumskim we Wrocławiu. Polskiego Towarzystwa starszeństwa źródel. "ZeTury- "Archeologia" 1948, t. 2, s. 178-184. 1949 Newoodkryty kościól romański w Sobótce. "Z Otchłani Wieków" 1949, t. 18, z. 911'0, s. 147-151. 1950 Zarna wczesnodziejowe, Wrocław 1950. 1951 Etnograficzne aspekty badań archeologicznych w Polsce. "Archeologia" 1951, t. 3, s. 28--47. 1958 Dawny dolnośląski DziaŁalność strój ludowy. Pol.~kiego Towa1"Zystwa "Rocznik Wrocławski" Ludoznawczego 1958, t. 2, s. 1159-188. w ostatnim prac naukowo-badawczych i wydawniczych. "Lud" dziesięcioleciu w za- 1'958, t. 43, s. 33-48. Mapy dotyczące narzędzi żniwnych w Polsce. [w:] Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny, Wrocław 195'8, mapy 8, 10, 11 (wespół z J. Pawłowską). WpŁyw śląsko-Iużyckiej rubieży leśnej na dynamikę procesów etnograficznych. Śląski Kwartalnik Historyczny "Sobótka" 19'58, t. 1'3, nr 3, 05.3,65-403. 1959 Z bada11 nad dolnośląską sztuką ludową. "Rocznik Wrocławski" 1959-1960, t. 3-4, s. 32.3-371. 1960 Narzędzia żniwne UJ Polsce. "Etnografia Polska" 1'9UO,t. 3, s. 309-327. 1964 Les migrations de populati.ons et leurs consequances cu-lturelles. "La Pologne au VII C<Jngres International des Sciences Antropologiques et Ethnologiques", Wrocław 1964, s. 171-184. Niektóre zagadnienia związane z kosą żniwną i sierpem do żniw. [w:1 Polski Atlas kresie �360 In z. 1, Warszawa Etnograficzny, men~oriam 1964, mapy 27, 28, 29, :lO (wespół z J. Pawłowską). 1965 sierpów. [w:] Polski spół z J. Pawłowską). Typy Wypieranie sierpów przez kosy z. 2, Warszawa graficzny, Z badań Atlas nad procesem żniwne i XX w. w XIX lOG;;' mapa (ia (we- [w:] Pols/ei Atlas Etno- 1:965, mapa 69 (wespół z .J. Pawlowsk<!). i integracji spoleczno-kulturowej Opolski" 1005, nr 4'44, :5. 9-2G. adaptacji "Kwartalnik Opolszczyźnie. z. 2, Warszawa Etnograficzny, imigrantów na 1969 Tradycyjna kultura opolski Współczesne ich - wsi powiatu opolskiego pl'zemiany dalszych kulturowo-spoleczne [w:] Regionalne badań. i jej wspólczesne relikty. Iw:1 Powiat Opole 1969, s. 41-71, szkice monograficzne, we wsi badania opolskiej naukowe, oraz Katowice perspektyu:y 1969. s. 198- 212. 1970 'Katedra Etnografii i dydaktyczna. t. Polski 20, Wieś dolnośląska, Przemiany "Prace Uniwersytetu w pierwszym Wroclaw 1970, kulturowo-społecznelue i Materialy W1'ocl,awskiego 25-leciu wsi Etnograficzne", PRL). "Prace (praca lWllkrJll'o-badau:c:rL i Malcrii.Jły EtnDgra[icznc". S. 3fH-374. po drugiej II'O:illic światolcej. t. 20, Wieś do!noMqska, Wl'Oclaw UHa. s. 9dolnośląskiej 52. 1971 Kilka uwag o leulturze ludowej graficznych w tyrn regionie. Opols,zczllznU oraz nULla/num [w:] Ogólnopo!sk~t Kon.rcrcn~ja stallir' baciai; etn~' Muzeólc i Parkólc Opole 22-24 IX 1970. Opole 1971, s. l:6-104. Etnograficznych, W druku Relacje z podróży Etnograficzne", naukowej t. 1. 1. Sriezniewskiego po Slqsku ... ['race i Materiały 27, Wieś śląska 10 1840 r. Zc·,tawi/a JÓZEF 28 II If. \V('Sololl's/;u LIGĘZl\ 1910--24 )ClI 1972 Nagł~ odejście docenta Józefa Ligęzy w dniu :!ł grudnia Ul72 1'. p')~~r;lż."l<J w żałosnej zadumie środowiska naukowe i kulturalne wielu regionów, a zwlasz::;ć'l Sląska, gdzie znany był najbardziej i ccniony za swą działalnoś:: naukmvq oraz aktywny udział we wszystkich niemal grupach spolecznych. Z żalem wiec żc~nali go górni'Cy, rolnicy, przedstawiciele stowarzyszeń .społeczno-kulturalnych i instytucji nau~owych oraz szeroka publiczność. Był popularnym organizatorem spoleczneg:) życia kulturalnego i naukowego. Wielkie zaslugi położyl w kształtowaniu in'ilytu{:jonalnych form śląskiej humanistyki. Byl szczerym p,ltriotą, prawdziwym de'll')' kratą i naukowcem, który potrafił realizować na oodzień zgodność gloszonyc:1 prze'!. siebie idei z własną praktyką. Humanizm w~pólczesny byl wyznacznikipJl) j(-'~..\',) życia. Jako naukowiec-etnograf i działacz .społeczny należał do jedno,tek <) \\'vjąlkowej o,;obowo.ści, wyróżni<l.i'lCej siC; w pejzażu kulturalnym Katowice i \\':l.ic\\'(;(lz- �In mcnnor!am 361 twa, toteż jego odejście stworzyło widoc:ćI1ą lul\c~ w życiu kulturalnym i naukowym Śląska - zabraklo człowieka świetnie znającego kulturę ludu śląskieg~, jego specyfikę hiiitoryczn'l, zaangażowanego w jego potrzeby. Józef Ligęza urodził się 2ll lutego uno r. w Piaskach pod Kl'a!({)wcm jako syn nauczyciela i późniejiizego pracownika Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Jana Ligęzy, gorącego patriot,v i badacza historii regionalnej. W roku 1928 ukończył gimnazjum w Krakowie, następnie w lata'ch 1928--1932 studiował historię, etnografię i geografię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytdu Jagiellońskiego, uzyskując 19:J2 r. stopiel1 magistra filozofii w zakresie historii. W czasie studiów P;'o\\'adzi l badania terenowe w ramach Seminar,ium Etnologii i EtnograHi Słowian UJ, l,ierowanego przez prof. Kazimierza Moszyńskiego. Byly 1"0 badania, z których materiały IV\"korzystano do opracowywanego przez tę kJtedrę Atlasu /ell/turu ludowej UJ Polsce. Ligęza wyrastał więc w klimacie racjonalnego zainteresowania polską kultu:'q ludową i badaniami słowiańskimi w Dkresie dwudziestolecia międzywojennego, kiedy to dawną spuściznę materiałową zaczęto weryfikować i systematyzować wec!lug kryteriów nowej melodolDgii naukowej, Monografie, uogólnienia, syntezy, a także sprawy podniesienia poziomu war,sztatu naukowego historyka i etnografa należały do zasadniczych treści dyskutowanych w środowisku uniwersyteckim Krakowa, Wiele z ówczesnych wskazań metodyczny'ch zrealizował Ligęza w swojej późniejszej praktyce badawczej. Nie obce mu były również aktualne wówczas hasła integracji kulturowej P015ki, szczególnie postulaty pracy w rejonach "kresowych". W ł !l~4 r. Ligl,~Zilpl'zeniósł się na Górny Sląsk do Chorzowa, gdzie został wyIV �362 In memoriam kładowcą historii w miejscowym gimnazjum. Jednocześnie w tym samym roku podjął się na zlecenie Polskiej Akademii Umiejętności wraz z muzykologiem, Stefanem Marianem Stoińskim, opra~owania i wydania wielkiego zbioru pieśni śląski~h zgromadzonych w archiwum Akademii oraz w zbiorach miejscowych folklorystów. Była to kontynuacja rozpoczętego przez Jana Slo Bystronia dzieła publikowania ślą.skich pieśni ludowych. W roku 1938 wyszedł drugi tom pl. Pieśni ludowe z pols1ciego Sląska, a w 1939 r. zeszyt pierwszy trzeciego tomu pod tym samym tytułem. Wojna przerwała druk ,całości. W 1939 r. Ligęza wziął udział w badaniach terenowych pierwszej etnograficznej ekspedycji na Sląsku, zorganizowanej przez Polską Akademię Umiejętności. Prace te zakreśliły krąg jego zainteresowań naukowych, zapoznały dokładniej z treścią śląs~iej kultury ludowej, a także z systematyką i klasyfikacją pieśni. Dały mu też okazję do wykorzystania wskazówek metodycznych prof. K. Moszyńskiego oraz prof. J. Slo Bystronia dotyczących badań nad folklorem. Zetknięcie się z terenem i z tak zasobnym materiałem wpłynęło na rozwój twórczej działalnoś'ci J. Ligęzy. W lata~h drugiej wojny światowej, nie powiększając źródeł poprzez badania terenowe, prowadził studia i rQzważania teoretyczne nad stanem folklorystyki w łonie poLskiej etnografii. Okres okupacji spędził w Krakowie pracując w przygodnym zawodzie. Tuż po wyzwoleniu 5 marca 1945 r. wraca na Sląsk. Tutaj obejmuje funkcję zastępcy naczelnika Wydziału Kultury i Sztuki w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach, gdzie pracuje do 1952 r. Następnie przechodzi na stanowisko wicedyrektora Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, a w roku 1963 zostaje mianowany jego naczelnym dyrektorem i kieruje nim do 24 grudnia 1'972 r. Równolegle z podstawową pracą w Urzędzie WojeWódzkim, w Muzeum oraz Sląskim Instytude Naukowym, prowadzi szeroką działalność .społeczną, głównie inspiracyjną on~anizacyjną· W działaniu tym gromadzi obserwacje, weryfikuje naukQwe wnioski. W latach 1945.J1952 ze wzmożoną energią przystępuje do reaktywowania życia kulturalnego w powierzonym mu rejonie. Uruchamia teatry, muzea, szkolnictwo artystyczne, społeczny ruch kulturalny (związki śpiewacze, teatr <Jmatorski. ogniska plastyczne, wystawy). Jest tym, który pierwszy chyba w Pols.ce Ludowej, bo już w 1'947 r., organizuje w Katowicach wystawę plastyków amat<Jrów i akcję tę w latach później,szych nie tylko utrzymuje, ale i poszerza. Przyczynia się do rozwoju radia i prasy. Z pracą tą związane są jego ówczesne artykuły w śląskiej prasie codziennej ("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni", "Trybuna Opolska") oraz kulturalnej ("Ognisko", "Muzyka", "Radio i Swiat", "Odra"). Często trudni się publi:cystyką radiową, współpracuje z całym środowiskiem lmlturalnym Katowic. Kontakty te utrzymywał do ostatniej chwili. Cechą jego osobowości była &tała aktywność na polu etnograficznym. Zawsze .i.Qdentyfikował się z zawodem etnografa i z tej pozycji działa? Toteż będąc w latach 1945-1948 członkiem Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach brał udział w pierw5zej powQjennej naukowej eks.pedycji etnograficznej zorganizowanej w 1'[)46 r. przez PAU w Krakowie i kierowanej przez prof. M. Gładysza. Ekspedycja ta objęła swoją penetr-acją cały obszar Sląska Opolskiego. Wynikiem tych poszukiwań oraz badańprzedwojennY'ch było opracowanie pn. Lud w zbiorowej publikacji wydanej przez Instytut Sląski w Kat<Jwicach w roku 1948 pl. Sląsk, ziemia i ludzie, w którym przedstawił zarys kultury lud()wej \V nowym metody'cznie ujęciu. przy wykorzystaniu warsztatu naukowego historyka. Publikował również na łamach prasy i periodyków artykuły o potrzebie badania ludowej kultury materialnej i folkloru na Śląsku. �In memoriam 363 W latach od 1950 do 1955 organizuje na zlecenie Pal'istwowego Instytutu Sztuki w Warsz,l\vic akcjt; zbierania folkloru. Uczestni·czy w niej pod jego kierownictwem kilkuosobowy zesp()ł folklorystów (m. in. Jan Tacina, Stanisław Wallis, Adolf Dygacz, Józef Ma,i-chr7,ak). Objęto nią ,cały Sląsk, a w jej wyniku zebrano 10961 pieśni. Materiały z tej akcji weszły w skład archiwum Państwowego Instytutu Sztuki, a jednocześnie stały .się podstawą do naukowych opracowań i zbiorów publikowanych przez śląskich folklorystów. W redakcji Józefa Ligęzy i Adolfa Dygacza ukazał .się tom Pieśni ludowe Śląska Opolskiego. Obok tych prac powstały artykuły publikowane w periodykach fachowych, dotyczące ,problematyki śląskiego folkloru: Prace badawcze nad folklorem muzycznym Sląska, Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym, Mu.zyczny folklor Sląska i in. W tym samym czasie wespół z dyrektorem Polskiego Radia, redaktorem Koftą, w ramach regionalnego programu "Radiowa czelodka" ogłasza i przeprowadza konkursy na pieśni, opowiadania oraz sztuki teatralne. Pierwszy taki konkurs odbył się w 1953 r. pod nazwą "Zbieramy s,tare i nowe pieśni ludowe", drugi w 1954 r. pl. "Zbieramy bery, bojki i gadki śląskie". W wyniku tych hmkursów Polskie Radio w Katowicach uzyskało zbiór liczący 3812G pieśni od 1620 uczestników. Zbiór ten wykor7,ystywany był stale w następnych latach w regionalnych programach Polskiego Radia. Za przykładem Katowic poszła rozgłośnia Polskiego Radia we Wroclawiu organizując podobne konkursy. W r. 1958 Ligęza publikuje artykuł metodyczny pl. Uwagi a etnograficznych badaniach folkloru muzycznego, w którym określa dorobek etnografii polskiej w tym zakresie oraz zgłasza własne propozycje metodologiczne, będące efektem długotrwałej praktyki badawczej w dziedzinie folkloru (integralne ujmowanie folkloru, interdyscyplinarne sposoby badania oraz stosunek do praktyki wokalnej). Artykułem tym, jak i całą dalszą pracą badawczą, określa i poszerza zakres i funkcję folkloru w etnografii. D'lŻy do poszerzenia kompetencji etnografa przy badaniu folkloru, ukonkretnia nową problematykę. W latach późniejszych bardzo pozytywnie ocenia zasadnicze tendencje zawarte w podręczniku Anny Czekanowskiej Etnografia muzyczna. W okresie oc! 1957 do 196:3 1'. jest jednym z najaktywniejiSzych działaczy reaktywujących Śląski Instytut Naukowy w KatDwicach. Kieruje jego merytoryczną i realizatorską pracą w zakresie rozwoju śląskiej humanistyki, jako jego wicedyrektor. Do 1972 pełni funkcję członka Rady Naukowej Instytutów w Katowicach i Opolu, jest jednocześnie kierownikiem Pracowni Etnograficznej i iprzewodni·czącym Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach. Jego zasługą było 7,wią7,anie z Instytutem ludzi luźno parających się naukową humanistyką na Górnym Śląsku, uzyskanie praw naukowych i wydawniczych Instytutu. Zapoczątkował m. in. serię monograficzną miast i rejonów śląskich (Ziemia rybnicko-wodzislawslca, redakcja, wstęp). W ramach Instytutu prowadzi wraz z luźno współpracującym zespołem badania nad wybranymi dziedzinami folkloru, kulturą grup zawodowych, wkładem kultury ludowej w kulturę ogólnonarodową. Tworzy zespół realizatorski do spraw skansenu, w łonie którego kieruje pracami nad dokumentacją terenową całego śląskiego drewnianego budownictwa, nad .stworzeniem ostatecznej koncepcji Muzeum Wsi Górnośląskiej, jego merytorycznego programu, planów urbanistycznych i projektów inwestycyjnych. Do ostatnich dni sprawował fachową opiekę nad realizacją Muzeum. Równolegle w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu w latach 1952-1972 rozwijał podstawową i naukową d7,iałalność muzeów Górnośląskiego Okręgu. Jego zasługą jest ich wzrost ilościowy . .Jako :przewodniczący Komisji Zakupu Zabytków kładł �364 In memorIam silny akcent na wzrost wartości i ilości zbiorów w poszczególnych działach i muzeach, (w niektórych z nich zwiększono w tym czasie zbiory o ok. 100"/0). Przeprowadził decentralizację muzealnictwa górnośląskiego utrzymując merytoryczną spoistość Okręgu. Przyczynił się w zasadniczym stopniu do zmiany tradycyjnego modelu wystawiennictwa i uwspółcześnienia sposobu funkcjonowania instytucji. Uzyskuje dla muzeów prawa wydawnicze i kieruje naukowo tymi wydawnictwami. W przedmowie do pierwszego tomu "Roczników Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu" określa -cel, zakres i funkcję tych wydawnictw. Sam jest autorem dwóch zeszytów tej serii, pełni funkcje redaktorskie, konsultacyjne i inspiracyjne przy 2H zeszytach. Wydaje opinie i pisze recenzje dla wydawnictw muzeów w Zabrzu (,.Kroniki miasta Zabrza"), Gliwicach ("Zeszyty Gliwickie"), Cieszynie ("Pamiętnik Cieszyński") i Częstochowie ("Rocznik Muzeum w Częstochowie"). Pod jego kierownictwem prowadzi się systematyczne badania zespołowe nad współczesnym stanem tradycyjnej kultury na Górnym Śląsku. W wyniku jego starań i pomocy przebadano zespołowo prawie cały Śląsk, zgodnie z aktualnymi rejonami ekonomicznymi: GOP, ROW, CzOP, Tarnogórskie, Pszczyr'Jskie, Zagłębie Dąbrowskie w czasie od 1959 do 1968 r. Były to badania typu skróconej monografii, a materiały, zezwalające śledzić problematykę współczesnych przemian, wzbogaciły archiwa muzeów; zezwoliły onc na podjęcie racjonalnej polityki zbieraczej, eskpozycyjnej i badawczej muzeów Górnośląskiego Okręgu. \v tym czasie Ligęza był również inicjatorem wielu konkursów na ludow'l i amatorską twórczość artystyczną, jakie organizowano w muzeach. Był wieloletnim kierownikiem i twórcą Zespołu Etnograficznego, skupiającego wszystkich etnografów pracujących w muzeach śląskich. Z jego aktywnym udziałem odbyły się 102 zebrania tego zespołu. Należal również do najaktywniejszych członków śl'lskiego odd:t.ialu Polskiego' Towarzystwa Ludoznawczego (wieloletni prezes oddziału). W latach 50-tych i ostatnich prowadził naukową działalność dydaktyczn'l na Uniwersytecie Śląskim (wykłady z etnografii i folkloru), był recenzentem i konsult,mtem wielu prac doktorskich i magisterskich na uniwersytetach; .Jagie[[oriskim. Pozn::u1skim. Wrocławskim, w Wyższej Szkole Pedagogicznej i Śląskim Inst.vtucie· Naukowym w Ka1owicach. OtaczClł opieką naukową ruch folklorysl.vczny na Ś]'lskU Cic'.zyriskim. służąc fachową pomocą w ich dział;;lności Iw!tur,l!nej, badawczej wydawniczej (Płyniesz Olzo. t. 1-3, Cieszyn 197()~-1972). W uznaniu dorobku naukowego został w 196:3 1'. mi'lnowany docentem. Indywidualne zainteresowania Józefa Ligęzy obejmowały f{)l\\lor wiejski i wspókzesnych grup zawodowych, ze szczególnym uwzględnieniem grupy górniczej. W badaniu tych ostatnich jest jednym z pierwszych w Polsce inicjatorów (1'947 r.). Przyczynia się do powstania Muzeum Górniczego w Sosnowcu oraz wydawnictwa Życiorysy górników. Folklor traktuje jako element immanentnie związany z całokształtem kultury, stąd jego badania i prace dotyczą w równym stopniu kultury materialnej i społecznej Górnego Śląska. Odznaczał się szczegółową jej znaj{)moś'cią Interesowała go wielość faktologii kulturowej. przemiany kultury w czasie i przeslrzeni, przenikanie społeczne jej elementów etc. Z ważniejszych prac opublikowanych w tym czasie, reprezentacyjnych dla jego zainteresowań, wymienić należy: Pieśni ludowe ze Sląska, t. 3, z. 2 (opracowanie z F. Rylingiem); Literatura górnicza. Zarys kultury górniczej (z M. Żywirską); Sladami tradycji; Podania górnicze z Górnego Sląska; Kultura ludowa (rejonu tarnogórskiego); Zarys kultury ludowej przemian rejonu bytomskiego; opowieści Pracami ludowych Formy i treści kultury ludowej; Główne kierunTd i in. tymi cloe.. J. Ligęza nie tylko realizuje postawiony przez siehie cel 'l,ba- �365 in me'ifwriam dania i przedstawienia treści kultury grup zawodowych na Górnym Śląsku, ale i ustala prawidłowości przemian kultury wiejskiej w robotniczą, żywotność tradycyjnych elementów i narastanie nowych w warunkach zanikania rolniczej siły kulturotwórczej. Ważną cechą tych publikacji jest ich wkład w zweryfikowanie dotychczasowych poglądów na treść tej kul tury i jej braki, a często również i przerostów nadziei. Mimo iż folklor, jego treści, a także wartości są tutaj przewodnim punktem zainteresowania, wyraźnie zostal spenetrowany i przedstawiony całokształt górnośląskiej kultury, tak chłopskiej jak i robotniczej. Zrealizowany został również postulat zintegrowanego badania i przedstawienia kultury ludowej. Dziś napisanie syntezy tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej Górnego Śląska jest realne, a wniesiony l)l'zez doc. J. Ligęzę dorobek będzie podstawowym. \iVielkie ułatwienie poznawcze maj,! dziś nie tylko etnografowie, folkloryści, ale i wszyscy praktycy współczesnej działalności kulturalnej. Powyższym publikacjom towarzyszą liczne artykuły tyczące kultury ludowej i aktualnego życia kulturalnego na Śląsku, oglaszane na łamach prasy codziennej ("Trybuna Robotnicza", "Dziennik Zachodni"), periodyków fachowych ("Muzyka", "Polska Szuka Ludowa", "Literatura Ludowa", "Zaranie Śląskie", "Studia FolIdorystyczne" i in.), oraz w wydawnictwach okazjonalnych ("XX-lecie PRL", "XXV-lecie PRL", rocznice związków śpiewaczych, zakładów pracy). Ligęza śledzi pilnie literaturę fachową i życie naukowe w kraju, pisze wspomnienia, recenzje, sprawozdania . .Jego biblioteka, bogata w wydawnictwa Silesiaca, obejmuje wszystkie aktualnie ukazujące się na rynku interesujące go pozycje. Szczególną uwagą darzy rozprawy metodyczne. Równoważnym i stalym nurtem dzialalności J. Ligęzy była - jak już wspomniano - aktywna, szeroka praca kulturalna i ,społeczna. PrzyspoJ"lył nią sobie wiele popularności i powszechnego szacunku na Górnym Śląsku. Głównym jego dążeniem było zapoznanie ogółu z ludową kulturą Śląska, podtrzymywanie i aktywizowanie śląskiej tradycji kulturowej oraz co cenił sobie najbardziej kształtowanie u szerokiej społeczności aktywnego uczestnictwa indywidualnego w kulturze (Rola ruchu spolecznego w życiu kulturalnym województwa 19(5). Stąd już od r. [H45 Ligęza intensywnie katowickiego w latach 1945- działa w śląskich towarzystwach regionalnych: reaktywuje Związek Śląskich Kół Śpiewaczych, a będąc jego wieloletnim prezesem pracuje nad poszerzeniem ich społecznego zasięgu oraz wzbogaceniem i uwspółcześnieniem repertuaru; był członkiem zarządu Towarzystwa Teatrów Ludowych, wiceprezesem Towarzystwa Miłośników Bytomia, kierownikiem sekcji Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Katowic, wieloletnim członkiem Komisji Ocen Etnograficznych CPLiA w Katowicach, członkiem Rady Naukowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Był jednocześnie członkiem Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich oraz Frontu Jedności Narodu. Praca w towarzystwach społecznych włączyła go do udziału w wielu przedsięwzięciach kulturalnych o zasięgu wojewódzkim i krajowym. Pełnił również funkcję organizatora i jurora różnych konkursów, przeglądów i festiwali przeprowadzanych w województwie w zakresie folkloru i sztuki ludowej. Tej dziedzinie działalności poświęcił bardzo dużą ilość czasu (większość niedziel, godzin popoJl.ldniowych i wieczorów). Współpracował na codzień z radiem, prasą, telewizją i filmem. Szczególną uwagą otaczał młodzież. W pracy z nią zawsze zajmował postawę człowieka otwartego, życzliwego, spolegliwego dla innych, tym zjednywał ,sobie ludzi do skutecznej współpracy. Był zawsze inicjatorem, a jak zaszła potrzeba, to i realizatorem. Obce mu było bierne uczestnictwo. Zasięg swego społecznego oddziaływania zwiększał naukowymi i publicystycznymi artykułami, omawiającymi problematykę życia kulturalnego na Śląsku. �366 In memoriam Intensywność pracy naukowej, zawodowej i społecznej zużywala jednak silO', których nie oszczędzał. W uznaniu zasług w dziedzinie rozwoju życia kulturalnego i naukowego na Śląsku został odznaczony: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Złotą Odznaką za Zasługi w Ochronie Zabytków, Medalem X-lecia PRL; był laureatem Nagrody Wojewódzkiej oraz innych wyróżnień. W zakresie naukowym sukcesy badawcze doc. J. Ligęzy, jak i zespołu, którym kierował, bądź z którym w,spółpracował, warunkowane były jego programową postępowością i nonkonformizmem. Postawa ta, poparta intensywną pracą własną w poczynaniach naukowych i życiu ,codziennym, zjednywała mu autorytet oraz przynosiła efekty. Tradycję czy to naukową, ,czy kulturową, dzielił na ży'Ciowo aktywną i przeszłą. Do każdej miał inny stosunek. Afirmował podstawowe zasady współczesnej ,metodologii: przyczynowość, zmienność w czasie i przestrzeni, zmiany ilości w jakość, opozycyjność zjawisk. Ujawniał to w dyskusjach dotyczących całokształtu kultury, w rozważaniach metodologicznych, jak i w pracach publikowanych. Etnografię uważał za naukę historyczną. Stąd folklor uznawał jako integralną część kultury. Dotychczasową systematykę folkloru i kultury traktował wyłącznie jako ułatwienie robocze, lecz nie jedyne. Dlatego między innymi przy analizie folkloru tak dużą wagę przywiązywał do kryterium reałiów, a mutacje wątkowe, warianty, uważał często pod względem wartości naukowej za utwory równorzędne z wątkami podstawowymi (Literatura górnicza, Tradycja jako źródło Officina Ferraria). Interesował ,się bliżej .strukturalizmem, jego możliwościami rozwiąZali diachronii. Mimo atrakcyjności tej metody dla strony muzycznej pieśni, widział jej trudności w szerszych zastosowaniach. Śledził prace J. Piageta, R. Jacobsona, C. Levi-Straussa. R. Caillois, J. Mukarovskyego, R. Barthesa, L. Bielawskiego i innych. W twórczości bieżącej, preferując potrzeby użyteczności .społecznej i naukowej, widział w pracach nad kulturą ludową, zwłaszcza Śląska, konieczność pogłębienia .szczegółowego obrazu kultury poprzez opracowania materiałowe i uogólnienia na szczeblu empirii. Cały szereg publikacji w jego dorobku wiąże się z tą postawą, Obok folkloru i sztuki ludowej interesowały go treść i funkcjonowanie kultury jako całości. Stąd jego drugi nurt publikacji: monografie kulturowe mikrorejonów w ujęciu historycznym oraz 'cel życiowy w tym zakresie: zarys kultury ludowej Górnego Śląska, jako wynik działań zespołowych. Dzielił kulturę na wytwory i zachowania; kulturę ludową widział szerzej, jako "kulturę pracy". W ostatnim przypadku zgadzał się z wynikami badań niemieckiego folklorysty, prof. Gerharda Heilfurtha z Marburga. Tendencja ta uwidoczniDna została w jego pracach: Kultura ludowa (rejonu tarnogórskiego), bądź Formy i treści kultury ludowej. Nosił się z zamiarem rozwinięcia tego tematu. Do osobistych, życiowych i naukowych osiągnięć J. Ligęzy należą wyniki badail nad problematyką zmiany kulturowej, ujawnioną po zapocz<ltkowaniu i rozwinięciu badań nad kulturą grup zawodowych (górniczą i hutniczą). Były to lata HJ47-1950. W tym czasie etnografia polska ograniczała się w .istotnym stopniu do badań kultury chłopskiej, umiejscowionej jednoznacznie na wsi. Przekroczenie tych granic w ówczesnych warunkach badawczych wymagało wiele twórczego wysiłku, którego zakres prześledzić można w publikacjach Ligęzy poświęconych tej problematyce. Metodycznie prace te, oparte o warsztat naukowy historyka .i etnografa, cechuje zmienność schematu opracowania oraz indywidualizacja sposobu przedstawienia materiału. Szczegółowy obraz wkładu doc. J. Ligęzy do badań problematyki zmiany, metodologii badań folkloru l etnografii, jak i wartość poznawcza jego prac, mimo licznych �367 In memoriam recenzji, nic zostaly jeszcze szerzej rozpoznane. Zrobić to powinni kontynuatorzy tych badaó. Ściślejszej oceny będzie w przyszłości wymagać także jego inspiracyjna rola i wkład w rozwój śląskiej humanistyki oraz społecznego życia kulturalnego. Doc. Ligęza uosabiał współczesny wzorzec etnografa praktyka, folklorysty, muzeologa, którego wnikliwe ;poznanie przydać może wiele walorów ·pracy młodszego pokolenia. W środowisku etnografów był zawsze tym, który myślał kategoriami całej polskiej i śląskiej etnografii oraz ślą;sk.iej kultury ludowej. Skupiwszy wokół swej QSOby zespół pracujących na Śląsku etnografów i folklorystów włożył wiele pr.acy w podniesienie kwalifikacji zawodowych tego zespołu. W o.stalnim czasie no.sił .się z zamiarem napisania syntezy folkloru górniczego w oparciu o dotychczasowe publikowane opracowania. Pragnął dokonać szerokiej analizy struktury i kulturowej wartości tego folkloru. Nagła śmierć przeszkodziła realizacji tego zamierzenia. Odszedł w ,pełni .sił twórczych, gdy w oparciu o pozyskaną bazę materiałową, długoletnie doświadczenie i przemyślenia oraz pierwsze uogólnienia mógł dokonać podsumowania ważnego rozdziału swego pracowitego życia naukowego. Eugeniusz BIBLIOGRAFIA PRAC JOZEFA Jaworski LIGĘZY' 1938 Dzieje archiwów Pieśni ludowe śląskich pieśni z polskiego "Śpiewak" 1938, nr 5, s. 65-67. t. 2, oprac. wspólnie z Stefanem M. Stoińskim, ludowych. Śląska, Kraków 1938. 1939 Pieśni ludowe z po/.skiego Śląska, t. :3, z. 1, oprac. wspólnie z S. M. Stoińskim, Kra- ków 1939. 1947 Jan Fojcik. "Zaranie 1947, s. 222-223. Śląskie" "Odra" 1947, nr 14, s. 7. W trójkącie ](raków-Poznali-Wl'Oclaw. "Zaranie Śląskie" 1948 Lud. [w:] Śląsk, ziemia i ludzie, Katowice 1'94ll,s. 1'67-209. Spojrzenie wgłąb izby śląskiej. 1947, .s. 36-37. 1949 Festiwal muzyki Na marrrinesie ludowej na Śląsku. "Zyciorysów "Odra" 1949, nr 44/206. gÓ1'1lików". "Odra" 1949, nr 461208. 1950 Pieśli ludowa Beskidu Zywieckiego. "Poradnik Muzyczny" 1950, m' 4, s. 14-15. 1951 Muzyczny folklor Śląska. "Muzyka" H)-51, nr 12, s. 39-42. • Wykaz zawiera ważnicjsze opracowania. Nie obejmuje zwłaszcza artykułów publikowanych w prasie w lalach 19~5--1952, wystąpień radiowych i telewizyjnych, przygotowanych referatów oraz zawartości prywatnego archiwum, w którym znajdują się opracowania i materiały dotyczące £;l'lskiej kultury ludowej. J. Ligęza nie pozostawił bibliografii swoich prac, odszedł niespodziewanie zostawiając swój warsztat, \V tym archiwunl, w stanie roboczym. Dodatkową trudność stanowi tu ogółnie znana jego skromność. rzadko bowiem wskazywał na swojc osiągnięcia. Stąd podana w spisie liczba 89 publikacji może być nieścisla. �3t;8 In memoriam 1952 Kilka o muzycznym uwag folklorze "Polska górniczym. Sztuka Ludowa" 19'52, nr 3, s. 131-133. 1953 Przyspieszyć badania nad strojem Dod. Tygodniowy opolskim. do "Trybuny Opol- skiej" 1953, nr 19, s. 2. 1954 Pieśni ludowe ŚląSka Opolskiego. Czesław Hernas, [w:] "Sobótka" Oprac. z Adolfem Dygaczem. 1955, nr 1-2, s. 277-281. Kraków 1954, Rec.: 1955 Folklor [w:] Po X latach muzyczny. województwo stalinogrodzkie, Slalinogród 19'55, "Lud" 1956, s. 349-353. 1956 Przegląd prac nad t. 43, s. 464-471. folklorem muzycznym Śląska 1V latach 1945-1955. kultury ludowej rejonu bytomskiego. [w:] Dziewięć wieków Bytomia. Praca zbiorowa pod red. Franciszka RY5zki. Stalinogród 1956, s. 315-339. Rec.: Magdalena Meysner-Rostworowska, [w:] "Lud" 1960, t. 46, s. 451-453. Zarys 1957 "Dziennik Zachodni" 1957, nr 94, s. 4. [Rec.:] Ligoń S., Bery i bojki śląskie. Katou;ice 1957, ss. 305. "Trybuna Literacka" 1957, nr 5, s. 4. Muzea [woj. katowickiego]. "Przemiany" 1957, nr 1, s. fl. Stanislaw Wallis, etnograf Górnego Śląska. "Zaranie Śląskie" 1957, z. 1-2, s. 96-103. Gody wiosenne. 1958 Ludowa" 1953, nr 2-3, s. 43-51. Rec.: Maria Adamczyk, [w:] "Przegląd Zachodni" 1960, nr 2, s. 410-412; Krzysztof Kwaśniewski, [w:] "Roczniki Etnografii Śląskiej" 1963, t. 2, s. 283-285; Milan Kudelka,[w:] "Slezsky Sbornik" 1960, C. 3, s. 410-412. O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego. "Etnografia Polska" 195B, t. 1, s. 232-239. Stanislaw Wallis folklorysta Górnego Śląska. "Literatura Ludowa" 1958, nr 2-3, Fragmenty Ludowa epickiej literatura gÓ1'niczej. "Literatura poezji górnicza, Katowice 1958. s. 20-24. XXXIII Walny Zjazd 1958. "Zaranie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Cieszyn 19-21 IX Śląskie" 1958, s. 1:36-137. 1959 Kultura grupy 92. [Hec.:] Śląskie górniczej. Próba chamkterystyki. pie.~ni powsta1!CZe 1919-1921. 1958, ss. 79. "Zaranie 1960 Drugie pięćdziesięciolecie [Rec.:] Gladysz "Zaranie Zebral i oprac. Śląskie" 1959, Adolf Dygacz, z. l, 5. 83- Katowice Ślą'lkie" 1959, z. 1, s. 135-136. śpiewaków Mieczyslaw, Kultura śląskich. "Życie ludu śląskiego. Śpiew" 1960, nr lO, s. 13. [w:1 Górny Śląsk, Poznań "Zaranie Śląskie" 1960, z. 1, 1959, Ziemie staropolskie, t. 5, cz. I, s. 453-522. s. 136-141. IHec.:1 Niewiarowski Marian, 60 lat kopalni węgla kamiennego "Wujek", Katowice 1959. "Zaranie Śląskie" HJ50, z. 2, s.. '313~315. Niezrównany Jan Fojci/c [w:] Księga pamiątkowa jubileuszowego zjazdu śpiewaków śląskich 1V roku 1960. Pod red. Jnna Fojcika i Józefa Ligęzy, Katowice �In tnemoriam 1!)60. Słowo wstępne, tamż.e, ~. V-VIr. Rcc.: Piotr Świerc, [w:] "Kwartalnik Opolski" ]9(;0, nr 4, s. 137-191. Spralcozdanie z Walnego Ze1J1'Ull:i.a Instytnt.//. Śląskiego ILl Opol//.. "Zaranie Śląskie" I DuO, z. 2, s. 332. SLqska technika szuka towal'zyshNI. "Nowa KulLlIl'::\" 1!)(;O, nr '!!J, 6. 5. Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru 1J1uzyczneoo. "Etnografia Polska" 1960, t. :3, s. 279-20:1. Zwierciadło spraw śląskich. Rozmawiała Monika W:1l'uerl,ka. ,.Trybuna Ludu" 1960, nr 53, s. 4. 1961 Kultnra lndowa Opolszczyznll. "Biuletyn Nauczyciela Opolskiego" (Opole) 1961, nr 1--2, s. 40-51. [Rec.:] Kultura l'udowa Wielkopolski. Pod red. Józefa Burszty, t. 1. Poznań 1960. "Zaranie Śląskie" ·lOGI, nr 4, S. 117:I-H7(j, Ocalić pieśni od zapomnienia! Niełatwe zadanie foll;lorystów (na. Górnym Śląsku). "Dziennik Zachodni" 1961, nr 121, s. :3-4. Pieśni ludowe ze ŚLąska, t. 3, z. 2, oprac. wspólnie z Franciszkiem Rylingiem, Katowice 1961. Rec.: Piotr ŚWierc, [w:] "Zaranie Śląskie" 1962, z. 2, s. 485-487. Ta dyskusja jest pożądana. "Dziemnik Z:lchorlni" 19Gl, 111" 2:14. s. 3--4. 1962 Jak zwiększ'Yć szanse IWllumist'yki (śLąski.ej). "Dziennik Zachodni" 1962, nr 86, s. 3. IRce.:] "Roczniki Etnogl"Of'ii Śląskiej". Pod red. Leszka ftmana. n. 1, Wrocław 1961, ss. 1.17. "Zaranie Śląskie" 19H2, z. 4, s. U30-g3Z. 1963 Bytomski ośrodek etnurgafic,:ny. "Życ'le Bytoms.kie·· 196:3,nr 34, s. 3. Dygacz Adolf, Lig(;zn .JÓzef, Wilczek Stanislaw, W reda.kcj; "Poglądów" o Zespole Pieśni i Taltea "Sl·ąsk". Rozmawia Tadeusz Kijonka. "Poglądy" 1963, nr 7, s. 10-11, ilustr. Przedmowa. [w:] IV[I/z('a na Górnym ,śląsku w XIX i XX w. "Rocznik Muzeum Górnoślf1skiego w Bytomiu". Pod red. .J. Ligęzv. Historia, z. 1, Bytom 1963, s.5-7. Pr.::edmowa. rw:J A. Morawiec, Towarzl-Jstwo Spiewacze ,.Echo·· Łaziska Górne (pow. tysb). Zarys dzialalności 1913-1%3, Łaziska Górne 1963. Przysłowia górnicze. "Rocznil<i Etnogrnhi Śląskiej" 1'9fi3, t. 2.6. 7-29. Ruch śpiewaczy czynnikiem wychowania muzycznego. [w:] 50 lat w służbie pieśni. Wydanie jubileuszowe chóru mieszanegu "Ogniwo" przy Par1Stwowej Filharmonii Śląskiej w Katowicach, Katowice 196:~. Zespól etnografów Górnośląs1deyo Okręgu Muzealnego. Komunikat Muzeum Górnośląskieg,l, Bytom 19(J:~. 1964 Muzea Iw woj. katowickim] w slużbie Polski Ludowej. Wypowiedzi: Józef Llgęzn, T ,1Il1wik Dubid i inni. R()Zm;.lwin: Stnnislrl\v Wilczek. "Poglądy" 1964, nr 12, s. 4-5. Zarys kultury gÓ1·niczej. Oprac. wspólne z Marią Żywirską. Katowice 1964, mapa, ilustr. Rec.: Edward Pietras7.ek, Wieś a kultura górnicza. "Wieś Współczesna" 19(j~, nr 2, s. 147-14B; tcgoż. rec. [w:] "Etnografia PoLska" 1966, t. 10, s. 554-560; Stanislaw Wilczek, [w:] "Poglądy" 1964, nr 23, s. !G. 1965 Działalno,~ć oświato lila muzeów [woj. katowickiego] w dwudziestoleciu, "Zaranie 24 - Lud, tom LVIII �:rj"() nlemoriam In Śląskie" 1965, z. 1, s. 2{)l-2-12. żywy. Rozmawiała: Maria Podolska. "Trybuna Robotnicza" 1965. nr lBO, s. 5, portret. [Rec.:] Gładysz Antoni, Skarby ciemności, Warszawa 1965, ss. 240. górnictwie dawnym i współczesnym. "Poglądy" 1965, nr 11, s. 1H. Ochrona dóbr kultmy. Muzea, zabytki. Województwo katowickie 1945-19(J5. Prac~l zbiorowa por! reel. Józefa Ligęzy. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego IV B.\'lomiu" 1965, z. 2, iluoStr., tabl. fRec.:] Józef Ondrusz, Śląskie opowieści ludowe. Z ust ludu ślqskiego zapisa/... Osh'awa 1963. "Zaranie Śląskie" 1965, 7.. :3, s. 781.-782. Folklor ciqgle ° Rola. t'uchu spolecznego w "Biuletyn 1945-1965. życiu kultumlnym Śląskiego województwa Instytutu katowickiego Naulwwego" (Katowice) latacll Ul nr 1965. 52. s.5-2e. Tradycja jako źródło Officina Roździeńskim, autorze Wrocław 1965. ponda, [Re<:.:] "Zeszyty ków Ziemi Fen'aria. "Officina Gliwickie". [Rocznik] Gliwickiej, [w:] Roździeńsciana. z Ferraria" Katowice Muzeum 1963, l612 w Gliwicach, 1; 1964, 1l1' o Walentym Stanisława Ros- Sttldia Poel red. r. Towarzystwo 2. "Zaranie n1' Miłośni- Śląskie" 1965. z. la, s. 421-422. 1966 Główne kie1'1mki przemian opowieści ludowych ... Literatura Ludowa" nr '1-11. l!lfif]. s. 53-66. Kultura łudowa fRec.:] Śląska, Opole 19B(l. Górnego Lampa Józef, Bajki 196~ z. 2, s. 370-372. Rozwój kultuminy (woj. warzystwa ilustr. Rozwoju i podania, zebra/. .. Wroclaw katowickiego) Ziem T'J'adycje górni.cze. "Górnik" w latach Zachodnich 196:'. 1945-196.1. na rok 1967", "Zaranie Śląskie" ,.Kalendarz śląski ToKatowice 19GG. ,s. :17-G1. 19(J(i, nr 23, s. 1-2. 1967 idą. "Kalenelarz ślą's·ki Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich na rok 1~6B". Katowice 19G7, s. 165-168, Jlus!!'. fRee.:] Hlltka Jerzy, Srodowisko robotników Jabt'ycznych Hut.y "Zgoda". I w: I Ma- Gody teriały do historii załóg .fabt"ycznych w Polsce poludnioll:ej, 70. "Zaranie Śląskie" 19G7, z. :~,s. 603-605. Muzea województwa katowickiego. [w:] Województwo wej, Katowice Podania Praca Rodowód 191ifi, w Polsce katowickie S. 7- Ludo- 1967, s. 461-464. górnicze rejonu bytomskiego. [w:] Trad·.lJcje górnictwa pieśni Tradycyjna Mrozka. Bytom H167, illts!r. powstaJ1.czych. [w:] "Zeszyty Gli,vickie" ziemi bytomskie}. pod red. Henryka SZowo wstępne. s. W1'OclulI' [w: J Ludowe warstwa zdobnictwo Officina Fen'aria. JW Górnym "Roczniki z. 5, s. 77-96. Katowice 1~(i7. s. ;'··7. Etnografii Śląskiej" 1~G7. 1. :L 1967, Śląsku, 27-38. Węzłowe problemy w Bytomiu, muzealnictwa katoll'ickiego. Komunikat Muzeum Górnośląskiego Bytom 1967. 1968 o kultut'ze. Wypowiedzi: Józef Bytomskie" 1968, nr 24, s. 3, portret. Rozmowa Siadami tradycji. St'udia skiego w Bytomiu" nad fol/dorem. 1968, z. 3, Etnografia. Kwielniewski. górniczym. ,."')zet' Ligęz<J i inni. Ż~'cie "Rocznik Muzeum Górnoślą- �371 In 1ne'morlarn. 1969 ludowa. Iw:1 Tarnowskie Góry. Zarys rozwoju powiatu. Henrvka Rechowicza, Katowice 1969, s. 505-522. Słowo wstępne. Iw:] Szt'uka starożytnego Meksyku, Poznań-Bytom Kultura UllO Kulw Praca 1969, 5. pod red. 5. I w: I Katowickie. Rozwój województwa ·1.V Polsce L·udowej. Praca pod Henryka Rechowicza, Warszawa uno, s. 201-231. Słowo H:stępne. Iw: I Ziemia ·l'!llmicko-wodzislawska. Praca pod red. Józefa Ligęzy, Katowice !!)70. s. V-VII. ra. [·Pri. 1971 Nim narodzilu ~]l. się Pie.~ni z uh'rew powst(l1teze powstali i plehi.scytll, pieśni .. Iw:1 lHaqazyn i plebiscytu. [w:] bytomski, W }Jięr'dziesiątą Bytom 1971, 1'Oc.znicę powstali s. 187·śląskich Katowice 1971, s. :Mill-:J711. 19i2 Alcuns opowieści wspomnieniowych. [w:] Red. Ryszard Górski, wa-Krak6w-Gdańsk 1972, s. 155-170. .follclor·ystyczne. Dzialalność Śląskiego Instytutu Z zagadnieli Julian twórczości Krzyżynowski, ludowej, Studia Wrocław-Warsza- w zakresie badali nad kulturą ludową Śląskiej" ]'f172, l. 4, s. 222-·229. Śląska. ..Rocznik Muzeum Górnośląskiego w BytoNaukowego (1957-1967) .. ,Roczniki Etnografii Podania f!Ól'nicz!' z Górnego miu" 1!J72, z. :i. E/.noQraj'ia. 1973 za gadką. :100 podań, bajek i anegdot z Gól'nego Sląska. Zebrał opracował wspólnie z Dorotc] Simonicles ... Katowice 1-9n. W druku Folklor. Iw:] Informator o kulturze i sztuce ludowej w województwie katowickim. Wyd. Muzeum Gómośląskim w Bytomiu i Śląski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawc:7.ego w Katowicach. Formy i treści kultury ludowej. [w:] Monografia Katow·ic. Wyd. "Arkady". O recepcji folkloru górniczego. [w:] Ludowość dawniej i dziś. Studia folklorystyczne. Red. Ryszard Górski, Julian Krzyżanowski, Wl'oclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 197:3, s. 169-183. Gadka Zestawił E. Jaworski SULO HALTSONEN Dnia 4 marca 1!1n 1'. zmarł wybitny i zasłużony llCZQny fiński, etnograf-folklor.\'s ta, b.vly wicedvrektol' Biblioteki Uniwel'syteckiej w Helsinkach, prof. dr Sulo Haltsonen. Śmierć uczonego w sile wieku boleśnie zaskoczyła licznych jego przyj3ciól. Autol' wielu prac naukowych, m.in. ogłaszanych w polskich wydawnictwach etnograficznych, zasłużył .się jako historyk etnografii fiń.skiej. Niektóre prace poświęcił literaturze pol&lciej i pisarzom - Orzeszkowej i Sienkiewiczowi. .Jeszcze przed drugą wojną światową, znany w wielu ośrodkach Polski, którą często odwiedzał, pomagał swoim przyjaciołom ułatwiając kontakty z nauką fińską, zwłaszcza przy poznawaniu prac drukowanych w tak trudnym dla Polaków języku. �3.72 In memoriam W okresie wojny serdecznie opiekował I>ię Polakami przebywającymi w Finlandii. W uznaniu zasług Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powołało ~o na swego członka honorowego. Smierć prof. Sulo Hallsonena jest niepowetowaną li\:ratą (Hil nauk humaniIOtycznych, a dla Polski poza tym utratą prawdziwego przy jaciela. Maria Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67c4be9fee0f0e7421970bcb9e1e816a.pdf 51bd96bd59caa61ae487880ec978f4f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1367 Title A name given to the resource Varia,indeksy,spisy treści / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.373-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. V A A I R Lud, t. 58, 1974 NA.JWAŻNIE,JSZE NABYTKI I3lIJLIOTEKf POLSKIEGO ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA LATA 1972-1973 (BEZ CZASOPISM) IM. ,r. CZEKANOWSKlEGO ATLASY ETNOGRAFICZNE ATLAS DER DEUTSCHEN VOLKSKUNDE, Neue Folge, Marburg, Lieferung 1 1958 r., Lieferung 2 - 1959 r., Lieferung 3 - 1962 r., Lieferung 4 - 1965 r. ATLAS DER SCHWEIZERISCHEN VOLKSKUNDE, Basel, Erster Teil: 6 Lieferung 1961 r., 7 Lieferung 1968 r., Zweiter Teil: 6 Lieferung 1963 r., 7 Lieferung - 1971 r. WEISS RICHARD, Einfiihrung in den Atlas der schweizerischen Volkskunde, Basel 1950, s. 110. bSTERREICHISCHER VOLKSKUNDEATLAS, Wien, 2 Lieferung -- 1965 r., 3 Lieferung - 1968 r., 4 Lieferung - 1971 r. BIBLIOGRAFIE BIBLIOGRAFIA Argentina de historia, La Plata, t. 1 - 1960, s. 132, t. 2 - 1961, s. 168. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. 4 - 1969, Sofia 1971, s. 394, vol. 5 1970, Sofia 1972, s. 440. INTERNATIONAL, Bibliography oJ Social and Cultural Anthropology, London t. 11 - 1965, t. 12 - 1966, t. 13 - 1967, t. 14 - 1968, t. 15 - 1969. KUBOV A MILADA, Bibliografia slovenskej etnografie a folkloristiky za roky 1960-1969, Bratislava 1971, s. 194. KYJOVSKA BOZENA, Lidova kultura na jizni, jihovychodni a jihozapadni Morave. Soupis literatury, Brno 1968, s. 46. LEXIKON der VOlker und Kulturen von Dr. Waldemar Stohr. Band 1-3, Braunschweig 1972, s. 154, 156, 18B. MATERIALY k retrospektivni bibliografii ceske etnografie a folkloristiky. Red. R. JeNl.bek. Tom 1 - A. Jerabkova, Soupis bibliografii ceske a slovenske etnografie a folkloristiky vydanych v letech 1945-1963, Brno 1965, s. 69. Tom 2 J. Rousova, Soupis D<lrodopisnych pi'ispevku v casopise Vlasteneckeho spolku mu- �374 Varia sejniho v Olomouci, Brno 1966, s. 52. Tom 3 - B. Bogatyrjova 1916-1967, Brno 1968, s. 45. OSTERREICHISCHE volkskundliche Bibliographie 1970-1971, s. 178, 138. PACIFIC Islands and Trust Territories a select s. 171. PLOMLEY N. ,T. B., An Annotated Bibliography London 1969, s. 143. Benes, Bibliografie fUr das Jahr bibliography, praci G. P. 1969, Wien Wa:;hington 1971. 1968. of t.he Tasmanian Aborigines, OGÓLNE ANNIVERSARY contributions to Anthropology. Twelve essays, Leiden 1970, s. 161. ANTROPOLOGISTS in the field edited by Jongmans D. G., Gutkind P. C. W., Assen 1967, s. 277. ANTROPOLOGICESKAJA rekonst.rukcija i problemy paleoet.nografii, Moskva Hl?:!, s. 190. ARBEIT und Gerat in volkskundlicher Dokumentation. Tagungsbericht del' Kommision fUr Arbeits- und Gerateforschung der Deutschen Gesellschaft. fUr VolksImnde. Schleswig 5-8 April 1967. Herausgegcben von Wilhelm Hansen, Munster J 969, s. 275. BARTH FREDRIK, Models of Social Organization, London 1%6, s. :\2. BROMLEJ JU. V., Etnos i etnografija, Moskva 1973, s. 280. CEBOKSAROV N. N. Ceboksarova L A., Narody, rasy, kultury, Moskva 1971, s. 255. ESSAYS on the Verbal and Visual Arts. Proceedings of the 1966 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor ,June Helm, Washington J967, s. 215. FOLKLORISTIKE si folklor, Kiśinev 1970, s. 16!. FORM of Symbolic Action. Proceedings of the 1969 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor R. F. Spencer, Washington 1969, s. 233. HISTORYand Social Anthropology. Edited by I. M. Lewis, London J968, s. :J07. ITOGI polevych rabot Instituta Etnografii v 1970 godu, Moskva 1971, s. 178. KINSHIP Studies in the Morgan Centennial Year. Edited by Priscilla Reining. Washington 1972, s. 190. THE LIMITS of Integration: Ethnicity and Nationalism in modern Europe. Edited by Oriol Pi-Sunyer, Amherst 1971, s. 187. LONGACRE WILLIAM A., Archeology as Anthropology. A Case Study, Tucson J 970, s. 57. MAN AND CATTLE. Proceedings of a Symposium on Domestication at the Royal Anthropological Institute 24-26 May 19(jO. Edited by A. E. Mourant and F. E. Zellner, London 1963, s. 166. MEAD MARGARET, L'anthropologie comme science humaine, Paris 1971, s. 270. MIGRATIONS and Anthropology. Proceedings of t.he 1970 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor R. F. Spencer. Seattle and London, 1970. PANOFF MICHEL, Bronisław Malinowski, Paris 1972, s. 157. PANOFF MICHEL ET FRANCOISE. L'ethnologue et son om bre, Paris 1968, s. 192. PROBLEMY etnografi i antropologii v svcte naucnogo naslegija F. Ęngelsa, MoSk\"3 1972, s. 180. �37;) Varia SKALN l KOV A OLGA. FO.JTIK KAREL, K teorii etnografie soucasnosti, Praha 1971, s. 79. SOCIALIZATION: the Approach from Social Anthropology, London 1970, Edited by Mayer Philip. London 1970, s. 352. STIGLMA YR ENGELBERT. Ganzheitliche Ethnologie. Ethnologie ais integrale Kultu rwissenschaft. W ien 1970, s. 21:3. STUDIA Ethnographica et Folkluristica in honorem Bela Gunda. Red. J. SzabadJalvi, Z. Ujvary. Mi.iveltseg es hagyomany t. 13-14, Debrecen 1971, s. 755. STUDIES in Kinship and Marriage. Edited by 1. Schapera. London 1963, s. 113. SZUR L. A.. K beregam Novogo Sveta. Iz neopub1ikovannyeh zapisok russkich putesestvennikov nacala XIX veka, Moskva 1971, s. 285. TILL W., Schuh- und Fussformige Anhi.inger und Amulette, Mi.inchen 1971, s. 171. VOLKSKULTUR und Geschichte. Feslgabe fill' .Josef Di.inninger zum 65. Geburtstag, Berlin 1970, s. 694. VOLKSKUNDE. Faklen und Analysen. Festgabe fill' Leopold Schmidt zum 60. Geburtstag. Herausgegeben von Klaus Beitl, Wien 1972, s. 524. ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA BANDARCYK V. K .. Gistoryja belaruskoj BEREZOVSKLT 1. I'., Ukrainska narodna savietskoj etnagrafii, Minsk 1972, s. 164. tvorCist (20-30 roki XX st.), Kiiv 197:3, s. 150. CEPENKOV MARKO K., Makcdomki narodni umotvorbi vo deset knigi, Skopje 1972. CESKOSLOVENSKA vlastiveda, t. :3 --- Lidova kultura, Praha 1968, s. 78:3. DOBSINSKY PAVOL, Prostonarodnć slovcnske povesti, t:. l, 2, Bratislava 1966, s. 4:37.471. DOBSINSKY PAVOL, Prostonarodne slovenske povesti. Vyber, Bratislava 1969. Hradiśte 1966, o vojne, Brno s. 26:3. I'ROLEC VACLAV, Vinohradnicke stavby na Slovclcku, Uherske s. 55. HAVLIKOVA CECILIE, Katalog textovych variant lidovych pisni lDti8 HOLECZYOV A ELENA, V:vsivka v oblasti Trnavy, Bratislava 1968, s. 170. HYCKO JAN, Źatevne a mlatobne naradie, Martin 197:3, s. 210. \8TORICESKI.JE pE'sni XVIlI veka, Leningrad 1971, s. 354. TVANCAN IV AN. Narodni plescvi Dalmacije t. 1 Od Konavala do Korcule, Zagreb 197:3, s. :1l4. KAHOUNOV A EMA, Ludove vinohradnicke stavby a lisy, Bratislava 1959, s. 118. KLANICA Z.. Velkomoravske ['emesło, Liberec 1972, s. 60. KLEMENCIĆ lVIARIJA. Biblioteka in publikaeije Slovenske Akademije Znanosti in Umetnosti v letih 1952-1971, Ljubljana 197:~, s. 298. KORZUN L P.. Preodolenie razlicij mezdu gorodom i derevnej v bytu i kulture. Tstoriko-elnograficcskojc issledovanie po materiałam BSSR, Minsk 1972, s. 159. KOV ACEVICOV A SOŃA, Schreiber Bedrich, Volksplastiken, Bratislava 1971, s. 31. il. 10J. KRAVCOV N. L, Problemy slavjanskogo folklora, Moskva 1972, s. 359. KUNZ LUDVIK. ~,id()V~1v.Yklenkova plastika, Brno 1972, s. nlb. ID, i!. 58. MAKAHOV A T. J., Polivnaja kcramika v drevnej Rusi, Moskva 1972, s. 20, tab!. VIII. �376 Varia MJARTAN JAN, Ludo'll': J'yb,lrstvo na (~eskoslovCll~kom PomoJ'avi, Uhcrskć Hra· diSte 1967, s. 115. lVIOZEJKO Z., Pesennaja kultura be!orusskogo Polesja. Seło TOllcZ, Minsk 1971, s. 136. NIKOLSKIJ N. M.. Proischoi.denie i istorija Iw1<lrtlsskllj ,'vad('hlwj ollr,iadnosŁi. Mimk 1956, s. 272. ORGANCIEVA CVETANKA, Osvrt 'lrz izuellvalljata lIa nas!allll\"lI1jeŁu i razvilolwt na juznoslovcnskata epika do InO godina. Skopje lnn. s. J J 9. PAJTONDZIEV GANCO, Makedonski narodni ora, Skopje JH7:l, s. :355. PANTELIC NIKOLA, Nakit i kićenje u XIX i XX 'leku, Beograd Hnl, s. J 18. PROBLEM I na blgarskija I:olklor. Dokladi i izsicdvanija, Sofij,l 1972, s. 427. RISTOVSKI BLAZE, Gorgija M. l'l.llevski i ncgovit,· klli;;j<:i .,Samovila Makedonska" i "Mal{edonska pe:-CJ1arka·'.Skopje 197:3, s. 80. RAD XVII Kongresu saveza udruzenja folklorista Jugoslavije-Porec 1970, Zagreb J 972. s. 586. ROZDESTVENSKAJA S. E., ZiliSce rabocich gorJwvskoj oblasti (XIX-XX 'Iv.). Etnografiecskij oeerk, Moskva 19'72, s. 154. RUSSKAJA narodnaja proza. Russkij Folklor t. 13, Leningrad 1972, s. :1I6. SAlVIOJLOVICZ V. P., Ukrainske narodne zitlo, Kiiv 1972, s. 24, tab!. SCHEUFLER VLADIMIR, Lidovć hrncirstvi v ceskych zcmich, Praha Un2, s. 222. SLAVISTIKA. Narodopis. Red. Jan lV!jartan, Bratislava 1970, s. :r~8. SLAVJANSKIJ i balkamkij folklor, Moskva 197], s. 250. TEODOROV E. K.. Drevnnt.rakijsko nasledstvo v Balgarskija [0111.101', So[ija lWI:!, 5. 301. TRAERUP BIRTHE. Ea,t Macedonian Folk Songs. Contemporary Traditional Material from Male~evo, Pijanec and the Hazlog District. Copenhagen UJ70, s. 242. URBANCOV A VIERA. PociaU~y slovl'l1skcj etnografie, Bralislava 1970, s. 385. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EunOPA BUCSAN ANDREI, Specificul dansului popular Rom£mesc, Bucuresti ]971, s. 45:l. CHITIMIA 1. C.. Folcloristi ~;i foldoristica Romanescii, BlIcuresti 1968, s. 404. DROST DIETRICH, Wegweiser dUH'h Gcschichte und Ausstellungen. Museum fiir Volkerkunde zu Leipzig, Leipzig 1971, s. 108. DUTU ALEXANDRU, Cartile de intelepciullc in cultura rom;ll1a, Bucuresti 1972, s, 167. DUTU A, Les livres de sagesse dans la culture roumaine. Introdudion ,l l'histoire des mentalites sud-est europeennes, Bucarest 197 J, s. Hl]. EESTI kalapi.iiigiriistad (Estonskijc orudija rybnoj łovli), Tallinn ] 970, s. 16, iI. 48. ETNOLOGICESKIJE issledovanija ;w rubjezom. Kriticeskije occrki, Moskva 1973, s. 230. FALQUE EDITH, Voyage et Tradition. Approche sociologiquc d'un sous-groupe Tsigane Les ManoLlches, Paris Enl, ~. 259. F£L EDIT AND HOFER TAMAS, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, s. 440. FOCHI ADRIAN, Rechen:hes comparees de Folklore sud-esl EUrOpel'll, Bucaresl 1972, i. 339. �Varia 377 FdDERMA YR FRANZ, Zur Gesanglichen Stimmgebung in der aussereuropaischen Musik. Ein Beitrag zur Methodik del' vergleiehenden Musikwissenschaft. Band 1, 2, Wien 1971, s. 188, il. 134. FRIDOLIN A., BENTZON W., The Launeddas. A Sardinian folk-music instrument. Vol. 1,2, Copenhagen 1969, s. 158,160. I\. GARLAND of Rue. Lithuanian Folksongs of Love and Betrothal. Collected and edited by Kenneth Peacock, Ottawa 1971, s. 60. DIE GESCHICHTE del' Volkskunst in Ungarn. Ausstellung des Ungarischen Ethnographischen Museums April-September 1971, Budapest 1971, s. 14, il. 40. GRAKOV, B. N., Skify. Naueno-populjarnyj oeerk, Moskva 1971, s. 166, tabl. 28. GUSTAVSSON ANDERS, Kyrktagningsseden i Sverige (mit einer deutschen zusammenfassung), Lund 1972, s. 339. HAU S und Hof in dsterreichs Landschaft, Wien 1973, s. 242. HUGGER PAUL, Hirtenleben und Hirtenkultur im Waadtlander Jura, Basel 1972, s. 273. IVANOV A .J. V., Severnaja Albanija v XIX-nacale XX v., Obscestvennaja zizń, Moskva 1973, s. 256. IZ KULTURNOGO naselenija narodov Rossii. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 28, Leningrad 1972, s. 301. JEANSSON GABRIELLE, VALERI RENEE, Viken, aldre bebyggelse och miljo. Engl. summary. Lund 1972, s. 95. KALOJEV B. A., Materialnaja kultura i prikladnoje iskusstvo Osetin, Moskva 197:l, s. 145. MIKUŚEV A. K., Epiceskije formy Korni folklora, Leningrad 1973, s. 253. MINNHAGEN MONIKA, Bodens bostad. En studie rorande boningsHingans form, funktion och fOrandring i sydostra Skane. Deutsches Ref., Lund 1973, s. 161. NEUMANN SIEGFRIED, Mecklemburgische Volksmarchen, Berlin 1971, s. 360. ORTUTA y GYULA, Hungarian Folklore. Essays, Budapest 1972, s. 430. ROSSEL SVEN HAKON, Den Litteraere Vise i Folketraditionen, Kobenhavn 1971, s. 268. SELSKI.JE poselenija Pribaltiki (XIII-XX v.), Moskva 1971, s. 249. STORA NILS, Burial Customs of the Skolt Lapps. FF Communications No. 210, Helsinki 1971, s. 323. SYME RONALD, Danubian Papers, Bucharest 1971, s. 252. SZALONTAI BARNABAS, Keramia a Nyirbatori paraszti haztartasban (Kerarnik im Bauernhaushalt von Nyirbator), Debrecen 1960, s. 241. TARA BIRSEL. Red. Nicolae Dunare, Bueuresti 1972, s. 474. TRApCEA T. N., Milin J., Limba slava veche si Slavona (Texte si glosar), Timisoara 1971, s. 270. VULcANESCU ROMULUS, Coloana Cerului, Bueuresti 1972, s. 268. WOLFRAM RICHARD, Die Jahresfeuer, Wien 1972, s. 96. ZEREBCOV L. N., Chozjajstvo, kultura i byt udorskich Korni v XVIII - na cale XX v., Moskva 1972, s. 124. AZJA ABRAIVIZON C. M., Kirgizy i ich etnogenetieeskije i istoriko-kulturnyje svjazi, Leningrad 1971, s. 401. BERNOVA A. A., Nasclenie Malych Zondskich Ostrovov. (Istoriko-etnografieeskoje issledovanie), Moskva 1972, s. 153. �378 Varia CUISENIER JEAN, Economie et parente essai sur Ie;; affinites dc structure entre systeme eeonomique et systeme de parente, Lille 1971, s. 862. DOURNES Jacques. Coordonnees. Structures .Tiirai familiales et sociales. Travax et Memoires de l'Institut d'Ethnologic t. 77, Paris 1972, s. :{2:;. DŹARYLGASINOVA R. Ś., Drevnije kogurescy. (K etnicesl{Qj istorii Korejcev). Moskva 1972, s. 200. ETNICESKAJA istorija narodov Azii, Moskva 1072, ;;. i!J!. FISCHER EBERHARD, Shah Haku, Kunsttractitionen in Nordindicn. Stalllmcskunst, Volkskunst, klassische Kunst, Boblingen 1972, s. 04. I<'RIEDL ERIKA, Trklger medialer Begabung im Hindllkusch und Karakorum. Acta Ethnologica et Linguistica nr 8, Wien 1!J65, s. 127. GAFUROV B. G., Tadziki. Drevnejsaja, drevnaja, i srednevdwvaja istorija, Moskva 1972, s. 657. KA,JMARAZOV G. Ś., Ocerki istorii kultury narodov Dagestana. Ot vremeni prisojedinenija k Rossii do nasi ch dniej, Moskva 1971. s. 472. KULTURA narodov zarubie~noj Azii. Sbornik Muzcja Antropologii i Etnografii t. 29, Leningrad 1973, s. 241. KUMEKOV BUŁAT E., Goslldarstvo kimakol' IX-Xl VI'. po arabskim istornikam, Ałma-Ata 1972, s. 154. LARICEV V. E., Paleolit severnoj, ccntralnoj i vostornoj A;:ii. Cast 2 A;:ija i problema lokalnych kultur (issledovanija i idei), Novosibirsk 1972, s. 412. LEBEDEV A. A., Demograficeskije problemy Iordanii, Moskva 1972, s. 98. MONOGAROVA L. F., Prcobrazovanija v bytu i kultUfe pripamirskich narodnostej, Moskva 1972, s. 172. MUCHAMEDOVA R. G., Tatary-Miśari. Istoriko-etnografićcskojc issledovanie, Moskva 1972, s. 246. OCERKI po istorii chozjajstva narodov Srednej Azii i Kazachstana. Trudy Jllstituta Etnografii im. N. N. lVIikłucho-Makłaja. N. S. t. 913, Lenim'.rad 1!l7:), ;;. 2(jO. OKLADNIKOV A. P., Centralnoaziatskij orag piervobytnogo iskusstva, Novosibirsk 1972, s. 75. RELIGIOZNY.TE predstavlenija i obriady narodov Sibiri v XIX -- nat'ale XX veka. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 27, Leningrad 1971, s. 299. ROMANOVA A. V., Murejeva A. N., Folklor Evenkov Jakutii, Leningrad 1971, s. 329. SCHUBERT JOHANNES, Paralipomena Mongolica. Wissenschal'tliche Notizen tiber Land Leute und Lebensweise in der Mongolischen Volksrcpublik, Berlin 1971, s. J24, tabI. 16. SOVREMIENNAJA kultura i byt narodov Dagestana, Moskva 1971, s. 2:l7. STIGLMA YR ENGELBERT. Fodermayr Franz, The BarelaBhilala and their Songs of Creation. Musical Analysis of tl:e Songs. Acta Ethnologica et Lingui;;tica nr 20, Wicn 1970, s. 246. SUSANKO M., Dungane (istoriko-etnografire~kij ocerk). FrUll'l.C 1971, s. :W5 TER-SARKTS.JANC A. E., Sovrernicllnaja sernja 11 Arrnjan. Po 11latl'l'ialarn sebkicll raju[JOv Arrnjanskoj SSR, Moskva Hl72, s. 204. VASILEVSKIJ R. S., Proischozdenije i drevniaja l\Ultura Korjakov. Novosibirsk 1971, s. 250. VOSTROV V. V., Kauanova X. A., Materialnaja kultura kazaclJskogo naroda na sovremiennom etapie, Alma-Ata 1972, s. 271. WENINGER MARGARETHE, Physisch-anthl'opologische Untersuchungen an ('inigen SHimmen Zcntralindiens. Acta Ethnologica et Linguist.ka lll' 3, Wicn 1952, s. 156. �Varia 37!J Ar"HYKA ASAMOA ANSA, Die C;psellschartlichen Verhaltnisse del' Ewc-Bevolkerung in SUdost-Ghana, Berlin 1971, s. 227, tabl. XVI. BOSER-SAIUVAXEVANlS RENEE, Textilhandwl'rk in West-Afrika, Basel 1972, s. ~4. tab!. :J1. CAJ'HON .JEAN, Comlllllnautes villageoises Bwa. Mali -Haute Volta. Tome 1. Memoires dl' l'Institut d'Ethnologie t. 9, Paris 197:~,s. :380. EKHOLM KA,TSA, Power and Prestige. The Rise and Fall of the Kongo Kingdom, Upp:-;ala 1972. s. 19li. FERCHIOU SOPHIE, Techniques et societes. Excmple de la fabrication des chćchias en Tunisie, Paris 1971, s. 2:jfl. HIBEHTH .JOHN. The Gbaya. Studia Etllnographica Upsaliensia t. :J7, Uppsala 1973. s. 93. HONEA KENNETH HOWARD, A Contribution to the History of the Hamitic Peoples of Africa. Acta Ethnologica et Linguistica nr 5, Wien 1958, s. 1U9. .rUILLCHA T BERNARD, Les bases de l'organisation sociale chez les Mouktele (Nord-Cameroun). Structures Iignagcres et mariage, Paris 1971, s. 271. PRINS A. H. ,1., Sailing from Larnu. A Study of Ma!'itime Culture in Islamic East Africa, Assen 1965, s. :320. SCHOENAKER SmONIUS, Dil' ideoIogischen Hintergri.inde im GemeinschaHsleben der Pogoro. Ada Ethnologica et Linguistica nr 7, Wien 1965, s. 176. STIRNIMANN HANS, Nguni und Ngoni. Eine Kulturgeschichtliche Studie. Acta Ethnologica et Linguistica nr fi. Wien 196:3.s. 192. SUNDSTROM LAHS. Ecology Clnd Symbiosis Niger Water Folie Studia Ethno~raphica Upsalicnsia t. :35, Uppsala Hl72, s. 176. THAUSING GERTRUD, Sein und Werden. Versuch einer Ganzheitsschau del' Heligion des 1'llaraonenreiclles. Acta Ethnologica et Linguistica nr 23, Wien 1971, s. 298. AMERYKA ALLIANCE ill Eskimo Society. Edited by Lee Guemple, Washington 1972, s. 131. ANTHROl'OLOG y of tllc Numa . .John Wesley Powell's Manuscripts on the Numie Peoples of Western North America 1863-1380. Editors Don D. Fowler and Catherine S. Fo\\'lcr, Washington 1~171,~. :31)7. BASSO KEITH H.. Western Apache Witchcraft. Anthropological Papers of the Ulli\'('!'sity of Arizona t. 15, Tucson 1969, :;. 75. BERZIN A M. ,JA., Formirovanije etniceskogo sostava naselenija Kanady. (Etnostaliccskoje isslcdovanije), Moskva 1971, s. 193. BHATFIELD MAITLAND, The Changing Pattern of Hopi Agriculture. Hoyal Anthropoloc;it'al Institute Occasional Paper nr 30, London 1971, s. 66. BRODA DE CASAS .JOHANNA, The Mexican Calender as Compared to Other Me~oamcril"an Systems. I\da Ethnologica et Linguistica nl' 15, Wien 1969, s. 105. CARVALHO-NETO PAULO DE, History of Iberoamerican Folklore. Mestizo Cultures. Ooslerllout 1969, s. 262. CRUMRINE LYNNE SCOGGINS, Ceremonial Exchange as a mechanism in tribal integratioll among tile Mayos of Northwest Mexico. Anthropological Papl)rS of the Univl'rsily of Arizona nr 14, Tucson 1969, S, 52. �380 Varia FEDOROV A S. G., Russkoje naselcnije Aljaski i Kalifornii. Konec XVIII vcka 1867 g., Moskva 1971, s. 269. FURST PETER T., The Parching of the Maize: An Essay on the Survival of Huichol Ritual. Acta Ethnologica et Linguistica nr H, Wien 1968, s. 42. HILL JAMES N., Broken k Pueblo. Prehistoric Social Organization in the American Southwest. Anthropological Papers of the University of Arizona t. 18, Tucson 1970, s. 150. KLYMASZ ROBERT B., Folk narrative among Ukrainian-Canadians in Western Canada, Ottawa 1973, s. 133. KREUTZINGER HELGA, The Picture of Krio LiCe Freetown 1!JOO-192U. Acta Ethnologica et Linguistica nr 11, Wien 1968, s. 1UO. KROEBER A. L., More Mohave Myths. Anthropological Records t. 27, Berkeley 1972, s. 160. LAGUNA FREDERICA, Under Mount Saint Elias. The Historyand Culture of the Yakutat Tlingit. Part 1-3, Smithsonian Contributions to Anthropology vol. 7. Washington 1972, s. 1395. LONG ELEANOR, "The Maid" and "The Hangman". Myth and Tradition in a Popular Ballad. Folklore Studies t. 21, Berkeley 1971, s. 170. LUKESCH ANTON, Mythos und Leben del' Kayapo. Acta Ethnologica et Linguistica nr 12, Wien 1968, s. 316. MUNK BENTON GABRIELE, Mexikanische Lyrik aus fri.ihgcschichtlichen Zeiten: Acta Ethnologica et Linguistica nr 10, Wien 1967, s. 83. NORTH American Indians. A Comprehensive Annotated Bibliography for the secondary Teacher, Tempe 1973, s. 123. PERKOWSKI JAN L., Vampirs, dwarves, and witches among the Ontario Kashubs, Ottawa 1972, s. 85. ROBE STANLEY L., Mexican Tales and Legends from Veracruz. Introduction. Classification, and Notes. Folklore Studies t. 2~1,Berkeley 1971, s. 161. ROGERS EDWARD S., The Quest for Food and Furs. The Mistassini Cree, 19531954. Ottawa 1973, s. 83. STUART W. B., Gambling music of the coast Salish Indians, Ottawa 1972, s. 114. THOMPSON JUDY, Preliminary study of traditional Kutchin clothing in Museums, Ottawa 1972, s. 92. TREMBLAY M.-A., Laplante M., Famille et parente en Acadie. Ottawa 1971, s. 174. WATSON LAWRENCE C., Self and Ideal in a Guajiro Life History. Acta Ethnologica et Linguistica nr 21, Wien 1970, s. 112. WEAVER SALLY M., Medicine and Politics among the Grand River Iroquois. A Study of the Non-Conservatives. Ottawa 1972, s. 182. AUSTRALIA I OCEANIA BERNDT CATHERINE H., Women's changing ceremonies in Northern Australia, Paris 1950, s. 84. BERNDT RONALD M., Berndt Catherine H., Sexual Behavior in Wcstern Arnhcm Land, New York 1951, s. 247, tabl. 24. FIRTH RAYMOND, Maude Honor, Tikopia String Figures. London 1970, s. 64. FIRTH R., SPILLIUS J., A Study in Ritual Modification. The Work of the Gods in Tikopia in 1929 and 1952, London 1963, s. 31. �381 Valia GLADWIN THOMAS, SARASON SEYMOUR B.. Truk: Man in Paradise, New York 1953, s. 65l. PANOFF MICHEL, La terre et l'organisation sociale en Polynesie, Paris 1970, s. 286. STAGL JUSTIN, Del' Geschlechtsantagonismus in Melanesien. Acta Ethnologica et Lingistica nr 22. Wien 1971, s. 109. SYSTEME des Titres, Electifs ou Hereditaires dans les Nouvelles-Hebrides Centrales d'Efate aux iles Shepherd. Memoires de L'Institut D'Ethnologie t. 10, Paris 1973, s. 491. Zestawiła J. Gerlach-Klodnicka ��INDEKS BeiU R. 135 Bckjarova Olga :l:J8 Benes Bohuslav 251-254, Acipayamli Orhan :338 Adascalitea Vasil :~:H) Al bisetti C. \;3,1 Alcksandl'(wa V. A. 211:; Allmaycr F. Fazio 2911 Angelova Rosica :3:39 Ankermann B. 281 Antonievii' Dragoslav :3:38 Antoniewicz Włodzimierz 220 Armon Witold :11!l,:35·1 Arnott Margaret L. 27~) Assarodobraj Nina 114 Ast Hiltraud 289 Astor Gerhard 286 Aufenanger Heinrich 286 Austen L. 292 Avguśtin Cena 29!l Baer Gprhard 282 Bako Ferenc 210 Bąk Stanislaw :W7, :119. :':'17 Baldus H. 138 Banasević Nikolaj :302 Barabas .J. 276 Baraniuk Tadeusz :352 Baranowski Władysław :354 Barjaktarović~ Mirko R. 87-98, Bartosz Adam :)31 Bas Angelos 298 Bastian Adolf 281 Batky Z. D6 Baudouin de Courtenay .J. 99 Baumann H. 211 Baumer Iso 287 Bausinger Hermann 237-241 Bazielich B. 251 Bednarik R. 2117 OSOBOWY 276, 3:32, 335, :3:39 Berg Gosta 280 Bernsdorf W. 139, 146 Biasutti R. 292 I3icevski Trpko 3:38 Bielecka Elżbieta 352 Bieńkowski Wiesław 107 Biernacka Maria ;308, 319 Bierzanówna J. 112 Birket Smith K. 292 Birou A. 138 Blaszczyk Stanislaw 1M, 307, 319, 330- 332, 354 296, :5:32 Bobióska Celina 111 B0dker L. 1:32, 13:3 Bohdanowicz Janusz 199-21li Bohusz Ksawery 112 Bolog Valeriu L. 285 Bondarcyk V. K. :332, 334, 337 Bonomo G. 291 Brain J. P. 263 Branicki Konstanty 226 Bratanić B. 275, 276, :33:3 Brencz Andrzej 249-251, :302-:305 Bringeus Nils-Arvid 75, 244, 276, Brodard F. X. 287 I3romlej J. V. 294 Bronzini G. B. 290 Brożek Ludwik 250 BrUckner A. lllI. 136 Brudner L. A. 268 Bruhl L. L. 95 Bruk S. J. :334, 337 Brzanov Michajło 338 278 �38·l Brzeziński Jacek a51 13ucewicz Krystyna :l52 Buhler Th. 287 BukureStlijev Michail 338 Burlasova S. :3:35 Burszla Józef 151, 152, 294, :107, :lO8, :\09, :H9, 332-335, 337 Burzyński Jacek 351 Buttitta A. 291, 292 Byhan A. 211 Bystro!'l J. S. 186 Cabej E. 93 Ćajkanović V. 95, 96 Caramella S. 290 Caratini R. 138 Carollo Vincenzo 291, 293 Caso Alfonso 249 Cazeneuve J. 134, 142 Centlivres M. i P. 266 Chętnik Adam 190, 217-223, 349 Childe V. G. 292 Chlebana Milowan ~3()4 Chmiel Adam 187 Chmielowski Stanisław :.1l9 Chorvat Kristof 304 Chybiński Adolf 351 Cienciała Anna 348 Cinciała A. 250 Cinti J. 138 Cirese Alberto M. 275, 290, 291 Cistov K. V. 3:32, :334, 337 Clark J. G. D. 83, 214 Cocchiara Giuseppe 290, 291, 292 Collaer Paul 291 Coon Carleton S. 177 Czabiaruk A. J. 77 Czacki Tadeusz 120 Czaj Joanna 352 Czambel S. 101 Czech Józef 187 Czechowiczowa N. 221 Czerwiński M. 167 Czubala Dionizjusz 181-198 Danachair C. O. 276 Danglova O. 335 Daniel R. 250 D'Anna Giuseppe 290 Davidson D. S. 292 Dc)browski K 1:1:) Dekowski Jan 184, :WS Dias J. 275 Dimitrijević S. 90 Dimovski Michajlo :::lB Djordjevi<:: D. 8(). DO, nu Dobrowolski K. 1511 Domaradzki T. :>48 Donini A. 94 Donkov L. J. :lO5 Dopierała Włodzimierz :152 Drljaca D. 299 Drobnjaković B. 74 Drummond .J. 244 Duczmal-l'acowska Halina 217-22:3 Dudziak Wojciech :151 Dukov L. 335 Dulczewski Z. 5 Dumezil G. 292 Duvignaud J. l:3() DziQgiel Leszek 41-72 Dzimrevski Borivoj :338 Dygacz AdoH 181i Echanove C. A. 1:38 Ega!'dt Brita 280 Egloff W, 288 Ehrenreich P. 281 Ek Sven B. 75 Eliade Mircea 29:3 Ember M, 262 Emrich D. B. 290 Engels Fryderyk 124 Erben Karel Jaromi!' 294 Erich O. A. 135 Erixon Sigurd l:n, 274, 275, Fadyszak Barbara :1.')2 Fairchild H. P. 1:18 Falkowski J. 208 Fava!'a Albert 291 F'eneherg Rupert 289 Fen ton AłexLllld('r 279 Fierla G. 251 Filipovi{: M. S. 8B, 8n Findeisen p, 29D Firlh R. 292 Fischer A. 208 Fischer-Harrichauser Herman Fosler George 166 277 286 �38t; Franko Andrew G. 249 Frankowska Maria 307, 308, 309, 319 Freed S. A. 263 Freedman Robert L. 278 Fried J. 137 Frikel Protasio 282 Frobenius L. 292 Frolec Vaclav 338 Frorian Gereald 338 Fryś-Pietraszkowa Ewa 319 Gaal Karoly 279 Gajek Józef 77, 208, 209 Galanti Carmela 292 Galton 262 Gamerith Anni 279 Gandev Christo 294 Gasparikova V. 335 Gawęcki Marek 2!!4 28(j Gencov S. 96 Gennep A. van 132 Georgijeva Ivanicka 296 Gergelewicz E. 110 Gerstner-Hirzel E. 287 Getz L. 15 Gieburowski Wacław ;151 Glasenapp H. von 139 GIoger Z. 136 Gładysz M. 3:32 Gładyszowa M. 3:15 Głębiński S. 110 Głowacka Joanna 352 Godlewski A. L. 308, :11!J Gołębiowski Ł. 18!! Gotti Ettore L. 292 Gramsci A. 161 Granlund J. 276 Grabner F. 281 Grbić S. 89 Greenwood D.. J. 2(j8 Gremaud Henri 288 Gross D. R. 265 Grubeł-Myskula M. 32l Gschwend M. 288 Gunda B. 136, 276 Haberlandt Arthur 74, LI!}, 210 Haer Ernst 28(; Hahn E. 292 Hahn Frib: 278 Hajduk .Tanina 251 25ti 25 - Lud, tom LVIII Halicka Antonina 220 Haltsonen Sulo 371-372 Harajda Helena 351 Hartmann Robert 281 Hartog Joseph 286 Haselberger Herta 283 Hauser A. 244, 292 Hawthorn H. B. 292 Heilfurth G. 146, 258, 276 Heim Walter 287 Heine-Geldern Robert 211, 281 Henslowa Maria 260-262 Heraklit 263 Hermann Adolf R. 284 Hernas Czesław 107 Herodot 93 Heroldowa I. 335. Heymann Jerzy 149-158 Himmelheber Hans 283 Hirny B. 15 Hirschberg W. 134 Hobley C. W. 94 Hochfeld J. 146 Hofer T. 335 Hoffman-Krayer E. 137 Holzknecht Karl 285 Hołubowicz Włodzimierz 182 Hoops J. 135 Horak Jifi 294 Hrebinczyszyn J. 15 Hultkrantz A. 131, 132, 133, 275 Hvarfner Harald 278, 280 Itman Leszek 307, 319 Jaczewski T. 227 Janicka Urszula 351 Januszkiewicz Bolesław 159-169, 277-281 Jardas I. 91 Jasiczek H. 250 Jasiewicz Zbigniew 308 Jaster J. 227 Jastrzębski Józef 308 .Jaworska Bronisława. Zob. Kopczyńska-Jaworska Bronisława .Jaworski Eugeniusz 319, 360-371 .Jeannert Alain 288 .Jegglc Utz 241 .Tdski Konstantyn 22ti .Jensen A. E. 292 .Jei-abek R. 276, 335 �380 Jerabkova A. 335 Jezierska Renata 289-·293 Jezierski F. S. 115 Jeż-Jarecki Władysław :319 Jostowa Wanda 308 .JUrgens Hans W. 284 Kadłubiec D. 249, 250, 251 Ka1eciak Piotr 307, 319 Kamieński Łucjan 351 Kamiński M. 1. 352 Kamocki Janusz 319 Kantor Ryszard 351 Karadzić Vuk Stefanović 87, 92, 301 Karaś M. 347 Kasprzykowski Zbigniew 352 Kauffmann Hans E. 284 Keesing F. M. 166 Kej10va Viera 304 Kempers A. J. B. 275 Kempers B. 276 Kettmann G. 299, 300 Kirchhoff Paul 281 Kitowski Wincenty 183 Klimaszewska J. 309 Klimova-Rychnova Dagmar 297 K10nowicz S. F. 188 K10ska Gerhard 237-241 Klucki L. 250 Kłodnicki Zygmunt 73-85, 334 K10skowska A. 271 Knecht Sigrid 285 Knezević S. 89, 91 Kobela Detlcv 299, :301 Kobiela D. 299 Kolberg Oskar 294, :337, 347 Koleva Elena 295, 304 Koleva Tatiana A. 297, 338 Kołłątaj Hugo 108, 113, 118, 119-127 Komisel Emilia 338 Komorovsky Jan 294 Konitzky Gustav A. 281 Konig R. 138 Kopczyńska-Jaworska ' Bronisława 151, 270-274, 277, 307-317, :319, 321-:330, :3:35 Korta A. 111 Korzeniowski Jacek 352 Korzoń Tadeusz 114 Korytko Emil 303 Kossina Gustaf 73 Kostic L. 302 Ko:;tov S. 2US Kostrzcw:;ki J. 214 Kostrzewski Jakub lHi Kostysz Juliusz 187 J(ovacevicova Sonia 271;, :3:)4 Kovalikova E. 304 Kovaru V. 335 Kowalska-Lewicka Anna 260-262, 277, 278, 307 Kozłowski E. 252 Kozłowski Roman 220 Kozyr-Kowalski St. 153 Krakowski P. 165 Kramai'il~ J. 335 Kraśko Wincenty 348 Krasnowolski Andrzej 35:3 Kretzenbacher Leopold 289 Kristek Igor 304 Kroeber A. L. 134 Królikowska E. 329 Krupiński Jędrzej 116 Krzanowska Romana 319 Krzanowski Andrzej 309 Krzyżanowski Julian 117, 136 Kryłacz J. 15 Kubiak H. 347 Kuczyóski Antoni 308 Kula Marein 309 Kulbakin S. M. lal Kulisić S. 90 Kurek Jan 352 Kurjaković M. 91 Kusielewicz E. 348 Kutrzeba-Pojnarowa Anna :307, :;09, 319, 3:30-3:32 Kutzelnigg Artur 288 Kuzyk K. 14 Kuźniewski Ignacy :J08 Kwapieniowa Maria 183 Kwaśniewicz W. 151 Kwaśniewski Krzysztof 1:37, 258-259 Kwiek Marek :J51 Kwilecki A. 5, (j, 27 Laade W. 284 Laan K. 137 Lafontain Leopold 116 Lancaster C. S. 264 Lange Ch. H. 276 �Lang-ReitsH\tter M. 2811 Lanlprnari Vittorio 2!J2 Laviosa Zambotti P. 292 Leach M. 137 L"ch .J'·)zcf 308, :n!l Lchr-Spławir"Jski Tadeus/. !HI-I0:' Leiner Maria 289 Leroi-Gourhan A. 138 Lescak M. 335 Leśnodorski B. 112, 115 Lew Stefan 308, 319 Lewowicki Jerzy 321-325 Ligęza Józef 255, 256-258, 360-371 Linette Bogusław 251-254, 308, 319, 350 Lipióski A. 153 Lisakowski Jarosław 351 Lissa Z. 159, 163 Lockwood W. G. 268 Loffler Fritz 299 Logan Michael H. 286 Lorane W. 162 Lorentz F. 99, 100 Lovretić J. 91 Lozar-Podlogar Helena 297, 303 Lurati Ottavis 288 Luschan F. 281 Lutz G. 276 Ładosz J. 153 Łapski O. 14 Łopuszaóski Bolesław 319 Łoś J. lal, 103 Macaj S. 89 Maciejowski W. A. 112 Mackenscn L. 137 Magnuco E. 292 Makarovi6 Gorazd 298 Makarovi6 Marya 298 Malicki Longin 308, 319 Malinowski B. 94, 167, 292 Małecki Mieczysław 10:~ Małkowska Krystyna :i09 Małkowski Stanisław 219 Mancias Jorge 249 Manni Eugenio 292 Marchwiński M. 110 Marczak Krystyna 308, 319 Maresch Gerhard 289 Mariateglli Jose Carlos 249 Marino S. Salomone 289, 291 Marinov Vassil 279 Markus Michal 278, 296, 304 Masny Ewa 353 Mauss 164 May Mark A. 270 Megas Giorgio 292 Meinardus Otto 283, 285 Mentuch A. 15 Michalek J. 335 Mićević L. 90 Mieder Wolfgang 287 Mikkola J. J. 99 Mili6ević M. 88 Miller E. S. 265 Milosavljević S. 89 Mjartan Jim 304 Mockli von Seggern M. 286 Mokłowski K. 208 Moniak Andrzej 352 Moser Dietz-Rudiger 287 Mostny G. 133 Moszyński Kazimierz 74, 103, 151, 207, 337 Mrakovcić V. 91 Mrozówna E. 102 MucchieIli A. i R. 138 Muh1mann W. E. 139, 146 Muller E. W. 146 Muller Iso 287 Murdock George P. 263, 270 Musiat Zygmunt 299, 300 Musielak Krystyna 352 Musinka M. 335 Muszkieta Salomea 350 Muszyński J. 14 Nahodil Otokar 159, 161-J 62, 164 Narr Roland 241 Naruszewicz Adam 118 Nasz Adolf 307, 355-360 Nedić Vladan 301 Nedo P. 299, 332 Neymanova Zofia 319 Niederle L. 95, 101, 208 Niederer Arnold 287 Niedźwiedziński Przemysław 308 Nigra Constantino 291 Nikolic V. 90 Nitsch Kazimierz 99-105 �388 Nolle W. 134 Nordland Odd 280 Norsander Goran 280 Novak Anka 299 Novak Vilko 208, 303 Nowakowski Tadeusz 351 Nowotny Paweł 299, 300 Nyrkowski S. 252 Obst Marian 350 Oelmann F. 214 Oleszezuk Anna I. 353 Olińska Barbara 352 Ondrusz J. 250 Opałek Kazimierz 110, 111, 113 Optołowiez Janusz 308 Ordon E. 348 Ortutay G. 290 Osil1ski A. 138 Ossowski S. 146 bstereng Borehgrevink A. B. 280 Pagliaro Antonio 292 Paladi Kovacs Attila 77 Palm H. 199 Paluehowska-Targońska Anna 352 Pandolfi F. 290 Pankiw W. 15 Pantelić Nikola 296 PantH: Miroslav 302 Paprocka W. 335 Paradowska Maria 225-236, 309 Park G. K. 267 Pasek Jan Ch. 190 Pastuszkiewiez Stanisław 188 Pauli Elisabeth 78 Pavicić-Surnjić M. 90 Pawałowski Jan 247-249 Pawlak Danuta 350-351 Pawliczek Jerzy 353 Pawlikowski J. G. 165 Pawłowska Jadwiga 319 Peeueh G. 15 Penkala Danuta 352 Penusliski Kiril 92, 339 Person B. A. 277 Perzyna L. 116 Peseva-Popova R. 335 Peseva Raina 296 Petrei BertI 289 Petrova E. 208 Petrovski Blaze 3:38 Peukert Herbert 246 Picasso 165 Piegza Karol 251 Pietkiewicz Kazimierz :\08, :W) Pietraszek E. 151 Pietrzak Teresa 221 Pikelis A. M. 171 Pillova Drahomira 304 Pinnov Heinz-Jurgen 282 Piramowicz Zofia 349 Pisutova Irena 304 Pitre Giuseppe 289 Pittioni Richard 289 Plettenburg H. W. M. 275 Podolak Jan 293, 332, 335, :3:38 PodoHlkova Katarzyna 3:35, :n8 Poirier J. 133 Pokropek Marian 222 Polański Jarosław 13, 15 Polivka J. 294 Poloczkowa Barbara 171-189 Polonec Andrej 304 Ponente Nello 290 Poniatowski S. 211 Poniatowski Z. 139 Popowska J. 15 Popvasileva Aleksandra :3:37 Posern-Zielińska Mirosława 262-269 Posern-Zieliński Aleksander 167, 281-284, :308, 309, :319 Potieehin I. I. 135 Pourova-Volbraehtova L. 335 Pranda A. 334 Preuss K. Th. 281 Prus-Wiśniowski Tadeusz :l08, :319 Prvulović B. 89 Przybył Grażyna :35:3 Pszezółkowska-Simiczijew .Janina 107-129 Putilov Boris N. 297, :n2 Radomski B. 1:39 Radziejowski Janus7. :35:, Rakić R. D. 335 Ramovs Mirko 30:3 Ramseyer RudoH .r. ~~HH Hiink Gustaw 27!) Hasmussen H. 27(; Redfield H. ](ifJ �389 HeinfllSs Homan 308, 321 RcinilHi Anna Maria 285 Rej M. 187 Resner Gerald 28(; Rhamm Karl 73, 208 Rigoli Aurelio 291, 292 Ristcski Milan 3:38 Ristovski Blaze :l:32, :3:39 Rivet P. 138 Robek A. 335 Rohan-Csermak G. de 275 Romano Ruggiero 248 Romano S. F. 290 Romer Bela 279 Rossi-Taibbi Giuseppe 292 Rost F. 100 Rozwadowski J. 103 Różycka Teresa 222 Rudnicka-Kruszewska Hanna Rygiel Bruno 250 Ryszkowski K. F. 116 Siemiradzki .T. 227 Sicwiera Kazimierz 35:3 Simiczijew Kole 246-247, 301-302, 339 Simonides Dorota 254-259, 320 Skalnik P. 335 Skalnikova Olga 296 Slobin M. 266 Sławski Franciszek 80 Smereka M. 15 Smidt R. R. 93 Smith Kaj Birket 94 Smolarski M. 110 Smoleński W. 115, 116 Sobierajski Z. 334 Sobisiak Walerian 243-246, 286-289, 301 Sobolevski A. A. 101 351 Salih Abdulhac 3:38 Salwa Wojciech 352 Samochwałenka E. 14 Sarkany M. 335 Sauer O. 292 Sawaniuk M. 15 Scaglin R. 263 Schelbert Leo 287 Scheuermeier Paul 77, 199 Schier Bruno 74, 199 Schleicher August 99 Schmidt Leopold 73, 74, 75 Schneeweis Emil 9:3. 239 Schneider A. 136 Schober Manfred 299, 301 Schrader O. 135 Schreiber A. 277 Schwartz N. B. 2G4-265 Segui Antonio 165 Seitz Georg J. 282 Sejourne Laurette 249 Seler E. 281 Seligman E. R. A. 1:l8 Selmowicz Krystyna 339-347, 349-354 Septunov Mich{ljlović 339 Seweryn Tadeusz 181, 319 Seyda Bronisław llfi Shils E. 159 SocMii Pavol 304 Soja Henryk 352 Sorokin A. P. 164 Spirovska Leopasova 338 Sramkova M. 335 Staeblin Martin 287 Stalmach P. 250 Staszczak Zofia 131-148, 242-243, Staszewski Kazimierz 222 Staszic Stanisław 111, 118 Steinen K. 281 Stelmachowska Bożena 352 Sterly J. 285, 286 Stieber Zdzisław 103 Stigum H. 133 Stika Jarosłav 295 Stoklund Bjarne 280 Stohr W. 134 Striibin Eduard 287 Suboczowa Maria 209, 307, 319 Suchodolski B. 118, 163 Sulińska Jolanta 353 Sulitka A. 335 Sumner William Graham 270 Surzyński Józef 351 Svobodova V. 335 Swanton 263-264 Szabó B. 276 Szabó Matyas 280 Szacki Jerzy 159, 160 Szczepallska Maria 351 Szczepański J. 146, 147, 160 335- 298- 274-277 �390 Szczotka S. 190 Szeluka J. 15 Szendrey Z. i A. 136 Szolnoky Lajos 210 Szromba-Rysowa Zofia 353 Sztolcman Jan 225-236 Szyjkowski M. 110 Szymiczek J. 250 Szymik W. 251 Symes D. G. 267 Śreniowski S. 112 Świętochowski A. 112 Taczanowski Władysław 226, 228 Tagini Jacques 287 Tarko Medard 293-298, 321, 347-348 Taryo Obayashi 284 Tessmann Gunter 281 Teuteberg Hans-Jurgen 243, 279 Theodorson A. G. 138 Thomas W. L. 171 Thurnwald R. 292 Tiby 0.291 Tischner H. 134 Todorov D. 335 Todorova- Vasileva M. 335 Tokarew S. A. 275 Tomeś J. 335 Tomicki Ryszard 353 Toschi P. 290, 292 Tozi Niko 339 Tracz Marek 352 Traczyński Edward 352 Traerup Birthe 246-247 Triimpy Hans 287 Trypućko J. 348 Tumangelov Boris 297, 334, 335 Tyszka A. 154-156 Uplegger Helga 283 Usak J. 335 Uusivirt Hilkk 279 Vakarelski Christo 77, 294, 334 Valeri Renee 279 Vancik F. 335 Vanovicova S. 335 Vafeka Josef 295, 305, 335 Vavilov N. J. 292 Venturelli A. J. 135 Veselovski A. N. 294 Vierkandt A. 146 Viires Ants 75 Vilkuna K. 133, 276 Vujić V. 90 Vuorela Toivo 279 Walendowska Barbara 309 Wali górski Andrzej 41-72, 171 Wanke A. 139 Wasilewski Eustachy 353 Weber A. 163 Weber Max 166-167 Weber-Kellermann I. 276 Weibust Knut 280 Weichart Teodor 116 Weinhold R. 331 Wenhrynowicz T. 15 Werba A. 15 Werbowy M. 10 Wesołowska H. 355-360 Westphal-Hellbusch S. 146 Weyer Edward 177 White D. R. 263 Wick P. 331 Wiegelmann Gi.inter 77, 243-246, 275, 278 Wieruszewska-Adamczyk M. 152 Wierzbicki Zbigniew T. 5-39 Wihorny A. 14 Wildhaber Robert 287 Willems E. 138 Winick C. 133 Winowicz Krystyna 351 Wodzicki Mieczysław 353 Wokroj Franciszek 307, :319 Wrazinovski Tanas 338 Wroński J. M. Hoene 109 Wrześniowski A. 228 Wydra J. 292 Zad rożny J. T. 138 Zadrożyńska-Barącz Anna 354 Zakhos-Papazaharion 338 Załuski Stanisław 113 Zambrzycka-Kunachowicz Anna 35:; Zawierucha Anna 353 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 151, 307, 308, 319, 348 �391 Georgi 339 Zecević Slohodan 88. :):)8 Zelenin D. n:l Ziegler Susanne :1:18 Zieliński S. 227 Ziółkowska Justyna 35:) Zinyc Vladymir 295 Zdravcv Znamierowska-Priifferowa 319, 320, 348, 372 Zupfer Wolf Dieter 288 Żdanko T. A. 3:35 Żygulski K. 162 Yoder Don 278 Maria 307, �INDEKS akulturacja u Indian 265, 352 architektura wiejska grecka 292 astTonomia ludowa 52 badania nad kulturą robotniczą 150 - - regionem 367 - - współczesnością 151, 300 - procesów społeczno-kulturowych 1'19158 - społeczności lokalnych 267, :{35 - terenowe 'VI Europie 267 bajki jugosłowiańskie 302 - węgierskie 27 ballada rumuńska 293 bibliografia sycylijskich tradycji ludowych 290 budownictwo ludowe 242, 251,283, 2fJ8, 304 - - alpejskie 288 - - czeskie 295 - - kaszubskie 352 - w Peru 232-233 - sakralne bursztynial~stwo w Polsce 217-223 cargos3'53 cep w hlandii 276 chleb, placek 279 czarownice 293 czas'opisma slawistyczne 102-103 demograficzny słownik 139 demonologiczna literatura 293 dramat ludowy 302 egzogamia 296 epika ludowa 302 RZECZOWY epos słowiański 297 etniczne grupy 14:{ etnoootGnika 260 etnogastronomia 273 etnogeneza Indian 282 - narodu bułgarskiego 294 etnografia angielska 171-189 - Europy 133, 242-243, 274-277 - niemiecka 276 - słoweI1ska 302-30:l - społeczeństw pierwolnych I:l4 - ukraińska 295 et.nograficzna dokumen lacja :310 - klasyfikacja systemalyc:r.na 270-27·!, 276, 330-332 clnograficzne allasy :l3:l-3:H - opisy Peru 230-235 - prace magisterskie :{51-:l53 - sesje, seminaria i konferencje 27f:, 289, 290, 309, 332-335, 337-:139,:348-351 - słowniki i encyklopedie l:ll-H;) - wy'stawy 339-347, 348 etnograficzny film 290, :l'51 etnografii początki 108-I2B - 'Przedmiot i zakres 'bada!'! 273, 271; etnologia holenderska 276 - szwedzka 276 elnomedycyna 284-286 etnomuzykolodzy poznal1scy :151 etno s 294 folklor 136, 254, 256, 297 - bałkański 335-339 - białoruski 337 - cieszyński ~:;O - garncarski 197 - serbski 301, 302 �39;3 - słowiański 294 - rzeszowszczyzny 350 - w Czechosłowacji 335 folklorystyczne słowniki i encyklopedie 137 - zespoły tmraińskie 11-14, 17-18, 22,23, 24-25, 26 folklorystyka europejska 290 - jugosłowiańska 302-303 - włoska 290 folkloryzm 152, 164, 2:39-240, 250 fizjokraci polscy 107-1211 garncal'slwo 1111,283, 289 gospodarka chłopska 2U7, 352 - - w Kenii 41-71 gwary kaszubskie 100 - polskie 101 instytucje społeczne na wsi 352, 353 Instytut Antropologii Społecznej w Palermo 290 100, 101 99-104 kalendarz rolniczy 41-46 kalendarze drewniane 295 karnawał grecki 292 kierunek filozoficzno-historiograficzny 117 kobieta w życiu wsi 63-70, 353 kontakty transpacyficzne 281 kopaczka 47-48 korespondencja G. Pitrego 2!)0 kosze 66, 211, 283, 288 kosznice 200-204 kult Marsa 292 - świ~tych 354 - wody na Sardynii 292 kulty ewangeliczne 265 kultura 166 - lokalna 166 - ludowa niemiecka 238 ~ - rosyjskich osadników w Syberii 295 251 laska pasterska grzechotkowa 280 lecznictwo 196-197 literatura ludowa germańska 133 - - jugosłowiańska 301-303 - - włoska 291 - pólludowa 276 ludoznawstwo 2:17, 211 - niemieckie 237-241 ludożerstwo 233 ludy niecywilizowane 142 łodzie-dłubanki łopaty 280 historia ludoznawstwa niemieckiego 2;37~ 238 hodowla bydła 2811 Human Relations Area Files 270-274 jc;zyki zachodnio-słowiańskie jc;zykoznawstwo słowiańskie - materialna cieszyńskiego - robotnicza 153 - robotników leśnych 301 - społeczna Europy 276 kulturowy wytwór 167 231, 284 magia 52-55, 61, 181-182, 261, 287 - handlowa 351 malarstwo ludowe 288, 291 - - na szkle 251, 304 małżeństwo 354 maski 287 - indiańskie 281-282 meblarstwo wiejskie 276, 299 medycyna ludowa 260-261, 282, 285-286 megalistyczne pomniki 284 metaloplastyka 283 metoda historyczno-porównawcza 294 metodologia etnografii radzieckiej 352 metody ilościowe 263 metodyka badań antropologicznych 263 Międzynarodowe Towarzystwo Przyjaciół muzeów Świata 219 mi t o pierwszych rodzicach 48 mitologia polinezyjska 352 młocka 68-69 młyny wodne 304 mniejszości narodowe w Polsce 5-:3!), :l5:1 muzealnictwo angielskie 171, 174 muzyczne instrumenty 339 muzyka ludowa włoska 291 muzykologia poznańska 350-351 narzędzia rolnicze 47, 251, 276, 289 noszenie na głowie 66 obyczaj 87, 239 �394 obróbka skór 283 obrzędy 143, 242, 251, 292 - doroczne 303, 352 - garncarskie 186-191 - pogrzebowe 94-95, 191 - rodzinne 190-191, 280 opowiadania ludowe 250, 254-256, 287 organizacje społeczne 143, 268 - - pasterzy 276 osadnictwo i kształty wsi 242, 251, 352 paleniska 279 pamiętnikarstwo 255 pasterstwo 304 -- karpackie 295 pieśń żołnierska 288 pieśni ludowe 250, 287, 291 - - bałkańskie 335-337 - - hajduckie 302 - - macedońskie 92, 246-247 - - muzułmańskie 92 - - serbołużyckie 299 - - serbskie 301 - - włoskie 291 - pasterzy sardyńskich 292 - straganowe 252-253 pisarze ludowi 250 plastyka figuralna ludowa 354 plecionkarstwo 283 pług 48-49 podania górnicze 256-258 podział pracy w rodzinie wiejskiej 353 poezja ludowa włoska 291 polowania na ludzkie głowy 95 pokrewieństwo u Bułgarów 296 pożywienie ludowe 243-246, 251, 277, 278280, 288, 296, 353 przebierańcy 303 przechowywanie ziarna 68-69, 199-215 przedstawienie ludowe 289 przemiany kulturowe 296, 334, 353 przysłowia ludowe 250 region etnograficzny 267 regionalizm 250 religia rzymska 292 religie 287 religijne pielgrzymki 265, 287 religijny synkretyzm 309 religioznawcze słowniki 139 rezginie 73-85 rolnictwo 292 - afrykańskie 41-71 - argentyńskie 351 rzemieślnik wędrowny 289 rzemiosło artystyczne afrykańskie 283 - kowalskie 304 - wiejskie 353 rzeźba afrykańska 28:; - ludowa w drewnie 251 rzeźbiarz ludowy 352 rybołówstwo 309, 350, 353 rytuał o charakterze orgiastycznym tzw. anastenaria 292 serowarstwo w Polsce 277 skansen bułgarski 287 slawistyczne studia w Polsce 103 snohactwo 296 sobótki 127 spichrze 199-216 społeczeństwa pierwotne 178 społeczności lokalne 353 sprzęt chmielu 298 stosunki społeczno-gospodarcze 351 strój ludowy 242, 251, 276, 288, 298 - górnośląski 243 struktura rodziny 263 Studium Słowiańskie Uniwersytetu Jagiellońskiego 103-104 styl ludowy w sztuce 283 szamanie afgańscy 266 szamanizm południowoamerykański 282 szkoły ludowe 281 sztuka afrykańska 165 - meksykańska 290 - ludowa 242, 251, 290 - - kukiełkowa 289 - - ukraińska 23 szufla do równania ziemi 280 system klasyfikacji etnograficznej 270 - - przedmiotowej 270-272 systemy pokrewieństwa 263 - społeczne Natchezów 263 tabliczki karbowe 295 tańce ludowe 250, 293 - - bałkańskie 335-337 - - słoweńskie 303 targi i jarmarki 353 tatuaż 283 �395 teatrzyki kukiełkowe 292 teoria fizjokratyczna 108-11:1 - kultury ludowej 290 tkactwo 283 Towarzystwo Badań nad Życiem Ludu 174-176,177 tradycja ludowa 121, 122-123, 125, 127, 159-169, 293, 334-335 tradycje ludowe we Włoszech 242 tradycyjna kultura ludowa 352 transport i komunikacja 73-85, 230-232, 251 tratwy 231 trucizny do strzał 282 twórczość ludowa 298 - półludowa 252-254 typy gospodarstw chłopskich w Irlandii 267 Ukraiflskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne 8-10 ule 352 uprawa winnej latorośli 288 - ziemi 233-234 - - w Kenii 41-71 używki 285 vendetta 296 wiedza ludowa o roślinach - przyrodnicza 282 wierzenia 69, 143, 265, 288 -- garncarzy 191-197 -- związane z duszą 94-96 260-262 ~- - ze śmiercią 353 włókiennictwo na Orawie :304 wózki dwukołowe sycylijskie 2!J1 wróżby religijne 190 wytwórczość ludowa 251 zabawy i gry ludowe sycylijskie 292, 29:] zabudowa wsi wielkopolskiej 352 zagroda chłopska w Kenii 41-71 zaślubiny pośmiertne 87-97 zbieractwo 49-50 zdobnictwo domów mieszkalnych 28:J - sufitów drewnianych 289 - wyrobów garncarskich 304 zwyczaj obdarowywania dzieci w dniu święta zmarłych 292 - karania na granicach 276 -- sadzenia drzewek owocowych na grobie 89 - wmurowywania ofiary w fundament budowli 292 zwyczaje ludowe 239, 242, 292 - doroczne 288, 297, 352 - garncarskie 182-186 - gminne 277 - prawne 287 - urodzinowe 87 - weselne 87, 297 - zapustne 301 zwyczaje i obrzędy bałkańskie kaukaskie 297 zróżnicowanie regionalne 267 żniwa 65-69 �INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka 135, 145, 211, 215, 283, 286 Afryka północna 74 Bantu 93 Egipt starożytny 78, 82 Etiopia 78, 82 Gobowie 264 Górna Wolta 283 Kamerun 95, 281 Kenia, plemię Luo 41-72 Kongo 95 Maroko 78, 283, 348 Tanzania, plemię Haya 284 Ameryka Ameryka Łacińska 247-249, 264 Ameryka Południowa 142, 145, 282, 290 Ameryka Północna 145, 281, 282 Argentyna 265, 351 Boliwia 352 Brazylia 135, 265, 283 Ekwador 227, 229, 233 Filadelfia 279 Gwatemala 265 Indianie 248, 282, :34H Indianie Toba 265 Meksyk 286, 353 Natchezowie 263-264 Panama, Indianie Kuna 284 Pensylwania 278 Peru 225-235, 281, 352 Stany Zjednoczone 142, 290 Waika, plemię 282 Azja Azja 211, 284 Afganistan 266 Bengalia 284 Chiny, grupa etniczna Yao 284 Indie i Indochiny 145 Indonezja 211, 215 .Jakuci 354 Japonia 142 Kazachowie 266 Kirgizi 266 Malajowie 286 Nepal 285 Syberia 295 Syria 78 Australia i Oceania Australia 143 Cieśnina Torressa 284 Melanezja 97 Nowa Gwinea 95, 28;), 286 Europa }<~uropa I:3:~, 21.5, 22:~, 24:3-246, 266, 274277 Europa południowo-wschodnia 242 Albania, Albańczycy 93, 210, 24.3 Alpy 74, 83 Anglia 171-189 Austria 74, 242, 279, 230, 2ll3-:WH Bajcary 74 Bałkański Półwysep 74, 78, 3') Baskowie 211, 268 Belgia, Belgowie 93, 137, 142 Beneluxu państwa 242 Białoruś 74, 80 Bośnia 74, 268 Bułgaria, Bułgarzy 144, 208, 210, 211, 215, 279, 292, 296, 297, 305 BurgenIand 74, 79 �:397 Chol'wacja 74 Czarnogóra 2!}(i Czechosłowacja 252, 297, :U5 Cyganie z Czechoslowacji :J:i2 Dania 74, 2BO Dobrudża 332 Estonia 78, 7!J Finlandia 242, 279, 280, 2B5 Francja 1'42, 242, 279 Grecja, Grecy 95, 96, 243, 2!l2 Hiszpania 16;3, 211, 214, 242 Holandia 137, 142, 276 Huculszczyzna 20B, 209 Irlandia 242, 21)7, 276 Ilalia 214 Jugosławia 87-97, 10:3, 208, 210, 215, 279, 298, 301-302 Karakaczani 27D Karpaly 83, 27:: Karyntia 26B Kreta 214 Lapończycy 243 Litwa 74, 79, 80, 280 Łotwa 74, 79, BO Łużyce 103, 300-301 l~acedonia 80, 246-247 Niemcy 135, 142, 214, 242, 243, 335 Polska Polska 82, 103, 136, 181-198, 217-223, 261, 277, 280, 354 237-241, 242, 276, 279, 280 Norwegia 24.1, 267, 2BO Orawa :304 Piemont 74 Podole 208, 209 POl-tugalia 142, 211 Rodopy !lO Rosjanie 9:3 Rumunia 210, 24:3, 285, 292 Sardynia 292 Serbia 88, 292, 296, 3:35 Serbowie Łużyccy 93 Skandyna'wia 242, 280 Slawonia, Slawonia 74, 295 Słowacja, Słowacy H2, lO:l, 20 B, 211, 215, 280, 304, 351 Słowenia 74, 298, 303 Słowiańszczyzna, Słowianie 215, 243, 294-298 Szkocja 279 Szwajcaria 242, 280, 286-288 Szwarzwald 74 Szwecja 74, 75, 276, 277, 278, :WO Sycylia 291, 292 Trakowie bałkańscy 9:3 Tyrol 288 Węgry 74, 136, 210, 215, 243, 276, 335 Wielka Brytania 142, 242 Wielkoruś 74, 82 Włochy 78, 80, 142, 242, 289-29:3 Związek Radziecki 75, 1:36, 142, 143, 2J 5, 95, 199, 207, Beskid Śląski i żywiecki :l.'i2 Białostockie 22 Bieszczady 7, 353 Bojkowie 7 Cyganie na Polskim Spiszu :351 Gdańskie 22, 28 Kołbielskie 353 Krakowskie 23 Kurpie 218 Lubelskie 25, 321 Olsztyńskie 20-22 Podhale 279, 351, 352 Podlasie 353 Pomorze, Pomorzanie 99, 24:3 Pomorze Zachodnie 352 Rzeszowskie 26, 352 Spisz Polski 351 Szczecińskie 23 Śląsk Cieszyński 249-251 Śląsk Dolny 7 Śląsk Górny 256-258, 35:3 Śląsk, Ślązacy 209, 243, 254, 258-259 Ukraińcy w Polsce 5-39 Warmia i Mazury :352 Wielkopolska 354 Wrocław 259 Wrocławskie 25, 29 260- ��SPIS ILUSTRACJI 1. Zagroda Obarego Nyaruotha (tabI. rys.) w Ng'iya (tabl. rys.) . 3. Rezginia kabłąkowata loogused. Vónnu, raj. Tartu, Estonia. Według A. Vlire.sa . 4. -Rezginia kabłąkowata pugatsid, Ampla, raj. Harju, Estonia. Według A. Viire~;a . 5. Rezginia kabłąkowata, Ivankovo, pow. Vinkovci, Slavonia. Według M. Gavazziego (za K. Moszyńskim) 6. Rezginia kabłąkowata, rezgiń, Wierzchlesie, .pow. Sokółka. Fot. J. Grocholski . 7. Transport przy pomocy rezginii kabłąkowatej, rjeski, Nowoberezowo, pow. Hajnówka. Fot. J. Grocholski . 8. Rezginia z drążkami prostymi, rete, góry Piemontu, Liguria, środkowe .i południowe Włochy Według P. Scheuermeiera . 9. Rezginia z drążkami prostymi, vorzóbla, Rodopy. Według informacji li,stownej Ch. Vakarelskiego . 10. Transport przy pomocy rezginii z prostymi drążkami, vrzmi, Macedonia Według B. Drobnjakovića . 11. Kosznica na kukurydzę z miejscowości Rogatka w Bośni. Według A. Haberlandta, Die Volkstiimliche Kultur Europas in ihrer geschichtelichen Entwicklung, [w:] mus trier te Volkerkunde. Red. G. Buschan, t. 3, Stuttgart 1926, s. :354. 12. Kosz na kukurydzę z miejscowości Tarskie, pow. zaleszczycki. Foto S. Poniatowskiego z materiałów Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu 1:~. Koszowy spichrz z Bułgarii. Ze zbioru Ch. Vakarelskiego, Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu . 14. Koozowy spichrz z Bułgarii. Ze zbioru Ch. Vakarelskiego . 15. Spichrz koozowy z miejscowości Rosrzniw, pow. Tłumacz. Fot. J. Gajek 16. Kosznica z miejscowości Liczkowce na Podolu. Fot. J. Gajek, l{l:36 r. 17. Kosznica z miejscowości Jabłonów na Podolu. Fot. J. Gajek lB. Kosz z miejscowości Redina w Bułgarii. Według S. Kostova i E. Petrovej, Selski bit i izkustvo v Sofijsko, Sofia 1935, s. 48 . 19. Ambal' płozowy z Węgier. Fot. K. Kwaśniewski. 20. Kosznica na kukurydzę z miejscowości Polsko w Bułgarii. Fot. Ch. Vakarelski, 1957 r. . 21. Typy spichlerzy plecionych na zboże lub kukurydzę uszeregowane zgodnie z hipotezą o ich ewolucji (labl. rys.) . 2. Targ 54 62 77 77 78 78 79 80 80 80 201 201 201 201 202 202 203 203 203 203 206 �400 22. 23. 24. 25. Hipotetyczny proce" ewolucji spichrzy Ilustracja bez podpisu (HRAF) Adolf Nasz Józef Ligęza (tabl. rys.) 212 273 355 :l61 SPIS MAP 1. Przybliżony 2. Przybliżone zasięg rezglllll w Europie . zasięgi niektórych nazw rezginii w Europie. 76 81 �ILLlJSTRATIONS 1. Farm oC Obary Nyaruoth (table 2. Market in Ng'jya (table fig.) ;l. Loogused type of bow-shaped 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 26 - fig.) . rezginia. Vónnu, area of Tartu, Estonia. By A. Viircs . Puoat~id type or j)f)w-shaped rezginia. Ampla, are::! of Harju, Estonia. By A. Viires . Bow-shaped rezginia. Ivankovo, area Ol Vinkovici, Slavonia. By M. Gavazzi (after K. MO;,ZYI'ISki) Rez(Jiń type Ol bow-shaped rezginia. Wierzchlesie, area of Sokółka. Photo by J. Grocholski . Transport using rjcski type of bow-shaped rezginia. Novoberezovo, area ol' Hajnówka. Photo by .J. Grocholski Rete type oC rezgin i:l with straight sticks. Piemonte Mts, Liguria, central and southern Haly. By P. Seheuermeier . V",.z('hlu type ol' rezginia with straight stieks. TIhodope Mts. According to the letter or Ch. Val(;lrclski Transport usil1l~ vrzmi type of rezf~inia with straight sticks. Macedonia. By Il. Drobnjakovj{: . Basket lac corn from Rogatiea, Bosnia. By A. Haberlandt, Die Volkstumliche Kultur E'U1opas in ihrer gesichtelichen Entwicklung, [in:] Illustrierte VOlkerkunde. Ed. by G. Busehan, vol. ;l, Stuttgart 1926, p. 354 . Basket for corn Jrom Tarskie, area of Zaleszczyce. According to a manuscript of S. Poniatowski, property of the Archives of Polish Ethnographic Society in Wrocław . Wicker granary from Bulgaria. Collection of Ch. Vakarelski in the Archives of Polish Ethnographic Society in Wrocłavi . Wicker -granary from Bulgaria. Collection of Ch. Vakarelski Wicker granary from Roszniv, area of Tłumacz. Photo by ,T. Gajek Basket from Liczkawce in Podolia. Photo by J. Gajek, 1936 Basket from Jabłon<"lw in Podalia. Photo by J. Gajek Basket from Redina in Bulgaria. After S. Kostov and E. Petrova, Selski bit i iz/custvo v Sofijsko, Sofia 19;~5. p. 48 . Ambar p!o:::Otcy from Hungary. Photo by K. Kwaśniewski . Basket for corn from Polsko, Bulgaria. Photo by Ch. Vakarelski, 1957 Types of wicker granaries for grain or corn. Arranged according to the hypothesis of their evolution (table fig.) . Hypothetical process li!" the C'volution of granaries (table fig.) . Lud, tom Lvur 54 62 77 77 78 78 79 80 80 80 201 201 201 201 202 202 203 203 203 203 206 212 �23. Illustration without 24. Adolf Nasz 25. Józef Ligęza . caption. (HRAF) 273 355 361 MAPS 1. Approximate 2. Approximate range of using rezginia in Europe ranges of various terms for rezginia 76 in Europe 81 �Spis treści L STUDIA, ROZPRAWY Zbigniew T. W i e r z b i oC k i, Awans Sipołecmo-kulturalny ludności ukraińskiej w PRL po 1956 r. . Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Lcszek D z i ę g i e l, Roczny cy.kl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo Zygmunt K ł o d n i c k i, Rezginie w Europie . Mirko R. B a l' jak t a l' o v i ć, Zaślubiny pośmiertne albo zastępcze. (Wprowadzenie porównawczo-historyczne do objaśnienia obyczaju) Tłum. Z. Darasz . 5 41 73 87 Tadeu.sz L e h r - S p ł a w i ń s k i, wistyki Janina Pszczółkowska-Simiczijew, zaintercSQwań etnograficznych lI.ARTYKULY, Zasługi Kazimierza Nitscha na polu sla99 Fizjokraci pols·cy a początki 107 OMOWIENIA, MATERIAŁY Zofia S t a s z c z a k, O powojennej leksykografii etnograficznej Jerzy H c.y ITI a n 11. UVV<l.,:;i lU temat badania procesów społeczno-kulturowych Bolesław J a n u s z k i c w i c z, Na marginesie dwóch rozprawo tradycji. Barbara P o l o c z k o w a, Kierunki współczesnych prac etnograficznych w Anglii . • Dionizjusz C z u b a I a. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich Ja nL.!S z B o h d a n o w i c z, Pomies·zczenia koszowate o charakterze .s.pichrzowym. Halina D uc z m a I - P a c o w s k a, Wkład naukowy doc. dr Adama Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i jego działalność w Muzeum Ziemii PAN w Warszawie. Mariel P a l' a d o w.s k a, Relacja Jana Sztokmana o XIX-wiecznym Peru III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 131 149 159 171 181 199 217 225 I CZASOPISM Herman Bausinger, Volkskunde (Gerhard Kloska) . Iro-Volkskunde. Europaische Lander. 1963 (Zofia Staszczak) GUnter Wiegelmann, Alltags.- und Festspeisen. Wandel und Gegenwartige Stcllung. 1967 (Walerian Sobisiak) . BirŁhe Tracrup, East macedonian Folk Songs. 1970 (Kole Simiczijew) . 237 242 243 246 �104 "Ameryka Indiańska'?" - Spory {) hisiuri(;. \Ny!Jr")J' i w·;\' ..'p ]tuggie]'!) H()il1ano. 1971 (Jan Pawałowski) . Płyniesz Olzo ... Praca zbiorowa pod red. D. Ea:Hu!xa, L. 1 :2, 1!)(i7, l!Jn (Andrzej Brencz) . Bohuslav Benes, Svćtsk;j kramM'sk{1 pise{!. 1070 (LJo[Juslaw Linette) . Dorota Simonides, Powstania śląskie we wspólcze,'inych opowiar!ani,lch Judowych. 1972 (Janina Hajduk) Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego ŚJ:]sku. 1072 (Domla Simonidcs) Krzysztof Kwaśniewski, Wrocław jakiego nic znamy. 1!J72 (Dorota Simonides) Maria Henslowa, \V"iedza ludowa o bożym drzewIn1, bvlicy pi{)!unie. 1072 (Anna Kowalska-Lewicka) 2'17 249 251 254 256 258 260 Ethnology, t. 10, 1071 (Mirosława Posern-ZicliJ!ska) Ethnology, t. 11, 1972 (Mirosława Posern-Zieliliska) Human Relations Area Files (Bronisława JawoTs/w) Ethnologia Europaea, R. I-V, 1957-1972 (Zofia Slasze~a/;) Ethnologia Scandinavica, R. 1071, UJ72 (Bolesław Ja11l1sz1dcwiczl Zeitschrift fur Ethnologie, t. 94, 1969, z. 1-2 (Aleksander l'O.'CI'II->:iclill"';i) Ethnomedizin/Ethnomedicine. 1971, 1972 (Marek: Gawęcb) Schweizerisches Archiv flir Volkskunde. 1970. z. 1-4, 1971, z. 1-4 (Walerian Sobisiak) 262 2G6 270 274 277 2S1 284 286 Osterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde. 1972, z. 1 4 (Walerian S"uisia/() Annali deI MUSeD Pitre, t. 1-15, 1950-1964 (Henata J eziersbl) Ethnologia Slavica, t. 3, 1972 (/VIedard TarKO) . Slovenski Etnograf. 1970, 19'71 (Walerian So1Jisia/') LE~topis, nr 14, 1971 (Walerian Sobisiak) . Narodna knjizevnost. 1956 (Kole Simiczijew) . Traditiones, vol. 1, 1972 (Andrzej Brencz) . Zbornik SlQvenskeho N{u'odnr,ho MI:lze;1.Etn{)gl';il'i;l, t. I:), 1!)T~ (/1 nc1rz('.i 1Jrcnc.:) 288 289 293 208 299 301 302 304 IV. E.IWNIK/\ Sprawozdanie z c1ziałalnoś-::i Zarządu Glównegu P1'L Z:,I (ll,j'('; tl'l.'.'(·11Lit 1:;1dencji od]9 września 1970 1'. do 8 czerwca U)7:l !'. (Bronislawa .Ialcors/w) XLVIII Walne Zgromadzenie PTL i Sesja NauJuw;: IV Lublinit! w dni:lcl1 8-10 czerwca 1973 r. (Medard Tar/w) . Dyskusja Oddziałów na temat osiąr;ni(;6 i {'l'1(j\\' 1'1'1,. I'oci';lI!1l')W;llli'l (1)1'0nislawa Jaworska, Jerzy LewowicIci) . W odpowiedzi Oddziałom - uwagi Prezydillm ze; l'TL (Hronis/all'cl Jal(,ol':;I([/) Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etno,C;l'aficzne,i przy j1oJo;kim Towarzystwie Ludoznawczym w 1972 r. (Bronisława Jaworska) . Sprawozdanie z Międzynarodowej Konferencji czasopismLl "Demus", puświ,:conej wdrażoniu jednolitej klasyfikacji proc etnograficznych i folkhl'::stycznych, 1973 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa j Stanislaw Blasze,zyk) . II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica 1972 (JeJze! Bursztaj III Międzynarodowe Sympozjum EthnologiC! Slavica, ] 97:l (Jó.ze! Dllrs.zta) Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji ludowych w csns", 1972 (Józef Bursz ta) . VI Bałkański Festiwal Pieśni i Tańców Ludowych ori'Z III Mic;cL-:ynarod(ll\c Sympozjum Folkloru EałlClń,!:iego, ]973 (Ko/c Simiczijcw) Wystawy etnograficzne w 1972 1'. (KrYI>tyna SeIllwwic,;) . 307 317 ;J21 :-l25 328 3:30 332 333 334 335 339 �405 Wystawa lwlbergowska w Krakowie, 197:3 (Medard Tarko) Krajowe sesje, seminaria i konferencje etnograficzne w 1972 r. (Kr1lstyna Selmowicz) 347 348 Sesja muzykologów w Poznaniu Magisteria i doktoraty z zakresu (Danuta etnografii Pawlak) 350 w 1972 r. (Krystyna Selmowicz) 351 V. IN MEMORIAM AdoH Nasz (Henryka Wesolowska) . Józef Ligęza (Eugeniusz Jaworski) . Sulo Haltsonen (Maria Znamierows1ca-Prujferowa) 355 360 371 VI. VARIA Najwa~rliejsze nicka) nabytki zagraniczne Biblioteki . Indeks tomu 58 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Indeks osobowy . Indeks rzeczowy . Indeks etnogeograficzny Spis ilustracji i map Illustrations PTL (Jadwiga Gerlach-Klod- 373 383 383 392 396 399 401 �Contents 1. STUDIES, PAl'EH::> Zbigniew T. W i e r z b i c k i, The Socio-Cultural Advancemcnt of the Ukrainian Minority in Poland since 1956 . Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Leszek D z i ę g i e l, The Annual Production Cyclc of a Peasant Farm among the West Kenyan Luo . Zygmunt K ł o d n i c k i, Rezginias in Europe . Mirko R. B a l' jak t a l' o v i Ć, Posthumous ol' Substitute Wedding Ceremony (A Comparative and Historical Background to the Explanation of the Custom). Trans!. by Z. Darasz Tadeusz L e h l' - S p ł a w i ń s k i, Kazimierz Nitsch's Contribution to Slavonic Studies Janina P s z c z ó łka w s k a - S i m i c z i j e w, Polish Physiocrats and the Beginnings of Ethnographic Interests . II. ARTICLES, DISCUSSIONS, OF PUBLICATIONS (Jan Pawalowski) 73 87 9a 107 131 14!l 159 171 181 199 217 225 AND PERIODICALS Herman Bausinger, Volkskunde (Gerhard Klaska) . Iro-Volkskunde. Europaische Lander. 1963 (Zofia Staszczak) Glinter Wiegelmann, Alltags- und Festspeisen. Wandel und Gegenwartige SteHung. 1967 (Walerian Sobisiak) . Birthe Traerup, East Macedonian Folk Songs. 1970 (Kale Simiczijew) . "Ameryka Jndiańska?" - Spory o historię. Wybór i wstęp Ruggiero Romano. 1971 41 MI\TETU/\LS Zofia I'; t a s z c z a k, Postwar Ethnographic Lexicography . .Jerzy H e y m a n n, Notes on Studying Socio-Cultural Processes Bolesław J a n u s z k i e w i c z, Two Papers on Tradition - a Side Note Barbara P o l o c z k a w a, Trends in Modern English Ethnographic Research Dionizjusz C z u b a l a, Customs Rites and Beliefs of Polish Potters . Janusz B a h d a n o w i c z, Wicker Containers Used for Granaries . Halina D u c z m a 1- P a c a w s k a, Dr Adam Chętnik's Scholarly Contribution in the Field of Amber Production and His Activities in the Earth Museum of the Polish Academy of Sciences in Warsaw . Maria P a l' a d o w s k a, Jan Sztolcman's Account on the Nincteenth Century Peru . III. REVIEWS 5 237 242 243 246 247 �407 Płyniesz Olzo... Collective (Andrzej work ed. by D. Kadłubiec, vol. 1-2, 1967, 1972 Brencz) Bohuslav Benes, Svetska kramarska piseń, 1970 (Bogusław Linette) . Dorota Simonides, Powstania śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych. 1972 (Janina Hajduk) . Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego Śląska. 1972 (Dorota Simonides) . Krzysztof K\vaśniewski, Wrocław, jakiego nie znamy. 1972 (Dorota Simonides) Maria Hcnslowa, Wiedza ludowa o bożym drzewku, bylicy i piołunie. 1972 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology, vol. 10, 1971 (Mirosława Posern-Zielińska) Ethnology, vol. 11, 1972 (Mirosława Posern-Zielińska) Human Relations Area Files (Bronisława Jaworska) . Ethnologia Europaea, vol. I-V, 1967-1972 (Zofia Staszak) Ethnologia Scandinavica, vol. 1971-1972 (Bolesław Januszkiewicz) Zeitschrift filr Ethnologie, vol. 94, 1969, fasc. 1-2 (Aleksander Posem-Zieliński) Ethnomedizin/Ethnomedicine. 1971, 1972 (Marek Gawęcki) . Schweizerisches Archiv fUr ,Volkskunde. 1970. fasc. 1-4. 1971. fasc. 1-4 (Walerian Sobisiak) Osterreichische Zeitschrift filr Volkskunde. 1972, fasc. 1-4 (Walerian Sobisiak) Annali del Museo Pitre, vol. 1-15, 1950-1964 (Renata Jezierska) Ethnologia Slavica, vol. 3, 1972 (Medard Tarko) . Slovenski Etnograf. 1970, 1971 (Walerian Sobisiak) U~topis, no. 14, 1971 (Walerian Sobisiak) . Narodna knjizevnost. 1966 (Kole Simiczijew) . Traditiones, vol. 1, 1972 (Andrzej Brencz) Zhornik Slovenskeho Norodneho Mózea. Etnografia, vol. 13, 1972 (I1nrlrzC'j Bre7lcz) 249 251 254 256 258 260 262 266 270 274 277 281 284 286 288 289 293 298 299 301 302 304 IV. CHRONICLE An account on the activities of the Polish Ethnographic Society Headquarters since Sept. 19, 1970 to June 8, 1973 (Bronisława Jaworska) . The 48th General Meeting of the Polish Ethnographic Society and the Symposium in Lublin, June 8-10, 1973 (Medard Tarko) . The discussion of the Sections concerning the achievements and aims of the Polish Ethnographic Society. Recapitulation (Bronisława Jaworska, Jerzy Lewowicki) Blaszczyk) 317 321 . The Polish Ethnographic Society Headquarters explains the problems raised by the Sections (Bronisława Jaworska) The activities of the Ethnographis Records and Information Centre at the Polish Ethnographic Society in 1972 (Bronisława Jaworska) . An account from the International Conference organized by Demos magazine and devoted to the problem of the uniform classification of the ethnographic and folkloristic works, 1973 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa and Stanisław 307 . II International Symposium Ethnologia Slavica 1972 (Józef Burszta) . III International Symposium Ethnologia Slavica, 1973 (Józef Burszta) . International conference "The Changes of Folk Tradition in Czechoslovakia", 1972 (Józef Burszta) . VI Balkan Festival of Folk Songs and Dances and the III International Symposium of the Balkan Folklore, 1973 (Kole Simiczijew) . 325 328 330 332 333 334 335 �408 Ethnographical exhibitions in 1972 (Krystyna Selmowicz) . The Kolbergian exhibition in Cracow, 1973 (Medard Tarko) Ethnographic Sessions., seminars and conferences in Poland styna Selmowicz) ;);)9 347 in 1972 (K rJJ- 348 350 . Session of musicologists in Poznań (Danuta Pawlak) M. A. and Ph. D dissertations in ethnography in 1972 (Krystyna Selnww;c.z) :)51 V. IN MEMORIAM Adolf Nasz (Henryka Wesołowska) . Józef Ligęza (Eugeniusz Jaworski) . Sulo Haltsonen (Maria Znamierowska-Priifferowa) 355 360 371 VI. VARIA The most important foreign purchases of the Library (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) Index to vol. 58 (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) List of names . List of problems . Ethnogeographical index List of illustrations and maps Illustrations Polish Ethnographic Society 373 383 383 392 396 :199 401 �"LITERATURA Dwumiesięcznik LUDOWA" naukowo-literacki Czasopismo wydawanI:' przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW, UL. SZEWSKA 50{51, TEL. 446-13 "Literatura I,udowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwull1iesh~cznik nnukowo-l iteracki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dt1ży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykc~. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojt:ciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej --- "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. ('('n:1 pJ'f'nurnl'mty krnjowl' j: p()lroczna - 7.124. rOC7.na ._. 7.ł 48. Inst.ytucjl' pnristwowe i społeczne - 7.akłady pracy, szkoły itp. mogą z"lInawinć prenumerat',' wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 40"/n droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 2:~, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska :36, tel. 438<t2. �Cena zł 50,- WYD,\ WNICTWA JlOLSKlm~n TflWJ\lłZYSl'W,\ w latach 1895-1974 -~I '-, ~"; .•••• .) LUD (1895-1974) ,I .' ,-I - i Tomy I-LVIII PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1974) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1974) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1974) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 (,zf~śl~ IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zes:r.yt(l\\,: l: cZGŚć V MALOPOLSKA zeszytów: 11 część ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1974) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy LITERATURA (1958-1974) I-VIll LUDOWA (1957-1974) Roczników l:l ł... ODZKIE STUDIA E:TNOGRAFICZNE (1 !l5!J-197 4) Tomy DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Reedycja I-XV OSKARA - :l(-j tomów. KOLBERGA Edycja - (1961-1974) 21 tomów Zamówienia przyjmuje: POl,SKIE TOWAHZYSTWO LU])OZN/\ W( ':I.E 50-139 WROCLAW, ul. SzewslHl :l(i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/838116c127240e7aac1f77f5f571f46e.pdf cf42d9754115ec672551f5295588be74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1475 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1364 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.237-306 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R III. E c E N z J E Lud, t. 58, 1974 Hermann a.nalyse. Carl Bausin~er, Vollcskunde. Von der illte1·tumsfol'schung zur Habel Verla~sbuchhandlung. Berlin-Darmstadt, bel., ss. 303. Kult11r- Książka Bau,singera różni się bardzo od dotychczasowych niemieckich n ieniemieckich podręczników ludoznawstwa. Na ogól prezentowały one jedynie UP,)rząd kowane w pewne działy rakty kultury ludowej określonego k!'aju bądź regionu: r7.adziej zawierały także wprowadzenie w warsztat naukowy ludoznawcy. W obu jer/nak wypadkach ludoznawstwo przedstawiane było jako solidna dys,cyplina naukowa, o wypróbowanych metodach i pokaźnym zasobie wiedzy. Na wiedzę ludoznawcy składaly ,się o:)isy poszczególnych faktów kultury ludowej: domu, mebli. stroju, zwyczajów, elc. Bau,s.inger ocenia negatywnie dotychczasowe metody i wyniki ludoznawstwa. Wedle niego są one nie tylko niezadowalające pod względem naukowym, lecz ponadto są wyrazem konserwatywnych postaw ich twórców i przyczyniają się do trwania konserwatywnego porządku społecznego, zafaŁszowując i.stniejące w nim stosunki społeczne. Dlatego - jak powiada we w.stępie - w miejsce opisów faktów stawia problemy, przed którymi staje współczesny ludoznawca w wyniku rozwoju nauk społecznych i w wyniku zmian rzeczywistości przez niego badnnej. Ksią~ka Bausingera sldada się z cztercch głównych rozdziałów, z których każdy rozpada się na I~ilka podrozdziałów. Pierwszy rozdział zawiera krótką historię ludoznawstwa niemieckiego. VI drugim przeprowadza Bausinger krytykę kilim podstawowych pojęć tradycyjnego ludoznawstwa. Trzeci poświęcony jest 1'0 lkkll'OW i wc w.spókzesnym s-połeczellstwie przemysłowym, czyli tzw. folkloryzmowi. W czwartym l'Ozdziale przedstawia autor pewne propozycje analizy kultury i wlasml kon('('pcję ludoznaw.stwa jako krytycznej teor;i kultury. Przclistawi()ny w pierws·zym rozdziale zarys dziejów ludoznaw.stwn niemieckiego obejmuje okres od Ocll'odzenia po nalXJdowy socjalizm. Prezentując J(olejne etap" historii ludoznawstwa autol' nie dąży do maksymalnej pełności faldograficznej. lecz na przykładzie prac wybranych autorów pokazuje powstanie pewnych idt'i. które jako [)udstawowc zalożenia po dziś dziełl determinują myślenie ludoZnaWCI)w. Szczeg(')lny zaś nacisk kładzie na historię tych zaloże!'l i prakt.yk badaw-· czych. które .spowodowały. iż. ludoznawstwo niemieckie zc wszystkkh nauk humanistycznych ,;jało się dys.cypliną najbliższą narodowemu S'.lcjalizmowi. Słownik i zawartość sporej ilości prac ludoznawców niemieckich zbliżone byly do słownika i trcści ksi:l~ek ideologów nazistDwskich {mlZ propagandy partyjnej. W obydwu rodzajach publikacji występowal.v te same podstawowe pojęcia: lud (Volk), ludowość (Volkstum), obyczaj (Sitte), niemieckość (Deutschtum), wspólnota (GemeinschaH), plemię (Stamm) etc. Literaturze ludoznawczej i narodowosocjalistycznej wspólne te~ byly pewne podstawowe twierdzenia. Do taJ,i·ch należaIo np. twierdzenie () zasadniczej ciągłości między opisywaną przez ludoznawców niemiecką kulturą ludową a kulturą plemion germańskich. Twierdzeniu temu towal'zy;szyła na ogól teza o identyczności cech biologicznych i psychicznych dawnych GE'rmanów i współczesnych chlopów niemieckich. Identyfilmwanie tego, co germańs.kie z tym, �238 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism co chłopskie (= ludowe) szło w parze z pozytywną oceną obydwu zarówno przez narodowy socjalizm, jak i przez ludoznawców. Te zuieżności w dziedzinie języka, twierdzeń i postaw zbliżały ludoznawstwo do narodowego socjalizmu, co znalazło między innymi wyraz w fakcie, :iż ludoznawstwo niemieckie w okresie III Rzeszy pod względem instytucjonalnym ucierpiało mniej ni:i: inne dyscypliny humanistyczne (np. socjologia, której prawie wszyscy wybitniejsi przedstawiciele musieli wyemigrować). Zdaniem Bausingera zbliżenie ludoznawstwa niemieckiego do narodowego socjalizmu bylo konsekwencją rozwoju ludoznawstwa. Zatem nie wystarczy, jak to uczynili niektórzy ludoznawcy po roku 1945, odciąć się od narodowego socjalizmu i nadal ze spokojnym sumieniem uprawiać tradycyjne ludoznawstwo, lecz nale~.y poddać krytyce jego założenia, dorobek i przeslanki ideologiczne, Dlatego też w drugim rozdziale przeprowadza autOl' krytykę kilku podstawowych pojęć tradycyjnego ludoznawstwa - pojęcia ciągłości, w>spólnoty, plemienia i obyczaju. Pojęcie ciągłości służyło ludoznawcom przede wszystkim do "udowadniania" pierwotności, pradawności opisywanych przez nich faktów niemieckiej kultury ludowej. Zakładano, iż większość rejestrowanych przez nich Iaktów nie uległa zmianom przez stulecia. W ten spo.sób założenie o ciągłości stawiało całą lmlturę l udo W-l poza historią, co zwalnialo ludoznawców z obowiązku śledzenia historii poszczególnych faktów. Kulturę ludową opisywano jako twór pierwotny, pradawny. Ponieważ zaś przez to, co pierwotne, pradawne rozumiano lo, co germaiLskie, zalem kultura ludowa była po prostu kulturą germańską. Dzięki tego rodzaju zabiegom zapomniano o dwu tysiącleciach historii. Niekiedy posuwano się jeszcze dalej. Zal<ladano niezmienność podstawowych struktur psychicznych i w niemieckiej kulturze chłopskiej widziano ich właściwy wyraz. Ponieważ zaś zakładano nie tylko niezmienność lych struktur, lecz także ich powszechność, zatem w niemieckiej kulturze chłopskiej wiuziano środowisko autentycznie ludzkiej egzy.stencji. Takiemu rozumowaniu sprzj'jało traktowanie fakt6w kultury ludowej w izolacji i przypisywanie im jednych i niezmiennych znaczeń. Nie brano pod uwagę, iż dwóm przedmiotom podobnym pod względem surowca i kształtu mogą przysługiwać odmienne znaczenia (funkcje). Pojęcie wspólnoty wprowadzone zostało do humanistyki przez Ferdinanda Tónniesa w roku 1887 w jego pracy Gemeinschajt und Gessellschajt. Mimo iż pojęcie to zostało wprowadzone przez socjologa, zrobiło więk.szą karierę w luuoznawstwie niż w socjologii. Wspólnotę przeciwstuwiano społeczeństwu i wzumiano przez nią orga'lliczną zbiorowość ludzką, w której jednostki połączone 5<1 związkami naturalnymi - krwi i miejsca, podobieństwem psychicznym, emocjonalnym poczuciem jedności. Charakterystyczna jest dla niej struktw'a stanowa. W mniemaniu ludoznawców pojęcie wspólnoty zdawało się talt doskonale oddawać istotę badanych przez ni·ch społeczności, iż zwalniało ich z obowiązku badania rzeczywhstych .-.tosunków społecznych. Rodzina, sąsiedztwo, wieś, plemię, naród wszystkie te rodzaje społeczności reprezentowały, zdaniem wielu ludoznawców, typ wspólnoty. Według Bausingera pojęcie wspólnoty nie tylko stało na przeszkodzie poznaniu rzeczywistości społecznej, lecz także ograniczało badanie kultury ludowej. Ponieważ kulturę ludową uważano za wyraz życia w;spólnoty, przeto za fakty godne opisu ludoznawczego uważano te tylko, które wydawały się być właśnie wyrazem życia wspólnoty. Tak np. z pieśni śpiewanych na wsi nie badano wcale szlagierów, względnie arii operetkowych. Natomiast badano pieśni mające być wyrazem życia w.spólnoty wiejskiej, a śpiewane w towarzystwach śpiewaczych, ·chociaż te towarzystwa wcale nie miały charakteru wspólnoty. �n~c"n:j~, Jll':~alqrll/ lIll/(!all1llictw i czasopism 230 Polskil' IX)jęcie "plemię" nie oddaje dobrze niemieckiego ,.Stamm", które lączy \v sobie treści zawartl' C<1n:.Jjmniej \V tl~/.ech polskkh pojęciach: plemię, grupa etniczna, region. Nikt nie używa t.erminu "plemię" do opisu wspólczesnych realiów spoleczn.vch Polski. Natomiast termin .,Stamm" nie tak dawno jeszcze można byl<1 znaleźć w więk~osci niemieckich publikacji. Nie ,spoSób mówić o ludziach Z<.lmieszkujący{,h np. Wielkopolskę, iż tworzą oni plemię, natomiast w ludoznawstwie niemieckim mówi się np. o mieszkańcach Szwabii jako o plemieniu (=- Stamm) Szwabów, Przez plemię (c.o Stam.m) rozumie się na ogół w niemieckiej literaturze ludoznawczej pewną jednolitą część narodu, której jednolitość jest konsekwencjq wspólnot.v pochodzenia od jednego i tego samego plemienia germańskiego. Przesłanką lak l'ozumianeg{) pojęcia plemię (= Stamm) był<1 założenie o biologicznej, psychicznej i kultmowej ciągłości. Ponieważ zaś to założenie było tezą fałszywą. przeto w rzeczywistości p{)jęcie plemienia (-- Stamm) służyło integrowaniu faktów kultul'Ow,vch z ]'(')żnycl1 epok w jedną całość opatrzoną etykietką "Stamm". Zarówno w języku niemieckim jak i polskim używa się często pojęcia obyezaju (Sitte) zamiennie z pojęciem zwyczaju (Brauch) I. Bausinger referuje 'czynione w niemieckim ludoznawstwie próby rozgraniczenia obydwu pojęć. Wedle pewnych autorów oby'czaj miałby b.vć tym, co iJstotne, substancjalne, a zwyczaj byłby wówczas t,nn, co zewnętrzne, podlegające kapryśnym zmianom. Wedle cytowanego przez 8ausingera Dietera Narrll obycznj je.st "podstawową slilą" detel'minując<l w t.radycyjnej wsi nie tylko wszystkie zwyczaje, lecz także postawy i zachowania religijne, prawne, a nawet uczucia, Bausinger nie podaje własnej definicji obyczaju, lecz wskawje jedynie na pewne konsekwencje wynikające z tradycyjnego ,sposobu używania pojęcia obyczaju w ludoznawstwie. Wedle Baus.ingel'a pojęcie obyczaju .sugerowało istnienie jednego systemu norm w kulturze chłopskiej, podczas gdy naprawd(; istniały w niej k()lllkul'encyjne systemy norm. Dlatego pojęcie obyczaju ,szkodziło raczej niż s'Przyjało poznaniu kultury ludowej. Co gorsza, uniemożliwialo krytykę rozpowszechnionych obyczajów i zwyczajów, gdyż w pojęciu obyczaju tkwi założenie o niezmienności obyczajów. Przedmiotem rozdziału trzeciego jest funkcjon·owanie folkloru w kulturze współczesnego społeczeństwa przemysłowego. Termin folklor rozumiany jest przy t.ym bardzo ·szeroko i obok tractycji ustnej obejmuje także np. zwyczaje i strój ludow,\'. Zdaniem Bausingera elementy folkloru chłopskiego, na które dzisiaj natrafi<.l ludoznawca niemiecki, występują w zupełnie innych związkach i spełniają całkowicie oclmil'nne funkcje niż w dawnej kulturze chłopskiej. Dlatego też autordla podkreślenia zmiany funkcji omawianych zjawisk - miast o folklorze, mówi o folkloryzmie. Zmiany funkcji pokazuje autor na wielu przykłada,ch. I tak np, z dawnego stroju lud'owego kultywowany jest nadal tylko strój świąteczny, który też na ogół uległ pewnej stylizacji. Strój ten wkl:lda się tylko z okazji widowisk folkklr)',stycmych; zatem jego funkcja jest podobna do funkcji rekwizytu teat.ralnego, a więc zupełnie różna niż w kulturze chłopskiej. Podobnej zmianie funkcji uległy wszystkie elementy tradycyjnego folkloru. To, co w zwyczajach miało charakter t.eatralny, nabiera ('oraz większej wagi, tak że zwyczaj zaczyna funkcjonować wyłąc7,nie jako teat.r. W związku z folkloryzmem interesują autora przede wszystkim trzy sprawy: a) zależności między zjawiskami folklorystycznymi a turystyką; b) funkcjonowanie 1 Wyraz "Sitte" bywa często tIumaczony jako "zwyczaj", Ponieważ pojęcie "Sitte" etymologicznie i treściowo jest bliskie pojęciu "SittlichkeH" (="obyczajność", "moralność"), sądzę, iż w Języku polskim naj adekwatniej oddaje je pojęcie "obyczaju", którc również etymologicznie i treściowo jest bliskie pojęciom "obyczajności" i "moralności", �2-bO Recenzje, przeglqny wydawnictw i czasopism folkloryzmu jako świata kom,plt'mE'ntarnego, innego, POi:Ost:1jilcPgo w Oj)Oi:ycji (Gcgenwelt) do środowis'kH stw<Wlonego przei: rozwój nauki, techniki i pn:emysłu: c) wintegrowanie folkloryzmu w ramy kultury masowej i w układ stosunków komercyjno-pri:emysłowych. Masowy ruch turystyczny i:rodził się w wyniku rozwoju przemysłu jako środek zaspokojenia tęsknoty za światem innym niż środowisko pri:cmysłowo-miejskie. Kompensacyjny charakter ruchu turystyczncg{) determinował możliwe miejs·ca docel{)we:winny one bvć nieucywiliz-owalll~ i pierwotne. Takimi winni b~'ć też ludzie w nich mieszkający i ich kultura. Zależności, jakie powstały między turystami i urlopowiczami a mieszkańcami miejscowości turystycznych, opisuje Bausinger [Xlsługując się kategorią roli: a) turyści i urlopowicze oczekiwali od tubylców zachowania zgocinego z przypi.saną im .rolą; nie szukali oni sobie równych, lecz ludzi "pierwotnych", "bliskich naturze"; b) tubylcy ziwkceptowali w\'suwane poci ich adresem oczekiwanie i przyjęli przypisywallij im r{)lę; c) gely speJnianie tej roli popadało w konflikt z akcept<lwanymi przez nich wari<lściami i przyjmowanymi postawami, wówczas grali rolę podwójną. W ż.vciu prywatnym tubylcy dążyli do go~p(ldal'czeg<l i kulturalm'go postępu, natomiast dla turystów i ul'!opowiczów byli żywymi reliktami. Spełnianie tych dwu ról nie pozostawało w konHikde, gdyż to wlasnie d,)ch()c1 lli:y,;kany z ruchu turystycznego pozwalul realizować nowe wzorce życia. Te nowe wmrce życia nic' mogły jednak całkowicie wyprzeć pewnych reliktów prJ:c;sz!{)ści. gdyż wówczas miejs{:owość traciła na atrakcyjności. Świadczą o tym chociażby rei(JillllY miejscowości turystycznych, w których atrakcja folklorystyczna zajmuje c:wlowe miej.sce. Nowe wzorce życia przejmowane przez tubyków groziły jednak caJlwwitym zanikiem folkloru i dlatego poczęto aranżować dla tur.\r,stów i urlopowiczów widowiska folklorystyczne. Bausinger wyróżnia dwa typy funkcjonowania folkloryzmu tury~tycznego. W pierws,zym obecna jest gloryfikacja przeszłości i tradycyjnych form życia. Ten wydaje mu się być niebezpieczny, gdyż widzi w nim ucieczkę od realnych problemów ~p'Ołecznych. Natomiast drugi typ fołkloryzmu Illa charakIel' W.'·lqcznie zabawowy i występuje bez kontekstu ideologicznego. Już przy referowaniu pewnych twicrdzel1 Bausingera o zależnościach mi~(\z.'" zjawiskami [olklorystycznymi a ruchem tury:stycznym wspomnialem () jego lwncepcji tolkklru jako innego świata (Gegenwelt). W \wlejnym podrozdziale autol' i:ajmujc się dokładniej historią tych zjawisk, wywoŁującymi je motywami i ich roI ej we ws.pólczes·nym społeczeństwie. W zakol1czeniu st.wierdi:a, iż wspóJcześnie folkloryzm spełnia rolę innego świata w stosunku do wszystkich gl'UP społeczeńst Wił. W,~zystkie znajdują w nim możliwość ucieczki od lIcywilii:owanego, stechnicyzowanego i sk()!1wencjonaliz{)wanego życi;] wc wspókzesnymspołeczeństwie przemySolowym. Możliwość t.a istnieje dlutego. iż ze zj;łwis\;ami folkloryst~··cznymi wiqże sit; cechy przeciwstawne <.'y\vilii:acji: spontanicznośt. pierwotność. niekonwencjonalność, ludowość. W rzeczywistości zjawisku folklorystyczne tych cech nie posiadają. Są one towarami, którymi rządzą te same prawa popytu i podaży, {'o pozostałymi produktami zorganizowanej gospodark; przemysłowej. W o.statniej częśc·i książ.ki przedstaw.ia BaLlsingcr pewne problemy analizy kultury i własną l«lncepcję ludoznawstwa jako krytycznej teorii kultury. Zdaniem Bausingera tradycyjne ludoznawstwo poprzestawało na opisach fenomenali:stycznie rozumianych przedmiotów, nie uwzględniało funkcji faktów kulturowych. Związane to było z podziałem kultury na pewne działy (bajka, pieśó, dom etc.) i badaniem w rama.ch tych działów genezy i filiacji poszczególny'ch raldów. Bausinger zdecydowanie opowiada się za funkcjonalną analizą kultury. Problemy tej analizy są �241 przccimioklll dwu picl'I\'sz:;ch pJ)ciroz<lzialfl\v o~tatni('j Cl.ęśei książki, VI następnym pocirozcizi,lic pnJponujl' alltor IriJdYC,I'jlw w ll.ld"zn:l\v.sh ••.ie badanie dyfuzji [aktów uzupl'lni{ i>ndanicrn innowacji, śmdk,',w prZl'kilZII <Jraz spoirobów komunikacji, KOliez,)' ksią:%k,: pl'wgl:!<l \V."llókz('sn~'ch w Niem'czech sp.osobów uprawiania lucioznawstwa i bardz() og{,!nie zarysowana ]wllcepcja ludoznaw"twa, z którą sympat\'zuje Bausing('l' i kVJrl'j wyrazem j<;sl. jego ksią:%ka, Zdaniem Bausingera ludol.11a\I'slwo winno byt', iuyl,vezl1()-l'mpiryczn:l n,"uką () kultul'Ze, Wedle tej koncepcji \\' iu<loznawsl.wil' obowi:l:t,uj'ł Ic' 'san,e n,et.o<iy empiryczne, co i w innych naukach ,sp"kc/.nych, NatoiTli'hl n":%lli lu<!ozl1nw,stwo ,-,d socjologii przedmiot zainteresDwań, kt,'nym nil' s;l in"'rakcjl', "'CI. il'h środowisko kulturowe, VV szczególności będzie l" kullura warstw ni:%szy<:!l,Z krytyczl1Cl teorią ,społecznq lączy ludoznawstwo kryi,\'C'zne nasl:nvi('nie <lo wspó1cz<'snej rzeczywistości s-poleczno-kul1.uTowej, Bausinger i poc\zielaj:)cy jego 1)()glącly ludoznawcy ,niemiE'cc,." - np. lJtz Jeggle, Roland Narr Iwgatywllie (1('l'lliaj;1 w,s.pókze,;na kulturę :n;]!'OW~), Ale v.; odróżnieniu od wielu luc\ozl1awc",w ich negatywna ocena kullury masowej nie idzie w parze z pragnieniem kultywowania ['('Iikt,)w lraclycyjnej kultury ludowej, Możliwość zastąpienia kultury masowej kultur:j bardziej zgodną z potrzebami ludzkimi widzą oni jedynie na drodze rewolucyjnej zmiany całego ,społeczeństwa, Co pravvda - jak Bausinger ,,;am nrzvznajc - nie m:t,ią oni wyraźnego obrazu tej z.mian,\', 'l'n:śc: ksiq:%ki Bnusingel':l pozo.s:taje w zgodzie z poglądami wyrażanymi przez nic'go II' da\\'nil'jsl.,\'Ch pl'<l<'i\ch", Niewielkie modyfikacje w pewnych kwestiach nie ll1<1.i'! I\'i,,·kszcgo zn"cz<'llia, Rozrzuc,)!"" w r,):%nych pracach wątki zostają w tej ksi:l:%C(,scalonl', IJrzy 1.\'111nil'kl<'Jl'l' z nich Sil r()z\Vil\il~!<'szcrz('j niż to miało miejsce \ITdall'ni('jsz,vcll pr'lc<lcil, inne ZitS ,Sil l,}().pn"stu sh'ć,sZCZOfH',Mimu to książka godna ,il'st zainteresownnia ludoznawców, prace B<lusi.ngera Sil bowiem rozproszone w różn~'th czasopismach i na ogół iructno do niC'h dlltrzeć, RpC'l'llzowana pl'<Ica stwarza Illn:%liwość zapoznania się z podstawowymi zaloi.eniami uprawianego przez Bausingera ludoznawstwa i ze sporą częścią jego wynik",lv, Przede wszystkim zaś jest godna polecenia z powodu mnóstwa pomysłów, któl'c w postaci hipotez zastaly w niej wyrażone, Wiele z nich mogloby stanowić punkt wyjscia dlil interesujqcych badm'i nad kulturą ludową i nad samym ludoznawstwem, Te hipotezy stanowi;,) najbardziej wartościowy element pracy Bausin~('\'a, Dotycz,,! Z:IŚ one prl.c'dc wszysll;im 1rzech c1zil'dzin: a) historii ludoznawstwa, iJ) i'unkej()ll()\\'<lJlia pewll,\'ch plldstaw"wy<:h pojet: w 11lc1{Jznawstwie, c) zjawisk folkl()l'~'st~:cznyC' II, Natomiast sprzeciw budzq llajogólJliejszt-~ założenia ludoznawstwa jako krytyczIlfl-cmpirycznej nauki o kulturze, Zostały {JJW w wiqksz-ośei zapożyczone z prac szkoł,l' i'rankfurckiej, g!,',wllie Maxa Horkheirn.era, Theodra W, AdOl'ny i Jiirgena TInilerlll<ls:1. ]>'ormll1-owan"są (1I1t~ilal'c!zo nil'pl'ec:yzyjnie i dalekie są od oczywistości, kl,jr:) Pl'Z,\'jlisu,i(' im illIi"r, Gel'haTd Kloska 2 Mam na myśli przede wszystkim następujące pracc: Volkskltltur in der technisch.en Welt, Stuugart IR61; Zw' volkskulttlr der inrlustriellen Gesellsc:haft, [w:1 "Zeitschrift des lJCulsc!lcn Verbandcs der Gewerl>elehrcr e.V," (tytu] zeszytu: Die beJ'ufsbildende Schule) J'/!;<, n" 5, s, ~20-J30; ZUI' Kritik uel' Fol/;'tul'ismuskl'it.ik, [1V:l .. Populus Revislls", seria Volksleben, t, 14, Tubingen 1966, s, 67-75; ZitI' Pl'oblematik histol'isc1ler Volkskun<1e, [w:J "Abschled yom Volkslchen", seria Volksleben, t. 20, Tubingen 1970, s, 155-172, Zoslaly one przeze mnie omówione w "Ludzje" 19{iH, L 53. s. :lU2-~22 i IfJ7l, t. 55, s. ~15-247 oraz w "Etnograf H Polskiej" ID,O, t, H, z, l, s, 819-n5, 16 - Lud, tom L VIII �R,(,(,C17z)e, Iro-Volkskunde. Volkskultur fot. 2B8, Europiii.~che in der Gegf'llwal't. JH'u?(Jlqdll Lćindel', 1I',lIr!nwnir11.o j Behal'1'lmg Red. T, Gl'bhard C;{f,cwpism unci del' europaischC'll Miinclwn HHi::, ,;s, :lO'i. Wandel i ,J. Hanika. ryc. 71, map 2:;, Tom jest uzupełnieniem wydawn.ictwa z 1962 r. pl. Irn-Viilkerlmne/e dot~'czl1cego krajów pozaeul'ope}ski'ch, Jak za:.maczajq redakturzy. \\' n<1r<',i.niclliu od p"przedniego pragnie on zajmować .się nie kulturą ludó\\' europe,jsl<ich (Viilkerk,l/lldc Ew'opas) .lecz kuJturą krajów europej-skich (Volkslwnde EU1'O)Jiiisc/wr Liine/er), nawiązujqc do postu.latów wielu kongl.·esów, do ,oprilcow:lI'1 niekU"I'\'ch proll.l('IllÓ\\· w skaJi europejskiej i (lo atJa,sów etnograficznych EUl'opv, Opracowanie podziel{)\)p wstało na rozdziały ol11awiajqcT C': nogrilfię Nil'l11il'c. Austrii, SzwajcarH, pat'is:tw Beneluksu, Francji, WIocI!. Hiszp:l1lii. W. I3rylanii i Irlandii, Skandynawii, Finlandii. Europy południowo-wschodniej i ZSRR. Sześi' z tych rozdziałów opracowali autorzy z NRF, d\va Auslriaey, ~l tylko cztC:'ry przedstawicieleinnyrh nal'Odow,ości (Szwajcar, Irlandczyk, Norweg, Fin). Pmca uzupełnioni; jest notami biograCi{:znymi o autora~h, wykazem Iit.eratury oraz indeksem osobowo-rzeczowym. Bog<oltą szatę ilustra~yjną tworzy 25 map, 69 kolorowych i 2Hl jednobarwny~h fot.ografii oraz 71 rysunków. Prezentacja poszcze/?;ólnych krajów obejmuje !lajczęściej takie dane. jak: WPj'{lwadzenie, osiedle i dom, sztuka .ludowa, strój, zwyczaje i o\)rzęcly. SellCmat ten nie jest bynajmniej przestrzegany jako jednolity. Autorzy slusl.niestarali się uwzględniać zagadnienia etnogenetyczne o tyle, o ile to bylo konieczne, a kbśc:· nacisk na te element.v trilc.!ycyjnej kult U'l'y ludowej, kl,;re nit' milj;l charakleru przeżytków. Znalazlo to wyraz zwlaszcza \\. świetnie dobranych i c1os1wnałej jakości fotografiach, które są wYl'azem świadomej kon~epcji przedstawiania tradycji II'C wsplilczesności (np. ol'szakuobrzędoweg{) z traktol·ami). il niC' upoznw8n.\'{'h sk8mielin przeszłości. Słuszne te":: wydaje ,ię zmicnianil' sclll'lllatu omówiel'1 w zależności od specyfiki tradycji kulturowych danego kraju. Natomiast nieco zbyt do, wolne jest (zapowiadane zresztq we wstępie) przystosowywanie (JpislI do moi.liwości ~twGl'zonych przez i'siniejący stan badat'i, I tak np. więcej uwagi poświęcono tZI\'. Rauchstnbenhatls w związku z badaniami V. von Geramha w Karyntii. chociai. z prac lego samego autora wiadomo, że jest to zjawisko o wiele .szersze, a dl'l Austrii nicspe-cyficzne. Istnieje rozziew pOlTIięclzy np. dość traliyejonaJislycznvm przedstawieniem szeregu j';j,'ajów europej-skich, a bardzo syntetyczl1\'m, soejo!ogizującym opisem Szwajcarii. Interesująca mapa na s. 12:{ przedstawia stopień utrzymywania się i zaniku tradycji ludowy'eh wc WI{)szech, ak nit's!l'ly nil' ma odpowiednika w podobnycll ujc;ciaeh dla i.nnych krajów. Niert'Jwnomicrna jest lei. charakterystyka historycznych nawarstwień etnicznych IV pGszczegól:1ych krajach. Ni('którzy autorzy tłumaczą to wprawdzie nachyleniem tendencji badawezych w po,gzczególn.\'ch szkołach nnrodowyeh. ale w świetle islniejl1ccj literatury nie wydaje' się rzeczą niemożliw,) przyjęcie jakiegoś, w ogólnych zar~'sach kll'dziej .jpdnolilego s~'.stcrnll prezentacji. Osobne omówienie najeży ,się sposobowi potraklowania prZt~Z i1lltorów zagadnień kultury ludowej niemieekiej z jednej. a kra.iówF:l1rop~' środkowej i wsehodni('j z drugiej .slt'ony. Przed<;tawienie to nie może być uznane za obiektywne. Nudne już staje się odnotowywanie rewizjonistycznej idee fixe w postaci określenia NRD jako "Niemiec środkowych", polskich województw zachodnich i północnych jako "ziem pod pobką administracją" itp. Odnotujmy jednak także zaznaczenie dawny,ch granic Finlandii jako "granicy dawnych krajobrazów etno.logiczno-historyczn~'('h": oznaczenie granicy między językiem francuskim a niemieckim (') biegnącej przez �AlzacjI;. GÓl'I1et Adygc; określono także' jako "SLidtirol". Nie ma natomiast oznaczenia ugrupowall poLskich w okolicy Wilna, jak tD z reguly podaj et opracowania radzieckie. Aui<Jrzy doszli tylku do tego \Szczebla świadomoś'ci, że np. Pomorzan czy Sh\zaków określają jako gn\py etnogra[i·czne"nowe", ale oczywiście "niemiE'ckie". Hasła "Polska" brak nawet w .indeksie. Wszystko, cokołwiek występuje na iL'renacl1 niemiecJ,ich, jl'ist. prezentowanl' w związku z Niemcami bez względu naL;t'ne/.I; z.i'lwiska. Zarys elnograliiniemieckiej ilustrowany jest np. danymi z Siedmiogrodu, z węgiel'skiego komitatu I-leves ("Egerlanci") itp. Przy omawianiu Norwegii uznano za st.osowne wyodn;bnić osobny podrozdział dotyczący Lapońn:yld,w. nalomiast. na 15 st.ronach omówionD ,culą Europę południowo-ws,chodnią, :1 wil;c Humunów, Wt;grów, Albmkzyków, Greków i ludy słowiallskie. Słowian zachodnich właściwie zignorowano. Szczytem niesmacznej propagandy jest 15 stron jJ{)świc;con,lTh Zwiqzkowi Radzieckiemu. Tekst ten nie z(li'adza znajolllościchociażby cytowanej w wykazil' litel'atury pracy S. l\. Tukarewa, };Inuglafia narodów ZSRR, a nawt't przymiotnik ",socjalistyczny" pisze .sit; tam w ironicznym cudzysłowie. Zafascynowany pasj,] polityczno-polemiczną autol' zapomnial właściwie o istnieniu takich ugrupowałl etnicznych, jak Słowianie wschodni czy ludy bałtyjskie. Czytelnika polskiego zainteresuje jeszcze, że z polskich opracowali wymieniona jest tylko Kultura luciowa SIoll7ian K. lVIoszyńskiego (nazwisko zniekształcono na lVIoszczyński) i lo we wstt;pie, ale już nie w wykazie literatury. Wy'kaz literatury dotyczącej Niemiec natomiast obejmuje niemieckie prace {) stroju górllośląskim, etnografii Spisza ilp. Hl'asumu.i:lc można powiedzle(', że recenzowanl' 'Opracowanie jest wartościowe jedynie jako dy,<.;kusyjna próba zaproponowania schematu nie--etnograficznego ujęcia etnograficznej problematyki etnografil Europy. Osi'lgnięcia tej pracy wydają liit; jednak bardziej zasługą poligrafii, niż etnografii. Sukcesy w przedstawieniu pewnych problcm(Jw i działów kultury w IX)sizczególnydl krajach są nie do. oceny w książce, puświęconej ,calościowemu przed,stawieniu nie najmniej ważnego kontynentu świata. W takiej pracy liczą się umiejętności przedstawienia calości w porównywalnych i obiektywnie skonstruowanych opisach częściowych. Autorzy recenzowanej pra·cy przekreślili osiągnięcia niektórych opracowań 'cząstkowych przez to, że zapomnieli (J starej prawdzie: etnocentryzm nigdy nie tworzy etnografii, tym bardzit'j etnocentryzm subil':idywny i .stmnniczy, kt(Jry nazywamy .szowinizmem. Zofia Staszczak Giinter Wiel{elmann. Alltagsund F<'stspeisen. Wandel unci Gegenwiirtige StelVerlag lVIarburg HJ67, ss. 270 26 kartogramów. Hans J. Teuleberg- i Giinter ""iegeimann, Der Wandel der Nahrungsgewohnlwilen linter dem Einfluss der Industl'ialisi,eninY. Gottingen-Vandenhoeck u. Ruprecht l rJ72, ss. 417 I ;, kartogramów i 20 rycin. IUIlY. N. G. Elwl'rt Problematyka pożywieni'a wzbudza w Europie od pewnego ·czasu coraz większe zainteresowanie wśród badaczy dyscyplin humanistycznych. Rozwojem pożywienia interesują się w różnych aspektach ekonomiści i statystycy, historycy gospodarczy i ludoznawcy. Świadczą () tym ml1lOżące się !publikacje, w tym także różne reedycje �Recenzje, 11"="01'1.:1.1/ wwlllwnietw j emso]Jism oraz organizowane konfert>ncje specjalistów, W powojennej europejs!;iej literaturze etnograficznej ukazało się l>poro interesujących rozpraw wzbogacających dotychczasową wiedzę na ten temat. Wystarczy w&pomnkć ch{lciażby takie publikacjI' jak: .T, Drummond'3 i A. Wilbraha.n, Tlw Englishman's Food. London IH:17 (o POŻ,\'wieniu Brytyjczyków), A. Hausera, Vom Essen lind Trinken im allen Zurich, Z\'Irich 1!)()2 (o pożywieniu w dawnym ZUI'.Vl:hu), czy Nil.sa-Arvida Bringc'usa, 1\1all. Food and Milieu, [w:] .,Folk Lil'e" R. S, 1970 (Człowiek, pożywienie i środowisk'l) i tegoż autora, 1'I'Obleme und Met/lOden ethnologischer Nahrungsfol"~chllng im Lichlf.! jungster schwedischer Untersuchungen, [\v:j "Elhnologia Scandinavi-ca" HJ7L (O problemach i meuKlach bada1'l nad pożywieniem). Do nich naleŻll równipż recenzo· wane publikacje G. Wiegelmanna. WŚJ'(',d organizowanych zjazdów na uwagę zasłużyły szczególnie dwa ostatnie, a mianowicie VI[ Międzynarodowy KongrŁ'5 OJżywiania w Hamburgu (l!jOO) i Międzynarodowe Sympozjum. Etnograficzne Badań nad Pożywieniem w Lund (1970), Ich wyniki oraz dotychczasowe ustalenia literatur.\· stanowią poważny wkŁad do rekonstrukcji dróg r,ozwojowy,ch ludowego pożywienia w Europie. Znaczny udział w tym zakre!;ie przypada także G. Wiegclmannowi. W dotychczawwym dorobku pisarskim G. Wiegelmanna, byłego wspólpracownika Niemieckiego Atlasu Kultury Ludowej (obecnie profesora w Munster), znajdujemy kilkanaście pozycji dotyczących pożywienia, w tym kilka na temat kierunków i metod badawczych. Recenzowane pozycje odbiegają swym uj(;:ciem od dotychczasowych stereotypów, dają nowe spojrzenie na przedmiot badań etnograficznych. Autor, reprezentując kierunek badawczy zwany Kulturraumforschung, w któ1'Y111 .na'czelną zasadę stanowią dwa podstawowe kryteria poznawcze·· obszar lub region i wal-stwa albo formacja społeczn\J-ekonomi<:zna (Riiume und Schichten), pojmuje kulturę pożywienia jako zmienną w czasie strukturalno-funkcjonalni{ całość, W pierwszej z omawianych prac .stam się Vviegclmann ustalić, jakie reguły powodują zmiany w pożywieniu ludowym i na ile pozwalają one poznać bliżej podstawowe struktury. Przy takim założeniu niel11{)żliwe byłoby ujmowanie wszystkich elementów kulturotwórczych, ponieważ to utrudniałoby osiągnięcie celli. Rozpatrując bowiem jednocześnie pierwswplanowe i drugorzędne elementy, niewidoczne byłyby, zdaniem autora, podstawowe linie przeobrażell . .lako podstawę do rozważań przyjął autor: rozwój uprawy ziemniaków i włączenie ich do pożywienia, spadek uprawy prosa oraz zanikanie ;potl'aw z kaszy jaglanej, następnie przenikanie kawy do !posiłków codziennych i świątecznych, dalej rolę klusek w potrawach świątecznych, wreszcie wprowadzanie w XVIII i XIX w. nowych sposobów przyrządzania mięsa, które to elementy, jego zdaniem, wywierają decydujący wpływ na przeobrażenia. Ich analiza, potraktowana jako całość, daje ujęcie sprzężeń między e1L'mentami jej układu. Ustala także ich rolę w ramach całości. Podobnie postąpil autur \V analizowaniu każdego z osobna z wybrany'ch elementów. Autol' wydzielił cztery okresy w rozwoju codziennych i świątecznych polraw: I) zanik średniowieczn.y.ch zwyczajów IXlkarmowych (lata 1500-H(80); 2) upowszechnienie się nowych produktów żywnościowych .i używek (16HO-1770); 3) przyjmowanie nOWości przez ludność wliejską (1770-1850); 4) pokarmy w wieku światowego handlu i technizacji produkcji (1850 do współczesności). Kolejny rozdział, dotyczący roślin pokarmowych i ich znaczenia w posiłkach, obejmuje upowszechnienie uprawy ziemniaków w środkowej Europie i włą,czanie ziemniaków do potraw codziennych i świątecznych, zanikanie uprawy pro&a i dalej - wypieranie kaszy jaglanej przez ryż. Następny rozdział dotyczy przenikania kawy do potraw codziennych i świątecznych, Dalej kolejno przeanalizował autor posiłki z klusek oraz rolę, jaką �HeCCHZjl!, lJr~eglącly wydawnictlv l. czaS01Jis1IL one spełnialy w wiejskich posiłkach świątecznych, następnie serwowanie i:ch na L1CZlach weselnych w Turyngii i Górnej Frankonii, wreszcie pnwjmowanie się angielskiej kuchni w Niemczech. W końcu rozwinął wprowadzanie nowych lX)traw mięsn,\'ch \V XVIll i XIX wieku, a to IX)c1wpływem Wiednia (sznycle i gulasz) oraz l. Francji (kotldy). W zakOllczen.iu potwierdza raz jeszcze założenia wstępne, mian<)wicie', że praca jest tylko przyczynkiem do kulturowo-przestrzennego (kultulTamlich) układu. Drll~a z n~cenz{)wanych puiJlikacji, również dotycząCl.l przeobrażeli w tX):t.ywieniu, jest cidwwYI11 i udanym przykładem współpracy autorskiej hllitoryka gosp<)dal"cze~o i e1no!~ra[a. Każdy z autorów rozwiąwje problem z punklu widzenia l'eprczentll\V,lnl'j przez siebie dyscypliny. Historyk gosIJ{ldarczy analizuje dokonuj'lce się pud wpływem industrializacji przeobrażenia od slrony sIJ{lłeczn{l-ekonomiczilej. Ustala wielkość wyprodukowanych i spożywanych produktów :t.ywnościo\V~·ch. daj'lc równocześnie odpowiednie zeslawienia tabelaryczne. Mówi wreszcie () dystrybucji, () cenach i sytuacji społec:wej rolX)tników I<lbrycznych. Etn'J.~r<lr nalomia,t patrzy na to z:agadnienie od strony kulturowej, rozpatrując przemiany zachoc\z;lce pod wplywem industrializacji od strony różnorodności i spożywanych [Xlsilkc'm' lla wsi i w mieście. Uwzględnia także zróżnicowanie regionalne i ,s.po!cc/.IW po:i.ywienia Oi'az omawia porządel~ i ład w posiłkach, spoooby jedzenia. C'z:<;ść'G. Wiegl'lmann<l, iJo Ul chcemy się bliżej zająć, nosi t.ytuł: Ludoznawcze studia przemian IV jedzeniu i posiłkach. Aulor podejmuje się w niej odpowiedzi na [ld'llli,'. w jakim IVymiilrz:e i IV jaki SlXJsób i jednocześnie \V jakich posiłkach zmieIlia sit; pożywit'nie n,1 wsi i wśród plebsu miejskiego na ·5kut.ek rozwijającego się uprZ:t'l11ystowienia. Równocześllie zwraca uwagę na zachodzące zmiany w pokarJllach i posilk,lch d<Jimnuj'łce się [XHJ wplywem przechodzenia od pracy na roli do pr/.elll)"slu. Zv,r<Jca także uwagę na rolę, jaką &pelniają nowoczesne spo;.o!Jy konst~nvowania zilpasów Ol·a/. fabrycznie wytwarzane pl'odukty żywnościowe w jadlo,spisach naj szerszych Will',!w -s,połecznych. Rozwiązanie tych spraw znajduje czy telnik IV sZl'ściu rozdziałach. Pierws.zy wprowadzający ujmuje zagadnienie teol'elycz" Ill'. ;i.1·,·,dłowei llwlod.\"l'ZIW. Drugi wyjściowy zawiera zróżnicowanie regionalne i &PO!ccl.nt' pożywieni,.! przed LImo rokiem. Wewnętrzny jX)dział lego rozdziału jest niejednolity i dlategu budzi u polskiego czyteln.ika zrozumiałe zastrzeżenia. Tu autol' omawia pożywienie \\' dużych mia,stach, stosunki w zakres.ie pożywienia w miastach plJlnocnych j południowych Niemiec, w małych miasteczkach i na wsi, różnice miGdzy północnoniemieckilll a lXlłudniowonjemieckim sy·stemem jX)karmów, sytuację w zachodnioniemieckich regionach przemys-lowych oraz tradycyjne stosunki w Niem<:Lech południowych i Austrii. Układ rzeczowy jest tu zagmatwany i w trakcie czylania ucieka czytelnikowi główny wątek. W trzeciej partii autor omówił: główny p<.)silek dnia l'Oboczego, podawanie IX) obiedzie kawy 11 niższych warstw miejskich <)raz po wsiach, zmiany w obiedzie, rolę sposobów jedzenia, podstawowe tendencje w przygotowywaniu IJ{ltraw oraz używaniu przypraw, zastosowanie słodkiego IJ{ldkładu do chleba omz różne przeciwieństwa w uIJ{lwszechnianiu jedzenia chłeba z masłem. W kolejnym rozdziale o sytuacji w jX)żywieniu po stu latach (tzn. IV początkach XX w.) l'ozpatrzono wyżywienie miejskie i różnice między tym, a wiejSiI<im. Następnie przeallali7.0wano zmiany w lX)karmach z okolic wiejs,ko-[Jrze11l\'slowych i wrc!'>Zcie posiłki robotników miejskich. fu)Zdziały uogólniające zawieraj'! periodyzację przL'Obrażeli, ujęcie wyników i wypływających z nich dalszych postulatów badawczych. Podstawę ;i.ródłową obu l'ecenzowanych prat', o czym warto wSIJ{lmnieć, stano\\'ila w zasadniczej części jedna i ta sama baza materIalowa. Dzięki wSIJ{ll11nianej �246 Recenzje, pr-::eglądy wyclawnictlv i. czasop;s'm już współpracy z redakcją Niemieckiego Atlasu Etnograficznego auto]' wykorzystCll zbierany dla tegoż w latach 19'30-193'5 material ankietowy, ~i<;:g,ljąCYdrugiej polow,\' XIX wieku. Wykorzystano także dane tzw. ankiety Bawarii, Westralii i Wirtembergii z lat 1900~1910 dotyczącej pożywienia, posiłków, jedzenia i sposobu przygotowywania, dalej materiał konkursowy 7. 1000 nadesłanych prac z lat: 1938-1939 na temat: "Ulubione potrawy" i wreszcie l1l'zebogat:ą literaturę (w pierwszej pracy sięgaj'lc;1 ponad 700, w' drugiej 900 pozycji). Material ankietowy poslużył Wiegelmannmvi w pierwszej kolejności do opracowania l;:a,rtogramów a(ln.~{)wych. które nash:pnie odpowiednio w poszczególnych roz,działach sikomentowal. W pierwszej zamiE'Ścił ich 32, w d.rugiej 5. Przec:tstawione w kartogramach dane rozmies:ucwno na obszarze Niemiec w granicach pańi'Ytwowych do 119'3-9 r .. tj. z okresu przeprowadzonych badań, Niektóre z nich zaznaczon<.l nawet na terenie Wielkopolski. POnlOl·Z<1. Górnego Śląsk;l i w obrębie Czechosłowacji, Przy lrwzględnianiu danych z terenu p,lll;;tw sw;icdnich autol' po'winien był pominąć \\' ogóle granice paTl.';twowe, eo odpmvi,Hlałtlb,\' zres;'.lą tytułom recenzQ'Wanych prac. W przYP<lClkuzaś uWl.glęc1nienia :~ranic należałoby zaznaczyć aktualnie obowiązujące. Dane c.1Qtycz'lcc terenów polskich mog"j b.vć prz~'datne przy opracowywaniu syntezy etnogrnficznej. Wartoby przepl'Owadzić porlobne badania po '50 latach i na ich porl,~tawie c1okonać odpowiednich porównań, Analiza poszczególnych elementów kultUl'<rwvch przeprowadzon:l została z dużym znawstwem przedmiotu. Autorowi udało się osiągnąć w obydwóch praeach :~amierzone cele. Warto więc poznać bliżej osiągnięcia warsztatowe G. VJiegelmanna, Walerian SoiJisiak Birthe Traeru}), East m(£cedonian Folk S07lfJ.s. Cont,em)lorar!! tl'(lllitinnal Malesevo, Pi.janec and the R.azlog District. .,Acta. Ethnomusicologic;l nr 2, Akademisk Forlag. Copenhagen 1970, ss. 242. from Macedońska pieŚ1'l ludowa staje się coraz częściej przedmiotem badaczy z różnych krajów eUl'Opejskich. Po monografii Herberta mat.erial Danie:(" zai ntel'lolsOIvani;\ Peukerla Serbokroatische und Makedonische Volkslyrik. Gestaltuntersuchungcn (Ak8demie-Verlag, Berlin 19HL ss, 211) ukazała się monografia Dunki - profesorn etnomuzykologii. Birthe Traern'P. Jest to jedna z poważniejszy'ch pozycji dot.vczacveh folkloru słowiańskiego, jakie pojawiły .się na ZClchDdzie po drugiej wojnie światowej. Książka ta składa się z wc,;tępu (s. 4-23) oraz z głównej czc;ści, w której Clutorka omawia rytm i strukturę wersa oraz mel<Jdi.i (s, 25-82). Ponadto podaje ona 70 tekstów pieśniowych z nutami w wersji orygincllnej i w filologic;mym pl'zekładzie n<1 język nngiels'ki (s, 83-221), Na zakończenie c1okonuje klasyfiki1cji ogloswn.'·ch m,lcedońskich pieśni ludow~'Ch, załącza słowniczek, indeks,v. bibliografię. mapę etnograficzną Macedonii oraz kilka ilustracji. Praca jest o tyle ciekawa, że odkrywa bogate l.rady,cie mi1cedońskiej poezji ludowej terenów wschodni'ch, m;llo znanych. nie zbi1c1an,vC'hw stopniu z,]clowal;]j'lC,\'m przez rodzimych badaczy, Autorka postawiła sobie za cel przedstawienie plonu swych badań przygranicznych teren0\V mac~dońskich należ<'lC,vehdo Jugosławii i Bułgarii. Problem rozwoju kultury jest tu bardw ciekaw\' i interesując,v. gdyż po podziale Macedonii w 19V1 r. zerwane wstały ściślejsze kontakt,\' rni(;dl.v ludami tveh dwóch części krnju -- SR Macedonii i Macedonii Pirińskiej. �Rc<..'eH ?je, pr.:eu1qfly IF!j(lawnieitv i c.?:uSOlJiSHl Z inicjatyw,! zl>i<o'r;mi;lmaleriału w okręgu Maleszewo i Pija:ncc Birthe Traerup \vystąpiła jeszczc IV roku 1955. Uczestniczyła wtedy w ekipie folklorystów i etnomuzykolW~ów macedońskich badajclcych tl~ część Macedonii. Wówczas to zbadała ona stan folkloru w miastach Berowo, Pechczewo i Delczewo oraz we wsiach Stojmirowo, Ratewo, Wladimirowo i Trabotiwiszte, Pieśni zawarte w omawianej monografii p<iL'h<Jciz,\ Z 1l,,1;tleszcw,li Pijancc, W roku Elli! Twerup przebywaJ a i w Maccckmii Pirińsldej, gdzie przy lXll110CY zn:llwgu Tlluzykol<Jg;1bułgarskiego Pl'OI'. Stojana Dzudzva zebrała material we wsiach Uohriniszte orLlZ OiJidin w okr<;gu RilZlog, Na podstawie zebraneg{) materiału udało się Llutorce przedstawić boga<:lwo maccdońskiej poezji i muzyki ludowej. Miała ('\la okazjq usl\'szeć 'I. ust prostych lucizi ;"ywy folklol' macedoński. Aulorka dokonujc krótkiego przeglc\du histQrii Macedonii, Omavvia okres osiedlania się plemion slowiańskieh na terenach Macedonii dzisiejszej, lilta niewoli tllI't'ckiej, walki n;I!':>dowo-w,)'zwolel1cze, rozbiór i okres d['ugiej WQjlly światowej oraz cza,;v powojenne. Traerup podkreśla duż<! rolę, jaką odegralo dla rozwQju kuN ury ciuchowej zachowanie macedońskiego ;języka narodowego. Nawiązuje do świetnych tradycji piśmiennictw,l starosłowiańskiego, którego ojczyzną była Macedonia dzięki 11l,is,iiapostolsl·;:jcj Cyryla i Metodego, Na,~tępnie przechodzi do omówienia dziejów zbil'I·;lclw<1. zat.rzymując ,siq przy odkrywcach macedońskiej melodii lud<.Jwej, pon:ą\\sz,l' od kOlica minionego wieku. do naszych czasów. Szczególni] uwagę zwr;lca na publikacje et nOll1uzykologi{'zJ1l'. podając przy okazji bogalą bibłiogn\fię. Pisze tak/.e o instrullJentach nlllzyczn,l'ch I fI specyfice rytmu melod,ii macedot1skich pieśni ludowych. lic OllJilll;ła tak/.", walorów artystycznych tekstów pieśniowych, "Char,J1dl'l ludu macerluIiskiego pisze mo:i-na zrozumieć najlepiej, jeśli ktoś zna jl'g•• pieśni, II' kkW\Th odhite S;'j w.\darzenia życia coc1ziennE'go" (s. 22). Wśnici 70 pieśni zawartych w t.ej monognlfii znajdują się: l ulw')[' epicki, ·1 hiSIOI,\'CZlll"H hajduckidl, 4 omawiające ciężką .sytuację ludu podczas pięciowiekowej nie\\'<Jli lUl'ecl,ie.L ;) mitycznych, 2;) miłQsnych, 14 () stosunkach mięclzyludzkich, l żniwiarskie. :j paster,slde i 2 humoryst.yczne. Są wśród nich pieśni powsItale także po drugiej wojnie światowej, jail: np, pieśń nI' 56 o mlockar'ce, opiewająca zmodcrniZ<.iw;lnąjuż gospodarkę Macedonii. Z monografii wynika jasno jcdn<lść kultury ludowej obu tych części Macedonii, mimo podziału państwowego. Ludność kontynuuje dawną tradycję, która posiada \\'.,;pÓJne cech,\'. Świadczy lo o etnograficznej jedności ludu. Zawa.rty material (leksty i melodie) dowodzi. że poza niektórymi cechami lokalnymi występują te same wqtki i melodie na całym ob.szarze Macedonii. Prof. Birthe Tra('rup jest wybitm! speejalistlq w omawianej dziedzinie. Bierze '.'11;< także czynny udział w międzynarodowych spotkaniach naukowych poświęcon\'('11 melodiom Słowian Poludniowych. Kole ",lmcry1<a PWN, Warszawa lndialls1<a .,-' - Sporu () llist.urię, Wybór wstęp Simiczijcw Huggicro H<.>mano. Ul71. ss. 4'iB. A III C rY/,;f[ lndialis/(a nie jc!:;l monografią problemu lecz antologią artykułów, studiów, rozpraw, szkiców, j'cferatów i fragmentów książek wybitnych zn,lwców problematyki incii;uiskiej. Ksią:i-ka zawiera również wyjątki z opracowali Między- �24R narodowego Biura Pracy duiycZilcych społeczności indiańskiej w Ame1'yc(' Laciliskicj, Autorem trafnej, muilll zdanielTl, ,selekcji lllatcri:lłów jest Huggic1'o Romano, znakomity znawca historii Sp{J!eC:ćerlstw kontynentu ame1'ykańsJdego, On także napisał wstęp i komentarze do pos/'czególnych tekstów, Wydana przez PWN pozycja sItanowi niew;lipliwic jedni! z n;ljw;n'tościnWcsz\'l'h powojennych publikacji na lemat Anwryki Lacit1skiej, oddanych do qk polsl\il',l'" czytelnika, ,Test z jednej .... tron." ciekaw,! form,! zwrócenia uwagi opinii publiczne',j na palące problemy ludności autochtonicznej rejunu Amel'yki Lacińskiej, /, drugiej - okazją do uka/'mia na tym tle niektórych elementów kulturowych, wres:'.ci(' próbą wywołania na nowo ukierunknwanej dyskusji na temat udziału ludności indiańskiej w życiu Sl){)łeczeństw tego kontynentu, Dlatego też książkC; wydano w ramach cyklu .,Spory () histul'iC;", przedstawi;l {)JW bowiem jeden z !J;lrdzn waŻn."l'!l spor6w o miejsce ludno.ści indi;n\skiej wc wsp('llcze~mejstrukll1l'ze delllogr;lliczl1e,i Ameryki Środkowej i Poludniowej, o klllturc; incliariską, o .sytuacjI: spułec/'n'l i ekonomiczną współczesnych Indian, Tytuł omawianej antulogii moi,e LJy6 przez większośt, czylc1ników źle Zl'OWmiany, Dopatrywa6 siC; mo~na łatwo pod nim egzotycznych opowieści o Inkach, JV!;ljach czy Aztekach, Sam ;nl1O]' wc w::>tc;piewyraż<l W'ltpliwość co du trafnego zrozumienia przez czytelnika tytułu opracowanej ant'ulogii. Nic zdziwi on ,kdnak i nil' wprowadzi w bląd choćby tych, którzy bądź przeczytali wydane dotąd II n;lS publikacje na temat Ameryki Lacińskiej, bądź w inny ,sposóLJzetknęli się z problemat."l", "vsp6Ic.zesnych Indian Ameryki Środkowej i Poludniowcj, Z<lpytat' wi<;c nWŹl1<l,dL, czego nie "Ameryka Lacińska", a "Ameryk;l Incli;lllska?" I z tym dylematem polemizuje Huggiem Homanu, Nie zaprzcczaj'lc islnieni<l Ameryki Łaeillskicj wychodzi ze słusznego stanowiska, że nil~ wolno problemu r1:ćisiejszych Indian amerykaiJskich ,sllrowadza6 tylko do !"olklm'u, I'ojl;cie 1.)()Wil'l11 "Ameryki Łacińskiej" pow'"tclło przed niespełna wiekiem jaku wyraz lenclenc,ii świata hiszpańs,kiegu i francuskiego do przeciwstawienia siC; wpływum anglosaskim, do utrzymania republik śrudkowo- i [Jnludniowoamerykańskich IV grankach odl'l;llnego kręgu kulturowego, Można jednak postawić pytanie, w jakim sensie spo!cczl'listwa te znalazły się w tyni kręgu i czy Jdedykolwiek w tej wyimaginowanej wspólnocie kulturalnej pozostawały? Hozwijające się coraz b,wdziej tendencje "autochtoniczne" w Środkowej i Poludniowej Ameryce wywodzą siC; z "gruntu" indiall\Skiego mającego kiJka tysięcy Jat licz'l':ą tmdycję, Wartości kułtllr<Jwe wytworzone przed wiekami przez społeczeństwa indiarlskie przetrwdły :300 letni;~ okupacjI; hiszpal1,slq i żyją do dzisiaj w mowie, Obrzcldku religijnym, slroju j innych ell'nwnlach kUl1111',l' materialnej oraz w ZWycziljacl1 milionów rnieszkaliców republik an1l'l'yk:ulskich, Coraz częściej dzisiaj spotykamy sif: z procesem pl",'.l'!;:sz!;llc;mia pnj(;cia Anwr,\'ki Południowej i Środkowej w "ilmcrykmls1q" -- prz,\' czym oki'('ślenie ,.lacit'lska" zmienia swoje poprzednie znaczenie, a 'Cn]':IZwyraźnie,iszego znac:ć','l1i;) naiJiera "indiański" aspekt Ameryki Omawiana publikacja skladasię z ośmiu oddzielnych tck,to\\' w\'I)ill1\('11 /,nawc6w problematyki indiarlskiej, \Iole \Vstęp!c Ruggiero Romano IV !J;m];/,,, cil'k:l\\'y ,:<pos6b komentuje każdy z przytoczonych szkiców, Walury ksiilżki uwpl'lnia iudd" plemion indiallskich oraz slowniczek poję6, cytowanych w puiJlik:1Cji, Dokonując wyboru poszczególnych studiów, Huggicl'O ROl11:mo nil pil'l'W,I,\'111 miejscu cytuje referat dyrektora Instytutu Indimlskiego \V Meksyku, d"ktora All'unso Caso, dotyczący definicji Indianina oraz indiallskości, AulOJ'owi ll'kslu ud:IIo sil; w dotychczas najbardziej doskonałej formie wykazClt" k"gu w I'IRczywislośl'i lnUŻn<l uznawać za Indianina, kim jest dzisiejszy Indi:min, jaka jesl jego ruja w sp(J!c- �Hel:cft1.'je, }11'.z:cglqtly l.oydawlli<.:l"w 21U i czasopistll czeństwie amerykańskim. Wśród szeregu kryteriów stosowanych przy ustalaniu pokci:l Indianina aulur kładzie nacisk 11:1warIuści kultury materialnej i duchowej mas indi'lliskich. Alfonso Caso należy be~ wątpienia do szeregu ludzi, którzy najwil.;cej uc~ynili clbl 7.wrócenia uwagi publicznej i świata nauki na miejsce Indian \\' i\nH'I',I'l'(' Lacil'lskiej, ['miJlem indi,lI'lski t'J pl'/.ede wszystkim problem clllupski. Tym zagadnieniem :.'::Ijllluje sil.; n<lsl<;;pnyal"lykul. Napisal g'J wybiIny peruwiański uczony, mad;,sisla ,Josc' Carlos 1\J1;lriategui, kIóry wykazuje pl'ilwdziwe oblic~e .sytuacji agrarnej w swujej ojczyżnie od si runy spolecznej i kulturowej oraz glówne kierunki walid mas indialiskich u zdobycie ~iemi, {) uzyskanie należnej im pu~y'cji ,v dzisiej\S~'ych .spolec/.cńst wach amerykalis-kich republik. PwiJIcm inIegrm;ji spoiec:.':ności indi,uiscl-;.ich jest prz'_'clmiukm artykułu Andrew GumleI' Fr;ulka, a Lnny liczony, Laurette Sejour,ne, wykazuje z kolei wielkie w,u'tości oritz form,\' świadoJ11ilŚci Indian umożliwiające przetrwanie - w tak trudnych warunkacil marginesu !ipolecznego -- niekiedy bardzo poważnych liczebnie grup l'l nic:.':nych. Bardzo realislyczne światło na życie Indian rzuca m. in, artykuł Jurge Mallcias'a pL Warunki i tryb ,życia Indian elnuaclol'skich. Szczególnie uwypuklone został,\' \V nim lalde problemy, jak: środowisko i podstawowe potrzeby Indianina oraz ~Iosunki ekonomii.:zne, a z kulturowych [Ol'my posi<ldania i uprawy ziemi, narZI,'dzia pracy oraz obyczaje, Heasumując, Amerykę India1iską uwazac można za niezwykle cenną publikacjl.;, klc)ra kwes\.ie; indiańskćł analizuje nie tylko z płaszc~yzny gospodarczej i społeczno-p<>lilyn:nej, lecz \.akże ukazuje bogate i różnorodne formy kulturowe społeczności inr1i:II'lskiej. szczególnie w rozprawach omawiajćlcych kryteria kwalifikacji ludnośl'i 'llIlochlonicznej. Przy okazji należy wyrazić uznanie dla wydawcy, że tą drogą umożliwi! poJsI,ic'I1lU c:.':,vtelnikowi zapoznanie się z trudno dostępnymi tego typu źródlami, a także Ż\'czY(', aby !tUl1liICZOnOna język polski podobne prace postęl){)wych działaczy i nauko\\'cóW, Jan Pawalowsh:i Plyniesz Olzo .., T. I: Zarys kultury ciuchowej ludu dcszYliskiego (I!J67); T. 1[: Z'lr,'·s kultury 111i1lerialnej luciu cieszyl'i,skiego (lU72). Praca ~biol'Owa poci red. Danil'lil Killllubcil. Wyd. Prom, Ostrava, s,s. 22:3 i 287. J)oc, dr D, Kadłubiec wraz ~ zespołem wspólpr«cowników skup'ionych w Sekcji 1"olklolTsiycznej działaj,)cej przy Zarzc1dzie Głównym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Cieszynie C~eskim, podjął się realizacji ambitnego dzieła, jakim jest ,synteza kultury ludowej Śląska Cies.zy1'lsldego. W założeniach redakcyjnych jako punkt \\·,\'jśc'ia przyjęli> opracowanie monografii folklorystycznej, w dalszym etapie zamierzuno w odrębn.Yll1 tomie ukazać czytelnikowi obraz kultury materialnej ,'raz sztuki ludowej (ego terenu. Zasadniczą bazę materiałową stworzyły wieloletnie badania terenowe w Irakcie których zebrano wiele cennych materiałów dotąd nie1.11.1 n,\'(:h; po 1';1/, pierwsz,\' sq one publikowane w ornawianej monografii. Odnosi się lo szc:óeglllllie do niektórych wytworów kultury materialnej. Publikacja ta ~pelllia �Recenzje, więc wszystkie przL\Szłości postawione wartości przeglądY z<.tclania kulturowych. wy<lawnictw i czasopism dokumentacji Według nalci.ącydl załużeli praca cl'.ęstokroć ta ma oi)ecnie charakter do popularno- naukowy. W tumie gólnych u pierwszym, działów regionalizmie Sląska i istotę i folkloryzm folklor stanowić prucesie olllawi'-l nia byly lulaj silne RcJwnież L. drukom, Kłucki litera - lurze Ziemi L. Brożka, tylko chłopskich. pracy lecz ludowe Polskiego Związku D. Kadłubca opowiadania ludowe, dzięki gęszczonym l'ozkwit wpływom szlakom wydobywa Ie momenty z Przysłowiom ludowym zwroty i przysłowia zestawione bogactwo, pozwala,iące i dowcip, trafnuść dań, lal'i.e są <Jl'tykul J. Szymiczka K.ozuka bych wiadania ludowe, na Dwa slawia mie dla poświęcony w nich ich w charakterystyczne. dalsze p<.lświęc{llly 1,al1cuwala tym opracuwania J. Ondrusz: tYIll zawarlD Śpiewki równkż lerenie rozwinął l.!ot,yCZ'1 pieśni stare artykuł ale ja.rc, p,·obtl'l1lmvych. slwierdza pogody. się szczegl1lnie, ludowej. a melodii na Obszerne który, Niezwykle i.ycio\\'.''Cll. pmlstawic studiulll ba- . 1. 1\1<11'- podobnie t WOI'Z'lC lud-ow"Th prze- zawkraj,]cy ci'lgu \II uŻ.\·ciu: wi.)i.(' sit; równiei. Charakler,I·,tyk(; o oi.Jrzl;c1ach lur!{)\vych ono syluacjach są IV d;:lszym Z przysłowiami ludowego. llw<lrunko- którym g,-upach za- szcz('wjlll.\' l,olejnl> dzięki rozmaitych terenie d'II\'n;1 opowi,HI,'Il .1. Onclnh'iZa, lal'lca J. Ondnlsz;\ od artykuł 1\utor przepuwiedniolll dotyczy ludu, wi'li.e tym osi;lgnę!d omawia dziC;ki j'lrITlal'CI'.nn-ud- istnicj;!c.l'lll W'ltl~Ó\V .i treścI określon.vch ui.ywanie literalurze ludowemu. został Na nic Współ- ludowym Olzy. lu- -- konl,\'llUOWane znad dzi(;ki społecznego pisarzy KoniIlst,iel';<J pisarstwem D. KadIubiec anali;:.\' opracowanie kat eg'JI'i i w.\'wudzą nada] ludn pisarstwu życia na Z że nie tylko dawne przysłowia i porzekucIla napotkać można na ~zereg zupełnie n'Jwych. cincowej jest cie~zYllskjej terenami. dokonuje 1rwału. iell .~ję ·z tej przenosz-on.\'lll oraz z innym.i hbtoryczno-spo!ecznc, oraz klórzy Cieszyll,skirn zll'iązilnych zl>stało L. 1'01(; niljw;li.niej- postaci najważniejsz.ych K. Cinciala charakteryzując zes(awipnic poświęcone dorubku odegrały 1\. ZIlClczn'l R. Daniel wskazaniami wspomnianej handlowym w porównaniu wania n,gionu O powic.~ciach obcym i Cieszyna, Slulmuch, Z<\warto które kullurowym. CiCSZVI'lsl,ie charalderyslyk<;: Kulluralno-Oświ<ltowego. studiulll silnym za tych, Sląs'ku ~i(: p{miekącl pus(owej, tym a także icląc także' na również przeglądu - obcych, jarmarczno-odpustowej, tego dokonal nich ,sil; kul t Ul')' lu- rieszYIlskiego (l'. (In lucl{)\vej, Le uwarunku\\'d- ~lanie drukarnie że określa IUIT wpływów CieszYli~ka" artykule ludowym autol' do pisarstwo W oral. śrmlDwiska wspomina cie~)zyńskill1, Pisarzom w którym pi~al'zy czesne tym kuj n,1 obecnym tutaj literaturze O wpływie zaliczywszy wpływ ••Gwiazdka Cieszynskiej. Z ludoznawstwem. pic;tno twón:zy wyraźnie, k[('ne kształtowania dulyczące D7.iałnj,-]ce oraz o folkIurze swe rolę slolicO'. założyciele) publikacji dowych, Ddegral gazecie ludowej. [olidorystykę szych tym proce, E'l'- terenie socjolecll11icznegn (I źródłach II historycznej nd zdel lym tego zWi'IZków, szkic rozważania i wycism;ly duch{)\vej pudnosi oddzi<.tływania prze~zlości wpłynęły są i rcJżno)'{,dne rolę swym dzięki IV z b-oga(ej w Na i pug!t;bi,lj'lcy nie całoksztallu Brożek, które interesuj'-ice pnJcesie IV czynnikstymuluj'IC,\' elementów pn'ibuje IV wa i'Un kach narodowej, ii. szkicL~ j"tJlkJoru i rC'f)iunalizlH z regionem miniO poszcze- interC'suj,]ce c!ural,!erysl."kt; regiuil Na.sz mniejszości spułeczności Ludwik momenty Szczególnie pełniącego i wśród ogólnq lVit;zi dos'lrzegn, z ważnych spoleczno-go'ipudarcze, dowej. is[otr;y jeden regionalizm. wybrane sit; dotyczące zmvarttJ Ol'az artykule do aulor rozwijania twórczy w l wun~enia stanowią Jednocześnie oprac1JWani,1 wprowadzającej ludowej przynależności regionalizm. jako kultury H, Jasiczek faklem może zgl"Omac1zono w części rcgi(lnalizmu, minowanych folklor którym źródłach Cieszyńskiego. określić w w folklorystyki, 8nlllo j,lk opo- !iCZ:lC wariant.". tek>\I"I\' Rygiel. i ZWyczclj<lC!J, IV przedW lol-<tLJl'yc!J �Hecen.'tje. jJl'.:eglqdy wydalvn"ic(wi czasopis"nt autol' ukazał i'itnienic całego .szeregu ciekawych wariantów obrzędów ludowych. stwierdzając, że zagCldnienie to wymaga dalszych, bardziej szczegółowych opranJII·arl. W zakorlczeniu. ob{Jk osobno zestawionego matE~l'iału ilustracyjnego, Zćl\vart{) także niezwykle użyteczny słowniczek wyrazów gwarowych i zapożyczonych. Tom drugi, {) podobncj szacil' graficznej i [Jodziale wewnętrznym, poświ(;cono glc)\vnie kultur:l.l' materialnej. Układ tematyczny jest tradycyjny. Jak w większości l11onq;.;ral'ii r('gionalnveh {Hl1('J\vionokolejno: osadnictwo i kształty wsi, budownictwo, \\'n(;i r:l.e. narzęd:l.ia I'D! n icz.e. transport i komunikację, wytwórczość ludowo"~ pożywienie, w :l.akoi'l(·:l.eniu strój i sztukę ludową, poświęcając {)sobr:e miejsce malarstwu na szkle i ludowej ('wi-bie w drewnie. Większość artykulów ma charakter wybitnie Illateriałuwy, zarejestrowanu w nich mimo szczupłości miejsca, wiele ciekawych clen1l'JltlJ\v tradycyj l1ej kul t ury materialnej. Slusznie też red ak lor tomu pisze we wstępie: .,W ten sposób pr,lgniemy (la(; obraz ludoznawczy Sląsk;) Cieszyńskiego. obrćlz wprawdzie z grubsze) naszkicowany, ale niewiltpliwi'c bardzo potrzebny. Z biegiem czasu mug'l i)yć opracowane jego szczegóły w formie samodzielnej publikacji. ..". Do ciekawszych artykułów zaliczyć należy artykuł D. Kadlubca o kształtach i {)sadniciwie wsi eieszYr1skiej, poruszający zagadnienie rozwoju osadnictwa, ze szczególn,vlTl ll\vzglc;c1nieniem kwestii nazewnictwa. Sporo cieka\vcgo materiału poj'(·)\I'n'lwcl.ego dostarl'zaja opr<ll'ow<mia WI. Szymik () narzędziach rolniczych oraz trac1ycyjnym transporcie i komunikacji, K. Piezgi o ludowym budownictwie drewnia-· nym i wytwórczości. G. Fierli D .sprzeciarstwie domowym. Część poświęconą sztuce ludowej, z artykułami G. Fierli Rze;źba ludo/Da w drewnie i J\iIalarstwo ludowe na. s,::kle, zilmyka opracowanie B. Bm:ielich o trac1ycyjnej i współczesnej .sztuce łudowej. Podobnie j;lk w tomic [)'llprzec1nim, w zak0l1czeniu znajdujemy bogaty materiał iluslrClcyjny wral. ze slowniczkiem wyrazów gwawwych i z<)[)ożyczonych związanych z kulturą ma1crialną Wybitnym walorcm tcj ciekawcJ i wielofunkcyjnej publikacji jest bogactwo ln;.lt~'l'inlu.jaki ona c1o:..;l<l1T7.<l, .Jest. to ocz,vwiście \v.vnik ogromneg-o z<langaż{)\vania i zapału w prCl'CYbac1awczc'j <lU(Ol'ÓW.Mimo ii: w niektórych przypadkach sposób ujęcia problematyki, jaki zaprezentow<my został w tej pracy, nie zawsze oc1powiach wymaganiom współczesnej metodologii, to jec1nak posiada ona znaczenie i wartość naukową jako cenna i bogata baza materiałowa. Na zak0l1czenie dwbna uwaga: bri)k spisu treści zrekompensowany zostal całkowicie doskonal,! szatą graficzną Andrzej Hohuslav rzie. Helles, SoCtskri Univel\';ita J. E. Purkyne, kramarska piseh. Phspf>t'ek Ie poetice Bre nez pololidove po- Brno 1970, s. 288, ilustr. Istniejl' II' kulturze, w dziedzinie literat.ury, muzyki, plastyki pewicn ob.szar zjawisk art.ystycznych znajdując\' sil? na pograniczu tWÓ1TZOści profesjonalnej przeznaczonej clh odpowiednio przygotowanego, a więc w jakimś sensie elitan1l'go odbiorcy -- i twórczości ludowej, obracającej siC; w kręglI t.radycyjnie pojmowanej .'polec;;:ności wiejskiej. Obszar- ten wypełnia amatOl'ska twórczość autorów wywodZ<lCYl'h Sil; ze śrl'clnich warstw społecznych, z jednej strony zaspokajaj<lca ich \I'bsne ;1ll1bicje lll'órTle, z drugiej zaś strolly odpowiadająca potrzeb{)lll estctycL:- �Rec.:en,zje, pr:eylqc1y wydawnict'w i (:zasopi.::i1H nym środowisk o niskim stopniu wywbienia kulturalnego, obejrnuj;[cych spo!cczności miejskoperyferyjne, małomiasteczkowe a po części także wiejskie. Owa Iw(jrczość, określana często pogardliwym mianem kiczu lub amator.szczyzny, przez długi czas nie przyciągała uwagi dyscyplin naukowych zajmujących się badaniem zjawisk kultury: literaturoznawstwa, historii sztuki, muzykologii z jednej, a l'olkloryslyki i etnQgrafii z drugiej strony. Staje .się IQ zl'Qzumiałe, jeśli ;1,ważyć na skomplikowan.'· l'()dowód histQryczno-społeczny i artystyczny omawianej twórczości, jej niezgodność z obowiązującymi kanonami estetyki nOl'matywnej, trudność oga]'niGcia całol.;:sztaltu zjawisl.;:a wobec jego niestabilnego zasięgu terytorialnego i socjalnego oraz wit'lkiego bogactwa a zarazem ulotności i nietrwałości form -- dzięki czemu opi,ywane zjawiska kulturowe niełatwo poddają się pOl'i.:ądkującc':i myśli leorelycznl'j. Dopiero od \cil\.;:u lat daje się li nas zaobserwować wzrost zainter0sowmi \'l dziedziną twórCl'..ości: staje się ona obecnie przedmiotem badań naukowvch i d\'skusji zmiel'zających do stworzenia odpowiednich koncepcji metodologicznych i uogólnień teoretycznych. Zainteresowania te przejawiaj,! sil,' !'ównlc;1, \V coraz częstszym publikowaniu materiałów literackich, organizowaniu wystaw tworów l,iczowatej plastyki; niektóre muzea zaczynają gromadzić wytwory (pj pogardzanej dotąd twórczoś'ci, słusznie dostrzegając jej historyczne znaczenie jełko dokument u upodobań estetycznych określonych war.stw spolecznych 1. Nadal jednak w polskiej literaturze przedmiotu odczuwa sic: niedost,l\ck podstaw teorety'cznych i koncepcji metodologicznych. Przejawia się to już ('hnćlJy w braku adekwatnej nazwy generalizującej całokszt:llt omawianej twórczości we wszelkich jej odmianach nie wedle kryteriów gatunkowych, lecz genetycznych. Tymczasem w Czechosłowacji, gdzie znacznie wcześniej niż w Pulsce i na większą skalę rozwinięto badania nad tego typu twórCZOŚCi,,)(a podobnie cizi,lio się IV ZlVi'lZku Radzieckim, we Francji i in.), od dawna już przy jął się dla niej [ermin ,.twórczość póHudowa" ("połolidova tvorba"). Wydaje się, że nic nie sloi na przeszkodzie. by ta w trafny sposób oddająca istotę desygnatu nazwa przyjęła się także LI nas. Dotychczas bowiem stosowana w Polsce terminologia ma charakter cząstkowy i nic obejmuje całości zjawiska 2, natomiast termin "twórczość póHudowa" wypełniłby cały ów nienazwany obszar między profesjonalną twórczością artystyczną a folklorem i sztuką ludową. Od spraw terminologii ważniejszy jest jednak problem l'O;1,Wi'VLlti ogólnoteoretycznych w badaniach nad omawianym nurtem twórczości. W lej kwestii wa!'t(l sięgnąć do doświadczeń folklorystyki czeskiej, która w przedmiocie !Jad,u'] n;\(1 pólludową literaturą wykazać się może konkretnymi sukcesami. Przcniesil'nie tj'ch os,iągnięć na nasz grunt mogłoby być pożyteczne cll,\ folklorystyki polskiej i 7.:1oszczędzić jej część wysiłków. Z bogatego dorobku pisarskiego folklorystów czeskich i ,sIOlv;n:kich na bliższe poztwnie zasługuje szczególnie praca na temat ś\\'ieckil'll pieśni stl'agLlnowyeil I3o- 1 Prublen1atylnl zjawisk z pogranicza litcraturr pl'(Jfc~.ionall1('j i folkloru l;ł.itlll1je sh; prl IH.'\vnego czasu sysielnalyeznie ,.Literaiura Ludowa", przynusząe \v kulcjnych Illoncraci1 ~crif.; publikacji na ten temat (por. np. nry l, 2, 3 z r. lUn i weześniejszc). Ut'''z'']a siq l.d pierwsza wlęks2a publikacja materialawa : S. NyrkowskiegoKanwU'<t1 r/2iadow,ki (Warszawa 197:1, ss. 391 +- 24 nlb., ilustl'.). Inleresujc)cYlll przyc7.jlni(iclll s~ \VSIH1TłI11.ienia W~(lr01V1WU() kra 111(/1'.:'(1 E. Kozlowskiego (poznań 1971, ss, 130). Z kolei zainteresowania peryferyj n,! plastylq znajduj,! od l.;:ilku lat odbicie na lamach .,Polskiej Sztuki Ludowej". 2 Por. takie terminy jak twórChość plebejska, literalura slragano\V<l, ph':jni nvwiniarskil', folklor przedmieść itp. �n(1ccn~:j(', l)/',:'('afądn wydawnictw i czasopisnl 2f);3 husIav,l 8ellesa - wybi tnego zn<:1Wcyprzedmiotu, który poświęcił literaturze pólludowej wiele lat badań uwiet1c~onych pokaźnym dorobkiem publicystycznym. Znaczenie wymienionej pracy polega przede wszystkim na tym, że jest to rozpraw,l ;malityczno-tcoretyczna zawicraj'lca konkretne sformułowania teoretyczne i wnioski uogólniające, zaś dołączona skromna część materiałowa stanowi jedynie zbiór prz.vkładów ilustrujących tezy autora. Książka .składa się z trzech części z<:1s.adnicz,·eh oraz towarzyszclcego im źródłowo opracowanego wykazu 2·:jri pozycji literatury kramarskiej wykorzy.'itanyeh jako matedał analityczny. Całość uzupełniają: indeks ineipilowy. obszerna bibliografia, strE~szezl'nie w języku niemieckim oraz dodatek ilu,[rileY.in\' zawieraj'ley fotokopie kilkunw;tu .starych druków straganovvych. Dodać (r/.C'b<:1, że praca wydana został<l prze/. Uniwersytet im .. T. E. I'urkyniego w Brnil' w serii Orwra Universitati,; PurkvninnaC' Brunens.is Facultas Philosophica, jako l){)Z,'cja IriO. Pr/.eszł'J połow(.: obj(:toścj ksi'1żki zajmują dwie najważnieJsze częś'ci pracy. poświęcone rozważaniom merytorycznym. W części pierwszej zatytułowanej "Poezja kl'amarska jako zjawisko arty.styczne i społeczne XVI-XX w." autor definiuje na wstępie pojęcie literatury półludowej przedstawiając w obszernym wywodzie je';' l'Odowód społeczny i artystyczny w rozwoju historycznym na terenie krajów Europy Środkowej - głównie Czech, Austrii i Niemiec. Ustalając kryteria zjawiska określa on najpierw pl'Zynależność socjalną twórców literatury półludowej, upatrująe ich przede wszystkim wśród małomiasteczkowych rzemieślników, drobnych urzędników. n;1Uczycieli i księży, po czym .stwierdza, iż twórczość t.a, z powodu .swej przystępności fonn<:1lnej i myślowej. stała się ulubioną lekturą a następnie częścią kultu!'Owej świadomości warstw ludowych. Na tych przesłankach opiera autor nader istotne twierdzenie, iż tennin "literatura pólludowa" ex definitione obejmuje zal'<',wno jej autorów, jak i odbiorców. Dodaje przy tym, że twórczość ta rządzi się nieco innymi prawami niż twórczość ludowa, różniąc się od niej formą pisaną, brakiem warianlów oraz doborenl tematyki oscylującej między folklorem a litemturą profesjonalną W dalst.ym. toku rozważat1 autor wylicza różne gatunki literatury półludowej wymieniaj'le takie formy, jak pamflety polityczne i religijne, pieśni nowiniarskie. powinszowania, oracje na różne okoliczności, wierszowane przepisy kulinarne, opowiadania. humoreski, wreszaie drobne formy dramatyczne dla teat.rzyku kukiełkowego lub aktorskiego - niekiedy nawet z oprawą muzyczną. Następnie omawia cechy stylislyczne tej twórczości: zalicza do nich przede wszystkim realizm wypowiedzi granicz,JCY często z naturalizmem, moralizatorsko-dydaktyczny lub anegdotyczny wydźwięk, nierzadko elementy parodii, skłonność do sensacyjności, wreszcie 'spotykany niekiedy charakter udanej powagi lub pseudouczoności. Wspólnym mianownikiem całej tej twórczoś·ci jest jej użyteczność społeczna, praktyczne służenie współczesności. Dopiero na tak .szeroko nakreślonym tle literatury pólludowej w ogóle przechodzi autol' do omawiania i wszechstronnej analizy gatunku, który jest właściwym lematem pracy: pieśni kmmal'skiej. Również tu ustala on kryteria i definicje pojęcia "pieśt1 kramarska", któq odróżnia wyraźnie od druku straganowego, a n<:1stępnie w kolejnych rozdziałach omawia społeczne fLmkcje. styl i historyczny roz\V,',j tego galunku twórczości. Druga część rozprawy poświęcona jest w całości analizie filologicznej tekstów czeskich pieśni kramarskich. Autor dzieli je według treści na pieśni epickie, liryczne oraz mieszane: liryczno-epickie i ballady. Na koniec analizuje elementy dramatyczne i teatralne zawarte w pieśniach kramarskich. �R(>(,{,HT)e. p1';l?(Jląt/U lt'!!(lo1.onicflu i c::aso/lisrn Jak z p.owyższy,ch uwag w,\'nika. l11er~'torn'znil czę,';c· )11';IC.l'Benl";] zawil'l'a wyczel'pującP omówienie ca/nl<.szlaltu problemat.yki związanej z w.l'mieniQn~·m r{l~ elzajem t.wórczości i wiele gotowych srol'mulowali, które ,:e wz.~If'du na mit;dz.,·narodowe filiacje i powiązania tego gat.unku, ;] l<.lkźe w,spóJne ella wiplu krujów uwarunkmvania społeczne i funkcje - mogą miel' znaczl'llie uniwers;dnl}, DLllegu tl'ż pl'aca la slanowi ważnq pozycję w ogólnoeuropejskiej litera(up.p rolldur.l'sh'cznl'j. Trzecia CZf'ŚĆksiążki zawierajqca or,vginalne leksI,\' 20 czeskich pieśni kramar.skich stanowi w teg(l typu pl'a'c~' czy,·st.y ozdobnik litC'i'acki, prz.,' lak niewielkiej liczbie przykładów nie możnn bowiem Llw;lżn,:' pracy ,:a nldtel·jało\V'l. Tvrn niemniej wybrane przez Clut.ora t.ekst\' budz:) zainten'sowanil' już przez to sam(), że daj,) wgl'lu w It; t.ak 11'1.i110 dotw1 poZn,ln,) i trud no (ioslr;pn;ł dziedzin!; I",tl\'Cz.,ści. BogusIa Dorota Simonides. lf1l1ch. [nst.~'tul Śląski Powstania śląskie we współczesnych w Opolu. Opoll' 1972. KOlllunik,lly. Ul Linette opowiada.niach ludo- Sl'ria lit.l'I·'lcka nr 11, ~. 91. Najnowsza praca Doroty Simonides jest. konsekwenc,jq wsy..vst.kich .ki c]ot.ychcz,lsowych dociekali naukow~'Ch. Za!'as,cynowana llogaclwcm zj;nvisk otacza.i'"l('ej nas rzeczywistości autorka z pietyzmem śledzi wszelkie pl'l.ejawy lolkloru, l!.\' z t.ypową dla siebie żarliwością udowadniać jc'g.o sti1f:) żvwo1.noAć i l'iclg!y. dynamiczny rozwój. Przy nieustannie narastających glosach POw'1tpiewania wislnienie jeszcze czegoś t.akiego, co folklorem zwykliśmy określać, kolejne prace Doroty Sirnonides wykazują na podstawie prze)xJgatego maleriału, zebranego g!<')wnil' na terenie Śląska, że nie tylko są podstawy do tego, by mówić o islnieniu \V.spółczesnego folkloru, ale co więcej, że nadal Soięon rozwija zgodnie z odwiecznie panującymi w nim prawami. I nk nie wskazuje na to, by głoszenie "śmierci r()lkloru" był{) uzasadnione. Postawienie zreszt.ą takiego t.wierdzenia, a naweL wykazvwanic jego słuszności i niepodważalności wypływa z bardzo prostego raklu - nieznajomości tegoż, czego śmierć się glosi. Eo tylko lai!wwi w kulturze ludowej dane będzie dostrzec jakieś oznaki letargu (by pozostać przy narzuconej przez polemi,slów metaforze). Gdy bowiem odrzucimy potoczne, cz~sto błędne rozumienie samego terminu, gdy odejdziemy od złudnych pozorów, okaże się, że właśnie wsp(>lczcśnie, niemal na naszych oczach dokonują się w folklorze gwałtowne przetasowani<l. Swoisty konserwatyzm kultury ludowej, gdzie z niezwykłymi opor"mi znajduj<l pndatny grunl dla siebie wszelkie i\l1.10wacje, świadoma konlynuacja lr"d.\'(:ji, utrudniają jednak analizowanie tego zjawiska. Nic wit;c dziwnego, Że w)'ll1>lga lo oc! bad"cza mozolnej syst.ematyczności, cierpliwego śledzenia [aktów 01''''1. zlebrani~1 ogromnej ilości materiału. Tym zadaniom sprostała autor].;:'l Berów .~miesznych i uciesznych. Wszystkie jej dotychczasowe penetracje naulwwe obracHł.,· .się między innymi slale wokół problemów związanych z funkcjonowaniem i przeobrażeniami współczesnego folkloru. W jednej z pierwszych swych większych prac na t.en temat, Wspólczesnej śląskiej prozie ludowej, analizując współcze:me opowiadania ludowe dostrzega już, iż p.odstawowym wyróżnikiem tradycyjnych ()powieści kst fanIastyka. gdy natomiast w opowieściach nowych dominuje realizm. Tndno więc h~'lo owe H'i1listyczne opowi,eści znklasyfikowat' do znanych nam svslemat.vk. ZaproPQ- �Re('C'71::'je. pr:'N)fąc1y 10ydawnictw 'Ż e,znSO[JiS1n nowilny przcz Dor!>!(,' Simoniril's pOdZ,j;ll opowiac1m'! na trzy zespoly (opowieści bio:~r:tfic/,nl', niC'prilwc\op{)(\()!m(' i kOlniczt1l') zoc;tirt już w n;luee przyjęty, a dla .Józefa Ligęzy stal się ponadto zaczynem myślowym rio dalszC'go mzwoju własnych badar'!. l tak, .J(,zcf Ligl;za, icl;le tokiem rozumowania D. Simonides dochodzi do wniosku, i.e g\':altowny t"fJzw,",i op()wil'ści wsp'omnieniowych stworz,vl sprzyjające w;11'unld ,!o I'Oz\\'ojn pilmir;tnikin',slwa, kt"'l'c uznajc Zil ..wieli") i'orml; opowiE'ści wspomnicnillw,l'(~h" '. Prczcnt uj;lc mcchanizm j'unkcjonowania opowieści wspomnieniowej ;J utorka opicra sil; WSWl'j najnowszl~j lwacy na materiale tematycznie związanym z pow,l;lI1iami ślw;ldmi. Wvriaje sir;. i.l' wybór ten nie byl przypadkowy. Specyfil\a prowadzonej walki /Społecznej i narodowej, powszechny udział w powstaniach zadl'('\'([ow;ił,1' o \V\·.i;llkowcj aktualności tego tematu w środowiskach wiejskich, a ponadt" Sil ,iui. \(' l'ilkt\· na tylC' odll'gle, że moi.na śledz,ić na przykładzie rerll'C'zentantów trzech pokoleń dokonujące ,się zmiany w opowieśdach, badać przyczyny ich popul;II'!1()ści \\' duiu dzisiC'jszyrn ora'z zdobyć wystarczający material teoretyczny do dnaliz.1 opowieści zwi'lzanych z innymi. późniejszymi kręgami tematycznymi i podstawy do okrl'Ślenia przcobrażeń prozy ludowej w przyszłości. Zaprezentowane w pracy 5:3 tl"ksty folklorystyczne .stają sil.) dla autorki odbiciC'1ll sp()leczne.i świadomości historii. Szczególnie podatne do takiej analizy okazujil Silp opowieśl'i Ildl'n'ile na dwu ;rutentycznych wydarzeniach: morderstwie dokonanvm przez grupy Grenzschutzu na Izydorze Murku, znanym działaczu śląskim z Kac!łub'l Wolnego i na ksil;dzu lVIark,sie z Olesna Starego. Wzajemnie uzupełniajilcl' sic 11.11) korygu.ii\ce opowiadania przynoszą dopiero pełne wyobrażeniE~ o opowil',;ci wspomnieniowej, jaku g,ltunlnl funkcjonuj'lcym w folklorze. Pflnadto na ich przykładzie zaoLserwmval' możemy proces twórczy jakiemu podlegają wybrane mC'moraty oraz dJi.norakie możliwości "obróbki" tego samego zamysłu artystycznego. Zagac!niC'nia fabularyzacji i folkloryzacji sUl'{Jwego, indywidualnego materiału wspomnieniO\vego nalei.;~ więc do najbardziej pasjonująceg,o fragmentu rozważarJ. Oka/.uje Sil;, "że wszy,stko to, C{) jest zbyt indywidualne, zbyt jednostkowe, C{) wyraża treści zbyt oddalone {)e! świadomości danej grupy społecznej bywa wyeliminowane na r:t.ecz tego co wspólne, typowe i zrozumiałe dla wszystkich" (s. 2:3). I chociaż w opowieściach wspomnieniowych na plan pierwszy wy.suw8się faktografia, to trudno jednilk uznal~ .iL' za materiał historyczny, skoro otrzymujemy w rezultacie zbiorową ,interpreta'cję jakiegoś wydarzenia. Fabularyzacja wspomnień proces dług{)trwały i uzalei.niony {)(] wielu czynników, a przede wszystkim od narratora z jednej stmny wzbogaca dotychczasową tradycję litemtury ustnej, a z drugiej, co szczególnieciekaWl'. aktywizuje .stare, tmdycyjne wątki, które teraz, w nowej sytu'Icji oirz,vmuj;l l'C,'tlia powstańcze (np. powstaniec dostaje się w ręce Niemców z powodu zdrad\' kochanki -- w<jtek znany m.in. w folklorze zbójnickim, a sięgający c:t.a,()\\' biblijn,\'ch -- s. 44). Obl'cTHlś(' opowieści powst;lńcz,vch w n~pertLlarze młodzieży dowodzi nie tylko ;Cywot.ności "powieści wspomnieniowej jako gatunku, ale dlwnież wyjątkowej popularności samego temal u. Źródeł tego dopatruje się ,wtorka między innymi w aktywizacyjnej roli mdia i telewizji, które przybliżają młodym przeżycia okupacyjne i wojenne rodzicr'!w oraz popularyzują określony typ bohatera (seriale telewizyjne: .,Czterej pancerni i pies", ,.Stawka większa niż życie, film K. Kutza "Sól ziemi czarnej"). Prowilcizi to nawet. do identyfikacji bohatera z kapitanem Klossem i jego 1.T. Ligr;za, Awans opowieści wspomnieniowych, Studia jolklorystyc.znc. Warszawa-Wroclaw-Kraków-Gdmisk [w:] Z Zagadnie li twórczo.'id 1972, s. 155-170. lUdowej. �o~ync1mi oraz do whjczania w !t'kst p<"źnit'jsZ,\Th W,'(\;II'Zl'I'1 (g!<',wniC' z II wojny świ,llowej), Pl'aca Doroty Simonides warta jest, uwagi ni(~ tylko Zl' wz;..dt;<!<"wn,lukowYl'iJ, Mechanizm funkcjonowania wsp6łczesnych opowieści luciowych sklani;1 do widu refleksji. Przeobrażenia, jakim one T){)dlegają, wyraźnie wskazuj,j gl<"wny kit'runel;: zmiany v\' literaturze ludowej: zwycit;żania realizmu i r,lCjonalizmu oraz fJodporZijdkowania mu raktc'Jw irracjonalnych, Z~{)dni(' z prawl'm funkcjonalności folkloru OI,Y<Jwit'ś(,wspomnienkl\\'a r{)zwijać się będzie głównil' lam, gd/'.ie poprzl'z rozwf'>j kuJluralny ()dbi{)rcy utraCił ~W;1 aktualność gatunki tradycyjne, takie j;}k \.lajk;) i podilnie, utrzymanie któryd1 bę<lt.ie możliwe tyllw IX) dokonaniu pewn,v{'h znliall (gł()wnie celu wypowiedzi), Zawsze bowiem, jako że wiąże się to ze s(lI'C',dikq PS,\'chiczml jednostki, żywo-t:na będzie potrzeba słuehania i opowiadania, Nerwowy, zagoniony dzi,siejszy "świat" nie Spt'zyja dostrzeżeniu wielorakich, czasem bardzo subtelnych powiązań, jakim,i spojony jest l,ażdy z nas ze spo!eczełlstwem, Podążajqc drogą lekst6w ustnych, poprzez analogie;, dotrwć możemy do źródeł narodzin wszystkich znanych nam z historii opowieści, do jednostkow,\'C'h, konkretnych przeżyć, wzruszeń, doświadczell, ukonkretnić al'or\'zm, iż "człowiek, Wsz,\'tkim co tworzy, SW"Jjczas odbija", .Janina .Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego Sląska, Rocznik kiego w Bytomiu, Etnografia, zeszyt nr 5, Bytom 1n'i2, s', 152, J-ll1jrilll~ MU7,t'l1J1lG(')rn()śl~IS- Od lat żyje w świadomośc.i społecznej pogląd, i:~ folklor to dziedzina ku1t.ul'Owa obejmująca niemal wyłącznie wieś, Pogląd ten zaważył na długie lata na obliczu europejskiej folklorystyki. Dopiero tuż przed II wojn<ł światmvą zaczętu wy,suwać postulat badania folkloru w jednej grupie etnicznej, a p,';źniej środowiskowej, W Polsce postulat taki głosił, realizował i przełamał istniejqce t.u stereotYm' zmarly w gt'Lldniu lUn t'. wybitny folklorysta, Józe[ Ligęz;1. "") właśnie on pierw~zy zwrócił uwagę na zjawisko nurastania na pierwotnym zJ'(:bie literatury i 1'01klonl chłopskiego nowych treści, nowych twodnv, które rosnąc razem z pracą przy ul'i1banill podziemnych skarbów, dl'f)g'j przekazu lIstneg" weszly do tradycji górniczej i tu osadziły się tak mocno w realiach zawodowych tej grupy, iż posiadaj~l poza walori1mi literackimi także duże war10ści poznawcze, nawet dla dziejów techniki górniczej, Józef Ligęza spostrzegł nie tylko {)dl'ębno~ć folkloru górniczego, nie tylko fakt jego zmienności, lec:~ zauważył zmiany determinowane wykonywanij praC'l, śmdowiskiem zawodowym, zwłaszcza o tak dużej i długiej trad,~'cji, ja\; gÓl'l1icza, Obserwacje jego, zuprezentowi1ne na znakomilej Lur(()ll.'cj literaiurze górniczej I, były zarazem otwar,ciem szerokiej bramy dla folkloru nie tylko jednej grupy zawodowej, ale wytyczały szlak: przy"'złych bacl,lń nad folklorem poszczególnych grup zawodowych, Ludowa literat/Lra górnicza ukaza!<l tematykę prozaicznych opowieści górników, Hllę kobiet w ich l'ozp<Jwszechnianiu ori1Z genetyczne związki tej literatury z jej prototypem chłopskim, AUt'Ol' doszedł tu do wniosku, 1 J, Ligęza. Ludowa lite'ratura górnicza, Katowice 19:;8, �RCrPll?j(", pr,7(lqlqr/u 'wydawlli£'tw 257 i. cZflsopism 17, nie lICl;1 .,i,; prz."plIszczlilni(' już nigdy od!w·,,!,zy'" Ili'Uee,su przemian Inlltury chlopskit'j w g,"rnic/ą Mechanizmu tego nikt buwiem dnwniej nie obserwował, ucl;iło Sil; n;l\()miasL ,r. Ligęzie uchwycić dmg;) pOl'ównawcz:\ wytwory chłopskiego poch<ldzl'nia i poprzez zl'sl:<lwicnie ich z f(,lIdol'em gÓtnicz,\'Ill wydubyć wklad twór(,I.y gr',mik,',w, Zcst"wil'ni,' o!Joksil'bie Lek,It',w clli{)p~i,ich i tekstu\\' gurniczych p()z\\'olilo autorowi na $chal',dderyzowanie ~ppc.vriki lite!',lIulT g('rniczej, Kilka lat p(,;,niej. razem z M, Ż,\'w irsk'·l. wyd"l %arys I.:ultu!'!! f}<Jl'Hi,czej, II' którym ukazal nil' tylko IiLcraclq tW,'ll'CZOŚĆomawianej gnlpy Z3wor!owej, 1('(''(. lakże wierzenia, pl'zc-.;qdy i cIernnnnlo,ldq g{n'nik{)\v. Kole,in,! prllCC z k.go zakresu stanowia \V\'c1artc w l!Hi:: 1'. stuelia Siadami tl'a:', Tu już autol' ,sięga r!Ii\eko pozu 8111Sk i II' oparciu najs!arsze źródłowe pl'zekaz,l' i spi'ane dokumenty s(at'a się pn:eQslawi(, kryt,'ria wYl'óżll.!ają<:e literaturę górnicz,! mi chłopskiej, Nil' czyni te,go pnplzl',~ analizl: wiltk;)\\', motywów, lecz kryterium o(\n:bności wil1l.i w realiach. ,.Realia pisze ;lUtnr występujące IV opowieściach górnirzych wyróżniujq je z calego zespnlu ulworów literatury ludowej równie nic,{)ln\'i"lie, jak wyciągowe wieże, rozległe sfJrt.ownie, lampiarnie ele., cechujące wylącznie kopalnie, pozwalai'! z łatwości'l odnale;;ć je wśród wszystkich innych zakładów przemysłowych", Je~l w ksią).C'c wiele innyr:ll ważnych problemów, jednak świadomie mocno eksponuj£' w~pomnial1l' t.L1realia -- jako że nikt dotąd II' Polsce nil' zwr<'I('il llll',lgi na Lt; melod,; analiz\' !pkslów f01klorystycznych. Ostalni:l prill';l 1,IlWl'łPgo są Poda.nia {jrll'nic:::e z GÓ"I'Il<'go Sląska, które stanowią ogniwo II' omawianym t u h111cuchu pra·c i sludiów dn(yc/.ąc,\'ch literatury i folkloru ;~<'H'nik,iw,Praca (a sldada .się z dw,',ch cZl:ści. Jest to ostat.nio w folklorystyce najczęściej w,ystl)[Ju.i:lca Ilwtmla opracowaniil i prezentowania zagadnienia. Tak więc część pierwsza 1l1"IZLl,il'problem poci,u; g(n'niczych i stanowi zarazem próbę ich monograficzneg" ujGcia; CZ(;ŚĆdruga jest antologii) tekstów tego gatunku li terackiego i znakomiciC' uzupełnia postawione w monografii tezy. Jest to szczególnie wa:i-ne wówczas, gdy manw do cZ,\'nienia z tekstami dotąd nieopublikowanymi i zupełnie niecil)stępnyl11 i. Książka Podanin uórllicz('". sliJnowi z£ll'azem pożegnanie z trady·cyjnym gatunkiem i'olklol'yslyezlwm, jakim jest. podanie wierzeniowe, które wyritsta z magicznego świalopoglc)l1u i ulegcl zanilwwi wraz z m,\'śleniem magicznym. Autor dowodzi, iż w wkl'csil' I('go gal.unlm nic noweg<) ju), nie przybędzie, gdyż działa tu prilwitllo\I'O':;'" znana I\'Sp{J!cl,eSI1.Vmfolklorystom. ,I polegająca na parodiowaniu wierzeni{)\V~'('h pod:Il'l. P"I wi,'rdza,i<l si~ (u tez,\', które autD]' POda1l. gó1·niczych ... zawarl w arlykuk na lemal Głównych kierunl,.ó1V przemian w prozie ludowej 3. Można Sil; jak najilal'd/,iej zgodzić I. aut.orem, gd~' pi~ze: "Nadzieje bowiem na \V/.I:ogan'llic zbioru o dalsze lego rodzaju ul wory okazały się płonne i jeśli on wzrasta, lu .~j,',\\'ni(' dzil;ki ane.~dotoll1, opowieściom wspomnieniowym, czy wspomnieniom", I III wido('Zll:t jest zgłaszana jJl'Zl'Z wielu j'olklolTstów obserwacja, wyrllżllj;jCa Sil; t 1'l'II<i,'rn <I" n:llbn ia r"lkl{)J"iJlVi chFlraktenl rozrywki, zamiany jego rllnkl'ji obr/,<;dowej \V .Il1dycznl\, ('ZI;Śl" 1l10nflg,'ariezlla przedstawia i {lInawia dwu glówne źrót.lła podań, a miarwwic.il' polskie i nielllieckie, Należy tu dobitnie podkl'eślil\ iż autDr dokonał ogromnej pracy, pl'zewl'rtowal wiele źródet, aby w~'dobyć na,i'>tarsze pol,skie przekazy .~órniczych PO(i<1I1,Pamiqla~ ix)wiem musimy. iż IN z3kresie zbieractwa podań, folk!oI'Y8t1'ka na<;Z,l posincln ognllHne z::ni<'dbanin. Bl',lk wió;c zarówno materialów, dlleji I) 2 Tt'lIżC, .">ladami trarl1/cji. Stur/ia nad jo{.k{.()l'em. gÓ1'111c:;YJll, TIocznik Muzeum Górnoślą~I{iego w Bytolniu, Etnografia. zeszyt nr 3, Byt(lłTI 19G3. 3 Referat wygłoszony przez J. Ligęzę na ogólnopolskiej sesji folklorystycznej zorganlzo- 17 - Lud, lom LVIII �f:'ccC'n::jf'. pr:rglą(ly H~udaHlnict?.J) i czasopism jak i systematyki nielicznych podań polskich. W tej .sytuacji autor musiał sam przedrzeć sit; przez gąszcz rozmaitych kronik, naj starszych pr;]c i ustnych przekazów żyjących starych górników. Zdobyte w ten sposób rn<1terialy podzielił na dw,1 działy: podania autentyczne. nie buclzclcc' zastrze)erl. "r,l/, na podania literackie, wzięte z literiltury. Prowadząc badania także na obszal"Ze śląskim, a więc na terenie nil'gdyś dwujęzycznym, musiał wziąć pod uwagę i niemieckie źródła, zwłaszczC1 że wiele materiałów zebrali tu niemieccy folkloryści i opuhlikowali w zhiorach (np, Ki.ihnau. Schlesische Sagen: Oberschlesische Sagen keschichtlicher Art i inne). Sporo materiałów wydali górnicy w wychodzących na Górnym Śląsku czasopismach lokalnych. przeznaczonych dla szerokiego odbiorcy, Należało zatem zapoznać się i z t:,mi publikacjami oraz z wyd,mym w 19f)7 r. w Marburgu ogromn,vm zbiorem pUdal) górniczych środk{)wej Europy'. Znajdują się t'1 bowiem 1<lkże górnicze podan!:1 ze Śląska. Nietrudno się domyśleć, że skoro mowa o górn.iczych podaniach, to niewątpliwie najwięcej miejsca zająć musi postać wierzeniowa związana z tą grupą zawodową, a mianowicie Skarbnik. Temu demonowi poświęcił Ligl;za najwięcej miejsc:l dając studium ukazujące genezę nazwy, rozprzestrzenienie na terenie Polski orClZ przedstClwiając najczęściej występujące wątki wokół tej właśnie postaci wierzeniowej. Część druga obejmująca teksty zawiera 135 podall, Pod k,lżdym p{)dClniem znajduje .się mała metryczka donosząca o źródle oraz nazwisku narratora, a także o miejscu i czasie zapisu tekstu. Tam, gdzie tekst wymaga komentarza, .L Ligęzcl dołącza go do metryczki zwracając uwagę albo na ,Nyjątkowość tekstu, lub też na jego kontaminację z innym. Teksty są podane w transkrypcji pólliterackiej, s,! czytelne i w pełni komunikatywne, Do tekstów dołączony jes! słowniczek wyrazów gwarowych i zawodowydl, Autor zamierzał w ten .spos(,b 'wydać ! opracować' wszystkie gatunki folkloru górniczego. Pisze b{)wiem we wstępie do omawiCll1('j książki: ,.Chciałbym w przyszłości przygotować zbiory poświęcone pozostałym gatunkom literackim górniczego dorobku, któreby pozwoliły nil, bardziej pełną jego dokumentację. W tym zamyśle zbiór podań górniczych posiaclCl fundnmentCllne znaczenie. Dlatego właśnie od nieg'o rozpoczynam zamierzoną edycję", Niestety. śmierć nagła przekreśliła i te pla.ny, Jednak do his10rii polskiej folklorystyl,i wejdzie Józef Ligęza jako odkrywca folkloru g{)rnirze,g(), D01'Ota Krzysztof Kwaśniewski, Wrocław jakiego nie znamy, Ossolineum Simonides Inn, ss. 1:2·t, K. Kwaśniewskiego w każdej kolejnej pracy intryguje zjawisko przetrwaniil polszczyzny na Śląsku, utrzymania tradycji polskiej mimo naporu germanizacji i stałego zwalczania wszelkich przejawów polskości. Zjawisku 1ernu poświęcił już wanej przez Zakład Literatury Ludowej w Warszawie w listopadzie 1970 r. 4 Por. G. Iieilfurth unter lVIitarbeit rle,. De"tsclls]JJ'(Ichigen Saqeniibe,.lie!e,.ung Jnstytutu Badal; Literackich Polskiej Akademii von Ina-lVIaria Greverus, Dergbau unLl BefyJl1ann 1VIitteleu"o]Jas, t. 1 Quel!e!l, Marburg 1967. NClUI, 'in �wiele pr~1C, że zaś cechuje go sto:mnck tw()l'czy do przedmiutu, każda następna praca wnosi coś nowego, .it'st zaskakujqca puprzez świt'żuść spojrzenia na zagadnienie, zdilw,dob\' ,;i'; już znane. To samo od{'zuwam,' iJiu)'ClCdo ręki ostatnią jego publikac,i~', Także i ona wyrosła z zainteresowat'l tradycjami i teraźniejszości;l polskit'j kultury ludowej na Sl'jsku. AutOl' nie omawia w niej jakiejś jednej dziedziny kuli my, jilkiegoś jedneg'J zjawiska kulturowego, lecz próbuje przed oczami w>spółcZt'snych mi,'szkaóców i sympatyl':<'lw \Nrocla\Vi~,1 wyczarować obraz dawnego polsl;iego miast,\. \Nszystko lo, co lworzv trudną do spl'ecyzowania atmo:;ferę rniasta, jego klimat, ż,lcie, to, co wplyw" na specyticznq więź i przyjażll między człowiekil'm a l1li:lstt'lil, lo, 'Co pozwal~l utożsamiać miaslD z domem, z ojczyzną "- zostało lu I1chw\'coI1C" przedslawione i w kontekście historycznym omówione. Autorowi udalo ,ie,' znakilmicie przybliżyć dawny WrGc!aw l.vm ludziom, którzy lej właśnie wie;zi z lraclycj~l l1lia'.ta nit' mogli pU,iiad;lć, gdyż, wic;?, lak" up~ll'la ua nieprzenvanYl1l ciqgu t t'advcji roct:r.inwj czy scjsiedzkic'j. !cjc:r.yb ich niegdyś z innym miastem, z .ich rodzinnymi slronami. Aulor :r.da,ie s{)bie sprawe; :r. istniejącego wsp(JlC'ześniC' s('t'Clc'cznego - j:lk to określa pr:r.ywi'l:r.'1l1ia Wrocławian do swego miast;l, Pragnie on jednak przywiązanie to wzbogacić pewną sumą wiedzy historycznej, kulturowej, aby w ten .spos(Jb wypclnić' lukę w cSamowiedzy mieszkańców. "Celem naszym - pisze - jest pokazanie nieco n a,s :r.e j przeszłości w naszej tel'aźniejszości nawet tam, gdzie tak [rwały malerial, jak kamień, nie wytrzymał prób,Y czasu, a wytrzymała ją lnvals:r.a od kamienia polskuść Wrocławia". Polskości Lej poświęca wiele kart książki pl':r.('dslawi~lj;1c j'l z podziwu godną skrupulatności'l i z wyczuwanym szacunkiem. Ha:r. jes:r.cze potwierdziła się zn~ma już zasada, że żywiol polski utrzymał się najdlużej wśród ludności wiejskiej, ubogiej, która najwiel'niej pielęgnowała swe tradvcje, Książka K waśniewskiegu dotyka także zagadnienia matecznika polskuści, zagadnienia losu kultury polskiej w murzu niemieckim. Aulor śledzil i ukazał wiele cech kulturowych prapols,kich, które dawno już wyginęly w Polsce, a które jesz·cze w XIX wieku znane byly tamtejszej ludności p{)lskiej. Obrona własnego bytu, własnych wartości etnic:r.nvch slala się zara:r.em obroną p<Jlskich i słowiańskich dóbr kult urowych. Książka jesl napisana interesująco, przystępnie l dobrym językiem. Szkoda, że Kwaśniewski - ,lUtOl' Podali i. legend dawne[Jo Wrocławia uraz PodaJ! dolnośląskich nie uzupelnil nieklórych opisów zabylkówpodaniami, które są mu tak dobrze znane. Książka stała by się jeszcze ciekawsza, a młodzież zapełniłaby i te; lukę w swoim dzieciństwie, Studium o Wroclawiu składa się z czterech rozdziałów: Rozwój dawnego miasla, Pomniki i buduwle, Lud wroclLlwski uraz Okolice dawnego Wrocławia, Każdy rozdzial jest obficie ilustrowany slarLlnnie dobranymi i wartościowymi rycinami. ł llisi racje pełni'l t u dodatkowu mię poznawcz'l i są pot\vierdzeniem słów autora. (,,,Ll ksi'lżka napisana ,i es,!. w len ,sposób, że wspólc:r.esny Wwdawianin może na dobrej spraWl'; w,vbrać się na wycieczkę po Wcocławiu na "niby", Wystarczy wzi,!ć książkl; do ręki, :r.alącz.ony z tylu plan :itarego miasta i... zwiedzać, Autor onnwiająe bowiem to, co byln dawniej, .slale przyl'ównuje z tym, co jest teraz, t WOl'ZqCw len sposób, także w zakresie zjawi.sk kulturowych pomost między dawnymi a nowymi laty. Dorota Simonides �260 Recenzje, pr:eu1qr1JJ Maria Henslowa, 1Vi,edza ludowa Antiqua" 1972, t, 19, s. 81-168. 1l'.lj(1n.wnicflv o /lożym i. CZnSOI)ism dr.zell'ku. /lUlk!1 i piolunie, .. Slavia Obszerna rozprawa Marii Henslowej z zakresu elnobotaniki jest l({)niynuacj;l dawniejszych prac autorki poświęconych tej dziedzinie wiedzy', .Jak doUld, Henslowa jest jedynym badac7.em 7.ajmującym się u nas tym zagadnieniem. Nie znala7.1:1 {ma naśladowców wśród etnografów, n szkoda, gdyż niniejszy m'tykuJ, jeszcze wyraźniej niż poprzednia prdca ukazuje, ile interesujących wiadomości potrafi dostarczyć~ wnikliwe studium poświęcone roślinom użytkowanym na polskiej wsi, Fakt, że autork,l zainteresowaJa się roślinami używanymi na "zerol,,! sk<llę w lecz·, nictwie pozwala tę pracę zakwalifikować równocześnie do nielic7.nych w I){)lskiej etnografii opracow<lll z zakresu medycyny ludowej, tematu pasjonującego, a tak sJabo u nas znanego. Studium dotyczy trzech roślin z gatunku Artemisia, Dobór okazal sil~ tra[n~'. gdyż wszystkie te rośliny (boże drzewko, bylica i piołun) znal,lzJy bogate zastosowanie w wielu dziedzinach wiejskiego życia. Używa się ich do celów 1l'cznic7.ych i magicznych, są wreszcie jednym z rekwizytów obrzędowości ludowej, Z opisanych roślin jedynie boże drzewko zostało wprowadzone do kultury ludowej stosunkowo późno, za pośrednictwem ldasztorów, gdzie tę roślinę uprawiano z uwagi na jej lecznicze i aromatyczne właściwości. Piołun, dziko li nas rOsmlC,\', stO'sowany był przede wszystkin1. do celów leczn iczych, Najbardziej wrosła w ku 1turę polską bylica, której miejsce w obrzędach, zarówno dorocznych jak i rodzinnych (utrwalone w pieśniach i przysłowiach) wskazu,k na jej w'Li.nrj "Oll; i Slilq genealogię· Każda z omawianych roślin posiada w pracy Henslowej osobn;1 monografir;. która zilczyna sir; od opisu botanicznego, obszaru wystqpowanii( \\' Polsce j ,ki zasięgu światowego. Poznajemy następnie nazewnictwo (w Polsce i innych krajach) i już na podstawie na'lW możemy niejednokrotnie wyciągać wnioski o użyciu tej rośliny przez człowieka. Niljobszerniejsza część opisu dotyczy roli danej rośliny w lecznictwie ludowym w rozbiciu na różne typy schorzeó. Dalej mamy jej znstosowanie w weterynarii, jako środka przeciw szkodnikom, ewentualnie zastosowani l' jako rośliny technicznej (np. jako barwika). Po tym .,racjonalnym" przynajmniej w swych założeniach użyciu rośliny autorka pl'Zechorlzi dn omawiani;l jej funkcji w zwyczajach, obrzędach i magii ludowej, Jak więc widzimy, uwzględnione tu są wszelkie aspekty użytkowania opisywanej rośliny przez ludnoś{~ wiejską Źródła na jakich Henslowa oparła swą pracę są bardzo r(,żnoroclne, ale podstawę badafl stanowią źródła etnograficzne (XIX i XX w,), pochodz;lce z lerenu Polski w jej historycznych granicach. Autorka Iwrzysta jednak obficie ze źródl'! historycznych, gJównie herbarzy i podręczników gospodarstwa wiejskiego z XVI 1\', i następnych, a zwłaszcza z herbarza Syreniusz<J, który pl'I:ez kilkaset lat h~'J encyklopedią wiedzy zielarsko-medycznej i wywarł silny wpływ na ówczesną medycynę. Nie ograniczając się c1n wiedzy trnd,vcyjnej '" omalNianvch roślinach aulork:, stara się, przez porównanie z danymi dzLsiejszej J'al'lnakologii i nwd,vc1'Jl\', zwn')ci{' uwagę na zastanawiające nieraz zbieżności, jakie w,vstępują miqclzy za,\o.-;owanipm leków roślinnych w medyc~'nie l11c1oWE'j,a dzisiejszą wiedz;, o ich właściwości;wh leczniczych i innyc1l. l Maria Henslowa. Rośliny dziko 1'osnące w kultnrze /Iulu po/skiego, "Archiwum E1nograficzne" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, nr. 25, Wrocław 1962, ss. 90 I- V. POI', również olnó\vienic tej książki: Anna Kowalska-Le\vleka, EtnolJotaniku, "Etnografia Pols1<a" 1964, t, 8, s. 207-214. �Recenzje, pr.zeylą(]y wyt.ia wu.ictuJ i c2asopisllł 261 Autorka sic;gH p<madlo du materiaJów z innych krajów Europy i choć zastrzegH sil,'. i.e wi;Ilj')lllo";ci jakimi operuje ,Są fragmentaryczne, puszerza dzięki nim :maczIlie nasz'l wiedzc; o zasięgu .pewnych praktyk medycznych, czy obyczajowo-magiczn.\'l'h zwiqzaJl.vch z roślinami. Rozliczne rUi1kcj(~ rośliny: w .gospudarstwie (np. odpędzanie szkodllik(m'), w 111('" d.I'C.'·nic'. \1' obrzędowości, I11H:4iiitd. wskazują na daleko idące zazębianie się wiedz." r;lcj,)nalnl'.i i nl'lgiel.ncj, ktl'ąa w umysłach ówczesnych ludzi l'1czyla .się w jedn'l całość'. Zostawienie wiadorl\ości o\'Oślinnch ZJlujcluj,\cych się w herLJarzn Syrcniusza z tradvcyjn'l wiedz,~ ludow,j XIX i XX w. otwiera nu we spujrzenie na kultun; wsi poLskiej. Widzimy, j,lk wiadol11oś·ei głosl.One przez tego lypu łiteraturę przenikał.\' (za pośrednidwem aptek dworskich i klasztornych, cyrulików dzialających \I' lIliast;lCh i miasteczkach) do wiej,kich znachorek i do szerokich rzesz chłopskich. Byla tu równoc;;eśnie drog<l, jaką na polską wieś dostała się wiedza c;;er-· palla przez t.veh autorów z dzieŁ stan.żytnych i z średniowiecz.nej literatury europejskiej. Z drugiej strony nie wojno zapomnieć, że autorzy XVI-XVIII-wieczlli nic tylko \\,zvr()wali się !la obcej lileratur;;e, ale i utrwalali w swych dziełach ówczesnq tradycyjnq wiedzę polską Na mar~inc'ie wspomnq tylko, że analiza tych dziel z punklu widzenia mdzinwgo i obcego puehlldzenia zawartej tam wiedzy mllgłaby dać bardzo intC'l'csujące rezull aty dla hislorii naszej kultury tradycyjnej, Ol}{)k ll'go przekroju w ci:asie, równie intcrE"'ująCo pl'zec1-stawia się spojrzenie przestl'i~enne na niektóre zjawiska, \Vystępowanie pewnych ~wierzeń i zabiegów w Pol.scc i kraja<:h EUj'()jl,\' Z:lclwclnicj ZWl'HC<lnaszą uwag(;~ na wspólne ceehy 1;lcząee cal,j kultul'l,' Europy w jedllq całość. Bardzo charaktery,styczny jest tu choćby przykład poszukiwHnia między korzeniami bylicy "węgiell;.ów", klón' spelniaj'ł różne runkeje magiczne i maj;.! przynosić szczęś<:ie. Ten drugorzędny element kultury, znany w Pols'ce, Anglii, Meklemburgii. na Litwie, w Szwecji (pisze o nim Linneusz), ma zasięg istotnie zastanawiajclc.\'. To co niejednokrotnie skłonni :ie.steśmy uważaĆ za czy,sto ]){)lskie, czy słowiańskie, okazuje się by'ć rozpowszechnione w calej Europie. Różnica l){)lega lylko na chronologii występowania elementu kulllll'OWeg,), który u nas, w zapadJych kątach kraju, zachował się do początków XX w., podc;;as gdy w niektól'ych kr,ljach Zachodniej Europy wcześniej wyszedt z ui.y'da, CI o jego islnieniu dowiadujemy sil;' (lzi(~ki zapisom z wieków ubiegły,ch. Badanie jednego chućby. wąskiego tematu z kultury polskiej wsi w perspektywie czasu i przC\<;lrzcni jC'szczc raz stawia przed nami zagadnienie: czym jest na,za kultura ludowa, o ill' je<;t ona wytworem lucht zamieszkującego od wiel,ów terytorium Polski i jak dalece j'~st inna od kultur innych narodów, względnie o ile bl'/a kiedyś od ni<:h l'óżna w czasach, kiedy cala Europa stala mniej więcej na podubnym stopniu rozwoju. ZakoJ1czm.1' nasze omówienie pewnym (k'zyderatem pod adresem autorki, czy w ogóle etnografii. Obszerna literatura (ponad 200 po;;ycji) jaką posługuje się HensIowa, przynosi -- jak widzimy -- bogaty materiał c1oty{'zący wiedzy o roślinach. Bardw często 111<11(,l'ial.\· ll' są jedJlak nazbyt. lakoniczne, niedokładne, notowane tylko mimochodem. A wierny, jak islotne znaczenie dlC1 dalszych wniosków mają I){Jzornie drugori'.ędnesi'.czególy. Np. wiadomości o tym, \\' jakim c;;asie zbiera ~ię roślinę leczniczą, jak się ją zbiera, jak przechowuje, jakiej jej części używa się w leczeniu danego schm'zenia i .iRk przyrządza się i stosuje lek, moglyby nam wiele powied;;icć o poziomie wiedzy medycznej znachorów. (W niel{tórych nielicznych relacjach sz<:zególy Ic zostaly zanotowane, ałe to na ogół wyjątki), Równie interesuj'lce byłoby zanotowaniE', jak chlopi interpretują użycie rośliny w obrzędach czy �262 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopi.sm magii. Dla uzupełnienia więc, niezwykle zres;dą rzelelnych studiów Hen~lowc.i, bardzo wskazane byłyby badaniu terenowe. Sądz<;" że ludowej wieclz,v () rDślinach należałoby poświęcić pewną ilość map Polskiego Atlasu Etnograficznego. Że tQ o~tatnie lata, kiedy można jeszcze, choć z niemały:n trudem, zna l('źC:, w lerenie resztki tradycji dotyczących zaslo.sowania roślin w medycynie i innvcl1 ich funkcji - o tym pisać nie trzeba. Anna Ethnology. An International burgh, t. 10, 1971, z. 1-4. Journal ot Cultural Kowalska-Lewic/w and Social Anthropology, Pitts- Zawartość dzie-siątego lomu półn{Jcno-amerykańskiego czasopisma "Ethnolog\'" wskazuje na pewne zmiany w profilu pt'i:yjmowanych do teki redakcyjnej art.\'kułów. Pierwotne założenie, aby organ len był forum, n<1 klórym prezent uje si~ wyłącznie wyniki aktualnie prowadzonych na świecie badań terenowych, zosIa]" nieco osłabione. W rezultacie w omawianym tu roczniku znalazły się również artykuły o charakterze metodologicznym {)raz e!nohistorycznym, co wyraźnie ożywia pismo, wychodząc poza {Jpłotki zawężonego, acz potrzebnego przyczynkarstwa. Warto również podkreślić, że w artykułach wqskotem<lt.ycznych, stanowiących efekt określonej cl'isploracji terenowl'j, znalazlvsil: interesujące gcnl''l'alizacj(', WZiJog,lC;l,j,!l'<' ogólną teorię kultury. Nawiązvwallie w nich do wcześniejszych an<lliz badane).!,,, wycinka rzeczywistości społeczno-kulturowej, polemizowanie z istniejącymi już hipotezami, przy równoczesnym wysu'Naniu nowych propozycji interpretacyjnych cz.vni z tych rozpraw bardzo wartościowy i poż<ldany typ dociekali naukowych, tzw .. ,ca~p-studies", których zadaniem podstawowym jest właśnie weryfikacja prawdziwości dotychczasowych uogólnień. W niewielkiej jeszcze grupie rozpraw metodologiczn.vch na uwuW; l.asluguje artykuł M. Embera, An Empirical. Test of Galton's P1'Oblem (z. l, s. OB-lOG), stanowiący jeszcze jeden głos. w ożywionej na gruncie antropologii ameryl,ańskiej d.\·skusji nad zasadnością prowadzenia tak m{Jdnych obecnie badań typu .,cwss-culture". Ich przeciwnicy, na których czele 'stoi Galton, podl<reślają możliwość uzyskania w efekcie studiów ,,-cross-culture" zbyt .szerokiego margine<;u błędu, abv bez zastrzeżell akceptować ich naukową prz.vdatność. Sam Galton zakwestionował słuszność testowania hipotez naukowych przy pom{Jcy odpowiednio zestawianych. wyabstrahowanych elementów różnych ku1tUl', które traktuje sit" w t,\'ch analizach jako systemy od siebie niezależne, mimo istniejących pomiędzy nimi niewątpliw\'ch związków historycznych. Ich efektem s'-\ zawsze prOl:es~' c1vl'lIzji. stanowi;I('(' bezpośrednią przyczynę znac;i;nej liczby stwierdzanych w badaniach .,C'l'OSs-cu!t\lre" różnego typu korelacji. których analiza w zwiąr.ku z t.ym mu,si nieuchl'Onnie prowadzić do fałszywych wniosJ,ów. Stanowisl·i:O to. podkl·l'.~lające wzajelllnq :l.al"żnoś,; a,nalizowanych społeczności. niedwuznac:l.nie c1epreejonll,il' za';;ldnoś": stosowani;l w studiach antropologicznych wspomnianej melody. Z poglądem t.ym polemizuje Ember, który \V oparciu o badania statystyczne podjął $ię :jego sprawdzcnia. W cfcl,cie wła.snych dociekań zanegował słuszność zastrzeżcli Gałtona pod \\'arllnkiel11 wszakże, że antropolDdzy będq posługiwali się \V studi:lch typu "cross-culturc" prólJ- �_~~ _t..: ..•.jC, lJn.culq([y kami L'1emenl()\,y ~. całkowil:ie wydawnictw przYP3dkowo i czasopis1n dobranych systemów społeczno-kult.u- nJ\v .••.. {'h. Metodykt; badań ;ll1tropologi{,Zllych wzbogaca artykuł S. A. Freed i R. S. Freed, lor St.udying Role Behavior (z. 1, s. 107--121). Autorzy zaproponowali now<j, zobiektywizowanq mc\oc1<; badania ludzkich zachowar'!, uwanmkowanych prZl'Z !'Ule SPO!cCZ1W poszczeg()lnych osobników. Polega ona na zastosowaniu spccj;l1nego testu, któl'y umożliwia zdobycie danych liczbowych. Przy ich pomocy mużna c!okonyw;tć pomiarów anali:(.Owanych zachowań, przy równoczesnym uwzględnieniu ich szu.q~ółowych charakter ..•.. styk, ujętych w określone kategorie. Test t.en, ze \Vzglt;du na ow'! obiektywizacj<; danych, umożliwia prowadzenie właściwych studiów porównawczych. Ponadto jest przydatny do weryfikacji istniejących już, często ze sobą sprzecznych, poglądów. W przekonaniu autorów -- opracowana przez nich nowa technika badawcza i przykładowo zaprezentowane efekty jej ,stosowania (zachowania krewnych względem siebie u Navajów i Washów) winny uzmysłowić antropologom korzyś{'i, wynikające ze stDsowania tego typu met.od ilościowych. Znakomita większość artykułów dotyczy rozmaitych problemów .społecznych, począwszy od .struktury rodziny poprzez różnorodne aspekty systemów pokrcw:ieńst wa, aż IX) ogólne układy społeczne, organizujące życie określonego ludu. Zainteles(Jwilnia Ie widoczne Sil również w publikacjach poświęconych innym zagadnieniom, np. wierzeniom, ,vzorom zachowań, czy stosunkom interetnicznym. WI tej grupie wymienić należy zespól dwóch polemizujących ze .sobą artykułów, poświęcon~'ch interpretacji 6y;;temu 'sp{)!ecznego Natchezów: 1) J. P. Brwin, The Natchez "Paradox" (z. Z, s. 215-2'2.2) i 2) D. R. White. G. P. Murdock, R. Scaglin, Natchez C/.ass and Hank Reconsidered (z. 4, s. :~69-3all). Obie publikacje nawiązują do klasycznej już rekonstrukcji 5wantona, dokonanej na początku XX w., a kwestiono\\'anc,j przez wielu późniejszych badaczy. Pierwszy z wymi,~nion'ych autorów podjął .';it! obrony i rehabilitacji stanowiska zaslużonego wielce antropologa. \'1 tym celu posłuż.vl się d;lIlyrni zarówno archeologic:~nymi jak i etnologicznymi, aby przy ich j}ul1locy dokonać rei nterpretacj i owych wcześniejszych ustaleó naukowych, zwłaszcza ich części poświęconej mechanizmom powstania i sposobom funkcjonowania systemu .społecznego Natchezów. W rezultacie tej analizy Brain wysunął interesuj;lc;l hipotez<; odnośnie do warunków kształtowania się społeczeństwa złożonego oraz organizmu proto-pań.st wa, czyniąc tym samym wkład do jednej z dwóch opoz\T\'jn,\'ch teorii genez\-' palis! wa, znan~i już od czasó'"'' Herakl.ita (VI w. p.n.e.) knncepcji l:'.w. ,.konfliklu zewn'~trznego" jako czynnika państwotwórczego. Społeczna dyferencjacj<l Natchezów rozpoczęła się, w interpretacji Braina, wskutek pokonania ich wraz z północnymi sprzymierzeńcami przez agresywne plemiona C~ikasawó\\' i Czoklawów. Szczególnie dotkliwie rozbici i wydziedziczeni sprzymiel":/,ellcY Natchezów poczęli w tej~ytuacji szukać schronienia na ich lerytoriach. lVIill"1{\ językowej obcości zostali oni zasymilowani, ;11e jako niższa "klasa" nowego. etniczllie mieszancgo społeczeós(\va. W związku z ust,lleniem takiego wJaśnie biegu \\·,H\;lr:'.eń w o!Hl'sie poprzerizaj:'jcym jeszcze przybycie Francuzów, autor artykułu \n'suwa hi polezę, :i.e hierarchiczny system spo!eCZi1Y Natchezów był efektem logiczllC'go w warullk<ll'h zewnętrznych nadsków przekształcenia istniejącego uprzednio endogamicznl'go s)"!emu kastowego, który stanąl przed :tlternatywnym wyborem pomiędzy możliwości'l pełnej asymilacji obcej ludności. a nieuchronnym powstallil'm chaosu spolE'cznego. Wykształcił się wówczas .swoisty mechanizm obronny rdzl'nn.\'ch NatclH-'zów, który poprzez matrylinearyzlll przekształcil ich w arystokrację. Według Braina. Nalchezowie w chwili zetknięcia się z Francuzami uczestniczyli w procesie ,1symilow;lI1ia obcych grup i budowania społeczeństwa opartego ii Technique �264 o nowy typ s<Jlichuności etnicznej, Ws;,;ystkie I.e uwagi poc;,;ynione na podstawie bogatych materialó\\' l.n')(IIO\vych potwil'l'dzają w opinii autora arl.ykultl wcze~nil'j szą interpretację SW;lnhlJla, Bezpośrednią polemikc;'; poglw1ami Swanl.ona, a pośrednio z u.staleniami Br<lina, podjęli autor;,;y drugi\'-,~{) z w,vtnicnionl'l'h ,lriyku!<',w, WYSUW;I.i:lCwtasn'l opo:r.yryjn;j interpretację swantQno\\'.,kicj l'ckonslnil':('ji unikalnego w !\meryce PMnocllt'j Systemu stratyfika{'ji Sl){)l('cZilCjN;llchel.()w. I:lildacze ci zaprezl'ntow,lli n;1 w:-;tt;pie ich strukturę "kla:iow;l" w ujcciu Swanton;l, n;lsU;pnie wyk;Jz,lli najważniejsze jego błędy, kładąc ,szczególny nacisk na polknil;ci;l logiczne. Następnie ;,;apropono\l';l1i własne rozwiązanie prohlemu, !,!óre uciosi(onala interpretację Swanl.ona, czyniilc j;1 wewnętrznie niesprzecZJH1. VV świel k owych uzupdn i('ń pocldaji1 ponownej rlllalizic' skonstruowany pn:ez nil'go mudel ',vs1c'mu sp-oł('('r.ne!~o Nalcht,zów, \V oparciu o It' nowe elementy oraz gruntownil r"i Ilt.,'rprl'i :Il',k sw,llltonowsl,ich ustaJeIi. clok<.ln;di ponownej annli!.y problemu klas,l' iralIgi spoiccl.l'lL'j lej grupy północno-<lllleryJ"i11skich Indian. Transformacji i rildYl'yjl1('~" ,sy«1C'l11l1 spnłt'l'/.Iwgo pod wplywem zmi'IIl.I· W;Il'lIllków życia grupy, IV której nn obowiązywał, dotycz.''' r'Jwnież artykuł C. S. Lancastera, The Economics of Social Organization iIt un Ethnic BordeI' Zone: The Coba (Northern Shona) of the ;/'(()))b":i.i Vallcy (z. 4, s. ·jA!'l-:J(j5). Jest to rozpraWił o charakterze ctnohisturyc;.mym, poświf;conil p"clobnie ,jak dwie wyżej omówi<>Jw rozprawy interpretacji wydarZl'11 sprzed kilku stuleci. W()WCZ'IS to Gobowie, ,lflTkańscy hodowc~' byrlła f. Doliny Zamber.i. zmuszt'ni ;.';nsl;di rio llligl'<lcji !lil p"J!llOC. gdzie nie było odpowil'ciniell warunków kontynuowania tradycyjnego modelu gosP'()darczego, Translokacja ta .spnwiła ponad lo usytuowanie się I.ej lurlności pomiędzy dwoma dużymi blokami odmiennych uidildów społecznych: matl'yiint':lI'lH'1l\ i pat.r,I'linearnym, DziC;ki temll bu l'oruwl'1ll u polożeniu, przy ]'ÓWnOCzl"illl'j konieczn{l~t'i zmiany dotychczasowego .typu ekonomiki, Gobowie dokonali odpowiedniej adaptaeji własnej orgFlI1izacji spo1eczlwj. reprC'zC'ntujqc dziś illterC'suj,(C;l formę przC'jści')wij pomiędzy grupą p(lzoshłveh na południll pobratymców pa(n'lincill'nych Shon,\. a grupą matrylinearnych Tonga, graniczących z nimi na północy. A zatem kontakty z odmiennym p()L"ządkiemspołecznym, pl'zede wszystkim zaś czynniki ekonomiczn(" zadecydowaly {) ukształtowaniu ,się nowych wz{)rów życia spo!ec;,;negn. potwierdzając raz jeszcze znane w tym względzie uogólnienia. Ameryka Lacil1.ska .iest tym regionem, w którym na cw!o problemów społecznych, eh()ć równ!C';.; ekonomicznych i ku1turow~rch, WySUW;l.i;) sit~ slosunki interetniczne. określaji\ce I.vpy relacji lącZ'lcych ludność au1:oehtoniczll<1 z potomkami białych konkwist'ld{lrów. urzędników kolonialn~rch i osadnik,')w, Kszlall i charakter o\vych ,s-1osllnl\'lw kładą .sit; większym luh mniejszym cieniem na politycz.ną sytuacje: państw lal.Ylwskich, leż,j': LI tJodslaw ich wielu wewl1l.;l.l'znych pel't ul'bacji. W związku z tym istnieje duże zapotrzebowanie na d{)gł~bne .studia nad {lwI'mi stosunkami interet.nicr.nvmi, poc:qw,sz.v od badań przyczynkarskich, poprzez opracQlVania pro1:Jlemowe aż do ró:i.norodnyc]l syntez i I'Ozpraw teoret.~-czn\'(:h. Od nich wszystl<ich oczekuje .się bąd7. to konl,rctnych l'ecept socj()technicznych, h'ldź I.eż t;lk sformułowanych wyników badań. by w oparciu o nic móc lwnstruolVać skuteczne metud." polityki społecznej, Rezultatv antropologicznych analiz IV I.akl'esie sto,~t1nków interetnicznych są 'I' związku !. t~m bacznie śledzone prze;,; I'lwnilit'e ugrupowania polityczne, od skrajnie konserwatywnych do rewolucyjnej lewicy, które przy ich pomocy starają ,się zoplym,llizować efekty wla.snej działalności, Do omówionego wyżej rodzaju studiów nilleży artykul N. B. Sdnv:lrl.za, Assimilation and AecllUul'Cltion: Aspects of Elhnici.ty in a Gt/,aie/ll,alan Town (z. :~, �s. :l!)J-:lI(). kllj,jc)Th Autor jedno skojęzyczna, zćljmu.ie Sil~ problemem 1'~\I';demahkicll asymilacji miast, l%:w, "Ladinos", którego Zarówno wśród mźnie świadomość autochtoniczności, dnic7.ncgo zrói.n icowania 111 i eszk;uiców II' Il,'pui:wii IHlllliędz,v ;;zedt Indian kulturowymi bowiem znaczenia majq wcale ramach z ni'l "tatusem rói.nice tzw. każdegcl cyjnych. lacji bad;)nego W zwi:!zku Indian. lluścią tura spoleczna. tyczność grup etnicznych 1u tomie z uwzględniaj'lc jednak D. R. Grossa, serwatywne cechy llych, to projekcjI; Grossa, norm formuły: ziem.ski'Ch zasadniczy Drugim gelicznych, Ten efekt ,społeczne tycznej na jellnym nader lat taka dla asymiefektyw- Schwartz właśnie nie struk- dlaczego iden- przedstawicieli na te Ameryki sama obu pytania być Laciliskiej, tak życie .sys,ternowi wartościowym na straży artykuł E, ukształtował elćjżeti jego się na kolejne to pozostały Szczególnie przez do świeckiej, przyczynkiem W niezbędnym społeczpoprzez przekonaniu akceptacji istniejących całego systemu owe on tzw, spo- w łatach do kulty do ogólnej XX i ieleologiczne intc- stwierdzenie apogeum swego faktu, rozwoju, działałności Artykuł w., rzeczywistości mechanizmem jest wiedzy ewan- z cywilizacją 40-tych nowej nadal ,Argent.ine kultów Toba zracjonalizowanej Tobów, The S. Millera, organizacyjne interesujące równouprawnienia ani układów sakralną,' Indian członków mimo minięciu jest kon- sprowadzają ideołogicznego Dotyczy uwagę po nie pełnej argentYliskich ruch l'unkcji zachowawcze, niezmienności 149-159), ,5, to Nor- społecznych funkcjonuje, jest (z, 2, sferę z artykuIów względzie poparcia na pielgrzymka tym blok wierzeń, Pilgrimage aktualnych które przeszli I'7.l'CZ społecznego w on pielgrzymka w,szy.stk'-J - ,Tednym analizy Uwypuklił zwróci! Tobów. GO-tych, religijni w niej interesujćlcy problematyce społeczne, petryfikacji stoi także A Religious konkluzje kontaktów społeczno-religijny kultów, połowie owa Service Autol' przywódcy Jego przystosowawczych owych że w pomiędzy Odpowiedzi aspekty dokonał "I'eligioznawczych" 'ipołeczno-kulturowej, liczni akuHura- () pełnej izolacjonizm, zasługuje katolików, a nade transformacje gl'ujqcym Autor pielgrzymki H.eligious stanowiqcych wyraz w społecznej tyIlI:{), że poświęcono międzyludzkich w którym z grupy industrialną. stanowiąc ich owemu stosunków zachowali, Evangelical które koniecznym ona rytuał społecznych na uwagę aczkolwiek dostarcza łeczno-kulturowego, 'roba funkcjt; i związanym rolę się z jednakowymi and Conformity: instytucji. też warunkiem jednak Szkoda społecznyd1 względzie procesów mówić i C!o- po p l'I:e z [Jrzes,tn:e- "symetrii społecznego. wszystkim Hitual brazylijskich owej do nastt~pującej ani tym ważną społecznej utrzymuje z mi(jw w wtaśnie, międzygrupowy artykułów, (z. :l, s. 129-143). religijnych elementem, jest "Ethnology" przede pielgrzymek się wyraźnej JmdaIi najistotniejszego Bardzo rnożna wy- rozl'Ozl1leniu Nil podstawie zaawansowanych dlaczego na najważniejszą bQdzie istnieje trzon problemu przebkg.lj;jcym większą Ona autor;) nie awansu trzech jes.! rozprawa Brazil - jednego hiszP;lll- gl'llPy nią kul1ywowanych. złożony theastern [xJpulacji. równoznaczna w obćlleniu Vi omawianym iematyczny jest I,nnie,z- opad o roli i asymilacyjnych, pytanie mu7.liwościami przez decyduje istnienie podyktowany nie 11\0że pomogłyby pieczołowicie na czym kultul'owa O wiele długo akulturacyjnych Indian, ludność etnicznej spoIecznych. według wykaza! i.yda. stosunków miejskiej z 1,\,111jeszcze siC; odpowiedzieć ich mil110 nie''.wykle A z:t1em autOl' pmcesów starał mias!,l, autor odn;bności która odgrywa i drugiej kulturowe, "ethnicity", cztonka jak i ;lsymitacji aspektami struktura ,g;lnie etniC7.1wj endot(;lmii, or,ganizacji ilkultur'lcji i.e ella zachowania Sil; odgrywać w jej jednej .stanowi która stanowi zasadniczy miel s Ia, Rozwai.an ia nad i s!)(ltecznymi do wniosku, nie l'Otl; zdaje Ill'lni Ilrol'cqmi i akulturacji więks7.oŚĆ jest o ruchach więc polijeszcze społeczno- �20(; Recenzje, przegląuy wydawnictw i C,?<lso]Ji.sm -religijnych trzeciego świata. Ze względu na SW;! interesując,! warstw\; interprcl.acyjną .stanowi również poważny wklad do teorii genezy i rozwoju tego typu zjawisk. I wreszcie wypada omówić artykuł M. P. Centlivresów i M. Sl<Jbin;l, A Muslim Shaman of Afghan Turkestan (z. 2, s. 160-173), który w swej części materiałowej poświęcony został pewnej odmianie leczniczej działalności szamanów. Poleg;l ona na tYln, że podstawowym narzt;clziem uzdrawiani;l jest ins.trument l11uzyc<.n,. zwany qobuz. Praktyki tego rodzaju uprawiali Kazachowie i Kirgizi, o czym od dawna wiedziano, ale na terenie Afganistanu odkrylo je dopiero przed j,ilku jaty. W czt;ści ogólnej omawianego tu artykułu zaprezentowano działalność, status oraz rol<;: SP{)leczną szamana z afgańskiego Turkiestanu. Problemy te rozpatrzone zos,taty w kontekście pozycji społecznej szamana śrocUwwoazjatyckicgu oraz pdni<mych przez niego funkcji. Na tym dopiero tle uwypuklono specyficzne ·cechy szamanów afgań.'ikich. Ta skromna z konieczności prezentacja zawartości omawiarwgo (u czasopisma nie daje oczy\viście pelnej o nim informacj i. Warlo [)uclkreślić korzyst ne zmian.\" w doborze artykułów, których wachlarz temat.l'czny i zakres prublemowy czyni,\ z .,Ethnology"c<Jraz bardziej interesujący organ ameryl,al'lskiej etnologii, odzwierciedlaj'lcy w dużym stopniu jej aktualn·~ nmty bildawcze. Mirustawa Ethnology. An Int.ernational burgh, t. 11, 1972, z. 1-4. Journal of Cultural Puse rn-Zieliliska and Soci;\l An(hrop()I(l;!.Y. Pitts- Po raz pierwszy w dziejach wvdawniezych cza';{)pism<.i .,[~(lll1ologv" ukaz;lł sit: caly zeszyt poświęcony wyłącznie eur<Jp€jskim pw!)lemont ·spr!leczno-I<ullurowym. Redakcja, dzięki tej akcji, pragnęła wyjść naprzeciw du;i.emu 'lbecni<:, zainleresuwaniu nauk spolecznych procesami industrializacji i urbanizacji, rozwoju gospoc1arczego oraz zmian społeczno-kulturowych, działającymi w spoleczenst.wach zlo;i.onych. Etnologia Europy, której perspektywy badawcze ulegają w o,tatnich c1ziesi<;cioleciach gwałtownym zmianum, dostarcz;] wiele c7.ąstkowych rozwi'lwli (yeh właśnie problemów. Są one najczęściej efektem badal'l nad różnymi sposobami adaptacji spoleczności wiejskich i małomiasteczkowych do odmiennych warunków powojennej rzeczywis'\'ości. Ale nie t.ylko ta duża przydatnosć osiągnięć europeislyki stała się przyczyn'l zaabsorbowania nią uwagi wydawców omawianego tu amerykańskiego czasopj"m:l. Redaktorzy ci, zarażeni bowiem europejskim s<:eptycyzmem cu do da1sz,vch losów etnologii na starym kontynencie, która w najbliższej rzekomo przyszłości sl'i1zana jest na Utl'Htę swego dotychczasowego przedmiotu bad;lń, zamierzali - póki czas stworzyć w ten wlaśnie .sposób .,mi<;:dzy.narodowe forum dla europejskich badarl dnologicznych" (z. L s. 1). Paekunanie to zdaje się by(; jednak 1ll0CllU pri',esacli:one. I.JDwiem od dawna już is-(.nieje na gruncie eUrDpej-skim ·szereg 'c:m'>opism naukOlvych. ktÓfych lamy udostępniane byly międzynarocl{)wej wymianie myśl i. Niltomiast oslatnio !"Olęstałego organu etnol{)gii europejskiej odgrywa znakomi La .,Blhnulogi;1 8ul"Opaea", a także "Ethnologia Slavica". W tym świetle wydaje siq, że ini('jatywq fl'dakcji "Ethnology" należałoby wyjaśnić bardziej bezprL'l'.'llsj0n;:lnie, j,J1w formę �Recenzje, przeglądy wy<lnwniclw i czaSOpiS1l1 zaprezentowania t'urllpeistYl:znego dorobku bad<:H:zy pólnocnoamcrykańskil:h (o <:zym ś\\'iac!Lzy najclobilniej sklad zesp-olu autorskiego) międzynarodowemu gronu czylelników tegoż pisma, którzy na pewno nie śledzą wszystkil:h lokalnych periodyl,ów USA i Kanady. Opublikowane na łamal:ll .,Ethn<)[."g,y·' rtlzprawy są c(ekt.Llmi wspólcZŁ'śnie 1'1'0,,\'adzlln~'ch b,luali terenowych w Norwegii, Irlandii, Austrii, .Tugo,ławii i Hiszpanii. Najbardziej ogólny charaklei' posiada artykuł G. K. Parka, Regio-nal Versions of NOI'IL'egian Culture: A Trial F01'1nulation (7., 1, s. 3-14), który rozpatruje problemy ważne dla wszyslkich regionalnych barlań etnografii europejskiej. Punktem wyjści-owym analizy jest zagadnienie zróżnicowania regionalnego, z którego wynikają oclmiel1lw wzory ,Hlaplal:ji pod wplywem nowy<:h bodź<:ów .spolel:znych i kul,turowych, Artykuł otwieraj'l rozważania nad specyficznym charakterem badań "kultur lokalnych", slanowiących różne wersje określonej kultury narodowe.i. Różnią się one lXlwiem znacznie od studicJ\v nad bardziej zamkniętymi systemami, jakimi są kultury społeczelistw plemiennych, W przypadku badań p1"Owadzonych nad regionem wchodzi np. IV gl'(; niezmiernie ważny element redfieldowskiej "inlerakcji pomiędzy wielkq i mulą lraclye.iq", któr,Y w poważnej mierze kształtu.ie kulturowq i społeczne, r;r,eczywi-;to,~{; wsi \\' społeczellstwie zloi.onym. Zasadnkz<l część rozprawy otwiera jJrezentac.ia przedmiotu barlall (krótka charakterystyka głównych regionów Nol'\\·egii). wykorzystanych źl'ódeł oraz omówienie konkretnego celu studiów autora, tj. nakreślenie zasadniczych różnic pomiędzy regionem Helgolandu i tzw. regionem zachodnim. Anal i;r",' tvch o!Jszal'ów popl'zedzo krótka ich chal'aktery.styka z uwzględnieniem pcrspektywy przede wszystkim historycznej i ekokJgi'cznej, Na tym tle ukazana została struktur,l ,sjJ{Jleczna oraz stale migracje ludności. Wreszcie przedstawion,) olX.lwiqzujące w -obu regionach spoleczne, n~ligijne i polityczne sposoby zach<l\\·,ui. W tej części rozprawy znalazly się także rozważania. na temat l'adykalizmu i konserwatyzmu uraz ich społeczno-kultul'{Jwych uwarunkowań, <:harakterysl.yka I«Jdeksu moralnego {ll'az c1uminujących poglądów polityczny'Ch. Reasumując powyższe omówienie. warto zwrócić uwagę na szczególną metodologi'czną wartość artykułu Pal'ka. Tnlktować go lx)wiem należy raczej jako zespół w znac;r,nej mierze nowatorskich. inspirujących dyrektyw teol'etyczno-prakty'Cznych, które powstały w oparciu o konkretne badania nad l'eglonami NOl'wegii. To terytorialne zawężenie egzemplifi:,acji ogóln.vl:h s!'ol'mulowati metodologicznych nie zaważylo w najmniejszej mierze na ich uniwersalności. W 7wi'lzku z t.ym omówiona tu rozprawa w.inna zaint.el'esować \\'szyst kich wspólczesnvch badaczy-regionalislów bez w7.ględu na t.eren nauko\\·e.i ek<ploracji. Al'tykul tJ'(I.~\Vięcuny Irlandii pióra D. G. Symesa, Farm Household and Farm Performance: i\. Study oJ Twentieth Centur!J Changes in BallY.ferriter Soutlnvest Ireland (z, l ,s. 2'i-:JBl, dotycz,\' problemu aktualnej różnorodności typów gospodarstw chlopskich i WZ{Jl'('l\Vproc1ukl:.ii rolnej. Zróżnicowanie to stanowi efekt postępu.iącego na irlandzkiej wsi procesu intensywnych zmian społecznych i ekonomiczny<:h. Zagadnienie owej rc'J7:norodności rozpat.rywane jes'~ w kontekście wyludnienia si~; wsi wskutek mechanizacji j uprzemysłowienia pl'Odukc.ii rolnej, Dzięki temu zniknęła np, całlwwicie grupa najemnych robotników rolnych, a następnie zaczęła się również zmniejszać liczba członków rodziny gospodaru.iącej na farmie. To z Iwlei poci'lgnęlo ;r,a s'ob'l zmian,\' w .slrukt.ur7p gcs'poc1:.ll',sl\\·a rolnt'go. One to Wl'az ze zmieniaj'lC,l'11l się areałem farllly oraz p,'zL'obl'ażeniami cyklu prowadzonego na niej życia staly się przedmiotem omawian.\'t'h tu rozważań. \TV cpal'ciu o prowadzone badania autol' dokon:ll occny bezpośrednich skutków tych zmian w zakresie spl'awności dzialania gospodarsl w wlnYl:h, pocllcgaj'IC}'Ch owej nieustannej modernizacji. �Recenzje, Kolejny of Southern Austria artykuł wydawni,ctw l (',~:aS(}]JjsIH L. A. Brudnera, T/w Maintenance uf Bilinguadotyczy problemu dwujęzyczności na niekHlrycb obszarach Karyntii. Regi{)n ten byl od tysiąca lal. terenem intensywnej germańskiej kolonizacji, która doprowadziła os.tatecznic do w.naźm'j dominacji ludności naplywowej nact słowi<:ulskimi. autochtonami. F.:fel,lem koęgzystencji dwóch L'!niczni(' róźnych grup było m. in. p\Jwstanie r1wu:i<;zyczności. kUn'a \\. miar<; up!.'·wu czasu przeksztalciła się w monolin;.;ualizm, ale tym r,u:cm jui. niemiecki. Proce.; len objąl niemal caly region z wyjątkiem jego poludniowych skrajów, na których ;\0 dziś ludność wiejska jest dwujQzyczna. Omawian,l hl !"Ozprawa kOllcenlruje sil; na c/.ynnikach hamuj'lc:-:ch proces pełnej germanizacji ludności ;Jowiarlsl<iej, które tym samym umożliwiaji\ dalsze trwanie zjawiska bilinguali/.ml.l. Aulorka stawia ili[lole;r,ę, że jednym /. ow.vcil specyCicznycil mechanizm{,w oporu S'I lokalne, wiejskie slowarz,vszenia i niefQrmalne korpora:.:je luc]zi sQIi<laryzuj;IC.\'cl1 się i współuzialaj'lcych ze SQbą. Hipotezę t~ Brudner popiera konstatacją że \\'szl;dzie tam, gdzie tego typu ugrupowania nic istniały, bądź były bardzo słabe. tam sz.vbko nast~pQwal() przyjmowanie języka niemieckiego pl7.y równoczesnei eliminacji w!aslll'go. Nal()miast we wsiach d\Vu:ięzycznych stwierdzono ich wzmOżo\l;1 aktYWność. co upraw· nia <lu uznania wyżej wspomnianej k()relacji. Kolejny artykuł \'1. G. Lockwooda, Con!Jerts and C071sangllinitu: The Sucial Organizat.ion of Moslem Slavs 'in 1Vestern Bosnia (I.. 1, s. ;j5-7D) stanowi efekt stu<li{J\v mld wspólczesne1 orgnnizacją s.poleczmj muzułmmlskicj ludności B(lśni. Autol' na wstępie ujawni! dwie podstawowe 7.asady organizuj'lce ,spoleczność wiejskel muzu1manÓw. S'I nimi wspólnota: a) krwi i b) zamieszkania, przy czym większe znaczenil' ma ta ostatnia. Tym wlaśnie zasadom autor podporządkował uklad artykułu. Otwiera go prezentacja i analiza gl'Up społecznych. któr.'·ch geneza uwarunkowana z('stala wspólnym miejs·ccm zamieszkania. Zosl.aly więc lu omówione: 1) gospodarstwo domowe, 2) zespól kilku sąsiadujących i współpracujących ze sobą gos.podarstw i wreszcie :n wieś jako z\Veu'la społeczność lokalna. DI'Ugq część rozprawy poświęcono grupom spolecznym, ukształtowanym w oparciu () zasadę pvkrewieńslwa. Znalazły się w niej rozważania na temat: 1) malej rodziny,2) rodu, :~) rywalizujących ze sobą na terenie wsi większych grup, k1:óre wywodZi! pokrewiellstwo swych członków od wspólnego, bardzo odleglego prwdka, 4) pokrewieństwa fikcyjnego, ;j) malżeństwa i powinowactwa. Biorąc pod uwagę clu2e niegdyś wpływy kultrowe Turc.ii na bośnia·ckkh muzułmanów, autor rozpatrzyl ich organizację .społeczną na tle analogicznych ,struktur tureckich. SkoDsotatowal wszakże, iż nie jest ona ani ich kopią ani też nie pokrywa się z organizacjami społecznymi Południowych Słowian ch1'Ześcijan. Nie jest również jakąś formą pośrednią, tj. eklektyczną mieszaniną elementów zaczerpniętych z obu obcych sobie system6w spolecznych. Stanowi natomiast efekt swoistego .synlueLyzmu spolecznego, w którym poszc:t.ególne komponenty zostaly ze sobą w nierozerwalny sposób głęboko zintegrowane. tworz'lc w sumie wartość jakośc.iowo nową. Żywiołowy ]'{)zwój tu r:-';;tyki w Europie zachodniej J)<lci;u~nell za sob'l SZl~l'C~ konc;ekwenc.ii kulturowych, których amJ1iz'l zaj;lł się D. J. Greenwood w artykule pL '1'ollrism as an Agent of Change: A Spani.sh Basqlte Case (I.. 1, s. 80-91). Badacz len podj"l trud wniknięcia w istotę i znaczenie zmian wy\ovolanych przez turystyl,ę w baskijskim miasteczku Fuen1:errabia i jego nC\jbliższych okolicach. DokonC\ł on analizy l'Ozwoju turystyki oraz jej społeczno-ekonomicznych skutków, kladąc szczególny naci,sk na zmiany w rolnicl.wie, które pod wpl\'\vcm ogfJlnego wzrostu gospodarczego uleglo daleko idącej komercjalizacji. Silny rozwój turystyki spowodował jednak wknitce s;r,ereg nega1.ywn.\·ch zjawisk również w rl:t.iedzinie gospodarki. Turystyczna atrakcyjność badanego tenmu /.aintere·sowala bowiem kapitał zewIl<;l.rzny, lis/n "europeistyczny" 11/",:;eutąr!Y (I.. 1. ,~. 39·-54) �(7.eccn.,:je, ]Jl'.:-rq'ątlll 'w!Jr!nwnicfw ,l c'!'o5wpis'111 pozalokalny, kl<'lI"y jXlczynil szereg poważnych inwestycji, czerpiąc z nkh później ogromne dochody. Z możliwościami tych potentatów finansowych, rozszerzających coraz bardziej zakres swych ekonomicznych wpływów, nie mogli konkurować 10-' kalni przedsiębiorcy, furmerzy, rzemieślnicy. Wskutek tego pozbawieni zostali dochodów, które w całości niemal odpływały poza omawiany tu obszar'. Sytuacja [a przyczyniła się do stopniowego upadku lokalnych gałęzi gospodarki rolnictwa, r~'bołówstwa, rzemiosła. Na zakol'lczenie rozważal'l autor zadaje clramatyczne m'tanie dla kogo przeznaczone są efekty wzrostu gospodarczego, zdetermin{)wane.~o \V całości prze:r. tury,stykę? Ludność owego atrakcyjnego turystyc:r.nie regionu Hiszpanii zostalu bowiem wykluczona :r. grona czerpiących korzyści materialne, a nadto odczuła przykre skutki zmian społecznych i Iwlturowych, jakie zapoczątkowała i stymulowała turystyka. Zaprezentowana powyżej :r.3wa1"lQŚĆzeszytu, poświęconego w całości problematyce europejskiej, stan{)w,i zapewne swoiste odbicie poziomu amerykilliskiej europeistyki. Wszystkie artykuly, z wyjątkiem pierwszego, są zasadniczo pozbawione wnikliwszych re(leksji, niektóre zaś prezentują wręcz banalne, zdroworozsądkowe wnioski. Należy się jednak spodziewać, że amerykm1.ska europeistyka w oparciu o rozwiniętą bardzo antropologię kulturową nadwbi wkrótce wszystkie dotychczasowe zaległości. Niemniej obecnie ze względu na reprezentowany poziom i niewielki jeszcze dorobek nie m~);i.eona pretendow:\ć do roli .swoistego protektora. i koordynatOt'a poczynań etnologii cmopejskiej, w jakiej zapewne pragnęliby jq widzi('{' m. in. wydawcy "Ethnology". Szerokie - ze zrozumiałych względów - potraktowanie w I1lnteJszym omówieniu pierwszego zeszytu czasopisma nie pozwala na prezentację trzech pozostałych części rocznika. Poniższy spis tytułów nieuwzględnionych tu rozpraw umożliwi jednak zorientowanie się w pełnej zawartości przedstawionego periodyku: H. P. Lundsgaarde i M. G. Silverman, Categoru and Gronp hL Gilbertese Kinship: An Updating of Goodenough's Anal'ysis; G. E. Currens, The Loma Avonculate: A.n Exe1'cise in the Utility of Two Models; M. Suenari, Yirst Child Inheritance in .Japa.n; R. C. Busch, In-laws and Out Laws: A. Discussion of Affinal Components of Kinship; J. M. Taggart, Fissiparous Process in Domestic Groups of a Nahuat-speaking Community; L. C. Watson, Sexual Socialization in Guaji1'o Society; G. Weiss, Campa Cosmology; H. Wimberley, 'rhe Knights of the Golden Lotus; W. Goldschmidt, The Operations Of a Sebei Capitalist: A Cont1"ibution to Economic Anth1'opology; G. Condominas, Aspects of Economics among the lHnong Gar of Vietnam: Multiple Money and the Middleman; D. Damas, Central Eskimo Systems of Food Sharing; S. Lindenbaum, SorceTers. Ghosts, and Polluting Women: An Analysis of Religious Belief and Population Control; G. P. MUl'dock i S. F. Wilson, Settlement Patte1'ns and Community Organization: C1"OSs-CuLtural Codes; Ii. Barry III i J. M. Roberts, Infant Socialization and Games of Chance; The Editors, Societu f m· Cross-Cultu1"al Research; H. E. Driver, .J. A. Kenny, H. C. Hudson i O. M. Engle, American Indian Ethnic Units; R. Price i S. Price, Saramaka Onomastics: An Afro-A1Jw1·ica.n Naming System; A. Strnt.hern, The Entrepreneurial Model of Social Change: Yl'Om Norway to New Guinea; R. .T. Perry, Stnlctural Resiliency and the Dangel' ot the Dead: The Western Apache; R. A. Barrett, Social Hierarchy and Intimacy in a Spanish Town; S. A. Freed i R. S. Freed, Cattle in a North Indian Village; B. T. Grindał, An Ethnog1'aphic Classification of the Sisala of Northern Ghana; C. Lortin. Galton's Problem as Spatial Autocorrelation: Comments on Ember's Empirical Test; A. Tuden i C. Marshall. Political Organization: Cross-Cultural Codes 4. Mirosława Posern-Zieli1iska �270 Rer:l?'17zje, Human Relations HRAF jest prrl?(Jlądu wydn/unicflv i C'?:n8o])is'HI Area Piles (HRAF'I * korpflracją () celach badawczych, \Vspiel'an'1 i konll'Ol()wan'1 przez uniwersytety i instytucje badawcze. Funkcja lIHAF !){)!ega na prz~'czynieniu się cło poznania człowieka i jego w~·t\V()rll .- l<ultury ._.. l){)[)rzez bndania JXlrólVnawcze i intcrclysc.v[)linarne o zachowaniu człowiek;], ż~'eiu spolL'czn~'m i kulturze. Prekursorem idei powołania do życia HRAF jest socjolog William Graham Sumner. Ideę tf; pocz(~li realizD\vać od 19:37 r. Mark A. May oraz George P. Munlock. W l!H9 r. do działalności lIRA!" włączyły się uniwersytety Han\'ard, Oklahoma. Pensylwania, Waszyngton, Yale, Chicago, Karolina Północna, Południowa KaliIornin, ;1 następnie 12 innych wielkich 1.1niwersyt.etcJw, Smithsonian In.stitution w USA. Ecole Pratique des Hantes Etudes we Francji, uniwersytcl K~'oto \If .Japonii j inne. Mnteriały HRAF udQstępnione są instytucjQm czlonkowskim, które ze swej st.rony mają obowiązek zasilać systematycznie HRAF własnymi badaniami. P r z e d m i o t i c e l d o k u m e n t a c j i. Przedmiotem pro\VilClzonej analiz.\· i dokumentacji w ośrodku Human Relation Area Files działającego w New Han'n (USA) są wybrane monografie etnologiczne. Klasyfikacja zawartości (.reściowej tych tekstów zgodnie z przyjętymi założeniami ma na celu zebl'anie źródeł do studió\\' porówna wczych. W treści dzieła wyróżniona jest przede wszyst.kim lokalizacja informacji, następnie zakres wiadomości kulturologicznych oraz ubocznil' spo'sóh ich ujęCi;l i cech.\· formalne analizowanego dziela. Prace analizowane dobierane są z punktu widzenia bogactwa dokumentacji źródłowej, a nie interpretacji etnologicznej. System klasyfikacji etnogeograficznej. Podstawy klasyfikacji etnogeograficznej zostały opracowane w Outline of World Cultures (New Haven 1949). W pracy tej obszary kulturowe zostały przyporządkowane kolejno częściom śwLata (pierwsza duża litera), następnie w obrębie danej części świata organizmom pfJlitycznym i bardziej znanym jednQstkom etnicznym lub obszarom geograficznnn (kolejna litera duża i cyfra arabska). Jest. to więc podział trzystopruiowy. Na początku każdej większej podgrupy pierwszy dział poświęcony jest na og<'>lne wiadomości historyczno-archeologiczne z analizowanego terenu, a drugi punkt na ewentualne informacje o cywilizacjach archeologicznych z tego terenu. Dalsze podpunkt\· są przezna,czone na wyUczenie poszczególnych ludów i grup etnicznych. Gd.\' teren jest mniej znany pod względem zróżnicowania kulturowego. podziel'>D~' jest na obszary geograficzne. Wszy,<;tkie materiały zgromadzone w HRAF są w pierwszym rzędzie pose.gregowane według układu etnogeogra[icznego, a następnie wewmltrz tego podziału przedmiotowo. Jest to konsekwencją głównego założenia omawianej instytucji 11:1dania .stosunków ludzkich w ich I}l'Zestrzennym zróżnicowaniu (Bumem Rel;llio'l Area). System klasyfikacji przedmiotowej Zawartość tl'cściowa prac analizowana jest zgodnie z przyjętym systemem klasyfikacji rZL'C7.0WL,j. opracowanym przez Gem'g P. Murdocka w Outline of Cultuml Material,~ (New Haven 19;)4) . 2,;) największe • Opracowała B. Jaworska na podstawie następujących publikacji 7.na.idujących się w ODnE (Ośrodku Dokumentacji Polskiego Towarzystwa Ludo7.nawczego): Outline Of World CuUm'e, New Haven 1949; Outline of cultural Materials (fragmentów powielonych: table of Contents s. 9, index S. 150); Hra! reseal'ch gulde, wyd. powielone HRAF', ss. 44; Jlf'(lf microfiles, odbitka z: "Behavior Science Notes" 1966, vol. l, No 2, s. 111-11fi + 10 nlb. �R(,(,(,lI:'jP, Jest to klasyfikacja została dwustopniowa, podzicloll'l Obok n, Spol0czne. sq z.Qoclnc z pn.vjętym Zgl'llpOW;1Il0 t."lko t,vk;! kultu!'y), Układ poszczcgóllwch abccadłowy). i \\'z,ljcml1<ł występują zakresem klas l('('z w Iqc;~n1)ś(; dzi,-dcllV międzv bardziej logiczne (np, podstawowe slowa nie- szczegółowe (np. dział dzial," IS. Kultura, zagadnie!'l zwiqzClnych ,: problcma- nie całkowicie mE'chaniczny systemu p('wnym kullurowej dZied/',in," określające używanego wewnątrz uwzględnia klasy h3.sła w.v!Jran,'ch problematyki obejmuj<\ w niej Ponaclto kilk:1 pojętej które 271 c'{,(lsopism. j szeroko klas. 75, Ch()l'oba), nic zawszc (np. Calo,~ć kl;],s ()gólnych w którym 1P1l17nWHir-IIP na 7,9 podstawowych współrzc;dne, Problem." 1>1'7P(llą(1!! jest st()]mi<l 5(1)<), jednakże porz'łdpk nie IOf~jczny w spas{,!J zagadnj(,l1 wyczcrpuj<\CO s,"- stcnul\'C7.ny: n, 13-] Hl Zagadnienia logiczne 17-lB z nauk Zagadnit·nia Kornunikacjei 22 :2-1 Podstawowe 25 2()-:l6 Prze! wórst wo Różne dzi,~dzin.v :l7--Il Sih' 42-47 Slosunki 4B:iO Transport :il Warunki :i2·-:14 ;j:; WvpoczynC'k.i \V,vtwór·cze konsumpcji i środki pror!ukcji, produkcji własność, wvrni~na, bytow(' rOZl'.vwk;.l Zagac1nicni<) pn1\Vne 70-7:2 Obrona i organizacja 7:l Problf'lTw 74-76 Zdrowie 77-7D Problem.v gO--Bl Wiedza życi8 s,po]ecznego. społeczna. Problemy etniczne repl'Odukcji pod.s(aW{lWC, i socj;llizacji. oznaczone sq {)Ile również (Out/.ine OCM llwzglt;c1nia się w układu systematycznego wiem, jak o tym wzięte łącznie działach Całość Cultw' była różnI' poruszanej problematyki J'{)zumieniu łeCZIlE'l-(n dorobku ludu oraz w niezależnie którym nie warunków wykluczaj w.vstępuje cały zespół słownika zaś podziału n. sil' stopniu ma cha- b b{)- łogicznego, wzajemnie, hasel tematów. Klasyfikacja nac1rzęr!nego. odpowiada od podlegaj,! gdyż a podziały Ponadto w różnych podziału. zakresem A. Kłoskowskiej pojęci3 też rodzaj w małym zakresu (kryteria) stąd fwo]'zy kultur<Jlogicznej. spełnia klas całego zasady z okreśłeniem l!Hi4, s. 9-9:l) nie dwucyfro\ovymi. logicznie, Material) dokumentacyjnej, mowa, życiowy. numerami problematyki niE' wyczerpują (zgodnie środowiska, i śmierci z tym, że w niektóry·ch działach poddzi<'lmają po pięć poddziałów). Podobnie jak niewspółmierne of pl'Oponowanych stosowano gicznemu" szawa już czqstkowe Cykl kolejnymi analizie rakter zakresy życia religii daLszym podziałom, w zasadzie dziesiętnym łĆJw jest mniE'j (najmniej rozbudowane które obyczajowość pal olugi i społecznej i opieka Pmblem~' :::1--:::: Problemy w pracn i 1,omuniIGl<:jn :J:;-()(i główne psycho- gospodarki ()7 --(iD zaw,lrtych biołogiczne, informacje działy Sztuka Strukt.ur,) dzialy (gC()gmficzne, ogólnokulturowe 20 Działy pomocniczych itp.) kUltUl'}'. stopnia (np. a więc jegn 754. najszerszemu por. włącza społecznej Czary Ktlltura i do "antropolo- masowa, niej zło7A)ności 757. Opieka całość Warspo- i bogaclwa medyczna), �273 znr(,wno zach{)wania ludzl,ie, jak i wytwory tych zachowall (202. Przekazywanie' wiadom')ś'ci i 215. Fotografia, c:"y 222. Zbierac-lwo i 227. Narl'.l;c1zia r~'backie itp.). Obok klas wyszczególnionych na podstawie kryterium zawal"lnści treści, I-::las\'l"ikacja OeM wyszczególnia dwa pierwsze działy zgodnie z c('ehami formalnymi ,lI1aliwwanych dziel. Dział pierwszy (lO. Orientacja) gromadzi material.." uzupełnia .. j;lce właściwy tekst, takie jak: mapy, słowniki, indeks~' itp. Dzial drugi (12. Biblio· grafia) zawiera pełną notę bibliogrDficzną każdego' analizowanego d/.iela, noll; okolicznościach jego powstania, datę prowadzenia badań, noll; o (hubie autora wraz z określeniem jego kompetencji zawodowych, nazwisko analizującego. Dane' zgJ'(Jmadzone w tym dziale ,stanowią podstaw(~ ch) oznakowania k:lżdej karty ::lI1ali'·().Ivanego tek::;tu dodatkowymi symbolami, które infol'muj'1 o n:lzwisku nutora, kg" kompetencji, dacie przeprowadzenia badań i opublikowania clziela analizowanego. Do określenia kompetencji autora sluży dodatkowa lista, kt{)l'a wyróżnia np. <lr,chc'<)loga (A), folklorystę (B), fizycznego antropolog'H (D), etnologa (E), ul'zędnika kolonialnego (F), urzędnika miejsc{)wych władz (G), podróżnika (T) itp. Do oceny źródla sluży dodatkowa "skala oceny źródła", która obejmuje tylko pięć stopni: 1) slaby, 2) dostateczny, 3) dobry, 4) znakomite wtóme dane, 5) znal\{)mite pierwotne dane. Dzial trzeci (l:~. Metodologia) dotyczy zawal"!ości tekstu, ale nie jeJ;o pl'zeclmi{)tu, lecz sposobu ujęcia, tzn. założcll rnetodologiczn,vch baei;lIi i ich intcrpretacji. sposobu przeprowadzenia badań itp. Dane te znajdują się w omawianym dzi31l' tylko wtedy, gdy autor analizowanej praey wykład3 je explicit,' II' jf'j (e'kście. Nic jest to więc nigdy interpretacja lub ocena osoby anc'lizującej. Nadmienić należy, że zarówno analizujący jak korzystający z HRAF muszq posługiwać się stale pełnym wykazem hasel OCM, gdyż w wykazie t.ym znajdują siC; deCinic:ie z3kl'esu przedmiotowego 'wszystkich haseł, oraz wykazy o(byłaczy do hasel zbliżonych zakresem przedmiotu. Ani spis haseł w ukladzie np. lemntY'cznym, ani ich spis alfabetyczny (indeks) nie mogą wystarczyć, gdyż samo sformułowanie hasel, jak już o tym byla mowa, jest często niejednozna{'zne, S p o s ó b k o clo wan i a, PeIny tekst angielskiego oryginału \)'lclż tłumaczenia obcojęzycznej wybranej pracy (ponieważ omawiany ośrodek clokull1C'nlacji prO\\'~I" clzony jest w New Haven, analizę prac publikowanych w jl;zykach obcych popr7.l'clza proces tłumaczenia ich na język angielski; ('ala dolwment.ncja oiwjmujqca puhlikacje et.nologiczne o zasięgu światowym prowad"ona jest bO\\,j,'m IV języku allgielskim) poddawany jes't analizie treśdowej i poszczególne strony, czy nawet częśei stron, zostają zakwalifikowane przy pOlTIOcy symboli literowych według owe (Outline of World Cultures) do poszczególnych grup zagadnień. Symbole nanoszone są na marginesie. Każda analizowana strona powielana jest przy pOIl1OCYkserografu lub mikrofilmu w tylu egzemplarzach, ile zawiera wyodn;bnionych z:q.,(ac!niC'li.Kopie t.e ukladane są W odpowiednich działach prowadwnych karIolek (Files). Każd'l karla anali:wwanego oryginału trafia zazwyczaj do kilku dział,')w równocześnie. Karty ukladane są wedlug nazw ludów zgodnie z kolejnością wyszczeg,',lnioną w OWC, a następnie w obrębie wyszezególnionego ludu kolejno zgodnie z numc<) racją zagadnień IV OMC. Od 195B r. HRAF sporządza również wel'sję mikrofilmową kartot.<'k (mikl'ofiles). Dzięki temu np. wszystkie strony pracy zawierające dane o sl.l'Oju S'lInO;l można znaleźć w dziale 291 (strój) IV kartotece "Wyspiarze Samoa". W dziale 1](i można znaleźć kompletną reprodukcję źródła, co umożliwia poznanie c:l!e.~o \(I)ntekstu. W pl'zypadku materiałów obcojęzycznych bowiem, IV poszczególnych dzi:'ł- �Rerrn,jr, l'r;reqlljfly 273 W111/ItIl'nil'/W ;. r~a.s0l'ism SAMPl.E FilE SLIP (actual size) \ 1"'1'''''' ,... .•.•.• i .l,..,~:~~l "'ił : 1; •.. .:;. ••• '.. \\',\,:,', <::,"'.',:.'!::;~':' -~':!~'.' ' ' :.:~:._~. '~:,'_~.,.';:~~ l: . _ .• - E-S Lewi.' :;.\J!. or -~ ./ (195&_1957) j_.;"" li fi•.. i.-! ," N .. Mb. ..,--...., 1958 n,\rf. FI•.. L~ \"0~';( Of 1 so.,:,lli ~.Jr~l{ 1:" ł. sI ~·~.;l':,;::w:, ':"i 'OC':OU':"" /' 0r '"-J;:~I;"': "'0"0 '.~')['U"S lGO! : ~(o·i,,;. o: CC!\';';'H( !'•. ,,;~~ MO"/' .:ł()"-J MOOEJlN POU11CAL MOVEMENTS IN SOMALILAND """"'& ł" dUd. and ••••• tlit<:--olthough ch= i, tomething of thi, ospcci>Uy !h. S.b 'C;" olSom.Wa. The n:aJ struggle is berween thejdc:a1 ofnatiom.! unity u opposed to the reality of the: .:a.luel of dmship Uld 5eCtiooa1kimhJp inten:ats in the lineage s:y~W'n. Al a whole. the Somali1ands, bcc:sUK-of their po'vetTJ iD mrunl rtSOUl'C", _have. btta little L'kcte4 cconomia.Uy by Ewopao colonization. Paatoal ooma.wsm ramios the bt.~c economj. carrying with it fQr the majolity o( the popuJttioo the cuditiooal politiaJ struaute and kinłhip valoa: dc,ctibc:d abo.c:. Thue hu bc:ea. AOgtDe:n.l JoW lM\Ut.rial rnolu.tion aDd correspondingly li~e large-scale w:b&niuboa. 1be main towns iD. the Somali temtoriet: uc: tabuJated here fot comp.uison ••ith ••lima ••• of theU population. (,2.. _ .. 117 3bf _..._ ..+ l _+_ l fftDCh Btitisb Soma.1iJ&nd PrO\:t.e.totatt H.raf Provm« ol Elhiopia Somalia Jibuti, oew town,. popwation '" }O,OOO (I~'oo¢ Somali),' Hugelta. oew town.. popuJ.atina' r. }O,OOOSónWi Ibm. Ladrot city, poplol.lat.iOD~ .r:'60,ooo (ol,COO? Svmali}. Mopdabu, &a(iwt ~ty,1 popw..~ (. 1tO,ODO. tf1f1 or. dau oC tnder:s is O() new płKoomciioD. ahhough, the: Sona.li a. opposed lO the Alian imm.ign.nt, Iu.~ prob;l:bly com,ldc:rab~.•. l.IlWt twenty yean. 1hrough" foreign c.olon12:u..ioa n)atk~ts hue widcoed lf1d trade C'1KDdcd.ln the abttnce of any wg( Europe:w st:ctlc:t commun.iry in Soma.lila.nd w middle: ebss of' ac:w men '. which has arisc:nelsc::wbc:Tc: in Africa in te!poost to colomal f1.I1t', ba.s btt.n largdy,absorbed iD posts in the: admin.istnOvc: KtTK.es. The inlłuaw;c of a Ewopun 'tJlca., community is IJl()$t m1:!kc:din SomaliJ" the fonoer IWiua colony and the focxhold foc:the luli.a.a c.ooquc:st of Ethiopia. But, comr&red ....-ith othc:t MriC&Q~olonia. the oW'Cbcn Ue' small-st present including upnriate administntive'~ amounting to lin.lc over 4.000--artd economic ~·dopIT.cOt:S and the attn.cti04 of (orcign iD'\'CłtmeO~ have been COf'Te$pooGingly d.ight. Certainly in Somalis the work ol the agricu.hun.l ass~tioos (the lugest \:Icing the $łNNJdA,f;rVDU 11.1, SA.1.S.) constitutes au rccmom.ic: development of SO~ importaou.' BUl the l!umbu oC1a~_~empłoycd hat :and i:l light industri« is small. The popuJuioo of Soma1.is.,~"estima~'.to wns.in of ,.o pu ~af_ .noDU~. 'Gr ZJO pet can. putoralis.ts who p~ s.ome agncuJturc:. %0 IX'r oenL nn:nne cu1u~ .atOf'5,.-od 10 per ccnL tOWD,dwclkn. In the- British Protectorate, per c~t. of the popubtioa ate thought to ptktise ~~atiOQ (the OOr1.b·,·C'StUllcultivators), J per o=t. to live. in t091l$. aM the-,eaWndu C90pu lXOt.) to be fully nonu.di(:.1 In the. saW} ttrrifory of frc:DChSonulilsttd.. oa the other h2.l1d,u'Y'\OSthalf of tht: mixed SoaW.i..Daa.alr..il.tDd .Anb population is c.;:JDcentnled in thr ~tivc:ly hnvily iDdustritl.u:ed port of Jibuti, 00. which the a»J.Dtry's t:cooomy ttai..'lJy dcpet}(k _".hl.a •.•bok" the-Somali hUł: not bun h.ulhl, sdmi..o.inc~ or u~tdy opprt:sscdGqq UAdtr the coloAitJ rt-gima. This common "pur to Q.J,aonwm- /SI form of n oppołiUoa to c.oIoci.a1rWc-ft$ prob1bll. however, of lIome SJgn.iiKm« in Somtlis G," b ~ pteSUlU jt, element in tlUKd I _ _ Sb?> OWf'"the S,,""'. w -l. I TU-r.,CJł .iwtI1~bodlc1.-..oI Mno in 'T. lładfbs', 'tWI~'. Cd_i'; ~_. Lo••d••• • O"-flJWUIltf-l.No. ••.••Feb.If'J".,.'- 1"'- . ł C--.J .....w..-..: Ił.q#u, J...m.J~, '11,IJ. •" ••p.to,,; •.•• £••••łolJ ••-.c. • 11IM••••.•. WI' 1"7 fN- p._r«onkd &tt I.,łbyFl'toM·.llnr, I"ł. p_ I R..1P- ... S-.fór. 'tu.p. lift· • k" ~p;-t, .. 5.'-};'. 'tlJ. pp.6.4-'11; I'H.pp. ao-la. • ~Pl-' ... S-W, IJf), p. 'fI HUll" '''I,P. Hl,. u.u. III • łach rozkłada się kartki tłumaczenia angielskiego, a kopię tekstu oryginalnego można znaleźć jedynie w dziale 116. Zasady kodowania nagłówka (zob. włączony przykŁad). 2: numer kolejny analizowanego źródła. Lewis: nazwisko badacn ~au"ora). E - 5: dane o z::twodzie autora, ocena danych (etnolog, znakomite pierwotne dane). (1956-1957): data prowadzenia badań, 1958: rok publikacji. M04 przed slowem Somali: oznaczone miejsce, w którym można znalaźć kompletny teksl prac~'. lVI04 po słowie Somali; oznacza kartotekę, do której należy dana strona. Cyfry na marginesie pracy oznaczają działy przedmiotowe, do których zakwalifikowano ,tekst analizowany. Każda z wydzielony,ch klas działów opatrzona jest 18 - Lud, tom LVIIJ �27·1 Rl'Cl'I1ZjC, trzycyfrowym symbolem, stopniowi podmiotu. np.: 75 7~1 752 753 754 755 756 757 75B pl".re(flqc/!/ którego dwie wydawnictw; pierwsze c!asopi..m cyfry odpowiadają pierwszemu Choroba Medycyna zapobiegawcza Uszkodzenie ciała Teoria choroby Czary Terapia magiczna i psychiczna Psychoterapia Opieka medyczna Personel medyczny Znakowanie systemu HRAF jest stosunkowo proste, lecz ilość wyróżnionych działów przedmiotowych stosunkowo duża .(583 działów-haseł) z tym, że tyllw w ograniczonym stopniu posiada on zdolność rozbudowy w postaci wolnych miejsc w niektórych miejscach naturalnego szeregu symboli o gdyż nie każdy z działó\\' ma wykon>:ystanych dziewięć poddziałów. Ponadto cały układ kończy się liczbą Bn działów, co pozwoliłoby na dodanie jesz·cze l l działów głównych bez naruszania całego systemu trzycyfrowej symboliki. Nie jest to jednak sy.stem, który pozwalałb.\· na stosowanie nieograni·c7.0nej rozbudowy i - o ile można wywnio.'ikować z posiadanych informatorów - organizatorzy HRAF uważają indek., hasel za całkowicie wyczerpujący. War u n k i u cz es t n ic t w a w kor p o r a c j i. Warunkiem zapisu do HRAF - Mikrofiles Member,ship (seria mikrofilmów) jest zakupienie 58 do 62 sel·ii. które kosztują 3750 dolarów. Serie 63 do 67 - po 750 dolarów za rok, począwsz,' od 1968 r. senii 68 roczna prenumerata wynosi 875 dolarów. Wykonana seria obejmuje około 100000 stron. Każdy prenumerator otrzymuje 6 kopii przewodników OCM i OWCo Bl'oni.slalva J a'U'ors/ca Ethnologia Europaea. Revue Internationale d'Ethnologie Europeenne. A World Review of European Ethnology. R. I, 19£7, Paris, z. 1-4; R. II-III, 1961l-69 (wyd. Arnhem 1<970);R. IV, 19'70 (wyd. Arnhem 1971); R. V, t971 (wyd. Gi.ittingen 197:!). Międzynarodowe czasopismo "Ethnologia Europaea·'. zmierzuj'lce do koordynacji działań etnograficznych w skali europejskiej, powstało głównie dzięki inicjatywie i zabiegom organizacyjnym SigUl'da Erixona. Ten wybitny szwedzki etnograf prz,\'pisywał dużą rolę w tym zakresie właśnie czasopismom o charakterze międzynarodowym. Dlatego też tym celom służyły wcześniej założone i przez niego redagowane czasopisma, jak "Folk-Liv" (wydawane od 1937 r.) ora7. "Laos" (od 1951 r.) wychodzący pod patronatem UNESCO. "Ethnologia Europaea" ma stanowić organ łączności nie tylko etnologów europeistów, ale i specjalistów z innych dyscyplin pokrewnych, a poczynaniom tym patronuje grupa najwybitniejszych etnologów. Czasopismo zamierza bowiem przełamać barierę dzielącą nie tylko etnografię Europy od ogólnej, ale także chce �R(,cCTl -;.:jc, 1H'Zf'(JlqrlU U'JJClCl'Ulwtct li' "i C'?asopis"U1 275 ułatwić kontakty rcprezentantom różnych krajów i szkól. Założono, że dostępność wyników badań l<rajów europejskich publikowanych w językach powszechnie znanych (angielskim, francuskim, niemieckim) przyczyni się do wypracowania jednolitcj terminologii, systematyki, metod badawczych stosowanych w etnografii, co z kolei pozwoli na przygotowanie szerszych ,syntez, niż ujęcia narodowe. "Ethnologia Ellropaea" ukazała się w 1'967 r. pod redakcją międzynarodowego czteroosobowego zespołu (S. Erixon Szwecja, B. Bratanić Jugosławia, J. Dias - Portugalia, G. de Rohan-Csermak - Francja). Rada redakcyjna liczyła 29 osób, ostatnio zaś została poszerzona o dalsze :3 osoby. Redakcja czasopisma znalazła się w Paryżu, gdyż redaklorem odpowiedzialnym był w tym czasie Rohan-Csermak. W tym pierwszym, początkowym okresie czasopismo było pomyślane jako kwartalnik, toleż rocznik za HJ67 r. zawiera 4 zeszyty. Zmiany osobowe, jakie miały miejsce w okresie późniejszym, tj. wyjazd Rohan-Csermaka do USA, a potem do Kanady spowodowaly, że redaktorem odpowiedzialnym zastal A. J. B. Kempel'S przy wspólpracy H. W. M. Plettenburg, a redakcja została przeniesiona do Holandii, gdzie znalazła siedzibę w "Het Nederlands Openluchtmuseum" w Arnhem. Tu zosIały wydane tomy II-III za lata 19'68-69 i tom IV za rok 1970, do których materiały zebra! jeszcze Rohan-c'sermak. Nie bez wpływu na realizację omawianego czasopisma w lym czusie była śmierć prof. S. Erixona (1888-1968), którego zabrakło już przy opracowywaniu drugiego rocznika. Od 1'971 1'. na konferencji w Bratysławie zdecydowano powierzyć "EŁhnologia Europaea" zachodnioniemieckiej firmie wydawniczej. " redakcję obi<lł z kolei G. Wiegelmann, który wydał rocznik V za 1971 1'. SIedząc zawarlość wydanych dotychczas pięciu rocznik6w można zauważyć, że VI okresie, gdy redakcja czasopisma znajdowała 6ię w Paryżu, poszczególne zeszY'ty rocznika I zosta!.\' wydane jako ujęcia pl'Oblemowe, do której to koncepcji powrócono znów w roczniku V. Natomia,st roczniki od II--IV zawierają artykuły o bardziej zróżnicowanej tematyce. Na pierwszy rocznik "Ethnologia Europaea" złożyły się cztery zeszyty, z których pierwszy poświęcony jest w całości teoretycznym zagadnieniom dotyczqcym europejskiej etnol()gii. Profil tematyczny drugiego zeszytu zosIa! określ()ny przez redakcję hasłem "histo11ia a etnologia". Tematykę tę kontynuuje zeszyt trzeci, poszerwny jeszcze o problemy dotyczące subdyscyplin etnologicznych. Zeszyt .czwarty, zamykający rocznik pierwszy, poświęcony jest w całości informacjom z zakresu organizacji nauczania etnografii na europejski-ch uniwersytetach, ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Europy. Otrzymaliśmy z tego zakresu dane z 29 krajów Europy oraz z Ameryki pó!n. i Meksyku. Na uwagę zasługuje tu zwłaszcza wymieniony wyżej zeszyt pierwszy (R. I) zawierający następujące programowe artykuły: S. Erixon, Etnologia Europy w naszych czasach; A. M. Cirese, Z7'óżnicowanie i uwarstwienie kulturowe w społeczeństwach zwanych wyższymi; S. A. Tokarew, Granica badal/' etnologicznych ludów kmjów przemysłowych; A. Hultkrantz, Uwagi () współczesnej europejskiej myśli etnologicznej; G. de Rohan-Csermak, Pojęcie: eU1'Opejski kompleks etniczny. Wymienione opracowania dotyczą przedmiot u i zakresu badał1 etnografii. Z'wracają uwagę na w:spókzesne zrozumienie specyfiki etnicznej w warunkach cywilizacji, industrializacji i urbanizacji i poszukiwanie nowy.ch źródeł. Jest to próba odszukania nowych obszarów, w których gromadzą się tradycyjne elementy kultury po wyparciu z niektórych dziedzin ży'cia przez zuniformiwwaną technikę i jej reperkusje, a także próba programu badań Łych tradycyjnych uwarun1{Qwań, którymi obrastają instytucje i zjawiska nowoczesne. Wszystkie te artykuły mają wydźwięk optymi.styczny w tym sensie, że nie starajq się nikogo przekonywać o przydatności spolecznej etnografii ani nie wy- �276 Recenzje, przeglądy wydawnictw i c.msopi8m kazują tendencji do samoredukcji do roli nauki pomocniczej, względnie nauki, której przedmiot badań oddala się w przeszłość. Bez kompleksu niższości sięgają one po problematykę i literaturę socjologiczną, widząc niewątpliwą i jasną specyfikę swej dyscypliny naulwwej w .s,pojr<:eniu poprzez narosłą i ciągle narastającą specyfikę ciągłości kontaktu pokoJel1 ludzkich z naturalnym i stwarzanym przez siebie otoczeniem. Jak wspomniano wyżej, od rocznika II-IV "Ethnologia Europaea" zamieszcza w jednym tomie już większą ilość artykułów (tom II-lU 2i6, a tom IV :39 prac). Na treść tych roczników zlożyły się artykuły, które można sprowadzić do następujących zespolów: a) opracowal1 teoretycznych; b) prac na temut organizacji, metod i rozwoju badań etnograficznych; c) syntetycznych opracował'l problemowych w skali europejskiej; d) opracowań problemowych w skali kraju lub regionu; e) artykułów poświęconych pamięci SigUl'da Erixona. Do pierwszej wyróżnionej wyżej grupy opracowal1 teoretycznych zaliczyć można 22 artykuły. Ze względu na ramy niniejszego omówienia trudno je tu wszystkie nawet skrótowo scharakteryzować, czy chociażby wymienić. Poruszają one problemy teorety'czne Ważne dla etnografii w ogóle, a dla etnografii Europy w szczególności. Kilka z nich dotyczy np. stosunku etnografii do innych nauk (R. II-Ill: J. Barabas, Rozróżnienie celów etnologii i socjologii; R. Jerabek, Etnologia a historia sztuki i in.) oraz przedmiotu badań etnografii (np. R. II-III: G. HeilfurLh, Problemy antropologii spolecznej i kult'U1'owej w badaniach ludu; R. IV: K. ViIkuna, Istota badali etnologicznych i in.). Na specjalną uwagę zasługują prace poruszające zagadnienia związane z etnografią Europy, jak np. B. Bratank, Uwagi o dzisiejszej etnografii EuroP1l i etnogmfii ogólnej (R. II-III) lub Ch. H. Lange, Etnologia Europy a antropologia ame1'yka1iska (R. IV) i in. Jeżeli chodzi o drugą grupę opracowań dotyczących Ol'ganizacji, metod i rozwoju badail etnograficznych, to w omawianych dwóch rocznikach reprezentowane są przez 9 artykułów, Rola tego rodzaju doniesieil naukowych jest bardw istotna, przynoszą bowiem materiał informacyjny z zakresu rozwoju badań etnograficznych na poszczególnych obszarach narodowych, o stosowanych metodach badawczych i przyjmowanych systemach kwalifikacyjnych europejskiego materiału etnolo~cznego. Wymienić tu należy np. N. A. Bringeus, Perspektywy szwedzkiej etnologii; B. Kempel'S, Etnologi.a w Holandii (R. II-III); G. Lutz, Niemiecka etnografia a etnoorafia Europy (R. IV) oraz szczególnie interesujący artykuł H. Rasmussen, Systemy klasyfikacyjne europejski.ego material'll etnologicznego (R. l V). Trzecia grupa opracowań, które określiliśmy jako syntetyczne oprai::owania problemowe w skali europej,skiej, nie jest liczna (9 artykułów), Poruszają one różne problemy, częściej z zakresu tzw. kultury materialnej, np. narzędzi rolniczych, meblarstwa wiejskiego, stroju oraz kultury społecznej. Wskażemy kilka tego typu opracowań, np.: B. Benes, Estetyczne ujęcie prawdy w środkowo-europejskiej pólludowej literaturze; S. Kovacevieowa, Dwie cywilizacje ;;: tego samego korzenia (R. II-III); B. Szabó, O zwyczaju karania na granicach; T. Weber-Kell€rmann, Uwagi o tradycji, mod.zie i innowacji na przykladzie części SI roju (R. IV). Dużo miejsca w omawianych dwóch rocznika'ch zajęły artykuły, które są opracowaniami problemowymi w skali kraju lub regionu. Wśród 29 Lego rodzaju artykułów można wyróżnić dotyczące wąsko wybranych zagadnień z zakresu kultury materialnej poszczególnych krajów, np.: C. O 'Danachair, Cep w Irlandii (R. IV), jak i liczniejszą grupę artykułów z zakresu zagadnień kultury spolecznej, np. B. Gunda, Organizacje spoleczne pasterzy na wielkiej nizinie węgierskiej; J. Gran'lund, Formy organi.zacyjne wspólpracy chlopskiej w poludniowej Szwecji (R. II- �Recenzje, przeglqdy wydawnielw 277 i czasopism Ill); B. A. Person, Zwyczaje gminne w Szwecji (R. IV). Nie brak też opracowań z zakresu literatury ustnej, np. A. Scheiber, Orientalne pochodzenie trzech bajek węgierskich i in. W tej grupie należy wymienić i polskie opracowania, np. B. Kopczyńska-Jaworsl,a, Użytkowanie terenów górskich i rozwój stosunków gruntowych; A. Kowalska-Lewicka, Tradycyjny wyrób serów w Polsce' (R. II-III). Wydaje się, że nic wszystkie z tych ul·tykułów są wystarczająco interesujące jako szerszy materiał porównawczy, by znaleźć się w czasopiśmie poświęconym etnografii Europy. Przecież wiele podobnych :::trtykułów publikują dostępne specjalistom czasopisma dnograficzne różnych krajów. Opracowania tego typu powinny być publikowane \v' tym czasopiśmie raczej wtedy, kiedy istnieje możliwość równoczesnego przedstawienia danego zagadnienia w różnych krajach Europy. Po tej też linii ,poszły prace redakcyjne ostatnio wydanego V rocznika Ol'az będącego w druku l'ocznika VI. Koncepcja ta mogła być jednak. zrealizowana głównie dlatego, że wykorzystano referaty przyg(Jtowane na konfel'em:ję naukową zorganizowaną w 1970 1', W Lund na temat pożywienia. W ten sposób otrzymaliśmy w V roczniku "Ethnologia Europ,lea" 25 opracowań omawiających pożywienie w różnych krajach Europy. Osobne miejsce w roczniku II-III zajmuje .kilka prac poświęconych biografii, dorobkowi naulwwemu i teoretycznemu oraz bibliografii prac SigUl"da Erixona. Jak wideu: z tego s.krót.owego z konieczności omówienia, "Ethnologia Europaea" jest czasopismem interesującym i dobrze slużącym nie tylko specjalizacji z zakre.su etnografii Ew·oP.v, ale i ogólnoteoretycznym problemom etnografii. Ta dyscyplina naukowa stoi w sposób nieuchl'onny przed koniecznością nowego określenia przedmiotu badat1 w szybko zmieniającym się świecie. Europa jako Iwntynent najbardziej zaawans.ow'1I1y cywilizacyjnie, a zarazem dysponujący (w przeciwieństwie do Ameryki czy Australii) ciągłością starych tradycji kulturowych, stanowi najlepsze laboratorium dla takiego samookt·eślenia. Osobna wzmianka należy się trudnościom (Jrganizacyjnym i wydawniczym (trzykrotna zmiana wydawcy!), z którymi borykać się niestety musiało to pożyteczne czasopismo. W Pol·sce jest ono niestety trudno dostępne, a "Ruch" odmawiał realizacji prenumcl'aly nawet tzw. członkom. stowarzyszonym, mimo że przedsiębiorstwo to i ceny w złotych ·podawane były (chyba nie bez uzgodnienia z Polską) na okładkach pierwszego. rocznika omawianego czasopisma. Za! ia Staszc.zak Ethllologia Sca ndinaVlca. A journal for nortiic ethnology. Lund, roczniki 1971, 1972, ss. 200. 192. Znane czasupismo ,,Folk Liv", którego gorącym popularyzatorem przez trzydzieści lat był Sigurd Erixon, zmieniło tytuł na "Ethnologia Scandinavica". Użyty \V tytule termin "ethnologia" od 1971 roku określa zamiennie termin "FolklivsfOl"Sking" i odnosi się do ogólnej nazwy naszej nauki w Szwecji. Rocznik "Ethnologia Scandinavica" będzie, jak zapowiadają wydawcy, w dalszym ciągu poruszał główne problemy wszystkich dziedzin kultury materialnej i społecznej, natomiast istotne sprawy związane z folklorem, znajdą swoje miejsce, jak dawniej w akademickim czasopiśmie "Arv" wydawanym w Uppsali. �278 Recenzje, pr.::cglqdy wydawnictw i c.::usopisJn Już z dwóch pierwszych rQczników daje się odczytać układ treściowy tego cwsopisma, w którym obok działu artykułów zamiŁ\5zczony jest przegląd nowych publikacji, not bibliograficznych oraz sprawozdań. Pierwszy rocznik dotyczący etnogastmnomii prezentuje materiał z Pierwszego Międzynarodowego Sympozjum Etnograficznego poświęconego badaniQm nad poż,vwieniem, które odbyło się w Lundzie w roku 1970 (omówienie Sympozjum zamieściła A. Kowalska-Lewicka w "Ludzie" 197[1,t. 55, s. 3,27-329). Dorobek naukowy owego Sympozjum zamyka s,ię w 22 referatach, które pogrupowane zostały w następujące działy: 1) Pl'Oblemy i metody; 2) 2ródła i sposuby ich wykorzyst,ll1ia: 3) Głód i dostatek; 4) Narzędzia kuchenne i nawyki jedzenia; :i) Kompleksowe studia nad pożywieniem; 6) Rozkład i zmiana; 7) Pojedyncze elementy pożywienia. W pierwszej grupie referatów GUnter WiegE;'lmann postawił IV temacie twt.anic: Was ist der spezielle Aspekt ethnologischer Nahrungsforschung? Autor w syntetyczny sposób omówił najważniejsze problemy badań nad pożywieniem i wgadnienie metod badawczych związanych z tym tematem. Michał Markus przedstawił artykuł pl. Genwinsame Probleme lind AlIfgab!!n der Volksnahrungsforschung im Karpaten-Raum, w którym zasygnalizował najistotniejsze problemy i zadania, jakie stawiają sobie etnografowie w badaniach nad pożywieniem w rejonie Karpat. Zawarte zostały one w ośmiopunktowym układdzie tematycznym: 1) Technologia; 2) Przechowywanie środków żywności i ich transport; 3) Pożywienie roślinne; 4) Pożywienie zwierzęce; '5) Narzędzia - inwentarz kuchenny; 6) Tradycyjne pożywienie - posiłki, zwyczaje przy jedzeniu i piciu; 7) Napoje; 8) Palenie. NiLs-Arvid Bringeus podjął z kolei temat: Probleme und Methoden ethnologischer Nahrungsforschung im Li,chte jiingster schwedischer Untersuchungen. Na [)(J(lstawie naj nowszych badali z terenu Szwecji zostal)' w artykule omówione interesująco i wnikliwie podstawowe problemy i metody związane z etnogastronomią. Autor skupił dużo uwagi na sprawie bazy materialnej i to zarówno tej, przejawiaj'lcej się w starszym materiale współczesnym, jak i hi.storycznym materiale źródłowym. Ponadto Bringeus uwzględnia w badaniach aspekt przestrzenny i społeczny oraz rozpatruje pożywienie jako kulturowe dziedzict.wo i zapożyczenie. Ostatni w tej grupie referat zatytułowany: Directionsin Food Habits Research, napisany .przez Roberta L. Freedmana, również zawiera problematykę ukierunkowania dalszych badań nad pożywieniem. W celu komplek.sowegu ujęcia zagadnienia autor postuluje współpracę antropologii z innymi dyscyplinami naukowymi, m. in. botaniką i farmakologią. W drugiej gru1Jie referatów znalazły się dwa studia. Don Yodel' w cu'l.ykule Historical Sources for American Foudways Research and Plans fUl' an American omawia wykorzystywanie źródeł historycznych dla badań nad pożywieniem z terenu Pensylwanii. Autor wyróżnia trzy typy źródeł: 1) Teksty drukowane; 2) Rękopisy dotyczące kulinarstwa; 3) Materiały ikonografiezl1l'. Drugi zaś referat przedstawiony przez Fritz Hahna Arbeitsstudien als HHjsmi.ttel d.er Nahrungsforschung zwraca uwagę, iż w badaniach roboczych nad pożywieniem należy również wykorzystywać materiał historyczny zgromadzony w archiwach i muzeach. Zagadnienie kun,sekwencji biologicznych na skulek głodu omówione zostało w artykule Haralda Hvarf'nera: Hu.nger at Fixed Times. An Ethnic Accumulation with Biologi.cal Consequences? Podobny problem, ale od stron~' kulturowej. przerlstawiła Anna Kowalska-Lewicka w studium zat~,tllłowan'yl11 De1' H111lger 11 nd die Foo(l1.vays Magie des Archive, ()berflllsses an Nnhru.ng i.n der traditionellcn Kultur der polnisel/ell �Hcccn:je, prwglą<1y wydawnictw i czasopism 279 Karpaten. Autorka usiłowała pokazać, w jaki sposób trudne warunki bytowania, okresowe braki żywności, głody, wpływały na .sposób życia łudności Podhała, wresz2 cie, jak sytuacja ta rzutowała na stronę obrzędowo-zwyczajową tradycyjnej kultury polskich Karpat. W następnej grupie znalazły się dwa referaty. KÓrQły Gaal: Soziale und wirtschafliche Zusammenhćinge in der i'inderung der Kochausriistung, zajął się wpływem sytuacji społecJ:no-gospoc!arczej na zmiany w wyposażeniu kuchni, jakie zaszły pod koniec XIX w. Natomiast Anni Gamerith zajęła się probłemem paleniska IV artykule Feuerstćittenbedingte Kochtechniken und Speisen. Na materiałe z terenu Austrii autorka przeanalizowała wnikliwie zależności pomiędzy techniką gotowania i rodzajem pokarmu a typem paleniska. W bloku całościowych studiów nad pożywieniem Renee Vałeri przedstawił IV referacie Study of Traditional Food Supply in the South-West of France, na podstawie materiału terenowego z południowo-zachodniej Francji, tradycyjne sposoby zaopatrywania się w pożywienie. Autor wiełe miejsca PQświęcił również omówieniu metod i technik stosowanych w czasie badań. Ciekawe zagadnienie zreferowane zostało przez Hilkka Uusivirta: Festspeisen in der Stadt Pori 1880--1900, który na przykładzie Qśrodka miejskiego z zachodniej c!.ęści Finlandii przeanalizował życie towarzyskie od strony kultury jedzenia. V/ykorzystując różnego typu hist{)ryczne dokumenty odnoszące się do bardzo zresztą krótkiego okresu. bo dwudziestu zaledwie łat, wyprowadza wniosek, że zasadniczy wpływ na charakter uroczystości i związane z nimi formy wystawnych przyjęć miały takie cl:ynniki, jak gospodarczy dobrobyt mieszkańców, handlowe kontakty I: zagranicą oraz 'wewnętrzne uklady w postaci kręgów społecznych. O PQżywieniu Karakaczanów w Bułgarii traktuje artykuł Vassila Marinova, Die Nahrung bei den nomadisierenden K(tralcatschanen in Bulgarien. Autor zaproponował następujący schemat ujęciowy dla tego typu problematyki: 1) Warunki przYl'Odu-ge{)graficzne, ekonomiczne i historyczne; 2) Wypiekanie i konsumpcja chleba; :3) Rodzaje potraw; a) pochodzenia roślinnego wszystkie główne rodl:aje i warianty, b) pochodzenia zwierzęcego - wszystkie główne rodzaje i warianty: 4) Gotowe p{)żywienie dostarezane przez naturę; 5) Czas spożywania potraw, sposoby spożywania, zastawa stołowa; 6) Napoje. Bela Romer w artykułe Brot und Fladen im pannonischen Gebiet Jugoslawiens rom Standpunkt eines Ethnologen und Lebensmittelchemikers, przedstawił punkt widzenia etnologa i technołoga żywności na wypiek i spożyeie chleba oraz placka w pannońskim okręgu JugQsławii. Zróżnicowaniu przestrzennemu niektórych produktóvv' żywnościowych poświęcone są trzy artykuły: Gus,tav Rink, Vel'breitungsverhiiltnisse einiger Milchprotluklc im eurasichen Raum, omawia podobieństwa i różnice niektórych produktów mlecznych na terenie Eurazji; następny artykuł 'l'oivo Vuorela, Die finnischen IVltrste. omawia różne typy fińskich kiełbas i kiszek ze wzgłędu na gatunek mięsa i technologię wyrobu w układzie przestrzennym; trzeci artykuł Hansa-Jurgen Teute·· berga. Fariations in Meat Consumption in Germany, dotyczy potraw mięsnych z obszaru Niemiec IV całej różnorodności. Ostatnią grupę artykułów-referatów cechuje znaczny eklektyzm tematów. I tak: Margaret L. Arnott, The Breads oj Philadelphia: A Survey, daje przegląd różnych gatunków chleba produkowanych w Filadelfi oraz rozpatruje socjo-kultumwą stronę tego zagadnienia. Alexander Fenton, HajeT und Gerstenmehl aZs Hauptgegenstand der schottischen Nahrungsforschllng, zapoznaje z podstawowymi badaniami z terenu Szkocji nad owsem i mąką jęczmienną jako wa:~nymi ełementami pożywienia. �280 Recenzje, Historię wydawnictw i czasopism na terenie Szwecji przedstawił Gosta Berg w artykule Skandynawia jest jednym z nielianych obszarów świata, gdzie produkuje się jeszcze w różnych odmianach sposobem domowym piwo. Odd Nordland, Traditional Beer in Scandinavia and Some Reflections on Taste, zamieszcza sporo ciekawych refleksji będących w znacznej mierze rezultatem własnych studiów terenow-ych, ()' tradycyjnym "\vyrobic piwa w Skandynawii. Wreszcie ostatni artykuł szeroko omawia popularną potrawę szwedzką: zupę śledziową, jako etnograficzny aspekt odnoszący się d{) p<ltraw w ogóll'. Artylntl zoslol napisany przez Goran Norsander, a nosi tyluł: Heringssuppe. Zum ethnologischen Die ziemniaka przeglądy Kartoffel aspekt und i rzepy die Rube. eines Ge1"ichtes. Rocznik 1"97'1 "Ethnologia Scandinavica" zamykają informacje () rlzialalności środowisk naukowych w zakrc,sie etnologii oraz recenzje .sl<<llltlynawskich p<lz,l'cji książkowych. Roczriik następny omawianego p€l'iodyl<u zawiera skromnit'js;r,y wybór m'lykułów o różnorodnej tematyce, Pierwszy artykuł pochodzi spud pióra specjalisty w zakresie europejskiej etnologii, Bjarne Stoklund z Kopenhagi, I,tóry sytuację etnologii europejskiej śledzi przede wszystkim na przykładzie Danii. Zwraca on uwagę na to, że współczesną etnologię europejską charakteryzuje ścieranie się dwóch punktów widzenia - jeden sllnie obciążony lokalnymi tradycjami naukowymi i wplywem szkoły niemieckiej, drugi wniesiony stosunkowo niedawno przez antropologię społeczną. W tym stanie rzeczy dochodzi do zakłóceń na tle problematyki badawczej, jak również wodnie·· sieniu do stosowalności właściwej terminologii naukowej. Symbol tej sytuacji zawarty został w tytule: Europiiische Ethnologie zwischen Skylla un Charybdis. Jednocześnie autor stara się odpowiedzieć na pytanie, jakie jest obecnie miejsce etnologii w rzędzie innych nauk oraz jakie społeczne zadania stawia się przed nią. Matyas Szabó w artykule Die Ziehschaufel in ScandinaŁ'ien przeprowadził wnikliwą analizę reliktowego dziś już narzędzia (szufli) do równania terenu. Autor omówił narzędzie p<ld względem zróżnicowania form, funkcji, p<lchodzcnia oraz zasięgu występowania w Szwecji, Finlandii i Danii. Równie zajmującym z punktu widzenia etnologii historycznej jest artykuł Gosta Berga, Der Ringstock. Rozprawa dotyczy używanego przez pasterzy narzędzia w rodzaju laski lub krótkiego kija z łukowato zagiętym odrostkiem, na którym nanizane są metalowe pierścienie wydające przy potrząsaniu charakterystyczny brzęk. Różne odmiany tego brzękacza znane są oprócz Skandynawii, m.in. na terenie Litwy, płn. Polski, Niemiec, Szwajcarii, Austrii i Słowacji. Autor odnotowuje występowanie tego narzędzia w materiałach ikonograficznych od XVII wieku. Anne-Berit t'>stereng Borchgrevink w artykule Peat as Fuel in Norway omówiła zagadnienie torfu jako opału w Norwegii. Na uwagę zasługuje zarówno sama technologia wydobycia torfu i sposobu jego składowania, jak również narzędzia pracy, w szczególności zaś różne typy łopat. Artykuł Haralda Swesish Food Areas dotyczy regionalnego zróżnicowania ludowego pożywienia na obszarze Szwecji. Autor omawia podstawowe czynniki sprzyjające utrzymywaniu się tych odrębności. Kolejny artykuł Knut Weibust, Ritual Copamnthood in Peasant Societies, dotyczy obrzędów rodzinnych w chlopskich społecznościach, w szczególności zaś chrzcin, komunii i wesel. Funkcję tych obrzędów l'Ozpatruje autOl· od sh'Ony zrytualizowanych personalnych relacji w obrt:bie wyznaj'! kościda rzymsko-katolickiego i ortodoksyjnego kościoła greckiego, Ostatni wreszcie artykuł Brily Egardt, Kór)Jerliche ZuchtigunU tmd Schand- �Recenzje, pl'zeglądy wydawnictw 281 i czasopism in der schwcdischen Volksschule des 19. Jahrhunderts, stanowi ciekawe studium z terenu Szwecji na temat różnych form stosowania fizycznych kar i upokorzeń w szkołach w XIX wi~ku. Materialodnosi się do pierwszych 50 lat istnienia powszechnych szkół ludowych. Rocznik 1972 "Ethnologia Scandinavica" zamyka przegląd not biogl'aficznydl i omówienie w zwięzlej formie nowych publikacji będących dorobkiem etnologii skandynawskiej. straje Bolesław Zcitschrift fiir Ethnologic, Januszkicwicz t. 94, 1969, z. 1-2, ss. 3'15, Braunschweig. Kolejny, już 94 rocznik wielce zasłużonego dla etnografii zachodnioniemieckiego czasopisma ZfE, nie wyróżnia 5i<: wśród tomów poprzednich niczym szczególnym. Zamieszczone w nim artykuły posiadają w przeważającej mierze charakter przyczynkarski, a solidność i skrupulatność poszczególnych opracowań zdecydowanie góruje nad oryginalnością ujęć czy nowatorstwem metod analizy. Artykuły prezentowane w omawianym tu roczniku zgrupowane zostaly w trzy zespoły obejmujące krąg problemów amerykanistycznych, afrykanistycznych i azjanistycznych. W takiej też kolejności przedstawiamy niżej skrótowo ich zawartość. Zanim jednak to uczynimy, zwróćmy uwagę na okoli,cznościowe omówienie dotychczasowej działalności ZfE (s. 161-162), opublikowane w związku z setną rocznicą założenia tego czasopisma w 1'. 1869 przez wybitnych etnologów: Adolfa Bastiana i Roberta Hartmanna. W owym czasie periodyk ten ukazywał się najpierw pod dość przydługawym tytułem "Ethnologie undihl'en Htilfswissenschaften aIs Lehre vom Menschen in seinen Beziehungen zur Natur und Geschichte". Niebawem jednak zmieniono ten tytuł na znacznie krótszy i prostszy, istniejący do dziś. Warto zauważyć, iż właśnie na łamach ZfE publikowali rezultaty swych badań pionierzy niemieckiej pozaeuropejskiej penetracji terenowej, a wśród nkh np. F. Luschan, B. Ankermann, F. Grabner, K. v.d. Steinen, P. Ehrenreich, E. Seler i K. Th. Preuss. Zaraz za tym jubileuszowym wstępem znajdujemy pośmiertne wspomnienie o życiu i naukowej działalności światowej sławy uczonego Roberta Heine-Gelderna (1885-1968). Znany amerykanista Paul Kirchhoff (s. 163-168) zwrócił uwagę na wkład tego uczonego w badania kultur Azji Południowo-Wschodniej i Ameryki, a następnie scharakteryzował aktualny stan poglądów różnych środowisk naukowych na forsowane przez Heine-Gelderna koncepcje transpacyficznych kontaktów między starożytnymi cywilizacjami Azji i Ameryki prekolumbijskiej. Tuż za tym omówieniem znajdzie czytelnik opis działalności naukowej jednego z prekursorów nowoczesnych badań terenowych w Afryce (Kamerun) i Ameryce Południowej (Peru) - Giintera Tessmanna, napisany w związku z 85 rocznicą urodzin tego niemieckiego uczonego, zamieszkałego od 1936 r. w Brazylii (s. 169-170). Charakterystyk<: artykułów dotyczących l{Qntynentu amerykańskiego rozpocznijmy od studium Gustava A. Konitzky, Nordamcl'ikanische Indianel'mas1cen (s. 59Ill). Jest to opracowanie pretendujące do miana ujęcia syntetycznego. Autor posługując się bogatym matet'iałem muzealnym, w tym również obiektami ze stanowisk archeologicznych przepl"Owadza analizę porównawczą poszczególnych stylów, zasla- �2t)2 Recen.?je, przeglądy lvydawnictw i czasG}JiS17t nawia się nad związkiem ma'sek :r. wYDbrażeniami religijnymi i praktyk,! rytualną Draz przedstawia w zarysach tajniki ich konstrukcji Draz metody :r.dobnicze. Konitzky uważa, że pod względem przestrzennego ro:r.mies:r.czenia można wydzielić trzy podstawowe regiony występowania masek, a mianowicie: terytorium zamieszkałe niegdyś przez tzw. Indian leśnych (północny wschód USA i obszar Wielkich Jezior), po drugie rejon tzw. PołudniDwegD Zachodu <J1-;:upow,my przez grupę Pueblo i wreszcie Północno Zach<Jdnie Wybrzeże. Zastanawia si<: także nad moż!-iwościami opracowania klasyfikacji indiaMkich masek p,·'!nocnoamerykallskich. W rezultade dochDdzi d<J wniosku, że najwartoś'ci<Jwsze byłyby tego rodwjLl poczynania taksonomiczne, których ustalenia nie posiadałyby \\ialDrU uniwersalnego, za tD stalyby się przydatne w granicach konkretnegD Dbszaru ku!tumwego. W pn:eciwnym b<Jwiem wypadku w nazbyt Dgólnyd1 systemach klasyfilmcyjnych zacZ)'.:' lwłyby d<Jminować elementy f<Jrmalne, spychając na plan dalszy islDtne czynniki funkcj<Jnalne. Języko:muwców zainteresuje przede wszystkim artykuł Heinza-Jlir.c;ena Pinnl)\\", Entlehn"llngen Don Tiernamen tmd Na-Dene sOH'ie Gnwdsiit.zliches .ZU·" Entlelmugs- (s. 82-1(2), choć .i elnograf zajmujący się północno-zachodnimi oly;zarami Ameryki Północnej znajdzilC w nim cenne konslatacje na temat etnogenezy zamieszkałych tam grup Indian. tras ich IVl:drówek, wzajemnych wpływów interkulturowych i dyfuzji, VV zespole artykułów poświęconych pn>blematyce poludniowO,lIneryk,l!Jskiej na wyróżnienie zasługuje publikacja Gerh:1l"da Baera. Ein besonderes JVIerknwl des siidamerikanischen Schamanen (s. 284-292), w której autor zajmuje się PDrównawcz<j <malizą głównych i najczęściej .spotykanych atrybutów i symboli szamana, lakich jak: błyskaIVica, piorun i deszcz. Wyjaśnia przy tym IV s[1o.sób prze!wnywający genezę związku tych zjawisk przYr<Jdy z praktyką szamanistyczną. Analiza oparta na autorytatywnych opracowaniach materiałów z dawnych badall terenowych dokonanych przez -klasyków etnograficznych studiów nad Indianami Amer.vki Południowej. W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie śl"(Jdowisk etnograficznych badaniami nad różnego typu środkami toksycznymi i oszałamiającymi, znanymi i sloso\\iany'mi przez marginalne plemiona tropikalnych puszcz i sawann. W dużej mierze sp(J\vod<Jwane to został<J przez kDnkretne zamówienia przemy"łu chemicznego i farmaceutycznych instytutów badawczych, które poszukując s1'ale nowych prcpara!<J\\" nie .szczędzą środków na finansowanie badań nad tzw. luc10wq medycyn;]. i wicdz;j przyrodni·czą. Przykładem takiego opracowania, dokonanego przez etnologa niemieckiego Ge<Jrga J. Se.itza, jest artykuł Die Waikas und ihre D1"ogen (s. 266-2113) omawiający w sposób szczegółowy produkcję, zastosowanie oraz działanie pewnegu ty·· Pll trucizny do strzal i oszalamiającego proszku zwanego "epene" o działaniu halucynogennym. Autor swe informacje oparł na bezP<Jśrednich studiach terenowych odbytych IV latach 1956-1966 w trakcie sześciu wypraw na tereny plemienia Vvaika (inne nazwy: Yanonami, Yanoama), zamieszkującego brazylijsJw-wenezuelskie pogranicze. Rezultatem jego P<Jszukiwań stał się nie tylko udokumentowany ,lll:llityczny opis etnograficzny, uzupełniono go bowiem IiImami ilu~tru.iącymi doklaclnie przcbieg produkcji tych środkóv,'; zostały również zebrane próbki posl.czegr·,lnych składników jak i gotowych prepal'atów w celu pociciania ich badaniom lal)oralo["rjnym. Dla Iyeh, klórzy interesują się studiami typu el.nobislor.vcznego pr:r.yd,dna sIanie się z pewności;] lektura artykułu brazylijskiego badacza Prot.;:l·sio FrikcLl, Tradition tur.d Archii.ologie im Tunmk-H-u:ma.k, iVordbrasilien (s. [():j.-nO). Aut<Jł'a zainlereso!mge bei Ind'ianersprachen �Re('etl~'je. pr:.'eg!q(]y toyclawn'iclw i c.:asopism wała przcdc wszystkim pl"oblematyka rekonstrukcji kolejnych faz kulturowego l'0Zwoju na uwidocznionym w tytulc artykułu obszarze. Bogata tradycja folklorystyczna zarejestrowana u żyjqcych na tym terenie grup Indian dała mu okazję do przeprowadzenia studiów nad możliwościami jej wykorzystania do interpretacji materialnej spuścizny kulturowej wymarłych już grup ludności tubyl'czej. Zadanie to ułatwiał fakt polegajqcy na tym, iż wspókześni mieszkańcy stykają si~ bezpośrednio na co dzień z zabytkami archeologicznymi takimi, jak np. ślady dawnych obozowisk. grob,\', ceremonialne place, miejsca kultowe, ry'sunki naskalne itp., z którymi wiqżq swe opowieści, mity i lcgendy. Po odtworzeniu ukształtowanego w zmistyfikowanej świadomości historycznej współczesnych Indian obrazu kultury ich przodków autor porównuje go z danymi uzyskanymi w wyniku przeprl()wadzonych badaJ'! wykopaliskowych. co pozwala z jednej strony na dalszą wcryfikację materiału folklorystycznego, z drugiej nalumiast umożliwia cbleko idącą interpretację zabytków arocheologicznych. W zespole artykułów poświęconych problematyce afrykanistycznej na uwagę zasługuje przyczynl'k Hansa Himmelhebcra, Zum Problem der anatomisch unrichtigen Proportionen in der Negerkunst, (s. 247-25,1). Autor nawiązując do modnych ostatnio rozważań na temat specyfiki murzyńskiej estetyki w odniesieniu do sztuk plastycznych, przeciwstawia się tezie w myśl której deformacje proporcji w figuralnej rzeźbie afrykańskiej miałyby być rezultatem przemyślanych, świadomie wypracowanych oraz przckazywanych drogq tradycji wzorów i kryteriów piękna. Skłania się on raczej ku stanowisku, według którego styl rzeźby poszczególnych regionów Czarnej Afryki powstał w rezultacie nieuświadamianych procesów twórczych, które utrwalone w kulturowym kodzie grupy uzewnętrzniają się każdorazowo \V dziełach murzyI'iskiego snycerza. Pogląd ten, nie mniej kontrowersyjny aniżeli poprzedni, stanowi interesujący wkład do szel'szęj dyskusji nad tzw. "stylem ludowym" i jego determinantami, w której wypowiedzi afrykanistów winny zostać skonfrontowane z teoretycznymi ustaleniami specjalistów w zakresie europejskiej sztuki ludowej. Współczesnym afrykańskim rzemiosłem artystycznym zajęła się Herta Haselbergel'. Bemerkungen zum Kunsthandwerk in del' Republik Haute Volta: Gourounsi und Altrolker des iiussersten Sildwestens (s. 171-246), która w .swym artykule poświęconym niektórym grupom etnicznym Górnej Wolty, dokonała przeglądu takich działów ich materialnej kultury, jak budownictwo, zdobnictwo dl()mos:tw mieszkalnych, rzeźba, plecionkarstwo, garncarstwo, metaloplastyka, tatuaż, tkactwo, obróbka skór etc. Natomiast Helga Uplegger, 2ur Korbflechterei in Marokko (s. 259-2 65), zainteresowała się wyl'Qbem wielkich, osiągających wysokość człowieka, koszy zasobnikow:,ch wyplatanych w północno-zachodnich regionach Maroka. Artykuł ten, ilustrowany dobrymi zdjęciami, prezentuje posz'czególne fazy produkcji, charakteryzuje surowiec i ukazując sieć powiązaI'i handlowych wiążących wiejskiego producenta z regionalnym rynkiem. W sumie jest to wartościowy przyczynek do etnograficznego poznania materialnej kultury ludowej krajów Maghl·ebu. Frapujqcy temat poruszył Otto Meinardus, The Upper Egyptian Practice of tlw Making of Eunuchs in the XVIIIth and XIXth Century (s. 47-58), który w oparciu o dawne dokumenty i relacje podróżnicze omówił działalność górnoegipskiego centrum kastracji niewolników murzyńskich eksportowanych z Sudanu do cesarstwa Ottomańskiego. Na szerokim i dobrze udokumentowanym tle historycznym ukazuje autor przebieg operacji dokonywanej przez wyspecjalizowanych w tym "rzemiośle·' koptyjskich mnichów, którzy współpracując z handlarzami niewolników przygotowywali kolejne transpol'ty młodych eunuchów do tureckil:h haremów. Artykuł lwń1 �Recenzje, przcglącly wydawnictw i czasopism czą interesujące uwagi autora na temat powolnego upadku tego "zawudu" w XIX w. w związku z zamierającym popytem na tę kategorię niewolników i represjami <lngielskich władz kolonialnych. Trzeci clział reprezentowany w 94 roczniku zm obejmuje kilka pozycji dotyczących kultury ludów Azji. Japoński etnolug, Obayashi Taryo, \V artykule Menhire und Verdienstfeste bei den Yao (s. 1-14) zajął się związkiem życia rytualnego ze zwyczajem fundowania megalitycznych pomników, na przykładzie kultury mniejszośdowej grupy etnicznej Yao, zamieszkującej południowe prowincje Chin. Artykuł ten wnosi szereg nowych cennych uwag i informacji, gdyż zoslal w dużej mierze oparty o niedostępne w Europie i dotąd nie znane źródła oraz opracowania chińskie. Etnografów-nautologów zadekuwi z pewnością artykuł Hansa E. Kau[fmanna pl. Die Nouka auf dem Sangu, ein Bootstyp in Ostpaldstan (s. 15-02), będący monograficzny,m opracowaniem używanej w Bengalii ł007.i typu dłubanki zwanej tam "nouka". W oparciu o penetrację terenowćl połączoną z eksper,vmentalnymi próbami nawigacyjnymi kreśli autor opis konstrukcji, przedstawia 1echnnlogię procesu budowy łodzi, omawia jej wyposażenie, charakteryzuje walory użyt.kowe, znajdując nawet nieco miejsca na ekonomiczną analizę kosztów produkcji. W tym samym roczni·ku ZfE znajdujemy ponadto art..vkuły Wolfganga Laade o mieszkańcach wysp Cieśniny Torressa, Ethnographic notes on the Murray Islanders, Torres Strait (s. 33-46). Adolfa R. Herrmanna o Indianach Kuna z Panamy: Kuna Indianer und ihl'e K1Llt1Lrel'be im Sog del' Gegenwart (s. 131-13:) i Hansa W. JUrgensa o zmieniających się pod wpływem procesu cywilizacyjnego aspiracjach społecznych członków grupy plemiennej Haya z Tanzanii: Beobachtungen ii.bel' das Sozialprestige bei den Haya in Nordwest Tanzania (s. 2;;2-25B). Dwa zeszyty składająe sil~ w .su/mie na !H tom ZfE zamykaj:l jak zwykle doniesienia o najważniejszych wydarzeniach życia naukowego zachodnioniemieckiego środowiska etnograficznego oraz obszerny dziat recenzji i omówień naj nowszych pozycji książkowych. Zaprezentowany tu rocznik jest z pewnością ilustracją szerokiego wachlarza ell1ologicznyd1 zainteresowar'l zachodnioniemieckich badaczy trzech kontynentów. którzy jednakowoż w przeważającej mierze koncentru.ićł się na problemach wycinkowych, wąsko specjalistycznych, za to dobrze udokumentowanych źródłami historycznymi lub wspartych własnymi gruntownymi obserwacjami terenowymi. Aleksander Ethnom.edizin/EthnomecUcine. Zeitschrift burg. Bd. 1, H. 1-2, 1971; Bd. l, H. 3-4, 1972. f tir Interdisziplintire jJosern-Zieliliski F'orschung Ham- W roku 1971 literatura etnograficzna została wzbogacona o nowy cenny periodyk. "Ethnomeclizin" jest -- jak wskazuje podtytuł - czasopismem interdyscyplinarnym, wydawanym przez Towarzystwo Medycyny Etnicznej w Hamburgu; w skład rady redakcyjnej wchodzi 23 specjalistów z całego świata. Zeszyt pierwszy tego kwartalnika nie był osiągalny, z lwnieczności więc ogra- �Rccen.zje. l)l'zegl'ldy 'IO!/du'IOni.ctw i. c.znsopi.sm niczę się c1Q wymienienia wystąpienie programowe jedynie ważniejszych wzpraw i artykułów. Zeszyt otwiera Annemarie i Wernera Leibbrand z Hamburga pt. Ethnomedizin. Gadenken zum Konzept eine'l' Zeitschl'ift. Następnym jest artykuł znanego rumuńskiego historyka medycyny z Cluj, Waleriu L. Bologa, Volksmedizin und Schulmedizin. Kolejny artykul programowy (zarys czasopisma) napisał przedstawiciel redakcji Joachim Sterty, Ethnomedizin. W dziale "Rozprawy i dyskusje" znajdują się na<;tępujące prace: Sigird Paul, Zacho1'o'walność a zmiana kulturowa w Kenii. A bagllsii odpowiada na medyczne pytania; Khawaja A. Hasan, Hinduska praktyka dietetyczna i Tytualy k1Llinanw w pólnocnoindyjskiej wiosce. Analiza etno- AlI"ons Huber, Okaleczanie narządów pfciowych dziewcząt af1'ylw1iskich; Ernest HaaJ, Z życia kobiet Meta (Kameru.n). Miesiączka, ciąża i pOTód; Inge von Vedermeyer, Coca, środek odurzający w .starożytnym Peru; Bernhard Zepernick, Nomenklatura zoologiczno-botaniczna jako powszechny ś1'odek porozumiewania się; Wulf Schiefenhóvel, P1'owizoryczny katalog objawów dla etnomedycznych badań te1'enowych. W dziale "Komunikaty i marginalia" znajduje się pięć kilkustronicowy,ch komunikatów, m. in. J. Starly o imbirze na obszarze poludniowo-zachodniego Pacyfiku, oraz sprawozdanie N. Dunare z XXII Międzynarodowego Kongresu Historii Medycyny. W końcu - obszerny dział "Buchbesprechungen", który zawiera J'(:,cenzje literatury przedmiotowej z całego świata, a także przegląd czasopism, komunikaty Towarzystwa oraz spL<;ws'pólpracowników redakcji, Zeszyt drugi ot.wiera ciekawy artykuł Valeriu L. Bologa o wzajemnym wpływie medycyny akademickiej i medycyny ludowej, badanym na przykładzie Rumunii oraz na materiale porównawczym z innych terenów. Autor podkreśla doniooly wplyw medycyny ludowej na medycynę akademicką. Otto F. A. Meinardus w art.ykule A Critical Examination of Collective Hallucinations after the Six Days' War in the Middle East opisuje reakcję koptyjskich libańskich (jakobickich) chrześcijan oraz społeczeństw muzułmańskich na pewne nietypowe zjawisko, jakim było rzekome ukazanie się świętej Dziewicy w Kairze i Bejrucie po izraelskiej agresji na kraje arab.skie w czerwcu '10967 r., ukazywanie się Panny MarH nad kopułami ortodoksyjnego kościola koptyjskiego w Zeitum na przedmieściu Kairu począwszy od 2 kwietnia 1!WB 1". oraz nad kopułą syryjskiej .katedry ortodoksyjnej w Museitbah w Bejl'llcie od lO kwietnia 1970 l". Przy interpretowaniu reakcji społecznych na te zjawiska autor sugeruje możliwość zbiorowych halucynacji występujących w sytuacji socjo-r~sychologicznego .szoku wywolanego klęską Arabów, zbiorową frustracją i poczuciem bezradności, a także rozgoryczeniem z powodu niemożności wypełniania takich olxlwiązków religijnych, jak np. odbywanie pielgrzymek do miejsc świętych. Kolejne d\va artyJ,uly traktują o używkach w Nepalu i Nowej Gwinei. Są to prace: Sigrid Knecht, R.auchen und Rćiuchern in Nepal oraz Karl Holzknecht, Die Genussmittel der Adzera in Nett-Guinea. W artykule On the Diet of Women in Childbed in Finland autorka, Anna Maria Reinilla, przedstawia krótką charakterystykę potraw podawnych położnicom w Finlandii. Praca daje pogląd na złożoną problematykę geogral'icznej, historycznej i społecznej pozycji poszczególnych potraw. Chodzi tu glównie o jedną z potraw, zwaną voimuru, tj. chleb gotowany w maśle potrawę szeroko stosowaną w początku XX wieku w okolicach przesmyku Karelskiego, mającą także pewne analogie na terenach Niemiec i Danii. Jak w poprzednim numerze, dużo miejSo<.'<1 zajmuje dział recenzji, przegląd prasy i komunikaty TowUl'zyslwa. Zeszyty trzeci i czwarty (l972) zamieszczają na wstępie wspomnienie pośmiertne pl. Vale1"iu Lucian Baloga. 1892-1971, pióra .J. Sterly. Bologa był wybitnym hi6to- medyczna i strukturalna; �Recenzje, 7l.•.,e(lląriy wydawnictw; czasopism rykiem medycyny, profesorem tej dyscypliny na Uniwersytecie w Cluj. Wiele miejsca w swej pracy poświęcił on zagadnieniom med,vcyn~' ludowej. W dziale "Artykuły" zamie.,>zczono nas.tępujące rozprawy: Marg. MiicJdi von Seggern, Kozica w medycynie ludowej terenów alpejskich; Joseph Hartog i Gerald Resner. Koncepcje i praktyki malajskiej medycyny ludowej ze szczegcilnym uwzQlędnieniem zabU'l'ze(~ psychicznych. Autorzy przedstawiają pewne koncepcje i praktyki n1l'dycyny ludowej związane z zaburzeniami psychicznymi wśród Malajów, które zmtały odkryte podcz[ls 2-letnich studiów nad kwestią zaburzeń umysłowych w Malajzji. Praktyki te .są przeciwstawione zachodnim lub "nowoczesnym" odpowiednikom w celu IX)dtrzymania założenia, że ludowe koncepcje i prnktyki przetrwały w zmienionej formie. Informacje oraz przykłady uzyskano poprzez wywiad medyczno-psychiatryczny, badania lekaI':;kie, obserwację kluczowych informatorów. Tych wyłoniono w nieformalnym procesie luźnych związków międzyosobowych. W artykule dokładnie opisano lekarza ludowego (bomoh), praktyki diagnostyczne i terapeutyczne. Przedstawiono też problemy zdrowia pubJi.cznego i aspekty społecznego zdrowia psy,chicznego. Autorzy omawiają również krótko różnice międz~' techniczną a teoretyczną ewolucją lud<lwych !wncepcji i praktyk w ps.vchiatrii. Sugerują oni otwar·cie, że większość "nowoczesnych" koncepcji i praktyk związanych z zaburzeniami psychicznymi związana jest z nienaukową przes;dością. Sugerują oni także, że programy ochrony zdrowia miałyby większą szansę powodzenia. gdyby były powiązane z tradycyjnym systemem lecznictwa. Pn:ecJstawione przez autorów zagadnienie wskazuje na możliwości praktycznego zastosowania doświadczcó etnografów w dziedzinie wiedzy medy'cznej; Heinrich Au[enanger, Dinggan - duch choroby z centl'alnej wyżyny Nowej Gwinei; Michael H. Logan, Humoralna medycyna ludowa. Potencjalna pomoc w opanowaniu pelagry w Meksyku; Ernst Haef zamieścił studium poświęcone chorobom uwarunkowanym pożywieniem w zachodniej Afryce. Dział ten zamyka artykuł Hermanna Fis'cher-Haniehausera poświęcon,\' problemom ekologii społecznej w nowoczesnych europejskich osiedlach. W dziale "Dysku-sje" zamieszczono tylko jedno wystąpienie pióra Gerharda Astm', Education Sanitai7'e dans la Republique du Niger. Pmpositions pour l'Organisation et l'Application d'un Prog7'amme d'Etat conce'rnant l'Edllcation Sanitai7·e. Dział "Komunikaty i marginalia" zawiera m. in. interesujące doniesienie J. Sterly o Muzeum Historii Medy'cyny syjamskiej. Jak w poprzednich zeszytach, znajduje się tu obszerny dział omówień książkowych i przegląd prasy fachowej oraz komunikaty niemieckiego Towarzystwa Historii Medycyny. Nowe czasopismo, przedstawione z konieczności bardzo pobil').nie, z,lsługuje na szerszą uwagę etnografów zajmujących się medycyml ludową. Marek Gawęcki Schweizerisches A'I'chiv fU7' Volkskunde. Vierteljahr'SchriCl im Auftrag cler Schweizerischen Gesellschaft fUr Volkskunde herausgegeben von Robert Wildhaber. 6fi Jahrgang Basel '1970, Heft 1/2, 3/4; 67 Jalugang Basel 1971, Heft li:l, 4. W zeszytach "Archiwum" znajdujemy sporo drobnych i większych przyczynków wypełniających luki w literaturze przedmiotu, a dotyczących różnych dziedzin szwajcarskiej kultury ludowej, zwłaszcza dziewiętnastowiecznej. Szczególnie inte- �287 resuhc~'mj S1) W.I'st'wieni:l d<)I~'cz1)cewspółczesnego stosunku do religii, problemów emigracy jn~'Ch oraz prz~'Obrażeń w budownictwie, A oto zawartość poszczególnych woluminów. Zeszyt 1/2: Th. Btihler, 1,Vust'Ung und Fehde. Z histOl'ii prawa oraz ludowych z\l'yezaj,')\\, pl'awnych. Dopuszczana przez lud możliwośl~ znisz,czenia. komuś jego d,)bylku na "kulek z:J!<u·gl.1;Iso Baumel', Chl'istentwn Religion - Magie. Z etnografii religii, Pn"\)a w.\'jaśnienia powi'lzań między chrystianizmem, religią i magi1), Odpowied;i. na pytanie, dlaczego współc-zesny człowiek jest niewierzącym; Walter Heim, Die "grneuel'te Kil'c1w" Papst Clemens XV in del' Schweiz. Antypapież i jeg<J "odnowiony kości!,!". Rozprzestrzenianie się nowej religii odłamu katolickiego 1\' Sz\\'ajc;·lrii. Organizacja, hierarchia - dopuszczalność kobiet do stanu duchownc.~o. Zes:l..I't 3,4; Emil\' Gen·t ner-Hirzel, Vollcserzćihlungen at/s Bosco Gurin. Różnego rodzaju OlJowiac1ania ludowe. Materiały z terenu; Wolfgang Mieder, Das Napoleon-BHd in den We1'ken von .Je1'emilLl' Gotthelf. Obraz Napoleona w twórczości GottheJJa, W opowiadaniach występują różne porównania chłopów, a zwłaszcza ich czynów clo czynów cesarza; Dietz-RUdiger Maser, Johannes Hadlaubs "Nachtlied". Zum Problem des Wi1'klichkeitsbezuges im spiiten Minnesang. Utwór "Nocna pieśl1" -przycz.\'nek do p<'Jźnośredniowiecznej poezji miłosnej; Robert Wildhaber, Das bulgarische Fl'eilichtmuseum in Etera. Komunikat o pierwszym, jeszcze w budowie, skansenie bulgal'.';kim . .Jego profil podobny jest do muzeów w Sibiu (Rumunia) i Hagen (Wl'st!'alia, NRF). Na terenie muzeum czynnych jest ponad 20 obiektów, \1' których produkują - dla zwiedzaj,,\cych - swoje wyroby różni rzemieślnicy. Zeszyt ) t;\ (I!l7!) wstał IXlświęcony 75 rocznicy założenia Szwajcarskiego Towa]';I,ystwa Ludoznawczego i zawiera. artykuły dotyczące etnografii XIX w.; Theod01' BUhler, Del' schweize7'ische Zweig de7' historischen Rechtsschule und die Volkskunde. Przedstawiciele ,<;zwajcal:s1ciego odłamu historycznej szkoły prawa i etnografii; Arnold iederer, Beme7'kungen z'u Louis Coul'thions "People du Valais", Uwagi do wydanej w l!lO:) 1'. pracy przedstawiciela szkoły "La Playe". Niektóre sformułowania metodologiczne ;;1), zdaniem autora, nadal aktualne; Eduard Stri.ibin, Obe7' Heimatkunde unci schweizel'ische Heimatkunden im 19, Jahrhunde7't. Zarys badari nad krajoznawstwem, albo przeszłości",! regionu, traktującym dany obszar od strony geograficznej, biologicznej i historycznej. Przedstawiciele, problematyka, .stosunek do etnografii; Hans TrUmpy, Volksku1lcle im Schulbuch des 19. Jahrhundel'ts. Ludoznawstwo w podręcznikach szkołnych, Analiza 94 wydanych w latach 1872-1H99 książek, w któn'ch uwzględniano; literaturę ludową, folklOl' muzyczny, najważniejsze święta roku obrzędowego, zajęcia produkcyjne, stosunki społeczne, kult przodków, ora:l. w których zwalczano zabobony; Leo Schelbert, Die Funfte Schweiz in der Bel'ichterstattung des "ilufrichtigen und Wohlerfahrenen Schweizer-Boten" 1804-1830. Problematyka emigracyjna w tygodniku szwaj.carskim oz I połowy XIX w. Informacje o wychodźcach, miejscu ich pobytu (Krym, USA i Brazylia) oraz podejmowanej prze:l. nich pracy; Iso Muller, Die bundnerische Wallfah7't zwischen Aufkliil'ung wul R.omantik. Z etnografii pielgrzymkowej. O miejs·cach pątniczych, motywach, wier:l.eniach i pielgrzymkach; Jacques Tagini, Les mascarades de l'Escalade a'll. 19" siecle. O korowodach przebierańców, balach maskowych i maskach. Zeszyt 4: Fran<;ois-Xavier BrodaI'd, Chansonettes, l'ondes et comptines fribom'geoises de la fin du XIXe siecle, Omówienie zebranych w terenie (rejon Fryburga) piosenek śpiewanych przez dzieci i młodzież podczas różny'ch zabaw. Podano przykłady tekstowe i nutowe; Martin St.aebelin, Ein Basler Soldatenlied des 19. Jahrhunde7'ts und der Ursp7'ung einer vergessenen Schnitzelbank-'I'radition. Porównanie �288 Recenzje, pl'zeg!qrly wycIawnict.w 'i czasopiRI7l tekstu plesm żołnier:skiej z wierszykami satyrycznymi z tzw. Schnitzelbanlc (seria obrazków z wierszykami); Ottavis LUl"3ti, Abitudini alimentari del/.a popolazion!' ticinese fino alla meta dell' Ottocenta. Z kultury p{)żywienia, o {XJtrawach z kasztanów, kukurydzy, ziemnia.ków i jarzyn oraz o posilkach spożywanych w czasie wojny, glodu i zarazy; Henri Gremaud, "Poyas", Les peintures de montel' li l'alpage. el~ gruyere. Obrazki malowane przez wiejskich artystów przedstawiające sceny z wypasania trzód na halach. Analiza ich genezy, treś-ei i stylu; Alain Jeannert, I,e vignoble de Cortaillod ci la fin du XIXe siecle. Problemes economiąues et sociaux Evolution et modifications. Problemy ekonomiczne i spoleczne, rozwój i przemiany w uprawie winnej latorośli na przykladzie winnic miejscowości Cortaillod w oparciu {) w.spomnienia i informacje jednego z mieszkańców; W. Egloff, Alte Konstruktionen im Walliser Holzhandwerk. Dawne budownictwo drewniane w dolinach alpejskich. Wykorzystywanie przez ,cieśli starych ,s'{XJsobówstawiania chałup; M. Gschwend, Wandlungen im liindlichen Hausbau des 19. Jahrhunderts in der Schweiz. Przeobrażenia w wiejskim budownictwie mieszkalnym XIX w. Zmiany funkcjonalne, przebudowa i rozbudowa dotychczasowych {XJmie.szczeń, nowe surowce i nowe formy konstrukcyjne; Rudolf J. Ramseyer, .Eine FrohlichI' StubI' gegen die Sonne. Materialien zum Berner Wohnungsmark V01' 150 Jahren. Zestawienia ogloszeń tygodnika berneńskiego z 1112.l r. doty,czące sprzedaży i wynajmowania mieszkań; Texte Z1l-1' schwe'izerischen Volkskunde des 19. .Jahrhu.nderts von zeitgeniissischen ./itttoren. Herau.sgegeben von Mitgliedel'n des Seminal' fur Volkskunde del' Univel'siW t Basel. Wybrane teksty źródłowe z różnych XIX-wiecznych przewodników, kalendarzy, opisów podróży, {XJdręcznych atlasów oraz listy i ()dpowiedzi na ankiety. Materiały te dotyczą zabobonów, wierzeń, zwyczajów dorocznych i !>trojów. W każdym z zeszytów znajdujemy świetnie zredagowany, bogaty zestaw recenzji, omówień i not bibliograficznych najnowsz('j. europl',hkil'j i pozaeuropejskiej literatury etnograficznej. Walerian Osterreichische Zeitschrift fur Volkskunde. Neue Serie, Band Sobisiak XXVI, Heft 1-4, Wien Hl72. Ostatnie numery austriacl"iego czasopisma eLnograficznego zawieraj,\ r<"żnej wartości i przydatności spmwozdania czy komunikaty z badań terenowych. Interesui'lce . są jedynie: krytyczna wypowiedź na temat metod prowadzenia badań terenowych oraz ciekawa pod względem metodologicznym praca dotycząca dawnych i współcześnie występującyeh grup rówieśniczych. Zeszyt 1: Artur Kutzelnigg, Die BrentI', Ein alpenliindisches, auf dem Riicken gestragenes Gefass. Worterklii1'ung aus der Sachgeschichte. Analiza znaczeniowa słowa Brente, nazwy kosza ze skóry, drzewa lub blachy, służącego do przenoszenia na plecach różnych produktów, takich jak sól. woda, mleko. Siedem rycin ilustruje wygląd sprzętu; Maria Lang-Reiństatter, Vieh u.nd Futter in Villg-raten, Osttirol. Surowy material źródłQwy z terenu, dotyczący głównie chowu bydla w górskiej wios'ce; Wol.f Dieter Zupfer, Gegen eine scheinbar problemlose Feldfol'schung. Kritische Oberlegungen am Beispiel des "Walfau-Berichts". Bardzo obiektywna krytyka �Recenzje, szeroko przeglądy wydawnlctw 289 i czasop-Ism reklamowaneg<:J 400-stronicowego komunikatu na. temat badali terenowych 1965/66. Eisenstadt 1969), obalająca lansowaną w nim tezę o "wolny;m od teoretycznych uprzedzeń obiektywnym spostrzega(Wolfau. Bericht iiber die FeLdforschung niu". Zeszyt 2: Berti młodzie;i;y męskiej roku obrzędowego wszechnej ankiety. Petrei, Die Burschenschaften im Burgenland. Grupy rówieśnicze życiu w:;i. Ich udział w obchodach zwyczajów rodzinnych, oraz w uroczystośeiach kościelnych, zebrane na podstawie poRupel't Feneberg, Das Hottinger PeterlspieL FOl'mgeschichtHche Untersuchungen zu einem aUen TiroLer PuppenspieL Rozwój form ludowej sztuki kukiełkowej "Peterlspiel", przedstawianej od dawna w czasie karnawału; Leopold Kretzenbacher, Christus soU nicht gegeisseU we-rden. Ein mitteLaUerHch-schwedisches Visionsmotiv in einem aUsteirischen PassionsspieL Analiza przedstawienia ludowego o m~e pańskiej, zawierającego scenę nie dopuszczającą do biczowania Chrystusa. Zeszyt :~!4: Gerhard Maresch, Die verzie-rten holzernen Stubendecken des oberen Pielachtales. Ozdobne drewniane sufity_ Opisy :l8 zinwentaryzowanych pułapów zawierających daty (Hi10~18n). Omówiono: konstrukcję, technikę zdobienia oraz rodzaje wzorów. Pracę ilustruje 14 rycin; Maria Leiner, Der ZeiLenziehel', ein HHfsgeriit im Ackerbau. Znacznik jako pomocnicze narzędzie uprawy ziemi; Hiltraud Ast, Arbeit und Leben eines wandernden SagfeHers. Z kultury grup zawodowych. Praca i życie wl;drownego rzemieślnika zajmującego się ostrzeniem pH - 14 ciekawych rycin; Richurd Pittioni, Ein Steim:eugkrug aus dem Stitt HeiHgenkreuz bei Baden, N-b. Opis zrekonstruowanego ze znalezionych części, kamiennego dzbanka; Emil Schneeweis, Ein "Holzbarometel''' aus dem Yspel'tal. Omówienie występującego w terenie, z wikliny zrobioneg<:J barometru. W dziale "Kronika" na uwagę zasługują obszerne komunikaty o międzynarodowym sympozjum garncarstwa ludowego (31 VIII-8 IX 71) w Austrii oraz międzynaroclo\Vt'j roboczej ](()nft'rencj i allasc,\V ctnognlficznych \V Stockholmie 18-21 VII 72. w Walerian Allna/i del Museo Pitre, Sobisiak L 1--15, Palel'm() 1950-1964. Wlo,ka literalura etnograficzna zajmuje na łamach naszych fachowych czasopism mit.jsCl' raczej marginalne_ 1\ by choć \V małej częśei wypełnić tę lukę przedstawiam najwnżnicjsze pozycje opublikowane w 15 rocznikach Muzeum Etnograficznego im. Giuseppe Pitrego w Palermo, uzyskanyeh w drodze wymiany przez bibliotc·kę Polskieg{) Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu 1. "Annuli del MuseD Pitre" stanowi<l ambitną kontynuację "Archivio per ID studio delIe trac!izioni popolari" - jednego z czołowych czasopism folklorystycznych XIX w., założonego przez G. Pitrego i S. Salomone Marino 2. Do roku 1953 wydawane były pod <lllspicj:j A,;;:sessorato delia Pubblica Istruzione delia Regione Siciliana, a od 19:14 r. do kOlieCI, tj. do roku lH64, z udziałem Fondazione per l'Incremento Economico Culturale e Turistico della Sicilia "Ignazio Mormino", Banco di Sicilia oraz Istituto <Ii Stor'ia <lelle Tra<lizioni Popolari c1,,1l' Universita di Palermo. 1 Roczniki te ukazały siq w 6 voluminach \V następująeej kolejnośei: t. 2-4; 195~-1956, t. 5-7; 1957-1959, t. B-In; 1960-1962. t. 11-13; 1963-19r.~. t. 14-15. 2 Zob. R . .Jezierska, GiUseppe Pit.,..! - sycy!ijsk'i Oskar Kolberg. ,.Lud" 19 - Lud, tom L YIn 1950. t. I; 1951-1953, 197:l, t. 57, s. 335-3~2. �290 Recenzje, przeglądu wydanmietw i ('zasopisln Zgodnie z zalożeniami redakcji, na czele z redaktorem Giuseppe Cocchiarą jednym z naj znakomitszych folklorystów europejskich, profesorem historii tradycji ludowych na Uniwersytecie w Palermo i dyrektorem Muzeum im. Pitn§go -z "AnnaU' wspólpracowali uczeni europejscy publikująey materialy poehodząe~ z badań i studiów związanych zarówno z folklorem, jak i etnologią. Problematyka wiodąca, związana z teorią kultury ludowej, odnotowana jest w następujących artykulach: G. Cocchiara, Note sull' arte popo~are (t. 8-10, s. 1-15): tenże, Poesia e cuUura popolare (t. 14-15, s. 53-79); tenże, Uarte popolare come problema (t. 11-13, s. 88-111); tenże, Presenza dell'etnologia e del folklO1'e nella cultura moderna (t. ll~13, s. 1-9); P. Tosehi, Rapporti fra regione e tradizione popolare (t. l, s. 22-29); F. Fazio Allmayer, Sulla natura deg~i studi di folkLore (t. l, s. 1421); A. M. Cirese, Aspetti della l'icerca folklorica (t. H-D, s. 33-51); G. Ortutay, Della trasmissione orale neL fol/dore (tamże, s. 52-37); S. F. Romano, Coscienza regionale e vita popolaJ'e nella letteratura (t. 8-10, s. 68~105); G. B. Bronzini, Crisi delle definizioni (tamże, s. 237~2;52); V. F. Allmayer, Cultura e educazione regionale (t. 5-7, s. 12-W); F. Pandolfi, Lo spettacolo cinematografico nella societci (t. 11-13, s. 112~131); D. B. Emrich, Considerazioni su~ fo~klore (t. 14~15, s. 5-12); S. Caramella, Kant e ~e razze umane (tamże, s. 13~'39). Na sz;czególne zainteresowanie zasługują rozważania G. Cocchiary na temat genezy sztuki ludowej; próbuje on także formukJwać zakres treściowy tej sztuki rozważając przy sposobności zagadnienie odlamu sztuki "podszywającej" się pod ludową. Sygnalizuje również zagadnienia dotyczące pojęć: "ludowe" i "nieludowe". Najbardziej zaś istotne problemy badań folklorystycznych zawarte są w artykul~ M. Cirese. Cenny material do studiów nad rozwojem folklorystyki wloskiej i europejskiej XIX w. stanowi korespondeneja G. Pitrego, znajdujqea się w posiadaniu Biblioteki Muzeum im. PitregQ .1 częściowo QPublilwwana na lamach "Annali". Są to listy D. Comparettiego do G. Pitrego w opracowaniu G. Cocc;hiary (t. 1, s. 1-13); listy Pio Rajny do G. Pitrego w opracowaniu G. Bonomo (t. 2-4, s. 1-18); listy H. Usenera, W. Mannhardta, K. Krohna do G. Pitrego w opracowaniu także G. Bonomo (t. 5-7, s. f.-ll) oraz listy F. J. Childa do G. Pitrego w opracowaniu A. Rigoli (t. 810, s. 1:34-141). Na oddzielną uwagę zasluguje bibliografia sycylijskich ll'adyeji ludowy~h za lala lfł20-1955: Giuseppe D'Anna, Bibliografia delle tradizioni popoLari siciliane (t. 5--7, s. 114-2,10), zawierająca ponad 1000 pozycji bibliQgraficznyc;h. Z artykulów typu informacyjnego wymienić nalezy: E. G., Vicende dei primo Istituto di Antropologia Sociale in Italia (t. 14--15, s. 230-232) o pierwszym włoskim Instytucie Antropologii Spolecznej zalo7Amym w PalerulQ w 19·53 r.; Sebastiano Lo Nigro, n fo~klore neUe Universitd degli Stati Uniti d' America (t. 2-1, s. 41-47) - ocena wartości studiów nad folklorem oraz udoskonalenia metod badawczych w programach Ll11iwersyteckich w Stanach Zjednoczonych AP; Marisa La Scala, Nota sul Congresso Internazionale Argentino del FolkLore (t. 11-13, s. 22:JZ:Y3) o Międzynarodowym Kongresie Folklorystycznym w Argentynie, którego celem było przedstawienie rozwoju studiów nad folklQrem w krajach Ameryki Poludniowej; Nello Ponente, La mostra dell'al·te messicana a Roma (t. 14-15, s. 21922'2) - o wystawie ,sztuki meksykańskiej eksponowanej w Rzymie w Pallazzo delIe Esposizioni w 19'63 r.; Relazione della Giuria deL 3" Premio Internaziona~e Giuseppe Pitre (tamże, s. 233-2:39) o trzec;iej międzynarodowej nagrodzie folklorystycznej im. G. Pitr,ego. Specjalna komisja w składzie przedstawicieli Muzeum im. Pitn§go, uczonyeh włoskich i europejskich oraz przedstawicieli Azlenda Autonoma dl Tu- �Recenzje, p"zeglqdy wi/dawnictw 291 i czasopism ri,.;mo \\' Palermo, przyznaje coroczne nagrody za najlepsze prace związane z histoI1ią ~.tudiów naci tradycjami ludowymi i folklorem, Obecnie przyznawane jest Premio Internazi,male cli Fotklore "G. Pitre" i Premio Nazionale cli Folklore "G. Cocchiara"; G. Bonomo, Ricordo di Giuseppe Pitre (tamże, s. 3-4) wspomnienie także o Cocchiarze w związku z jego śmiercią w 1965 r, Wiele miejsca na lamach "Annali" poświęcono różnym dziedzinom folkloru, a zwłaszcza liler~llurze i muzyce ludowej, w której lud wIoski byl i jest szczególnie rozmiłowany; tu wymienić należy: Alberto M. Ciresc, Note sugli scritti italiuni intonwalIa puesia popolare deI 181Z al 1827 (t. B-lO, s. 106-133) - analiza początków badań nad włosk~l poezją lucltlwą; Vincenzo Carollo, Costantino Nigra folklorista (l. 2-4 s. 4H··(1)- o Nigrze, jednym z naj wybitniejszych włoskich filologów-folklorVilów piel'Wszej ptllowy XIX w., autorze Canti popolari deI Piemonte, Torino 1388. Jest ttl podkreślenie olbrzymie'go wkładu Nigry do rozwoju bada{) nad włoską pieśni<:t lucJtlwą; Aurelio Rigoli, Idelfonso Nieri novellie7'e (t. 5-7, s. 84-91) - dotyczy okresu wznlOż,mych na terenie Wioch studiów nad literaturą ludową i wydanej w lym czasie pracy I. Nieh, Racconti popolllri lucchesi, Castelnuovo Garfagnana 1889; .8t1..o1'eLi GotU, PastWa sullej strambotto (t. 2-4, s. 62-67) - o pochodzeniu strambotlo, włoskiej pieśni lirycznej; m. in. 5'1 tu przytoczone teorie na ten temat D'Ancony, F. Novati, Le Gentil i in, Szczególne' miejsce w studiach nad ludową poezj'1 wioską zajmuje słynny i najLJarclzil'j ('l'nny \V IlOPz.Jiliycylij.skiej .szesnast{lwieczny poemat o wzruszających i tragiczllyC!1 kolejach losu ~ miłości i śmierci - bohaterki baronówny z Carini. Tekst lego poematu został po raz pierwszy opublikowany przez sy·cylijskiego folklmystę S. S. Marino pl. La baronessa di Carini. Leggenda stoTica popolare del sec. XV l in poesia siciliana eon discorso e note, PalermQ uno. Na ten temat piszą: G. Cocchiara, Origine e vicende d'una canzone popolaTe (t. 2-4, s. 68-76); Ottavio Tiby, Leggenda e realta d'una canzone popolare (t, 5-7, s, 63-83); A. Rigoli, I testi inediti da "La Barunissa di Carini" in un manoscritto di SulvatoTe Salomone Marino (l. !l-l:{, s. 161-17U). Problem "cantastorie", tj. osób zajmujących się zawodowo opowiadaniem lub recytowaniem poezji ludowej, zawarty jest w następujących artykułach: Antonino Buttitta, Cantastorie in Sicilia - premessa e testi (t. 8-10, s, 149-236); tenże Le storie di Cicciu Busacca (t. 14-15, s.l'19-124); Rosalia Perret, U cuntu (t. 5-7, s. 107-1,1:5). W dziedzinie zbierania .i dokumentowania folkloru uwagę zwracają dwa artykuly: G. Cocchiara, Il corpus di musiche popolari. siciliane di Alberto Favara (t, 5-7, s. 54-62) - {) Albercie Favarze, wykładowcy Konserwatorium Muzycznego w Palermo i zbieraczu pieśni ludowych w końcu XIX w.; Cocc!liara podkreśla jego olbrzymi wkład do studiów nad włoską muzyką ludOWi[, wyra7..ony w wydanej ostatnio ksiilżn' Fav;)]'y pl. Il corpus di musiche popolari siciliane, poprzedzonej wstępem wybitnego historyka muzyki, Ottavio Tiby: Paul Collaer, Note pl'eliminai7'e relative aux enl'egistrements effectues pal' ranee dans Ie Sud de la Sicile Ie Centro Internazionale en 195.5 (t. 8·-10, s. U-lO) Studi Musiche {) wynikach l'IIed'iter- akcji bada\Vc~ej zorganizowanej przez Centro Internazionale Studi Musiche Mediterranee poci kierunkiem p]'oC O. Tiby w ·celu rejestracji pieśni ludowych w południowej Sycylii. Interesujące są także dwa artykuliki związane z malarstwem ludowym: A. Butlitta, Caratteri, momenti e motivi della pittura del cano siciliano (t. 5-7, s, 92-101)próba analizy początków i funkcji malarstwa słynnych - dzięki swym barwnym malowidlom dwukołowych wózków ,sy.cylij.skich, skupiających od lat zainteresowanie szeregu uczonych różnych krajów, Buttitta przedstawia w tej sprawie - �292 Recenzje, vrzeglqrly 1vyda1.vnicf,7v l r::;asopism punkt widzenia takich uczonych, jak P. Toschi, K Magnuco, A. Hauser, J. Wydra i in.; Ettore Li GoW, Nicola Faraone chi era co~tui'! (t. ~)~7, I0:2·-10{) _. o Nicola Faraone, malarzu scen do ludowy,ch teatrzyków kukiełkowych wywodzących sit.; w prostej linii z tradycj l commedia dell·arte. Niemało miejsca w "Annali" zajmuje problematyka związana z obrzędami i zwyczajami ludowymi, w tym także dolycz'1ca terenów pozawioskich, ściśll'j Europy południowo-wschodniej: A. Buttitta, La Je~ta dei morti in Sicilia (t. 11-U, s. 145-1(0) -- o zwyczaju obdarowywania dzieci pouarunkami, tzw. "strenne ai fanciulli", w dniu święta zmarłych, praktykowanym tylko na Sycylii i w kilku miejscow{)ściach południowych Włoch; autor artykułu p{)(lejmuje pr(jbę analizy pochodzenia i znaczenia tego zwyczaju; Vittorio Lante,'nari, II culto dell'acqua nella Sardegna arcaica (t. 2·-4, s. 105-120) o kulcie wody na Sardynii, zwiqwnym ściśle z kuHm'q pasterską tej wyspy i - co za tym idzie - kultem płodności i urodzajności. Omówiono tu rytuał mający na celu sprowadzenie deszczu, podano przykłady tradycyjnych pieśni (inwokacji) pasterzy sardy jskich; Eugenio Manni, Hicerche ~ulla prei~toria del cuUo di Marte (t. B-lO, s. 32-!i7) w nawiązaniu do prac.I· G. Dumezil, Juppiter lVlar~ Quirinu~ (tłumaczenie F. Lucentini, Torino 1955), dotyczącej baclań nad religią rzymską i jej związkami ze światem indoeuropejskim, autol' omawia liczne studia kultu Marsa oraz analizuje wiele hipotez odnoszących się do etymologii nazwy tej planety; G. Cocchiara, II ponte di arta e i sacriJici di costruzione (t. l, IS. 38-81) - omówienie starego zwyczaju wmurowywania ofiary IV fundament konstrukcji budowlanej, występującego niegdyś na znacznych obszarach Europy. Przykłady przetrwania tego zwyczaju w pieśniach ludowych z teren<"II' Bułgarii, Serbii i Rumunii; Giuseppe ROSlsi-Taibbi, Sopl'al'l'ivenze di riti dionisiaci nella Tracia orientale greca. Le anastenaria (t. 2-4, s. 77~l(4) _ .. tematem artykułu jest ,ciekawy rytuał o charakterze orgiastycznym wywodzący sit.; z kultu Dionizosa, uprawiany w dawnej Tracji wschodniej, tzw. anastenaria. Prócz opisu poszczególnych faz obchoclzenia anCllstenarii, ich odrodzenia na terenie Bułgarii i Macedonii i represji stosowanych przez kościół w stosunku do ludności je uprawiającej, autor omawia badania naukowe nad anasteriami przytaczając przyklady naj starszych dowodów praktykowania ich; Giorgio Megas, 1l carnevale in Grecia (t. B-lO, s. 17:n) - opis karnawału greckiego, składającego się z szeregu okresów: tzw: triodo okres poprzedzający, profane pierwszy tydzień karnawału, creatine drugi tydzie/l, tyrine - trzeci tydziell itd. Warto wskazać także na inne, interesujące artykuły zawarte w "Annali" : V. Lanternari, Slllle origini. dell'agricoUnra (t. 5-7, s. 20-5:~) ._- o badaniach nad pocZ'1tkami rolnic twa; autol' przedstawia poglądy takich uczonych, jak D. S. Davidson, V. G. Childe, N. J. Vavilov, K. Birket Smith, O. Sauer, P. Laviosa Zambotti, R. Biasutti. L. Frobenius, A. E. Jensen, R. Thurnwald, E. Halm. B. Malinowski, H. B. Hawthorn, L. Austell, H. Firth i in.; Ant{mio Pagliaro, ],e origini della tragedia greca (t. ll~U, s. 10-:32) omówienie najważniejszych pozycji związanych z pochodzeniem tragedii greckiej; G. Megas, La funzione del vestibolo nella compo~izione della ca~a rnstica greca e La sua rela.zione con la casa greca antica (t. 14b, s. 99-1(4) ~- tekst referatu wygłoszonego przez G. Megasa w dniu 10 czerwca 19B1 1'. W Palermo o funkcji i ewolucji vestybulu w greckiej architekturze wiejskiej; A. Rigoli, Giuocchi popolari descritti in un vocabolario ~iciliano seicento (t. 14-15, s. 105-11B) - o anonimowym słowniku sycylijskim z XVII w., znajdującym się w komunalnej bibliotece w Palermo, w którym jest spis i opis zabaw oraz ludowych gier sycyli,i'ikiC'h; Carmela Galanti, Te~tilrlonianze <Ii Jolldol'e romano nell' Edmondo deI Bresciani (t. 8-10, .s. 142~14B) - o ksi,r~ce Edmondo o dei co- �Recenzje, pr:zeglqdy wydawnictw 2\);3 i czasopisnt dcl popolo rOll1ano (Roma 1859), będącej pokażnym wkładem do studiów nad tradycjami ludowymi, a ściślej l'zymskimi, pierwszej polowy XIX w; Vincenzo Carollo, [,a piazza universale (t. 1, s. 14a-158) - o Tomaso Garzoni da Bagnacavallo i ,jeg{) książce La piazza universaZe di tntte Ze professiani del mondo (Venezia W5I), w której przedstawil m, in. świadectwa zwyczajów ludowych w zawodach najbardziej upokarzajć)l'ych, tcu1l'e, zabawy, gry ludowe itp. Zdaniem V. Carollo ksić)żka może stanowić interesujący materiał dla uczonych zajmujących ,sit; b~J[{aniem tradycji ludowej; Giuseppe Bonomo, ]l MaTleu8 malefiearum (t. 1, s. 120147) - o P(}l'zć\tku r{)zwoju literatury demonologicznej w wieku XV, która s,tala się prawdziwq kopalnić) rnateriaI<'J\v zwiqzanych z wierzeniami i zwyczajami lud{)\\'ymi oraz o jednym z przykladów lego typu literatury, jakim jest właśnie Malleus maleficarum księ,l4~1procesów przcciwko czarownicom, wydana w 149G 1'. w Nol'.\·mberdze (ostatnie wydanie' i\;lalleus malefieannn, Translatedwith en introduction-Bibliography anti Notes. London 1(28), a przypisywana dwom dominikanom, proCesorom teologii: Mircea Eliade, L'ori,z,zontemitieo della ballata di Mastro Manoll' (t. 14-15, .s. 80-96) - o niektórych j'ezultatach badania sławnej ballady rumuńskiej o Mastro Mi.Jl1ole na tle ogólnych bada!'l nad balladami rumuńskimi i bałkć1l1.skimi. Na zak{)l1czenic [Jragl1l; zwrócić uwag,; czytelnika na dział rccenzji i wiadomości zamykający każdy rocznik. Dział recenzji jest bardzo obszerny, dający zaw.sze starannie opracowany i wyczerpujący przegląd literatury świa10wej z zakresu etnologii, antropologii lizycznej i .społecznej, folklorystyki, socjologii. językoznawstwa, religioznawstwa, psychologii, archeologii, historii sztuki i medycyn~' ludowej. Autorami recenzji Sćl znani specjaliści. VV dziale wiar1omo.Ś,ci zawarte zosi oily ,sprawozdania z r1zić\l,l!ności Muzeum im. Pi trego. informacje u wzmiankach o tym Muz.eum \V czasopismach włoskich i europejskich (m. in. o "Ludzie" 1950, t. 1), in[ormacje o nowowy,chodzących ,czasopismach i wyciqgi z ciekawszych art~'kulów w nich zamieszczanych, in[orn,acje o zjazdach, konferencjach naukowych, świć'towych kongresach, ze szczególnym uwzględnieniem udziału nauki wkhkiej. Śmierć prof. G. Cocchiary w 19:65 1'. przerwała edycję "Annali". Od 19H9 r. wychoclzi tyllw biuletyn poel nazwą II "Pitrp". Bollettino Museo Etnografico Siciliano .,G. Pitrc" e annessa Biblioteca, ograniczajć!CY się do informacji związanych z działalności,) Muzeum i Biblioteki. stll1ni Renata Ethnologia Slal'lca, t. :t 1971, Bratislava Jezierska 1972, ss. 280, Trzcci tom zawiera 2:) artykuły (dwukrotnie 'więcej niż tom poprzedni) i nową rubrykę pl. ,,1!1formatione"·. W .,Recensio librorum" odnotowano m. in. zawartość t. '}:) "Luciu". W przedmowie redaktor naczelny, prof. dr Jan Podolak, podsumował dorobek trzech tomów. M. in. podkreślił fakt szepszej popularyzacji materiałów słowimiskich drukowćlllych w jl;zykach zachodnioeuropejskich oraz przedstawił profil i dalszy �294 Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism program pisma jako organu rozwijającej się międzynarodowej współpracy w za~ kresie badania słowiańskiej kultury ludowej. Artykuły poruszają 3 grupy zagadnień: biogratkzne, metodologiczno~teoretyczne i problemowe. W piewszej grupie znajdujemy 2 .szkice poświęcone naj wybitniejszym folklorystom XIX wieku - Erbenowi i Kolbergowi. Jift Horak (praha) w artykule Karel Jaromir Erben (0870) und die Erforschung der slawischen Volksiiberlieferung przedstawia dombek tego zasłużoneg0 zbieracza i wydawcy folkloru czeskiego i słowackiego oraz jego znac7.enie jako podstawowego materiału we wspókzesnychkrytyczno-porównawczych badaniach folkloru słowiańskiego. Józef Burszta (Poznań) w artykule Die Interessen Oskar Kolbergs fur Kultur der West- und Siidslawen omawia jeden z naj.więk-;zych działów pracy Kolberga, mianowicie badanie etnografii Słowian i podsumowuje jego wkład materiałowy (tekstowy i muzyczny) dotyczący Słowian z<lchodnkh i południowych oraz nClświetla jego kontakty z etnografami słowiańskimi. Zagadnienia metodQIQgiczne i te0retyczne zostały poruszone w następnych 5 artykułach. Jan KomorQvsky (Bratislava) w: Die historisch-komparatil'c Methode in der Erforschung der geistigen Kultur der Slawen omawia stosow:mie metody historyczno-porównawczej w folklorystyce czeskiej przez J. Polivl<ę, który rozwijaj,)e te0rię przeciwprądów oraz poligenezy wątków i motywów A. N. Veselovskiego uwzględnia w swych badaniach związki interetniczne i zróżnicowanie regionalne. Dziś badanie etnograficzne narodów .słowiańskich nie jest już możliwe bez ludoznawstwa sąsiadów niesłowiański-eh; chodzi o to, by ustalić, czy badane przeja'wy mają wspólne źródła genetyczne, czy też powlS-tały niezależnie w ramach poszczególnych etników, jak też Q zbadanie procesów wynikających z kontaktu dwóch kultur. J. V. Bromlej (Moskva) w pracy Ethnos and the Ethnosocial Organism rozw;Jża zagadnienie zmienności formy istnienia etnQsu i omawia ścisłe pojęcie organizmu społecznego, jakim jest historycznie ukształtowana społecznQść, którą cechują zarówno etni'czne jak i interetniczne komponenty kultury. Pozostając w stałym związku ZE' swym środowiskiem, które tworzą czynniki natur.alne oraz rozwijającego się Qrganizmu społecznegQ, oddziaływuje na nie i ulega ich wpływom i staje się syntetyczną fQrmą istnienia zjawisk etnicznych (kulturowych) oraz społeczno-ekonomicznych. Christo Gandev (Sofia) w <lrtykule Ethnographische Forschungsaspelcte in der Ethnogenese des bulgarischen Volkes przedstawia specyfikę metod i problematyki w badaniu etnogenezy narodu bułgarskiego, wynikając<) ze złożoności procesu kształtowania się naJ'()du. Etniczne składniki badanej dzisiaj społeczności są następstwem wpływów kulturowych różnych ludów - Traków, Greków, Rz~·mian. Słowian i in .. t0też każda war.stwa kulturowa musi być badana odrębnie. Podkreślaj<jc postęp etnografów w ostatnim 25-leciu w tej dziedzinie Gandev zwraca uwagę zarówno na osiągnięcia (np. opracowanie mapy nawarstwień etnicznych od II wieku p.n.c. po wiek XII), jak też na trudności badań prowadzonych kompleksowo z pomoc;) wielu dy.&Cyplin. Christo Vakarelski (Sofia) w pracy Das historische Wesen der Ethnographie und eine vordringliche Aufgabe der slawischen Ethnographen omawia najpilniejsze i najważniejs.ze zadania etnografów słowiańskich, prz,'jmuj;lc /,;1 punkt WY.lsCJa w swych rozważaniach historyczny charaktcl' et nografii. Do zadali tych zalicza �Reccllzjc, przeglądy wydawnictw 295 i czasopism przede wszystkim zbadanie początkowy'Ch etapów rozwojowyd1 Słowian i ich pozniejszego zróżnicowania ku1turowegQ, czyli opracowanie historii kultury narodów słowiańskich. W badaniach etnograficznych - zdaniem autora - dużą rolę winny odegrać studia nad folklm-em i kulturą społeczną Słowian. Vakarelski mocno podkreśla konieczność pilnego opracO"wania encyklopedii .słowiańskiej etnografii, od dawna już postulowanej m. in. przez Jagićia, Niederlego, Moszyń.skiego, Fischera i in. W ,lrlykule Vadima 1\. Aleksandr<JVa (Moskva) pt. The P1'oblem of Comparative Stud1J of the Material Culture of the Russian Population of Siberia (17th-19th znajdujemy inleresujące wypowiedzi na temat badań history·czno-porównawczych prowadzonych nad kultmą ludową rosyjskich osadników w Syberii z okresu XVII-XIX w. W badaniach tych najważniejsze miejsce zajmuje zagadnienie więzi kulturalnej powstałej mięrlzy elementem autochtonicznym i osadniczym w rezultacie wzajemnego oddziaływania obu tych społeczności. Chodzi bowiem o wyjaśnienie, na podslawie jakich tradycji i kiedy w rezultacie współżycia powstał kompleks elementów kultury odpowiadającej potrzeoom gos'podarczym, .społecznym i estetycznym środowi,ska i jak w niej odzwierciedlaj" się trady.cyjne formy kultury ogólnorosyjskiej. Podobnym zagadnieniem, t.j. badaniem historyczno-porównawczym, w tym wypadku pasterstwa karpackiego, zajn1l1je się Jarosłav Stika (Brno) w pracy pt. Die historische ilnalyse aIs G'rundlage 2um Studium von Analogien in der karpatischen Almenwirtschaft. W badaniu analogicznych zjawisk kulturalny'ch, spotykanych \\. pasterslwie karpackim i p()za tym obszarem, autor stosuje metodę analizy tzw. diachronicznej, rozpatruj'1c zjawiska z punktu widzenh ich pochodzenia autochtonicznego, bądź pozal<Jrpackiego. Obszern'l grup(: art.ykułÓw problemow,vch ot \Viera zwięzłu infr>l"macja Vlarlymira Zinyca (Kijiv) pl. The Ukrain.ian Traditions in Ethnographical Studies of the Slal'oni.c Population of tlw Carpathian Regi.on, poświęcona wykazaniu wkładu nauki ukraińskiej do batlall nad etnografią S.łowian w obrębie Karpat od ubiegłego wieku po dziell dzisiejszy. Inforr.1;H:ja zawiE'l'a nazwiska bar!aczy, kierunki i ośrodki badań (z głównymi centrami w Instytucie Sztuki, Folkloru i Elnografii im. M. T. R.ylskogo AN USR.R. w Kijowie oraz w ośrodkach uniwersyteckich we Lwowie i Użhol"Oc1zie),tytuły prac iCZ3sopism, osiągnięcia placówek muzealnych i in. Wśród wymienionych dawniejszych badaczy zabrakło jednak nazwisk polskich etnograf6w i folklory.stów, jak np. Oskara Kolberga, Wacława z 01esk3, Żegoty Paulego czy Izydora Kopernickiego, których zbiory folkloru ukrnińs·kiego, słowackiego i polskiego z obszaru Karpat pomnoży/v dorobek słowianoznawczy tego regionu. Josef Vai'eka (Pr;lha) \V artykule Zum P.roblem de1' Integration des Bauernhauses in den Tschechischen Dbrfern in Slavonien, opartym na materiale terenowvm sprzed kilku laty, porównuje czeski elom chłopski z domem ,sławońskkh Chorwatów i Serbów w lalach 7n-l~'ch ubiegłego wieku, tj. ,v okresie nasilenia migracji Czechów i Morawian do lej ż)'znej krainy, a następnie bada rozwój domu we wsiach czeskich osadników w Sławonii. Rozwój ten odbywał ,się w 4 etapach przy u<;ilnym współudziale Czechów. od dawnego w:spólnego domu z ogniskiem, która to (Qrma panowała w SławQnii w chwili napływu osiedleńców, poprzez budownictwo gliniane bądź drewniane wieloizbowe (połowa bieżącego wieku), do budynku typu mieszczallskiego rozpowszechnionego obecnie. Artykuł ciekawie ilustrowany. Elena Koleva (Plovdiv) w artykule Calend'ries en bois - Raboches en Bulgarie opisuje (i ilustruje) {'enn~ relikty starobułgarskiej kultury, jakimi są drewniane kalendarze oraz laski i tabliczki karbowe. Ten prQsty sposób zapisu i przekazu od Centuries) �296 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism dawna był stosowany zarówno w żydu religijnym, jak i w potrzebach .~połeczno-~ospodarczy.ch, m. in. przez karczmarzy, handlarzy, rzemieślników itp. Badane przedmioty wykorzystuje się jako dowody w bułganskich badaniach etnogenetycznych. Michal Markus (Kosice) w artykule pt. Probleme und A.uf(Juben der Erjorschung der volkstilmlichen Erniihrung der Slawen in MUteleuropa zajmuje się problematyką badawczą dotyczącą pożywienia Słowian \v Europie środkowej. Zdaniem autora, dotychczasowe studia i materiały w tej dziedzinie Scł niewystarczające i nie dają podstaw do syntezy, której brak utrudnia szensze badania etnograficzne; jest więc potrzeba prowadzenia systematycznych i kompleksowych prac badawczych oraz publikacji u wszy.stkich narodów słowiańskich. Autor postuluje opracowanie programu wzajemnej współpi'acy z udziałem narodów niesłowiUliskich, obejmującego prócz badań także opracowanie odpowiedniego atlasu cLlropcjskiq~o. Mirko Barjakiarović (Beograd) w lwit;'złym artykule pt. On same Ethnical Characteristies of Montenegrians zapoznaje nas z wynikami badania przeżytków najdłużej w Europie zachowanej organizacji plemienno-rodowej w okolicy Czarnogór,v i Arbanasu w Jugo.sławii. Wśród potomków tych dawnych zwi<IZków plemiennyC'h zachowały się do dziś (w formie .szczątkowej) starożytne zwyczaje i normy społeczno-prawne, jak np. egzogamia, wzajemna pomoC', wspólnota obrony, podział ?racy na męską i kobiecą, vendetta i ,in. Tego rodzaju badania mają bardzo duże znaczenie w studiowaniu etnogenezy Słowian. Ivanicka Georgijeva (Sofia) w artykule The Bulgarian Kinship System przedstawia system pokrewieństw<l u Bułg<lrów we wschodnich regionach kraju, z<lchuwujący cechy charakterystyczne dla (uran{)-chanowskiego system u pokrewieństwa (wyraźne rozgrankzenie linii matki i ojca). W XIX w. \System ten rozwijał sil; w I<ierun.ku stopniowego przcC'hodzE'nia od ..~ymelrycznego" ku ;lsymcł.rii. tj. w Iderunku łączenia linii ojc" i matki, <:0 dok{Jnywało się poci wpływem rozwoju ekonomicznego i rozdrabn~ania się dawnych zbiorowości na mniejsze rod dny. Pokrewne zagadnienie porusza Raina Peseva (Sofia) w artykule pl. Late Patrimonial Traditions in the Social 01'ganization oj the Slavs. Om,\\via ona późniejszc formy tradycji rodowej w Bułgarii i szerzej, w społeczeństwie Slowian, zwracając uwagę na to, że społeczne funkcje stosunków pokrewieństwa, takie jak np. wspólnota działania, wzajemna pomoc, pozostały żywe do poczqtków bieżącego stulecia, a i dziś jeszcze spełniają .swoją rolę. Społecznej problemat.vcl' badanej współczesności poświ<;cila~\Vój orl~'kul Olga Skalnikova (Prahal, Common PToblems in the Study or Ethnographic Pre8ent. Autorka przedstawia c.ht.vchC'zasowe bad<1nia nad współczesnymi przemianami na wsi. zwł<1szcza 'wśród zróżnicow<lnych warstw nierolniczych i rz'~mieślniczych, zachodzącymi pod wpł~'\Vem socj<llistycznych form gospodarowania i postuluje konieczność szybkiego rozwoju badań interetnicznych w tej dziedzinie. Badaniem winn~' być objęte m. in. grupy emigracji zamorskiej Slowian - cala problem<ltyka społeczna tych grup: procesy adaptacji środowiskowej i asymilacji skupisk clniczn~'Th w ośrodkach przemy~łowych, stosunki rodzinne, wzory żyda it p., w Id{))'\'ch zawm'le .są treści. tr;Jdy'cyjne. Nikola Pantelić (Beo[(nll1) w artykule Snahacestl'o in Sel'bi.a and its Origin omawia istniejący do dziś w zanikającej formie u Serbów, 7.IHII1~'dawniej LIwszystkich niemal Słowian zwyczaj .,snahaceiS.tva", tzn. wspólżycie świekra (teścia) lub dziewierza (brata męża) ze swoją synową czy bl'atową jako młodą ŻOIHInielelniego męża, w jego zastępstwie. Współżycie płciowe świekra z synow;1 w zastępstwie nieletniego jej męża, cz,y pełnienie tego obowiązku przez brata jej mc;ża. nic .icst jak konkluduje autOl' bczpo;-;n~dnim reliktem malżeiJs! \\';1 grupowego ani Ilu,:niej- �Recenzje, p'rzeglądy wydawnictw 297 i czasopism sl.<\ form'l stosunków rodzinnych, lecz przejawem pl"cl\,va w rozwiniętym wyżej typie rodziny, c1wrakler.vstyeznym \V sl'}oleczeństwie klasowym. Tatiana /I.. Koleva (Sofia) \V: Paralleles balkano-caucasiens dans certains rites et. COl/iumes omcl\via zagadnienia zwi,p:;me ;r. badaniem paralelnych zjawisk kulturowych na obsz<ll·;r.ebalk,1I1sko-l<Hukaskim w celu objaśnienia procesów rozwoju spolecznego. Ro;r.wai..ania autorki są oparte na badaniach i obszernej literaturze ora;r. materialach lnstytutu Etnogwlii AN BRI,. Zauważone identyczne funkcje w wielu zwycz<.Jjach i obrzędach balkaóskich oraz kaukaskich, jak np. zielone drzewko IV ;r.wyczajach noworoc;r.nych i wiosennych symbolizujące ciągłość życia, lub obrzędy magiczne odprawiane w celu sprowadzenia deszc;r.u, potwierdzają wspólne pochodzenie i jednolity charakter podstaw kullury śródziemnomorskiej i kaukaskiej. Jednym ;r.e nvyczajów weselnych zajmuje się Helena Lozar-Podlogar (Ljublana) w artykule Die Szelle mit der "Falschen Braut" in clen s'iidslawischen Hochzeitsbrduchen. Aut(Jrka rozpatruje różne ,formy i znaczenie magi<.:zne ,tego znanego niemal w całej Europie zwycl:aju przedstawiania młodemu "fałszywej narzeczonej" podczas obrzędu weselnego. Wiele wal'iantów tej dramatycznej sceny weselnej ;r.achowało się do dziś u Słowian południowych, gdzie pokazuje się młodemu stanl babę, pr/,ebran\'cl1 za kobiety mężczyzn, kul<lę słomianą itp. Podstawą tych praktyk (apo(ropeicznych) jest wiant w skuteczność zabezpieczenia w ten .sposób przed złem pra wdzi wej narzeczonej. ]3{Jl'is TUI11,ll1ge\ov (Sofia) w artykule Ahnlichkeiten und Unterschiede in den Systemen de)" Kalendertestbriiuche (Wi.nte)"- und Friihlingszyklus) bei den Tsche- przedstawia rezullat badań porównawnych nad bułgarskim i czeskim kalendarzem ;r.wyczajów świątecznych cyklu zimowego i wiosenneg(J. Zbieżności i różnice );,1 rezultatem historycznego rozwoju dwóch kalendarzowych systemów dzialających w Bułgarii i Czechosłowacji. Autor postuluje konieczność rozwijania tych badań. Boris N. Putilov (Leningrad), Slavonic Epic Community in the Light at Contemporary Comparatil)e-historical Studies. Jest to artykuł omawiający bardzo obszerne i złożone zagadnienie z dziedziny folklorystyki. W świetle współczesnych badań historyc7.l1o-porównawczych słowiańska wspólność epicka, której obecność potwierdzają l:iczne zjawiska w folklorze i kulturze ~połecznej, opi.era się - zdaniem autora - na podobnych niegdyś warunkach historycznych i archaicznej tradycji. W dalszYI11 badaniu węzłowym problemem jest historyzm epiczny, tzn. system stosunków eposu elo r;r.ec7.ywistości historycznej, historyc;r.ne uwarunkowanie samej struktury eposu itp. Cały znany materiał słowiańskich epicznych pieśni trzeba poddać specjalnej analizie porów.nawczej w celu ujawnienia w nim śladów najdawnie}szych form i rodzajów eposu ludowego, Dagmar Klimova-Rychnov,j (Praha) w artykule Die Folklore und Migrationsstromllngen omcl\\'ia zagadnienie baelania małych ruchów migracyjnych ze wsi: sezonO\V~'('h robotników, rzemieślników, woj'skowych, ludności bezr<llnej itp. Chod;r.i o badanie wewn<:lrznych prawidłowości w kształtowaniu specyficznych form folkloru \\. t~'ch grupach oraz związanych 7. migracją tego typu zagadnień infiltracji, fluktuacji, eg7.0gamii i innych zjawi~k społeczno-etnicznych. Mi.kromigracje, jak twierelzi autorka, po;r.oslawiają w folklorze bardziej wy.raźJH! ślady niż duże .skupllika et nic;r.ne. Aulol'1,a zajmuje się głównie sprawą tworzenia i wymiany dóbr folkloru \\. warunkach sqsiedzkich kontaktów, enklaw językowych i ukazuje możliwość rekunstrukcji migracji historycznej z P01110GI analizy folkloryslycznej. chen lind Bulgaren �298 Recenzje, przeglądy IGydawnictw i c,zasopism Na kOlku tomu zamieszczona etiologicznych dotyczących walki guerres jest, tejże autorki, dalsza czt:ść katalogu tekstów z Turkami w opowiadaniach ludowych, pl. Les dans les narrations populaires II. Les recits etiologiques. Catalogue. turques Medard Slovenski Ljubljana Etnograf. Letnik XXIII-XXIV, Slovenski 1970-1971. Tarko etnograf.ski muzej. ·1972, .ss. 153. Tematyka recenzowanego rocznika słoweńskiego muzeum etnograficznego sl,upia sil; w zasadzie wokół kilku problemów z zakresu kult my materialnej. Znajdujemy tutaj opracowania zagadnień związanych z bud'Jwniotwem, meblami, strojami, sprzt:tem chmielu oraz zakresem pojęciowym twól"Czości ludowej, którymi aktualnie zajmowano się w dziale naukowym muzeum, Dwa z ni,ch mają charakter uogólniający. Są to referaty, które zostały wygłoszone na konterencji muzealnej w Lubljanie w 1969 1'. Im właśnie warto się bliżej przyjrzeć. Gorazd Makarović zastanawia się w ,swoim wystqpieniu zatytułowanym Kaj je ljudska umetnost What is the Folk Art nad zakresem pojęciowym twórczości ludowej. Przytaczając pokrótce panujące dotąd w nauce poglądy, reprezentowane przez A. Riegela, A. Spamera, A. Hausera, A. Haberlandta, H. Neumanna, J. Strzygowskiego i W. F'raengera przedstawia następnie własne .spostrzeżenia na len lema\. Makarović stwierdza, iż twórczości ludowej nie można uważae za oryginalną arlyst.ycznie, niezależną i uniwersalną kategorię w czasie i przestrzeni (I.judskic umetnosti kot gorije ni defined likovne, bilo umetnostno mogoce as an artistically samostojne, utemeljeno opredeliti independent casorno - uni'Uersal folk in prostorska art category could univerzalne not in time authentically katebe and space). W ba- dania<:h należy ją traktować jako <:ałość struktur'alnie powiązan'l z życiem niższych warstw społecznych. Drugi referat, to wypowiedź Mar-iji Makarović, znanej w literaturze słoweliskiej badaczki w dziedzinie włókiennidwa i od-zieży, na temat słoweńskiego stroju ludowego pt. Narodna nosa - The National Costume. Aulorka twierdzi, iż taką rangę uzyskał strój sIoweń,ski dlatego, ponieważ był powszechnie noszony od drugiej polowy XIX w·ieku przez niższe warstwy społeczne, a z okazji różnych obchodów narodowych także przez ziemiaństwo jako wyrc.z odrębności et.nicznej. Dokumenlowano w nim tę odrębn<lść wobec ;wborców, później szczycono się nią wobec innych ugrupowań etnicznych Jugosławii, Wspótcześnie slrój ten jest. alrakcją dla licznie odwiedzających Słowenię turystów. W swoim wystąpieniu Makarović pn:eprowadzila interesujący wywód na lemat przeobrażeń jakie pn:echodzil pod wpływem zmian ekonomicznych, polit.ycznych i społecznych strój ludmvy w poszczególnych okresach historycznych, zanim zdobył sobie WSIX)lllnianą wyżej rangE;. R(}'!-waż,mia autorki uzupełnia 20 udanych fotografii; szkoda, że nie zosla!y one wykonane w kolorach naturalnych. Komunikat Angelos Bas, Obimnje hmelja na kmecfcih posestvih tv Savinjski dolini The Gathering oJ Hop on Peasants' Fanns in the Savinjsfca Valley jest ulxlrządkowanym zestawem zebranych przez niego malerialów dotyczących sprzęlu chmielu. Aulor przedslawił w 32 punktach odpowiedzi k\Vc~li()ł1ariuszowl' (każdą �Recenzje. przeglqdy wydawnictw 2!J!) i czasopism w trzech przekrojach, tj. do 1914 r., w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej) c1otyc:r.ące pos:r.czegÓlnych faz zbioru chmielu. Uzyskane dane pochodzą :r.l:3 wsi (w każ.dej od dwóch producentów chmielu zwanych hmeljarami). W pracy zamieszczono kilka [otogarfii niektórych faz sprzętu. O malowaniu chłopskich mebli pisze Anka Novak w: Poslikano pohistvo v Dolini BellLalte Mobel in der Dolina. Artykuł zawiera obszerne opisy malowideł umieszczonych na skrzyniach, kolebkach, łóż!{ach i drzwiach pl'ZechQwywanych w słowcI1skich muzeach. Zwyczaj malowania chłopskich mebli przyjął się, zdaniem autorki, w epoce renesansu. Wówczas pojawiły się pierwsze wiejskie warsztaty zajmujące siG przyozdabianiem sprzętów. Przy malowaniu wykonawcy stosowali początkowo motywy geomell'yczne oraz symetryczne wici. W okresie baroku, aż po lata siedemdziesiLlte XIX w., malowano przedmioty w różne wzory kwiatów, serc i wici, a w okresie międzywojennym przyozdabiano meble w motywy re1Jigijne. Cena Avguiitin w: Zeleni kamen v gorenjski arhitekturi Der gl'une Stein in ArchitektItr von Gorenjs/co pisze o zastosowaniu w budownictwie specjalnego kamienia pochodzenia wullGmi'cznego, zwanego trasem. Wykorzystywano go od XVI wieku do wyrobu portali oraz {lbramowań {lkiennych wmurowywanych w k{lściółkach wiejskich, w chałupach zamożnych włQścian oraz w rezydencjach ziemian. Autol' przebadał zachowane i-ch przykłady w terenie. Przeprowadził także wywiady z rzemieślnikami i użytkownikami oraz uzupełnił p{lszukiwania źródłami archiwalnymi dając w sumie interesujący wywód wykorzystywania sur{lw·ca, działalności produkcyjnej warsz!'a!ów oraz opisy w~'tworów i ich ornamentów ilustrowane kilkuna·stoma trafnie c!obl'anymi :~djęciami. Rocznik uzupełniają: komunikaty D. Drljaca o jugosłowial1skich etnogl'a[i.cznych filmach dokumentarnych, F. Sarra o wy'stawach muzeum w Ljubljanie i A. Novak () ekspozycji mm:eum w Kranj oraz bibliografia zawartości czasopk;ma "Slovenski Etnograf" roczniki I-XXII. Omawiany zeszyt został bardzo starannie wydany. Zadbano o jego szalę graficzną ·i okładkę. Jeśli ·chodzi o treść - czytelnik otrzymał przekrój aktualnej działalności naukowej muzeum. Szczególną wartość przedstawiają wywody na temat Łwórcwści ludowej {lraz strojów. Walerian lA'!t.opis. Jahresschrift de.s Instituls V{llkskunde. Nr 17, Baul7.en 1971. fLir sorbische Volksforschung. Sobisiak Reihe C - Om'lwin.ny rocznik zawiera, pod{lbnie jak dwa p{lprzednie, serię art.ykułów specjalnie przygotowanych dla upamiętnienia kilku rocznic cenionych w NRD naukowców. Znajdujemy w nim rozprawę poświęC{lną Pawłowi Ned{l (pol'. nr H!l2 i 13 "Letopisu"), d{ltYCZ;-IC<l puszukiwań archiwalnych {ll'az znaczenia źródeł historycznych dla prac etnograficznych (G. Kettmann). Następna l'{lzprawa o brjazyńskim malarstwie ścienn.vm (P. Findeisen) przeznaczona została dla Fritza Lofflera z okazji jego 70-tej rocznicy lII'oclzin. Pozostałe poświęcono Pawłowi N{lwotnemu, redaktorowi naczelnemu .,Letopisu" i równocześnie dyrektorowi instytutu, w związku z ukończeniem przez niego sześćdziesiąteg{l roku życia. Dotyczą {lnl' problemów baclawl'z.\'C'h nad wspólcze;mości'l (Z. Musial), .specyfiki serbołużyckich pieśni ludo\\')'ch (D. Kobida) oraz sposobów życia mbolników leśnych (M. Schober), �300 Recenzje, przeglądY wydawnictw i CZaS01Jism Paweł Nowotny, notabene przedwojenny absolwent filologii p·olskiej UAM IV Poznaniu, od dwudziestu już lal kieruje instytutem serbołużyckim IV Budziszynie. Na lym stanowisku dal .się poznać jako niezrównany organizator oraz inicjator różnych przedsięwzięć naukowych. Przypomniał o tym czytelnikom P. Nedo w otwierającej rocznik wypowiedzi. M.in. dzięki NOIVotnel11u zdob.vla sobie s{)raiJistyka odpowiednią rangę IV ramach .sławistyki nie 1..\'11;:0 w NRD, ale również szcroko pUl:a jej granicami. Na podkreślenie zasługują jego koncepcje !Jadań nad współczesności~l oparte w pewnym .stopniu n<ł naszych c1oświadc~eniach. Ich zacz<]tkiem były obserwacje w Rac1ibor ("Niel,tórc wnios'ki z s·ocj{)logic;mych badat'l \V Radworju H)(j5"). Dalszą konty.nuację stanowily bnclani;l puszczmiskiej wsi Panvil.z (wyniki opublilwwane w 1972 r.). V/reszcie podstawowc zn<łczenie ma obserwacja udziału Serbołużyczan \V budownictwie socjalizmu (197U). D<>dać należy, iż dotychczasowa działalność Jubilata została wysoko oceniona zilrówno pl'ZCI: władl.e państwowe, jak i instytucje nuko\Ve, czego c1{)wodem są otrzymane w'yróżni~,nia. tytuły i nagrody. Spośród opublilwwanych w roczniku \vs]Jomnian,\'ch rozpr~l\V na szczegóJIl'l uwagę zasługuje artykul Zygmunta Musiata, E'iniye Gru1lflproblenw del' sorbischcn Volkslol'sc/mng bei Twmplexen Gegenwartslorschungen. Autol' przedstawia w nim niektóre podstawowe problemy lu';;yckich badań ludoznawczych, J'YJre należy rozwiązać \V ramach kOlupłeksowego tematu "Serbowie IN socjalizmie" (Die Sorben 'im Sozial'ismus). Obserwacją należałoby według niego objąć dolwnujące siG przeobrażenia w .sposobie życia ludności serbołużyckiej. Główną uwagę winno ~ię ,~kupić na formach współży'Cia brygad pracowniczych w przemyśle i rolnictwie pudczas pracy i poza nią, a dopiero w dalszej kołejności przeanalizować ';;ycie rodzinne tychże grup pr.acowniczych. W obserwacji winno ,~ię uwzględnić elementy kulturowcwłaściwe dla .społecznej działałności produkcyjnej w fabrykach i sp{)łc1zielniach produkcyjnyd1, w tym organizowane uroczyswści i święta przedsiębiorstw oraz udział kh w obchodach Swięta Kobiet, 1 Maja, Dnia Republiki, Dnia Górnika czy Dnia Chemika. Przebadać winno się również rolę przedsiębiorst.w w dobztalcaniu pracowników, w organizowaniu im wypoczynku, .sportu oraz w zapewnieniu robotnikom świadczeń .socjałnych. Uwzględnić należy również oddziaływanie zakładów pracy na ży'Cie moralne, kulturalne swoich pracowników oral: wychowanie społeczno-ideowe oraz podejmowanie przez nich czynów .społecznych. W badaniu ';;ycia rodzinnego należałoby obejmować strukturę społeczn;1 rodl:in, zwyczaje rodzinne, w tym upowszechnianie socjali.stycznego przyjmowania młodzieży do spułeczności (przeciwstawność dla konfirmacji - soz'iaHst'ische Jugendwe'ihe) zwyczaju nie znanego w naszej kulturze narodowej. W swojej propozycji badawczej nie uwzględnia Musiat laickich zwyczajów ślubn.vch i pogrzebowych, przyjmujących ,~ię u nas. Obsenvacj~ obejmuje natomiast święta rodzinne i udział w nich krewny<'11 i znajomych; prace kobiety -- zawodowe, domowe i wychowawcze; zmiany w życiu rodzinnym spowodowane przechodzeniem od pracy na roli do przemysłu oraz "przyzwyczajenia" w pożywieniu i ubiorze. Pominięto w tym układzie również zagadnienia związane z przeobrażeniami zachodzącymi w wyposażeniu mieszkali, w higienie, w zajęciach u1>o('znych itp. PrOp{lllOWane problem.I' mają znaczny w.vdźwięk spoleczno-polityczny. Artykuł Gerharda Kettmanna. Zlll' Bedeutung historischer QtLelLen unc! i1rchir.fol'schungen liil' die Volkslwnde im siichsischen Hallin wykazuje, iż wyjaśnienie niektórych pocls.tawow,Ych elementów kulturow.vch jest możli\\'(' tylko pl'Z.\' p()moc~' źródeł archiwaln.l'ch, o czym nic zaw·szc chc<l pamiętać e1nograro\\'it'. Na potwierdzenie swojej tezy Hulm' przylacza banlw inleresuj'lce prl:yJd;l<1y z z;1kresu łui.yc- �Reccn:je, przcgl·ą<ly wydawnictw 301 i czasopism kich zwyczajów Z:łpustnych (Fastnachtzeit) z XV-XVIII w. Polski czytelnik znajdzie w nich .'>poro nawiązilll do naszych warunków i praktykowanych u !las zwyczajów. Praca Manrreda Schobera, Arbeitsund Lebens!'erhiiltnisse der Waldarbeiter i III EL!J,wmtl.steinge/)irge dolyczy kultury grupy zawodowej robotników leśn~;ch. W I:\m roczniku opublikowano pierw.szą jej część, historyczno-gospodarczą, pod lylułem A1'!Jeitsu'eise des WaldU1·beitel'.~ und seine soziale Lage. Dl'uga, dolycząca wyłącznie kultury. znajdzie się w na~.lępnym zeszycie. W tej części swojej pracy Schober przeclstawia tradycyjnym sposobem, w rozwoju historycznym, wykorzystuj,!c żl'(ldła archiwallll' i wywiady terenowe: sposoby wyuczenia zawodu, kategorie pracownik,')\\, oraz warunki pracy i plac,", ubiór roboczy, narzędzia, deputat \V drzewie. drogę (]{l pracy, ubiezpieczenia, zapomogi itp. zagadnienia, W nil-których opisach autor omówił dan~' problem także od strony etnograficznej. Praca zaopaIt'zona jl-sl w bardzo interesujący matel'ial ilustracyjny, w tym kilkanaście fotografii .sprzC'd piE'rwszl.'j wojny światowej, przedstawiający wszystkie fazy pracy \\' lesie. Muzykologa zainterl.'.suk z pewności'1 systematyka serbskich pieśni ludowych (Detlev Ko\)e!a, Formale Spezifika des sorbischen Volksliedes), natomiast hi;;toryka szluki artykuł przedstawiający opisy wraz z fotognlfiami., odkrytych w J!)54 r. rresk,',w wiejskiego kościólka (Peter Findeisen, Die I3riesne1' Wandmale1'e'i von 1486). W ~umie intereslIjqca lektura, wzboga·cającn w znacznym stopniu dotychczasowy dorobek z zakresu etnograli i slowiallskiej, Na podkreślenie znsługują problemy związane z \Vsp(>łczl'sn~'mi prze{)brażeni[lmi kuHul'owymi. Walerian Naro!lna 1cnji::el'llost. Sobisiak Pl'iredio Vlnrlnn Nectić. Beograd 196f;, ss. 528. Drugi t.om ser ii Srpska knjizevnost 1L knjizevnoj kritici (Literatura ser1:J.ska \\' kryt.yce literackiej) -- praca zbiorowa pod redakcją prof. Vładana Nedicia pt. Nal'odna knjizel'/lOst (Literatura ludowa) -- jest rodzajem antologii. Zawiera wyb(lr najważniejsz"ch prac folktorystycznych dotyczących twórczości ludowej narodów jugosłowi,lIiskich, zwłaszcza Serbów. Nedić pominąl prace ni.eaktuałne i mniej wartościowe, podaj:lc jedne w całości, inne zaś w ury\\rkach. Publikacje tego rodzaju ciesz'l się w Jugosławii dużym powodzeniem, Naroclna knji{;emtDst tralnie prezentuje 130-letni dorobek badaczy folkloru serbskiego, a lakże w pewnym stopniu i pozostałych ludów jugoslowiańskich. Dotąd nie ma jt'szcze oprac{)\vany-ch dziejów fotklorystyki jugosłowiańskiej i dlatego zredagowana przez Nec\icia pozycja jest cennym informatorem o bogatych tradycjach kultury duchowej Jugoslowian, Wielonarodowa Jugosławia z mozaiką kultur ludowych była i jest ciekawym terenem badań folklorystycznych, l'oczclwszy od pierwszy-ch lat XIX wieku, kiedy niestrudzony entuzjasla lolkloru serbs,[dego - Vuk Stefanović Kal'adzić - odkrył piękno i bogactwo serbskiej pieśni ludowej, po dziś dzień zdobywa ona coraz nowych miłośnik6w. Serbskimi pieśniami ludowymi zachwycali się jak wiadomo - Goethe', Puszkin, Mickiewicz. Nie slabnie i dziś sława pieśni ludowych �302 Recenzje. pl'zeglqdy wydawnictw i czasopism Serbów oraz pozosl:alych narodów Jugosławii, nie tylko w ich ojczyźnie, lecz także poza jej granicami. Przyklad<:"m tego może być omawiana książka, w której zamieszczone zostały prace naukowe folklorystów rodzimych, jak też zagranicznych. Znajdujemy t.u wypowiedzi Karadzicia, Goethego, J. Grimma, Mickiewicza. a takżc prace PavIa Popovi.cia, Gerharda Gesemanna, Aloizego Szmausa, Vidy Latkovicia oraz współczesnych - Maximiliana Brauna, Alberta Lorda, Vladana Ncdicia, Vojislava Gjuricia, Nikolaja Banasevicia, folklorysty rosyjskiego Nilm1aja Kravcova i wielu innych badaczy jugosłowiańskich. Książka składa .się z trzech części. W pierwszej (s. 11·-45:l) znajdują się prace poświęcone zagadnieniom związanym z epiką i liryką 1udow,! (4~ autor(,w), w drugiej (s. 457-502) omawiane są bajki (6 autorów), w trzedej zaś zamieszczono rozprawę pióra Lazy Kosti'Cia () dramacie ludowym (s. 505·-517). W zakończeniu podane są metryczki zamieszczonych tu materiałów zawierające nazwiska autorów, tytuly prac oraz miejsce i rok ich wydania. Tego typu antologie spełniają pozytywną rolę. Umożliwiają folklorystom zajmującym się twórczością ludową Jugosławii korzystanie z najważniejszych prac, jakie ukazały się na przestrzeni ostatnich 150 lat. Jakkolwiek materiały poświęcone są twórczości ludowej wszystkich narodów jugosłowiańskich, jednak - jak wspomniano - z wyjątkiem :l lub 4 prac, gdzie omawiana jest twórczość innych narodów jugosłowiańskich, wszystkie pozostałp poświęcono folIdorowi serbskiemu. Na podkreślenie zasługuj,! prace o lir~'ce ludowej V1adana Nedicia, o epice Svetozara Maticia, Bogdana Popovicia, Henryka Baricia i Radovana Medenicy, o pieśniach hajduckich SaUci Nazicia, o utworach partyzanckich Izidol'Y Sekulicia oraz o śpiewakach ludowych Vidy Latkovicia, Miłorada Panicia-Supera, Vladana Nedicia. Stanislava Vinavera oraz Alberta Lorda. Ciekawe są artykuły Nikolaja Banasevicia i Miros1ava Pantici,l c1oty'czące historii folklorystyki jugosłowiańskiej. Tematyka prac jest różnorodna. Mimo to taki zestaw ułatwia rozwiązanie wielu zagadnień nurtujących wspólczesnych badaczy folkloru narocl<"l\v jugosłowiańs.kich. Kole Simkzijew T·raditiones. Acta Instituti Etnographiae Sloveniorum. Vol. l, Ljubljana Slovenska Akademija Znano.sti i Urnetnosti. Razred za F'iloloska in Literarne ss. 2·26. 1972. \,pde, W ostatnim okresie słowiańskiej etnografii można zaobserwować rozwoJ prezentacji dorobku poszczególnych placówek etnograficznych na łamach coraz liczniej ukazujących się nowych periodylców. Trend ten uwidacznia się silnie i w Jugosławii, gdzie &pecjalistyczne periodyki ukazują się niemal we wszystki'ch republikach, na terenie których działają organizacje etnograficzne. Począwszy od 1972 r. poprzez Traditiones reprezentowana jest etnografia słoweńska. Droga do własnego pisma nie była łatwa. Warto pokrótce przypomnieć historię etnograficzno-organizacyj,nej działalności w tej republice, bowiem prezentowana publikacja - jako zeszyt pierwszy nowej serii - ma charakter rocznicowy. Wydaw- �R('('('n,je, 1"'Wl]llJ</y wy</awnictw 303 i czasopism ca - Instytut Etnologii Słowel1skiej, lXlprzez stworzenie tego periodyl<u, rezygnując z wydania publikacji jubileuszowej, pragnął uczcić 25-lec:ie powojennych badań etnograficznych podjętych przez powolaną w 1947 r. Komisję Etnologii Słoweńskiej, Z Komisji tej w 1951 r. wyłonił się Instytut Etn{)logiczny, który wskutek trudności kadrowych i urganizacy jnych nie mógł w pełni realizować bogatego programu działalności, obejmującego wszystkie działy' kultury ludowej, Wysunięty około 1954 r. projekt wzmocnienia Instytutu przez połączenie z mającym już dużą tradycję i zasłużonym Instytutem Etnomuzykologii (utworzonym w 1934 r,), zrealir.owany został formalnie dopiero w 1971 1', Problematyl\Cl zawarta w omawianym zeszycie, będąca odzwierciedleniem główneg{) kierunku pr<lC badawczych prowadzonych w Słowenii, doty'czy wyłącznie kultur\' spdecznej i duchowej, a niektóre rozprawy poświęcone zostaly folklorowi muzycznemu tego regionu. W dziale artykułów można znaleźć m,in. ciekawe pozycje oparte nu szerokim materiale porównawczym, dotyczącym pochodów przebieraI1ców w okre.;ie Nowego Roku (Helena Lozar-Podlogar), zwyczajów obrzędowych w Słowenii (Niko Kuret). Z dziedziny folklorystyki wymienić tutaj należy opracowania Zmagi Kumem dotyczące porównania słoweńskich wyliczanek z austriackimi i południowo-niemieckimi oraz Mirko Ramovsa G "Idowym tailcu słoweńskim potrkan, jego typach i zasięgu występowania. Na ,o;zczególn'l uwagę zasługuje artykuł Vilko Novaka, który omawia działalność w Słowenii naszego rodaka, Emila Korytki. Jak wiadomo, Emil Korytko, zesłany do Ljubljany za działalność rewolucyjną w 13:37 r., rozpoczął tu pod wpływem poety Fr. Preśera pracę nad encyklopedią (pisaną w języku polskim) o kulturze ;;łoweńskiej. Tom pierw'5zy encyklopedii miał zawierać opis 'kultury materialnej i duchowej oraz literatury łudowej Słowenii. W 1838 1'. Korytko opublikował odezwę do przy jaciól, w której zaapelował o zebranie i dostarczenie mu materiałów o zwyczajach i wierzeniach ludowych, o literaturze itd. Było to pierwsze wezwanie do zbieranin materiałów dotyczących .słoweńskiej kultury ludowej. Autor artykułu publikuje nieznaną dotychczas, odnalezioną w spuściźnie Korytki konce,pcję odezwy, porównując ją z oryginałem. Na podfitawie listu Korytki do Bartkowskiego, V. Novak rekonstruuje program działalności Korytki. Zamieszcza także niedrul;:owaną część jego artykułu, w którym znajduje się wyjaśnienie szeregu nieznanych dotychczas fragmentów działalności E. Korytki. Opracowanie V. Novaka powinno być szerzej udostępnione czytelnikowi polskiemu. W dziale materiałów znaleźć można liczne przyczynki z zakresu kultury duchowej i folklorystyki. Nadto w zeszycie zawarto kronikę, bibliografię prac w językach obcych etnogral'ów sloweńsbch oraz miscellanea. O przyszłym profilu pisma dowiadujemy się z wstępu. W artykule programowym stwierdzono, że dalsza koncepcja wydawnicza poszczególnych numerów wyłoni ,się w trakcie pracy. Jej podstawą jest założenie, że pismo w,inno dać czytelnikowi pogląd na całokształt prac badawczych prowadzonych w republice, z tego też powodu dążyć się będzie do rozszerzenia kręgu zainteresowań w kierunku kultury materialnej. Jednocześnie zajdada się, że dobór dalszych tematów nie będzie ograniczany, gdyż jedynie szeroka wymiana myśli i poglądów da oczekiwany efekt. W zakończeniu należy podkreślić trafny, bo adekwatny w stosunku do zawartości tytuł pisma, Nazwa Traditiones, jak stwierdza redakcja, wywodzi się z przekonania, że tradycja jest prawdziwym przeclJmi{)tem badań etnologa. Andrzej Brencz �:Wl Rccen.':jc, )H·ZC'Olqr1.lIw!/dawnicfw i czasopism Zbornik Slovenskeho Nlt1'odneho M {fzea. Etno~rnfia. Slovenskc Naroclne Ml\zeum w Martinie, ss. 2-l7. l. I::' flocznik LXVI. Inn. Kolejny rocznik "Zbornil.;:a", stanowiący zarazem tom trzynasty serii elnogr;J,ficznej, poświęcony został pamil;ci prekursor!)w słowackiej etnografii: KriStofovi Chorw{\tovi i Pawolovi Solhanovi oraz dedykowany _. z racji 70-tej rocznicy urodzin - słowackim etnografom i muzealnikom: dr Janovi Mjartanovi oraz Michalosovi Markusovi. Życiory.sy ich, ze ;szczególnym uwzględnieniem całokształtu dorobhl naukowego, otwierają omawiany tom. Problematyka zcnvarta w publikowanych artykuIach ..- ma.ią('ych charakter opisowy i przyczynkarski - jest zróżnicowana. Większość rozpraw poświęcono w~'branym zagadnieniom z zakresu kultury materialnej, s.-:czególnie buclownicl wa. a także z zakresu sztuki ludowej. Oprócz prac autorów słowackich, praeownik{)\\' Muzeów w Martinie, Bratysławie, K{lszycach i Trnawie, zamieszczono praCl' elnografów bułgarskich. Do ciekawszych prac zaliczyć należy rozprawę Igora Kriśtka, [)oświl;COllą zagadnieniom zróżnicowania i organizacji rzemiosła kowalskiego. Autol' w oparciu o materiały poch{)dzące z terenów północno-zachodniej Słowa{;ji, na podstawie kryteriów ekonomi{;zno-.społecznych wyróżnił i określił posz·czegól'ne kategorie zawodowe w rzemiośle kowalskim, wykazując jednocześnie głębokie powiązanie nowych kategor.ii kowali (powstałych wskutek przemian społeczno-gospodarczych) z traclycyjną kulturą ludową. W dalszej części śledzi autol' wpływ Irad.veji na procp,; zdobywania kwalifikacji w rzemiośle kowalskim. We wnikliwym, opartym na bogatych materiała{;h artykule dotyczącym typologii cech budownictwa ludowego w rejonie dawnego Tekova, Andrej Polonec omawia i analizuje poszczególne zachowane tradycyjne formy budownictwa pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, wykazując ich powiązania z warunkami geofizycznymi oraz historyczną i gospodarczą przeszłością tego ciekawego regionu. Artykuł Viery Kiejlowej, poświęcony pełnemu opisowi drewnianej cerkiewki w Maty,sowej, jest między innymi efektem prac badawczych prowadzonych przez Muzeum w Koszycach na terenie wschodniej Słowacji. Obiekt, opisany przez autorkę niezwykle starannie, jes't charakterystycznym przykładem budownictv •.a łemkowskiego występującego na tym terenie. Ciekawy opis małych młynów wodnych, zwanych haradzejkami, pochodzących z początku XVIII w. i zachowanych w okolicach Plovdiv, pióra Eleny Kolevovej z Muzeum Etnograficznego wPlovdiv, jest interesuj,jcY!T\ pn:ycz~'nkiem zarówno dotyczącym budownictwa ludowego, jak i technilci mlynarstwa wiejskiego. W kolejnych dwóch artykułach omówiono na podstawie zbiorów Zachodniosłowackiego Muzeum w Trnavie wybrane zagadnienia sztuki ludowej, a więc malal'stwa ludowego na szkle (Irena Pisutova i Drahomira Pillova), oraz charakter~'stykQ zdobnictwa wyrobów garncarskich (Drahomira PiJlova). Milowan Chlebana w swym £lIiykule porusza niektóre zagadnienia z zakresu pasterstwa, skupiając s\\"l llwagQ na wypasie bydła rogatego w Rejonie Pogórza Spiskiego. W dziale materiałów i archiwaliów opublilwwan{) wypisy <Irchiwalne dotyczyce dziejów włókiennictwa na Orawie (E. Kovalikova) oraz lustracji gospodarstw chł{)pskich dwóch kategorii poddanych: ieHam, tj. małorolnego chłopa z końca XVIII wieku i mieszczanina z początku wieku XIX (Slavo Chury). Kolejny dział poświęcony jest muzealnictwu etnograficznemu, w którym zarejestrowano wszelką działalność na tym odcinku. Znaleźć tu można Ul"tykul dotyczący całokształtu dot~'chczasowej działalności Muzeum w Trencine, działalność Cislerreichischer Frcilicht- �Reccłn<:)e, museum przeglądy wyd!LtVnictw i czasopislYl kolu Gra.:w (.rosef Vai'eka) oraz Parku Elnograficznego Elai' w Bułgarii (L, L Donkov), Ciekawy i bogato ilustrowany rocznik zamyka dział recenzji. Zróżnicowana problematyka poruszana na łamach omawianego tomu stanowi, jak się wydaje, odzwierciedlenie aktualnych zainteresowań indywidualnych etnografów słowackich i kierunków prac badawczych prowadzonych przez muzea działające na tym terenie, w SlUbing w rejonie Gabrovska Andrzej 20 - Lud, tom LVIII Brencz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad291834f074ceb763a90ca38fb5072c.pdf e78c8e190ec01207631e28687e25702b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1365 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.307-354 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. o K l N K A Lud, t. !llJ, 1974 SPRA WOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO ZA OKRES TRZECH LAT KADENCJI OD Hl WRzEśNIA 1970 R. DO 8 CZERWCA 19n R. I. Stan organizacyjny PTL Towarzystwa W okresie ~prawozdawezym Towarzystwo nasze posiadało 19 Oddziałów, za pośrednictwem których prowadzono działalność statutową. Były to Oddziały w Gdańsku, Kielcach, Krakowie z Kolem zainteresowań kulturą Indian, Koszalinie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi z Kołem terenowym w Opocznie, Mszanie Dolnej, Olszt.ynie, Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku, Toruniu z Kolem terenowym w Keyni, Vo/arszawic, Wmclawiu, Zabrzu-Katowicach, Zakopanem, Zielonej Górze. Ogółem Towarzystwo posiadało 31 ){II 1970 -31 ){II 1!ł701 -- 721 674 31 ){II 1972 -- 691 członków: Nieznacznc zmiany ilości członków w poszczególnych latach związane byly ze stalą weryfikacją (skreślaniem) członków zalegających z placeniem składek oraz naborem nowych osób. Zgodnie ze statutem Towarzystwo nasze zrze.sza w swoich szeregach zarówno zawodowych etnograf6w jak i przedstawicieli dy's,~yplin pokrewnych oraz działaczy i miłośników kultury ludowej. W polowie 19n r. okolo 30% członków stanowili etnografowie z wyższym w~'kształceniem, 14°","studenci etnografii, 16~/0samodzielni pracownicy naukowi etnografii i nauk pokrewnych, 16% czlonkowie z wyższym wykształceniem w zakresie nauk pokrewnych, ponad 7% absolwenci z innych specjalności, interesujących się etnografią, m.in. 32 nauczycieli i także stosunkowo nieliczna grupa miłośników etnografii, ok. ,1<14 osób z wykształceniem średnim i podstawowym, ,co stanowiło oJ,. 17010 ogólnej liczby'czlonków. W wyniku uchwały WZD w Ostrołęce (16 VI 19'72 r.)czlonkowie Towarzystwa otrzymali legitymacje czlonkowsl,ie. Skład wladz Towarzystwa wybranych 19 IX 1970 r. na Walnym Zgromadzeniu Delegatów w Mi<;dzyrzeczu był następujący: Członkowie Zarządu Glównego PTL: Prezes - prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, Viceprezesi -- prof. dr M. Znamierowska-Prufferowa i doc. dr Adolf Nasz (zmarl 7 IV 19'73 r.), Sekretarz Generalny doc. dr B. KOPCzYllska-Jaworska, Z-ca Sekr. Gen. -- dr Leszek Itman, Sk:ubnik - prof. dr Stanislaw Bąk, Z-ca Skarbnika -- dr Stanislaw Blaszczyk, Przewodnkzący Rady Wydawniczej -- prof. dr Józef Burszta, Członkowie: mgr Maria Suboczowa, mgr Piotr Ka]eciak, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dr Anna Kutrzcba-P{)jnal'Owa, prof. ell' Franciszek Wokroj, prof. dr Maria Frankowska, prof. �308 kronilca dr Roman Reinfuss, dr Longin Malicki, doc. cir Zbigniew .Tasiewio:, dr Ka;r.imicrz Pietkiewicz, mgr Aleksander Posern-Zieliński. Z-cy członków: prof. dr Aleksander Godlewski, mgr Stefan Lew, mgr Janusz Optołowicz (zmarł 14 IX 1972 r.), na jego miejsce dokooptowano dr Krystynę Marczak. Członkowie Głównej Komisji Rewizyjnej: Ignacy Kuźniewski (przewodniczący), mgr Józef Jastrzębski (sekretarz), dl' Bogusław Linette (członek), dr Jan Dekowski (z-ca członka), mgr Przemysław Niedźwiedziński (z-ca członka). Członkowie Sądu Koleżeńskiego: Dr Tadeusz Prus- Wiśniowski (przewodniczący), dr Maria Biernacka (członek), dr Wanda Jostowa (członek), mgr Antoni Kuczyński (członek), mgr Józef Lech (członek). II. D z i a ł a l n ość ogólno -o l' ganizacyjn a Zar zą d u G łów n e g a W okres·je sprawozdawczym odbyło się 8 zebrań plenarnych Zarządu Głównego (dwa w 1'970 r., dwa w 1971 r., trzy w 1972 r., jedno w l'9n r.) oraz 12 zebrań Prezydium ZG (dwa w 11970r., cztery w 1'971 r., trzy w,1972 r., trzy w 1973 r.). Główna Komisja Rewizyjna przeprowadziła ogółem 7 kontroli, w tym pięć działalności Zarządu Głównego oraz d~ie Redakcji DWOK. Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. Tematem posiedzeń Zarządu Głównego były sprawy organizacyjno-naukowe, administracyjne, finansowe oraz wydawnicze. Tym ostatnim będą poświęcone osobne częś·ci sprawozdania. A. Sprawy organizacyjno-naukowe W okresie sprawozdawczym główna działalność Zarządu Głównego PTL koncentrowała się na reprezentacji interesów środowiska etnograficznego wobec władz Akademii, Ministerstwa Szkolnictwa 'Wyższego oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki. Pomyślnym rezultatem zostały uwieńczone wieloletnie starania Towarzystwa o przedstawicielstwo etnografii w Komisjach Naukowych PAN. W ubiegłym rolnt została powołana Sekcja Etnograficzna przy Komitecie Socjologicznym PAN (przcwodniczącym jej został członek ZG PTL prof. dr J. Bur.szta). W wyniku naszej interwencji dwóch etnografów, przedstawicieli PTL, zostało powołanych przez wladze PAN do Komitetu Narodowego Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (prof. dr M. Frankowska i doc. dr hab. B. Jaworska). Towarzystwo nasze zostało również po\vołane, jako jeden z organizatorów, clo akcji "Kultura ludowa - dobrem narodu", zainicjowanej ·w 1971 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Ponadto Zarząd Towarzystwa opracował szereg materiałów, przedstawiających osiągnięcia oraz potrzeby naszej dyscypliny w związku z następującymi sprawami: rekrutacją na studia etnograficzne oraz niedoborem kadr w zakresie etnografii (przekazane w 1970 r. autorom raportu o stanie oświaty), w sprawie miejsca i roli etnografii w społecznym ruchu organizacyjnym (omówienie działalności PTL w latach 1945-1972 dla Wydziału I PAN) oraz w związku z przygotowaniami do II Kongresu Nauki Polskiej (referat prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, opublikowany w czasop. "Nauka Polska" nr 1, 1973). Do tych ostatnich przygotowań włączył się również Ośrodek Dokumentacji przy PTL przygotowując szereg materiałów pomocniczYch dła opracowań Se~cji Etnograficznej Komitetu Nauk Socjologicznych PAN. Z inicjatywy Zarządu i przy poparciu Minister.stwa Szkolnictwa Wyższego re- �Kronika 309 prezenlacja Towarzystwa w liczbie trzech osób (prof. ell' A. Kutrzeba-Pojnurowa, proL dl' J. Burszta, doc. dr hab. B. Jaworska) wzięła udział w lecie 1972 1', ,w I Kongresie Etnologii Europejskiej w Paryżu, W dniach 2-4 XII 1972 r. odbyła .się z inicjatywy Zarządu Gl. PTL, zorganizowana przez Oddział Toruński przy pomocy Muzeum Etnograficznego w Toruniu oraz Oddziału Gdańskiego i Łódzkiego PTL, narada robocza europejskich etnologów, specjalistów z dziedziny rybołówstwa. Uczestnicy narady przygotowali wnioski dla Grupy Roboczej Międzynal'Odowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych na mający się odbyć w 197'3 r. Kongres w Chicago. W związku z ogólnopolską dy,skusją nad kierunkami rozwoju nauki polskiej oraz zakresem działania Towarzystw Naukowych Zarząd zorganizował w Oddziała'ch dyskusję nad oceną dorobku, celami i kierunkami oraz formami dalszego działania naszego Towarzystwa. Wyniki tej dyslwsji zostały przeanalizowane przez Prezydium ZG PTL, a 'podsumowanie jej wraz z uwagami Prezydium przekazano wszystkim Oddziałom (zob. s. 321-328). Zarząd Towarzystwa rozpoczął również w ostatnim roku rozmowy z szeregiem instytucji i organizacji w celu przedyskutowania możliwości i form współdziałania (m.in. z Towarzystwem W.spólpracy z Polonią Z.agraniczną "Polonia" oraz Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki). W dziedzinie działalności naukowej obecny Zar"ząd Glowny przy pomocy Oddziałów w Gdańsku, Wanszawie i Lublinie przygotował trzy sesje naukowe z okazji Walnych Zgromadzeń. W związku z akcją "Kultura ludowa dobrem narodu" przygotowano plan serii wydawniczej, który przedłożon·;) w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Ponadto w 1971 r. przystąpiono do prac zwią7.any,ch z gromadzeniem materiałów do bibliografii bieżącej etnografii polskiej. 1. Sekcja amerykanistyczna Dzialająca przy Zarządzie Gl. PTL ogólnopol'ska sekcja amerykanistyczna z siedzibą w Poznaniu skupia obecnie 30 członków, reprezentujących różnorodne dyscypliny nauki z szeregu ośrodków naukowych kraju. Sekcja pracuje pod bezpośrednim kierownictwem prof. dr M. Frankowskiej. W skład Zarządu wchodzą: prof. dl' Maria Frankowska, prezes (Poznań), dr Maria Paradowska, sekretarz (Poznań), mgr A. Posern-Zieliński, z-ca selcretarza (Poznań), dr Barbara Walendowska,skal'bnik (Poznań) oraz członkowie Zarządu: prof. dr J. Klimaszewska (TorUIl), dr Marcin Kula (Warszawa), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa). mgr inż. Andrzej Krzanowski (Kraków). W okresie sprawozdawczym sekcja odbyla 25 posiedzeń ści.słego Zarządu sekcj,i oraz 2 zebrania poszerzonego Zarządu. W dniach 2.3-25 IV 1971 r. zorganizowano w Poznaniu IV Etnograficzne Seminarium Amerykanisly'czne poświęcone problematyce religijnego synkretyzmu. W następnym okresie przystąpiono do przygotowania V Seminarium, które ma ,się odbyć w październiku IOn r. Seminarium doty'czyć będzie problemu kształtowania się autorytetów, władzy społeczno-politycznej i jej ośrodków w plemionach tubylczych Ameryki w przeszłości i obecnie. PonadtD członkowie sekcji brali czynny udział w konferencji zorganizowanej przez Pracownię Dziejów Ameryki Łacińskiej i Afryki Instytutu Historii PAN, poświęconej dziejom Ameryki Łacińskiej w XIX i XX w. oraz w konferencji zorganizowanej przez Pracownię Geograficzną PAN na temat problemów rolnictwa w Ameryce Lacillskicj, a także brali udział w zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Oddział Krakowski PTL i Koło zain1:eres<jW<lllkullurą �310 Indian Kronl1ła przy tymże Oddziale - ,ratów i zabierając Sympozjum Kultury Indian, wyg1aszaj;lc kilka rcfc- glo~ w dyskusji. Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Ośrodek 'z &iedzibą w Lodzi, dzialający ·pod kierownidwem doc. dr hab. B. K<Jpczyńskiej-Jawor:skiej, kontynuowal dziala1ność dotyczącą dokumentacji etnograficznej. Oprócz uzupelniania zapoczątkowanych w latach uprzednich wykazów i kartotek, w 1970 r. rozpocząl ewidencję zespolów regionalnych oraz festiwali i innych imprez f01klory.sty,cznych, w 1971 ;1'. założono kartotekę wystaw etnograficznych oraz ewidencję badań terenowych, prowadzonych przez muzea. W odpowiedzi na .sugestie zgloszone przez członków PTL w .roku 1972 Ośrudek przystąpi! do zbierania informacji na temat opracowanych kwestionariuszy (ankiet) do terenowy'ch badań etnograficznych. Kwestionariusze przekazane przez autorów są przechowywane w zbiorach Ośrodka, z kwestionariuszy wypożyczonych do wglądu ,sporządzono mikrofilmy. W sprawie kwesti{)nariuszy wysIano 200 ankiet, w odpowiedzi otrzymano 80 kwestionariuszy. W tym samym roku opracowano i rozprowadz·ono ok. 400 ankiet adrcsowany>ch do zespolów folklorystycznych. Otrzymane w od.powiedzi .informacje pozwolily uzupelnić posiadane kartoteki zespolów. Tegoż roku, korzystając z okazji weryfikacji twórców ludowych prowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, zapoczątkowano weryfikację danych z kartoteki twór·ców ludowych (zweryfikowano dane z 7-miu województw). W początku 1'973 r. rozprowadzono ankietę weryfikują'cą dane o wystawach etnograficznych, które odbyły się w 1'972 r. Ośrodek jest jedyną w PoLsce placówl,ą dokumentacy jną w dziedzinie etnografii. Ostatnio wzrosla jego rola: w związku z pracami przygotowawczymi do Kongresu Nauki Polskiej i pracami powołanej w 1972 r. Sekcji Etnograficznej przy Komiiecie Nauk Socjologicznych PAN. Dla potrzeb tej Sekcj'i Ośrodek sporządzi! szereg zestawień informacyjnych (wykazy pracowników dzialających na polu etnografii, wykazy wydawnictw etnograficznych, towarzystw, itp.). Ponadto Sel"cja zleciła Ośrodkowi organizację i prowadzenie prac z zakresu bieżącej bibliografii. Ośrodek świadczy róźnego rodzaju uslugi informacyjne, które zlecane mu są przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak przekazywanie danych do reje&tru stowarzyszeń nauk I'>poleczny.ch (UNESCO), danych do informatorów międzynarodowych itp. W .1972 r. ·sporządzono selektywną bibliografię prac etnograficznych, publikowanych w 197'1 r. dla międzynarodowej bibliografii nauk spolecznych, wydawanej przez Comite International pour la Documentation des Sciences Sociales (CIDES UNESCO) w Paryżu. Ośrodek prowadzi stalą wymianę materialów z Pracownią Dokumentacji Instytutu Etnografii \Słowackiej Akademii Nauk (Naroclopisny Ustav SAV) w Bratysławie. W 1972 r. przygotowano materiały a działalności Ośrodka na konferencję zorganizowaną przez międzynarodowe etnograficzne czasopismo dokumentacyjne ,.Demos". Ponadto referat na temat klasyf~k.acji i jej systemów w etnografii na Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, który ma się odbyć w Chicago w 1973 r. Pracownicy Ośrodka, z wy'ksztakenia etnografowie, w miarę możności śledzą i dyskutują metody i techniki prac dokumentacj,i naukowej. Główna uwaga zwrócona jest obecnie na sprawę systemu klasyfikacji. Ośrodek podjął wstępne wysiłki w celu opra'cowania etnog:raficznego tezaurusa. Etapy dyskusji i wykonywanych prac znajdują ,swe odbicie w kilku artykułach, opuhlikowanych oraz znajclu.i'1c\'ch się w druku. 2. Ośrodek �Kronika 311 Opier<ljąc <.ię na analizie dotychczasowej, czteroletniej działalności Ośrodka dyskulowana jest obecnie sprawa dalszego profilu pracy. Ze w.zględu na ograniczone możliwości !,ndrowc (2 osoby na pól etatach ,i niewielkie kredyty 'na prace zlecone)' działalność ta, jak się wydaje, musi się skoncentrować na zagadnieniach uznanych za podstawowe dla nas:zejdyscypliny. W tym względzie nie podjęto je5':/)czeostatecznych decyzji, ale tok dotychczasowy'ch dyskusji sugeruje, że w pierwszym rzędzie będzie tD dokumentacja bibliograficzna prac publikowanych oraz prac badawczych będćlcych w toku, wraz z informacją o miejscu i stanie przechowywania materialów żródlowych. 3. Biblioteka Główna i Archiwum W okresie .s'prawozdawczym naukowe wpłynęło do Biblioteki 3198 egz. nabytków, w tym: z wymiany 2807, z zakupu 325, dary (wydawnictwa PTL) ,66 egz. Nabytki Biblioteki, zarówno dzieła zwarte jak i czasopisma, pochodzą głównie z wymiany krajowej ,i zagranicznej. Zakupy dolCQnywane są z funduszu przeznaczonego na zakup ](S'iążek - rocznie ok. B ty,s. zł. Ta kwota przeznaczana jest na zakup książek zagranicznych za pośredni'ctwem Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, jak również na zakup książek produkcji krajowej. Rocznie z wymiany krajowej i zagranicznej Biblioteka uzyskuje ok. 2'00 tytułów czasopism i .serii. Liczba ta z roku na Tok rośnie w związku z nawiązywaniem coraz to nowych umów wymiennych. Od 1970 r. .rocznie przybywa z wymiany przeszło 1100 egz. wydawnictw, tj. o ok. 2'50 egz. więcej w porównaniu z .poprzednim okresem sprawozdawczym. Przyrost ten uzyskano dzięki nowy,m kontaktom z zagranicznymi instytucjami, a także .przez ciągłe uzupełnianie czasopism i serii znajdujących się już w Bibliotecc. Po weryfikacji wymiany przeprowadwnej w 1971 r .. w wyniku której skreślono z listy kontrahentów 10 instytucji, oraz po llzy;;kaniu nowych kontrahentów, prowadzimy obecnie wymianę :z 2125 instytucjami, w tym ze 169 zagranicznymi i 56 krajowymi. W chwili obecnej stan księgozbioru Biblioteki PTL wynosi: dzieła zwarte 1:1524 vol., czasopisma i serie - 2 BZU tytułów. Ogółem w okresie sprawozdawczym udos.tępniono 30867 książek i czasopism 7030 czytelnikom, w tym: w czytelni 277'34, poza Biblioteką 3009, wy!slano do innych bibliiotek i instytucji 124 książki. W ramach prac wewnętrznych pl~zeprowadzono ,inwentaryza'cję księgozbioru: IX-XI 1970 dzieł ,z,wartych, I 1971 inwentary.zację czasopism .szwajcarskich, pirenejskich, węgier:-kich, 1$)72 czasopis:rn włoskich, skandynawskich, niemieckich. Planuje .się dalsz'l inwentaryzację ·czaso.pism w miesiącach wakacyjnych '19'73 r. W zakresie informacji biblioteka pl'zekazuje roczne wykazy w.pływających zagranicznych 'czasopism i dziel zwartych do Katalogów Centralny'ch Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki .PAN. Poza tym w "Ludzie" zamieszczane są wykazy posiadanych ważniejszych zagranicznych dzieł zwartych. Od 1971 r. prowadzone są również pra'ce przygotowawcze nad bibliografią etnografii polskiej. W tym zakresie ,gromadZi się noty bibliograficzne w oparciu o "Przewodnik bibliograIiczny" i "Bibliografię zawartości czasopiSJll". Zarządzeniem nr 49171 Sekretarza Naukowego PAN z dnia 16 XII ,197(1 1'. 'W -"prawie organizacji i 'działania sieci bibliotek naukowych PAN Biblioteka PTL została włączona w skład sieci bibliotek P AN. W związku z analizą działalności poszczególnych organów Towarzystwa zaktualizowano regulamin biblioteki i opracowano jego nową wersję. Archiwulll nallkowe PTL znajduje się w dalszym ciągu w pomiesz·czeniach �312 Kronika. B. Sprawy organizacyj Ilo-administracy j ne magazynu wydawnictw. Materiały al'chiwalne udostępniano w czytelni biblioteki PTL. Skorzystało z nich kilkanaście osób. Ponadto ze zbiorów archiwalnych skorzystały 4 instytucje naukowe. Odnośnie prac wewnętrznych, organiza·cyjnych, w okresie .sprawozdawczym przearganiwwano pracę biura i wprowadwno pev-me zmiany w strukturze organów Towarzystwa. Zgodnie z zaleceniami PAN opracowano regulamin określający zakres obowiązków i tryb działania w.szystkich komórek PTL wraz z instrukcją obiegu korespondencji. W \vyniku ograniczenia nadmiernie rozrośniętej księgowości powołano w 1972r., w biurze, stanowisko instruktora do spraw organizacji i łączności z Oddziałami. W wyniku przeniesienia redakcji "Literatury Ludowej" do Wrocławia utworzono stanowisko drugiego redaktora wydawniczego. W roku 1973 uzyskano, w wyniku starań Zarządu, status :pracowników naukowych dla pracowników DWOK i ODiIE; stanowi to dowód uznania obu tych placówek za społeczne placówki naukowe. W celu lepszego infOl'mowania ogółu członków o całokształcie działalności T{)warzystwa, uchwałą z ,dnia 27 IX 72 postanowiono sporządzać odbitki z rocznych sprawoz.dań Zarządu Gl., publikowany'ch w "Ludzie" ,i rozsyłać je nieodpłatnie wszystkim członkom. W ostatnim okresie wdrożono prace organizacyjne nad utworzeniem w łonie PTL sekcji muzeologi1cznej, której organizację powierzono prof. dr M. PrufIerowej, sekcji folklorystycznej, której organizację ,powierzono doc. dr D. Simonides oraz wszczęto rozmowy dotyczące wypracowania stałych form współpracy z Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury - tu jako łącznika .z ramienia Zarządu Gl. powołano dl' Grażynę Dąbwwską z Oddziału Warszawsl{iego. III. Działalność wydawnicza w okresie d o m a j a 1973 r. W okresie sprawozdawczym w ramach wydawnidw pod red. prof. dr J. Burszty 3 tomy Ludu. Są to: Lud, Lud, Lud, od PTL września ukazały t. 54 t. 55 t. 56 Ponadto 27,60 28,47 wydaliśmy: Dolnoślqskie pieśni w opracowaniu J. Majchrzaka, sfinansowane w całości przez PRN ludowe dr S. Bąka, 10,40 etnograficzne z pow. z. 2, pod red. przez PPRN w Lima- limanowskiego, mgra P. Kaleciaka, częściowo :sfinansowane nowej 2 tomy Łódzkich Studiów Etnograficznych K. Zawistowicz-Adamsl<iej Są to tomy: 13 11,00 pod red. prof. dr F. 01esiejuka, pod red. doc. dr W. Kwaśniewicza, częściowo sfi.nansowane przez PWRN w Lublinie Mity, legendy i podania polinezyjskie w opracowaniu m~r H. RomarlSkiL'j, pod 1"L'l1.mgla A. Posern-·ZiL'1il\skiL'go weselne 11,00 14,25 14 Obl'Zędy się kolejn{) 22,50 pod red. prof. we Wrocławiu Materiały 1970 w Lubelskiem 17,:lO IO,I;) ark. wyd. �313 Kroni1~a w opr~lcowalliu M. Kasjana, pml red. pr'Jf. częściowo sfinansowane przez Kujawsko-PoKulturalne w Bydgosz·czy Literatura Ludowa pod red. prof. dr Cz. Hernasa, 6 zesz. za 1972 r. i :3 zesz. za 1973 1'. Du.my ukraińskie clI' J. Klimaszewskiej, morskie Towarzystwo 7,56 ark. wyd. 45,00" ••. Lącznie Redakcja Dziel wszystkich O. Kolberga wydala \\' okresie _ ...•. " _-_.- 205,23 _'o ark. wyd. sprawozdawczym 4 tomy. Są to tomy: 50 Sanockie-Krośnieliskie, 54 Ruś Karpacka, 55 Ruś Karpacka, 63 Studia, rozprawy -cz. II 38,0 ark. wyd. 'Cz. I cz. II 32,7 44,5 i artykuly 48,:3 LąC<'. nie 163,7 ark. wyd. Oclnośnie dzialalności Redakcji DWOK naldy zaznaczvć, :i'e od początku prac wydawniczych, tj. od 1961 r. ukazało się 55 tomów o objętości 1.541,6 ark. wyd. Stanowi to okola !l3"/" calości DvVOK. Z tego wydano 3·6 tomów fototypicznie z oryginałów (7112,:3 ark.) i 19 typograficznie z rękopisów (759,3 ark. wyd.). W okresie sprawozdawczym PTL wydało łącznie 368,93 ark. wyd. Bionjc pod uwagę fakt, że do koń-ca roku 1973 zostan~e wydany-ch jeszcze ok. 50 ark. wyd., średnia roczna wydawanych arkuszy ksztabtuje się w grankach 160-170 ark. wyd. W stosunku do zakładanych planów wydawniczych Towarzystwo realizowało swe plany jeśli choozi o wyl<arzystanie limitów przyznanych arkuszy. Nie zawsze jednal< byly możliwości fin.ansowe niezbędne dla wykonania planów tytułowych Towarzystwa. W związku z powyżs.zym były wydawane w pierwszej kolejności te pozycje, na które Towarzystwo uzyskało pomoc f.inan.sową z zewnątrz. W wyszczególnionym wyżej wykazie wydanych prac zaznaczono instytucje, które wykazały SWejpomoc finansową dla Towarzystwa. W dalszym ciągu Towarzystwo nasze utrzymuje kontakty z Opolskim Towarzystwem Naukowym w Opolu, które udziela pomocy finansQwej celem wydania pracy z planu na r. 1·973 pl. Wieś .~ląska w 1'. 1840. Celem bliższego naświetlenia kształtowania się i realizacji tytulowych planów wydawniczych na~zego TQwarzystwa przedstawię plany ostatnich lat, tj. r. 1972 i 1973. A zatem plan wydawniczy na r. 1972 obejmował następujące pozycje w zakresie publikacj'i zwartych: 12 ark. wyd. E. Kucharska, A. NaslZ, S. Rosponc1, Wieś opolska w 1840 r. G. Fierla, Strój cieszyński 6 M. Kasjan, Dumy ukraińskie 8 K. Simiczijew, Bajki macedońskie B B. Gawin, Bibliografia etnografii polskiej 8 28 O. Kolberg, Sanockie-Kl'ośnieńskie, cz. II O. Kolberg, Studia, rozprawy i artykuly 27 Ponad to w zakresie czasopism: Lud, t. 56, pod red. prof. dr J. Bursz t y 30 Literatura Ludowa, pod red. prof. dr Cz. HermLsa 10 Łódzkie Studia Etnograficzne, pod red. prof. dr K. ZawistowiczAdamskiej 10 Razem 147 ark. wyd. Plan powyższy został zreal~zowany jeśli braćpoct uwagę lim.it arkuszowy. Nie \Vykon~ll1o nal.HlTliast planu tytuŁowego. Z pow{)c.lu braku środków finansowych �314 Kron!ka ,v r. 1972 mogły ukazać się przede wszystkim pozycje stanowi'lce poślizgi z r. 1971. W związku z ciqglym niec1ustatkiem w zakresie śrudków finan.sowych, u!Jniżeniem linLitu arkuszy wydawniczych przez PAN oraz celem uniknięcia dalszych rozbieżności mic;dzy zaldadanym a zrealiz·owanym planem wydawniczym, nada Wydawnicza Towarzystwa postanowiła do planów na lata 1973-1975 nie wprowadzać nowych pozycji, lecz realizować poślizgi z ,1972 roku. Tytuły umieszczone w planie wydawniczym na rok 197'2 i dotychczas nie wydane ukażą się kolejno w latach 1973-1975. Zgodnie z planem Pobkiej Akadem.ii Nauk plan wydawniczy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przewiduje wydanie w 1973 r. 176 ark. wyd. Na plan ten oprócz stałych czasopism, tj. I,ud, LL i ŁSE 70 ark wyd. składają się następujqce pozycje zwarte: O. Kolberg, Sanockie-Krośnie1iskie, cz. I (t. 49) i III (t. 51) 70 M. Kasjan, Dumy ukraińskie 10 E. Ozgowicz, S/.ąs/m rzeźba ludowa 12 E. Kudlarska, A. Nasz, S. Ros·ponel, Wieś opo/.ska w 184U T. 14 Razem .- -_. 17(i ark. wyd. Tytuł ostatniej pozycji zmieniono na Wieś śląska w 184U 1'. W dJ'uku znajdują się kolejne 3 tomy DWOK nn poczet planu \V latach 1973UJ74: t. 49, cz. I i t. 51, ·cz. III Sanockie-Krośnieńskie oraz t. til Pisma muzyczne, cz.!. W druku i przygotowaniu redakcyjnym znajdują się również kolejne zeszyty Litcratury Ludowej. Tutaj należy nadmienić, że począwszy od 1'. 1972, kiedy to redak~ję merytory,czną przejął prof. dr Czesław Hernas, 'czasopisnlD ukazuje się regularnie co dwa miesiące, realizując swój plan zarówno arkuszowy jak i w zakresie treści. W chwili obecnej redakcja Literatury Ludowej jest w posiadaniu materiałów do dalSizych kilku numerów, a tak:że uo jednego tomu (rucznika zaległego). Ambicją i koniecznością staje się zarówno dla redakcji jak i dla całego Towarzystwa wydanie zaległych roczników Literatury Ludowej za lata 1969-1971. Trudność w wydaniu zaległych roczników polega na braku środków finansowych, a także uzyskaniu z Polskiej Akademii Nauk dodatkowych arkuszy na wydanie zaległości. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze podjęło starania o włączenie do planu na 1'. 1974 jednego zaległego tomu Literatury Ludowej o objętości 25 ark. wyd., a jednocześnie czyni się starania o uzyskanie pomocy finansowej z Uniwersytetu Lubciskiego dla wydania zaległego tomu. 'Wszystkie pozostałe pozycje z planu na .r. 1973 są obecnie mocno zaawansowane w produkcji ~ można mieć już pewność, że plan roku 1973 zostanie wykonany. Śląska rzeźba ludowa ukaże się na przełomie III i IV kwartału 73 r., Wieś ś/·ąska w 1840 T. przewidziana jest na ·koniec ostatniego kwartału. Na ukończeniu jest kolejny 57 t. Ludu, poświęcony VII Międzynarodowemu Kongresowi Slawistów w \Varszawie, który miał odbyć się w maju. W związku z przesunięciem się daty Kongresu na ,sierpień, a równocześnie brakiem środków finansowych, Lud t. 57 wyjdzie tuż przed Kongresem. 1'1 opracowaniu redakcyjnym znajdują się kolejne t0my i zeszyty wydawnicl w stałych PTL, Bajki macedońskie K. Simkzijewa pod red. Ligii Jasnosz (pozycja pl'zewidziana do wydania w r. 1974) oraz St1'Ój cieszyński G. Fierli, lXlU. red. prof. dr A. Kutrzeby-P{)jnarowej, który zostanie wydany prawdopodobnie w 1975 1'. W opracD\vaniu reda:k~yjnym i graficznym znajduje .<;ię aktualnie 8 tomów DWOK: 111' 37-·:38 Komentarze tekstuwe i Jl1UZ\TZne do L 1 -36 DWOK. 47 Chełms/cie i Przemyskie, 56-57 Ruś Czerwona cZ. I-II, 58-59 Materialy do etnografii Słowian �315 Kronika cz. f-II, liZ PisTI,1l 1I'.IL!J(·'::l1e lL II (łącznic: ok 2,30 ark. wyd.). Druk trzech z pnwy7.szych pozycji (Ill.' 47, ;iIi, liZ) rozpocznie się Vi 1974 r. W opracowaniu autorskim znajduj"l .się w różnym ",tuplliu opracowania wszystkie następne tomy DWOK (14 pozycji), w tym biografia O. Kolberga i indeksy. Centrw11 prac stanowi nadal blok tomów 5uplemcntowych i miscellanea oraz materiałów do etnografii Slowian. Dla prr.yspieszenia najbardziej czasochłonnego opracowania materiałów mu;zycznych O. Kolberga, które posuwa sil') niezadowalająco z powodu zatrudniania przez Redakcję DWOK tylko jednego redaktora-muzykologa. udalo się w okresie sprawozdawczym pozyskać fachową ,pomoc w ramach prac zleconych. W przygutowaniu znajduje s,ię III wydanie tomu 1 DWOK Pieśni ludu polskiego (druk nakładem finansowym PWM). Trwają starania o wznowienie innych tomów DWOK, których nald,ld zostal wyczerpany, a także wznowienie wyczerpanych zeszy tów APSL. VVzwiązku ze znacznym obniżeniem rocznego limitu arkuszy wydawniczych dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na rok 1974, a może i dalsze lata (w 170 na llO ark. rocznie), wydawnictwo zmuszone jes,t wydać przede wszystkim pozycje 7. dawna już planowane i opracowane. W związku z tym nie przyjmuje się do oprac,owania aut01:skiei.fQi redakcyjnego pozycji nowych. IV. S p r a wo z d a n i e z dzia ła lności f i n a n s o we j za l a t a 1970-1972 Działalność finansowa Towarzystwa stosownie do M.P. nr 67/73 podlega nCldzol'{)wi i kontroli Polskiej Akademii Nauk, ponieważ poprzez PAN Towarzystwu korzy,sta z dotacji z budżeLu Państwa. Polska Akademia Nauk dokonała pełnej kontroli działalności finansowej Towarzylstwa w roku 197,] za olues od 1 I 1968 do 31 III 1971. Wyniki kontroli zostały ujęte w protokole i zarządzeniach pokontrolnych z dnia 14 lipca 1971 r. Dzialalność finansowa Towarzystwa pod względem merytorycznym nie na.<;uwała władzom Akademii zaslrzeżel'l. Zalecenia pokontrolne odnl'sily się do wzmocnien ia dyscypliny finansowej na odcinku terminowości i poprawności rozliczeó finansow.vch Oddzialów, zabezpieczenia odpowiedzialności za majątek Towarzystwa i poprawienia zasad organizacji, poprawności ewidencji materiałów archiwalnych. Zalecenia pokontrolne Akademii zostaly wykonane, o czym Akademia zO!Stała powiadomiona pismem z dnia 13 VIII 1971 r., za wyjątkiem spra\\'y uporz<ldkowania archiwum, co spowodowane jest trudnościami lokalowymi. Z uwagi na przeprowadwn'l l'ewizję za lata 1967-1971 przez Polską Akademie; Nauk Zarząd zaniechal kontl'OJ;i ksiąg Towarzystwa 11rzcz biegłego księgowego, natomiast za rok UJ72 zlecono badanie ksiąg biegłemu księgowemu. W wyniku badań biegły księ.~owy w swoim orzeczeniu stvvierdza, że sprawozdanie finansowe Towarzystwa zostało sporzqclwne prawidłowo. Za ol,rcs sprawozc1awczy, tj. rokJ.970-1972 działalność finansowa Towarzystwa prowadzona byla w ramach zatwierdzonych preliminarzy budżetowych. W okresie roku 1~70-1972 Towarqstwo dysponowało następującymi funduszami: Treść Dotacja z budżetu Wpływ .skI. czl. Sprzed<.lżwyclawn. Dota-cje na zlec. Zy;;,J.;:i nac1zw\'C'z'ljne R<lzeln - 1970 -----~ 1971 1972 Razem ].294.820 11.895 420.075 121.819 8.482 1.304.000 18.900 420.407 220.000 1.038 1.394.435 11.405 268.016 45.150 391 3.993.255 42.200 1.108.498 386.969 9.911 1.857.091 1.964.345 1.719.397 5.540.833 ..._--. -_._,_ ... - �316 Kronika Wykazanc wyżcj dochody obcjmujq również RcdakcjG DWOK; wynosZ'l onc za lab 1970-1972 zł 2.7'20.973, co wynosi 48,3"/" dochodów Towarzystwa. Dotacja z budżetu dla Redakcji DWOK wynosiła w tym okresie zł 2.lUZ.000, zaś dla Zarządu Głównego Towarzystwa na pozostałą działalność zł 1.811.255. Szczególnej uwagi wymaga sprawa terminowego wpłacania składek członlwwskich. Na tym odcinku konieczne jest energiczne działanie władz Oddziałów, bowiem zaległości z tytułu składek członkowskich wg stanu na dzień :n. XII len r. wynoszą 17.805 zł,W okresie sprawozdawczym wydatkowano następujące sumy: -_ .. _------_._ ..._Treść 1970 1971 1972 Razem -_. __ '-_0_'- ..__ __ ._-------- ..--._-_._-------_.- -- ..._. 1.218.401 1.399.075 1.592.020 4.209.496 Działain. wyd. 239.033 zlecona 127.066 39.718 405.817 popułaryz. 68.858 72.705 77.945 219.508 bibliotek 87.055 75.058 67.477 229.590 Koszty administr. 182.167 207.320 165.247 554.734 Straty nadzwycz. 110.811 7.217 4.376 122.374 . ----------_ .. ".' .. _-_. .---.- 2.070.079 Razem ---_.--._-- 1.983.586 1.687.854 .----- 5.741.519 Podane wyżej koszty obejmują również Redakcję DWOK, której koszty za okres 1970-1972 wyniosły zł 2.868.389, pozostałą kwotę zł 2.873.130 wydatkowano z dyspozycji Zarządu Głównego. Wyjaśnić należy, że poniesione straty w roku 1970 w kwocie zł HO.8U dotyczyły lat 1961-11964 w związku z nieformalnym załatwieniem spraw dzierżawy pomieszcze11 i wynagrodzeń za honoraria. Reasumując stwierdzić należy, że PTL, obejmujące swą działalnością cały kraj i pr·(}wadzące wspóŁpracę z wielu instytucjami naukowymi w świecie, od ·szeregu lat nie jest w pełni dofinansowane. Czynione .starania przez Zarząd Główny w Polskiej Akademii Nauk o zwiększenie dotacji, w 8zczególnośd na działalność popularyzacyjną Oddziałów oraz działalność wydawniczą, nie dały dolychczas pozytywnego rezulta;tu. Wydaje się zatem konieczne prowadzenie &tarań przez po.szczególne Zarządy Oddziałów o u.zyskiwanie funduszy od wladz lokalnych na określone badania, wydawnictwa, akcje populm'yzacyjne. Preliminarz budżetowy na rok 11973 został zatwierdzony przez Akademię w wywkości zł 2.048.444 po .stronie wydatków i dochodów. Dotychczć1sowe dochody i koszty kształtują .się na poziomie planu. Z braku sprawozdań finansowych z wielu Oddziałów podawanie sum bezwzględnych dałoby niewłaśC'iwy obraz finansowy. V. P l a n p I' a c y T {)war z y s t wan a 1973 r. Plan ten przewiduje zgodnie z prespektywicznym planem na lata 1D70~1!J7'5 realizację: 1. Rocznych planów wydawniczych, 2. Pomoc w realizacji planów Odd,ziałów, ::l. Kontynuację prac Zarządu Gl. w zakresie: a) gromadzenia i opracowywania księgozbioru, b) kontynuacjG prac ODilE, c) kontynuację prac Sekcji amerykanistycznej d) udział w akcji "KultUJ'a ludowa - dobrem narodu". Ponadto plan przewiduje .zakończenie rozpoczętych prac organizacyjnych związanych z: l) zorg;mizowanicm Sekcji muzN\ugiczncj, folklorystycznej i filmu ctno- �.r---~ /:.-.. t.'łi,~ 1«:;'- '.)\ :f~'1j:G(:~' F,,;\'~l \' ./ I(l'olli"a '. . '" . • . \. fi '" / pl'zy l' .'l'L; 2) ZCIwarnem 11lllOWy O 1V,~pujprac.l' na\lkOW1~.J l ()rl.(;lllJ:I,C1C.vj~,..:-nej ze Słowackim Towarzystwem Luc!{)znawczym (Slovenska Narodopisna Spolccnost); 3) zawarcie umowy o współpracy z Centralnym OśrDdkiem Metodyki Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki; 4) kontynuacją rozmów z TDwarzySi1:wem Współpracy z Polonią Zagraniczną "Polonia" co do form współpracy i świadczeń naszegD Towarzystwa na rzecz Polonii; 5) lwnt:ynuowaniem starań o zdobycie dodatlwwych funduszy na reedycję wyczerpanych tomów DWOK i APSL. Ponadto zgodnie z zaleceniami ostatniej kontroli finansowej biegłego księgowego Zarząd planuje przeprowadzenie inwentaryzacji majątku wszystkich Oddziałów PTL oraz przedy.!>kutowanie wyceny wydawnictw PTL, które jak się wydaje mają zbyt niskie ceny, jak również zbadanie raz jeszcze możliwości upłynnienia nadmiernych zapasów wydawnictw Towarzystwa. W zwiqzku z potrzebami rozwojowymi Towarzystwa będą wszczęte starania na Uniwersytecie Wrocławskim o uzyskanie lepszego lolmlu dla pomieszczeń biblioteki, archiwum, biura oraz redakcji wydawnictw PTL. gl'CillCZl1t'gO Opracowała: Bronisława XLVIII WALNE ZGROMADZENIE PTL I SESJA NAUKOWA W DNIACH 8-10 CZERWCA 1973 R. Jaworska W LUBLINIE XLVIII Walne Zgmmadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się w Lublinie-Zamku w dniach 8-10 czerwca 1973 r. Po powitaniu uczestników przez dyrektora Muzeum Okręgoweg{) w Lublinie, dr Zygmunta Ślusarskiego, prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dokonała w dniu 8 czerwca 1H713 r. otwarcia obrad, proponując przewodnictwo mgr Zofii Neymanowej. Propozycję tę zaakceptowano i następnie przyjęto porządek obrad: l. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL; 2. Odczytanie protokołu z poprzedniego Walnego Zgromadzenia; :3. Wybór Komisji Matki i Komi.sji Skrutacyjnej oraz Komisji Wnioskowej; 4. Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego; 5. Omówienie wniosków z dyskusji Oddziałów na temat kierunków i form działalności PTL; 6. Sprawozdania z działalności Oddziałów; 7. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; 8. Dyskusja; 9. Wręczenie legitymacji honorowego członka PTL prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi; 10. Wybór nowych władz PTL; 11. Przedstawienie planu pracy i budżetu; 12. Omówienie wniosków przez Komisję Wnioskową; 13. Zamlmięcie obrad. Ad. 1. Minutą milczenia zebrani uczcili pamięć zmarłych członków PTL: prof. dr Włodzimierza Antoniewicza z Warszawy, doc. dr Adolfa Nasza z Wrocławia wiceprezesa Zarządu Głównego PTL, doc. dr Tadeusza Wróblewskiego z Poznania byłego wiceprezesa Zarządu Głównego, doc. Józefa Ligęzy z Bytomia, dr Sebastiana FlizakLl z lVIszany Dolnej - członka honorowego PTL, mgr Janusza Optołowicza z Lublina, mgr Jana Janoty i Władysława Stożka z Mszany Dolnej oraz prof. dr Sulo H8.lt.sonena z Finlandii - członka honorowego PTL. Ad. 2. Protokół z XLVII Walnego Zgromadzenia, które odbyło siG w czerwcu �](ronliw 1-972 r. w Ostrołęce, odczytała mgr Małgon:ata Orlewicz. Do protokołu nie wniesiono uwag. Ad. 3. Wybrano Komisję Matkę, do której powołano 5 osób: dr Stanisława Błaszczyka, dr Kazimierza Piet.kiewicza, dr Longina Malickiego, dr Bolesława Lopuszańskiego 'i dr Leszka Itmana oraz Komisję Skrutacyjną w składzie: dr Anna Kowalska-Lewicka, do.c. dr hab. Zbigniew Jasiewicz i mgr Józef Jastrzębski. W skład Komisji Wnioskowej weszli: prof. dr Franciszek Wokroj, dyr. Ignacy Kuźniewski i mgr Medard Tarko. Ad. 4. Sekretarz Generalny Zarządu Głównego PTL, doc. dr hab. Bronisława Jaworska, przedstawiła sprawozdanie z działalności PTL w okresie ostatniej 3-letniej kadencji Zarządu - od września 1970 1'. do czerwca 197:3r. W sprawozdaniu zostały omówione sprawy organizacyjne, działalność naukowa i wydawnicza, sprawy archiwum i biblioteki PTL, działalność Ośr-od-ka Dokumentacji i Informacji Etnografi'cznej oraz inne dziedziny pracy. Odczytane zostało również spr!1wozdanie finansowe PTL za lata 1970-1972 (zob. teksty na s. 307-316). Ad. 5. Doc. dr hab. B. Jaworska odczytała zbiorczą listę wniosków i postulatów Oddziałów PTL, zgłoszonych w toku ogólnej dyskusji ·członków w 1972 r., dotyczącej kierunków i form działaruia Towarzystwa. Zdaniem większości Oddziałów Towarzystwo nasze powinno skupiać nie tylko zawodowy·ch etnografów, ale również miłośników kultury ludowej, działaczy i regionalistów, których należy włączać do prac organizacyjnych. Wys·unięto postulat częstszego organizowania zjazdów w mały,ch miejscowościach, dla ich zaktywizowania. Wskazano na pilną potrzebę nawiązania stałej współpracy z PoLskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym i innymi instytucjami tego typu w kraju, zacieśnienia kontaktów z Polonią zagraniczną. Podkreślono konieezność opracowywania i wydawania materiałów oraz podręczników i instrukcji dla zes.połów folklorystycznych, poradników bibliograficznych, folderów związany'ch z akcją "Kultura ludowa - dobrem narodu", katalogów wydawnictw itp. Postulowano potrzebę rozszerzenia pra'c badawczych, zaznaczając przy tym, że OddziaIy Powinny kierować swe wysiłki na badanie kultury ludowej regionów, w których działają; zauważono także potrzebę zwiększenia kontaktów PTL z nauką zagraniczną. Doc. dr hab. B. Jaworska odpowiedziała w imieniu Zarządu na postulaty Oddziałów. Stwierdziwszy, że .stanowią one w sumie bardzo cenny materiał wyznaczający kierunek i formy de,iałalności Towarzystwa, zaznaczyła, iż reałizacja projektów zależna jest w dużym stopniu od aktywności członków, jak też od pomocy finansowej i poparcia Polskiej Akademii Nauk (zob. tekst na s. 325-328). Ad. 6. SprawozdaThia z działalności Oddziałów PTL pr,zedstawili: mgr Krystyna .szałaśna z Gdańska, dr Bolesław Łopuszański z Krakowa, mgr Eugenia Pietrewicz z Koszalina, dr Krystyna Marczak z Lublina, Jan Migdał z Łańcuta, doc. dr" Jadwiga Kucharska z Łodzi, mgr Piotr Kaleciak z Mszany Dolnej, mgr Józef Wieczerzak z OLsztyna, dyr. Ignacy Kuźniew,ski z Opola, mgr Stefan Lew z Przemyśla, dr BogusIaw Linette z Poznania, mgr Hanna Wojciechowska z Torunia, dr Krzysztof Makul.,>~i z Warszawy, mgr Mal'ia Rostworowska z Wrocławia, mgr Krys.tyna Kaczko z Zabrza, dr Wanda Jostowa z Zakopanego i mgr Irena Pujanek z Zielonej Góry. Z większości .sprawozdań wynika troska o rozwój działalności Oddziałów, wiele jednostek może pos21czydć się nowymi osiągnięciami, zwIaszcza w dziedzinie popularyzacji kultury ludowej oraz uczestnictwa w ruchu regionalnym. Ad. 7. Mgr Józef Jastrzębski złożył ,sprawozdanie z działalności Głównej Komisji Rewizyjnej i w imieniu Komisji zgłosił wniosek o udzielenie absolutorium u"tępującemu Zarządowi. Absolutorium udzielono wi('kszuśei'l głosów (od głosu ws.tl'zymaIy się 3 osoby - członkowie Prezydium). �Kronika 3Hl Ad. U. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrało gŁos wielu obecnych. Poruszyli oni główne problemy, którymi żyje Towarzystwo: treść i formy pracy, aktywność w środowisku lokalnym i współpraca z pokrewnymi placówkami czy instytucjami, miejsce PTL w polskiej etnografii i folklorystyce, podstawy finansowe itp. Doc. dr hab. B. Jaworsl<a zwróciła uwagę na nietypowość działalności PTL: badania naukowe i działalność popularyzatorska spada na Oddziały, które działają społecznie. Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska zaznaczyła, że mimo trudności Hnansowych istnieją liczne możliwości zaktywizowania działalności PTL. Oddziały, które znalazły własny, odpowiedni do warunków miejscowych modeł działania, rozwijają się dynamicznie, np. Oddziały Koszaliński i Zielonogórski. Prof. dr F. Wokroj zwrócił uwagę na formalną stronę sprawozdań: powinny one zawierać informacje o zrealizowanych bądź niezrealizowanych uchwałach, co nie zawsze miało miejsce. Ad. 9. Zgodnie z uchwałą poprzedniego zjazdu dokonano wręczenia dyplomu członka honorowego PTL nestorowi polskiej etnografii ~ pmf. dr Tadeuszowi Sewerynowi. Ze względu jednak na nieobecność Profesora z powodu złego stanu zdroWia, dyplom wręczono prezesowi Oddziału Krakowskiego PTL, dr A. Kowalskiej-Lewickiej, z prośbą o uroczyste przekazanie prof. Sewerynowi. Wręczenia dokonała prezes PTL, prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. Ad. 10. Komisja Matka przedstawiła 25 kandydatur do Zarządu Głównego spośród zgłoszonych propozy,cji oraz po 5 kandydatur do Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeń,skiego. Obecni zgłosili dodatkowe kandydatury, dokonując na wniosek dr A .Kowalskiej-Lewickiej - prezenta,cj;i ,swych kandydatów nieznanych ogółowi (kandydatów zgłoszonych przez Komisję Matkę przedstawiła doc. dr hab. B. Jaworska). W wyniku niejawnego głosowania w skład Zarządu Głównego PTL nowej kadencji weszły 22 osoby, które na zebraniu w dniu 9 VI 73 r. ukonstytuowały się następująco: l) prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska prezes, 2~3) prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa i dr Laszek Ibman - wiceprezesi, 4) doc. dr hab. Bronisława Jaworska - sekretarz generalny, 5) doc. dr hab. Dorota Simonides - zastępca sekretarza generalnego, 6) dr Stanisław Błaszczyk skarbnik, 7) prof. dr Stanisław Bąk - z-,ca skarbnika, S-9) dr Longin Malicki i prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa - członkowie Prezydium, 10) prof. dr Józef Burszta - przewodniczący Rady Wydawniczej. Członkowie Zarządu: 11) prof. dr Maria Frankowska, 12) mgr Eugeniusz Jaworski, 13) dr Władysław Jeż-Jarecki, 14) mgr Piotr Kaleciak, l;) dr Janusz Kamocki, ,1'6) dr Krystyna Marczak, 1'7) mgr Zofia Neymanowa, Ifl) dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, 19) dr Kazimierz Pietkiewicz. Zastępcy człon: ków: 20) mgr inż. Homana Krzanowska, 21) mgr .Józef Lech, 22) mgr Mewia Suboczowa. Skład Głównej Komisji Rewizyjnej: 1) prof. dr Franciszek Wokroj przewodniczący, 2-3) dr Bogusław Linette i mgr Stanisław Chmielowski - członkowie. Zastępcy członków: 4) mgr Stefan Lew, 5) dr Jadwiga Pawłowska, G) mgr Aleksander Posern-Zielil1ski. Sąc! Koleżeński: 1) dr Tadeusz Prus-Wiśniowski - przewodniczący, 2--5) dr Witold Armon, dr Maria Biernacka, prof. dr Aleksander GodlewsJd i dl' Bolesław Lopuszal1ski - członkowie. Ad. 11. Plan pracy Zarządu Głównego na najbliższe trzy lata, którego wytyczną jest uchwała Zjazdu Towarzystw Naukowych z czerwca 1'973 r., przedstawiła w formie projektu doc. dr hab. B. Jaworska. Przewiduje on kontynuClcję dotychczasowych głównych kierunków działania, a w szczególności prowadzenie prac wydawniczych i popularyzator,skich, prac Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, akcji "Kultura luclowa--·· dobrem narodu" oraz działalności sekcji amerylwnistycznej poc! kierownictwem prof. dl' M. Frankowskiej, jak też tworzenie nowych �320 Kronika form dzi.ałania, m. in. pr<:e<: zurgaui<:{)wanic trl.ccl1 d,l1.szych ,.,ckcj i: [olldury.s!.yc<:nej, muzeologicznej i filmu etnograficznego, zacieśnienie współpracy z Cen.tralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury, gdzie przewiduje się udział w szkoleniu działaczy kultury, wspólne zebrania w celu opracowania metod szkolenia, przeprowadzanie ekspertyz, fachowy instruktaż itp. Doc. dr hab. D. Simonides, która będzie kierowała -sekcją folklorystyczną, zaproponowała następujący plan pracy .sekcji: nawiązanie kontaktu .z członkami Towarzystwa zajmującymi się folklorem, doszkalanie etnografów w zagadnieniach folklorystyki, zbadanie zasobów PTL w zakresie materiałów folklorystycznych, służenie ekspertyzami i pomocą zespołom amatorskim. Sekcja projektuje wydanie słownika wierzeń ludowych oraz skryptu z dziedziny folklorystyki. Prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa określila główne zadania sekcji muzeologicznej, którą organizuje; opracowanie metody klasyfikacji i typologi·i muzealiów (obecnie brak całościowej systematyki), instruktaż i inne formy pomocy działaczom regionalnym, udział w pracach programowej Rady Muzealnej przy Ministerstwie Kultury. i Sztuki, w skład której powołano dwóch etnografów: prof. dr M. Znamierowską-Priifferową i dr K. Pietkiewicza. Zadania .sekcji filmu etnograficznego postanowiono opracować w pozmeJszym terminie. Zebrani przyjęli tu jako słuszne stanowisko, by środowisko etnograficzne oficjalnie odcięło się od Towarzystwa Filmu Etnograficznego, którego działalność jest pod względem merytorycznym Il'iekompetentna. Plan finansowy PTL w najbliższej przyszłości oparto na dotychczasowych podstawowych źródłach: dotacji PAN, sprzedaży wydawnictw, składkach członkowskich i subwencjach specjalnych. Obowiązkiem Zarządu i wszystkich członków jak stwierdzono jest właściwe gospodarowanie posiadanymi zasobami oraz przestrzeganie dyscypliny finansowej, a także ;poszukiwanie nowych źródeł. Ad. 12. Wnioski członków PTL (zgłoszone jeszcze przed zjazdem) zostały w zna-cznej części twórczo wykorzystane przez Zarząd ":N programowaniu pracy Towarzystwa, co zostało wyżej omówione. W czasie obrad zgłoszono kilka nowych wniosków, które zostały zatwierdzone więł{JSzością głosów; 1) W celu skrócenia terminu przyjmowania nowy,ch członków Zarząd Główny upoważni Prezydium do bieżącego decydowania o zatwierdzeniu kandydata. 2) W skład kolegium decydującego w sprawach opieki nad zabytkami budownictwa drewnianego w Polsce powinien wchodzić etnograf - członek PTL; wniosek ten zostanie przekazany Naczelnemu Urzędowi Konserwator.sikiemu Mini-sterstwa Kultury i Sztuki. 3) W celu zaktywizowania Towarzystwa - na wniosek Oddziału Toruńskiego - należy zwiększyć liczbę delegatów na doroczne zjazdy (jeden delagat na 10 członków). Wniosek .ten zatwierdzono jako wytyczną dla nowego Zarządu, gdyż jego realizacja w obecnej sy· tuacji finanso'wej nie jest możliwa. Przedstawiciel Oddziału Warszawskiego, dr K. Makuiski, zgłosił wniosek nagły: Oddział Warszawski zaproponował odby-cie następnego zjazdu PTL w Warszawie. Wniosek przyjęto jednogłośnie. Ad. 13. Obrady zamknięto podziękowaniem za udział organizatorom, uczestnikom i gospodarzom zjazdu - zwłaszcza dyrektorowi dr Z. Ślusarskiemu .i personelowi Muzeum Okręgowego, w którego salach toczyły się oiJnlcly, oraz prezesowi dr K. Marczakowej i członkom Lubelskiego Oddziału PTL. W sobotę dnia 9 czerwca 1973 r. w .sali Domu Kultury w Lublinie odbyła się pod przewodnictwem dr L. Itmana Sesja Naukowa PTL, w l~tórej obok uczestników zjazdu wzięli udział etnografowie i działacze kulturnlni z Lubelszczyzny, regio- �321 Kronika naliści i twórcy ludowi, a także przedstawiciele miejs-cowych władz i społeczeństwa. Sesja została poświęcona problematyce badawczej i admini.stracyjno-organiza,cyjnej związanej z rozwojem kultury ludowej w Lubelskiem. Referat pt. "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej Lubelszczyzny" wygłosił doskonały znawca problematyki i terenu, proC dr Roman Reinfuss. Referent zwrócił uwagę na potrzebę nieprzerwanej kontynuacji badań. Wygłoszono także kilka komunikatów o osiągnięciach etnografii i muzeologii lubelskiej, o planach badawczych, działalności Stowarzyszenia Twórców Ludowych (mgr J\/I. Grubeł-Myskuła) i in. W dyskusji zdążyło wypowiedzieć się 12 osób, pozostali uczestnky mogU złożyć swe wypowiedzi pisemnie. Jak stwierdził w podsumowaniu dr L. Itman, dominowaly w dyskusji praktyczne zagadnienia muzealnictwa i plastyki ludowej, takie jak: miejsce .skansenu lubelskiego w planie rozwoju przestrzennego miasta i założenia doboru obiektów do tej placówki, współpraca muzeów z twórcami ludowymi, gospodar!,a Funduszem Rozwoju Twórczości Ludowej (mgr E. Mach zaproponował wy.stąpienie z wnio.,ldem do 'wladz Cepelii o zwiększenie funduszu na badania terenowe i publikacje oraz na 'nagrody za twórczość w dziedzinie folkloru), weryfikacja dzid twórczości ludowej i twórców (dr J. Rogala zgłosił projekt utworzenia \V jednym z muzeów ga lc>tii samorodnej twórczości ludowej, wypły'wającej z inspiracji samego twórcy), wychowanie plastyczne dzieci, 'większy udział tematyki wiejskiej i ludowej \V tW<"ll'Czośoi artystów-plastyków, pomoc PTL w -tworzeniu pleneru dla artystów i in. Mocno podkreślono potrzebę dals.zego rozwijania społecznego ruchu w dziedzinie ludoznawstwa regionalnego. Pominięto natomiast w dyskusji główne problemy naukowo-badawcze wysunięte w referacie prof. dr R. Reinfus.sa. Zakończenie Sesji uświetnił występ znakomitego ludowego kabaretu satyrycznego "Rzep" z Kl'zczonowa. Trzeci dzień zjazdu, 10 czerwca Hl?:! r" upłynął w terenie. Z rana delegacja uczestników złużyła wieńce i wiązanki kwiatów pod pomnikiem ofiar zbrodni hitlerowskich w obozie śmierci w Majdanku, a także na grobach etnografów lubelskich - prof. J. Świeżego i mgr ,T. Optołowicz:l, Następnie uczestnicy odbyli wycieczkę naukową trasą: Lublin - Urzędów (zwiedzenie słynnego ośrodka garncarstwa i budownictwa ludowego oraz udział w kiermaszu wyrobów garncarskich) Kazimierz nad Wisl<l (zwiedzenie Muzeum i miasta) - Nałęczów (zwiedzenie Muzeum Prusa i Chatki Żeromskiego). Wycieczka była bardzo pożyteczną imprezą naukową Na podstawie protokołów i materiałów Danuty Penkalównej, Kry'styny Marczakowej, Eugeniusza Jaworskiego, Elżbiety Królikowskiej i Wandy Drewniak opracował Medard Tarko DYSKUSJA ODDZIAŁÓW NA TEMAT OSIĄGNIĘĆ I CELÓW PTL Podsumowanie II Kongres Nauki Polskiej, który wytyczył główne kierunki i zadania na.uki polskiej na przyszłe dziesięciolecie, stał się okazją do krytycznego spojrzenia na dorobek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jego eele oraz kierunki i formy {zia21 -- Lud, tom LVIlT �322 kronika łania. Jak IXJwszechnie członkom wiadomo, różne były zadania, które stawiało wbie Towarzystwo w poszczególnych okresach swej blisko BO-letniej działalności, podobnie jak różne były zadania ,stawi.ane w tych okresach etnograf,ii. Z inkjatywy Sekretarza Generalnego, jesienią 197'2 r. Oddziały Towarzystwa zorganizowały zebrania dyskusyjne, na których członkowie zastanawiali się nad dotychczasowym dorobkienl i przy.szłym planem pracy Towarzystwa, nawiązując do ustaleń ogólnopoLskkh dyskusji nad k;ierunkami działania i organizacją nauki polskiej, toczący,ch się po VI Zjeździe PZPR. Owocem zebrań i dyskusji członków PTL były zgłoszone Zarządowi Głównemu liczne wnioski, 'postulaty, uwagi krytyczne li dezyderaty, w wyniku których zarysowuje \Się projekt planu pracy Towarzystwa na przyszłość, planu stanowiącego odzwierciedlenie dążeń i zamierzeń szerokiego ogółu członków. Najważniejsze kwestie poruszone w dyskusjach oddziałowych dotyczyły ogólnego charakteru naszego Towarzystwa i profilu jego działalności, potrzeby stymulowania ruchu naukowego poprzez organizowanie sesji i konferencji naukowych oraz badań naukowych, popularyzacji wiedzy etnograficznej oraz wewnętrznej organizacji pracy Towarzystwa, ze szczególnym uwzględnieniem działalności wydawniczej. 1. O g ó l n y 'c h a rak ter PTL Zdaniem większości Oddziałów najważniejszą funkcją spełnianą przez PTL jest integracja środowiska etnograficznego obejmującego zarówno ,specjalistów i amatorów etnografów, jak też specjalistów innych dyscyplin naukowych związanych przedmiotowo z etnografią, którzy poprzez uczestniczenie w pracach PTL mają możliwość wymiany swoich doświadczeń. Postulowano, by Towarzystwo nasze bardziej rozszerzyło zakres swojej działalności dążąc do tego, ;aby stać się pomostem między naukowymi ośrodkami centralnymi a regionami; niektórzy członkowie uważali przy tym, że koncepcji tej powinno podporządkowa6 się całą działalność Towarzystwa, o czym będzie mowa niżej. Nie brakło jednak i innego spojrzenia :na ogólny profil PTL. Np. członkowie Oddziału Sląskiego wyrazili opinię, że Towarzystwo powinno raczej zrzeszać ludzi zajmujących się zawodowo etnografią, uzyskując tym samym cenzus Towarzystwa o charakterze wyłąc,znie naukowym. Generalnie jednak biorąc przeważała koncepcja Towarzystwa zrzes,zajqcego zarówno zawodowych etnografów, jak również liczny{:h sympatyków ludoznawstwa, ludzi bez cenzusu naukowego, lecz zasłużonych dla etnografii poprzez swą działalność w terenie. OddZiał Krakow;ski postulował nawet stworzenie ogniw PTL skupiających młodzież szkolną zainteresowaną etnografią. Oddziały Krakowski i Łódzki sugerowały potrzeby wprowadzenia odn~bnejkategorii członków Towarzystwa, tzw. członków-korespondentów, rekrutujących ,się z miejscowej inteligen{:ji, jak również aktywu społecznego. Członkowie ci mogliby dostarczać materiałów terenowych do specjalnie utworzonej w tym celu placfl\vl,i (archiWum), co mogłoby znacznie usprawnić prace naukowo-badawcze. 2. O r g a n i z a c j a ż y {:i a n a u k o w e g {) Większość Oddziałów widzi i aprobuje dążenie Zarządu i poszczególnych Oddziałów do organizowania etnograficznego życia naukowego w ,skali całego kraju, dążenie do organizowania ogólnopolslkichkonferencji naukowych, zjazdów oraz sympozjów, jak ,również dążenie do poszerzenia kontaktów z instytucjami pokrewnymi, I,tórych krąg stale wzrasta. �Oddział Krakow.';I'i stwierdza, że Zarząd Glowny zbyt rzadko organizuje .sesje og(Jlnopolskie (zasadniczo raz do ruku z okazji Walnego Zgromadzenia) przy czy,m poziom tych sesji jest nicl'ówny, że sesje takie powinny być - za przykładem tego Oddzialu - l1!'zcldzane częściej przez poszczególne Oddziały. Jak wiadomo, niektóre Oduzialy nie wykazują żadnej działalnoś·ci w tym zakresie, co zdaniem członków Oddziału Krakowskiego budzić musi niepokój. Oddzial Warszawski postuluje urządzanie dla człDnków Towarzystwa odczytów wygłaszanych przez specjalistów z pokrewnych dyscyplin naukowych. Ich obserwacje i doświadczenie mogłyby być dla etnografów bardzo przydatne. Oddział Toruński L:Vł!"acauwagę na to, że aby intensyfikować działalność naukową należy pamiętać o włączaniu do bl'iższejwspółpracy miejscowych Tegionalistów-ludoznawców, m. in. poprzez zapraszanie ich do uczestnictwa w sesjach naukowych. Zdaniem tego Oddziału bardzo pożyteczne także byłoby organizowanie dobrze prz.\·gotowanych pod względem naukowym wycieczek krajowych i zagranicznych. Wiele krytycznych uwag i konkretnych postulatów dotyczyło organizacji Walnych Zgromadzell i towarzyszący'ch im sesji naukowych. Niektórzy członkowie sugerują przyjęcie zasady, by Walne Zgromadzenia odbywały się częściej w małych miejsco\Vośdach, co powinno przynosić i Towarzystwu, i miejs,cowym działaczom obopólne korzyśd. Można bowiem łatwo zauważyć, jak na każdym Walnym Zgromadzeniu społeczeńst.wo miejscowe pragnie dyskusji związanych tematy'cznie z jego regionem, odczuwając potrzeby wiązania jej z problematyką naukową bardziej ogólną. Se"je i dyskusje naukowe winny być jednak lepiej przygotowywane pod względem organizacyjnym i merytorycznym. :l. P o d n o s z e n i e p () z y c J e t.n o g r a f i i etnografi'cznej 1 i p op ul a r yza cj a w i e ciz y Oddział '1'oruńs,ki uważa, że pierwszoplanowym zadaniem w tym zakresie powinno być ponowne W$zczęcic .przez PTL poważnej i nieustępliwej akcji zmi€Tzającej do restytucji na Uniwersytetach sl{asOwanyd"l ldedyś katedr i kierunków studiów etnograficznych, przy równoczesnych zabiegach o wprowad:óenie wykładów etnograficznych do szkół wyższych i średnich (w zależności od ich charakteru). Tenże Oddział postuluje 'również, aby PTL wystąpiło do II Kongresu Nauki Polskiej (przez Wydział I PAN) o zaakceptowanie roli i zasług Polskiego Towarzystwa Lud{)znawczego w poLskim .ruchu społecżno-naukowym. Oddział w Mszanie Dolnej proponuje wyshlpienic do odpowiednich władz o uznanie PTL za towarzystwo o wyższej użyteczności społecznej. Wiele Ocktziałów uważa, ;i,e PTL jalw instytucja zrzeszająca większość fachowców z dziedziny etnograf.ii powinna występować w Toli eksperta i konsultanta w poczynaniach mających n" celu s7.erzenie treści folklorystycznych. W celu realizacji tego postulatu poszczególnc Oddziały wskazują instytucje, do których PTL powinno /,wJ'(Jcić si(~ z pJ"()pozy'cj~l"wej pomocy i usług. Oddział Toruńskii uwa7.a, żc m. in. naló.ałolJy zWI"lJcićsil; du Ministcl'stwa Kultury i Sztuki (COPiA, COMUK) w celu ustalenia zakresu współpracy, zwłaszcza w dziedzinie realizacji timprez folklorystycznych, Interesująco możnaby ułożyć współpracę z PTTK, przeszkolenie etnograficzne instruktorów obslugujących wycieczki mogłoby służyć popularyzacji zagaclnień ludoznawczych. Oddział Warszawski zwrócił uwagę na to, :<:cczęsto .się zdarza, iż audycje radiowe i telewizyjne .są .przygotowywane przez niefachowców i nie są kDnsuUowane ze specjalistami, Właśnie PTL winno w tych spd1wach pełnić funkcję konsultanta oraz pJanowa(' i knol'{lyn.)wać udział p05iZczególnych zes;polów i osób w audycjach �i{ronika folklorystycznych. Wskazanym byłoby też nawiązanie współpracy z PUPiK "Ksją~ka-Prasa-Ruch", w porozumieniu z którym możnaby organizować w terenie np. wystawy objazdowe dla "Klubo-kawiarni". Oddział Lańcucki sugeruje, aby w oparciu o doświadczenia tego Oddziału przeanalizować możliwość organizowania w plenerze wystaw malarstwa uwzględniającego problematykę etnograficzną, jako atrakcyjnego środka popularyzacji. Oddziały Warszawski, Śląski i Poznański uważają, że celowe byłoby daL~ze rozwijanie współpracy z Towarzystwem Lączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". Polonia zagraniczna bowiem szczególnie interesuje Sil~ sprawami folkloru i kultury regionalnej oraz wydawnictwami folklorystycznymi. Dużą rolę mogą tu odegrać odpowiednie katalogi, jak np. katalogi Dziel wszystkich O. Kolberga wydane ostatnio w języku rosyjskim i angielskim, a także wystawy i punkty 'sprzedaży wydawnictw PTL, w organizowaniu ~tórych zainteresowane jest Tow. "Polonia". Istnieje realna możliwość pełnienia przez PTL funkcji konsultanta przy badaniach nad Polonią w krajach, w których są ośrodki emigracyjne. Wielu członków wskazuje na to, iż ważną funkcją PTL jest służenie informacją wszystkim zainteresowanym. Funk'cję tę Towarzyslwo może wypełniać poprzez dobrze zorganizowane poradnidwo (np. dla prowadzących izby .pamiątekilp.). Liczne sygnały z terenu wskazują na konieczność opracowania i wydania bibliografii dla wszystkich realizacji ,scenicznych wykorzystujących folklor. Mogłyby t•• być poradniki bibliograficzne dla zespołów regionalnych itp. 4. P l' ac a naukowa Oddziały rozwazaJą sprawy aktywizacji prac badawczych organizowanych przez PTL. Odwołując się do okresów, w ·których działalność Towarzystwa obejmowała przede wszystkim szeroko zakreślone prace badawcze, posluluj:] wprowadzenie zmian w tym zakresie. Oddziały Poznański i Mszański zastanawiają się nad taką organizacją pracy Oddzialów, aby wysiłki koncentrowały się przede wszystkim na badaniu i ochronie kultury ludowej regionów, w których działają. Oddział Sląski w dyskusji tej zwraca uwagę na t9, że etnograficzna działalność badawcza powinna być korygowana zapotrzebowaniem społecznym, m. in. ze względu na możliwości otrzymania na ten cel cJodabkowych funduszów. Ten sam Oddział (wraz z Oddziałami Krakow.skim ,i Toruńskim) jest poważnie zaniepokojony faktem nie podejmowania dotychczas przez PTL inicjatyw badawczych poza granicami kraju, zwłaszcza w krajach demokracji ludowej. Należy w związku z tym wszcząć starania o przyznanie PTL funduszu dewizowego. Tematyka podejmowanych badań powinna dotyczyć przede wszystkim krajów Europy, ze szczególnym uwzględnieniem 'krajów obozu socjalistycznego. Odrębną propozycję wysuwa Oddział Lódzki proponując utworzenie Sekcji badań terenowych, posiadającej własny program naukowy, organizującej seminaria i dyskusje nad opracowanymi tematami. Oddział Krakow.ski zwraca uwagę na potrzebę spopularyzowania zbiorów BibtLoteki PTL we Wrocławiu i łatwiejszego ich udostępnienia. Zdaniem Oddziału Lódzkiego nie mniej pilną i ważną potrzebą jest podjęcie odpowiednich kroków w celu zabezpieczania i zbierania rękopisów będących w posiadaniu star:;zych wiekiem miłośników ludoznawstwa. 5. S p r a w y w e w n ę t r z 'fi o - o r g a n i z a c y j n e Uwypuklając PTL, członkowie liczne potrzeby w zakresie organizacji ruchu naukowego przez widzą wewnętrzne niedostatki utrudniające realizację tak sze- �325 Kron!ka roko zakrojunych planów Towarzystwa. Większość Oddziałów główne trudności widzi w braku czasu członków, niemożnoś'Ci organizowania szerszej działalności ;bazującej li tylko na pracy SiPołecznej. Postuluje więc Oddział Krakowski zatrudnienie sprawami ogólno-administracyjnymi oddzielnego pracownika w biurze Zarządu Głównego PTL. Oddział Mszański zgłasza postulat, ażeby dla większych Oddziałów (ponad 3{) członków) przeanalizować możliwość uzyskania przynajmniej pół etatu celem zatrudnienia pracownika, któryby odciążył członków pracujących społecznie od zbyt obciążających ich prac technicznych (prowadzenie rachunkowości, biblioteki i archiwum Oddziału). Oddział Toruński zwraca uwagę na fakt, że Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, który jest rzecznikiem polskiej etnografii w kraju i na świecie i prowadzi wiele ważnych prac związanych z tą działalnością, dysponuje zaledwie jednym etatem. Możliwość ożywienia działalności PTL widzi Oddział Krakowski w większej rotacji członków Zarządu Głównego PTL;chodzi o uaktywnienie tych osób, które dysponują większą ilością czasu wolnego dla prac Towarzystwa. Oddział Krakowski także domagał się przywrócenia zwyczaju odczytywania na Walnych Zgromadzeniach sprawozdal1 z działalności Oddziałów. 6. S P l' a w y w y d a w n i c z e Wiele uwagi poświęcono sprawom polit)l1ki wydawniczej. W trakcie toczącej się dyskusj.i padło sporo zgodnych uwag i dezyderatów. Oddział K-rakowski z niepokojem podkreślił, że poza "Ludem" i "Literaturą Ludową" pozy-cje wydawane w innych seriach ukazują siG nieregularnie, wydawane .są najczęściej w zależności od uzyskanych dodatkowych (unduszy, co powoduje, że nie zawsze zgadza się to z intencjami planu wydawniczego, opracowywanego przez Radę Wydawniczą. W tych warunlmch nie jest modiwe realizowanie przyjętej przez Towarzystwo zasady, że w publikowanych seriach wydawniczych partycypować będą wszystkie OddZJiały. W związku z postulowaną potrzebą większej integracji członków PTL w skali całego kl'aju, Oddziały Krakowski i Mszal1ski postulowały wydawanie bieżącego informatora o dzlałalności Zarządu Głównego, Prezydium, poszczegó1nych sekcji itp. Nadto -- obok istniejących już bardzo potrzebnych i pożytecznych serii wydawniczych podkreślono brak stałego periodyku naukowo-informacyjnego. W tym zakresie Oddziały wysuwają różne propozycje, domagając się informatora o różnej postaci: od skromnego przynajmniej biuletynu powielaczowego, poprzez pismo wydawane .~zlachetniejszymi technikami poligrafii, do atrakcyjnego magazynu dla szerokiego grona osób, stanowiącego zarazem ·przewodnik metodyczny dla członków oraz in(ol'malor organizacyjny . .Jednocześnie uznano, że w związku z programem "Kultura ludowa - dobrem narodu" należy koniecznie wydać sepię poradników i materiałów iJnstruktażowych, a także atrakcyjne foldery, katalogi itp. Opracowali : Bronisława Jaworska, Jerzy Lewowieki W ODPOWIEDZI ODDZIALOM - UWAGI PREZYDIUM ZG PTL Na wstępie na!L:ży zauważyć, że pr{)fil działalności Towarzystwa przechodził różne fazy, zależne w dużym stopniu od tendencji odgórnych PAN (np. wskazania �326 Kronika odnośnie do nacisku na popularyzację wiedzy J;;:Q:>zlembadań !ere-now.veil. nil'równomierny dopływ funduszy na działalność podstawQwą T{)warz.Y~twa itp.), Sl'ld też konkretne propozycje Oddziałów pozwalają wprawdzie ZarządQwi nakreślić teoretycznie zarys przyszłej działalności, lecz trzeba pamiętać, że pełna re.d izaeja tego projektu 'zależeć będzie m. in. od uwzględnienia niel,tórych postulatów przez władze PAN. Ad. 1. C h a rak t e r Towar z y s t w a. Prezydium ZG PTL przychyla ~it; do głosu większości, że członków Towarzystwa powinno się rekrutować z różnych środowisk, zarówno etnograficznych zawodowych, jak i amatOl~skich - mHQśników ludoznawstwa, a także z środowisk pokrewnych. Stanowisko takie popiera obecnie także PAN. Uważamy, że ramy naseego statutu umożliwiają już teraz organiwwanie kół młodzieżowych. Prezydium myśli też o szerokim weroowaniu członków z regionalnych środowisk działaczy kultury. Chodzi nie tyle o stworzenie nQwej kategorii członków korespondentów, co o formy aktywizacji etnografów amCl!orów, którzy dobrowolnie zgłaszaliby ak,ces, m. in. do pracy zbierackiej. Ad 2. Organizacja życia naukowego. Odnośnie do sugestii organizowania większej ilości sesji naukowych (postulat Oddziału Krakowskiego) prezydium jak najbardziej popiera to stanowisko. Dotychczasowe ograniczenia w tej mierze wynikają jedynie ze skromnych możliwości finansowania tych imprez przez PTL. Ponadto, aby zapewnić minimum funduszy, trzeba je zaplanować z rocznym wyprzedzeniem i koszty wstawić do ;planu finansowego. Podobną trudność sprawi,\ organizacja wycieczek, których koszt jest znaczny, a Towarzystwu brak środków na dofinansowanie tego rodzaju akcji. Prezydium popiera całkowicie propozycje urządzania Walnych Zgl'OmadZCli Delegatów w ośrodkach regionalnych (w ostatnich latach Walne Zgromadzenia odbyły się w Limanowej, Międzyrzeczu, Ostrołęce i Łomży). Organizowanie Zjazdu nie jest jednak możliwe w każdej miejscowości ze względu na konieczno~ć zagwarantowania minimum 150 miejsc noclegowych. Troska o .staranne przygotowywanie corocznych sesji zasługuje naszym zdaniem na dużą uwagę; myślimy, że sytuacja się poprawi gdy zaczną pracować organiz.owane obecnie sekcje specjalistyczne, które będą mogły wziąć na siebie trud przygotowania niektórych sesji z okazji WZD. Ad.3. Pozycja etnografii i popułaryzacji wiedzy. Prezydium ZG w miarę swoich możliwości czyni wysiłki, aby włączyć się do różnych akcji. sugerując zarazem potrzebę oferowania fachowego poradnictwa rÓ7.nym zainteresowanym instytucjom. Wydaje się nam, że i członkowie ze swej stnll1,v powinni w interesie całej naszej o rgaJIlizacji wykorzystywać każdą okazję Spl'zyjającą nawi'lzywaniu takich kontaktów. Prezydium ZG czuje -się w ooowiązku poinformować, że podjęło już uprzednio rozmowy z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" i wzięło udział w zjeździe uczonych zagranicznych polskiego pochodzenia, który odbył się w Krakowie w lipcu 1973 r. W czasie zjazdu, prócz okolicznościowej wystawy wydawnictw PTL mogących zainteresować Polonię zagrani'czną, odbyliśmy rozmowy z przedstawi,cielami Polonii, m. in. z prezesem Fundacji Kościuszkowskiej dr Eugeniuszem Kusielewiczem, na temat wzajemnej współpracy kulturalnej i naukowej. P,rezydium nawiązało kontakt z Centralnym Ośrodkiem Metodyki Upowszechniania Kultury przy Minister.stwie Kultury i Sztuki oraz bierze instytucjonalnie udział w akcji "Kultura ludowa dobrem narodu". reprezentując PTL w Komitecie ogólnopolskim. powstałym przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Reprezentanci PTL są <:zlonkami KomilC'lu kr;lj{)wq~o JVlięc!zyI1;ll'<)(lowl·j LJllii �Kron/.ka 327 Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (brali udział w organizowaniu Sekcji Etnograftcznej tego Komitetu). Zarz<\d PT1, zdaje sobie sprawę z tego, że Po1slde Towarzystwo Ludoznawcze petni ważne funkcje ideologiczno-polityczne. W ludowym Państwie" w którym problemy l<ultury ludowej znajdują się w centrum uwagi społeczeńSItwa, PTL - towarzystwo powołane do rozwijania działalności na tym polu - winno traktować swą działalność jako ważne zadanie :ideologiczne. Pełnienie tego ,zadania podnosi rangę pracy całego Towarzystwa w oczach działaczy terenowych i centralnych. Pamiętamy, że Towarzystwo jako trybuna polskiej etnografii jest w dużym stopniu odpowiedzialne za realizację programu ochrony kultury ludowej. Powinno więc w poslaci apeli, interwencji i akcji społecznych czuwać nad prawidłowościami popularyzacji tych problemów. Powinno występować z nowymi inicjatywami do władz cenlralnych i terenowych, do różnych towarzystw i instytucji, domagając się rozszerzenia wszelkiego rodzaju akcji ochronnych i I>Opularyzatorskich. Ad 4. P r a c a n a u k o w a. Na temat badań poza granicami kraju możemy zakomunikować, że w toku załatwiania jest ,Siprawa zawarcia umowy o współpracy ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym, w której to umowie przewidywany jest udział członków w konferencjach, sesjach i badaniach. Wobec tego, że uzyskanie specjalnych funduszów dewizowych na ten cel jest niemożliwe, będzie to jedyna dostępna forma prowadzenia badań poza granicami kraju. Należy nadmienić w tym miejocu, że zgodnie z sugestiami PAN prace badawCi,:e Towarzystwa powinny być prowadzone be<'- specjalnych nakładów finan;;owych, raczej jako uzupełnienie działalności "oficjalnych" specjalistycznych placówek, powolanych do życia w określonym celu i funkcjonujących zgodnie z zaplanowanym profilem instytucji użyteczności pub~icznej. Ad 5. S p r a w y we w n ę t r z n o - o r g a n i z a c y j n c. Zatrudnienie dodatkowych osób jako pracowników administracyjnych w PTL pociąga konsekwencje finansowe i wymaga zgody PAN. Akademia zaś zazwyczaj tej zgody nie udziela wychodząc z zalo7.enia, że c<,-łonkowie niektóre funkcje (zwłaszcza w Oddziałach) powinni pełnić społecznie. W związku z sugestiami na lemat rotacji członków Zarządu pragniemy zwrócić uwagę, że apelowaliśmy do poszczególnych Oddziałów, aby zgłaszały swoich kandydatów. Na ten dwukrotnie zgłaszany apel odpowiedzi wpływają bardzo powoli. Pragnęlibyśmy ponadto, aby kandydatury zgłoszone Walnemu Zgromadzeniu Delegatów daly możność zorientowania się w dotychczasowej działalności proponowanych kandydatów w ramach prac Towarzystwa. Zarząd ubolewa, podobnie jak członkowie, z powodu braku wewnętrznego informatora działalności Towarzystwa, jednakże w obecnej .sytuacji nie Wiidzimy żadnych ,szans na rozwinięcie akcji wydawniczej o jeszcze jeden tytuł. Chcąc jednak poszerzyć zakres wewnętrznej informacji postanowiono sporządzać odbitki z rocznych sprawozdań PT1, publikowanych w "Ludzie", a ponadto zaopatrzyć wszystkich członków w odbitkę artykułu Prezesa, prof. dr K. Zawistowrcz-Adamskiej, na temat naszego Towarzystwa i jego działalności, opublikowanego w czasop. "Nauka Polska" nr 1173 w związku z II Kongresem Nauki Poll5kiej. Jeśli chodzi o odczytywanie sprawozdań na WZD, to z inicjatywy Prezydium. były one odczytywane w 1971 i 1972 r., lecz z przykrością należy stwierdzić, że delegaci nie zawsze byli obecni w sali obrad. Ad li. S p l' a w y w y d a w n i c z e. Wątpliwości Zarządu i członków w sprawach wydawniczych .są zbieżne. Niestety, stała dotacja PAN starcza wyłącznie na wydawanie dwóch reprezenta<:yjnych wydawnictw ciągłych: "Ludu" i "Lileratury �328 Kron.ika Ludowej". Inne serie wydawnicze lub tytuły poza .>eriami mog;l ukazywać si~ w miarę zdobywania funduszy ze sprzedaży zapasów wydawnictw PTL i uzyskiwania specjalnych subwencji. Zarząd zwraca się więc do członków z apelem, aby pomogli w kolportowaniu wydawni'ctw PTL. W akcji "Kultura ludowa - dobrem narodu" prace wydawnicze, zgodnie z sugestiami Ministerstwa Kultury i Sztuki, prowadzą komitety wojewódzkie, w których aktywnie działają Oddziały PTL. Słuszne są głosy członków, że zakres tych prac niewątpliwie należałoby jak najbardziej poszerzyć i rozwinąć. Opracowala: Bronisława Jaworska DZIALALNOŚC OŚRODKA DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ PRZY POLSKIM TOWARZYSTWIE LUDOZNAWCZYM W 1972 R. Ośrodek Dokumentacji i Informacji .Etnograficznej PTL w Łodzi, prucujący początkowo pod kierownictwem prof. dr K. Zawistowkz-Adamskiej, a następnie od połowy 11971 r. pod kierownictwem doc. dr B. Kopczyńskiej-Jawor.skiej, rozpoczął swoją działalność we wrześniu 1968 r. Powołana z inicjatywy spolec.znej pla'cówka, zgodnie z intencjami zalużycicli miała służyć zarówno dokumentacji poczynań naukowych w dziedzinie etnografii, jak i świadczyć usługi na rzecz organizatorów prac kulturalno-oświatowych, udzielając informacji z zakresu szeroko pojętego folkloru. Zamierzenia te jak dotychczas zostaly tylku cZI:śdowo zrealizowane. Pierwszy okre5 pracy Ośrodka (lata '1"968-1969) wstał poświęcony założeniu podstawowej bazy dokumentacyjnej przedsięwzięć folklorystycznych. Ośrodek prowadził dokumentację dotyczącą dzialalności naukowej placówek etnog;ra[icznych w S\Vlecie, w tym towarzystw międzynClrodowych, kolekcjonował mat(~rialy ze zjazdów, konferencji i sympozjów krajowydl i zagranicznych. Powyższe działy dokumentacji uzupełniane były w latach następnych . .Jednocześnie ·czyniono wysiłki w celu nawiązania kontaktów z różnymi rouz<Ija'lli phcówek etnograficznych zarówno w kr<lju, jak i za granic;l ella z()n~<Iniznw:lI)i:1IW pośredniej wymiany świadczeń. S ł u ż b a i n f o r m a c y j n a. W ramach działalności na użytek \Vłasne~~oś;'odowiska etnograficznego ODiIE kolportował wśród poszczególnych osób i pl:w',wek, w zależności od ich specjalizacji naukowych, informacje o zjazdach i konl'vrencjach zagranicznych uzysl(iwane na podstawie zaproszeń przysyłanych du PTL od organizatorów. Ponadto opracowywano zestawy informacji do kroniki kolejnych tomów "Ludu" l. W odpowiedzi na sugestie zgłoszone pl'zez czlunków PTL w .ruku 1972 OŚ!'ockk przystąpił do zbierania informacji na temat opracowywanych kwestionnriuszy I,- 1 Zob. sprawozdania [w:] "Lud" 1971, t. 55; s. 365-366; 1972, t. 56, s, 364-365, ara, "Lud" t. 54; 1970, Muzealne wystawy etnograficzne w latach 1963-69, Doktoraty i habilitacje: "Luci" t. 55, R. 1971, Festiwale, "dni", konkursy w 1969, Badania tereno\l.,re prowadzone przez J11UZCCI w latach 1968-70, Skanseny, Wykaz prac magisterskich, Etnograriczne wystawy czaso"'e eksponowane \v r. 1970, Doktnraty i. habilitacje przygotowano kronikc; do 56 tomu "Ludu". 7. zal<Tcsu eLnografl.i \V lat-ach 19(;n-7H. W r. J97~ �I{ronlka 329 (ankiet) do tcrellowydl badełl'! etll{)graficznyc1l. Wysłano 200 ankiet, w odpowiedzi otrzymano 110kwestionariuszy. Kwestionariusze przekazane przez autorów są przechowywane w zbiorach Ośrodka, z kwestionariuszy wypożyczonych do wglądu sporządzono mikrofilmy. W tym samym roku opracowano i rozesłano około 400 ankiet adresowanych do zespołów folklorystycznych. Otrzymane w odpowiedzi informacje pozwoliły uzupełnić posiadaną kartotekę zespołów. Tegoż ,roku, korzystając z akcji weryfikacyjnej twórców ludowych prowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, .zapoczątkowano weryfikację danych w kartotece twórców (zweryfikowano z wykazami Ministerstwa 7 województw). Pominw wysiłków zmien:ających do informowania jak najszerszego kręgu działaczy kulturalno-oświatowych o istnieniu Ośrodka (rozesłano komunikaty {) powstaniu Ośrodka do Wydziałów Kultury Prezydiów Rad Narodowych), stosunkowo rzadko udzielane 5<1 informacje dla tego rodzaju odbiorców. Najczęściej udzielanym rodzajem informacji na zapytania indywidualne z kraju, jak i z zagranicy, są wskazówki bibliograficzne oraz wiadomości o osobach i instytucjach prowadz,~cych badania na określone tematy. Pracownicy Ośrodka, z wykształcenia etnografowie, w miarę możności śledzą i dyskutują metody pracy i techniki dokumentacji naukowej. Główna uwaga zwrócona jest obecnie na sprawę klasyfikacji materiałów. Ośrodek podjął w.stępne wysiłki w celu opracowania etnograficznego tezaurusa. Etapy dyskusji i wykonywanyd1 prac w lej dziedzinie znajdują swe odbicie w kilku artykułach opublikowanych Ol'aZ znajdujących się w druku 2. K o o r d y n a c j a i w s pół p r a c akr a j o w a. Ośrodek nasz jest jedynel w Polsce placówkil dokumentacyjną w dziedzinie etnografii. Ostatnio wzrosła jego rola w związku z pracami przygotowawczymi do Kongresu Nauki Polskiej {)LraZ pracami 'powołanej w 1972 r. Sekcji Etnograficznej przy Komitecie Nauk Socjologicznych PAN. Dla potrzeb tej Sckcj i Ośrodek .sporządził szereg zestawiel'! informacyjnych (wykazy pracowników działających na polu etnografii, wykazy wydawnictw etnograficznych, towarzystw itp.). Ponadto Sekcja zleciła Ośrodkowi organizację i prowadzenie prac z zakresu bieżącej bibliografii. ODiIE powstaje również w kontakcie z ODiIN PAN ucz~'slniCl.'lc w mian; mu;(.ności w seminariach organizowanych przez tl; instytltcję 'l. Najlepiej przedstawia się współpraca z działami etnograficznymi mu:r.eów, kl6re przekazuj,! nam slale swe informacje. W s pIj ł P r a c a III i l; d z y n a r o ci o w a. O~r<.lljd; ŚWi:ldczy ró;i.ncgo rod:r.aju usługi informilcyjne zlecane mu przez Zarząd Główny Pols.kiego Towarzystwa Lu(loznawczeg<J, jak przekazywanie danych do rejestru stowarzyszeń nauk spolecznych (UNESCO), danych do informatorów międzynarodowych itp. W roku 1972 .sporz'ldwno selektywną bibliografię prac etnograficznych publikowanych w 1971 r. dla międzynarodowej bibliogl'afii nauk społecznych, wydawanej przez Comite International pour 1~1Documentation des Sciences Sociales (CIDSS UNESCO) w Paryżu. 2 E. Królikowska, Uwagi na tcmat zagadnień dokumentacji i informacji naukowej, ,.EIllI'· graCia Polska", t. 16: 1972, S. 259-266; E. Królikowska, Z problematyki klasyfikacji, ,.Pracc i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi", seria etnograficzna, t. 17 IV druku, B. Kopczyńska-Jaworska, Problematyka dokumentacji muzealnej, tamże. 3 B. Kopczyńska-Jaworska, E. Królikowska, Uwagi o stanie źróde1 pochodnych w etnografii, Stan i Potrzeby Informacji Naukowej IV Naukach Spo1ecznych, Materialy z III sympozjum Pracowników Informacji Naukowej PAN i CAV IV Zakopanem w 1970 r. ODIN PAN, \V-wa 1971. �330 KronIka OSJ'<)ckk prDwad;o:i s1:ilł'l wymianę ma1:eriałów z Pracownią Dokumentacji InstyI.ulu Etnografii Sluwackiej Akademii Nauk (Narodopisny Uslav SAY) w Bratysławie. W 1972 1". prl:ygolowal1o materiały {) działalności Ośrodka na konferencję zorganizowaną przez międl:ynarodowe etnograficzneczasopis.mo dokumentacy jne "Demos". P<JIladto referat na temat klasyfikacji dany'ch dla potrzeb etnografii - na Międzynarodowy Kongres Nauk An1:ropologi·cznych i Etnologicznych, który ma się odbyć w Chicago w 1973 r.4• D a Is z y r {)z w Ó j P l a c ó w 'k i. Opierając siG na analizie d{ltychczasowej, czteroletniej działalności Ośrodka dyskutowana jest obecnie spi'awa dalszego profilu praey. Ze względu na ograniczone możliwości kadrowe (2 osoby na pól etatach) i niewielkie kredyty na prace zlecone, działalność.ta, jak się wydaje, musi ię skoncentrować na ,zagadnieniach uznanych za podstawowe dla naszej dyscypliny. W tym względzie nie podjęto jeszcze ostatecznych decyzji, ale tok dotychczasowych dyskusji sugeruje, że w pierwszym rzędzie będzie to dokumentacja bibliograficzna prac publikowanych oraz pra,c badawczych będącyoch w toku, wraz z informacją o miejscu i stanie przechowywania materiałów źródłowych. Opr<Jcowala Hroni:;Za wa Jaworska SPRAWOZDANIE Z MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENC.JI CZASOPISMA "DEMOS", POSWIĘCONEJ WDRAŻANIU JEDNOLITEJ KLASYFIKACJI PRAC ETNOGRAFICZNYCH I FOLKLORYSTYCZNYCH, Hl7:3 Kiedy na konferencji redakcyjnej w Brnie w roku 1971 ustalono ostatecznie za.sady nowej klasyfikacji .systematycznej p.rac etnograficznych i folklorystycznych w omówieniach informacyjnych pl'Zeznaczonych dla .,Demosu·', międzynarodowego etnograficznego organu informacyjnego krajów socjalistycznych, wyłoniły się problemy teoretyczno-metodolog.icznej natury, związane z uzgadnianiem międzynarodowym terminologicznego zakresu pojęciowego deskryptorów. Poslanowiono wtedy mimo to .nową sy.stematykę wprowadzić do "Demosu" już w roczniku 1972 z tym, :i.e redalccje krajowe uwagi .swoje dotyczące funkcjonowania nowego systemu przygotują do następnej konferencji, 'której zorganizowania podjęła się Bułgaria. Bulgars,ka Akademia Nauk. reprezentowana przez Instytut Etnograficzny i Muzeum w Sofii, zaprosiła Redakcję Główną, wydawców i delegacje redakcji Jo-ajowych do Albany pod Warną. Konferencja odbyła się tam w d.niach od n do 11 maja 1973 1". Uczestni'czyli w niej z Bułgarii - dr M. Veleva, ell' St. Stoikova i dr T. ŻivI.;:ov,z Cze~hosłowacji - clI' L. Kunz i doc. clr A. Robek, z Jugosławii - dl' M. Radovanović i dr J. Bezić, z NRD - ell' R. vVeinhold, ell' B. Weis.sel, dr W. Fiedler. dr S. Kube i B. Emmrich, z Polski - prof. dl' A. Kutrzeba-Pojnarowa i ell' S1:. Bł.as7,czyk, z Węgier - dr E. Barabiis-K,isban i dr 1. Kriza. z ZSRR - prof. ell' 1. N. Terenlieva i prof. dr B. PU'tiłov. Ponadto brai udział w obradach dr P. Wick z Centralnego Instytutu Historycznego Akademii Nauk NRD on'lZ H. Palm, pJ·zed- .\ B. KOPczyńska-Jaworska, "Classification tation et de I'information ethnologique". des donnees mises au service tle la tloC:l1lncn- �Kronika 331 stHwiciC'lI;;1 wyr];1\vnidll''1 AkH(lc-l1llCVcrbg. Nie przyhyli delegaci z Alh;:1l1ii Hll1ll1.1ni i. Ot.WH1'Ci;1k'mfercllcji dukunala dr Veleva, cl.łu!wk bułgarskiej redakcji \,r,lj,,II'Cj, a I. ramienia Bułgarskiej Akademii Nauk przemówienie powitalne wyg;losil d,vrektOl' Instytutu Etnograficznego i Muzeum pwf dr Vesselin Hadżinikołov. Przedmiotem obrad plenum redakcyjnego były, jak zapowiedziano, pmblcm,l' I.lviązane z wprowadzeniem do praktyki redak<:yjnej "Demosu" jednolitej systema1\'I,i etnograficznej i odpowiedniej w związku z tym klasyfikacji zawartośd prac etnogra[iczn~rch \V referatach rlostarcmny-ch przez redakcje 'kl'ajowe do druku, Przedyskutowano przygotowany przez Redakcję Główną częściowy spi" deskrypt.ur(IW ural. pomocnicze zestawienie haseł w ujęciu rzecwwym i alfabetycznym. Dl' 'Wick, kt.óry przedslawil zasady doboru deskryptorów dla nauk historyc7.nych \1' liczbie uj·wlo 2''i00 terminów. uzgodnionych ze specjalistami różnych dziedzin nauk humanist.ycznYoC'h, wyjaśnił, że na etn.ognlfię i folklorystykę przypada z tego okolo 650 deskryptorów, \Vybór ich spośród wielu tysięcy terminów obiegowych został tak dokonany, aby przy pomocy modyfikatorów, będących synonimami lub ąuasisynonimami oW~'ch wybranych deskryptorów, można było w miarę precyzyjnie i jednolicie z zastosowaniem .systemu cyfrowego wykazywać zawartość referowanych w "Demosie" prac. Ponieważ cała ta robota przygotowawcza dol{onana została na gruncie terminologii niemieckiej, wobec tego zadaniem redakcji kraj 0\\,\'ch bqdzie musiało być w~\pracowanie specyficznych deskryptorów, oddających rodzime poj':cia, Gel." to trudne zadanie zos:tanie przez wszystkie redakcje krnjowc \I'.I·konane, a I)(;dzie to wymagało częstych bezpośrednich kontaktów z Redakcj" Gł'Jwną vI' Drcź,nie, to uzyskamy VIi pełni sprawny aparat informacyjny, przysto.sowany du maszyn cyfrowych. Będzie wtedy też m07,na przystąpić do prac nad międl.ynarodowym leksykonem nauk społecznych, który mieści się w perspektywiczn,l'ch planach w.vclawni·czych. Uczestnicy konł't'renc,ii mieli okazję prześledzić sposób cyfrowego opracow<lnia i owaczenia zawal'lości zamieszczonych w "Demosie" dwóch pozycji, których to prób dokonali dr Kube i dr Weinhold. W nawiązaniu do tych prób zaznaczył Weinhold, że w roku 1974 pojawią się już deskryptory cyfrowe oznaczające za\Vartoś~ informacji, które będą umieszczane na końcu każdej pozycji. Pracę tę będzie wykonywać początkowo Redakcja Główna, później zaś, gdy deskryptory bęcl,] gololve w poszczególnych językach, trud ten będą musiały wziąć na siebie redakcje krajowe czy nawet autorzy referatów. Jako pierwsi opracują swoje deskryptory w ciągu najbliż;s:/.ego roku Rosjanie, Bułgarzy i Węgrzy. W następnych latach prace te będ;~ mu.siały wykonać pozostałe redakcje narodowe. W dyskusji zwracano uwagę na zadania "Demosu" jako jedynego międzynarodowego czasopisma informacyjnego krajów socjalistycznych z zakresu etnografii i folklorystyki i w zwi'1ZkU z tym na konieczność celowego doboru referatów mogących informować o wszystkich ważny'ch dla rozwoju dyscypliny naszej publikacjach w ramach obozu socjalistycznego, mogących też ten dorobek badawczy prezentować na zewnątrz, tj. państwom niesocjalistycznym, co jest szczególnie ważne wobccc wzrastającego zainteresowania tymi pracamicalego Zachodu. Z Inyślq () t..l'm. by ,.Demo,>" mógł jeszcze lepiej niż dotąd pełnić swą odpowiedzialną informacyjn'l funkcję i objąć szersze rejony oddziaływania, postawiła delegacja polska wniosek () drukowanie tytułów referowanych publikacji nie tylko jak dotqd - w brzmieniu oryginalnym i w tłumaczeniu niemieckim, ale również w wersji l'OsY.i'ikiej i angie].sldej. Wniosek zyskał poparcie plenu:I11 i od rolni Hl74 "'pt'"wadzi Sil; Il; inlHlwacj,;, korzystni! sz<:zególnie dla młodszego pokolenia Il'lda- �332 Kronika C;t,y,wśród których --- jak w Pob.ce - znajomość jc;zyka niemieckiego jest mniej rozpowszechniona niż angielskiego czy rosyjskiego. Delegacja polska w poro.zumieniu z Wydziałem I - Nauk Społecznych PAN zaproponowała też, by następna konferencja redakcyjna "Demosu" odbyła się w 1974 roku w Poznaniu równolegle z plenum redakcyjnym "Ethnologia Slavica" i by uczestnicy obu konferencji mogli wziąć udział w przygotowywanym w tym czasie w Poznaniu sympozjum pl. "Kultura ludowa - kultura narodowa". Propozycja ta zostala przez zebranych z uznaniem przyjęta. Na zakończenie podzielił się prof. Putnov z Leningradu swoimi wrażeniami i spostrzeżeniami z podróży na wyspy Oceanu Spokojnego śladami Mikłucho-Makłaja. Organizatorzy konferencji, której patronowaly wladze polityczne i administracyjne okręgu tolbuchiń5kiego, dały delegatom na konferencję okazję do uczestniczenia również w sympozjum folklorystycznym, które odbywało ,się równolegle w Albenie od 8 do 11 maja. Wygło.szono na nim 32 referaty. Obejmowały one szeroki wa,chlarz zagadnie{l zw.iązany.ch z dawnym jak i w!>półczesnym folklorem oraz oddziaływaniem tradycji ludowej na kulturę narodową naszej doby. Szczególnie dużo uwagi poświęcono kulturze ludowej Dobrudży i jej związkom z całą kulturą bułgarską. Nie hylo to przypadkowe, gdyż sympozjum odbywało się właśnie na obszarze tej ziemi. Ponadto umożliwiono uczestnikom obu imprez zwiedzenie Balcziku, Kaliakry, Rusałki i stolicy okręgu. z otwartym w roku 1'970 muzeum, mieszczącym się w zrekonstruowanym domu -z XIX-wiecznym wnętr/.cm mieszkalnym i urządzonym w nim pokazem ludowej kultury Dobrudży. Ucze~tnicy wycieczki do Tołbuchina mieli ponadto możność zwiedzenia nowo zbudowanego i celowo wyposażonego pałacu ślubów i nadawania imion. Dało to m.in. okazję do wymiany zdań na temat obrzędowości świec1<iej i jej stosunku c1n ludowej t I'ad.vcji. Opr<tc{)w,l1i: A. Kutl'zcba-Pojnamwa, Stanislaw II MIE;nZYNAHOlJOWE SYMPOZJUM ETHNOLOGL'\ BI{ATYSLAWA 19-22 X 1972 Hlaszczylc SLAVICA Doruc~ne .sputkanie -członków redakcji, wsp61prucownik,',\V i ;t,apl'oswnydl gości wydawanego przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Komeńskieg{) w Bratysławie rocznika "Ethnologia Slavica" miało miejsce w Bratysławie w dniach 19-,22 X 1972 1'. Wzięło w nim udział 11 członków redakcji i 6 go,ści. Pierwszy dzień sympozjum poświęeono tematowi: "Aktualne problemy i zadania etnografii słowiańskiej", Glówną uwagę zwrócono na pojmowanie przedmiotu słowiańskiej etnogl'afii i folklorystyki, na stosunek etnografii do pokrewnych dyscyplin naukowych w zakresie badań slowiańskich oraz na stan badań kultury ludowej w poszczególnych krajach słowiańskich, Podstawowy referat wyglosił odpowiedzialny redaktor "Ethnologia Slavica", Jan Podol6.k. Dalsze referaty i komunikaty wygłosili: K. V. Ćistov (Leningrad), J, Burszta (Poznaó), P. Nedo (Lipsk). V. K. Bondarcyk (Mińsk), M. Gładysz (Kraków), M. Barjaktarović (Belgrad), B. Ri',,!Dvski (Skopi~') i B. Bpne.~ (Brno). W dyskusji W,vstLlPili ponad!,,: Ch. Vakar('!<;k;i, ,J. Tome';' S. Genc:ev i J. Komol'ov.skY. �Kronika W drugim dniu odbyło siG posiedzenie ]wmitetu red:lkcyjnego ES poświGcone aktualnym problemom tego międzynarodowego czasopisma. Referat wprowadzający wygłosił również J. Podolak, naświetlając dotychczasowy rozwój ES, aktualną koncepcję rocznika i dalsze 'jego perspektywy. Dodatkowe informacje podał ·sekretarz redakcji, J. KomorovskY. Referaty i dyskusja wskazały na znaczenie ES jako jedynej wsp,',!nej instylucji etnografów słowiańskich, umożliwiającej publikowanie wybranych artykułów i rozpraw dotyczących kultury ludvwej Slowian. Chodzi o dalszy ilościowy i jakościowy jego rozwój oraz a ewentualne jego poparcie ze strony UNESCO. Dotychczas,)we międzynarodowe oceny tego czasopisma są pozytywne. Rozważam) możliwość wydawania dwóch zeszytów rocznie, postanowiono rozszerzyć dział dyskusji, ulepsz.\'Ć część informacyjną i recenzyjną ważniejszych dzieł i czasopism oraz publiko\\'ać bibliogra[jc;my wybór prac o ·charakterze etnograficzno-slawistycznym. \V zakresie .spraw organizacyjnych postanowiono, aby prace redakcyjne przejQly w większej mierze filialne redakcje narodowe: w ZSRR przy Instytucie Etnografii AN w Moskwie i Leningradzie; bułgarska przy Instytucie Etnograficznym BAN w Sofii; w NRD przy Instytucie Łużyckim w Budziszynie; polska przy PTL redakcji "Ludu"; jugosłowiańska przy Towarzystwie Etnologicznym w Belgradzie. Redakcje filialne wezmą na siebie odpowiedzialność za przesyłane do ES arty1wly i opracowania, za przygotowanie bibliografii oraz za propagowanie ES w 8wych kr:ljach. Do zadań instytucji ES należy organizowanie dorocznych redakcyj-nych sympozjów naukowych. Najbliższe, w r. 197:3, odbędzie się w Jugosławii (Macedonia, Ochryd), czwarte zaś (HJ74) w Poznaniu przy UAM, polączone z II Międzynarodową Konferencją Etnografów S!owiat'lskich; piąte (197'1 r.) ma mieć miejsce w Mińsku IV Instytucie Elnogrnfii. Józef lU MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM ETHNOLOGIA OCHRYD 5-6 VII .l9n RU1'8zta SLAVICA Zgodnie z poprzednimi postanowieniami, III Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica odbyło się w miej3cowości Ochrycl, w Maceclonii(Jugosławia). Gospodarzem by! Instytut Folkloru w Skopje, kierowany przez dra B. Ri'stovskiego. Wzięło w nim udział {)k. 40 uczestników, cz!onków redakcji i współpracowników "Ethnologia Slavica" oraz zaproszonych gości z następujących krajów slowiańskich: Związku Radzieckiego, Polski, Czechosłowacji, NRD, Bułgarii i wszystkich republik Jugosławii. Tematem .sympozjum by!y "Atlasy etnograficzne a narody słowiańskie". Wiodący referat wygłosił B. Bratanić (Zagrzeb). Wskazał on na podstawowe zalożenia teoretyczno-metodologiczne kartografii etnograficzm~j, podkreślił jej znaczenie jako heurystycznego środka poznawczego etnologii, jako "półfabrykatu" do dalszych operacji naukowych o charakterze historyczno-porównawczym i etnogenetycznym służącym do rekonstrukcji historii ludów i ich lwitur. Wiąże się z tym zagadnienie właściwegO opracowania masowych danych z dużych obszarów oraz sprawa ich jednoznacznego pl'zedstawienin na kartogramach, a następnie należytej ich inter- �3iH I~roni1aJ. pl'daeji. Na t.ytrl tle pl'dcgcl1t przedslawil aklu:llny st.an iJadan <JlIas<J\vych IV poszczególnych krajach europejskich, zwłaszcza slowiański·ch, ilust.rując niekt\Jre kWestie konkretnym materiałem. W dalszym ciągu sympozjum S. 1. Bruk z Moskwy przedstawił pwblemy atlasów historyczno-etnograficznych i kh znaczenie poznawcze, ilustrowane na przykładzie opracowanego już takiego atlasu w ZSRR (atlas Russkije). Podobne zagadnienia odnośnie do opracowywanego atlasu historyczno-etnograficznego Białorusi przedstawił K. V. Bondarcyk, a w odniesieniu do Bułgarii Ch. Vakarelski i B. Tumangelov, S. Kovacevicova z Bratysławy w obszernym referacie przedstawiła postępujące prace nad Atlasem Etnograficznym Slowacji, a Z. Kłodnicki (Wrocław) niektóre zagadnienia związane z wydawaniem Polskiego Atlasu Etnograficznego. J. Burszta przedstawił opracowany wspólnie 'Z Z. Sobierajskim Iwmunikat o założeniach i charakterze będącego we wstępnym stadium przygotowawczym i badawczym Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski. Nad wygłoszonymi referatami rozwinęła się ożywiona dyskusja. Drugi dzień przeznaczono głównie na posiedzenie kolegium redakcyjnego "Ethnologia Slavica". Redaktor ES, J. Podolak, zainali%iOwał szczegółowo dotychczasowe prace nad czterema już wydanymi i dwoma oddanymi do druku rocznikami, scharakteryzował ich pozytywy i braki i zary.sowal .szereg postulatów i wytycznych odnośnie do ułE.1Pszeniaposzczególnych działów tego periodyku (dział artykułów, informacji, recenzji, dysku.sji, bibliografkzny). W -dyskusji zwrócono również uwagę na zwiększające się zadania redakcji narodowych. Na zakOJ1czenie J. Burszta zaproponował i rozwinął pl'obiematykę nauko\\'<l IV Sympozjum, jakie ma odbyć się w Poznaniu w 1974 l'. Ma być nią t.emat "Kultura ludowa kultura narodowa". A znów K. V. Bondarcyk wysunął sugestię, by na V Sympozjum w Mińsku (1975) omawiano zagadnienia etnogenelycznf' . .J(jzeJ D/ll's:::fn MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA PT. "PRZEMIANY TRADYCJI LUDOWYCH W CSRS", SMOLENICE, 2:3-25 X 1972 Instytut Etnografii Słowackiej Akademii Nauk przy współpracy ze Słowackim Towarzystwem Etnograficznym (Slovensk<'l narodopLsna spolocnost) zorganizował w dniach 23-25 X 1'972 w miejscowości Smołenice k. Bratysławy międzynarodow;ł konferencję na wspomniany wyżej temat z udziałem ponad 50 etnografów i folklorystów czechosłowackich, przedstawicieli odpowiednich instytutów akademickich, katedr uniwersyteckich, muzeów itd., oraz delegacji naukowc\)w z (j europejs.];ic!J krajów socjalistycznych: z ZSRR - :l, z Polski - li, z NRD - 2, z Bulgari i - 5, z Węgil:r - 2 i z Jugosławii - 3. W konferencji wzięli udział także uczestnicy 1I Sympozjum Ethnologia Slavica, odbytego dopiero co w Bratysławie. PierwBze dwa dni konferencji poś'więcono teorii i .problemom badawC:7.ym przemian kulturowych, omówionym w 10 referatach plenarnych. Tak więc A. Pl'anda z Bratysławy mówił na temat podstawowych czynników procesu zmian slowac:kiej i czeskiej kultury ludowej po drugiej wojnie światowej; K. V. Clstov z Leningradu omawiał tradycyjne i "wtórne" formy i problemy kultury współczesnej z położeniem nacisku na rolę "regenerowanych" form kultury tradycyjnej w procesie etnicznej !wnsolidacji współczesnyeh narodów; J. BUl'szla (pozn:l1'l) l-Jl'zedstuwił zus:ld- �331 KroniIw niCl.l' za!'."";\' prol)lcl\1u współistnienia l.raclyc.ii i nn\"rfJczcsl1ości IV że'ciu wSJl(,lo~csnego społeczeń:>twa; B. Kopczyńska-Jaworska (Łódź) miała jako temat "Przemiany kulturowej hierarchii wartości" ilustrowane na przykładzie konkretny'ch społeczności lokalnych; R. Peseva-Popova (Sofia) zastanawiała się nad strukturą i prawidłowościami bytu z uwzględnieniem istotnych wchodzących tu w grę pojęć; A. Sulitka (Bratysława) mówił o roli tradycji we współczesności; J. Vareka (Praga) wygłosił referat pl. "Teoretyczne problemy badań etnograHcznych w regionie północnych Czech", zaś M. Sarkany (Budapeszt) "Niektóre problemy podejścia społeczno-antropologicznego do rozpadu kultury ludowej na Węgrzech"; J. KramaHk (Praga) omawiał zagadnienie pojmowania tradycji w etnografii, zaś A. Robek (Praga) mówil ,,0 niektóry·ch problemach przemian tradycji w dziedzinie kultury duchowej". W sekcji etnograficznej wygłoszono na:stępmie 13 referatów na tematy konkretnych badań społeczności lokalnych w różnych regionach Czechosłowacji (referenci: R. Jerabek - Brno, L Heroldowa i F. Vancik - Praga, J. Podolak, K. Podolakova i P. Skalnik z Bratysławy, J. Tomes - Strażnice, J. Usak, O. Danglova i S. Kovacevicova z Bratysławy; V. Kovaru, A. Jerabkova i V. Svobodova z Brna). W .sekcji folklorystyki przedstawiono podobnie 10 referatów z zakresu różnorodnej problematyki badań różnych dziedzin folkloru na obszarze Czechosłowacji. Referenci: M. Lescak, V. Gasparikova, S. Vanovicova, S. Burlasova i J. Michalek z Bratysławy; M. Sramkova i B. Benes z Brna; M. Musinka z Presowa i L. PourovaVolbrachtova z Pragi. Tematem ostatniego dnia konferencji były problemy i wyniki badań nad przemianami tradycji ludowych i współczesnych zjawisk kulturowych w innyeh poza Czechosłowacją krajach socjalistycznych. Tak więc np. T. A. Żdanko z Moskwy mówila na temat tradycji i nowoczesności w życiu codziennym ludów ZSRR, M. Gładyszowa (Kraków) o tendencjach współczesnych przemian w kulturze ludności góralskiej, W. Paprocka (Warszawa) o roli industrializaeji w procesie zmian gospodarczych, społecznych i kulturowych wsi polskiej. R. D. Rakić z Belgradu mówił o współcze"nych przemianach w życiu narodowym w Serbii; T. Hofer (Budapeszt) dal szereg metodologicznych uwag na marginesie procesu ;przejścia kultury wsi węgierskiej z systemu pelnochłopskiego do pochłopskiego. Podobne zagadnienia w odniesieniu do Bulgarii poruszali przedstawiciele Instytutu Etnograficznego z Sofii: D. Todorov, B. Tumangdov, L. Dukov i M. Todorova-Vasileva. Łącznie na tym ostatnim plenarnym posiedzeniu wygłoszono 13 referatów. Konferencja ukazała .szeroką gamę problemów teoretyczno-metodologicznych związanych z badaniami przemian społeczno-kulturowych współczesnych społeczeństw w krajach socjali-stycznych. ujawniła osic1gnięcia badawcze na tym odcinku w poszczególnych krajach i wytyczyła dalsze perspektywy badawcze. Postanowionn ]wntynuować tego rodzaju badania i knnferencje mi(;c1zynamc]owc. .J óze J Burs:~ta VI BAŁKAŃSKI FESTIWAL PIESNI I TAŃCÓW LUDOWYCH ORAZ III MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM FOLKLORU BALKAŃSKIEGO OCHRYD 3-B LIPCA 197:1 Otwarcie VI Bałkaitskiego Festiwalu Pieśni i Tańców Ludowych w Ochrydzie w dniu :3 lipca 1'973 r. zainaugurował marsz uczestników ulicami miasta oraz przejażdżka łodziami po jeziorze. W manifestacji tej wzięło udział ponud 400 tancerzy i śpiewaków ludowych z krajów balkaJlskich i przylJałkailskich. Imponujący prze- �glącl żywego folkloru ludów balkalls.kich i ich "'<jsiadów, który 0dbywal się w teatrze letnim "Dolni Saraj", zainaugurował zespół macedol'lski "Mirce Acev" z Prilepu tańcem "teskoto". Zespół .słoweński wykonał żywe i rytmiczne tailce związane z weselem wiejskim oraz archaiczny taniec "Oracze", ukazujący wygnanie złych duchów, co według wierzeń ludowych gwarantuje dobre z1Jiory. Duże wrażenie wywarła gra na instrumencie muzycznyom "oprekol", znany·m w Słowenii od kilku wieków. Węgierski zespół z Galgamaksa wykonał pieśni i tańce, jakich nie widziano w poprzednich festiwalach w Ochrydzie. Węgrzy wykonali l;;:ilka tańców żeńskich j dwa czarda.sze weselne. Dużymi aplauzami wynagrodzili widzowie występy węgierskiego zespołu dziecięcego. W programie zespoIu "Aco Marović" z Obicia (Kosów) znalazły się albańskie oraz serbskie pieśni i tańce ludowe. Imponująco został wykonany taniec "sota"; taniec "rugowo" symbolizował walkę o zdobycie dziewczyny. Bułgarski zespół ludowy wykonał tańce .i zabawy zwiivmne z kolędowaniem. Dość ciekawy był także ich taniec "kukeri" wykonany przez przebrańcl)w, ilustrujący ludowy karnawał. Wystąpiła też bułgarska staruszka, Irena Angelova, która wykonała kilka trackich pieśni ludowych. Na zakończenie Bułgarzy wykonali oryginalny cykl pieśni i tańców "bujenec", związany z wiosennyomi pracami chłopa i z wierzeniami ludowymi. Zespół "Młody Metalowiec" z Sarajewa przedstawił autentyczny folklor Bośni i Hercegowiny. Grupa tancerzy wykonaIa regionalne pieśni i tańce, m.in. taniec "zapalanie łuczywa", 'kryjący działania magiczne. Bośniacy wykonali także pieśni i tańce ludnośd muzułmańskiej z okręgu Jajce. Starodawne pieśni i tańce łudowe zaprezentował zespół albański "Dur,s" z okręgu Dracz. W barwnych strojach ludowych w ciągu całej godziny przedstawiał on bogaty dorobek kultury artystycznej swego kraju. Czystą muzykę ludową i żywe tań-ce sel'bskie z Szumadiji wykonali członkowie utalentowanego zespołu holenderskiego z Amsterdamu. Jak zauważyli rzeczoznawcy serbscy, w ich wykonaniu nie było żadnych usterek. Przedstawili oni ponadto starodawne tańce swego narodu. Zespoły serbskie z wiosek Nadrlje i Gornja Crnucia składające się z mężczyzn .i kobiet, których wiek wynosił od 15 do 72 lat, zdobyły sympatię widzów dzięki dynamicznemu i wspaniałemu wykonaniu bogatego programu, składającego się z żywych tańców i pieŚini ludowych. Duże brawa uzyskał zespół "Njegos" z Cetynji (Czarnogóra), który przedstawił tańce i pieśni ludowe z Boki Kotorskiej. Zespół ów, jeden z naj starszych na Bałkanach, wykonal ta6ce rycerskie mężnego ludu tego górzystego kraju. Wystąpił także Czarnogórzec, ,gęślarz ludowy Gruica Vuković, który wykonał urywek z poematu Górski wieniec poety narodowego - Petra Njegosa. Włoskie zespoły z Setingiano oraz Briatano (okręg Kalabrii), składające się z uczniów i robotników, przedstawiły bogate tradycje folkloru włoskiego tego regionu. W rytmie tarantelli zaprezentowały życie Kalabryjczyków oraz prace związane z winobraniem, żniwami, łowieniem ryb i zabawami ludowymi. Po występie Włochów zaprezentowali .swój program Chorwaci. Rekrutują się oni z mieszkańców wsi Vrsnica na wyspie Krk. Zademonstrowali oni piękne tradycje ludowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, wykonując m.in. tańce symbolizujące cztery pory roku. Chłopi z tej wyspy chorwackiej przywieźli dwa dość rzadkie muzyczne instrumenty ludowe: "velę" oraz "małą sopilę"· Jako ostatni wystąpili gospodarze festiwalu Macedończycy. Trzy zespoły �Kronika 337 z trzech oddalonych od siebie regionów: ze wsi Gorna Belica w okręgu Strugi, z okręgu Kostur (część Macedonii należąca do Grecji) oraz ze wsi Petrovo w okręgu Gevgelija, tańcami i pieśniami ludowymi pokazały, że mimo wielowiekowej niewoli tureckiej i rozdzielenia Maced<mii między sąsiadujące państwa, folklor zachował swoje piętno narodowe, jedność geograficzno-etnografi.czną oraz wysokie walory artystyczne. Zespół żeń!>ki z okręgu Kostur wykonał kilka obrzędowych pieśni ludowych, związanych z obchodami święta Jerzego i innych wiosennych świąt obyczajowo-kalendarzowych. Wielką manifestację tej niecodziennej imprezy zamknął program tancerzy ze wsi Petrovo w okręgu Gevgelija. W barwnych strojach ludowych wykonali oni atrakcyjne tańce i pieśni ludowe z dużym temperamentem. Tań,ce i pieśni z ich repertuaru rozbrzmiewają tu po dziś dzień podczas obchodów świąt wielkanocnych. Zaznaczyć należy, iż pieśni i tańce ludowe wykonywane podczas obchodów śWi,ll kalendarzowych u ludów bałkańskich, mają charaIder czysto obrzędowy, a nie religijny. Równolegle z VI Bałkań,skim Festi walem Pieśni i Tańców Ludowych, w dniach 7 i li lipca odbyło się w Ochrydzie tradycyjne już III Międzynarodowe Sympozjum Folkloru Bałkańskiego. C{} dwa lata w ramach Festiwalu Pieśni i Tańców ludowych Ochryd jest {}środkiem wymiany poglądów i przeglądu rezultatów badań folkloru bałkańskiego. Tym razem zgłos.iło swój udział na tym sympozjum 85 folklorystów ze Związku Radzieckiego, Polski, Czechosłowacji, NRD, NRF, Węgier, Rumunii, Grecji, Albanii, Bułgarii, Turcji, Francji, Ghany, Austrii, Izraela, USA oraz ze wszystkich związk{}wych republik Jugosławii. Najliczniej byli reprezentowani MacedOl1czycy, którzy wystąpili z 26 referatami. Otwarcia sympozjum dO'konał sekretarz Oświaty i Nauki Rady Wykonawczej SR Macedonii, Ljupcio Koprovski. Organizator sympozjum, dyrektor Instytutu FolklOl'ystycznego SR Macedonii, dr Blaze Ri.stovski, w gorących .słowach złożył uczestnikom życzenia o\V{)cnych obrad. Na posiedzeniu pierwszej sekcji poruszane były zagadnienia ogólne, dotyczące folkloru ludów bałkLlliskich isł{lwiań"kich, na drugiej zaś referenci .przedstawili wiosenne zwyczaje i obyczaje oraz wiosenne pieśni {lbrzędowe tych ludów. Część referatów poświęcona byla bałkańskim instrumentom muzycznym dętym typu "oboa", pozycji i r{lli kobiely przy wykonaniu tańców i pieśni ludowych, a także proble~ mom terminologii i klasyfikClcji krótkich utworów ludowych. Wspólny referat S. L Bruka z Moskwy i K. V. Cistova z Leningradu pt. "Podstawowe kierunki badań folklorystycznych" zawierał główne zagadnienia folkloru słowiańskiego, którymi zajmują się badacze Związku Radzieckiego. W. K. Bondarcyk przedstClwił opracowany wspólnie z A. S. Fedosikiem referat pt. "Naukowe podstawy wielotomowego wydania folkloru białoruskiego". Nawiązał on także do bogatej działalności wydawniczej pozostałych narodów słowiańskich podkreślając duże zasługi folklorystów radzieckich w badaniu twórczości ludowej Słowian zachodnich i południowych. Józef Burszta z Poznania w sposób syntetyczny omówił zainteresowania Polaków folklorem Słowian bałkai1skich w wieku XIX i XX. Zatrzymał się bardziej szczegółowo na postaci Oskara Kolberga badacza kultury narodów Chorwacji, Słowenii i Serbii. Z drugiej .strony ujął szczególne osiągnięcia badawcze w zakresie folkloru bałkańs.kiego doskonałego znawcy kultury ludowej Słowian - Kazimierza Moszyńskiego. Aleksandra Popvasileva mówiła o bilingwizmie w macedońskich bajkach Iudo22 - Lud, tom LVIII �338 Kronika wych, zaś Orhan Acipay.amli z Ankary przedstawił problemy terminologii folkloru tureckiego, a Katarzyna Podolakova z Bratysławy mówiła o determinantach zmian folkloru w warunkach ustroju socjalistycznego. Wiele referatów, jak już wspomniano, dotyczyło wiosennych zwyczajów i obyc,zajów oraz pieśni obrzędowych narodów bałkańskich. Zagadnienia te nie są w pełni opracowane. Sporadyczne prace dotychczasowe mają charakter lokalny lub ogólny. Nie ma prac omawiający,ch w całości poszczególne grupy pieśniowe danego narodu bałkańskiego, nie mówiąc już o pracach porównawczych z sąsiednimi ludami. Sympozjum dokonało de,cydującego 'kroku w tym kierunku. Było wiele referatów. w których poruszono na tle porównawczym wspólne i odrębne cechy wiosennych obrzędowych i obyczajowych pieśni ludowych narodów bałkańskich. Emilia KomiĘ;'elz Bukaresztu mówiła o wspólnych elementach folkloru wiosennego ludów balkańskich i przybałkańskich. Gereald Frorian z Wiednia zaj'lł ,się wi·osennymi ob:,czajami i pieśniami ludowymi z Poludniowej Koruszki. Michail Bukureśtlijev z Sofii omówił utwory te u niektórych narodów balkańskich oraz przedstawił formy dziecięcego folkloru muzycznego. Muzyczne cechy wiosennych pieśni z okręgu Kumanovo (SR Macedonia) były przedmiotem l'eferatu Boriv(Jja Dźimrevskiego ze Skopje. O pieśniach łazarskich Dolnego Połogu (okręg Tetowo), mówił Trpko Bicevski ze Skopje, a o tych samych utworach lecz z regionu Prespy - Michajlo Brz.anov ze Skopje. Lazarskie obrzędowe pieśni taneczne z regi·onu Struga przedstawił Michajło Dimovski ze Skopje, natomia·st Susanne Ziegler z Berlina zachodniego mówiła o figurach, powtarzających się w macedońskiej muz.vce i \V tekstach p.ieśniowych. Sporo miejsca poświęcono .popularnym pieśniom i obrzędom związanym z dniem św. Jerzego. Vaclav Frole·c z Brna mówił o ludowej tradycji św. Jerzego u ludów słowiańskich, a niżej podpisany przedstawił pieśni i zabawy ludowe wykonywane w dniu św. Jerzego u Macedończyków, Serbów i Bułgarów; autor wskazał na odrębne i wspólne cechy tych utworów, wynikające z jednakowych lub odrębnych warunków ży'cia społecznego i historycznego na przestrzeni wieków. Nawiązał także do folkloru greckiego udowadniając, iż utwory tych trzech ludów słowiańskich oraz ich obrzędy, zabawy, zwyczaje i obyczaje mają charakter łudowy, a nie religijny, że są pozostałością dawnych tradycji prasłowiańskich. O niektórych macedońskich regionalnych obrzęda-eh i utworach poezji ustnej mówili Blaze Petrovski, Tanas Wrazinovski oraz Olga Bekjarova (wszy,scy ze Skopje). Natomiast E. Zakhos-Papazahariou z Paryża mówił o wqtku wiosennym w pieśniach łudowych Ałbanii i Grecji, w którym jest mowa o zabiciu smol<a przez bohatera. W drugim dniu obrad (8 lipca), w pierwszej s,ekcji, której przewodniczył Jan Podolak z Bratysławy, redaktor naczelny czasopisma "Ethnologia Slavica", Tatiana Koleva z Sofii mówiła o pochodzeniu wiosennych obyczajów dziewczęcych u Słowian południowych, zaś Abdulhac Salih o obyczajach pierwszomarcowych Turków zamieszkałych w Ochrydzie. Zbieracz macedońskich utworów ludowych, Milan Risteski, omówił obyczaje przypadające w pierwszym dniu wiosny w niektórych regionach Macedonii. Jan Podolak przedstawi! na tle porównawczym pasters,kie obyczaje wiosenne ludów bałkański,ch i górali Kal'lPat. Dragoslav An(.oniević z Serbs.l<iej Akademii Nauk wsposób .syntetyczny przedstawił obyczaje i pieśni ludowe bałkańskich hodowców owiec. Leopasava Spirovska, pracownik Instytutu Folkloru SR Macedonii, mówiła o obyczaju "tajane" u Macedończyków i Wałachów zamieszkałych w mieście Kru·szevo. Natomiast Slobodan Zecević z Belgradu zreferował wiosenny obyczaj "german" (błaganie o deszcz). �1{ronik(/. W sekcji drugiej Kiril Penusliski z Uniwersytetu w Skopje, znany folklorysta macedoński, mówił () tematyce maced011skich wiosennych pieśni ludowych rozmieszczonych na całym obs.zarze etnograficznym kraju, a Rosica Angelova z Sofii poświęciła swój referat motywowi balladowemu pieśni wiosennych Słowian południowych. 1 ad er ciekawy był referat gQSpodarza sympozjum, dra Blaze Ristovskiego, o macedońskich ludowych pieśniach obrzędowych poświęconych św. Lazarowi. Referent przedstawił obecny stan tych utworów obrzędowych na ziemiach macedońskich, gdzie stare wqtki zostały spojone z życiem współczesnym chłopa macedońskiego. Do pieśni łazarskich, cytowanych przez Ristovskiego, weszły postacie życia politycznego Jugosławii. Tito np. zastępuje w nich dawniej opiewanych królów i władców. Inne referaty, wygłoszone przez młodszych pracowników naukowych SR Macedonii. poruszały zagadnienia związane z obrzędowymi pieśniami i zabawami wiosennymi, lecz dotyczyły szczupłego zasięgu. Ciekawy był referat Igora Michajlovica Septunova z lVloskwy. Przedstawił on św. Jerzego występującego w hajduckich pieśniach ludów bałkańskich. Bazując na serbskich i bułgarskich hajduckich pieśniach ludowych wskazał, iż wpływ utworów gjurgjewdeńskich (o św. Jerzym) na nie jest duży. Zjawisko to jest znane w poezji ludowej Słowian, bowiem granice poszczególnych grup pieśniowych nie występują ostro i pewne utwory wykonywane są l!1ie w wyznaczonych świętach obyczajowo-kalendarzowych, z którymi są związane tematycznie przez długi okres, lecz wchodzą także do repertuaru .innych utworów obrzędowych. Pięć referatów poświęcono instrumentom muzycznym, zwłaszcza "zurli" i "dudce". Etnomuzykolodzy z Węgier, USA i Albanii mówili lO archaicznych tańcach i o dramacie ludowym, wykonywanych przez kobiety ,południowo-wschodniej części Europy. Bohuslav Benes z Brna przedstawił klasyfikację krótkich utworów związanych z prognozą pogody u południ()wy<:h i zachodni·ch Słowian: Referat Vasile Adascalitei z Rumunii omawiał rolę kwiatu w ściennym malarstwie wiejski,m li Rumunów, Polaków i Węgrów, zaś Niko Tozi ze Skopje mówił o kwiatach w ozdobach rzeźbiarzy z północno-zachodniej Macedonii, natomiast Georgi Zdravev ze Skopje mówił o kwiecie w tekstylnym przemyśle Macedonii, podkreślając duży wpływ folkloru na współczesne wzornictwo. Sumując, III Międzynarodowe Sympozjum Folkloru Bałkańskiego licznymi referatami i bogatą dyskusją 'przyczyniło się do wyjaśnienia wielu zagadnień związanych z twórczością ludową narodów południowo-wschodniej Europy. Pozostaje jednak jeszcze wiele problemów, które w kolejnych Sympozjach będą przedmiotem rozważań badaczy bogatego i oryginalnego folkloru bałkańskiego. Kole WYSTAWY ETNOGRAFICZNE WOJ. BIAŁOSTOCKIE B i a ł y s t o k - Klub Budowlanych - "Białostockie wyroby ludowe" B i a ł y s t o k - KaW\iarnia "Związkowiec" - Wyroby łudowe B i a ł y s t o k - Klub Białost. Sp-ni Mieszk. W 1972 R. Simiczijew �340 Kronilat - "Kurpiowskie wydnanki ludowe, dziecięce" B i a ł y s t o k - Księgarnia Naukowo-Techniczna - "Kultura ludowa - dobrem narodu" B i a ł y s t o k - Sala wyst. Sp. Zrzesz. Wytwór. Przem. Artyst. - Wystawa pisanek ludowych - "Sztuka ludowa - dobrem narodu" C i e c h a n o w i e c - Muzeum Rolnicze im. K. Kluka - "Sztuka ludowa Białostocczyzny" Lomża - PDK - Wycinanki kurpiowskie Lud. WOJ. BYDGOSKIE B Yd go sz c z - Klub Energetyka - Wystawa prac dziecięcych B y d g o s z c z - Klub Plastyków Amatorów - Wystawa - izba kujawska, hafty, kowalstwo - Wystawa twórczości ludowej pow. chojnickiego Bydgoszcz - Sala BWA - Wystawa Rumuńskiej Sztuki Ludowej B y d g o s z c z - Sala MPiK - "Piękno ziemi Krajeńskiej", fotogramy i stroje krajeńskie B y d g o s z c z WDK - "Złote ręce seniorów" Aleksandrów Kuj.-PDK - "Ochrona zabytków kultury ludowej" B r u s y - Grom. Ośrodek Kultury - Wystawa twórczości ludowej i pamiątkarstwa C h o j n i c e - Kinoteatr - Wystawa twórczości ludowej, plastyki, wydawnictw pow. chojnickiC'go C h o j n i c e - PDK - Wystawa wycinanek Bronisława Dudy C i e c h o c i n e k - sala wystawowa Biblioteki - "Kujawska sztuka ludowa" Grudziądz - Muzeum - Wystawa rzeźby ludowej z Prabut i sztuka zdobnicza Kaszub - Wystawa ludowej sztuki rumuńskiej P ę P e r z y n (PGR) - Klub "Ruchu" - Wystawa haftu i robót ręcznych mieszkanek Pęperzyna R a d z i e j ó w - PDK - Wys1awa sztuki ludowej pow. radziejowskiego Rypin - PDK - Wy.stawa twórców ludowych pow. rypińskiego S ę p ó l n o - PDK - Wys,tawa rzeźbiarza WI. Licy z Wdzydz Tucholskich Szubin - "Wiosna na Pałukach - 1972" T o ruń - Muzeum Etnograficzne - "Sztuka plastyczna proletariatu miejskiego" - Wystawa .prac <twórców ludowych Feliksa Mailca i E. RaszaŁa T o ruń - Klub "Pod Trójką" �KronIka - Wystawa kujawskiej sztuki ludowej Tuchola - Dom Rzemiosla - Twórczość ludowa Borów Tucholsl{ich W lo c Ła wek Muzeum Kujawskie - Pokonkursowa wystawa fajansów malowanych Wyda.rtów - Klub "Ruch" - Wystawa sztuki ludowej Paluk Z n i n - Muzeum PTTK - Wysfawa twórców ludowych Paluk WOJ. GDAX'lSKIE Gdańsk - Wystawa twórców ludowych woj. gdańskiego G d a ń s k - O I i w a - Muzeum Etnograficzne - Wystawa rzeźby ludowej Polski Północnej G d a ń s k - Kawiarnia .,Palowa" - Pokonkursowa wystawa dzieci "talentów ludowy~h" Koś c i e r z y n a - Sala MRN - Wystawa sztul,i ludowej Ziemi kościerskiej K w i d z y ń - Muzeum Zamkowe - Wystawa rzeźby ludowej Luzino - Wystawa haftów kaszubskich - W d z y d z e - motel Wystawa haftów i plecionek We.i herowo - Klub "Senior" - Wystawa haftów kaszubskich WOJ. KATOWICKIE Częstochowa - Muzeum - "Sztuka Bali" - ,.Ludowe wYl'Oby kowalskie reg. częstochowskiego" S k o c z Ó w - Sala Och. Str. poż. - Wystawa twórczości ludowej Beskidu Śląskiego i Zywieckiego T a r n o w s k i e G ó l' Y - Muzeum - Wystawa kraszanek śląskich Wo d z i s l a w - Muzeum - .,Rzeźba \V w~glu" WOJ. KIELECKIE K i e I c e - Muzeum Świętokrzyskie - Wy,stawa rzeźb J. Pilata (pośmiertna) Kielce -Klub MPiK - Wystawa sztuki ludowej Kielecczyzny K i e l c e - Sala WRN - Wystawa malarska Stefana i Remigiusza póltor.aków B u k o w a - DK ZakŁadów Przem. Wapien. - Wys.tawa rzeźby ludowej I l ż a - Sala PRN - Wystawa sztuki ludowej pow. jjźeckiego K o z i e n i c e - PDK 341 �342 Kronika - P.okonkursowa wystawa sztuki ludowej Nowa Słupia - "Dymarki 72" - Pokonkul1SQwa wystawa sztuki ludowej O p o c z n o - Klub "Pax" - WYl5tawa twórczości ludowej o tematyce sakralnej Opoczno - Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej pow. opoczyńskiego O s t r o w i e c - Muzeum Regionalne - Wystawa prac Czesława Waszki P r z y s u c h a - PDK - Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej Opoczyńskiego Radom - Muzeum - "Kowalstwo ludQwe Ziemi Radomskiej" S z y d ł o w i e c - Zamek - "Kielecka współczesna sztuka ludowa" WOJ. KOSZALmSKIE Koszalin -. Wystawa twórców ludowych regionu koszalińskiego K o s z a l,i n - Muzeum Archeologiczno-Historyczne - "Jamno i okolice" R u s i n ów - Ośrodek "Nowoczesna Gospodyni" - Wystawa miej5kiej sztuki ludowej S ł u p s k - Dom Towarowy - Wystawa haftu kaszubskiego S ł u p s k - Muzeum Pomorza Środkowego - "Sztuka Indonezji" S z c z e c i n e k - PDK - Wystawa twórczości ludowej pow. szczecineckiego Z i mow i sko (PGR) - Klub "Ruchu" - Wystawa rzeźby ludowej WOJ. KRAKOWSKIE Kra k ó w - Muzeum Etnograficzne - Wystawa dawnej rzeźby ludowej w fotografii J. Świderskiego - Malarstwo Eweliny Pęksowej - Maroko - stroje, tkaniny, rzemiosło, folklor - Folklor Maroka w malarstwie Zofii Piramowi<:z Kra k ó w - Muzeum Archeologiczne - "Gwinejskie safari" Kra k ó w - KDK - galeria twórczości ludowej - Wystawa prac malarskich T. Miodońskiego i J. Ptaka Kra k ó w - Galeria Desy - Wystawa ceramiki Stanisławy Piętkowej Kraków - Klub ZZK - Wystawa artysty ludowego Kazimierza Gądka Kra k ó w - Muzeum Historyczne - "Szopki krakowskie" 1971 - "Szopki krakowskie" 1972 �343 Kron!ka B o c h n i a - PDK - Pokonkursowa wystawa twórczości ludowej pow. bocheńskiego Krynica - Wystawa prac Nikifora, Ireny Włodek i rzeźbiarzy ludowych M y d l n i k i - Stara Kuźnia - Wystawa twórcy ludowego E. Condka M y ś l e n i c e - PDK - .,Drewno w sztuce ludowej" - Wystawa rzeźb Wiktora Cwierzyka Nowy Sącz - Muzeum - "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich" - Współczesna sztuka ludowa pow. sądeckiego N o w Y T a r g - Sala NZPS - Wystawa pokonkursowa twórców Podhala Olkusz - Wystawa etnograficzna zachodniej Afryki R a b k a - Muzeum im. Orkana - Wystawa pokonkursowa "Kwiaty w zimie" S u c h a - Zamek - ,.Budownictwo regionu Babiogórskiego dawniej dziś" oraz ludowe S z c z a w n i c a - Muz{~um -~ Wystawa prac M. Słowika-Dzwona, J. Wierzby, Sto Czai Z a k o p a n e -- BWA - "Życie górali podtatrznńskich" Za l i p i e - Wystawa malarek zalipLulskich Ż y w i e c - Muzeum Ziemi Żywieckiej - "Wieś żywiecka w sztuce" WOJ. LUBELSKIE L u b l i n - Muzeum Okręgowe - "Sztuka ludowa narodów świata w świetle publikacji" L u b l i n - Akademia Medyczna - Wystawa sztuki ludowej L u b l i n - Klub w D. Sf. "Femina" - Wystawa wycinanek lubelskich B i ;Jł a P o d l a s k a - Muzeum - Wystawa rzeźby ludowej i garnc;Jrstwa - Stroje ludowe północnej Lubelszczyzny B y c h a w a - PDK - Wystawa sztuki ludowej C h e ł m - Muzeum - ,.Stroje ludowe Lubelszczyzny" L u b a r t ó w - Muzeum - Wystawa prac rzeźbiarzy ludmvych Łuków - Muzeum - Wystawa strojów ludowych północnej Lubelszczyzny S i e ill i e ń - Klub OSP - Wystawa sztuki ludowej rzeźba malanstwo �344 Kronika WOJ. LOnZKIE L ó d ź - Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne - "Twórcy ludowi regionu Borów Tucholskich" - "Włocławskie fajanse malowane" - Wystawa twórców ludowych Białostocczyzny L ó d ź - sklepy CPLiA - "Tydzień sztuki ludowej" L ó d ź - Biblioteka rejon. 22 - "Kultura ludowa - dobrem narodu" B r z e z i n y - Szkoła Podstawowa nr 2 - "Sztuka ludowa pow. brzezińskiego" wystawa pokonkursowa Lask - PDK - Wystawa pokonkursowa twórczości ludowej pow. la~l;;jego S i e r a d z - Mu.zeum Regionalne - Wystawa twórcwści M. Wojciechow,skiej z Ch{)jnego i J. Gl'ali z Burzenina T o m a s z ó w M a z o w i e c k i - Muzeum Regionaln,~ - "Wystawa twórczości ludowej Józef y Siwek na tle sztuki ludowej wsi Zukościelc" - "Sztuka Bali" W i e l u ń - Muzeum - Pokonkuroowa wy,stawa sztuki pow. wieluńskieg<J Zakościele - Wystawa twórczości ludowej mieszkańców Zakościela WOJ. OLSZTYŃSKIE O l s z t y n - Muzeum Mazurskie - "Rzeźba ludowa Warmii i MClzur" B a r t o s z y c e - PDK - Wystawa twórcwści ludowej pow. bartoszyckiego G i ż y c k o - PDK - Wystawa twórczości ludowej i pamiątkarstwa I ła wa - PDK - Powiatowa wystawa twórczości ludowej i amatorskiej Mrą g o w o - PDK - Wystawa tkaniny i haftu ludowego O s t ród a - PDK - Wystawa twórczości lud'Owej regionu Ostródy P a s łęk -- PDK - Powiat'O\va wystawa twórczości ludowej Reszel - Wojewódzka wystawa sztuki ludowej woj. olsztyilskiego WOJ. OPOLSKIE O P o l e - Muzeum Wsi Opolskiej - Pokonkursowa wystawa !sztuki ludowej i pamiątkarstwa - "Dawna wieś opolska" - rysunki dziecięce Ol eśno - PDK - Powiatowa wystawa twórczości ludowej i pamiątkarstwa R a c i bór z - Sala "Strzechy" - Wyst.awa kolaczy, kraszanek i strojów lud{,)wych powiatu 25-lecia woj. opolskiego �34:J Kronika WOJ. POZNANSKIE P o z n a li - Pałac Kultu!'y - "Ludowe elementy we współczesnej odzie;i;y" Poznań - Arsenał - "Malarstwo, grafika, s,ztuka ludowa, rzemiosło artystyczne" "Ruchu" Dymaczew Nowy - Klub Rolnika - Wystawa haftów ludowych Kalisz - KDK - "Etnografik" - wystawa zbiorów J. Orczykowskiego w reprodukcjach WOJ. RZESZOWSKIE R z e s z ów - Muzeum Okręgowe - "Budownictwo ludowe i jego ochrona w woj. rzeszowskim" - "Łowicka sztuka ludowa" Rzeszów - Wystawa rzeźby ludowej M. Hessa R z e s z ó w - Dom Sztuki - Wystawa współczesnej plastyki ludowej i amatorskiej woj. rzeczowskicgo Kro s n o - Muzeum Regionalne - Wystawn twórczości ludowej i amatorskiej ziemi krośnieńskiej Łań c u t - ŚwieUica PRN - "Tematy etnograficzne ze wsi łańcuckiej w akwareli i rysunku Fr. Frączka" Mi el ec - Wystawa plastyków amaturów i twórców ludowych WO.l. SZCZECINSKIE szczec in S - - Muzeum Narodowe "Współczesna sztuka ludowa regionu s.zczeciriskiego" z c z e c i n - Zamek Wystawa sztuki ludowej i pamiątkarstwa "Wystawa prac ludowych i plastyków amatorów Ziem nocnych" WOJ. WARSZAWSKIE Nadodrzańskich I WARSZAWA War s z a w a - Dom Chłopa - Wystawa twórczosci SI. Korpy - Wystawa twórcy ludowego AJ. Kucharskiego - Wystawa prac J. Franusika - Wystawa kowalstwa ludowego i artystycznego Podhala War s z a w a - Dom Kultury Nauczyciela - Wystawa ceramiki ludowej, dziecięcej z Rzeszowskiego War s z a w a - Sala WRN - Wystawa ochrony budownictwa i sztuki ludowej Maz.owsza War s z a w a - Pałac Kazimiel'Zowski - Wystawa sztuki ludów a[rykań.skich War s z a w a - MPiK (Ściana Wschodnia) - Wystawa sztuki ludowej Afryki, Azji i Ameryki ŁaciJ'lskiej War s z a w a - Kordegarda w Łazienkach ziemi radomskiej Pół- �346 Kronika - Wystawa pokonkursowa "PQlskkh Szopek LudQwych" - "Rzeźba ludowa z woj. warszaw.skiego i lubelskiego" - "Kaszuby w Łazienkach" - Wystawa wycinanki kUl'piowskiej Czesławy Konopkowny War oS z a w a - Zachęta - "Twórczość Piotr'a Waligóry" War s z a w a - Muzeum Literatury - Wy.stawa rzeźby z pow. sierpeckiego B a r a n ó w - Kinoteatr - Wystawa kurpiowskiej sztuki ludowej C i e c h a n ów - PDK - Wystawa sztuki ludowej Klli'pi G a l' w o l i D - PDK - Wystawa twórczości ludowej pow. garwolińskiego G o oS t y n i n - PDK - Pokonkursowa wystawa dziecięcych wycinanek ludowych G l' z y m a ł y - Szkoła Podstawowa - Wy.stawa tkanin ludowych z Grzymal Mława PDK - Wy.stawa art. ludowej Zofii Kawcckiej Ostrołęka - .,Sztuka ludowi] w.szkole·' - "Sztuka ludowa Puszczy ZieIQDe,i" P ł Q C k - Klub Sp-ni Mies.zk. "Tysiąclecie" '- ,,\Vspółczesna tkanina ludowa woj. vvarszawskiego" P u ł t u oS k - PDK - "Sztuka ludowa Kmpiów Białych" P u ł t u s k - Rotunda Zamkowa - .,Budownictwo drewniane na Kurpiach" Siedlce -- SPDK - 'Wystawa twórczości ludowej S i e r p c - Muzeum Regionalne - "Sierpecka rzeźba ludowa" S o koł ó w P o dL - PDK - Wystawa sztuki ludowej ziemi sokołowskiej S t o k R u s l, i - Szk01a Podstawowa - Wystawa wyrobów ludowych i sprzęt.u obróbki lnu W i Ś n i c w - Szkoła PodstawoWe) - Wystawa sztuki ludowej W I a d z i 111 -- Klub "Ruch" - Wystawa sztuki ludowej reg. kolbielskiego WOJ. WROCLAWSI<IE W r o c l a w - Muzeum Etnograficzne - Wystawa pisanek dolnośląskich i wyrobów ze slomy - Wystawa prac twórcy ludowego .J. Lurki Wrocław -- MPiK - Wystawa pisanek Al. Polańskiej-Hryńczuk B l' Z e g D o l n y - Klub ZMS "Atikor" - Wystawa rzeźby artysty ludowego Fl'. Jóźkowa �3·l'j Kronika WOJ. ZIELONOGÓRSKIE G o r z ó w - Muzeum Regionalne - Pokonkursowa "vy~tawa sztuki ludowej S t l' Z e l c e Kra j e ń Si k i e - PDK - Powiatowa wystawa twórczości ludowej POLSKIE ETNOGRAF'lCZNE WYSTAWY CZASOWE W 1972 R . EKSPONOWANE ZA GRANICĄ ..Ziemia Kielecka" Bratysława, Praga, Budapeszt, Sofia, Magdeburg, Berlin zorganizowana staraniem WRN-Kielce, Muzeum Świętokrzyskiego i BWA Wystawa polskiej sztuki ludowej - Mińsk (Białoruska SSR) Wystawa sztuki ludowej woj. bydgoskiego - Pite!?ti (Rumunia) - zorganizowana staraniem WRN-Bydgoszcz i Kujawsko-Pomorskiego T-wa Kulturalnego Wystawa strojów i tkanin ludowych - Miluza (Francja). Z materiałów aDiIE Krystyna WYSTA WA KOLBEHGOWSKA W KRAKOWIE, opracowała Selmowicz 197:3 W dniach l-!i lipca 19n r. \V sali. 26 Collegium Novum Uniwersytetu Jagicl10t1skiego w Krakowie czynn,: była okolicznościowa wystawa pl. "Folklor w dziełach Oskara Kolberga omz w wydawnictwach Pol9kiego Towarzystwa Ludoznawczego i Polskiego Wydawnictwa Muzycznego". Wystawę zorganizowało Polskie 1'0wal'zysLwo Ludoznawcz~ wes,pół z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagranicznil "Polonia" oraz Polskim W.vd,nvnictwem Muzycznym i Lud(lwą Spółdzielnią Wydawniczą. przy życzliwym zainteresowaniu rektora UJ pl'Qf. dr NI. Karasia i dyrektora administracyjnego UJ mgr S. Bąka oraz kierownika Zakładu Polonijnego UJ cloc. clI' hab. H. Kubiaka, z okazji odbywającego się w tym czasie w UJ zjazdu uczonych zagranicznych polskiego pochoclzenia. Celem wystawy było bowiem uk;lzanie g{)ściom polonijnym (]Drobku naukowo-edytor·skiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Polsklcgo Wydawnictwa Muzycznego w dziedzinie kultury ludo\\'ej. której treściq współczesną i tradycyjnymi formami Polonia żywo się interesuje. Główną CZeŚĆ wystawy zajęło monumentalne wydanie DZ'iel wszystkich O. Kolberga (55 tom{lw wydrukowanych od }!HH r. na wystawie oraz 25 w przygotowaniu i druku): przy dzicł,lch umieszczono portret uczonego oraz fotokopie jego rękopisów, z których dzieła Sci wydawane. Ta <:zęść wystawy sprawiała imponujące wrażenie, toteż nieustannie przykuwała uwagę zwiedzających. Dziela wszystkie a. Kolberga, zwane po prostu "Kolbergiem", to przecież niezmierzona, stale ukazująca nowe złoża kopalnia materiałów do etnografii PoLski i Słowian, folklorystyki, muzykologii, historii i innych nauk, to materiały opisowe oraz teksty i melodie ludowe z XIX wieku coraz częśetej wykorzystywane twórczo we wszystkich dziedzinach współczesnej sztuki i kultury. Z uznaniem należy podkreślić specjalne wydanie z tej okazji katalogu polsko-angielskiego Dziel /Vs.:ystkich, który zawiera krótką biografię twórcy i historię Dziel maz omówienie zawartości poszczególnych tomów. Wydawnictwo to z pew- �348 [{Tonika nOSClą spopularyzuje Dziela w skupiskach zachodnich, podobnie jak katalog kolbergows.ki wydany w 1972 r. w jęz. rosyjskim uprzystępnił Dziela czytelnikom we ws~hodniej części Europy. Warto w tym miejs-cu wspomnieć, że władze uniwersyteckie zgłosiły życzenie, by podobną wystawę kolbergowską zorganiZiować w najbliższej przyszłości w Domu Pra9 Twórczej UJ w Modlnicy - miejs~u pobytu O. Kolberga w latach 18711884 - wraz z sesją naukową z okazji 160 rocznicy jego urodzin. Oprócz Dziel wszystkich O. Kolberga zainteresowaniem -cieszyły się na wystawie także inne wydawnictwa PTL, jak np. Atlas polskich strojów ludowych czy monografie obrzędów weselnych, oraz starannie wydane pozycje Polskiego Wydawniclwa Muzyanego, zwłaszcza monografie regionalne czy antologie pieśni i muzyki ludowej, literatura chóralna, opracowania teoretyczne z dziedziny etnografii muzycznej i in. I tu cennym uzupełnieniem ekspozycji były przejrzyste i efektownie wydane katalogi wydawnictw PWM. Zwiedzający wystawę, wśród których byli wicepremier, prezes Towarzystwa Łączności z Polonią Zagrani·czną "Polonia" - Wincenty Kraśko, profesorowie literatury polskiej w Kanadzie i USA - E. Ordon i T. Domaradzki, w Szwecji prof. J. Trypućko, prezes Fundacji Kościuszkowskiej w USA - dr E. Kusielewicz, z którym przedstawidele PTL .prof. dr K. Zawistowicz-Adamska iprof. dr M. Znamierowska-Pri.ifferowa przeprowadzili rozmowę na temat współpracy naukowej i kulturalnej, prof. Anna Cienciala z USA oraz wiele innych osób z kraju i zagranicy, zwrócili uwagę na to, że nie można nabyć kompletu Dziel wszystkich O. Kolberga czy AtLasu polskich strojów ludowych z powodu wyczerpania niektórych tomów i zeszytów. Zauważono również brak wydawnictw folklorystycznych pilnie obecnie poszukiwanych, jak np. zwięzły·ch "kieszonkowych" monografii: polskiego stroju ludowego, pieśni i muzyki ludowej, budownictwa, zwyczajów i obr2<;c1ów itp., leksykonLl etnograficznego, małej encyklopedii współczesnej kultury ludowej, serii regionalnych utworów s-cenicznych i chóralnych, informatora wydawnictw z dziedziny kultury ludowej, bibliografii dla zespołów artystycznych itp. Na tego rodzaju literaturę zgłas.zali zapotrzebowanie wszyscy przedstawiciele Polonii zagranicznej zwiedzający wystawę. Połączona wystawa PTL i PWM spełniła zatem całkowicie swoje zadanie zarówno jako pokaz dorobku, jak też jako punkt wymiany myśli wydawniczej i kontaktów w sprawie dalszych form współpracy. Medal'd KRAJOWE SESJE, SEMINARIA SESJA I KONFERENCJE NAUKOWA ETNOGRAFICZNE NA TEMAT KULTURY (KRAKOW 29 IV) Tarko W 1972 R. MAROKA W dniu 29 kwietnia w Muzeum Etnograficznym w Krakowie nizowana staraniem Muzeum i Krakowskiego Oddziału PTL sesja ~ona kulturze Maroka. Na ,całość sesji złożyło się pięć referatów jów, slosunków społecznych i 1'01nic;o:ych,kontaktów kulturowych: c1zaj<'lcyna temat kultury Maroka wygłosił Sekretarz Ambasady odbyła -siG zorganaukowa poświędotyczących: dzieI'<"rerat wprowCłMaroka w Polsce. �Kronika Uzupełnieniem sesji naukowej byly ol warte jednocześnie dwie wystawy cza,owe: Mal'oko, stroje, tkaniny, rzemioslo, folklor i Folklor Maroka \V malarstwie Zofii Piramowicz, SYMPOZJUM KULTURY INDIAN (KRAKOW 21-23 IV) W dniach 21-2:3 kwiet.nia odbyło się w Krakowie w gmachu Muzeum Etnograficznego sympozjum na temat kultury Indian zorganizowane staraniem tegoż Muzeum i Oddz. Krakows:kiego PTL. Na całość konferencji złożylo się 12 referatów merytorycznych, dwa omawiaj[ICe posiadane przez Muzea krakowskie zabytki indiańskie oraz c1~'skusja. KONPERENCJA ROZWOJU (WARSZAWA WSI I ROLNICTWA 11-12 V) W dniach 11-1·2 maja odbyła się w Pałacu Staszica w Warszawie konferencja zol'ganizowaI':t pi'zez IFIS PAN, Sekcję Socjologiczną Wsi i Mias! KNS i PTS, Tematem konferencji byla polityka rozwoju wsi i rolnictwu, problemy i możliwości. Wygłoszono relcraty zgrupowane wg tematów: 1. Młode pokolenie a rozwój wsi i rolnictwa indywidualnego; 2, Zmiany i rozwój rolnictwa nieindywidualncgo; :3. Możliwości i drogi rozwoju wsi, or<1Z zmiany w rodzinach, go.)poc1arstwo i sytuacja kobiety wiejskiej. IV SEMINARIUM OSRODKA BADAŃ NAUKOWYCH 1M, W, KĘTRZYŃSKIEGO (ILA W A 29-31 V) W OLSZTYNIE W dniach od 29-31 maja odbyło się w !ławie (Ośrodek wypoczynkowy sportów wodnych PTTK) Semin,lrium poświęcone zagadnieniom malych miast i ich rozwoju ze szczególnym uwzględnieniem miast Ziem Zachodnich i Pólnocnych, Wygłoszono 9 referatów omawiających maIl' miasta jako przedmiot badań socjologiczny,ch, strukturę pochodzeniową mieszkańców, perspektywy rozwoju, powiązania z rolnictwem, przemiany społeczno-kulturowe, rozwój demograficzny i migracje na terenie W<lj. krakowskiego oraz problemy etnograficzne na przykładzie Wielkopolski. Seminarium to bylo czwartym z kolei organizowanym już tradycyjnie przez Ośrodek Badań Naukowych im. W, Kętrzyńskiego, SESJA NAUKOWA (LOM2:A-OSTROLĘKA PTL 16-13 VI) W dniach 16-Hl czerWC,l odbyła się w Lomży i Ostrolęce Sesja Naukowa poląClona z Walnym Zgromadzeniem PTL, ~sja byla poświęc·')n~ działalności naukowej i społecznej doc. clI' Adama Chętnika, Poza ogólnym referatem wprowadzającym wygłoszono :l referaty poświęcone działalności Adama Chętnika, Po sesji uczestnicy zwiedzili Skansen \V Nowogrodzie założony przez A. Chętnika, Muzeum w Łomży oraz Sp. "KUl'pianka" \V Kadzidle, gdzi~ odbyły się występy zespolu ludowego. KONFERENCJA NAUTOLOGICZNA (GDYNIA 26-23 XI) W dniach 26-2fl XI oelbyla .się w Gdyni doroczna Sesja Towarzystwa Nautologicznego, organiZDwana przy wspólpracy Ministerstwu Żeglugi, Zakładu Historii Naul,i i Techniki PAN oraz Zjednoczeni::! Przemysłu Okrętowego, Jakkolwiek nie była to konferencja etnograficzna, podajemy o niej informacje, gdyż tematyka po- �350 Kronika ruszanych zagadnień angażuje etnogr<1fów. Jdór:<:~' byli na ni,! wproszeni. Obrady toczyły się na zebraniach plenarnych i w 4 sekcjach: 1. historii żegl ugi. 2 historii okrętownictwa, :3. historii portów i 4. historii środowi.5k nautycznych. KONFERENCJA EKSPERTOW EUROPEJSKlCH (TORUŃ 2-4 Xn) DO SPRAW HYIlOL()\\,STWJ\ W dniach 2-4 grudnia w Muzeu.m Etnograficznym w Toruniu odbyła się zorganizowana staraniem PTL konferencja robocza ekspertów europejskich do spraw rybołówstwa, będąca przygotowaniem do organizowanego w ] Bn r. Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago. Tematyk;l poruszanych :<:agadniel1 obejmowała następujące kwestie: 1. Współczesna sytuacja spolcezno-gospodarcza rybaków w porównaniu z sytuacją innych grup ludności; l. Kultura rybaku\\': :]. Narzędzia i metody pracy w rybołów5twie: 4. Zagadnienia b<",(\;I11i ekspozycji db potrzeb muzealnych z uwzglęc1nieniem historii rybolt)\vstwa i historii badań. Po zakończeniu konferencji uczestnicy ode.vli wy·cieczkę. \\' t rakci,' ktc'lI'cj zapoznali się z ośrodkami rybackimi tego regionu oraz muzeami. KONFERENC.TA FOLKLORU R:l.ES:l.OWS%CZY%NY (RZESZO W 2-4 XII) 'vV dniach 2-4 grudnia odbyła się w Rzeszowie O~ólnopol.ska Kunferencja FolJ\.lorystyczna Regionu Rzesz.Q\vskie;,\o zorganizowana przez COK. Kunferencja połączona była z występami zeSipołów re~i()nalnvl'h i zwied/:anil'lll okolicznościowl'j wystawy w Muzeum Okn;gowym. KONFERENC.JA KOMITETU BADAŃ REJONOW (WLOCLA WEK H-!J XlI) UPTIZEMYSLAWTANYCJI We Włocławku odbyła się IV dniach 3-9 gmdnia w Klubie MPiK konferencja na temut: Społeczno-ekonomiczne problemy uprzem.vslawianego rejonu włocławskiego zorganizowana staraniem Komitetu Badal1 Rejonów UprzemysIawianych PAN. Tematyka Konferencji omawiająca osadnictwo, demografię, :<:atrucinienie, migracje, zagadnieniu kulturowe uwzględniała również zag,ldnienia l'1.nograficzne. Z materiałów ODilE Krystyna SESJA MUZYKOLOGÓW opracowała Selmou:icz W POZNANIU W dniach 26 i 29 października .1972 r. odbyła się \V Poznaniu sesja muzykologów z okazji 50 rocznky powstania Katedry Muzykologii przy Uniwersytecie Poznańskim, zorganizowana przez Sekcję Muzykologiczną Poznal1s1\iego 'Towarzystwa Muzycznego im. H. Wieniawskiego. Referaty wygłoszone na sesji poświęcone były wyłącznie środowisku poznal1skiemu. P,rzedstawiono IV nich powstanie w 1922 1'. i dzieje Katedry Muzykologii aż do jej likwidacji w 1965 1'. oraz działalność naul<ową i Llrtystyczną muzykologów do chwili obecnej (referaty dra Mariana Obsta, mgr Salomei Muszkiety, dra Bogusława Linette'a). Naświetlono sylwetki pierwszych muz.vkologów: ks. dra Józefa �31)1 Kroni1w Surzyńskiegc i ks. dra Wacława Gieburowskit'go oraz kolejnych kierowników Katedry: prof. dra Lucjana Kamieńskiego, prof. dra Adolfa Chybil'i.skiego i doc. dr Marii Szczepańskiej (ref. dr Krystyny Winowicz, dra Tadeusza Nowakowskiego, doc. Hanny Rudnickiej-Kruszewskiej). Następnie omówiono szczególnie ważną rolę ośrodl,a poznc .ńskiego w badaniach polskiego folkloru muzycznego (ref. dra Jarosława Lisakowskiego). Tu bowiem już w latach lfJ24/25 L. Kamieński zapoczątkował badania folkloru, tu też powstało w 19:30 r., działające do r. ,1939 pierwsze w kraju Regionalne Archiwum Fonograficzne, zorganizowane przez Ł. Karnieńskiego przy Zakładzie Muzykologii. Kontynuacją jego jest dzisiejsza Pracowni.a Folkloru Instytutu Sztuki PAN. W Poznaniu w ciągu tych lat wykształcili się czołowi polscyetnomuzykolodzy. Katedra była również kolebką polskich badań naukowych z zakresu akustyki muzycznej. Badania w tej dziedzinie prowadzone początkowo samotnie przez prof. dra Marka Kwieka poszerzyły się znacznie z chwilą dworzenia odrębnego Zakłclc1u Akustyki (ref. dr Heleny Harajdy). We wszystkich referatach oraz w dyskusji podkreślono potrzebę reald.ywowania Katedry, która poza kształceniem nowej kadry koordynowałaby prace naukowe muzykologów, podejmowane dotąd indywidualnie. W zwiilZku z tym wystoSOw,111yzostał i podpisany przez uczestników zjazdu memoriał do władz uniwer,,·leckich w sprawie pl'zywrócenia Katedry Muzykologii. Sesję uświetni! koncert dawnej muzyki VI wykonaniu Poznańskiego Chóru Chłopięcego pod dyr. Jerzego Kurczewskiego, wychowanka Katedry. Otwarta została również wystawa okolicznościowa ilustrująca dorobek naukowy i artystyczny poznańskich muzykologów. Na zakończenie zjazdu uczestnicy złożyli kwiaty na grobach A. Chybińskipgo, M. Szczepańskiej i M. Kwieka. 1 Danuta MAGISTERIA I DOKTORATY Z ZAKRESU ETNOGRAFII Pawlak W1972 R. PRACE MAGIS "ERSKJE Uniwersytet ,Jagielloński - Kraków BARTOSZ Adam, Gospodarowanie Cyganów na Polskim Spiszu, prof. dr Mieczysław Gładysz. BRZEZIŃSKI Jacek, Przeszłość własnej wsi i regionu w świadomości mieszkańców Podhala, prof. dr Mieczysław Gładysz. BURZYŃSKI Tadeusz, Stosunki społeczno-gospodarcze w argentyńskim rolnictwie w XIX i XX wieku (głównie na przykładzie rozwoju Pampy), prof. dr Andrzej Waligórski. DUDZIAK Wojciech, Etnograficzne poznawanie Słowaków przez Polaków VI latach 1804-1876, prof. dr Mieczysław Gładysz. JANICKA Urszula. Magia handlowa na Polskim Spiszu na przelomie XIX i XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. KANTOR Ryszard, Film na usługach etnografii. Zclrys problematyki zwi<)zanej z szerokim wykorzystaniem techniki filmowej w naukowo-badawczej, dydak- �Kronika tycznej i popularyzatorskiej działalności placówek etnograficznych, prof. dr Mieczysław Gładysz. KASPRZYKOWSKI Zbigniew, Przeobrażenia w praktyce instrumentalnej Podhala na przykładzie miejscowości Bukowina Tatrzańska i Murzasichle, prof. dr Mieczysław Gładysz. KUREK Jan, Struktura widowiskowa obrzędowości dorocznej we wsiach Beskidu Sląskiego i Zywieckiego w Jaworzynce, Koniakowie, Istebnej, prof. dr Mieczysław Gładysz. PALUCHOWSKA-TARGOŃSKA Anna, Z:mik funkcji zwyczajów dorocznych na przykładzie okresu Bożego Narodzenia w Istebnej na przestrzeni XX wieku, prof. dr Mieczysław Gładysz. SALWA Wojciech, Rozwój konstrukcji pomieszczeń pszczelich w Polsce od kłody do współczesnych uli nadstawkowych, prof. dr Mieczysław Gładysz. TRACZ Marek, Rola gospodarki chłOtpskiej w kraju słabo rozwiniętym na przyldadzie Peru, prof. dr Andrzej Waligórski. TRACZYŃSKI Edward, Twórczość artystyczna Jana Kołodziejczyka, rzeźbiarza ludowego ze wsi Pasierbiec, pow. limanowskiego (Zarys monograficzny) prof. dr Mieczysław Gładysz. U n i w e r s y t e t im. A. M i c k i e w i c z a - P oznań BARANlUK Tadeusz, Założenia teoretyczno-metodologiczne współczesnej radzieckiej etnografii i folklorystyki, prof. dr Józef Burszta. BIELECKA Elżbieta, Ludność polska Warmii i M3ZLll' w etnografii niemieckiej do 1918 rQku, prof. dr Józef Burszta. DOPIERAŁA Włodzimierz, Tradycyjna kultura ludowa w wartościowaniu i postawach młodego i starego pvkolenia wsi, prof. dr Józef BurszU!. KORZENIOWSKI Jacek, Tak zwane "poniatówki" jako typ zabudowy wsi wielkopvlskiej w okresie międzywojennym, prof. dr Józef Burszta. MONIAK Andrzej, Problemy akulturacji u Indian Aymara w boliwijskim Altiplano, prof. dr Maria Frankowska. MUSIELAK Krystyna, Kaszubkie budownictwo mieszkalne typu szkieletowego w powiecie kartuskim, prof. dr Józef BUl15zta. OLIŃSKA Barbara, Sylwetka naukowa prof. dr Bożeny Stelmachowskiej na tle etnQgrafii polskiej, prof. dr Józef Burszta. PENKALA Danuta, Problem bohatera kulturowego w mitologii polinezyjlskiej, prof. dr Maria Frankowska. SOJA Henryk, Ludność polska Pomorza Zachodniego w etnografii niemieckiej do roku 1918, prof. dr Józef Burszta. Uniwersytet Warszawski - Warszaw'a BUCEWICZ Krystyna, Modernizacja gospodarstw" domowego po drugiej wojnie światowej na wsi rzeszowskiej, prof. dr Anna Kui-rzeba-Pojnarowa. CZAJ Joanna, Zamierzone i rzeczywi~te funkcje społeczne sołtysa na przykładzie wsi Sufczyn w gromadzie Kołbiel, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. FADYSZAK Barbara, Instytucja społecznego referenta do spraw kultury (Ocena eksperymentu Wojewódzkiej Rady Narodowej 7 1970 r.), doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. GŁOW ACKA Joanna, Aktywizacja kulturalna wsi na przykładzie wsi rzeszowskiej, prof. dr Ann3 Kutrzeba-Pojnarowa. KAMIŃSKI Marek Ignacy, Studium socjo-etnolDgiczne Cyg<inów Romów z Czecho- �3153 I{ronika słowacji (próba modelu powstania wariantów akulturowych), prof. dr Witold Dynowski. KRASNOWOLSKI Andrzej, Powstawanie nowych sJ)Qłeczności lokalnych w Bieszczadach, prof. dr Witold Dynowski. MASNY Ewa, Rola społecznego referenta do spraw kultury w aktywizacji kulturalnej wsi, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. OLESZCZUK Anna Iwona, Targi i jarmarki w Kołbielskiem i loch rola we współczesnej gospodarce chlopskiej, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. PAWLICZEK Jerzy, Organizacje polityczno-społeczne wsi współczesnej (w porównaniu z okresem międzywojennym), doc. dr hab. Zofia Sokolewicz. PRZYBYL Grażyna, Wplyw pracy pozarolniczej na przemiany życia mieszkańców wsi Wula Sl1!'czyńska, pror. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. RADZlE.JOWSKI Janusz, WspMczesne .stosunki nal'od{)wościowe na Podlasiu. Świadomość narodowościowa i etniczna oraz jej czynniki na przykładzie mniejszości bi<.Jlorl1skiejw Polsce, pm£. dr Witold Dynowski. SIEWIERA Kazimierz, Hybolówstwo w strukturze spoleczno-gospodarskiej w,si podlaskiej Nur, pr<lf. dr Anna Kutaeba-Pojnarowa. SULIŃSKA JolanUl. Podzial pracy w rodzinie wiejskiej, prof. dr Witold Dynowski. TOMrCKl Ryszard, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wie.h·kich, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. WASI LEWSKI Eu.stdchy, System cargos we wspólczc3nej strukturze społeczno-gospodarczej Meksyku, prof. dr Witold Dynowski. WODZI CK I Mieczysław, Przeobrażenia kulturalne wsi podwarszawskiej pod wpływem .-:mian struktury spoleczno-go;podarczej, prof. dr Witold Dynowski. ZAWIER UCHA Anna, Przeobrażenie warunków życia i struktury społeczno-gospodarczej wsi Bóbrka poe! wpływem uprzemy.slowienia, doc. dr hab. Zofia 30kole,vicz. ZIOŁKOWSKA .Justyna, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w życiu gromady, uoc. clI' hab. Zol'ia Sokolewicz. PHACE DOKTORSKIE Uniwer<;ytct Jagielloński - Kraków SZROMBA-RYSOWA Z{)fia, Stuclia nad pożywieniem ludności Śląska w latach 1!JOO-HJ70. Promotor: prof. dr Mieczysław wiejskiej Gładysz. Górnego Praca oparta jest na wynikach badań :3 wsi w powiatach: Prudnik, Tarnowskie Góry, Cieszyn. Na treść pnlcy składają się następujące rozdziały: Wstęp, podstawowe z:tłożenia, zalFes i metouy badawcze, stan badań nad p'ożywieniem ludności wiejskiej w Polsce, charakterystyka badanych wsi z wyszczególnienim elementów warunkuj<'lcych poziom i strukturę pożywienia, zagadni.enie samowystarczalności żywnościowej. kształtowanie i kierunek przemian, kulturowe i s.poleczne znaczenie pożywienia, zakończenie. ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ An.na, Uwarunkowanie pozycji społecznej rzemieślnika wiej;;kicgo (na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), promotor: prof. dr Mieczysław Gładysz. Przedmiotem rozważań jest funkcjonowanie i struktura rzemiosła w określony,ch społecznościach wiej!;kich. Dążono do ustalenia zależności występujących między układem g{)spoc1arezo-s·połecznym na wsi a .strukturą organizacyjną war23 - Lud, tom LVIll �354 Kronika sztatów rzemieślniczych, strukturą organizacyjną a prestiżem społecznym rzemieślników na tle systemu wartości układu s.połeczno-gospodarczego oraz kulturowego, oraz między strukturą organizacyjną rzemiosła a prestiżem poszczególnych zajęć. U n i w e l' s y t e t im. A. M i c k i e w i c Z ARMON Witold, Dzieje Frankowska. polskich badań nad Jakutami. 3 - P ozn a ń Promotor: ·prof. dr Maria Praca jest monografią z zakresu h15torii etnografii, jej zadaniem jest zobrazowanie i podsumowanie polskiego dorobku w badaniach nad Jakutami. Opierając się na dostępnych źródłach ustalono nazwiska 25 Polaków zajmujących się tym zagadnieniem z tego 11 o.sób dotychczas nieznanych. Omówiono również działalność naukową polskich zeslańców politycznych i ich udział w ruchu rewolucyjnym Rosji, stosunki ich z Jakutarni i omówiono sylwetki najbardziej zasłużonych baduezy. BARANOWSKI Władysław, Kult świętych w tradycyjnym katolicyzmie ludowym na przykładzie poludniowych powiatów woj. łódzkiego. Promotor: prof. dl' Józef Burszta. Praca oparta jest na źródłach pisanych z różnych okresów historycznych i na badaniach etnograficznych z tego teł'enu. Celem jej jest wykazanie his-toryanych uwarunkowań kultu święty'ch na przełomie XIX i XX wieku i przedstawienie tego kultu jako części skła{]owej tradycyjnego katolicyzmu ludowego. BLASZCZYK Stanisław, Ludowa :plastyka figuralna w WielkopoLsce, Promotor: prof. dr Józef Burszta. o charakterze kultowym W pracy omówiona jest twórczość plastyczna: drzeworyty, malarstwo na szkle, papierze, blasze, litografia, rzeźba, kapliczki przydrożne. Zestaw .materiałowy poprzedzony jest rozważaniami nad zmianami poglądów na sztukę ludową i metodami jej badań, a rozdzial zamykający pracę jest charakterystyką oblicza wielkopolskiej plastyki figuralnej, jako zjawiska historycznego i społecznie uwarunkowanego. Zdaniem autora kryteria oceny i wartościowania tej sztuki nie mogą się opierać na schematach formalny'ch w sztuce ludowej obowiązujących, gdyż doprowadzalo to do mylnego wartoś·ciowania nie doceniającego stadium rozwojowego ludowej sztuki figuralnej w Wielkopolsce. Uniwersytet Warszawski - Warszawa ZADROZYŃSKA-BARĄCZ Anna, Motywy zawarda i oceny małżeństwa a 'system wartościowania wSjpólczesnych spolecznoś·ci wiejskich w Polsce. Promotor: Prof. dr Witold Dynowski. Praca jest próbą odnalezienia "zasady genE'ralnej" względem której istniałaby możliwość analizowania i interpretowania kulturowych zachowa!'l społecznych i indywidualnych 'zróżnicowań kulturowych oraz dążeń jednostek. Analiza opiera się na wynikach badań ze wsi podlaskich. Na podstawie motywów zawarcia małżeństwa i ocen przeżytych malżeństw porównano i odszukano różnice w zespołach wsi. Dokonano też próby zbudowania modelu .systemu warl·ościowania, jako nadrzędnego ukŁadu warunkującego zachowanie jednostek j badanych grup. Układ ten okazal się stabilnym w odniesieniu do za5ad warto~'ciowania, nal<Jmiast w płaszczyźnie wartościowań realizacyjny,ch wykazuje wahania i <Jdchylenia od tradycyj-O nego modelu wartościowań. Z materiałów ODiIE opracowała Krystyna Selmowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc941e0df610edf6143e7a35cf2599b9.pdf c97a027b249e4f34945b68468b1be57a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1480 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1368 Title A name given to the resource Etnografia polska /LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.5-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. W XXX-L E C I E POLSKI LUDOWEJ Lud, t. 59, ] 975 JOZEF BURSZTA OSIĄGNIĘCIA - ETNOGRAFIA POLSKA ORGANIZACJA - PERSPEKTYWY * Postawienie spraw etnografii polskiej po raz pierwszy od wielu lat na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Polskiej Akademii Nauk zbiega się z jubileuszem XXX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Okoliczności te skłaniają do szerszego spojrzenia na tę naukę. Prócz zatem charakterystyki aktualnej sytuacji w tej dziedzinie. dobrze będzie uczynić krótką wycieczkę w przeszłość. Wycieczka ta uzasadniona ,jest także merytorycznie. 1 Etnografia - jak każda nauka społeczno-humanistyczna - jest nieprzerwanym ciągiem myśli, doświadczeń, propozycji i spojrzeń, stałą kumulacją stopniowych osiągnięć; jest ciągłym rozwojem czerpiącym soki żywotne w spuściźnie przeszłości, ujawniającym się w próbach nowej interpretacji tej spuścizny, a zarazem wykształcania sif; nowych założeń i metodologicznych podejść do rzeczywistości aktualnej. Zwróćmy uwagę tylko na te strony przeszłości, w których ujawniały się różne nurty i sposoby określania i naukowego poznawania przedmiotu. Myśl etnograficzna już od początku uwikłana była \V rozmaity sposób w historię społeczeństw klasowych. Narodziła się przecież z zainteresowań żyjącymi formacjami ludzkimi, od plemiennych po warstwy ludowe w społeczeństwach klasowych. Na ukształtowanie się zaś tej myśli w postaci nauki oddziaływały różne inspiracje. * Referat wygłoszony na posiedzeniu nych PAN w dniu 12 VI ]974. Przedruk plenarnym Wydziału I - Nauk Społeczz: "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, ]9H. �JOZEF BURSZTA Refleksja o ludach tzw. pierwotnych czy "dzikich" powstała głównie z dwóch źródeł: z kumulacji odkryć i opisów różnych ludów, ras i kultur w świecie, z drugiej strony pod wpływem myśli narodzonej w obrębie filozofii dziejów ostałym postępie ludzkości przechodzącej przez coraz to doskonalsze stopnie swego rozwoju. Ramami przedmi.otowymi nauki stały się stąd "pierwotne dzieje ludzkości" na całym globie. Na tej linii zainteresowań wyłoniła się w II połowie XIX w. etnografia jako samodzielna nauka w postaci kierunku ewolucjonistycznego. Postawił on przed nauką niezmiernie ambitne cele poznawcze: rekonstrukcję globalnej kultury ludzkości. W pracach głównych przedstawicieli tej szkoły - H. Morgana, E. B. Tylora, .J. J. Bachofena, Fr. Engelsa i in. - znalazły się pierwsze próby obrazu etapów rozwojowych "pierwotnych dziejów" ludzkości i niektórych wybranych dziedzin jej kultury (rodziny, religii i in.). Te uniwersalne procesy przebiegać mają unilinearnie. Aczkolwiek taka rekonstrukcja dziejów ludzkości i jej kultury została wkrótce podważona, to ten kierunek zainteresowal1, ten niezmiernie szeroki zakres badań i dalekosiężny cel poznawczy przewija się odtąd stale w dziejach naszej nauki. Ewolucjonizm był też tym kierunkiem, który j:Jko pierwszy wprowadził pojęcie kultury i jej składowych elementów. Pojęcie to zrobiło odtąd zawrotną karierę. Kultura (w sensie antropologicznym) staje się z czasem zasadniczym przedmiotem badań etnograficznych. Współczesną postacią tego ukierunkowania jest antropologiczna teoria kultury. Dodać należy, że ukształtowana w ramach tego kierunku nauka przyjęła odrębne i różne nazwy: etnologia, "nauka o ludach" (Volkerkunde) - kraje europejskie; antropologia kulturowa względnie społeczna (kraje anglosaskie i USA). Ma to i dzisiaj pewne reperkusje. Równolegle z kształtowaniem się myśli etnograficznej zorientowanej na tzw. ludy pierwotne, rozwija się w krajach europejskich inn" nurt tych zainteresowań. Przedmiotem tych zainteresowań staje sit; kultura ludowa. I tu bije kilka źródeł, zlewających się w nurt zwany "etnografią", w rodzaju "etnografii narodowej", przybierającej stąd w niektórych krajach także własne nazwy (Volkskunde, narodopis, folk-liv-forskning, badanie tradycji ludowych itp.). Pierwotnym źródłem tego nurtu myśli etnograficznej były z jednej strony wstrząsy społeczne i walki klasowe powstałe w trakcie przekształcnnia się ustroju feudalnego w kapitalistyczny i związane z tym procesy kształtowania się narodów i kultur narodowych. One to wysunęły kwestię pozycji ludu w społeczeństwie i roli kultury ludowej w s3mookreśleniu się etniczno-kulturowym poszczególnych narod:l\v. Naj'odziła sie stąd potrzeba poznania własnego ludu i jego kulturv jako �Etnografia poLska. Osiągnięcia ... zarazem zrębu własnej kultury etnicznej, bądź też poznania składu etnicznego państwa. Z drugiej strony należy wymienić specyficzne załamywanie się perspektywy zainteresowań etnograficznych w prądzie oświecenia, romantyzmu, a potem pozytywizmu. Mając za przedmiot kulturę ludu - w polskich warunkach ludu wiejskiego - nurt ten różnie zazębia się z tym pierwszym, etnologicznym. Rozpoczynające się w I połowie XIX w. w Polsce i w innych krajach badania ludoznawcze wiążą się z pojmowaniem kultury ludowej jako 'woistego źródła historycznego. W koncepcjach zarówno oświeceniowych, .lak i wmantycznych uważano, że kultura ta zachowała zakrzepłe, nieosiągalne za pomocą innych źródeł, ślady zamierzchłej przeszłości. Poprzez badanie treści tych "starożytności polskich" czy "słowiańskich" (obrzęd:·;, pieśni, podania, legendy itd.) da się zrekonstruować naj starszy ct<lp kultury narodowej, zwłaszcza narodowej literatury. Dokumentacja tych tre~;ci kultury ludowej wiązała się więc z koncepcją ciągłości histof\C'znej kultur:-' narodowej i aktualnej roli pierwiastków ludowych w tej ogólnonarodowej kulturze. Ta ostatnia idea będzie się odtąd przewijała w różnym nasileniu do najnowszych czasów. Ona też będzie źrodłem typO\vego w dziejach etnografii emocjonalnego i społecznego zClcll1gażowan.iasię badaczy oraz społeczno-kulturalnego ruchu wiążącegc Ilurt ludO\vy 7 kulturą całego społeczeństwa. O. Kolberg, najbardziej konsekwentny i efektywny badacz kultury Judo'.vej XIX W., ukazał w pełni nowe horyzonty badawcze. Położył :~;:?!;,·.'wicienacisk na zróżnicowanie kulturowe kraju. Ukazał je poprzez f(·.1L'stracy; \vszystkich niemal dziedzin kultury ludowej w ujęciach regi'.ii,aln.ych. Dał też - dIugo potem naśladowany ~ model etnograficznej nlonfJgraii; n·gionalnej. Kolbergowi towarzyszyła dalsza jeszcze mvśl: że ('to suma kultur regionalnych złoży sil; na obraz kuHurow,,/ ]·;<1;~d('.i grupy (,lniczncj. Ten kontekst etnograficzno-etniczny będzie odtąd I.:uraz bardzlPj uświadamiany przez zwiększającą się stopniowo liczbę iJadi;('z\ .. }e:;l '"ID zal<iadany -- czqsw jeszcze tylko i.mpLicde -- w dokw;·,er..ti1cji kultury ludowej nawet na wąskim \v>·cinku terenowym (jraz prz', .jednostkowych badaniach wybranych elementów kultury ludow0.j. thY ken tekst etniczny też będzie odtąd stałą perspektywą myśli ~:~'!nG~~,J'Clfic zne,1. Dal:;ze Doryzonty b<ldawcze wypracowali polscy reprezentanci myśli '_'.'::\:1c.'.11ll'j, gkwnie J. Karłowicz, S. Ciszewski i L. Krz::wicki.,'-.;l.ana ,·,ku ram\ kultur ....uniwersalnej w jej ewolucji, dociekali gen'2zy lc;-"Ó\\'nu Cj,):;tiH:i ;c>cia społecznego, jak i wyt\-vorów materialnych. W tvm globalnym kontekście widzieli kultury etniczne i ich postscie re?icn,;1nc. itk też pojedyncze elementy kulturowe. Na czoło wybil.y się ·"i"· '.utd u.l'cia porównawcze i historyczno-genetyczne. Te perspe'~(;7 �JOZEF BURSZT.'\ ktywy i odpowiadające im metody będą w polskiej myśli etnograficznej nadal krzyżować się z innymi. Zadziwiający swą obfitością dorobek polskiej etnografii sprzed I wojny jest efektem wszystkich tych ukierunkowań badawczych. Dorobek ten. uzyskiwany na drodze mniej lub bardziej ref1e~;:syjnej i świadomej celu poznawczego, będzie stanowił podstawową bazę żródłmvą do coraz te innych sposobów nowej interpretacji. 2 W tzw. okresie międzywojennym etnografia staje sic: dyscypliną akademicką. Jest reprezentowana na wszystkich uniwersytetach, w PAU. w towarzystwach naukowych i w specjalistycznych muzeach. Jest róvvnocześnie przedmiotem zainteresowań szerokiego kręgu amatorów-regionalistów. "Na dole", w regionie, w owych kręgach amatorów-miłośników uprawiana jest wyłącznie dokumentacja kultury ludowej jako dalszy ciąg owej "etnografii ojczystej" z XIX w. Monografie etnograficzne wsi. regionów oraz wybranych działów kultury, rzadziej problemów, stanowią główny dorobek nurtu amatorskiej działalności badawczej. Zamierzonym czy też ukrytym kontekstem tych wycinkowych. fragmentarycznych badań kultury ludowej jest jednak kultura etniczna. Badania te łaczą się w terenie z nurtem regionalistycznym, lub też są wprost jego częścią. Mam tu na myśli silnie ożywiony w tym okresie ruch społeczn.\'"ochrony" zabytków kultury ludowej, popierania twórczości artystycznej, akcje folkloru widowiskowego itd. - słowem chodzi tu o wiązanie kultury ludowej z narodową. "Na górze" u etnografów profesjonalnych, trwa kontynuacja dawnych kierunków badawczych, pojawiają się też nowe. Prawie każdy" z uczonych reprezentuje odmienne stanowisko teoretyczno-badawcze, swoją niejako "szkołę". Te różne stanowiska są w mniejszym lub \viekszym stopniu odbiciem tendencji panujących w nauce światowej, a zarazem przejawem samodzielnych usiłowań celem twórczego wkładu w naukę światomą, z którą istniały wówczas bardzo żywe kontakt\ Skierowane głównie na kulturę uniwersalną, szkoły te stawiał:--" sobie różne cele nadrzędne i różnie rozwiązywały postawione zadania. K. Moszyński reprezentuje teorię tzw. ewolucjonizmu krytycznego Chodzi mu głównie o śledzenie miejsca powstania pojedynczych wvtworów kulturowych w szerokiej skali przestrzennej, by tą drogą dojść' do uchwycenia podstawowych zrębów kultury globalnej. Badanie kultur:-w skali regionalnej i etnicznej. skierowane szczególnie na obsziln 7&- �Etnogrnjl(t polska. Osiągnięcia ... 9 cho\vujące dużą dozę archaizmów, było tu raczej środkiem, a nie celem badawczym, Na tej drodze powstało szczytowe osiągnięcie tego okresu Kultura ludowa Słowian. Przedstawiciele kierunku tzw. kulturowo-historycznego, dyfuzjonistycznego (S. Poniatowski, J. Czekanowski i in.), śledząc wędrówki prze~trzenne pojedynczych wytworów kulturowych i ich zespołów, usiłowali dotrzeć w głąb dziejów kultury świata celem uchwyc:enia tzw. kultur zasadniczych, leżących u podstawy dalszego, ale już multilinearnego jej rozwoj u, Inni znów reprezentanci (E. Frankowski) skupili się na analizie twórczej postawy człowieka wyrażanej w cechach wytworu kulturowego, by tą drogą dotrzeć do - mechanizmów rozwoju kultury ludzkiej, także \': jej postaciach etniczno-regionalnych. Duże osiągnięcia badawcze tych ukierunkowań leżały na linii podobn~'ch zainteresowań w nauce światowej. I u nas, i gdzie indziej cechą t\'ch badań było wychodzenie od wytworu kulturowego, ujmowanego od strony formy. (Dopiero później zaczęto zwracać uwagę także na funkcję \\'ytworu i zawartą w nim treść ideową). Wytwory takie zestawiano na drodze typologiczno-porównawczej z innymi analogicznymi z kultur regionalnych, etnicznych czy z zasięgu obszarów kulturowych, a więc ujmowano w kontekście szerszym, przestrzennym, interetnicznym. Badania takie miały więc wybitnie charakter kulturologii komparatystycznej. ~azywano je wówczas "etnologią", gdy nazwę "etnografia" odniesiono do zainteresowań infraetnicznych i regionalnych. B~'ły to niezmiernie ambitne horyzonty i cele badawcze, dostępne 1dko na drodze erudycyjnej. Wychodząc z atomistycznego pojmowania b-ultury jako dającej się zestawiać według logiczno-formalnego porządku ~umy wytworów kulturowych, ukierunkowania te pozostawialy w konsekwencji poza swym zasięgiem humanistyczny świat człowieka, nosiciela : twórcy kultury - świat jego postaw, wartości, wzorów i dążeń. Do tego świata docierano tylko fragmentarycznie i drogą pośrednią, a to poprzez jego wytwory. Nie było tu metodologicznego przejścia do bezpośredniego badania tego świata. Wspomniane ukierunkowania badawcze G\'ly w etnografii międzywojennej dominujące. Nie wyczerpywały one ,lednak całości osiągnięć. Pojawiły się mianowicie inne nurty badawcze t ;nviące swymi korzeniami w odmiennych ukierunkowaniach filozoficzl1\ch i teoretyczno-metodologicznych. Zwrócone czy to na kultury plemienne czy ludowe uwzględniały one ich kontekst historyczny, El w analizie konkretnych zjawisk zwracały uwagę na ich współzależność z ulnymi. Inaczej - był to nurt zorientowany dyrektywą konkretu i kontekstu. Chodzi zarówno o osadzenie przedmiotu badań w konkretnych l:\\'arunkowaniach historyczno-środowiskowych, jak i o uwzględnianie �10 JOZEF BURSZTA badaniach etnograficznych współzależności zjawisk ujmowanych nie tyle w postaci wytworów, co społeczno-kulturowych procesów. W tym nurcie tkwią badania L. Krzywickiego, socjologa, ekonomisty, statystyka, etnologa. Wychodząc z założeń materializmu dziejowego osadza zarówno kultury plemienne, jak grupy etnograficzne, w konkretnych warunkach historycznych, śledzi podstawy i czynniki ich rozwoju i \\7:'dobywa - obok powtarzalnych, ogólnoludzkich _. specyficzne, im tylko vvłaściwe cechy kulturowe; nacisk kładzie nie na formy kulturow'? ale na rozwojowe mechanizmy w konkretnych uwarunkowaniach historycznych. Tą drogą usiłował on dochodzić do teorii ogólnych. Stanowisko Krzywickiego było jednak wówczas dość odosobnione. Podobne, choć nie we wszystkim, są badania S. Czarnowskiego, historyka kultury, socjologa i zarazem etnografa. I on usiłował uchwycić mechanizmy procesów kulturowych w konkretnych uwarunkowaniach i z konkretnej analizy powiązanych ze sobą zjawisk przechodził do twierdzeń teoretycznych, a więc wyższego stopnia ogólności. J. St. Bystroń, łączący w swoich badaniach również kilka dyscyplin, zajął siG analizą całości, jakI była dla niego polsko kultura ludowa. IN śledzeniu jej historycznego rozwoju traktuje tę kulhm: nie jako autonomiczną zamkni<:~tą całość, lecz jako zespół zmiennych historycznie treści związanych z historycznie zmieniającymi się warunkami życia warstwy chłopskiej w społeczeństwie narodowym. Bystroń pienvszy w nauce polskiej ukazał w pełni powiązanie i współzależność ~:ycia kultm'v 111do\'.;eJ w ramach społeczeństwa narodowego i jego kultury. Zasada konkretu i kontekstu jako niezbędnego warunku pazn,m:", ncluko'Nego uwidoczniła się najwyraźniej w badaniach K. D()!~rowolsk12g(;. \?!ykorzystując dyrektywy bad2\vcze funkcjonnlizmu uzuppłnił je o aspekt historyczny i adekwatną metodę, łącząc je \v posta{: tzw pwtody iml'g1'21nej. Poza nakazem wykorzystywania wszelkich możliwych źródeł j technik badawczych, metoda ta polega na uwzględnianill wszcll,ich uwarunkowań i sił wywołujących przeobrażenia spoleczno-·kulturowe. traktowaniu badanych dziedzin w całokształcie ich k(Jn~ekstu oraz CJłokształtu funkcji badanej instytucji, społeczności lokalnej. regionu, jnk i całej kultury - zaoVv"ocowała ona na dobre w okresie p(Jwojennym. Przykładem zmian orientacji metodologicznej dokonujących si(;:lawe il tego sennego uczonego je";t Józef Obrębski. Początko\'vo był on rcQrezentantem poprzednio omav"rianego nurtu, to jest tZY,,'. ewolucjonizmu krytycznego. Z tego stanowiska badał kultury rolnicze na Bnłkanach. Po przejściu na pozycje funkcjonalizmu, przedmiotem badań stały sit; grupy etniczne jako społeczno-kulturowe organizmy. IN swoich pracacb, łączą::ych explicite teorie socjologiczne z metodnmi etnologicznvmi, zajął sil' H'o,ią dynamiki przemian współczesnych społeczel1stv' i tworzeni'l sit: 'v\' �Etnogru.jiu polska. Osiqgnięcia ... 11 nowych kultur narodowych we wzajemnej interakcji dwóch nurtów kultury: chłopskiej i narodowej. To jest już jednak okres najnowszy nauki. Do takiego stanowiska przyjdzie nam jeszcze nawiązać. 3 Dzieje etnografii w okresie 30 lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej są dość szczególne. Pod niektórymi względami ukształtowały się one w swoisty problem, dotąd jeszcze otwarty. Składa się nań głównie specyficzny profil organizacyjny tej nauki. Odbudowały się ze zniszczeń wojennych dawne ośrodki uniwersyteckie (Warszawa, Kraków, Poznań) i powstały nowe (Łódź, Toruń, Wrocław i przejściowo Lublin). Ożywiło swoją działalność Towarzystwo Ludoznawcze (istnieje z przerwami wojennymi od 1895 r.) i objęło swoją działalnością cały kraj. Powstały już w latach 40-ch także naukowe placówki akademickie. Ale nastąpiło bardzo charakterystyczne wydarzenie. Oto - jakby w myśl dawnego atomistycznego poglądu na kulturę z całościowego "organizmu" przedmiotowego nauki oderwano kilka dziedzin i tylko te włączono w organizację placówek Akademii. Chodzi o folklor sło\>vny,którego placówka badawcza znalazła się w Instytucie Badań Literackich. Drugiej dziedzinie - sztuce ludowej - nadano wpierw rangę samodzielnego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, do którego podł~czono także folklor muzyczny, by z czasem obie te specjalizacje zdegradować do pozycji pracowni w ramach Instytutu Sztuki PAN. Pozostały kadłub przedmiotowy etnografii nie został inkorporowany w ramy Akademii aż do 1'. 1954, kiedy to włączono go w obręb Instytutu Historii Kultury Materialnej. Tylko w jego odrębie zachowała się nazwa "etnografia", ale na poziomie Działu, by przy okazji reorganizacji Instytutu spaść do poziomu zakładu - i to tylko jednego. Całość przedmiotową nauki zachowały katedry uniwersyteckie, które zresztą ze względu na szczupłość kadrową i skąp0śĆ środków nie mogły zazwyczaj tej całości objąć. Nie dziwne zatem, że niektóre dziedziny przedmiotowe etnografii zostały przez długi okres czasu zupełnie ?'cmiedbane. Na dobrą sprawę, tylko Polskie Towarzystwo Ludoznawcze scalało w swej działalności owe .,disiecta membra" nauki. Ale ono, choć zdziałało rzeczywiście dużo, miało fllOżliwości ograniczone. Dokumentacja kultury ludowej przedstawia się też w różnych dziedzinach różnie. Muzea - specjalistyczne (Warszawa, Łódź, Kraków, Toruń) i działy etnograficzne wokoło 120 placóvlkach regionalnego muzealnictwa ogólnego -- zajęły się, w różnym zresztą stopniu, dokumentC1Cją kultury materialnej swego regionu. Placówka folklorystyczna w IBL zajf;ła sip, anahu! zc1stanych źródeł folklorystycznych; teren nie został �JOZEF BlJHSZ'L\ objęty żadną planową ogólną akcją dokumentacyjną. To, Co zostało dokonane w zakresie inwentaryzacji folkloru ustnego (tzw. literatury ludowej), przypisać należy wysiłkom tylko nielicznych osób, które - rzecz jasna - mogły ogarnąć zaledwie wycinki terenu. Kraje sąsiednie natomiast, w których istnieją odpowiednie instytuty, rozporządzają ogromnymi zasobami źródeł z tego zakresu. Najlepiej wygląda u nas sytuacja w zakresie badania sztuki ludowej i folkloru muzycznego. Działająca od 1946 r. Pracownia Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej przy IS PAN złożona zaledwie z 5 osób, spenetrowała dotąd około 3/5 obszaru kraju i zgromadziła ponad 85 tys. pozycji inwentarzowych (wywiadów, plansz) i około ;:'7 tys. fotografii dotyczących twórców i twórczości ludowej. Opracowuje też systematycznie po kolei poszczególne rodzaje tej twórczości plastycznej. Pod tym względem Polska wysunęła się w skali europejskiej na czoło. Podobnie Pracownia Dokumentacji Muzyki Ludowej przy IS PAN. Dzięki pracy również kilku zaledwie osób zdołano spenetrować większość obszaru kraju i zgromadzić ponad 60 tys. pozycji inwentarzowych. I ten materiał jest stopniowo opracowywany i publikowany. Skoro mowa o stwarzaniu bazy źródłowej dla naszej nauki, to niewątpliwym osiągnięciem i zasługą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pracującego w oparciu o fundusze PAN, jest wydawnictwo Dzieła wszystkie. O. Kolberga. To monumentalne wydawnictwo, obliczone na 80 tomów, z których ukazało się w ciągu kilkunastu lat 58 tomów - staje się dziełem źródłowym, jakiego inne kraje nie posiadają. Etnografia powojenna wystartowała z przedwojennych pozycji teoretycznych. Zaznaczyły się głównie trzy kierunki, różnie pojmujące cele badawcze. Ewolucyjny (K. Moszyński i in.) usiłował dojść do prawidłowości kierujących rozwojem kultur niższych, stąd kładł nacisk na badanie kultur ludów egzotycznych świata, a w warunkach europejskich głównie na regiony zachowawcze, archaiczne. Kierunek ,.historyczny" (J. Czekanowski, J. Gajek i in.) skierował się na problematykę etnogenetyczną poprzez badanie zasięgów przestrzennych faktów i zespołów kulturoyvych. Od tej też strony usiłował uchwycić specyfikę poszczególnych kultur etnicznych i ich zmienność w przeszłości. Podstawową była tu metoda kartograficzno-geograficzna. Zaś tzw. kierunek socjologiczny połączony z perspektywą historyczną (K. Dobrowolski) za przedmiot badań obrał kulturę chłopską celem jej historycznej rekonstrukcji i uchwycenia jej przemian w ostatniej dobie. Zmierzał też do teorii poznania współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, w badaniach zarówno kultury chłopskiej, jak i robotniczej. Od lat 50-ch, w ślad za szerszymi dyskusjami i konfrontacjami �Et>logm!iCl poLska. Osiągnięcia ... 13 teoretyczno-planującymi, przy wzrastającej samoświadomości teoretyczno-metodologicznej opartej o zasady materializmu historycznego, poszczególne ośrodki etnograficzne poczęły realizować perspektywicznie ustalone programy badawcze. Obok akcji inwentaryzacyjnej, prowadzonej w różnym zakresie przez każdy z ośrodków we własnym regionie, kontyn.uowano nieliczne akcje ogólnokrajowe. Poza wspomnianymi poprzednio należy wymienić badania źródłowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego zainicjowanego w ramach PTL, przejętego potem w ramy IHKM. Każdy też z ośrodków realizował swoje indywidualne plany badawcze. Dadzą się one ująć w kilka grup: l) monografie etnograficzne regionów (Wielkopolska, teren grupy etnograficznej Kurpiów, niektóre węższe regiony Sląska i Małopolski). Należą tu też (prowadzone przez Zakład Etnografii IHKM) badania pozapolskie (Mongolia, Bułgaria), wiążące się zresztą z następną grupą, a to: 2) monografie problemowe, takie np., jak: wybrane dziedziny kultury materialnej (budownictwo, pasterstwo, rzemiosło, zajęcia pozarolnicze), kultury społecznej (np. współdziałan.ie gospodarcze, zwyczaje, obrzędy i wierzenia), czy pewne bardziej ogólne procesy, jak zderzenie kultur, adaptacja i integracja kulturowa, procesy zmiany kulturowej badane bądź porównawczo w kilku kulturach etnicznych, bądź w większych regionach (np. Karpaty, ziemie województw zachodnich, Małopolska), czy też w wybranych społecznościach lokalnych. Tu można wliczyć żywo rozwijaną od lat 60-ch wybraną problematykę z terenów Ameryki Łacińskiej, a także z Azji Środkowej. Badaniom tym towarzyszyły zazwyczaj szersze ujęcia teoretyczne. Problemy teorii i metodologii etnografii zaczynają od pewnego czasu płynąć coraz żywszym nurtem, na tle i w związku z ożywiającymi się kontaktami z nauką światową; 3) monografie historyczno-etnograficzne analizujące jakieś wybrane zjawisko w rozwoju histmycznym, ujmowane w szerszym kontekście zjawisk współzależnych, czy też rekonstruujące je w historycznym przekroju czasowym (np. historyczny rozwój sztuki ludowej, osadnictwa wiejskiego, demonologii, ogólnego stanu kulturowego wsi dawniejszej itp.). Tu należałaby też wielka seria prowadzona w PTL monografii regionalnych strojów ludowych (Atlas Polskich Strojów Ludowych); 4) opracowania syntetyczne dotyczące całej kultury ludowej w ramach społeczeństwa. Tu należy Etnografia Polski J. S. Bystronia (1947), tu też przygotowywana już do publikacji w ramach ZE IHKM kilkutomowa, zbiorowa Synteza etnografii Polski, oparta o współczesne założenia teoretyczno-metodologiczne. Etnografia polska dopracowała się już zarówno historycznego zarysu, tzw. "etnologii ogólnej" (A. Waligórski: Ant7"Opologiczna koncepcja człowieka), jak i "etnografii krajowej" (Historia etnografii polskiej). �14 JOZEF BURSZTA Jest widoczne, jak w omawianym okresie etnografia polska pozostawiła z czasem na uboczu zainteresowania rekonstrukcją historii kultur pierwotnych. Główna uwaga natomiast została zwrócona na kultury ludowe, traktowane zarówno w ujęciach porównawczych, jak zwłaszcza w ramach jednego etnicum, głównie polskiego. I w jednych, i w drugich dominują zainteresowania teorią kultury ludowej oraz teorią zmiany kulturowej. Od pewnego czasu zarysowały się dość ostro niedobory kadrowe, ubywa przedstawicieli starszej generacji, a niedostateczny dopływ młodej kadry hamował i niejednokrotnie wypaczał rytmiczny rozwój placówek etnograficznych różnej kategorii. Niedobory kadrowe, dotyczące przede wszystkim kadry średniej, są głównie konsekwencją wadliwości polityki kadrowej stosowanej przez wiele lat wobec etnografii, co wymagałoby specjalnego omówienia. Są one także efektem odchodzenia etnografów od swego zawodu do lepiej płatnych stanowisk pozaetnograficznych, a także do innych dyscyplin dających większe szanse życiowe (np. socjologii). W tej sytuacji nieliczne grono etnografów, celem zaspokojenia najpilniejszych potrzeb naszej dyscypliny, włącza się do różnych prac i akcji zespołowych, biorąc na siebie nadmiar obowiązków, ze szkodą dla ich pracy twórczej. Dotyczy to zwłaszcza pracowników uniwersytetów. Obecny stan liczebny etnografów w różnych pionach przedstawiałby się następująco: W jedynym Zakładzie Etnografii w ramach IHKM PAN, na który składają się placówki trzech ośrodków, istnieją zaledwie 23 etaty naukowe, wśród nich tylko 2 samodzielnych pracowników naukowych (poprzednio funkcje pracowników samodzielnych pełnili honorowo przez około 10 lat pracownicy uczelni). W pionie uniwersyteckim zatrudnionych jest w przybliżeniu około 45-50 pracowników etnografii, w tym około 10 samodzielnych. W muzealnictwie liczba etnografów wynosi co najmniej 120 osób, w tym także etnografów "przyuczonych" po wielu latach pracy muzealnej i terenowej. Należy jeszcze wymienić nieliczne stanowiska obsadzone przez etnografów w niektórych instytucjach PAN (np. Instytut Sztuki, po części IBL ze specjalizacją folklorystyczną, Komitet Badania Regionów Uprzemysławianych, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, dalej takich, jak Instytut Zachodni (Zakład Badania Polonii Zagranicznej); spora ich �Etnografia polsiw. Osiągnięcia ... liczba pracuje w placówkach kulturalno-oświatowych, urzędach wojewódzkich i powiatowych, w domach kultury itp., w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wreszcie w placówkach "Cepelii". Istnieje aktualnie duże zapotrzebowanie na kadry etnograficzne. Dopominają się nieustannie o etnografów muzea regionalne i powstające z każdym rokiem muzea typu skansenowskiego. W zasadzie więc każda z około 150 regionalnych placówek muzealnych powinna mieć w przyszłości choć po jednym etnografie. Wojewódzkie wydziały kultury poszukują także etnografów, jako referentów do opieki nad sztuką ludową i ochrony zabytków etnograficznych przy wojewódzkim konserwatorze zabytków. Wobec wzrastającej roli kultury ludowej w życiu kulturalnym kraju istnieje zapotrzebowanie na etnografów w każdym niemal powiecie jako referentów od spraw kultury ludowej (jej badania i upowszechniania). Istniejące niedobory kadrowe trudno jest uzupełnić wobec obowiązującego ciągle wąskiego limitu przyjęć na studia etnograficzne. Stwierdzając niedobory w etnograficznej kadrze naukowej i popularyzacyjno-naukowej i zakładając konieczność normalizacji istniejących stosunków w tym \vzględzie, należałoby poddać wnikliwej analizie istniejący stan rzeczy, by na tej podstawie przygotować długofalowy rytmiczny plan dopływu nowych sił z uwzględnieniem zarazem kształcenia specjalistycznego w deficytowych kierunkach polskiej etnografii, które powinny być uprzywilejowane w rozdziale funduszów stypendialnych w kraju i zagranicą. 5 Wydawnictwa etnograficzne mają na celu zaspokajanie konkretnych potrzeb w zakresie wiedzy o przeszłości kulturowej - kraju, regionu, wsi, klasy chłopskiej i o tkwiących w tej przeszłości korzeniach naszej współczesnej sytuacji; wydobywanie z tej przeszłości dodatnich wartości, ich zachowanie w życiu współczesnym; kumulowanie wiedzy o realiach i prawidłowościach funkcjonowania systemu kultury; utrzymywanie kontaktu ze światową myślą humanistyczną i z naukami o człowieku. I inne. Publikacje etnograficzne ostatnich lat zaspokajały w różny sposób te potrzeby. Ogólna, bibliograficzna informacja o wydawnictwach etnograficznych jest u nas stanowczo za słaba. Ze względu na brak środków finansowych, nie mogła być kontynuowana Bibliografia etnografii polskiej, a bibliografia bieżąca przygotowywana jest systematycznie od paru lat w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi. �Hi JOZEY BURSZTA Należałoby rówmez wznowić bibliografie tematyczne, jakie były wydnwane w okresie poprzednim. a) C z a s o p i s m a i w y d a w n i c t wac i ą g ł e. Wychodzą d\va naczelne: "Etnografia Polska", wydawnictwo IHKM PAN (obecnie tom 18: 1974) i "Lud" organ PTL (t. 59: 1975). Gdy pierwsze jest odbiciem głównie prac prowadzonych w ramach placówek PAN, drugie jest wyrazem działalności PTL i ogólnoetnograficznej. Przekaźnikiem myśli etnograficznej za granicą staje się "Ethnologia Polona" (IHKM PAN). Wyodrębniony profil mają "Łódzkie Studia Etnograficzne". Wyraźny profil tematyczny ma cza'Sopi'smoInstytutu Sztuki PAN "Polska Sztuka Ludowa", poświęcone opracowaniom problemowym i monograficznym historycznej i współczesnej twórczości ludowej i amatorskiej. Ma ono jednak nazbyt ograniczony nakład i dociera do zbyt wąskiego grona odbiorców. Specjalistyczną rolę odgrywał "Teatr Ludowy" a obecnie "Scena" oraz wychodzący od niedawna "Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych"; podobnie wznowiony po pewnej przerwie dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" (wyd. PTL). b) W y d a w n i c t wac i ą g ł e n i e r e g u l a r n e. Stanowią domenę działalności głównie PTL i muzeów. Tak więc PTL prowadzi następujące serie: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Popularnonaukowa", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Atlas Polskich Strojów Ludowych" i "Prace Etnologiczne". Wskutek braku środków finansowych niektóre serie mogą ukazywać się bardzo nieregularnie. Własne nieregularne wydawnictwo prowadzi Muzeum Etnograficzne w Warszawie ("Zeszyty ..."), Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Nie ukazują się od dłuższego czasu zeszyty Muzeum Narodowego we Vvrocławiu, czy Muzeum Narodowego w Poznaniu. Serie te są zarówno wyrazem działalności naukowej danej instytucji, jak też i szerszej współpracy naukowej. Jedynie tylko publikacje własnych pracowników zawierają zeszyty naukowe uczelni: serię etnograficzną prowadzi obecnie jedynie Uniwersytet Jagielloński. c) S e ryj n e w y d a w n i c t wam o n o g r a f i c z n e. Na czoło wysuwa się tu "Biblioteka etnografii polskiej" (dotąd tomów 27), zawierająca przede wszystkim prace pracowników IHKM oraz prace zbiorowe (niektóre z nich w językach obcych jako jedyna forma przekazu informacji na zewnątrz o etnografii polskiej). Drugą ważną serią są "Prace Komisji Socjologicznej PAN Oddziału w Krakowie", będące wyrazem specjalnego ukierunkowania metodologicznego tego ośrodka. Do instytucji o własnych, nieregularnych zresztą seriach monograficznych należą ponadto: Uniwersytet im. A. MickiewilillZ8w Poznaniu, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu, Instytut Śląski w Opolu, Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie oraz kilka muzeów regionalnych. �El110grflJio polska. Osiqfjnic:cL(f ... Ogólnie mówiąc, produkcja naukowa etnografó"v jest obecnie większa J:iż możliwości \vydawnicze, ostatnio niestety coraz bardziej się ~urczące. 6 Z dokommego przeglądu dziejów i charakteru naszej nauki, jej doiwnm'! badawc.:zych i innvch uwidoczniło się, że etnografia przeszła okreś~onc zmiany, podniosła swój poziom samoświadomości i zintegrowała swe stanowisko poznawcze. Można teraz \V końcu postawie pyhmie: c'zym jest etnografia obecnie, jak określa swoje zadania i jak :ie wiąże z funkcjami społecznymi oraz jakie ma potrzeby? Przylgnęła kiedyś do etnografii opinia, że jest to nauka opisowa, CZ\' jest ona taką? I tak, i nie. Opisową ona być musi, ale w sensie :.nalityczm·m: bo przecież ma dawać obraz formy i funkcji wytworów Kulturowych. Żadna inna nauka za nią tego zadania nie wykona. Ale 'Jpisowość jest tu tylko stopniem wstępnym i środkiem do dalszych szczebli poznania. Etnogr<dia jest także \v pewnym sensie jak i np. archeologia nauką o wytworach kulturowych, ale nie traktuje ich jako rzeczywistości "samych \\' sobie" i .,samych dla siebie", lecz jako elementy (i to zmienne) rzeczywistości szerszej, jako "organiczne" części systemów s:-;stemó\v kulturowych. Jest więc etnografia także swoistą teorią kultury. Ale nie ,.kultury ',y ogóle". Nie absolutyzuje zjawisk kulturowych jako wypreparowanego <łłkontekstu życio'wego przedmiotu badań. Bierze pod uwagę tylko pe\vne typy kultur, czy też pewne ich aspekty i z tej racji staje się częścią ogólnej teorii kultury. Etnografia jest w pewnym zakresie także - j-ak to ją zresztą z dawna określano nauką o ludach _. tych "niższych", nieroz\Vinięt.vch. CZ\' plemiennych CI także nauką o ludzie w społeczeństwach klaso·.v~'ch. Ale znów w stosunku do tego ostatniego nie pojmuje go ani jako :'ormacji wydzielonej, zamkniętej, czy niezmiennej, lecz w symbiotycznym ',';spółistnieniu z całością żywego organizmu społeczeństwa. \\7 końcu etnografia jest także nauką o człowieku. Ale znóv.... nie 'J.c:złowieku \V ogóle" i nie jako istocie biologicznej. I nie tylko jako homo creator, cz:-' wyabstrahowany homo cultumlis. Traktuje go jako członka określonych \-vspólnot - wspólnot kulturowych - i z tego t~'lko punktu widzenia jako nosiciela, użytkownika i twórcę kultury, reprezen~anta określonych wspólnot i ustalonych \V ich [«mach s.\'stemów zacho'Yclń oraz wartości społecznych. Kiedv mówimy o orientacjach przedmiotowych etnografii współczes:- ~- :..ud. t. 3n �18 JOZEF BURSZTA nej, powstaje pytanie, czy istnieje jakiś ich wspólny punkt odniesienia. jakaś ich zbieżność czy jakiś wspólny mianownik. Spróbujmv go poszukać. Etnografia ma to samo pole (obiekt) obserwacji, co i inne pokrewne nauki: historia, socjologia czy ekonomia. Jest nim społeczeństwo. Ale nie "społeczeństwo w ogóle", lecz jego konkretna postać:. Twór ten jest we współczesnej etnografii światowej określony wspólnym mianem - etnos. Ten termin uzyskuje w nauce coraz silniej prawo ob)'watelstwa. Czym jest ctnos w ujęciu etnograficznym'/ Jest on -- jak i dla innych nauk - swoistą wspólnotą życiową ludzi określających się jako "my" w zestawieniu z "nie my" czy "obcy": jest to wspólnota całościowa, coś w rodzaju społeczno-kulturowego tworu, znajdującego najwyższe swoje ucieleśnienie w narodzie. Gdy socjologia i historia bada stronę społeczną tej wspólnoty, a ekonomia wspólnotę więzi ekonomicznych - etnografia bierze za przedmiot s\vych badań te właściwości kulturowe, które spełniają funkcję specyficznych cech etnicznych, sprawiają, że etnos jest etnosem. W społecznościach plemienn,\'ch. mało rozwiniętych, funkcję tę pełni całość kultury i dlatego tam etnogra fia bada tę całość. Natomiast w społeczeństwach warstwowo rozwini(~t)'ch czy klasowo zróżnicowanych bierze pod uwagę tylko niektóre aspekty kultury. pozostawiając inne naukom specjalnym: prawu. historii. ekonomii. socjologii itd. Chodzi głównie (ale nie wyłącznie) o te- ,:;cchy kultury, które wykształciły się w życiu ludu w postaci kultury ludowej, czy też przejawiają się w życiu społeczeństwa narodowego jako tradycja ludowa, wyznaczając także współcześnie jego cech." etniczne Przedmiotem etnografii są wszystkie etnika, jakie kiedykolwiek istniały i istnieją w zespołach cech kulturowych poprzednio w.vmicnionych. Wynika z tego konieczność konkretnej współpracy z innymi naukarni: dla ujęć etnohistorycznych głównie z archeologią i historią: dla badań współczesnych z socjologią czy psychologią społeczną. Etnografia bada nie tylko te cechy kulturowe, które pełnią funkcję wydzielania danego etnosu od innych; bada także te elementy, które łqczą go z innymi etnikami i są właściwe obszarom szerszym, interetniemym: także i te, które mają charakter ogólnoludzki. świacicza a ciągłości kulturowej ludzkości. Tu jest właśnie miejsce na wyjście z obrębu jednej kultury etnicznej do innych oraz na stosowanie specjalnych metod badawczych. w tym typologiczno-porównawcze::. dotyczącej pojedynczych wytworów czy ich zespołów. To ujęcie staje się więc t\'lko jedną z perspektyw badawczych, krzyżujących się swoiście z perspektvwą etniczną· Może bvć ono niezbędne przv badaniu np. etnogenez,' poszczególnych ludó\\'. �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 19 Badania jednego etnosu mają na uwadze różne stopnie jego egzystencji: od społeczności lokalnej, przez społeczności terytorialne (np. dawne grupy etnograficzne), aż do całego społeczeństwa. Główną orientacją badań współczesnych jest - tak dzisiaj typowa - zmiana kulturowa. Badana w ramach wąskich społeczności lokalnych (a także szerzej) pozwala na stosowanie (i wymaga) podejścia funkcjonalno-struktural'nego - tego właśnie, które pozwala na uchwycenie struktury i życia żyjącej całości oraz jest etapem zmierzającym do dotarda do mechanizmu zmiany. Tu jednak niezbędne staje się ujęcie diachroniczne celem uchwycenia roli "podłoża historycznego" i procesu zmiany kulturowej. Jest więc widoczne, że etnografia idzie tu - i iść musi - "pod rękę" z jednej strony z socjologią, z drugiej z historią. Jak widzieliśmy z poprzednich wywodów, stawianie etnosu jako pola czy ram badań, i cech etniczno-kulturowych jako specyficznego przedmiotu badań - nie jest bynajmniej nowe. Nurt ten ciągnie się jak widzieliśmy - od początku powstania myśli etnograficznej i podejmowania badań kultur ludowych czy plemiennych. Kiedyś były to założenia albo nie uświadamiane, albo niesprecyzowane, bądź też podejmujące tylko niektóre aspekty tych badań. Współczesne określenie przedmiotu i celu badań etnograficznych leży nie tylko na linii tych założeń teoretycznych i wysiłków, które stosowali Krzywicki, Czarnowski, Bystroń, Obrębski i Dobrowolski, ale pozwala na wykorzystanie tych wszystkich osiągnięć, które dali przedstawiciele nurtów innych. Ukierunkowanie to spełnia wymogi i konkretu, i kontekstu. Współ~zesne ukierunkowanie teoretyczno-metodologiczne i coraz bardziej precyzyjne metody naukowe pozwalają na uzyskanie wysokiego poziomu precyzji. Pozwalają także na to, że nawet w badaniach w mikroskali (np. społeczności lokalnej) można dochodzić w twierdzeniach do uzyskania wysokiego stopnia ich ogólności - nawet do stwierdzeń o charakterze teoretycznym. Znika zatem wszelka podstawa do tradycyjnego podziału na dwie dyscypliny: etnografię i etnologię. Jak zaś będziemy nazywać tę jedną etnografią, etnologią czy antropologią kulturową pozostaje chyba sprawą uboczną, choć nie bez znaczenia. Chętnie jednak powitalibyśmy nazwę "etnologia", tak jak brzmi pokrewna nauka - socjologia. Ustalenie etno su jako ośrodka integrującego różne aspekty obserwacji etnograficznej otwiera rozległe perspekytwy badawcze i stawia przed etnografią aktualne funkcje społeczne. Otóż w tej perspektywie istnieje bezpośrednie podejście do badań żywotnych zjawisk i problemów współczesności. Ci, którzy wiązali etnografię tylko z badaniem tradycyjnej kultury ludowej, uważali, że wraz z rozpadaniem się tej ostatniej kończy się �20 JOZEF BURSZTA aktualność etnografii, że pozostaje jej tylko aspekt historyczny. W świetle powyższych wywodów opinia taka jest całkowicie bezpodstawna. Procesy kształtowania się kultury etnicznej (w sensie: narodowej) to także najżywotniejsze procesy współczesne. W konsekwencji dokonującego się jeszcze na naszych oczach społeczno-ekonomicznego i politycznego "wchodzenia ludu w naród" dokonuje się także proces swoistej osmozy elementów i wartości kultury ludowej z kulturą narodową. To rola tradycji ludowej we współczesnej kulturze narodowej. Funkcjonuje ona zarówno spontanicznie w postaci nurtu wydarzeń codziennych (zjawiska żywiołowe), jak też - co znamienne - jest refleksyjną treścią programów polityki kulturalnej - tej jej strony, która żywi się tradycjami wszystkich nurtów narodowej kultury dla ukształtowania osobowości współczesnego (i przyszłego) obywatela państwa socjalistycznego. To są bardzo żywotne współczesne procesy społeczno-kulturowe uwidaczniające się zresztą we wspólnot!ach etnicznych wszystkich części świata. Są to tzw. procesy etniczności czy etnicyzmu (ethnicity). Nie tylko więc rekonstrukcja kultury ludowej, czy "niższych" kul-" tur świata, ale aktualnie przebiegające procesy etniczno-kulturowe wchodzą w obręb zainteresowań. Etnografia nie może wyzbyć się ani rozległości i historycznej głębi swej perspektywy przedmiotowej, ani nie może rezygnować z analizy tych procesów współczesności, które są dla tej nauki przedmiotowo właściwe. Istnieje tu ogromny wachlarz procesów i problemów badawczych. Stoją one też przed naszą "krajową" etnografią. Wyraziły się m. in. w udziale naszej nauki w kilku problemach węzłowych nauk społecznych. Czy i w jakiej mierze tvm zadaniom podołamy? W aktualnej sytuacji i kadrowej, i organizacyjnej, da się zapewne opanować tylko część stojących przed nauką aktualnych zadań. W organizacji etnografii różnimy się od wszystkich innych krajów demokracji ludowej. Wszędzie tam istnieją specjalistyczne instytuty badawcze w ramach Akademii Nauk. Brak tylko takiego w Polsce. Tylko jeden Instytut Etnografii AN w Moskwie ma 146 samych naukowych pracowników. O niedocenianiu naszej dyscypliny w organizacji akademickiej w przeszłości świadczy m. in. i to, że przez wiele lat etnografia nie miała przedstawicielstwa w żadnym Komitecie w PAN. Dobrze się stało, że przed trzema laty takie przedstawicielstwo powstało - choć tylko jako Sekcja w Komitecie Nauk Socjologicznych, na równi z sześcioma innymi, m. in. z taką jak np. Sekcja Socjologii Pracy czy Sekcja Małych StiuktUi Sp()łecznych. (Już po oddaniu numeru do produkcji zaszły dalsze zmiany. mianowicie w 1975 1'. uchwałą Prezydium PAN został utworzony Komitet Nauk Etnograficznych PAN). �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 21 JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY. ITS ACHIEVEMENTS-ORGANIZATION-PROSPECTS (S u m mar y) Modern ethnography has its roots in the deep past. It is both the constan t accumulation oE the achievements of research and new attempts to approach problems that were undertaken in the past. Since the beginning it has always fulfilled its social function and continues to do so. Ethnography was born out of two areas of interest: exotic peoples and folk cultures in civilized countries. Both of these streams fused to create an independent science during the second half of the nineteenth century. The various formulations of the problems and their various solutions - the theory of evolution and the historical and cultural trends - were attempts to reconstruct the history of world culture. The studies of regional and ethnic cultures were tied to the universal theory of culture in varying degrees. During the interwar period professional ethnographers represented various "schools" (the cultural and historical, the neoevolutionist, the psychological, the phenomenological and the integral). Amateur ethnographers remained in the regionalist movement and stressed the documentation of regional and ethnic culture. In People's Poland ethnography is pursued in various organizations: at five universities, in institutes in the Polish Academy of Science, in museums and in societies with the Polish Ethnographic Society being the leading one. At first the prewar trends were continued, but later there was a change to marxist points of view. On this basis a there follows a gradual theoretical and methodological deepening of the science. This can be seen in four types of works: ethnographic re-o gional monographs, monographs dealing with specific problems, historical ethnographic monographs and synthetic works. Against this background the author characterizes Polish ethnographic journals and serial and periodical publications. Ethnography is currently a science which is integrated and has several planes. It is the science of products of culture, but it also deals with the theory of culture. It is the science that deals with "lower" peoples and folk cultures, bout it is also the science of man in his cultural behavior patterns and in the structure of his personality. The various planes are combined in the study of the ethnic group a~ a social and cultural formation. This allows both for broad comparative studies of the various products and for research in modern social and cultural processes. Ethnography, which stands between historyand sociology, has an important social function. Thus it is necessary t~ give it an adequate organizational structure in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f845abb6ad5e1ed1d25dfab09e69447b.pdf 8edd4bc155fa667c8fb45947d0c83a1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4706 Title A name given to the resource Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.111-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 JERZY CZAJKOWSKI Sanok DACH Z "KOSZYCZKIEM" W DAWNYM POLSKIM BUDOWNICTWIE Tytułem wstępu W zbiorze referatów, wygłoszonych na naukowej konferencji w Svidniku w dniach 9-10 września 1999 roku: Tradźcie stavitel'stva a byvania na 810vensku, wydanym w 1999 roku, znalazł się m.in. referat Henryka Olszańskiego Budownictwo chłopskie na pograniczu polsko-ruskim na Podkarpaciu. Wzajemne powiązania i różnice'. Nie chodzi o sam referat, który jest dość ogólnikowy, ale o jedną z publikowanych fotografii (ibidem, s. 48) z następującym podpisem: "Koszyczek" na dachu łemkowskiej chałupy. Grab k. No- wego Żmigrodu. "Kośicek" na streche lemkovskeho domu. Grab pri Novom Zmigrode. Foto R. Reinfuss. Jest to oczywiście zdjęcie wykonane przez Romana Reinfussa, które przez niego samego było kilkakrotnie publikowane (1934, s. 98, ryc. 8; 1947, s. 194, tab!. 11/5 oraz s. 198; 1998, fot. 19). Wszędzie w podpisach wymieniona jest wieś Biała Woda, która znajduje się na tzw. Rusi Szlachtowskiej w pobliżu Szczawnicy. Być może, wskutek mimowolnej pomyłki autora referatu, w podpisie pod zdjęciem (tu: ryc. 1) znalazła się miejscowość Grab koło Nowego Żmigrodu. Gdyby Biała Woda i Grab leżały w pobliżu siebie, pomyłka nie miałaby większego znaczenia, ale wsie te oddalone są od siebie przeszło 60 km w prostej linii. Według Reinfussa, który prowadził swoje badania na początku lat 30., dachy z koszyczkami widywało się w sąsiednich wsiach: Szlachtowa, Biała Woda, Jaworki, także w Beskidzie Sądeckim w Wierchomli Wielkiej i w Uhryniu (1947, s. 198, oraz 1934, mapa 2). Ponadto w tamtych czasach istniała jedna chałupa na Łęgach, przysiółku wsi Ropy, nad rzeką a tej samej nazwie, która na obu szczytach dachu posiadała dobrze zachowane koszyczki. Praw- l Zamieszczony w: Tradicie stavitel stva a byvania na Slovensku, red. M. Sopoliga, Bratislava-Svidnik 1999, s. 35-49. �112 Jerzy Czajkowski dopodobnie był to wypadek szczególny, bowiem w innych chałupach w Ropie tej ozdoby dachu nie było. Ropę od Grabu dzieli ok. 35 km w prostej linii, z dziesiątkami wsi, w których nigdy nie konstruowano koszyczków przy dachach. Dotyczy to również obszaru północnej Słowacji, od Spisza po wschodnią granicę. W tym rejonie koszyczków nie było. Stąd też przypadkowe oznaczenie Grabu jako wsi, w której był dach z koszyczkiem, musi wprowadzić w błąd, szczególnie przyszłe pokolenia badaczy, może też sugerować, że na obszarach pomiędzy Białą Wodą i Ropą a Grabem były inne wsie, w których stosowano koszyczki w szczytach dachów. Do tego zagadnienia wrócimy niżej. Ryc. \. Biała Woda k. Szczawnicy. Fot. R. Reinfuss. Chałupa z Wierchomli W związku ze zniszczeniem dużej liczby budynków w czasie i po Akcji "Wisła" w 1947 roku mogły zniknąć takie, które miały dachy z koszyczkami, chociaż R. Reinfuss w żadnym miejscu nie stwierdza, że koszyczki we wsiach po stronie polskiej były zjawiskiem pospolitym. Być może, iż jako jedyna zachowała się chałupa Jana Durlaka w Wierchomli Wielkiej, którą fotografowałem w 1962 roku (Czajkowski, 1969, ilustr. 59). W 1966 roku została ona na zlecenie Muzeum Budownictwa Ludowego zinwentaryzowana z myślą o ewentualnym przeniesieniu do Parku Etnograficznego w Sanoku. Ostatecznie budynek dostał się do skansenu w Nowym Sączu (Kroh, 1995, s. 23). Ze względu na to, że obiektu tego do-tychczas szerzej nie omawiano, a był typowy w budownictwie wsi w Beskidzie Sądeckim (Czajkowski, 1966, mapa na s. 171), warto go pokrótce omówić na podstawie terenowej inwentaryzacji W. Niezgody z 1966 roku. Wykonany został rzut chałupy, przekrój podłużny i fragment przekroju szczytu dachu (ryc. 2 a, b, c). Dom zbudowano w 1899 roku2 na planie prostokąta. Składa się on z dwóch izb rozdzielonych sienią, która została wbudowana na słupy pomiędzy węgłowanymi zrębami wspomnianych izb. Do sieni prowadzi jedno wejście w ścianie frontowej. W sieni, naprzeciwko siebie, są wejścia do izb. Izba z prawej strony, od wschodu, była po2 Taką datę ustaliłem, gdy obiekt fotografowałem i takie datowanie przyjęło Muzeum w Nowym Sączu (Kroh, 1995, s. 23), natomiast Niezgoda odczytał rok jako 1822. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 113 czątkowo tzw. zimną izbą pozbawioną urządzeń ogniowych, z przeciwnej strony była pierwotnie kuma piekarnia, o czym świadczą dwa polenie przy ścianie działowej z sienią oraz otwór w powale (zaznaczony na rysunku), którym uchodził dym na strych. W piekarni są dwa okna, jedno w ścianie przy piecu, drugie w ścianie frontowej. To okno jest odsunięte nieco na bok, co dowodzi, że przy tej ścianie stało niegdyś bydło. Okno przy piecu jest mniejsze (55 x 65 cm) od pozostałych i ma futryny słupowe. Inne okna posiadają opaski nabite wprost na belki zrębu. W 1911 roku lokalizacj a domu w zagrodzie została zmieniona. Przy tej okazji dokonano pewnych zmian, prawdopodobnie wówczas przed wejściem do sieni ustawiono ganek, zimną izbę zaopatrzono w piec, a w piekarni wycięto otwór wejściowy w ścianie szczytowej do przystawionej komory. Natomiast na pewno zachowano tradycyjne powały, w piekarni z półokrąglaków podpartych jednym tragarzem na środku, zaś w izbie z desek układanych na zakładkę na trzech tragarzach. Różnice te były zgodne z lokalnymi zwyczajami budowlanymi. Chałupę nakrywał trój spadowy dach, pierwotnie kryty gontem. Szczyt nad izbą był dawniej obity gontem, u dołu opatrzony daszkiem okapowym, u góry koszyczkiem z gontów (ryc. 3). Celem koszyczka była ochrona dymnika przed deszczem. Ten właśnie drobny detal architektoniczny zachował się na omawianej chałupie. Nie wiemy, czy było w Wierchomli więcej takich budynków, bowiem drugi podobny koszyczek z tej wsi opublikował R. Reinfuss dopiero w 1998 roku (s. 10). Według niego domy z koszyczkami znajdowały się w kilku wsiach w Beskidzie Sądeckim. Sugerował on wprawdzie, że nie- A I ~ I Ryc. 2. Wierchomla Wielka k. Krynicy. Rys. W. Niezgoda. �114 Jerzy Czajkowski gdyś koszyczki mogły sięgać na wschód do rzeki Ropy, czego dowodem byłaby chałupa "na Łęgach" we wsi Ropa (Reinfuss, 1934, s. 98 i 111). Faktycznych dowodów jednak brak. "Koszyczki" w Polsce Spróbujmy teraz zestawić wszystkie materiały informujące o budynkach w Polsce, w których sąjeszcze lub były onegdaj koszyczki. Nie ma u nas ani jednego opracowania, w którym by omawiano to zagadnienie w sposób ogólny w jakimkolwiek z regionów. Wiadomości są rozproszone i uwzględniają pojedyncze przykłady, zwykle z obszaru południowej Polski (mapa 1). W porównaniu z naszymi sąsiadami południowymi, a także z Niemcami, było to u nas zjawisko marginalne. W tym szkicu nie będziemy robić głębszych porównań z sąsiadami, ale nie zrezygnujemy ze stosownych odniesień. Na wstępie musimy napomknąć o początkach zainteresowań omawianym szczegółem architektonicznym, co zresztą wiąże się z ogólnym rozwojem badań nad budownictwem ludowym. Z opracowania L. Puszeta (1903, s. 81) dowiadujemy się, że wiadomość o dachach z koszyczkami w węgierskim regionie Szatmar została opublikowana w Wiedniu w 1866 roku, co wykorzystał natychmiast R. Hennig3, który stwierdził, że koszyczki takie znane są z terenu Śląska. Z którego, tego nie wiemy, ale możemy sądzić, że z ówczesnego niemieckiego Śląska. Może chodziło o kościół, który Hennig zamieścił w swym opracowaniu (1882) z podpisem, że obiekt pochodzi ze wsi Luboml (Lubomia koło Wodzisławia na Górnym Śląsku [ryc. 4]). Z tej samej pracy zaczerpnął Mokłowski rysunek kościoła, w którym znajdujemy aż dwa koszyczki. Większy, zbudowany z sześciu rzędów gontów, jest nad przednim szczytem nawy, drugi zaś na szczycie przedsionka (Mokłowski, 1903, s. 373). W pierwszym koszyczku, zanim zbudowano w XVII wieku osobną dzwonnicę, wisiał dzwon (Matuszczak, 1989, s. 25-26). Kryje się w tym sugestia, że już w XVII stuleciu kościół posiadał koszyczek, czego nie możemy być zupełnie pewni, kościół ten bowiem rozebrano przeszło sto lat temu. Brak obiektu zmniejsza wiarygodność informacji. Wyjaśnienia szukamy zatem w samej Lubomii. Istnieje tam obecnie neogotycki, ceglany kościół. Zbudowano go w 1887 roku, taką też datę nosi duży krzyż z neogotyckimi ozdobami, ustawiony przed frontem, na osi obiektu. Rok wcześniej rozebrano starą drewnianą świątynię z 1516 roku (Siemko, 2001, s. 88)4, która była nakryta dachem gontowym R. Hennig, Das deutsche Haus, Strassburg 1882. Data ta podana jest przez dwóch autorów: H. Lutsch, Verzeichnis der Kunstdenkmiiler der Provinz Schlesien, Bd. 1-5, Breslau 1886-1903; H. Neuling, Schlesiens Kirchorte und ihre Kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters, Breslau 1902. 3 4 �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc. 3. Wierchom la Wlk. Łemkowski dom z 1899 r. Fot. J. Czajkowski. Mapa 1. Występowanie koszyczków-kozubków w południowej Polsce w XIX-XX w. Oprac. J. Czajkowski. 115 �116 Jerzy Czajkowski z widocznym jednym koszyczkiem nad tylnym szczytem nawy (zob. ryc. 40). A zatem ilustracja publikowana przez Henniga, Puszeta i Mokłowskiego nie dotyczy kościoła z Lubomii tylko obiektu z sąsiedniej wsi Syryni, w której stał drewniany kościół pod wezwaniem św. Michała. W 1938 roku przeniesiono go do Parku Kościuszki w Katowicach. Obiekt ten posiada dwa koszyczki podobne do tych na obiekcie z Lubomii. Uwzględniając prostotę rysunku w publikacji Mokłowskiego, można i należy przyjąć, że jest to ten sam kościół (por. ilustr. 4, 36 i 40). Jest bardzo prawdopodobne, że Hennig pomylił wsie, zwłaszcza że w pobliskich Markowicach i Pstrążnem były również kościoły z koszyczkami. Do tego jeszcze wrócimy. Rok wcześniej przed publikacją Henniga, ukazał się w "Tygodniku Illustrowanym", t. XII (1881), rysunek Głębockiego, przedstawiający wąskofrontowy dom z Częstochowy z podcieniem na trzech słupach i koszyczkiem w szczycie dachu (ryc. 5; por. z ryc. 10). Wiadomość tę podali, za "Tygodnikiem", zarówno Puszet (1903, s. 81),jak i A. Bachmann (1929, s. 52). Mniej więcej w tym samym czasie Jan Matejko rysował z natury zabudowę Muszyny nad Popradem. Na niektórych obiektach (ryc. 6) widać dekoracyjne koszyczki ze sterczynami (Budownictwo, 1905). Natomiast Juliusz Kossak na rysunku pod nazwą "Wylew Wisły pod Warszawą" (ryc. 7) uwypuklił dach karczmy z gontowym koszyczkiem (Skowronek, 1989). Przykładem karczmy na Podkarpaciu, w której do niedawna zachował się koszyczek, był obiekt w Andrychowie koło Wadowic. Jego zdjęcie znajdujemy w dwóch publikacjach (Krassowski, 1961 i Moskała, 1968), ale bez słowa informacji. Można jedynie domniemywać, że budynek mógł pochodzić z XIX wieku, ewentualnie sprzed I wojny światowej. Z. Gloger natomiast zamieścił w swojej pracy rysunek (z 1883 roku) drewnianego dworu w Stopnicy (ryc. 8), w Kieleckiem (t. l, 1907, s. 370). Na ściętych, górnych częściach dachu, sprawiających wrażenie naczółków, znajdują się ozdoby w formie koszyczków (na rysunku widać tylko jeden bok dachu)5. W swoim dziele Gloger podaje jeszcze drugi przykład "domu mieszczańskiego z podgórza karpackiego" z koszyczkiem6 (ibidem, s. 227). W tym przypadku jest on umieszczony na szczycie dachu izdebki znajdującej się na strychu (ryc. 9). Szczegóły konstrukcyjne i dekoracyjne wskazują, że dom ten stawiali cieśle znający styl "zakopiański", co dowodzi, że budynek powstał na początku XX wieku. Do Podgórza karpackiego zaliczymy też miasteczko Ciężkowice nad Białą, gdzie w 1930 roku był dom wąskofrontowy, podcieniowy, z dużym koszyczkiem od rynku lub ulicy (Sas Zubrzycki, ryc. 49). Ten budynek nie miał zapewne nic wspólnego z budownictwem zakopiańskim (ryc. 10). s Ze słów Glogera (1907, t. 2, s. 124) można by się domyślać, że koszyczki były pospolite, ale faktycznie odwołuje się on do Puszeta. 6 Z braku dokładniejszego określenia miejsca zaznaczyłem symbolicznie na mapie punkt w Myślenicach, ponieważ obiekt na rysunku ma cechy domu podhalańskiego. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc. 4. Kościół w Lubomii. Wg rys. R. Henniga i K. Mokłowskiego. Ryc. 5. Częstochowa. Rys. wg K. Mokłowskiego. Ryc. 6. Muszyna. Rys. 1. Matejko. 117 �118 Jerzy Czajkowski Ryc. 7. Warszawa. Fragment obrazu 1. Kossaka "Wylew pod Warszawą". Ryc. 8. Stopnica, dworek. Rys. wg Z. Glogera z 1883 r. Ryc. 9. Podgórze Karpackie. Rys. wg Z. Glogera. Ryc. 10. Ciężkowice. Rys. wg O. Kolberga. Ryc. II. Wola Rasztowska. Rys. wg O. Kolberga. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 119 Na uwagę zasługuje również rysunek w dziele Oskara Kolberga. Przedstawia on zagrodę ze zrębowym domem krytym słomą ze wsi Wola Rasztowska pod Radzyminem, ok. 30 km na północ od Warszawy. Z widocznej strony dach słomiany posiada pionowy, odeskowany szczyt wykończony dużym koszyczkiem z dwóch szarów (rzędów) słomy (Kolberg, 1887, po s. 40). Jego konstrukcja nie jest widoczna, ale można się domyślać, że snopki słomy przymocowane do łukowato wygiętych łat osłaniają nie odeskowany fragment narożnika szczytu (ryc. 11). W literaturze etnograficznej znajdujemy jeszcze drugi przykład słomianego koszyczka, tym razem z okolic Potylicza koło Rawy Ruskiej. Ten koszyczek jest przedłużeniem kalenicy osłaniającej końcówki krokwi szczytowych. Między nimi jest zwykle niewielki, nie zamknięty trójkąt, stanowiący naturalny dymnik. Nie wiadomo, czy było to w podanej wsi pojedyncze rozwiązanie, czy też było takich chałup więcej (Gajkowa, 1947, ryc. 21). Na marginesie dodajmy, że we wsiach Miletin (Frolec, 1968) i Trebsin w północnych Czechach (i nie tylko) zarejestrowano drewniane budynki, których dachy pokryto słomą, a nad mieszkalnym szczytem dominował słomiany koszyczek z drewnianą, półokrągłą podbitką. Tego rodzaju dno czy podbitka była w Czechach często spotykana. Służyła do wypisania na niej daty budowy obiektu, jego fundatorów i ewentualnie pobożnej inwokacji. "Koszyczki" w poludniowej Polsce Zebrane dotychczas materiały dotyczące domów z koszyczkami w Polsce pozwalają wyróżnić cztery obszary ich występowania, a mianowicie: l. Obszar górski od Beskidu Sądeckiego po Beskid Śląski, 2. Obszar Śląska Górnego i Opolskiego, 3. Obszar Opolszczyzny północnej, 4. Sudety. Obszar 1. Do obszaru tego należą również wsie łemkowskie z Sądecczyzny, które omówiono na wstępie. Dodajmy do tego kapliczkę w Białej Wodzie z gontowym dachem, z dużym trój rzędowym koszyczkiem nad czołem obiektu, nieporęcznie wykończonym sterczyną w postaci bani (Wiktor, 1956, ilustr. nie num.). Kapliczka ta nawiązuje do bramy cmentarnej w Witanowej na Orawie słowackiej, zbudowanej jak kapliczka, z dachem gontowym z wypukłym koszyczkiem, ale bez sterczyny (Matlakowski, 1892, tabI. II 28). Inne rysunki Matlakowskiego ze Spisza (wsie Łapsze Niżne i Wyżne) albo budynków przy drodze między Dzianiszem a Chochołowem (Matlakowski, 1892, tabI. 11/21, 27; tabI. XXl4) są przykładami pięknych rozwiązań dekoracyjnych o wyraźnie podhalańskim charakterze (ryc. 12). Dodajmy do tego przykłady innej w stylu, niż na Podhalu, architektury w Krempachach. Było tu przed pół wiekiem sporo domów drewnianych i murowanych, często z czte- �120 Jerzy Czajkowski rema oknami od ulicy i dekoracyjnie rozwiązanymi szczytami dachów na podobieństwo architektury Spisza słowackiego. Jak dowodzą fotografie Mariana Komeckiego z 1952 roku (Komecki, 1994, s. 44, 45) miały one koszyczki ze sterczynami (ryc. 13). Bardzo podobne dokumentował Stanisław Barabasz w miastach spiskich na Słowacji (Barabasz, 1928, tabl. III). Na Podhalu w końcu XIX wieku trafiały się gdzieniegdzie domy z dekoracyjnym koszyczkiem, np. w Chochołowie, w Zakopanem w domu Tadziaka, czy na niewielkim budynku młyna niejakiego Stopki. Wszystko to było przed ponad 110 laty7. Objazd po Spiszu dokonany w lutym 2002 roku pozwolił na obejrzenie kilku starych domów i jednocześnie stwierdzenie, że koszyczki znikły z krajobrazu polskiego Spisza, tak jak to się stało już dawno w Nowym Targu. Zdjęcie Bronisławy Kondratowiczowej z początku XX wieku prezentuje ulicę jak na Spiszu słowackim, z rzędem domów z półszczytowymi góralskimi dachami wraz z koszyczkami i sterczynami (Mokłowski, 1903, s. 464), z czego nie został nawet jeden świadek. W architekturze projektowanej8 według stylu szwajcarskiego i jednocześnie zakopiańskiego koszyczki pojawiły się naj prawdopodobniej w 1891-1892 roku Musiały być zaplanowane dla Zakładu Wodoleczniczego "Hygea", który powstał w 1890-1892 roku przy ul. Krupówki. Jednocześnie warszawski architekt Józef Pius Dziekoński zaprojektował pierwszy budynek dla Muzeum Tatrzańskiego z kilkoma koszyczkami. W tym samym roku Stanisław Witkiewicz przygotował projekt dla "Koliby", której budowę wraz z koszyczkami zakończono w 1894 roku. Dwa lata wcześniej jej plany przedstawiono na wystawie we Lwowie. Zwróćmy uwagę, że "Koliba" przechodziła przez różne stadia przebudowy i rozbudowy (Pawlikowski, 1931, ryc. 11), a mimo tego do dzisiaj zachowaa ła ozdobne koszyczki (Jabłońska, Moździerz, 1994). S. Witkiewicz był też projektantem willi "Pod Jedlami" w 1896 roku (Eliasz Radzikowski, 190 I, s. 222-223), Ryc. 12. Koszyczki z Podhala (a) i Spisza (b). w której również uźył koszyczRys. wg W. Matlakowskiego. ków. Wzory były czerpane za- 7 Jest zastanawiające, że Z. Moździerz w artykule Budownictwo ludowe na Podtatrzu, "Teki KonseJWatorskie" IX, Kraków 1999, s. 115-137, ani słowem nie wspomina o koszyczkach dachowych. 8 Chciałbym zwrócić uwagę na inny artykuł Z. Moździerza, Styl zakopiańsla' w architekturze, w: Regionalizm-Region~Podhale, Zakopane 1995, s. 22-51, w którym autor nie porusza tego tematu. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie równo z budownictwa ludowego na Podhalu (ryc. 12 a, b) jak również ze Słowacji, o czym przekonują opracowania Matlakowskiego (1982) i Barabasza (1928). Pocztówki z lat 80. XIX wieku oraz z okresu między wielkimi wojnami poświadczają, że również w Tatrach słowackich projektowano w owych czasach prywatne wille z dachami opatrzonymi ozdobnymi koszyczkami (Gaspar, ilustr. 12, 80, 82, 110, 158, 239, 250). I odwrotnie, architektura projekto- 121 Ryc. 13. Krempachy na Spiszu. Fot. M. Komecki. wana (ryc. 14) po obu stronach granicy musiała wpływać na budownictwo lokalne. Warto też zauważyć, że właśnie z zakopiańską socjetą był związany Władysław Ekielski, który był redaktorem opublikowanych w 1915 roku projektów domów wiejskich w miejsce uległych zniszczeniu w czasie wojny. Między innymi znalazł się tu projekt domu jednorodzinnego, którego fasada przejęta została z ówczesnych domów podhalańskich, a na obu szczytach znajdują się małe koszyczki ze sterczynami (Odbudowa, 1915, cz. 3, typ III, tabUS). Na Orawie północnej, czyli polskiej, koszyczki stosowano w Jabłonce, Podwilku, Podsarniu, Podszklu, Piekielniku, Harkabuzie i Zubrzycy Górnej. Mogły występować również w okolicznych wsiach. Oczywiście, dziś nikt nie jest w stanie powiedzieć o ich nasileniu w poszczególnych wsiach. Wydaje się, że nie było to zjawisko tak powszechne jak na Orawie południowej. Sto Barabasz i R. Reinfuss odnotowali je w dachach czterospadowych (Podwilk, Podsarnie, Harkabuz), analogiczne z bardzo niewielkim obniżeniem połaci szczytowych (Podwilk), a także na dachach półszczytowo-przyczółkowych. Natomiast Sas Zubrzycki pozostawił rysunek chłopskiej chałupy w Zubrzycy Górnej ze ścianą szczytową zabezpieczoną okapem z czterech rzędów gontów i koszyczkiem pod kalenicą z pięciu rzędów gontów (Sas Zubrzycki, s. 133, rys. 185). Pokrycie tych dachów na Orawie Ryc. 14. Zakopane, willa "Cicha". mogło być słomiane, gontowe lub Fot. 1. Czajkowski. �Jerzy Czajkowski 122 kombinowane, ale koszyczek pozostawał gontowy (ryc. 15). Kilka wspomnianych wersji znajdujemy w Orawskim Parku Etnograficznym. Wzorcowy pod każdym względem jest dworek Moniaków z Zubrzycy Górnej. Jego lewe skrzydło zbudowano w XVII wieku, prawe zaś w 1784 roku. Być może, iż w trakcie rozbudowy, gdy musiano zmieniać dach, zastosowano dekoracyjne koszyczki. Z XVIII wieku pochodził również dom z Podwilka z polskim łamanym dachem. Nie ma on koszyczków przy kalenicy, natomiast podobne do nich są półokrągłe pokrycia lukarnów w dolnej partii dachu (Jostowa, 1977; Pokropek, 1955, ilu str. 179-182). Analogiczne były na dachach w Podsarniu (ryc. 15 a), na budynku mieszkalnym Ignacego Kapuściaka budowanym w 1859 roku przez jego antenata Jana Kapuściaka (ryc. 15 d). Nad lukarnami i bocznymi połaciami były tu koszyczki (Barabasz, 1928, Orawa, tabl. IIII). Inne budynki, które jeszcze niedawno stały na swych siedliskach, np. dom nr 213 w Piekielniku, datowany na 1819 rok (Menel, 1980, s. 432, fot. 1095), poświadczają odległy czas niewątpliwego zapożyczenia. W liście do autora dr Jifi Langer z Roznova pod Radhostem informuje, że czterospadowe dachy gontowe z koszyczkami-dymnikami widział w Bude~ti, ok. 20 km na zachód od Sighetu Marmatiei, a także w budynkach ze wsi Barsana w dolinie rzeki Izy, 18 km od Sighet, co znajduje potwierdzenie w literaturze rumuńskieY I tu niewątpliwie pełniły funkcję podkalenicowych dymników w dachach czterospadowych. Na północno-zachodnim obrzeżu Orawy znajdują się dwie wsie: Białka i Zawoja. Z wsi podbabiogórskich Zawoja powstała najpóźniej, w pierwszej połowie XVII wieku, a Białka około sto lat wcześniej. Podaję te historyczne szczegóły, bowiem w tym kontekście istotne są słowa Anny Kutrzebianki, że "charakterystyczną cechą dachów, choć też podobno nietutejszą i spotykaną przede wszystkim w najbliższych wsiach na północ od Zawoi, jest wysunięcie półstożkowatego daszka goncianego wspartego często na specjalnej podstawce i nóżce drewnianej" (Kutrzebianka, 1931, s. 43). Wiele wskazuje, że w pierwszej fazie osadnictwa Zawoi miał swój udział wołoski element etniczny, który raczej korzystał z doświadczeń budowlanych okolicznej, wcześniej osiadłej ludności, a nie przynosił własne wzory. W pewnym momencie, zapewne dość późno, zapożyczony został wzór koszyczka od górali orawskich. U Babiogórców był on bardzo skromny (ryc. 16 a-c), ograniczony do kilku (Zawoja), najwyżej kilkunastu (Białka) gontów u dołu sterczyny. Częstotliwość występowania koszyczka w powyższych wsiach nie była zapewne duża. Można tak sądzić z przytoczonej wyżej opinii A. Kutrzebianki. 40 lat później Z. Milczanowski pisał, że "na dachach domów w rejonie babiogórskim spotkać jeszcze można tzw. koszyczek" (Budownictwo, 1983, s. 266), natomiast 9 A. Panoiu, Din arhitectura lemnui fn Romdnia, Bucure~li 1977, s. 64. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie d Ryc. 15. Koszyczki z Orawy: a,d) Podsarnie, b,c) Podwilk, z 1859 r. (wg S. Barabasza). Ryc. 16. Koszyczki spod Babiej Góry: a) Białka, b,c) Zawoja (wg A. Kutrzebianki). 123 �Jerzy Czajkowski 124 EJ. Sadowska (1996, s. 184) - zdaje się z przesadą - infonnuje, że "są też bardzo charakterystyczne koszyczki ... półokrągłe daszki w szczycie". Wielki wybór rysunków z natury takich właśnie szczytów w Zawoi dał Jan Sas Zubrzycki w pracy Cieślictwo Polskie. Autor ten rzeczywiście zamieścił w swym opracowaniu rysunki kilku koszyczków, wśród których tylko jeden jest z Zawoi-Wilcznej, pozostałe zaś z Istebnej, Wisły, Zubrzycy Górnej, Ciężkowic i Zakopanego Ryc. 17. Zakopane. (Sas Zubrzycki, 1931, ilustr. 49, 185,202, Rys. wg 1. Sasa Zubrzyckiego. 229, 234, 242). Niepowtarzalne jest zdobnictwo całego szczytu na budynku z Zakopanego, bowiem oprócz czterorzędowego koszyczka ze sterczyną przypominającą pióropusz, cała dekoracja pełna jest symboliki (tu: ryc. 17). Milczanowski (1983, s. 266) nadmienia również, że koszyczek jest "szczególnie typowy dla Żywiecczyzny". W stwierdzeniu tym brak jednak konkretnych wskazań. Przeciwstawna temu jest anonimowa infonnacja z ok. 1950 roku zawarta w krótkim opracowaniu budownictwa w dolinie Soły. Czytamy w nim, że "Należy jeszcze wymienić dziś już nie spotykany półstożkowy daszek w górnej części szczytu zrobiony z gontów, zw. gołębnikiem albo banią "l0. Niektórzy z penetrujących znajdowali jednak pojedyncze przykłady koszyczków. Nie wpadły one w oczy tak uważnemu badaczowi jak Seweryn Udziela (1931), a jednak Z. Szewczyk sfotografował w 1946 roku koszyczek z dwóch rzędów gontów we wsi Radziechowy, zaś w Jeleśni w późniejszych latach istniał dom ze szczytami łamanymi, na których były bardzo płaskie i skośnie usytuowane koszyczki, a ponadto na dachu wyżki - izdebki na strychu tegoż budynku był mały koszyczek. Po 1960 roku J. Kurkiewicz sfotografował dom z koszyczkiem w Cięcinie koło Mi1ówki II. Jeden przykład koszyczka z Koszarawy opublikował M. Pokropek (Budownictwo, 1976, ilustr. 29). Budynek nakryty jest dachem przyczółkowym, przy czym przyczółek został wyjątkowo wysoko podciągnięty. Maleńki szczycik pod koszyczkiem wypełniały promienie słońca. Tych kilka podanych przykładów nie neguje faktu, iż zanik koszyczków w Żywieckiem musiał jednak być szybki, skoro nie znajdujemy o nich wzmianki w pracy poświęconej góralom Beskidu Żywieckiego (Ja- 10 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Dawne budownictwo ludowe w dolinie Soły, msp. Nr 11553. II Wszystkie 3 zdjęcia w Arch. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Wydaje się, że zdjęcie z Cięciny (1II/56050) jest mylnie podpisane, bowiem dom nie jest podobny do żywieckich, lecz do spiskich budynków. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 125 giełła, 1991, s. 49-72), a indagowana o nie rodowita Żywczanka, była dyrektor muzeum w Żywcu, mgr Magdalena Meres pamięta je, ale nie określa wsi. Beskid Żywiecki oddziela Babią Górę od Beskidu Śląskiego. Informacje o koszyczkach w architekturze ludowej tego ostatniego regionu dotyczą tylko kilku wsi: Wisły, Brennej i Istebnej. Oczywiście, w grę wchodzą liczne przysiółki, do których od wielu lat nikt nie zaglądał. Prawdopodobnie i w samym Cieszynie po stronie polskiej musiały dawniej być stosowane (Gładyszowa, 1978, s. 60), ale informacje nie są zbyt jasne. W okresie międzywojennym zwrócili na nie uwagę Tadeusz Dobrowolski i Mieczysław Gładysz. Dobrowolski pisał, że jest jeszcze sporo chat z kozubem i sugerował przy tym, że kozub jest starszą formą zakończenia szczytu zastępowanego niewielkim naczółkiem (1931, s. 97). Natomiast Gładysz opublikował kilka różnych odmian kozubków. Np. w chałupach z Istebnej z 1865 i 1868 roku były szczyty w połowie wysokości przedzielone daszkiem z dwóch rzędów gontów, a nad nim dopiero koszyczek (ryc. 18 a, b). Podobną rozbudowę szczytu z uwydatnieniem zarówno izdebki na pięterku i dekoracyjnego koszyczka pod kalenicą widzimy w bardzo starym obiekcie (1828 roku) z Istebnej-Jasnowic (Gładysz, 1959, s. 493). Odnotował to również Ludwik Dubiel w Istebnej (Dubiel, 1957, ilustr. 3). Inne przykłady z przysiółków, np. z Połomu z końca XVIII wieku oraz z 1865 roku (ryc. 18 d, e) wskazują na stosowanie form Ryc. 18. Szczyty domów z koszyczkami z Beskidu Śląskiego. Rys. wg M. Gładysza. �Jerzy Czajkowski 126 prostszych. Widać to w pracach innych autorów w odniesieniu do Istebnej i Brennej (Gładyszowa, 1976, t. 1, s. 302; 1978, s. 31; Sas Zubrzycki, 1930, s. 169), zaś w odniesieniu do Istebnej (ryc. 19) także Gładysz (1935, tab!. XVIII) i Ciołek (1948, ilustr. 46, 47; 1984, t. 2, ilustr. 215). Dekoracyjną stronę całego szczytu podkreślają równoległe pionowe i poziome listwy, co zresztą jest Ryc. 19. Istebna. Rys. wg M. Gładysza. zjawiskiem dość częstym. W czerwcu 2002 roku przejechałem wzdłuż głównej drogi całą Wisłę i w rezultacie znalazłem jeden stary dom z gankiem przed wejściem do sieni. W dwuspadowym daszku od frontu tkwił tam mały, niepozorny koszyczek. Dom ten stoi w pobliżu wielkiego nowobogackiego hotelu o nazwie Bavaria. Natomiast indagowany n-letni cieśla, który zapamiętał kurne domy z czasów swego dzieciństwa, stwierdza kategorycznie, że gdy on zaczął parać się ciesiołką, nikt już nie konstruował kozubków. W związku z tym, że miało to miejsce już po II wojnie światowej, zbiega się to z zakazem budowy domów drewnianych. Obszar 2. W obrębie aglomeracji śląskiej znajdujemy kilka miejscowości, w których dachy domów były niegdyś ozdabiane koszyczkami. Gładyszowa wymienia w tym kontekście Mysłowice, Gorzów Śląski, Cieszyn i Pilchowice (Gładyszowa, 1978, s. 60). Dodajmy też, że Bachmann, opierając się na rysunkach w pracy Kłosa, wzmiankuje o Czeladzi koło Będzina, gdzie koszyczek miał być na budynku wójtostwa oraz o Sławkowie w powiecie olkuskim. Dotyczy to budynków publikowanych w 1916 rokul2• W samym Będzinie na przełomie XIX i XX wieku również były koszyczki. Mały rysunek szczytu z zarysem koszyczka, opublikowany przez T. Mokłowskiego na podstawie zdjęcia B. Kondratowiczowej, znajdujemy w jego pracy (Mokłowski, 1903, ryc. 328/1). Rejestracja takich szczegółów przed stu laty była nieraz dziełem przypadku, możemy jednak przypuszczać, że w okolicy było więcej osad, w których dachy domów miały dodane koszyczki. Nikt nie odnotował ich w owym czasie we wsi Panewniki, która obecnie stanowi odległe przedmieście Katowic, koło Ligoty. Koszyczki musiały tu być nierzadkie, skoro utrzymały się do drugiej połowy XX wieku. Dwa z nich zostały opublikowane, a trzeci obiekt znalazł się w Górnośląskim Parku Etnograficznym. W 1958 roku Ignacy Tłoczek (1958, fot. 27) zamieścił zdjęcie chałupy z dachem przyczółkowo-półszczytowym wykończonym u góry mocno uwypuklonym koszyczkiem z desek lub 12 Cyt. za Bachmannem: Warszawa 1916. J. Kłos, Budownictwo wiejskie i małomiasteczkowe w Polsce, album, �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 127 Ryc. 20. Panewniki. Rys. wg 1. Tłoczka. Ryc.21. Panewniki, ob. w Gómośląskinl Parku Etnograficznym. Fot. Archiwum GPE. Ryc. 22. Sośnicowice. Fot. St. Deptuszewski. �128 Jerzy Czajkowski gontów (ryc. 20). Swoją formą wyróżniał się wśród innych na terenie Polski i przypominał konstrukcje czeskie. Zupełnie inną budowę miał koszyczek, też zPanewników, opublikowanyprzezM. Bytnar-Suboczową(1963, s. 47). Był on schowany pomiędzy wysuniętymi poza szczyt połaciami dwuspadowego dachu i prawdopodobnie pokryty słomą. Tu też z łatwością doszukalibyśmy się podobieństwa do niektórych form czeskich i tych z Opolszczyzny. Natomiast obiekt z połowy XIX wieku, przeniesiony do Muzeum w Chorzowie, ma wygląd zbliżony do domów górali śląskich, z dachem gontowym z dużym okapem szczytowym i niewielkim gontowym koszyczkiem obejmującym brzegi dachu (ryc. 21). Dodajmy, że jeszcze drugim śląskim obiektem, który znalazł miejsce w Muzeum, jest spichlerz plebański ze Śmiłowic, którego dach opatrzony jest dwoma koszyczkami podobnymi do tychże w chałupie ze wsi Panewniki. Pilchowice, wspomniane przez Gładyszową, leżą na południe od Gliwic, a na zachód od Knurowa, natomiast lO kilometrów na zachód od Gliwic znajdują się Sośnicowice. Zachował się tu dom z 1726 roku'J, zbudowany jako drewniany warsztat kołodziejski; obecnie częściowo murowany, ma charakter małomiasteczkowy (ryc. 22). Nakryty jest olbrzymim gontowym dachem z małym koszyczkiem pod kalenicą, z dwóch rzędów gontówl4 (Katalog, 1966, VI, z. 5 oraz Gładysz, 1959, s. 453). Obok Sośnicowic jest wieś Łącza, gdzie również mogły być domy z koszyczkami (Bytnar-Suboczowa, s. 48)15. Na południowym brzegu Gliwic znajduje się wieś Bojków, z której znany jest stary, zrębowy chłopski dom z dwuspadowym dachem, krytym słomą'6. Jedynie trój rzędowy, szczytowy okap i wysoko nad nim umieszczony mały koszyczek ze sterczyną są wykonane z gontów (Wesołowska, 1985, ilustr. 73). Autorka ta jest zdania, że budownictwo śląskie było staranniejsze pod względem wystroju architektonicznego od zabudowy sąsiadów ze wschodu i północy, a przejawiało się to m.in. w kształtach dachów "z typowym naczółkiem, który w rejonach południowych przybrał formę tzw. kozubka" (Wesołowska, 1985, s. 677). Z twierdzeniem ujętym w cudzysłów można dyskutować, sądzę jednak, że stosowniej będzie, jeśli zainteresowany czytelnik zwróci na to uwagę po omówieniu budownictwa z północnej części Opolszczyzny. Między wysoko uprzemysłowionym regionem Śląska a jego górską częścią budownictwo ludowe zanikło szybko po 1945 roku. Stąd też przetrwanie 13 Infonnacja w Katalogu, t. VI, z. 5, s. 85 podaje datę jak wyżej, natomiast pod zdjęciem: Gładysz. 1959, s. 453, koniec XVIII wieku. 14 W Katalogu, s. 85 jest mylne określenie, że dach jest z naczółkiem. 15 W opisie M. Bytnar-Suboczowej mógł powstać błąd, bowiem w Opolskiem nie ma w ogóle wsi o nazwie Łącza. W sąsiedztwie Domaradzajest wieś Ładza, ale o takiej autorka nie wspomina. Leży ona między wsiami, w których do niedawna było wiele domów z koszyczkami, natomiast koło Gliwic, a nie Opola, jest wieś Łącza, w okolicy której również występowały koszyczki. 16 Zapewne koszyczków nie było zbyt wiele, skoro uszły uwadze L. Dubiela, Tradycyjna zagroda chłopska w powiecie gliwickim, "Zaranie Śląskie" 1959, nr I, s. 63-82. �Dach z .,k(lszyczkiem" w dawnym rolskim budownictwie Ryc. 23. Katowice. Kościół z 15 JOr. m przeniesiony 129 z Syryni. Fot. 1. Matuszczak. ~'::....•,.. ,'.' _ ...-, ...•..... .......• Ryc. 24. Lubomia, kościół z 1516 r. Rys. wg Siemka. �130 Jerzy Czajkowski do 1975 roku starego, dwutraktowego domu we wsi Grzawa pod Pszczyną należy uznać za ewenement. Został on przeniesiony do muzeum na wolnym powietrzu w Pszczynie. Dom wybudowano w 1831 roku. Nakryty jest wysokim, dwuspadowym, gontowym dachem z dużymi okapami bocznymi. Z prawej strony jest niewielki koszyczek z pazdurem (Spyra, 1988, s. 6-7). Budynek ten potwierdza słuszność obserwacji Gustawa Morcinka, który w swojej monografii o Śląsku pokazał dwa obiekty jako reprezentatywne dla lokalnego budownictwa, tj. domy z koszyczkami. Jeden, z powiatu pszczyńskiego, stanowi chałupa z dachem słomianym, półszczytowo-przyczółkowym. Sam przyczółek jest pokryty terasowato słomą, a nad nim gontowy koszyczek ze sterczyną. Drugi dom jest z powiatu rybnickiego. Różni się od poprzedniego brakiem przyczółka, w miejscu którego jest okapowy szczytowy daszek, a nad szczytem góruje mały koszyczek (Morcinek, s. 123 i 137)17. Istotnajest uwaga Tadeusza Dobrowolskiego, który stwierdził zasięg kozuba "na Górnym Śląsku, poprzez powiat pszczyński aż po Mysłowice" (1931, s. 97). To pozwala nam wnioskować, że w tym regionie koszyczki zniknęły dopiero po drugiej wojnie światowej. Wróćmy teraz do początku artykułu, gdzie jest mowa o informacji Henniga i Mokłowskiego na temat kościoła w Lubomii pod Wodzisławiem18, w którym szczyt nawy i przedsionka opatrzony był koszyczkami (ryc. 23). Obiekt ten - jak wzmiankowałem - został rozebrany na miejscu, ale zachowała się jego fotografia i rysunek (Siemko, ilustr. 84, 85), które w niczym nie przypominają architektury kościoła z prac wymienionych autorów. Widać na nich obiekt z dookolnym podcieniem, z bezwieżowym dachem nad nawą i koszyczkiem osłaniającym szczyt na styku z prezbiterium (ryc. 24). Natomiast rysunek kościoła publikowany przez Henniga i Mokłowskiego jest obiektem przeniesionym z Syryni do Katowic (ryc. 4, 23). Końce jego kalenic opatrzone są kilkoma stożkowatymi koszyczkami. Również na dachu kościoła w Michalicach znajdujemy duży koszyczek będący przedłużeniem kalenicyl9. Do tego wrócimy osobno. Dodatkowym potwierdzeniem stosowania w Lubomii koszyczków w obiektach wiejskich jest - potwierdzona w badaniach Polskiego Atlasu Etnograficznego - chałupa z dachem dwuspadowym krytym słomą z resztkami koszyczka i pazdurem (Bogdanowicz, 1985, s. 208). Lubomia wraz z innymi wsiami stanowi grupę nadodrzańską, w której znane były koszyczki. W połowie XX wieku we wsi Turze nad Odrą stała jeszcze duża chałupa pełnorolnego cWopa. Zbudowana była w drugiej połowie XIX wieku. Zrąb pokryty był dwuspadowym dachem z koszyczkiem pod kalenicą (GłaNa mapie symbolicznie oznaczyłem dane G. Morcinka punktami miast: Pszczyna i Rybnik. Wyjaśnienia na temat Lubomii i Syryni, patrz niżej. 19 Nie wiadomo, czy kościół od samego początku opatrzony był w powyższy koszyczek. Mógł go otrzymać przy okazji kolejnych zmian pokrycia dachu. W latach 1731-1863 był on pięciokrotnie naprawiany (Degen, 1939, s. 111). 17 18 �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 131 dyszowa, 1976, ryc. 19). Zupełnie podobny dom, ale zapewne starszy o kilkadziesiąt lat, zachował się w Kuźni Raciborskiej (Gładyszowa, 1978, s. 57). Z opisu wynika, że miał koszyczki z obu stron dachu (Katalog, 1967, t. VII, z. 13, s. 20). W Przewozie na lewym brzegu Odry, po przeciwnej stronie Kuźni Raciborskiej, stała olbrzymia zrębowa karczma, zbudowana w 1858 roku. Z jednej strony szczyt zwieńczony był małym koszyczkiem. Obiekt został przejęty i przeniesiony do Bierkowic przez Muzeum Wsi Opolskiej (Gil, Pilarski, 1970). E. Gil w swoim opracowaniu pisał przed laty, że koszyczki występowały w Raciborskiem, Kozielskiem i Opolskiem (Gil, 1985, s. 97). M. Bytnar-Suboczowa (1963, s. 51) napomyka w tej kwestii też o miasteczku Głogówek koło Prudnika, ale bez jakichkolwiek szczegółów. Nadmieniam, że nie mam pełnego rozeznania w opublikowanych niemieckich materiałach dotyczących Śląska i Opolszczyzny oraz będących w zbiorach prywatnych, a można się liczyć z nieznanymi dotychczas fotografiami i opisami wsi oraz budynków. Przykładem może być wydane przed drugą wojną światową opracowanie górnośląskiego budownictwa, gdzie znajdujemy fotografię sprzed 1937 roku. Jest na niej dom zrębowy z 1817 roku, kryty gontem, z okapem nad ścianą szczytową, z małym koszyczkiem u góry z dwóch rzędów gontów (ryc. 25). Opisany obiekt znajdował się we wsi Kotlarnia (niem. Jacobswaldc) powiat Koźle, położonej w połowie drogi między Kędzierzynem a Gliwicami20• Z powodu konstrukcji, materiału, a także podziału wewnętrznego, budynek robi wrażenie domu górali śląskich. Z miasta Koźle pochodzi zdjęcie szczytu domu z koszyczkiem wykonane w 1967 roku, natomiast Ryc. 25. Kotlarnia. Wg H.J. Helmigk. lO H.J. Helmigk, Oberschlesische Landbaukunst um 1800, Berlin 1937, s. 22. Na s..21-22 autor zajmuje się problemem niemieckości dachu dwuspadowego. �Jerzy Czajkowski 132 ok. 1935 roku zrobiono zdjęcie domu w Strzybniku, 8 km na północ od Raciborza. Dom ma charakter biedniacki, pokryty jest słomą, a koszyczek wykonano z dwóch rzędów gontów. Z tego samego roku mamy fotografię domu z Kuźni Raciborskiej z analogicznym koszyczkiem21. Dwa zdjęcia domów ze wsi Niwki (12 km na wschód od Opola) dowodzą, że i w tej okolicy konstruowano małe, półstożkowe koszyczki. Nie wiemy jednak, czy były one tu typowe. Warto napomknąć, że była to wieś czysto polska, założona w ramach kolonizacji fryderycjańskiej w 1770 roku, a jej mieszkańcy przybyli z sąsiednich wsi22• Ze względu na to, że pomiędzy rozprzestrzenieniem domów z koszyczkami a etnicznym pochodzeniem ludności mógłby zachodzić związek, podam przykładowo grupę wsi zamieszkałych przez ludność polską lub mieszaną. Traktuję rzecz warunkowo, bowiem wiadomości o koszyczkach jest mniej aniżeli o demograficznej sytuacji północnej i środkowej części Opolszczyzny (tab. l). Tabela 1. Skład narodowościowy wsi w północnej i środkowej części Opolszczyzny (według Powiat opolski. Szkice monograficzne, red. nauk. J. Madeja, Opole 1969). Wieś Chróścice Chróścice Czarnowąsy Czarnowąsy Dąbrówka Dolna Dąbrówka Dolna Dąbrówka Dolna Dąbrówka Dolna Domaradz Domaradz. Kuźnia Domaradz. Kuźnia Domaradz. Kuźnia Domecko Domecko Domecko Falkowice Kaniów Rok 1925 1945 1910 1925 1890 1900 1910 1925 1925 1890 1900 1910 1890 1900 1910 1900 1910 Ludność polska Ludność niemiecka 2696 2556 1829 502 461 525 497 16 2147 384 403 390 926 872 939 1046 543 233 53 222 458 66 38 35 43 115 31 14 Ludność mówiąca językiem polskim i niemieckim Ludność mówiąca mnym językiem - - - - 14 - 1361 133 - - 6 - 355 - 33 21 27 16 19 - i - 51 - 23 - I - 24 - - - - - - - - - - 21 Ostatnie fotografie pochodzą z archiwum Muzeum Wsi Opolskiej, podobnie jak fotografie z przeszło 20 wsi obecnych powiatów: opolskiego, namysłowskiego, oleskiego i kluczborskiego. Za możliwość ich wykorzystania dziękuję dyrektorowi muzeum, Panu mgr. Jarosławowi Gałęzie. 22 Powiat opolski. Szkice monograficzne, red. naukowy 1. Madeja, Instytut Naukowy w Opolu, Opole 1969, s. 386. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 133 Obszar 3. Okolice Koźla zapewne stanowiły dawniej pomost łączący przynajmniej pod niektórymi względami - budownictwo zachodniej części Górnego Śląska z południową i wschodnią częścią Opolszczyzny (Gil, 1985, s. 33 i in.). Budownictwo tych terenów nie jest w pełni opracowane, stąd dopiero z północnej części Opolszczyzny, w rejonie pomiędzy Opolem a Brzegiem, Namysłowem i Kluczborkiem znamy grupę osad, o których wiadomo co nieco na temat budownictwa. Generalnie można te osady podzielić na dwie grupy, południową i północną. W południowej grupie wsie rozłożyły się wzdłuż drogi nad Odrą, na krawędzi Borów Stobrawskich. Są to: 1. Niwki, 2. Czarnowąsy, 3. Dobrzeń Wielki, 4. Chróścice, 5. Stare Siołkowice, 6. Nowe Siołkowice, 7. Popielów, 8. Stobrawa. Kilka dalszych wsi jest efektem kolonizacji puszczy, a mianowicie: 9. Ładza, 10. Kaniów, 11. Kup, 12. Brynica. Wsi śródleśnych jest więcej, ale nie posiadamy żadnych danych do budownictwa. Biorąc pod uwagę nowy podział administracyjny kraju, wymienione wsie, z wyjątkiem Ładzy, znajdują się w powiecie opolskim, a większość pozostałych weszła w skład powiatu namysłowskiego i również związana jest z Borami Stobrawskimi. Są to: 13. Domaradz, 14. Falkowice, 15. Dąbrowa, 16. Jastrzębie, 17. Lubnów, 18. Domaradzka Kuźnia, 19. Dąbrówka Dolna, 20. Kozuby, 21. Zawiść, 22. Żabiniec, 23. Brzezinki, 24. Domaszewice, 1. Niwki 2. Czamowąsy 3. Dobrzeń Wielki 4. ChróSCice 5. SI. SioIkowice 6. Nowe SioIkowice 7. Popieł6w 8. Stobrawa 9. Ładza 10. Kaniów 11 Kup 12. Brynica 13. Domaradz 14. Fałkowice 15. Dąbrowa 16. Jastrzębie 17. Lubnów 18. Oomaradzka Kuźnia 19. Dąbrówka Dolna 20. Kozuby 21. Zawść 22. Zabiniec 23. Brzezinki 24. Domaszewice 25. Mi_lice 26. Gorzów Śląski Mapa 2. Wsie w Opolskiem, w których występowały kozubki w szczycie dachu. �134 Jerzy Czajkowski 25. Michalice (por. mapka 2)23. Z powyższych wsi Żabiniec i Brzezinki znalazły się w powiecie kluczborskim. We wszystkich tych wsiach znajdowano przed laty domy drewniane z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku oraz nowsze murowane, które miały specyficznie ukształtowany narożnik dachu dwuspadowego, słomianego lub gontowego, stwarzający wrażenie naczółka. Przez niektórych badaczy bywał nawet określany jako dach naczółkowy, przez innych jako dach z kozubkiem, co było równoznaczne z koszyczkiem. M. Gładyszowa, która wielokrotnie wypowiadała się na temat budownictwa śląskiego, ujęła tę kwestię następująco: "W północnej części Opolszczyznywystępują dachy dwuspadowe z nadwieszonymi połaciami od strony szczytu, który jest ozdobnie szalowany oraz wykończony wąskim przydaszkiem drewnianym. W części podkalenicowej posiada swoisty rodzaj odchylonego naczółka, zastępującego południowy kozubek, pokrytego poziomo kładzionymi deskami" (Gładyszowa, 1976, s. 307-308). Opis Gładyszowej jest precyzyjny, ale dodajmy, że pomiędzy prawdziwym naczółkiem a pseudonaczółkiem na chałupach opolskich zachodzi zasadnicza różnica. Naczółekjest zwykłe mocno ścięty do środka, przeważnie pod kątem 45 stopni i dość znacznie skraca kalenicę, ponadto dolna krawędź naczółka ma swój początek na brzegu dachu. Natomiast kozubki były także równoramienne, ale częściej były mniej nachylone w kierunku kalenicy (ryc. 26), nieraz tylko do kilkunastu stopni. Jeśli kozubek posiadał ścianki boczne równoległe do dachu, wówczas całą płaszczyzną odstawał mocno od szczytu (ryc. 27)24. Czoło kozubka z reguły zbijano z desek układanych poprzecznie, stwarzając tym samym dodatkowe walory dekoracyjne (Gładyszowa, 1963, s. 382-383; Katalog, 1968, s. 65, 71,89, ilustr. 110-113). Wśród obiektów, które zostały zarejestrowane, znajdują się też takie, które wskazują na redukowanie pierwotnej funkcji koszyczka-kozubka, jaką była ochrona otworu do odprowadzania dymu w kurnych chałupach. W niektórych budynkach z XIX wieku w Dąbrówce Dolnej lekko nachylony, trójkątny daszek był ukryty pomiędzy połaciami dachowymi (Gil, Pilarski, 1970). Podobny widoczny jest na fotografii chałupy z wyżej wzmiankowanej wsi Panewniki koło Katowic25, ponadto z Kaniowa26 (ryc. 28), Chróścic27 (ryc. 29) i Czarnowąsów28 koło Opola. W Muzeum Wsi Opolskiej znajdujemy jeszcze jeden 23 W kwietniu 2002 roku dokonano przeglądu większości wymienionych wsi i stwierdzono całkowity zanik tradycyjnego budownictwa. 24 W latach 60. XX w. analogiczne koszyczki bywały również w Czechach (Stepanek, 1968, nr 4). Por. też: 1. Vai'eka, Abbild der ethnischen Prozesse in der Volksarchitektur 8ohmens, "Ethnologia Slavica" tI8, 1986, ilustr. 2, 3. 25 I w tym przypadku znajdujemy analogie w Czechach. Przyp. j.w. 26 Archiwum Muzeum Wsi Opolskiej, karta 455. 27 H.J. Helmigk, op. cit, s. 25, ilustr. 12. 28 Archiwum Muzeum Wsi Opolskiej, karta 304. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc. 26. Dąbrówka Dolna. Fot. 1. Czajkowski. Ryc. 27. Dąbrówka Dolna. Fot. Arch. MWO. Ryc. 28. Kaniów. Fol. Arch. MWO. Ryc. 29. Chróścicc. Fot. wg H.J. Helmigk. 135 �136 Jerzy Czajkowski Rye. 30. Zabieniec. Fat. A.M. Wołczyk. Ryc. 3 l. Damaradz. Fot. Arch. MWO. Ryc. 32. Zawiść. Fot. Arch. MWO. Ryc. 33. Domaradzka Kuźnia. Rys. wg J. Czajkowski. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 137 obiekt mieszkalny, zbudowany w 1850 roku we wsi Kozuby, w sąsiedztwie wspomnianej Dąbrówki Dolnej. Z dawnego kozubka pozostała trójkątna płaszczyzna z poprzecznie ułożonych desek, równoległa do całego szczytu i wysunięta ok. 10 cm do przodu. Umożliwiony więc został stały dopływ powietrza na strych. Nastąpiła w ten sposób całkowita zmiana pierwotnej funkcji dawnego koszyczka. Zmiany te w pojedynczych przypadkach następowały już bardzo dawno, czego przykładem może być dom chałupnika w Popielowie z 1783 roku (Gładyszowa, 1978, s. 247-248), czy też wspomniana chałupa ze wsi Kozuby. Pomijając możliwość wpływów obcych, nie należy zapominać, co odnośnie Śląska pisał Gładysz, że w XVIII, a także w pierwszej połowie XIX wieku budowano jeszcze chaty kurne, w których dym wychodził na strych (Gładysz, 1959, s. 488). Problem ten podnosi Gil, który przytacza tej samej treści uwagi rosyjskiego podróżnika po Opolszczyźnie w 1840 roku (Gil, 1985, s. 40). A zatem, jakiekolwiek urządzenie, zwane koszyczkiem, kozubkiem lub inaczej związane było pierwotnie z ujściem dymu ze strychu na zewnątrz. Jak każdy szczegół techniczny, i ten miał prawo być zapożyczany, sam lub z nazwą, mógł też być rozwijany pod względem technicznym w różnych miejscach. Te formy, które występowały w Polsce, znane są w Czechach i na Słowacji29• Obecnie stan zachowania w Polsce koszyczków przy obiektach użytkowych należy uznać za zerowy. W takiej sytuacji materiałem źródłowym są fotografie. Np. z 17 zdjęć z Dąbrówki Dolnej część pochodzi z okresu przedwojennego, w tym kilka z 1939 roku jest autorstwa Niemca Bertelta, inne powojenne wykonane zostały przez S. Bronicza, 1. Michałowskiego czy inż. Basistę. Na wszystkich są budynki mieszkalne lub mieszkalno-gospodarcze z widocznymi kozubkampo. Zdjęcie jednej z zagród odpowiada gospodarstwom z Siołkowic (Gładyszowa, 1963, I, s. 381-382), przy czym szczyt domu wykończony jest dużym kozubkiem, który - obrazowo rzecz ujmując - ma kształt trójkątnej skrzyni nachylonej nieco na kalenicę i odstającej całą swoją szerokością od brzegu dachu (ryc. 27, 30-31). Powierzchnia kozubka zbita jest z 6 do 9, a czasem znacznie więcej desek. Ich liczba wpływa na jego wielkość. W związku z tym, że jest to zwykle trójkąt równoramienny, jego wysokość w stosunku do pozostałej części szczytu ma się jak 1:3, a niekiedy zajmuje górną połowę wysokości szczytu. Istotna jest również szerokość odchylenia krawędzi dolnej kozubka od pionu, bowiem zależy od tego wielkość powierzchni szczytu chronionego przed deszczem (ryc. 32). Szerokość ta rzucała się w oczy w Dąbrówce Dolnej, Domaradzkiej 29 Por. F. Frolec, J. Vafeka, Udowi architektura, Praha 1983, s. 83; L. Stepan, 1. Vafeka, Klic od domova, Praha 1991, s. 108-110 i in. J() Nie jest to dużo, bowiem wieś na przełomie XVIII i XIX wieku bardzo szybko się rozwijała. Jeśli w 1784 roku było 30 zagrodników, to w 1845 roku wieś liczyła już 90 domów (Powiat opolski, op. cit., s. 337). Mimo to zdjęcia świadczą o powszechności budynków z kozubkami. �138 Jerzy Czajkowski Kuźni, Lubnowie, Domaradzu. Zdjęcia analogicznych kozubów z lat 1935, 1938, 1939, 1941, 1962 poświadczają ich stosowanie także w Falkowicach (l), Domaradzu (9), Domaradzkiej Kuźni (3), Zawiści (I ), Dąbrowie (l), Lubnowie (2), Jastrzębiach (l), Domaszowicach (l) i Żabińcu (2) (por. też Katalog, VII, ryc. 110-113). W Domaradzkiej Kuźni zachował się jeden drewniany dom, uznany za zabytkowy, z dwoma kozubkami (ryc. 33). Przeciwieństwem opisanego jest - wspomniany wyżej - kozubek schowany pod kalenicą i nie wysunięty na zewnątrz. Sprawia to wrażenie skonstruowanego z desek naczółka o małym nachyleniu, chronionego przed deszczem połaciami dwuspadowego dachu. Liczba poprzecznie ułożonych desek przekracza nieraz 10 sztuk, co wpływa na jego wielkość. Tego rodzaju kozubki poświadczone są zdjęciami z lat 1930-1972 w Dąbrówce Dolnej (5), (Chróścicach) Chruścicach (3), Domaradzu (2), Domaradzkiej Kuźni, Kaniowie, Czarnowąsach, Popielowie, Brynicy (po I). Liczby te oczywiście nie dowodzą faktycznego stanu tego czy innego zjawiska, które miało większy zasięg. Wydaje się, że taka forma była wynikiem procesu degradacyjnego, który doprowadził do pozorowania kozubka przez układanie desek w poprzek szczytu pod kalenicą, ale w jednej linii, jak miało to miejsce w wielu zagrodach, np. w Dąbrówce Dolnej, Falkowicach, Lubnowie, Domaradzu, Jagiennem, Zieleńcu, Pokoju, Krzywej Górze, Ładzy, Krogulnej, Bąkowicach, Geli, Świerczowie, Brynicy i Popielowie (ryc. 34, 35), ewentualnie układanie tychże desek w pionie z jednoczesnym wysunięciem ich poza linię szczytu (Falkowice, Uszyce, Brzezinki). W niektórych przypadkach widać, że zanik koszyczka spowodowany był przez zmianę funkcji strychu, np. budowanie tam dodatkowych pomieszczeń mieszkalnych. Obszar 4. Ostatnim regionem, który należałoby omówić, są Sudety, gdzie miały występować budynki mieszkalne z koszyczkami czy kozubkami. Takie przynajmniej panowało przed przeszło stu laty przekonanie u badaczy niemieckich, austriackich i węgierskich, na których oparł się Bruno Schier (1932), a na nich inni, w tym też R. Reinfuss; opracowując orawskie domy z wyżką napisał, że koszyczek jest "charakterystyczny dla dawnego budownictwa drewnianego po obu stroi nach zachodnich Karpat i wschodnich Sudetów" (1950, s. 49). Ze słów Schiera wynikało, że rozprzestrzenienie terenowe dotyczące kukli (koszyczka) było słabo rozeznane, według Dachlera i Rhamma kukla zajmowała całe Czechy i Morawy, a w Sudetach ziemie śląRyc. 34. Dąbrówka Dolna. skie, skąd sięgała w Karpaty (Schier, 1932, Fot. inż. Basista. s. 81). Są to jednak ogólniki, które dla roze- �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 139 znania sytuacji w rejonie Karkonoszy i Gór Orlickich po południowej stronie obecnej granicy polsko-czeskiej niewiele wnoszą. Schiera szczególnie interesowało pochodzenie nazwy kukli, do której wrócimy niżej. Korzystając z dokładnego współczesnego rozpoznania tej kwestii przez badaczy czeskich, możliwe jest wyciągnięcie pewnych wniosków. Istotna jest sytuacja po drugiej stronie granicy. Ryc. 35. Falkowice. Fot. Arch. MWO. Na południowy wschód od Kotliny Kłodzkiej wchodzimy w pasmo górskie Jaseniki. Głównie na jego wschodnich zboczach znajdujemy około 10 wsi, w których w drugiej połowie XX wieku występowały domy z kabhncem - koszyczkiem31• Od tej okolicy, w kierunku wschodnim aż do Ostrawy oraz w kierunku zachodnim do południowych stoków Karkonoszy koszyczków nie odnotowano. Szerokość tego pasa wzdłuż granicy sięga 30 i więcej kilometrów. Ogólnie rzecz biorąc, zamyka się on w granicach czeskiego Śląska (plessingerova, Vafeka, 1981, s. 137). Odpowiadający mu obszar po stronie polskiej zaczyna się od lewego brzegu Odry i ciągnie się do zachodniej granicy państwa. W 1995 roku ukazała się praca Elżbiety Trockiej-Leszczyńskiej o budownictwie wiejskim w Sudetach. W tym niezwykle solidnie przygoto,wanym opracowaniu znajdujemy dwie lapidarne wzmianki na temat kozubk6w oraz dwa zdjęcia i rysunki mające ilustrować dachy z kozubkami. Autorka wyróżnia m.in.: dachy "dwupołaciowe z kozubkiem, tzn. z półstożkiem podkalenicowym, który na terenie Kotliny Kłodzkiej, gdzie występuje stosunkowo często, przybrał spłaszczoną formę, upodabniając się do naczółka, o innej jednak konstrukcji (Idzików, Gorzanów, Nowa Bystrzyca, Niemojów, Różanka)" oraz "mansardowe dwuspadowe z kozubkiem, wznoszone w południowo-wschodniej części Kotliny Kłodzkiej (Nowa Bystrzyca, Różanka, Idzików)" (s. 176). Termin "kozubek" autorka przejęła z pracy M. Gładyszowej. Stosując w tekście własnym kursywę, sugeruje niejako, że mamy do czynienia z terminem lokalnym. Dwie ilustracje zamieszczone jako przykłady tychże kozubków (ilustr. 133 b, d) nie mają z nimi nic wspólnego. Są to popularne naczółki, którym ścięto górne narożniki, a powstałe w ten sposób małe trójkątne otwory wypełniono deskami. Podobnie postępowano z naczółkami na Górnym Ślą31 Na przedstawionej mapie znajduje się mniej punktów aniżeli na mapie opracowanej przez V Frolca (1974, s. 88, mapa 13). Frolec zaznacza jednak, że na początku dwudziestego stulecia kabi'iniec był znacznie bardziej rozprzestrzeniony. Tego samego zdania jest J. Vareka i tak samo było na terenach polskich. �140 Jerzy Czajkowski sku i w innych regionach, m.in. w Czechach, w bezpośrednim sasiedztwie z ziemią kłodzką32. Zdaniem autorki jest to "półstożek podkalenicowy". Nic bardziej mylnego. Warto w tym miejscu przypomnieć lapidame, ale celne określenie Tadeusza Dobrowolskiego, że "kozub jest przyczepiony do prostopadłego szczytu"33. Szczególnie wyraźnie jest to widoczne na jednej z ilustracji w opracowaniu Malickiego (1936, s. 69, ilustr. 80). Owalny półstożek jest odsunięty ok. 10 cm od brzegów dachu. Musimy jednak mieć na uwadze, że słowa Dobrowolskiego odnoszą się wyłącznie do półstożkowych koszyczków charakterystycznych na Górnym Śląsku, a nie do nie rozpoznanych kozubków sudeckich. Wyrażone wyżej krytyczne uwagi odnośnie do kozubków w domach sudeckich mogą okazać się nie w pełni słuszne. Znajdujemy bowiem jedną fotografię domu z miejscowości Karlstal na Śląsku (Haberland, s. 182, ilustr. 87), tuż przy granicy polsko-czeskiej. Po 1945 roku była to bardzo mała wieś o nazwie Orle34, którą włączono w skład Szklarskiej Poręby. Dom, o którym mowa, był piętrowy, nakryty olbrzymim dwuspadowym, gontowym dachem, z małym koszyczkiem oraz sterczyną zakończoną kulą. Należy mieć na uwadze, że wieś Karlstal była osadą przemysłową, powstałą w 1754 roku i bardzo małą, skoro w 1782 roku liczyła tylko 8 domów35. Być może więc, że tylko jeden rolniczy dom opatrzony był koszyczkiem. Jego wzór mógł zostać przeniesiony ze wsi czeskiej, gdzie występowały domy z kozubkami. Nadmieńmy, że nie ma koszyczków w licznie zachowanych zabytkowych budynkach na Dolnych i Górnych Łużycach, których architektura jest często podobna do domów sudeckich36. Zarówno niemiecki badacz kultury Karl Rhamm, jak i Bruno Schier, który się na niego powołuje, milczą na temat szczegółowej geografii kozubków w Sudetach, natomiast Rhamm stwierdza, co jest istotne, że kabfinec jest związany z osadnictwem czeskim (Stepanek, 1968, s. 229), a ściślej, też ze słowackim. Jaśniej ujęli to Plessingerova i Vareka pisząc, że koszyczek nie występował w tych okolicach przygranicznych, które do roku 1945 zamieszkiwali Niemcy (1981, s. 137), tzn. nie występował w czeskich Sudetach. Jeśli by tak było, to dlaczego koszyczki miałyby występować w dolnośląskiej par32 Por. J. Vajdis, Dfevene stavby na Sumpersku, "Narodopisne aktuality" R. 23, 1986, nr 3, ilustr. na s. 162. 33 Tego samego zdania był B. Schier, 1932, s. 89, który pisał "kukła ... ais sełbststiindiger Schindelkranz rein iiusserlich in dem Giebeldreieck angeklebt erscheint". 34 M. Battek, J. Szczepankiewicz, Słownik nazewnictwa krajoznawczego połsko-niemiecki. niemiecko-połski. Wrocław 1998, s. 78. 35 Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. I: GÓIY Izerskie, red. M. Staffa, PTTK "Kraj", Kraków 1989, s. 75. 36 Por. Besonders gefiihrdete Kulturdenkmale im Freistaat Sachsen Burgerhiiuser Bauernhiiuser, Schriftenreihe fUr Baukultur, Architektur, Denkamlptlege Reihe B, hggb. Freistaat Sachsen Staatsministerium des lnnem 1995. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 141 tii Sudetów? A zatem, dopóki nie znajdziemy dalszych przekonywających materiałów lub informacji, dokumentujących konstruowanie kozubka w północnym pasie Sudetów (w Polsce), musimy traktować z rezerwą dotychczasowe wypowiedzi na temat ich istnienia. Z drugiej strony, trzeba by zapewne być ostrożnym w uogólnianiu tezy, że tam, gdzie byli Niemcy, nie mogło być koszyczków. Takiemu stanowisku przeczy budownictwo we wsiach spiskich lub w głębi Słowacji, we wsiach zasiedlonych przez ludność niemiecką, a także w samych Niemczech, do czego wrócimy w stosownym miejscu. Zwracałem już uwagę na fakt, że cały obszar Opolszczyzny i Dolnego Śląska poddany został masowej kolonizacji fryderycjańskiej, szczególnie silnej w hrabstwie Kłodzkim, na Opolszczyźnie i na Górnym Śląsku (mapa 3). Stało się to po 1842 roku, kiedy to Fryderyk II zdobył na Austrii Śląsk. Po obu stronach Odry powstała olbrzymia liczba kolonii37• Większość stanowiły nowe wsie, ale wiele kolonii dosiedlano do starych osad. Nie można zatem wykluczyć, że jeśli po północnej stronie Sudetów istniało kiedyś budownictwo tra- O ~ o:r'''''\!l .t tO~ • • O _~ 0. J3rulolol---- O " Stnrg4w • •• ~ • • ł • . :t."".. .: , ~: . ... .•.: . ,~-, Ohl"".. O :"",: ._ ~ 110-"9 •• I '\. ~ O ~ • • _ \ .łlt • • "_I •• • . o • • • o miasta orientacyjne • osady fryderycjańskie • osady przebudowane w okresie fryderycjańskim 10 20 lO 40 • so Mapa 3. Osadnictwo w okresie fryderycjańskim na Śląsku. Fragment mapy z: Friedrich Hess, Das Schlesżenbuch, Berlin 1938, s. 10. 37 F. Heiss, Das Schlesżenbuch, Berlin 1938, s. 210. Dobry przegląd tego zagadnienia znajdujemy u Trockiej-Leszczyńskiej, 1995, s. 31-56. �142 Jerzy Czajkowski dycyjne, to musiało ono ulec zmianom wraz z upowszechnieniem się planowanego administracyjnie systemu osadnictwa i budownictwa. Fryderycjańskie geometryczne osady były powszechnie znane i naśladowane w innych państwach. Fryderyk Wielki był przeciwny budownictwu tradycyjnemu, zrt(bowemu ze wzglt(dów oszczt(dnościowych i przeciwpożarowych, a właśnie tradycyjne budownictwo dominowało w północnej czt(ści Opolszczyzny zamieszkałej przez ludność polską. Mimo że tu również powstawały liczne osady fryderycjańskie, np. wioska Kup na planie gwiaździstym w centrum Borów Stobrawskich, Kaniów, Niwki, Domaradzka Kużnia, Kały38 i inne, zapewne środowisko geograficzne (odwieczne bory) i demograficzne (ludność polska) wpłynt(ło na utrzymanie się dawnego sposobu i techniki zabudowy. Dodajmy, że działo się to na samym pograniczu z państwem polskim. Natomiast Pogórze Sudeckie i same Sudety zawierały jeszcze pewne rezerwy terenowe, a przy tym zakładano konieczność rozwoju przemysłowego i germanizacji Śląska, na co zwróciła uwagę E. Trocka-Leszczyńska (1995, s. 35 i n.). Te dwa czynniki mogły spowodować generalne zmiany w zakresie nowej lokalnej architektury. Wskazują na to różnice w wyglądzie zewnętrznym budownictwa po obu stronach granicy. Wielkość i kształt koszyczków W rozumowaniu niemieckiego badacza, Bruno Schiera, punktem wyjścia dla powstania i rozwoju koszyczka na terenie zachodnich Słowian, a ściślej Czech, było zarzucenie budowy dachów czterospadowych i przyjt(cie pod wpływem niemieckim w XII wieku (sic!) dachów dwuspadowych. Pozostałością po starszym czterospadowym dachu miałby być koszyczek u szczytu dachu i okap pomit(dzy szczytem a ścianą (Schier, 1932, s. 91). Trzeba przyznać, że w takim rozumowaniu nie znajdujemy ani przyczyny, ani celu. Zresztą nie Schier był autorem tej koncepcji. On przejął ją od Karla Rhamma, który zakładał organiczny związek między kuklą a okapem szczytowym w dachu dwuspadowym39. Sprzeciwił sit( temu L. Stepanek, który uznał, że oba elementy rozwijały się samodzielnie (1966, s. 441). Przyjmujemy, że w późniejszych okresach konstrukcja koszyczka nie musiała znajdować wytłumaczenia, była bowiem kontynuacją zwyczaju budowania, tradycją, ale pierwotnym celem była ochrona miejsca ujścia dymu w narożniku dachu, czyli dymnika, przed opadami atmosferycznymi. Również Kazimierz Moszyński widział związek mit(dzy kuklą czeską i słowacką Powiat opolski. op. cit., sub voce. K. Rahmm, Ethnographische Beitriige zur germanisch-slawischen schweig 1929, s. 227, 229 (zob. Schier, 1932, s. 87). 38 39 Altertumskunde, Braun- �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 143 a dachem dwuspadowym, a u Słowaków również z dachem przyczółkowym40, ale nie wyciągał z tego wniosków. Bruno Schier widział rozwój koszyczka w trzech etapach: 1. powstanie koszyczka w formie półstożka, 2. rozwinięcie podstawy półokrągłej w eliptyczną, 3. przejście z kształtu eliptycznego w linię prostą (Schier, 1932, s. 83). Wydaje się, że jest to uproszczony tok myślenia, gdy patrzy się na cały obszar występowania koszyczka, natomiast możliwy do przyjęcia dla wybranych okolic, w których taki proces rozwojowy miał miejsce. Schier z całą pewnością znał olbrzymie i zróżnicowane kozuby czeskie, ale pomija je milczeniem. Trzeba jednak podkreślić, że zdawał sobie sprawę z niepełnego rozeznania terenowego, skoro pisał: "Leider ist das Verbreitungebiet der kukla bis heute noch nicht genau ermittelt. Die folgende Angaben kannen daher nur Stichpunkte herausgreifen" (1932, s. 81). Czeski badacz, L. Stepanek, wyróżnił pięć typów koszyczków, które dla orientacji warto podać: l. mały, stożkowaty, u podstawy półokrągły lub półowalny; 2. duży, stożkowaty, w formie owalny; 3. mały ostrosłupowy lub inaczej piramidalny, niekiedy tak wąski, że nie wychodzi poza linię dachu, lub przeciwnie: mocno wystający i nabierający czworobocznej formy; 4. duży piramidalny, podłużny; 5. duży piramidalny, czworoboczny (Stepanek, 1968, s. 224; Plessingerova, Vareka, 1981, s. 139). Wśród setek znanych i zachowanych do niedawna domów z koszyczkami w Czechach i na Słowacji można dokonywać różnych podziałów i uogólnień, jednym słowem przeprowadzić naukową klasyfikację, która ułatwia orientację. Materiały z naszego kraju sąjednak zbyt skromne do przeprowadzenia takiej operacji. Można natomiast wymienić te formy, które się gdzieniegdzie zachowały lub znane są z literatury i z fotografii. Najliczniejsze były formy najprostsze, a wśród nich: A. Całkiem małe, w postaci półstożka, z jednego rzędu gontów, czasem z kilku rzędów, częściej z kilkunastu sztuk gontów. U dołu tworzy się ząbkowany lub gładki półklosz, niekiedy z drewnianym dnem. Takie koszyczki zarejestrowano w Wierchomli Wielkiej (1899), w Nowym Targu, w Krempachach, w Zakopanem i na Podhalu w ogóle, w Białce i Zawoi. Wyróżniający się był koszyczek na dachu chałupy ze wsi Panewniki, opublikowany przez 1. Tłoczka (ryc. 20). B. Nieco większy, zrobiony z dwóch rzędów gontów, do którego można zastosować wszystkie powyższe uwagi, odnotowano w willi "Pod Jedlami", w innych budynkach w Zakopanem, w domu z Podgórza Karpackiego (ryc. 9), w Muszynie (na rysunku Jana Matejki, ryc. 6), w Piekielniku, w Koszarawie, na zdjęciach z powiatu pszczyńskiego i rybnickiego, we wsi Turze nad Odrą, ponadto są na budynku w Sośnicowicach (1726) i karczmie z Przewozu (1858). Zdarzały się w Raciborskiej Kuźni i w Kotlarni pod Koźlem (ryc. 25). 40 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. l, Kraków 1929, s. 489-490. �Jerzy Czajkowski 144 C. Niewiele większe od koszyczków z grupy drugiej są kozubki zbudowane z trzech rzędów gontów. Odróżniający się od innych jest płaski koszyczek na kapliczce w Białej Wodzie. W Podwilku był taki koszyczek na dachu czterospadowym, który nad częścią mieszkalną był ok. 1 m obniżony. Nad powstałym małym pionowym trójkątem wisiał niewielki koszyczek. Ponadto były w Wiśle i w Kuźni Raciborskiej (ryc. 19). Takie same, ale gabarytowo nieco większe, są koszyczki na chałupie ze wsi Panewniki i spichlerzu ze Śmiłowiec w chorzowskim muzeum, ponadto przeważały w Istebnej i Wiśle. Niektóre z nich obejmują zewnętrzne brzegi wiatrownic (ryc. 21), inne w górnej części wchodzą pomiędzy te deski (ryc. 22). D. Niezbyt często budowano stożkowe koszyczki z czterech lub nawet pięciu rzędów gontów. Były one z reguły szerokie u podstawy. Na rysunku z 1881 roku domu w Częstochowie jest odwrotnie, koszyczek bowiem jest wysoki i wąski, ale to może (?) wynikać z nieporadności rysowniczej (ryc. 5). Przeciwnie jest na rysunku domu z Ciężkowic. Zachowane zostały właściwe proporcje, a przy tym koszyczek zajmuje połowę wysokości szczytu. Niewątpliwie duże rozmiary miał on na dachu karczmy w Warszawie (ryc. 7). W tym miejscu należy zwrócić uwagę na jeden obiekt, o którym dotychczas nie było mowy, a mianowicie budynek mieszkalny o konstrukcji szkieletowej we wsi Stobrawa w powiecie Brzeg (mapa 2, p. 8). W polskim podziale Ryc. 36. Stobrawa. Wg H.J. Helmigk. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 145 administracyjnym Stobrawa i Brzeg znajdują się na Śląsku Opolskim, natomiast w niemieckim był to już Dolny Śląsk. Słuszność niemieckiego podziału potwierdzają dane statystyczne z pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to na 892 mieszkańców było tylko 40 katolików, w miejscu zaś był kościół ewangelicki i ewangelicka szkoła, natomiast katolicy mieli swoją parafię w Karłowicach41, położonych w obrębie Borów Stobrawskich, zamieszkałych przez katolicką ludność polską. Obiekt, o którym mowa (ryc. 36), stanowi przykład wzajemnych wpływów. Konstrukcja jest wynikiem upowszechniania zakazu Fryderyka Wielkiego budowy domów z drewna, szczególnie na obszarach o silnym wylesieniu42, natomiast słomiane pokrycie i koszyczek z pięciu rzędów gontów jest wyrazem oddziaływania ludności polskiej, którą wiele lat po II wojnie światowej zwykło się nazywać ludnością autochtoniczną. Przykład Stobrawy świadczy, że również w innych pogranicznych wsiach Dolnego Śląska mogły pojawiać się koszyczki. Na marginesie wyjaśnijmy, że Śląsk w ciągu tysiącletniej historii przeżywał liczne zmiany polityczne i podziały administracyjne. Należał do Polski, Czech, Austrii, Prus i Niemiec. Pojęcie Śląska Opolskiego utworzono w 1922 roku w Polsce. Obejmowało ono obszar dawnej rejencji opolskiej, która po plebiscycie w 1921 roku pozostała w Niemczech (Pysiewicz-Jędrusik, 1998, s. 32-34). W naszym przypadku pokrywa się to z dawnym zasięgiem koszyczka w konstrukcji dachu na Opolszczyźnie. E. Wśród wyróżnionych przez L. Step anka znalazła się grupa kozubków nazwanych piramidalnymi czworobocznymi. Na Opolszczyźnie odpowiadają im duże kozubki zbijane z desek w formie trójkątnej skrzyni wystającej poza linię dachu (ryc. 27, 30-32). Można tu zaliczyć także te, w których skrzynia kozubka mieści się pomiędzy wysuniętymi połaciami dachu (ryc. 33). F. Natomiast odmienne w budowie były kozubki z Górnego Śląska i Opolszczyzny, w których sam daszek, ułożony skośnie, jest częściowo ukryty pod kalenicą i nie wystaje poza brzegi dachu (ryc. 28, 29). Nie stanowi on jednak regionalnej specyfiki, bowiem spotykało się go również w Czechach (Stepanek, 1966, ilustr. 6)43. G. Odrębny problem stanowią koszyczki na gontowych dachach drewnianych kościołów. Znanych jest siedem obiektów, a więc niewiele. Jeśli jednak weźmie się pod uwagę, że ich lokalizacja pokrywa się z zasięgiem geograficznym chałup z koszyczkami lub jest im bardzo bliska, wówczas nie można 41 J.G. Knie, Alphabetisch-statistisch-topographische Ubersicht al/er Dorfer Flecken. Stadte und andern Orteder Konigl. Preuss. Provinz Schlesien, wyd. l, Breslau 1830, wyd. 21845, s. 660. 42 H.J. Helmigk, Oberschlesische Landbaukunst um 1800, Berlin 1937, s. 19: " ...seit 1756 die «feuergefahrliche und holzverwiistende Bauart von geschrotenem Holze» verboten wird" . 4) Por. Też J. Vajdis, Stavebni .... op. cit., ilustr. na s. 207, a w przeciwieństwie do niej w tej samej wsi: Kratka okres Zd'iar nad Sazavou, inne domy miały kuldę półstożkową (ibid. iJustr. na s. 198). �146 Jerzy Czajkowski mieć wątpliwości, że chodzi o to samo zjawisko. Potwierdzeniem tego był w latach 50. minionego stulecia koszyczek na rzymskokatolickim kościele we wsi Hyncice na czeskim Śląsku (Chybik, s. 231). Dodajmy, że wieś ta oddalonajest tylko ok. 10 km od granicy koło opolskiego Prudnika, a po stronie czeskiej w tym rejonie było spore zagęszczenie wsi, w których do niedawna przetrwały osiemnastowieczne budynki. O kościele z Syryni wspominałem już na wstępie. Obiekt pochodzi prawdopodobnie z 1510 roku, ale brak nam potwierdzenia dendrologicznego. Pierwotnie składał się z nawy i prezbiterium. Późnej dostawiono przedsionki z frontu i z boku, a w XVII wieku osobno stojącą wieżę-dzwonnicę. W szczycie zachodnim, czyli nad dawnym wejściem do kościoła, jest duży piramidalny koszyczek z sześciu rzędów gontów (ryc. 23). Ze względu na znaczną wysokość nad wejściem nie mógł pełnić roli ochronnej tegoż wejścia przed opadami atmosferycznymi. Według 1. Matuszczaka przed zbudowaniem wieży w koszyczku był dzwon (1989, S. 25). Jeśli więc nie pełnił innej funkcji, to ta wydaje się logiczna. Pewne wątpliwości może budzić czas, w jakim się to działo, ale jest on zgodny z poglądami czeskich badaczy (l. Vareka, L. Stepanek). Analogiczny koszyczek znajdujemy na szczycie nawy kościoła w Michalicach koło Namysłowa (Opolszczyzna). Nakrywa on i chroni przed deszczem styk kalenicy prezbiterium ze szczytem nawy (ryc. 37). W wersji pierwotnej, gdy kościół zbudowano (rok 1614), składał się on - jak kościół w Syryniz nawy i prezbiterium, a wieżę dostawiono przy wejściu frontowym w 1730 roku (Matuszczak, 1975, s. 29, ilustr. 51). Szczegółowe badania architektoniczne mogłyby wykazać, czy pierwotnie istniał koszyczek z frontu, czy z tyłu nawy, tym bardziej, że dach był kilkakrotnie remontowany lub pokrywany nowymi gontami (Degen, 1939, s. 111). Wyjaśnienie takiego szczegółu miałoby istotne znaczenie w badaniach nad pochodzeniem koszyczka. W Pstrążnej, sąsiadującej od wschodu z Lubomią, był do ok. 1900 roku kościół z 1680 lub 1684 roku44• Trójczęściowy układ (wieża - nawa - prezbiterium) był podobny do kościoła w Michalicach i miał identycznie umiejscowiony duży kozubek chroniący styk dachu prezbiterium ze szczytem nawy (ryc. 38). P. Siemko zwraca uwagę na ten szczegół, ale niesłusznie nazywa go naczółkiem (s. 136). Półokrągły daszek, zbudowany z trzech rzędów gontów na wzór klasycznego koszyczka, osłaniał drzwi do zakrystii45• 44 Daty budowy podają: E. Boidol, Statistik der bestehenden und nachweisbar bestandenen Holzkirchen in Ostoberschlesien, "Der Oberschlesier" 1929, Bd.; V. H. Luchs, Die oberschlesischen Holzkirchen und Verwandtes, "Schlesische Provinzialbliitter Riibezahl" 1871, No X. (zob. P. Siemko). 45 P. Siemko (s. 137) publikuje tę ilustrację według dzieła: Burgemeister L., Wiggert E., Die Holzkirchen und Holztiirme der preussischen Ostprovinzen, Berlin 1905. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Ryc .. \? \1ichaliL"c, kośCI\)1 z I () 1.+ r. Wi; [kscna Ryc. 38. Pstrążna, kościół 147 i in. z 16g0 (84?) r. Wg Sicmka. �Jerzy Czajkowski 148 Ryc. 39 . .lankowice. b,ści(·,1 z \tll-l r. Fot. 1. Matus/uak. Ryc. 40. Lubliniec, kaplica św. Anny Fot. 1. Matuszczak. L. 1653 r. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 149 W Markowicach (obecnie część miasta Raciborza), 3 km od centrum miasta, na wschodnim brzegu Odry, był kościół zbudowany po 1623 roku, a rozebrany w 1874 roku. Architekturą upodabniał się do kościoła w Pstrążnej. Na dachu nawy nie miał kozubka, lecz sygnaturkę, natomiast nad szczytem bocznego przedsionka był mały koszyczek ze sterczynką (Siemko, ilustr. 107)46. Osiem kilometrów na południe od centrum Rybnika, we wsi Jankowice, w 1674 roku zbudowany został zrębowy kościół. Jak podaje 1. Matuszczak (1989, s. 131-141) jedną z cech kościoła jest dach naczółkowy nad zachodnim szczytem. Podkreśla on też, że w południowej części Górnego Śląska naczółek był prawie nieznany, natomiast stosowano go na Opolszczyźnie (s. 139). Rzecz w tym, że w szczycie kościoła w Jankowicach nie ma naczółka, jest natomiast duży, złożony z 12 rzędów gontów i bardzo spłaszczony kozubek (ryc. 39), który swoim umiejscowieniem nawiązuje do kościoła z Syryni. Jego forma nie budzi wątpliwości, bowiem podobne znajdujemy na dachach chłopskich chałup. W Lublińcu, 32 km na północ od Tarnowskich Gór, istnieje zrębowa kaplica św. Anny zbudowana w 1653 roku i odbudowana w 1754 roku (ryc. 40). Nakryta jest dwuspadowym gontowym dachem z okapem nad wejściem i małym koszyczkiem z dwóch rzędów gontów, jak na dachu wiejskiej chałupy (Matuszczak, 1975, ilustr. 56). Poza tą informacją, brak jakichkolwiek danych. Na marginesie dodajmy, że koszyczki na dachach cerkiewnych w Maramure~ w Rumunii nie należą do rzadkości. W postaci pełnych stożków nad nawą i prezbiterium lub półstożka w szczycie przedsionka stanowią elementy bardziej dekoracyjne niż praktyczne47. Spotyka sięje również w regionie Sa1aj w północno-zachodniej Rumunii48. Natomiast w Siedmiogrodzie w regionie Erd6ly bywały jeszcze w latach 60. na domach. Nazewnictwo koszyczka Istotną cechą udokumentowania powyższej kwestii j est analiza nazw. Różnorodność form i konstrukcji koszyczków jest analogiczna do nazewnictwa, co nie oznacza, że zachodzą między nimi ścisłe związki. Te ostatnie mogą występować w zakresie terminologii i z tego względu należy rozpatrywać rodzaje nazw na obszarze występowania dawniej koszyczków w Czechach, na Słowacji i na Morawach, a następnie porównać z nazwami w Polsce. 46 Dane te pochodzą z dzieła: A. Weitzel, Geschichte des ratiborer Archipresbyterats, Ratibor 1896. 47 Por. A. Panoiu, Din arhitektura lemnului fn Romania, Bucure~ti 1977, s. 108, 114, 127, 131, 134. 48 Por. 1. Godea, Monumentede arhitecturii popularii. vol. l, Oradea 1972, ilustr. 4, 13. �150 lerzy Czajkowski Dla Czech i Słowacji charakterystyczne było określenie kukla, przy czym na Słowacji i Morawach również w wersji kuklicka, a ponadto jako typowe kozub. W Czechach często używano terminu kabhnec, obalka lub vobalka, w niektórych regionach banka, kukań, sup, lebka, veiice, fabian, jertousek i inne. Na Słowacji występowały też nazwy kukań (rzadko), stitek, halka (Prazak, 1961, s. 99), a na Morawach sapko i pasnice49• W Kremnicy koło Bańskiej Bystrzycy, stanowiącej przed laty niemiecką wyspę językową, używano nazwy TUnnel (Schier, 1932, s. 82), która ma ścisły związek z morawską "wieżycą", ale jednocześnie - według Schiera - na Spiszu i u innych polskich górali znana jest nazwa kukla. W jednym zdaniu twierdzi on też, że w Czechach panuje określenie kabelka, które przejął od czeskiego autora50, a w innym, że powszechne jest wyrażenie Kappel i Kaulend. Ważne jest to drugie wyrażenie, bowiem zostało ono w 1672 roku odnotowane w źródłach archiwalnych: "vom Windt dass [order Keull Endt mit sambt den schindelln heruntergeworffen" (Archiwum Miejskie w mieście Frydlant, Czechy, Księga rachunkowa VI 96 a - według Schiera, 1932, s. 82, przyp. lOS). Kappel może pochodzić zarówno ze st.czes. kapla 'kaplica', jak i st.-g.-niem. kapella 'kaplica' (Bańkowski, Słownik, t. 1, s. 625), natomiast Keull - Kaulend jest ewidentnie niemieckie. Jedno czy dwa regionalne określenia w języku niemieckim świadczą, że na tym gruncie architektoniczny "kozubek" był rzeczą nabytą. Schier w swoich rozważaniach skupił się wyłącznie na kukli i okapie, które jego zdaniem są resztkami szczytowych połaci dachu czterospadowego zredukowanego do dwuspadowego. Podobnego zdania był też V. Frolec (1974, s. 89). Schier szukał związku między wyrazem kukla a łac. cuculla, cucullus, tj. "czepiec, kaptur", co rzeczywiście w czes. i słowo jako kukla do pewnego rodzaju "kaptura" się sprowadza. Stąd też u Reja (1580) kukła to "kaptur mniszy" (Bańkowski, Słownik, t. 1, s. 848). W analizowanej sytuacji nastąpiło przeniesienie nazwy na rzecz później powstałą, którą należało osłonić. Taka sama treść kryła się w określeniu obal, obalka, co w słowniku czeskim tłumaczone jest jako "osłona, okładka". Lebka w czes. to tyle co "czaszka" lub "łeb", a więc też zachodzi podobieństwo do niektórych form kabfińcov, natomiast kukań w czes. oznacza kosz do wylęgu kurcząt, co idealnie pasuje do polskiego popularnego koszyczka. Różnorodność nazw w Czechach wskazuje, że również określenie kabhnec, pochodne z języka romańskiego (Machek, s. 233), nie stanowi pierwotnej nazwy omawianego szczegółu architektonicznego. W polskiej literaturze etnograficznej znajdujemy dwie grupy nazw. Jedną stanowią wymyślane przez piszących nazwy w rodzaju: półokrągły daszek, 49 Czescy autorzy podają szereg innych jeszcze nazw. Por. Stepanek, 1968, przyp. 1; Frolec, 1974, s. 113. so A. lirasek, Osterreich.-ungarische Monarchie, Band: B6hrnen. I, s. 427. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 151 odchylony naczółek, mała strzeszka, przydaszek, daszek przy kalenicy, półstożkowy daszeczek itp. Do drugiej grupy zaliczymy nazwy regionalne, a mianowicie: koszyczek - znany we wsiach na zachodniej Łernkowszczyźnie, na Spiszu, Podhalu, Orawie, w Beskidzie Śląskim, u górali babio górskich, kozub, kozubek - na Podhalu, Górnym Śląsku, południowej Opolszczyźnie, kłobuk - na Górnym Śląsku, w tym nad Odrą, bębenek i fartuszek u górali babiogórskich, korona na Górnym Śląsku i w Brennej w Beskidzie Śląskim. Nazwa koszyczek miała w Polsce naj szerszy zasięg i znajdowała odpowiedniki na Słowacji, gdzie przeplatała się z nazwą kozub, tak jak kłobuk mieszał się nad Odrą z kołpakiem, a kozubelec z kapturkiem w Istebnej i na Śląsku. Stąd też nie budzi zdziwienia nazwa bębenek (Zawoja), bo przez swój kształt kojarzy się zarówno z bębnem, jak i z naczyniem kozubem. Niejasna natomiast jest nazwa fartuszek w Zawoi, którą - być może - należałoby kojarzyć z czeskimfertousek, chociaż równie dobrze można nazwać fartuszkiem półkolisty koszyczek z ozdobnie wycinanymi u dołu gontami. Taki detal jak koszyczek czy fartuszek mógł się w Zawoi pojawić dopiero na początku XX wieku, bowiem w tradycyjnym budownictwie dachy były czterospadowe, a tylko na Orawie w niektórych bogatszych i starych domach konstruowano malutkie koszyczki w dachach czterospadowych (Pokropek, 1995, ilustr. 177, 179). Różnorodność nazw we wszystkich trzech krajach dowodzi, że koszyczek nie wszędzie należy do bardzo starych urządzeń ochronnych, osłaniających dymnik pod kalenicą przed wpływami atmosferycznymi. Jako zamierzona czy też przypadkowa konstrukcja powstał dość dawno, ale rozprzestrzeniał się bardzo długo, docierając do niektórych wsi w Polsce dopiero w końcu XIX, może nawet dopiero w XX wieku. Generalizując, ważną przeszkodą w rozpowszechnianiu się koszyczka była silnie zakorzeniona tradycja budowy da~hów czterospadowych. Należy jednak mieć na uwadze, że często obniżano J 20, 30 cm połacie szczytowe, zarówno w dachach słomianych, jak i gontowych, tworząc naturalne dymniki. Później w ich miejscu zaczęły wykształcać "ię konstrukcje koszyczkowe. Sygnalizuje to M. Messa odnośnie do regionu Detva na Słowacji, kiedy to domy kurne kryte były słomą51. Już K. Moszyń,ki zauważył, że koszyczek ma związek "z dachem dwuspadkowym ... także ~dachem przyczółkowym"52. Z łączeniem koszyczka z dachem naczółkowym nożna jednak dyskutować, bowiem w wielu okolicach Polski spotyka się da;hy naczółkowe, a nigdy nie występowały koszyczki. I tak jest też w innych crajach. II M. Messa, Hatkory stźpik-dekoratźvno---ochranny prvok tradicnej l'udovej architektury nietorych regiónov S/ovenska, w: Tradźcie stavite/'stva a bjvania na S/ovensku, Bratislava-Svidnik 999, s. 226-228. l2 K. Moszyński, op. cit, t. 1, s. 489--490. �Jerzy Czajkowski 152 Ryc. 41. Zwolen k. Bańskicj Bystrzycy. Wg. Ragać. Czescy badacze przyjmują kształt dwuspadowy dachu jako wyraz wpływów gotyku na budownictwo w końcu XV i w XVI wieku (Plessingerova, Vareka, 1981, s. 138; 1982, s. 213). Argumentem koronnym jest ilustracja z 1552-1570 roku w tzw. graduale z Czeskiego Brodu, na której w lewym dolnym rogu znajduje się podcieniowy budynek z równym (w pionie) szczytem, u góry którego widać sterczynę z małym koszyczkiem (Plessingerova, Vareka, 1988, s. 64, ilustr. 15). Można by go porównać do rysunku domu z Ciężkowic (ryc. 10), ale ten ostatni posiadał daszek okapowy w szczycie, który to detal obcy był czeskiej architekturze. Oczywiście, wspomniany dom z Czeskiego Brodu jest ważnym, ale tylko pośrednim dowodem, bowiem nieznany jest czas jego budowy. Słuszność dedukcji wspomnianych badaczy potwierdza inny dokument, który nie był dotychczas analizowany. Jest to rycina części miasta Zwolen na Słowacji, koło Bańskiej Bystrzycy, tzw. "Willembergova veduta" z 1599 roku. Pomijając zamek, na środku znajduje się kościół, ratusz i jeden dom. Natomiast wzdłuż bocznych pierzei widzimy kilka rzędów domów parterowych i piętrowych ze szczytowymi podcieniami. Szczegóły te są dość dobrze widoczne. Każdy szczyt domu opatrzony jest w trójkątny kozubek, a nad niektórym i są sterczyny. Jest zastanawiające, że na żadnym z dachów nie ma kominów. Wyjątek stanowi, oderwany od ogólnej za- �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 153 budowy, dom koło kościoła, który mógł stanowić, dajmy na to, plebanię (Ragac, s. 34, ilustr. l; tu ryc. 41). Autor artykułu informuje, że w 1575 roku miasto spłonęło i zostało odbudowane w stylu renesansowym (s. 40). Data ta jest zbieżna z datą graduału z Czeskiego Brodu. W przypadku Zwolenia zdumiewa powszechność omawianego szczegółu, co wskazywałoby na dawniejsząjego znajomość i zapewne stosowanie. W takiej sytuacji, zachowując krytycyzm, można by informację opartą na obu źródłach zestawiać z datami budowy i remontów kościołów w Syryni, Lubomii, Michalicach, Pstrążnej, Markowicach i Jankowcach, a także z czasem budowy kościoła w Kieżmarku. Tezę badaczy czeskich, zakładającą, iż druga połowa XVI wieku była okresem, w którym uksztahował się koszyczek, należy uznać. Wprawdzie L. Stepanek (1968, s. 225) sądził, że nastąpiło to raczej na przełomie XVI i XVII wieku, ale w 1968 roku nie był jeszcze znany obrazek z graduału i nie był opublikowany widok Zwolenia z 1599 roku. Trzeba jednak podkreślić, że kościoły w Syryni i Lubomii zostały zbudowane w 1510 i 1516 roku, a zatem otrzymałyby koszyczki, które - ze względu na formę i wielkość - należy uznać za piramidalne, przy okazji jakichś remontów. Zastanawiający też jest zbliżony czas pojawienia się kozubków jako elementu architektonicznego i samej nazwy. Zwróćmy uwagę na semantyczną stronę terminu kozub. Na oznaczenie naczynia z kory stosowano go w 1369 roku (Rymut, 1991, s. 160), a w XV wieku znajdujemy kazub, czyli dymnik nad piecem kuchennym (Bańkowski, t. l, s. 650), w XVI wieku zaś kazub, kozub jako 'komin, kominek', czyli piec (Sławski, t. III, z. l, s. 35). W 1632 roku kozub jest poświadczony jako otwór lub przewód, którym uchodzi dym (Słownik polszczyzny ... b, 1978, s. 98). Analogiczne znaczenie miał ten termin na Wołoszczyźnie Morawskiej. W odniesieniu do tego regionu PraZak był zdania, że półokrągły kabfinec występował dawniej jedynie w domach bogatszych (1950, s. 33). Znajomość kozuba jako otworu lub urządzenia do jego zabezpieczania rozchodziła się stopniowo, w miarę porzucania dachów czterospadowych na rzecz dwuspadowych. Powszechność kozubków w domach miejskich na Słowacji i w Czechach wskazuje, że w tym środowisku one powstały, a z czasem upowszechniły się w budownictwie wiejskim, zwłaszcza że oprócz funkcji praktycznej pełniły rolę dekoracyjną, która pozostała, gdy wprowadzono kominy. Znamienny jest zapis polskiego badacza dotyczący Słowacji, w którym czytamy: "Przy piecu stoi małe ognisko na świecenie łuczywem tzw. kozub, kozśbo!C' (Bobek, t. l, s. 203). I to mogła być pierwotna funkcja pewnego urządzenia, którego nazwę kazub przeniesiono na "dymnik nad otevrenym ohnistem (zpravidla zhotoven z prouti nebo z prken a omazen hlinou)" (Frolec, Vareka, 1983, s. 100). To sarno potwierdza J. Langer, pisząc o dymniku nad ogniskiem, który wyprowadzał dym na strych53• Natomiast Prazak w od53 Z listu PhDr. 1. Langera esc. do autora. �154 Jerzy Czajkowski niesieniu do Orawy pisze, że dawniej w izbie było "ohnisko", "koch" i "kozub"; ognisko i koch (= kapa) już na początku XX wieku przeniesiono do kuchni utworzonej z tylnej części sieni, a kozub nadal pozostał w izbie i jako małe ognisko pod kapą służył do oświetlania izby (Prazak, 1961, s. 53,91). Jozef Vydra podkreśla, że w starodawnych domach orawskich był odrębny kozśbok, w którym palono łuczywo oświetlające izbę. W domach "kopaniczarskich" na pograniczu Moraw i Słowacji zwano go kozubkiem lub piecka (Vydra, s. 182, 185). Opisy Bobka i Vydry znajdują w pełni potwierdzenie w rysunkach w pracy Caplovica dotyczących orawskich wsi Zazriwa-Ustredie oraz Velicna (Caplovic, rys. i ss. nie num.), a także w Sumiacu na południe od Popradu (Foltyn, ilustr. 70). Znajdujemy go też we wsi Bradno w regionie Gerner na południu Słowacji, co świadczy o szerokim pod względem geograficznym rozprzestrzenieniu tego zjawiska54. Oczywiście, różnorodnych form mogło być więcej, jak np. wnęki w piecu lub odpowiednio obudowane w ścianie izby, czego przykładem jest jeden z domów z Dąbrówki Dolnej w Muzeum Wsi Opolskiej. Zamykając kwestię kozuba, który przeszedł wyjątkowo bogate zmiany funkcjonalne, od prostego naczynia z kory, plecionego z łyka koszyka, kobiałki czy torby, do ptasiego gniazda czy wydrążonego naczynia, a poprzez swoje derywaty w postaci kozubieć, kozubaty, czyli 'stawać się krzywowypukłym' uzyskał formę rozwojową w kierunku urządzenia zabezpieczającego sam dymnik, który zresztą w swojej najprostszej postaci trwał nieprzerwanie obok form wysoce rozwiniętych. Dokonana analiza wykazała, że koszyczek był związany nie tyle z Małopolską, jak sądzili badacze przed stu laty (Puszet, s. 79), ale z fragmentem Polski południowej55, głównie górzystej, co wynikało z sąsiedztwa ze Słowacją, Morawami i Czechami, gdzie zabezpieczanie otworu dymnikowego przed wpływami atmosferycznymi rozwinęło się najbardziej i przyjęło dekoracyjne formy. Chałupa z Wierchomli prezentuje naj uboższy sposób technicznego wykonawstwa, ale przykłady z Górnego Śląska, Beskidu Śląskiego i Opolszczyzny są świadectwem szukania rozwiązań dekoracyjnych, generalnie uboższych jednak od form słowackich i czeskich. Istotną rolę w połączeniu z koszyczkiem spełniała często sterczyna, tzw. pazdur, który był jego ozdobnym wykończeniem. Niewątpliwie zamknięcie granic po pierwszej wojnie światowej między państwami karpackimi wpłynęło ujemnie na dalsze rozpowszechnianie się dekoracyjnych koszyczków. Zresztą nie tylko to, nastąpiła bowiem generalna zmiana materiałów budow54 S. Mruskovic, Slovenske muzeum l'udovej architektury v Martine, .,SlovenskY mirodopis", 1972, nr l, ilustr. 9. 55 Anna Kutrzebianka w swojej pracy o budownictwie w Zawoi, op. cit, s. 43, napisała, że pół. stożkowe daszki gonciane lub podobne formy spotyka się przede wszystkim we wsiach na północ od Zawoi. Niestety, ani ona, ani nikt inny nie sprecyzował, o które wsie chodzi. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 155 lanych, chociaż one same nie utrudniałyby konstrukcji koszyczków z blachy56, czy z dachówki, ale po raz któryś dała znać o sobie zasada, że "nowe niszczy stare". Zakończenie Przemiany, jakie zachodzą w architekturze murowanej miast i w budownictwie drewnianym wsi i miasteczek w ostatnich sześćdziesięciu latach, nastąpiły w większości krajów europejskich. Stąd też badania prowadzone przez liczne instytucje nad tymi tematami mają zawsze ogromne znaczenie, bo pozwalają zebrać w archiwach i muzeach materiały, których wartość będzie wzrastała w postępie geometrycznym. W niektórych kwestiach badania sąjuż mocno spóźnione, a przykładem tego jest omawiany temat. Szczątkowy materiał, którym dysponujemy, nie pozwala już na historyczną analizę, a znaczne braki są nawet w zakresie geograficznego rozprzestrzenienia poszczególnych odmian. Dzięki bogatym materiałom słowackim i czeskim można lepiej zrozumieć pewne zagadnienia. Na Słowacji konstruowano koszyczki w setkach wsi od zachodniej granicy z Morawami po północną granicę z Polską, na wschodzie po Spisz i rzekę Poprad, Levocske Pohorie, całe Nizke Tatry, Slovenske Rudohorie prawie po Koszyce, a w części zachodniej wszystkie górskie wsie, m.in. po obu stronach rzeczki Turiec i Hron. W związku z tym, że na Spiszu słowackim koszyczki były zjawiskiem powszechnym zarówno w budownictwie wiejskim, jak i miejskim, nie dziwi więc, że udekorowano nimi cztery szczyty ewangelickiego kościoła w Kieżmarku, zbudowanego w 1717 roku na planie krzyża. Dwa z nich są wyraźnie widoczne na zdjęciu z 1923 roku (Vydra, s. 252) oraz na fotografii wykonanej współcześnie57, natomiast na rysunku - prawdopodobnie sprzed 1914 roku - widać trzy duże, półstożkowe koszyczki zwieńczone krzyżami (Barathova, ilustr. 57). Było ich zawsze cztery i tak jest w chwili obecnej. W tej samej pracy zamieszczone są ryciny: kolorowa Ludwiga Rohbocka z panoramą Kieżmarku z połowy XIX wieku (ilustr. 7) oraz czamo--biała, również z połowy XIX wieku (ilustr. 19), na których niektóre domy zwieńczone są koszyczkami. Ponadto jedna fotografia (ilustr. 35) prezentuje dwa domy renesansowe, zapewne z początku XVIII wieku z niewielkimi koszyczkami na krawędziach dachów. Musiały jednak być powszechne, 56 W maju 2003 roku dokonano przeglądu wsi słowackich Zdiaru n. Hronem, Banskej Bystricy. Zvolenia, Ruzomberoka, wzdłuż Hronu i aż do Popradu. Stwierdzono całkowity zanik koszyczków idący w parze z przebudową wsi. Jedynie w Zavadce n. Hronem, Helpie i we wsi Vernar zauważono po kilka, przeważnie starych domów z koszyczkami, niekiedy blaszanymi. 57 A. Kroh, Spisz. Spis. Zips. Szepes, w: Spisz wielokulturowe dziedzictwo, pod red. A. Kroha, Sejny 2000, ilustr. po s. 24 (fot. Mikulas Liptak). �Jerzy Czajkowski 156 " o Mapa 4. Mapa zasięgu kukli-koszyczka na terenie Czech, Słowacji i Polski. skoro w chwili obecnej zachowały się one w liczbie 7 sztuk na ul. Hradnie Mesto na domach przeważnie renesansowych oraz 4 na drewnianych budynkach przy ulicy Stary Trh58, a omówiona wyżej ilustracja ze Zwolenia stanowi dowód, że w tym regionie konstruowano je na pewno w 1575 roku, ale nie jest wykluczone, że wcześniej. Pomijając pojedyncze przypadki spotykania koszyczków w pozostałych okolicach, dominowały one we wsiach górskich i podgórskich. Prawie w ogóle nie było ich u ludności ruskiej, czyli tzw. Łemaków59 i Bojków na Wyżynie Ondawskiej, u Słowaków Szarysza i ludności nizinnej części Zemplina na południe od Vihorlatu, przechodzącej w Nizinę Węgierską. Pozbawiona koszyczków była także cała południowa i południowo-zachodnia Słowacja, w zdecydowanej większości nizinna (mapa 4). Na północno-wschodnich Morawach, od okolic Zlina (Gotwaldov), wokół Vsetina, Roznova, znajdujemy kilkadziesiąt wsi, gdzie kozubki były zjawiskiem powszechnym. Na północy wsie morawskie łączą się z góralszczyzną śląską (czeską i polską). Wzdłuż granicy z Polską chałupy z koszyczkami 58 59 Stwierdziłem to w czasie objazdu terenowego w maju 2003 roku. Lemakowie są odpowiednikiem Lemków po polskiej stronie Beskidu Niskiego. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 157 sięgały ziemi kłodzkiej. Może i tam kiedyś występowały, ale obecnie brakuje na to dowodów. W głębi Czech kabfiniec występował w całej środkowej części kraju. J. Vareka zamyka obszar jego rozprzestrzenienia izoglosą przebiegającą od Jilernnicy u stóp Karkonoszy do SIany na zachód od Pragi, wschodnich obrzeży miasta Pilzna, na południe do Susic, Tynu nad Wełtawą, do miejscowości. Homi Cerekev (Plessingerova, Vareka, 1988, s. 57). Ponadto duże zgrupowanie wsi w środkowych Czechach z konstrukcjami kozubków dachowych zawarte było pomiędzy Hradec Kralove, wokół Pardubic, Chrudima i Hlinska po Usti nad Odrą, HavliclcUv Brod i Zd'ar nad Sazavou. Wymienieni wyżej badacze dopuszczają występowanie poza wspomnianą izoglosą pojedynczych budynków z kozubkami, np. w okolicy Domazlic na południowy zachód od Pilzna. Nie uwzględniają jednak dużej grupy wsi w rejonie Tumova, Liberca i Semily, a nawet w obrębie Karkonoszy, po stronie czeskiej. Przykładami mogą być: piętrowe domy we wsiach Prisovice (1804) i Vrchovina koło Liberca, albo dom z 1787 roku w Ponikli koło Semily (Frolec, Vareka, s. 192, 293; Frolec, 1968), piętrowy dom w miasteczku Zelezny Brod koło m. Jablonec nad Nysą (Sas Zubrzycki, s. 160), czy też dom z 1785 roku we wsi Chvalovice koło miasta Znojmo, na południu Czech. Oprócz opracowań dotyczących Czech i Słowacji, literatura dostarcza nader skromne informacje o stosowaniu omawianego elementu architektonicznego w innych krajach. K. Moszyński, stawiając znak równości między kuklą w Czechach i na Słowacji, łączy ją bezpośrednio z naczółkiem, co zapewne wynikało ze słabego w owym czasie rozeznania zasięgu geograficznego tego szczegółu. Ponadto w niektórych okolicach Czech, wskutek skośnego ścinania szczytu dachu zacierała się różnica między kozubkiem a naczółkiem. K. Moszyński informuje także, iż koszyczek znany jest z Hanoweru i Westfalii (t. l, 1929, s. 489-490). W dostępnej literaturze fachowej nie znajdujemy potwierdzenia tego, ale nie upoważnia to do kwestionowania tej informacji, tym bardziej, że we Frankonii koszyczek, zwany tam Giebelschopf, ciągle widnieje na szczytach domów w wielu miejscowościach, szczególnie wokół Norymbergii. Aby nie być gołosłownym: Ammemdorf (Land Furht) - młyn z 1608 roku; Kirchehrenbach (Land Fohrheim) nad rzeką Regnitz - dom piętrowy z XVII wieku; HOfen (ob. w granicach Norymbergi) - dom parterowy z drugiej połowy XVII wieku; Rosstai (Land Furth) - olbrzymia piętrowa karczma z końca XVII wieku; Grosshabersdorf (Land Furth) - wielka gospoda z 1697 roku; ponadto 7 dalszych obiektów z początku XVIII i XIX wieku (Nagel, 2001, s. 27-145). We wszystkich tych budynkach, które mają wielopiętrowo rozbudowane funkcjonalne poddasza, u szczytu kalenicy znajduje się malutki, z kilku rzędów dachówek, ,,koszyczek", którego zadaniem jest osłona wielokrążka, którym opuszczano na dół lub podnoszono do góry różne ciężary, np. worki z ziarnem. Znane są znacznie starsze obiekty, jak np. �158 Jerzy Czajkowski budynek z Obembreit (Land Kitzingen) przeniesiony do muzeum na wolnym powietrzu w Bad Windsheim, którego parter z kamienia zbudowano w 1554 roku, natomiast piętro z dwupoziomowym poddaszem, o konstrukcji szkieletowej, w latach 1565-1588. W szczycie od ulicy tego budynku jest mały koszyczek nad otworem transportowym60• Szczegół ten ze względu na jego usytuowanie pod kalenicą jest formalnie podobny do niektórych koszyczków czeskich czy polskich, ale ich funkcje były odmienne. Jego konstruowanie w budownictwie Ryc. 42. Tóvaros, Węgry. Willa z koszyczkiem. niemieckim zawsze było związane z pokryciem obiektu dachem dwuspadowym. Zwróćmy również uwagę, że w Gdańsku, na Wyspie Spichrzów nad Starą Motławą, znajdują się 4 murowane spichlerze, które w szczytach od ulicy posiadają duże, piramidalne "koszyczki" kryte dachówkami. Ich funkcja była identyczna jak w wyżej opisanych budynkach niemieckich61• Sąjednakjeszcze inne infonnacje o rzeczywistych koszyczkach. Na przełomie XIX i XX stulecia w miejscowości Tóvaros nad bezimiennym jeziorem, przez które przepływa rzeczka Altai, wpadająca do Dunaju, znajdowała się wielka murowana willa z różnymi w kształcie koszyczkami62• Z rysunku wynika, że były one dość duże i wyraźnie zabezpieczały otwory okienne przed opadami (ryc. 42). Rysunek jest jednak zbyt ogólny, aby można było określić detale. Dodajmy jeszcze, że jezioro jest na linii Komamo (lO km) - Budapeszt (60 km). Do niedawna widywało się domy z koszyczkami w Siedmiogrodzie w Rumunii i w najbardziej na północny wschód wysuniętym skrawku Węgier, w prowincji Szabolcs-Szatrnar. W szeklerskiej wsi esik konstruowano z czterech rzędów gontów koszyczki na dachach czterospadowych, zaś we wsi Kiikiillo gontowe dachy miały duże naczółki (!) obniżone pod kalenicą około 60 cm, 60 K. Bedal, Hauser aus Franken, Musewnsfiihrer Friinkisches Freilandmuseum, Bad Windsheim, 1988, s. 120-124. Dalsze materiały znajdzie Czytelnik w różnych numerach "Franken unter einem Dach", np. 22/2000, 23/2001, Zeitschrift des Vereins Friinkisches Freilandmuseum eV Niimberg. 61 Znajdujemy je na ilustr. 303 w : M. i A. Szypowscy, Gdańsk. Warszawa 1978. 62 Die osterreichisch-ungarische Monarchie. Ungarn, IV Band, (po 1898 roku), s. 483. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 159 i zabezpieczone półokrągłym koszyczkiem63 (Tóth, ilustr. 200, 229). Co się tyczy Węgier, z jednej wsi wspomnianego regionu, Nagyhodos, graniczącą z Zakarpaciem ukraińskim, przeniesiono budynek mieszkalny do muzeum na wolnym powietrzu w Sóstó koło Nyiregyhaza. Jego czterospadowy dach in situ pokryty był słomą lub trzciną i posiadał nad otworem w narożniku dachu mały koszyczek. Po rekonstrukcji pozostawiono dach w tym samym kształcie i pokryto gontem. Koszyczek wykonano z trzech rzędów gontówM. W związku z tym, że na wschodniej Słowacji koszyczek nie był stosowany, wobec tego nie mógł być stamtąd przeniesiony na Węgry. Wytłumaczenia tego faktu można doszukiwać się w wypowiedzi węgierskiego etnografa, Ivana M. Balassa. Pisał on, że region ten na początku XVIII wieku opustoszał pod względem demograficznym. W latach 173~ 1790 napłynęły trzy fale osadnictwa niemieckiego do regionu Tokajskiego. Natomiast Słowacy i Karpato-Ukraińcy (?, J.c.) zasiedlili góry Zemplin i Hegyk6z w Abauj65. W skrótowo ujętym tekście nie wszystko jest jasne, ale wynika z niego, że wyłącznie Słowacy z Gemeru mieli najbliżej do regionu Abauj (na południe od Koszyc) i mogli przenieść technikę wykonywania koszyczków. Za mało jednak mamy danych, aby być pewnym takiego rozwoju sytuacji. Co zaś tyczy się występowania koszyczków-kozubków w innych krajach karpackich, możemy domyślać się, że wiedzę o tym oparto na informacjach sprzed pierwszej wojny światowej, gdy panowały inne realia polityczne. Dotyczy to szczególnie źródeł austro-węgierskich. Zdarzające się tu i ówdzie pojedyncze budynki czy wsie, w których koszyczki występują lub występowały, stanowią zjawisko marginalne. Załączona mapa (nr 4) opracowana na podstawie słowackiej, czeskiej i polskiej literatury tematu prezentuje rozprzestrzenienie geograficzne: koszyczka, kukli, kozubka, kabf'inca w okresie od XVIII do XX wieku, bez względu na różnice chronologiczne jego występowania i zadokumentowania w poszczególnych regionach. Ogranicza się ono ściśle do Środkowej Europy i to głównie w obrębie Karpat Zachodnich na Słowacji i w Polsce oraz na dużych obszarach Wyżyny Czeskiej. Zupełnie pozbawione tego elementu kulturowego na Słowacji są obszary Szarysza, a także dorzecza Torysy, Ondawy z TopIą, Laborca i Latoricy. Nie miały w tym wypadku znaczenia morfologiczne cechy terenu. Na Wyżynie Ondawskiej, zamieszkałej przez Łemaków i Bojków, budownictwo drewniane nie miało charakteru reprezentacyjnego. Wąskie jednotrakto- 63 Zamieszczone ilustracje nie pozostawiają w tym względzie żadnych wątpliwości. Jednocześnie nasuwa się na myśl pewne podobieństwo do niektórych rozwiązań konstrukcyjnych na Orawie,jak sądzę, przypadkowe. 64 Sóstói muzeumfalu, przewodnik, 1989, s. 16-17. 65 LM. Balassa, Region Nordostungarn, w: Das ungarische Freilichtmuseum in Szentendre, Budapest 1989, s. 69. �Jerzy Czajkowski 160 we domy pokryte były niskimi, słomianymi dachami. Natomiast nizinny obszar na południe od Vihorlatu poddany był wpływom kultury wę-gierskiej. Pozbawiona koszyczków była południowa i południowo-zachodnia Słowacja oraz przeważająca część Moraw, z wyjątkiem górskiego terenu od Zlinu po Ostrawę i góry Hruby Jasenik. Na obszarze Czech kabfiniec występował w całej środkowej części kraju. J. Vareka zamyka jego rozprzestrzenienie izoglosą przebiegającą od Jilemnicy u stóp Karkonoszy do SIany na zachód od Pragi, wschodnich obrzeży miasta Pilzna (Plzen), na południe do Susic, Tynu nad Wełtawą, do miejscowości Homi Cerekev (Plessingerova, Vareka, 1988, s. 57). Ponadto duże zgrupowanie wsi z konstrukcjami kozubków dachowych było w północno-wschodnich Czechach pomiędzy Havlickovym Brodem a Hradec Kralowe. 1. Vareka dopuszcza występowanie poza wspomnianą izoglosą pojedynczych budynków z kozubkami, co można powiedzieć również o Słowacji. Nie uwzględnia jednak dość dużej grupy wsi w rejonie Tumova i Liberca, nawet w obrębie Karkonoszy. Przykładami mogą być: piętrowe domy we wsiach Ptisovice (18-4) i Vrchovina koło Liberca albo dom z 1787 roku w Ponikli koło Semily (Folec, Vareka, s. 192, 293; Frolec, 1968) i inne. Autor artykułu nie rości sobie pretensji do wyczerpania tematu. Wręcz przeciwnie, wypowiedzi z różnych krajów mogą uzupełnić obraz zjawiska, które w skali europejskiej można analizować tylko w sensie historycznym. Podpisy pod ilustracjami - objaśnienia l. Biała Woda koło Szczawnicy. Łemkowski dom z widocznym koszyczkiem w szczycie. Fot. R. Reinfuss przed 1934 r. 2. WierchomIa Wielka koło Krynicy. Łemkowski dom z 1899 roku. Rys. W. Niezgoda 1966; a. przekrój podłużny, b. rzut przyziemia, c. przekrój podłużny przez szczyt. 3. WierchomIa Wielka koło Krynicy. Łemkowski dom z 1899 roku. Fot. 1. Czajkowski, 1962. 4. Kościół w Lubomii na Górnym Śląsku (wg R. Henniga i K. Mokłowskiego). Faktycznie był to kościół w Syryni koło Lubomii. Na szczytach nawy i przedsionka widoczne są koszyczki (Lubomia, patrz ryc. 24). 5. Częstochowa. Rysunek z 1881 roku domu z podcieniem frontowym i koszyczkiem (wg K. Mokłowskiego). 6. Muszyna. Fragment rysunku Jana Matejki z widocznymi sterczynami i koszyczkiem (wg K. Mokłowskiego). 7. Warszawa. Fragment obrazu J. Kossaka "WyIew pod Warszawą". Szczytowa ściana karczmy osłonięta gontowym koszyczkiem ze sterczyną. 8. Stopnica woj. świętokrzyskie. Dworek rysowany w 1883 roku z widocznym koszyczkiem nad naczółkiem (wg Z. GIogera). 9. Dom mieszczański z Podgórza Karpackiego (wg Z. GIogera). 10. Ciężkowice, pow. Tarnów. Dom mieszczański, wąskofrontowy, z koszyczkiem i sterczyną (wg 1. Sasa Zubrzyckiego). II. Wola Rasztowska, pow. Radzymin. Dom z koszyczkiem kryty słomą (wg O. Kolberga). �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 161 12. Koszyczki z Podhala (a) i Spisza (b) (wg W. Matlakowskiego). 13. Krempachy na Spiszu. Nieistniejący dom z połowy XIX w. (wg fot. M. Korneckiego z 1952 r.). 14. Zakopane. Willa "Cicha", ul. Kościeliska 71, budynek sprzed 1939. Fot. J. Czajkowski, 1985. 15. Przykłady koszyczków z Orawy: a, d) Podsarnie, b, c) Podwilk, z 1859 roku (wg S. Barabasza). 16. Koszyczki spod Babiej Góry: a) Białka, b, c) Zawoja (wg A. Kutrzebianki). 17. Zakopane. Szczyt domu z koszyczkiem (wg 1. Sasa Zubrzyckiego). 18. Szczyty domów z koszyczkami z Beskidu Śląskiego. Istebna: a) 1865, b) 1868, c) Wisła-Tokarnia, d) Istebna-Połom, koniec XVIII w. e) 1865, (wg M. Gładysza). 19. Istebna pow. Bielsko-Biała. Koszyczek z trzech rzędów gontów między krokwiami (wg M. Gładysza). 20. Panewniki, pow. Katowice. Koszyczek o eliptycznym kloszu nad dachem przyczółkowo-półszczytowym (wg L Tłoczka). 21. Panewniki, pow. Katowice. Dom z dachem dwuspadowym i koszyczkiem, 1866, obecnie w Górnośląskim Parku Etnograficznym. Fot. Arch. GPE. 22. Sośnicowice, pow. Gliwice. Dom kołodzieja, 1726. Fot. St. Deptuszewski ok. 1965. 23. Katowice. Kościół (I 5 lO?) przeniesiony z Syryni, pow. Wodzisław. Nad szczytem nawy i frontowym przedsionkiem widoczne koszyczki. Fot. 1. Matuszczak przed 1975. 24. Lubomia, pow. Rybnik. Kościół, 1516. Widok od południa. Koszyczek znajduje się nad tylnym szczytem nawy (wg Siernka, ilustr. 84). 25. Kotlarnia, pow. Koźle. Dom dwutraktowy, zrębowy, dach z koszyczkiem, 1817 (wg H.J. Helmigk). 26. Dąbrówka Dolna, pow. Namysłów. Dom dwutraktowy, zrębowy, z kozubkiem z desek, 1827. Obecnie w Muzeum Wsi Opolskiej. Fot. J. Czajkowski 2002. 27. Dąbrówka Dolna, pow. Namysłów. Zagroda wielobudynkowa. Nad częściąmieszkalną kozubek w formie trójkątnej skrzyni, mocno odsunięty od połaci dachu. Fot. Arch. Muzeum Wsi Opolskiej (dalej: MWO), karta nr 319. 28. Kaniów, pow. Opole. Kozubek nad szczytem chałupy ukryty pod kalenicą. Fot. ok. 1935. Arch. MWO, karta 455. 29. Chróścice, pow. Opole. Zagroda wiejskiego pastucha. Pod kalenicą ukryty kozubek. Fot. przed 1937 (wg H.J. Helmigk). 30. Zabieniec, pow. Opole. Szczyt dachu z kozubkiem w kształcie trójkątnej skrzyni. Fot. A.M. Wołczyk 1966. Arch. MWO. 31. Domaradz, pow. Namysłów. Dom zrębowy, dach z kozubkiem w formie trójkątnej skrzyni. Fot. 1935. Arch. MWO, karta 407. 32. Zawiść, pow. Namysłów. Dom zrębowy z dużym odstającym kozubkiem. Fot. ok. 1930. Arch. MWO. 33. Domaradzka Kuźnia, pow. Namysłów. Dom zrębowy in situ, uznany za zabytkowy z kozubkami po obu stronach dachu. Fot. 1. Czajkowski 2002. 34. Falkowice, pow. Namysłów. Dom zrębowy z pozorowanym kozubkiem. Fot. sprzed 1939. Arch. MWO, karta 431. 35. Dąbrówka Dolna, pow. Namysłów. Dom zrębowy z pozorowanym kozubkiem. Fot. inż. Basista, po 1960. Arch. MWO, karta 338. 36. Stobrawa, pow. Opole. Dom o konstrukcji szkieletowej z dachem dwuspadowym, ;łomianym i kozubkiem z gontów (wg H.J. Helmigk). 37. Michalice, pow. Namysłów. Kościół, 1614. Nad zachodnim szczytem nawy wiioczny duży, piramidalny koszyczek (wg Degen i in., 1939, s. 284). 38. Pstrąźna, pow. Rybnik. Kościół, 1680 lub 1684. Widok od południa. Koszyczek majdował się nad tylnym szczytem nawy (wg Siernka, ilustr. 154). �162 Jerzy Czajkowski 39. Jankowice, pow. Rybnik. Kościół, 1674. Nad zachodnim szczytem nawy widoczny mocno spłaszczony kozubek. Fot. 1. Matuszczak przed 1989. 40. Lubliniec. Kaplica św. Anny, 1653, odbudowana 1754. Nad szczytem mały koszyczek. Fot. J. Matuszczak przed 1975. 41. Zwolen koło Bańskiej Bystrzycy, Słowacja. Fragment miasta. 1599 roku. Na dachach wszystkich budynków zaznaczone są kozubki (wg Ragac, ilustr. I na s. 34). 42. Tóvaros, Węgry. Willa z koszyczkami na dachach (1898 r.). Podpisy pod mapy Mapa 1. Miejscowości w Polsce, w których stwierdzono architektoniczne "koszyczki" w XIX-XX w. Oprac. 1. Czajkowski. Wykaz miejscowości: I. Stopnica, 2. Ciężkowice, 3. Ropa, 4. Uhryń, 5. Muszyna, 6. Wierchomla Wielka, 7. Biała Woda, 8. Jaworki, 9. Szlachtowa, 10. Łapsze Niżne, 11. Łapsze Wyżne, 12. Krempachy, 13. Frydman, 14. Nowy Targ, 15. Zakopane, 16. Chochołów, 17. Jabłonka, 18. Podwilk, 19. Piekielnik, 20. Zubrzyca Górna, 21. Podszkle, 22. Harkabuz, 23. Podsamie, 24. Zawoja, 25. Białka, 26. Podgórze podkarpackie (Myślenice), 27. Andrychów, 28. Koszarawa, 29. Jeleśnia, 30. Radziechowy, 31. Cięcina, 32. Milówka, 33. Istebna, 34. Wisła-Centrum, 35. Wisła-Połom, 36. Wisła-Tokarnia, 37. Brenna, 38. Cieszyn, 39. pow. Pszczyna (Pszczyna), 40. Grzawa, 41. Mysłowice, 42. Sławków, 43. Będzin, 44. Czeladź, 45. Panewniki, 46. Śmiłowice, 47. Bojków, 48. Pilchowice, 49. Sośnicowice, 50. Łącza, 51. pow. Rybnik (Rybnik), 52. Jankowice, 53. Syrynia, 54. Lubomia, 55. Pstrążna, 56. Markowice, 57. Kuźnia Raciborska, 58. Turze, 59. Kotlarnia, 60. Strzybnik, 61. Przewóz, 62. Koźle, 63. Lubliniec, 64. Częstochowa, 65. Niwki, 66. Czarnowąsy, 67. Dobrzeń Wielki, 68. Chróścice, 69. Stare Siołkowice, 70. Nowe Siołkowice, 71. Popielów, 72. Stobrawa, 73. Kani ów, 74. Kup, 75. Brynica, 76. Ładza, 77. Domaradz, 78. Domaradzka Kuźnia, 79. Falkowice, 80. Dąbrowa, 81. Jastrzębie, 82. Lubnów, 83. Dąbrówka Dolna, 84. Kozuby, 85. Zawiść, 86. Żabieniec, 87. Brzezinki, 88. Domaszewice, 89. Michalice, 90. Gorzów Śląski, 91. Orle; poza mapą: 92. Warszawa, 93. Wola Rasztowska pow. Radzymin, 94. Potylicz pow. Rawa Ruska. Miejscowości orientacyjne: K - Kłodzko, B - Brzeg, S - Namysłów, L - Kluczbork, O - Opole, R - Racibórz, G - Gliwice, E - Katowice, T - Olkusz, Z Kraków, Y - Wadowice, U - Bielsko-Biała, P - Zakopane, C - Nowy Sącz, D - Gorlice, H - Tarnów. Mapa 2. Północna Opolszczyzna. Wsie, w których w 2. połowie XX w. były stare domy z kozubkami. Opr. J. Czajkowski. Mapa 3. Osadnictwo fryderycjańskie na Śląsku (Fragment mapy z: Friedrich Heiss, Das Schlesienbuch, Berlin 1938, s. 10). Objaśnienia: kółka puste - miasta orientacyjne, kółka pełne - osady fryderycjańskie, półkola pełne - osady fryderycjańskie dodane do starszych wsi. Mapa 4. Mapa zasięgu kukli-koszyczka na terenie Czech, Słowacji i Polski. Oprac. J. Czajkowski. Objaśnienia: punkty czarne - wsie; kółka - punkty orientacyjne. Czechy - I. Usti nad Łabą. 2. Liberec, 3. Vrchlabi, 4. Melnik, 5. Siany, 6. Praga, 7. Pilzno, 8. Susice, 9. Tyn nad Wełtawą, 10. Horni Cerekev, 11. Hav\ićkiiv Brod, 12. Hradec KraIove, 13. Ćeska Tfebova, 14. Brno, 15. Olomouc, 16. Ostrava, 17. Zlin (Gotwaldov). Słowacja - I. Zilina, 2. BratysIava, 3. Nitra, 4. Banska Bystrica, 5. Ruzomberok, 6. Poprad, 7. Nova Cubovna, 8. Spisska Nova Yes, 9. Kosice, 10. Presov. Polska - I. Kłodzko, 2. Wrocław, �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 163 3. Brzeg, 4. Namysłów, 5. Kluczbork, 6. Opole, 7. Częstochowa, 8. Racibórz, 9. Gliwice, 10. Katowice, II. Pszczyna, 12. Cieszyn, 13. Żywiec, 14. Zakopane, 15. Nowy Sącz, 16. Gorlice, 17. Tarnów, 18. Kraków, 19. Olkusz. Węgry - I. Nyiregyhaza, 2. Tatabanya. BIBLIOGRAFIA Bachmann A. 1929 Dach w budownictwie ludowym, Lwów. Barabasz Sto 1928 Sztuka ludowa na Podhalu, cz. I i II, Spisz i Orawa, Lwów. Banithova N. 1989 Keimarskj hrad, Martin. Bednarik R. 1967 Eudove stavitel'stvo na Kysuciach, Bratislava. Benia M. 1979 Lohilne dobove formy l'udoveho stavitel'stva a vjber objektov pre region Liptov v Muzeum slovenskej dediny, "Zbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" (dalej: "ZSNM" lub "SSNM") R. 73, Etnografia 20, s. 34-65. Bobek W. 1937 Lud słowacki, w: Słowacja i Słowacy, pod red. W. Semkowicza, t. 1: Kraj i lud, s. 179-259. Bogdanowicz 1. 1995 Dach, w: Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. II: Budownictwo, PTL, Wrocław, s. 175-213. Bogusz W. 1999 Projektowanie architektoniczne i budownictwo regionu. Podręcznik dla technikum, Warszawa. Boidol E. 1925 Statistk der bestehenden und nachweisbar bestandenen Holzkirchen in Ostober-schlesien, "Der Oberschlesier" 1929, Bd. V. Botik 1. 1999 Tradicie stavitel'stva a byvania v prostredi etnickjch minorit Slovenska, w: Tradźcie stavitel'stva a byvania na Slovensku, Bratislava-Svidnik, s. 12-34. Budownictwo ... 1900 Budownictwo drzewne, Wydawnictwo Towarzystwa "Polska Sztuka Stosowana" w Krakowie, red. E. Trojanowski i 1. Warchałowski, Materiały, z. VI, Kraków. Burgermeister L., Wiggert E. 1905 Die Holzkirchen und Holzturme der preussischen Ostprovinzen, Berlin. Bytnar-Suboczowa M. 1963 Główne elementy kultury ludowej na Śląsku, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 23, Wrocław, s. 7-78. Chybik 1. 1990 Dfevene domovnź stity jeseniskjch lidovych staveb, "Cesky lid", nr 3, s.228-233. Ciołek Gerard 1948 Dach chaty w polskim budownictwie wiejskim, cz. II, "Polska Sztuka Ludowa", nr 1, s. 12-19. �164 1984 Jerzy Czajkowski Regionalizm w budownictwie wiejskim w Polsce, t. l, s. 210; t. 2, s. 246, Kraków. Czajkowski J. 1966 Budownictwo między Białą a Popradem, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, s. 152-173. 1969 Budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyleglym Pogórzu, "Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego" t. II. 2000 Skansen w Zawoi, "Kielecka Teka Skansenowska" t. 1, Kielce, s. 221-227. Ćaplovic 1977 taro kresaneho dreva Eudova architektura Oravy, Martin. Danekova D. 1979 Lokalne dobove formy l'udoveho stavitel'stva a vjber obiektov pre region Pohronie v Muzeum slovenskej dediny, ,,ZSNM", R. 73, Etnografia 20, s. 117-159. Degen K., Bleyl, Werbik v., Focke F. 1938 Bau- und Kunstdenkmiiler des Kreises Namslau, seria: Die Bau- und Kunstdenkmiiler Schlesiens, Breslau. Dobrowolski T. 1931 Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich na podstawie zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach i Muzeum Miejskiego w Cieszynie, "Zaranie Śląskie" R. VII, z. 1, s. 86-114. 1948 Sztuka na Śląsku, Kraków-Wrocław. Dołżycka B. 1995 Formy chałup na obszarach peryferyjnych, w: Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. II: Budownictwo, Wrocław, s. 159-174. Dubiel L. 1957 Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Śląskim w latach 1860-1950, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. 10, s. 7-157. Eliasz Radzikowski 51. 1901 Styl zakopiański, Kraków. Fo1tyin L. Volksbaukunst in der Slovakei, Praha. 1960 Frolec V. 1968 Historicke pozadi vyvoje lidoveho stavitelstvi v Moravsko-Panonske oblasti, "Ćeski Lid", nr 5, s. 285-312. 1974 Lidova architektura na Morave a ve Slezsku, Brno. Eudova stavebna kultUra ajej vjznam na Slovensku pre poznanie kulturneho 1980 ryvoja v Karpatoch, 4, s. 18-21. Frolec v., Vareka J. 1983 Lidova architektura. Encyklopedie, Praha. Gajkowa O. Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza, "Prace i Materiały Etnograficzne" 1947 t. 6, s. 38-76. Gaspar J. Tatry, Stare pohladnice rozpravuju, Świadectwo dawnych pocztówek. 2002 Gil E. 1985 Z badań Muzeum Wsi Opolskiej nad drewnianym budownictwem ludowym Opolszczyzny, "Opolski Rocznik Muzealny", t. 8, s. 5-103. Gil E., Pilarski S. 1970 Budownictwo ludowe Opolszczyzny, Kraków. Gloger Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, t. l, Warszawa. 1907 �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 1958 Gładysz M. 1935 1958 165 Encyklopedia staropolska, t. 3-4, Warszawa. Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków. Kultura ludu śląskiego, w: Górny Śląsk, red. K. Popiołek, M. Suchocki, Wysłouch, Sto Zajchowska, Cykl: Ziemie Staropolski, Poznań, t. V, cz. 1, s.454-522. 1971 Tradycyjna kultura Opolszczyzny i jej rola we współczesnym życiu wsi w: Ogólnopolska Konferencja Muzeów i Parków Etnograficznych, Opole 22-24 września 1970 roku (Referaty i komunikaty), Opole, s. 72-84. . Gładyszowa M. 1958 Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkawicach Starych w XIX i XX w., "Etnografia Polska", t. I, s. 200-213. 1963 Budownictwo, w: Stare i Nowe Siołkawice, cz. 1, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 8, Ossolineum, s. 349-513. 1976 Budownictwo, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M. Biemacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, s. 279-327. 1978 Górnośląskie budownictwo ludowe, Ossolineum. 1984 Budownictwo i struktura osadnicza, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, "Etnografia Polska" t. 28, s. 35-70. Godea I. 1972 Monumente de arhitecturii popularii din nord-vestul Romaniei, vol. I, Oradea. Haberland M. 1926 Die indogermanischen Volker des Erdteils, w: Illustrierte Volkerkunde in zwei Biinden, t. II, cz. 2: Europa und Randgebiete, red. G. Buschan, wyd. 2 i 3 Stuttgart. Heidenreich B. 1998 Górnośląski Park Etnograficzny. Przewodnik, Chorzów. Hennig R. 1882 Das deutsche Haus, Stral3burg. Helmigk H.J. 1963 Oberschlesische Landbaukunst um 1800, Berlin. Jabłońska T., Moździerz Z. 1994 ,,Koliba ", pierwszy dom w stylu zakopiańskim, Zakopane. Hrabetova J. Polabskfj narodopisne muzeum Prerov nad Labem. Przewodnik, s. 5. 1988 Jagiełła K. Budownictwo ludowe, w: Górale Beskidu Żywieckiego, red. O. Tylkowa, 1991 s. 49-72, Kraków. Jostowa W. Muzeum Orawski Park Etnograficzny. Przewodnik, wyd. III, Kraków. 1977 Kantar J. 1972 Eudove stavitel'stvo a byvane na Orave, w: Eudova kultura w Karpatach, Bratislava, s. 213-224. 1980 Perspektivy pamiatkovej starostlivosti a l'udowU architekturu, "Pamiatky Priroda" 4, s. 6-9. Karłowicz J . 190 I Słownik gwar polskich, t. 2, Kraków. Karłowicz 1., Krynicki A., Niedźwiecki W. 1970 Słownik języka polskiego, t. 2, Warszawa. �166 Katalog ... 1966 1967 1968 Jerzy Czajkowski Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VI, Województwo katowickie, z. 5: powiat gliwicki, Warszawa. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII, Województwo opolskie, z. 13: powiat raciborski. Warszawa. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. VII, Województwo opolskie, z. 11: Miasto Opole i powiat opolski, Warszawa. Kolberg O. Dzieła wszystkie, t. 26: Mazowsze, cz. III, PTL, Wrocław-Poznań. 1887/1963 Kornecki M. 1994 Kultura artystyczna Zamagurza (w świetle zabytków), "Teki Krakowskie" I, Kraków, s. 5--48. Kovacevicova S. 1972 Drevene stavby na Slovensku, "Narodopisny vestnik ceskoslovenskY", VII 1-2. 1976 K problematike iivotneho prostredia robotnikov na Slovensku v minulosti, "Slovensky mirodopis" (dalej "SN"), nr 1, s. 1-35. Kovaru V. 1981 A'rchitektonicke a vytvarne prvky lidoveho domu v moravskjch a slezskjch Karpatech, w: LidovĆl stavebni kultura, Brno, s. 260-271. Krassowski W. 1961 Architektura drewniana w Polsce, Warszawa. Kroh M. 1995 Sądecki Park Etnograficzny, Przewodnik, Nowy Sącz. Kutrzebianka A. 1931 Budownictwo ludowe w Zawoi, Kraków. Langer J. Eudove stavitel'stvo severnej casti Gravy, "SSNM", R. 59, Etnografia 6, 1965 s.23-58. 1972 ZvlĆlstnosti tradićneho vyvoja l'udoveho domu v Liptove, "SN" , nr 4, s. 572-599. 1976 Interetnicke vztahy lidoveho domu moravsko-slovensko-polske kontaktove zóny, "SN", nr 2, s. 266-278. 1982 K problematice vertikĆllniho vyvoje tradicniho lidoveho domu w zĆlpadnich Karpatech, w: Eudova stavebni kultura, Brno, s. 131-142. 1996 Co mohou prozradit lidove stavby, Roznov pod Radhostem. 1997 VolnĆla vĆlzanĆlkonstrukce roubeneho domu, w: Evropskj kulturni prostor -jednota v rozmanitosti, ed. J. Vareka, M. Holubova, L. Petraoova, "Cesky lid", Suplement 84/1997, s. 150-157. Langer K. 1955 Atlas l'udovych stavieb, Martin. Lazistan E., Michalov J. 1983 Drevene stavby na Slovensku, Martin. Linde B. S. Słownik języka polskiego, t. 2, Lwów, reprint PIW, 1951. 1855 Luchs H. 1871 Die oberschlesischen Holzkirchen und Verwandtes, "Schlesische ProvinzialbJiitter Riibezahl", No X. Lutsch H. 1886-1903 Verzeichnis der Kunstdenkmiiler der Provinz Schlesien, Bd. 1-5, Breslau. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 167 Machek V. 1997 EtymologickY slovnźkjazyka ceskeho, reprint z 3. wydania z roku 1971, Praha. Malicki L. 1936 Zarys kultury materialnej górali śląskich, Katowice. Matlakowski W. 1892 Budownictwo ludowe na Podhalu, Kraków. 1915 Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa. Matuszczak J. 1974 Kościoły drewniane na Śląsku, Ossolineum. 1989 Studia nad kościołami drewnianymi na Górnym Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu", Sztuka, z. 9. Mencl V. 1980 Lidowi architektura v Ćeskoslovensku, Praha. Messa M. 1999 Halkovy stl'pik - dekoratźvno-ochranny prvok tradicnej l'udovej architektury niektorjch regiónov Slovenska, w: Tradicie stavitel'stva a byvania na Slovensku, red. M. Sopoliga, Bratislava-Svidnik, s. 226-228. Milczanowski Z. 1983 Budownictwo ludowe regionu babiogórskiego, w: Park narodowy na Babiej Górze. Człowiek i przyroda, red. K. Zabierowski, Warszawa-Kraków, s.260-272. Mjartan J. 1974 Stavitel'stvo, w: Horehronie, Bratislava, s. 11-77. Moklowski K. 1903 Sztuka ludowa w Polsce, cz. I: Dzieje mieszkań ludowych, cz. II: Zabytki sztuki ludowej, Lwów. Morcinek G. bd. Śląsk, seria: Cuda Polski, Wydawnictwo Polskie, Poznań. Moskala E. 1968 Ziemia wadowicka, Kraków. Moździerz Z. 1999 Budownictwo ludowe na Podtatrzu, "Teki Krakowskie" IX, Kraków, s. 115-137. Nagel A. 2001 Dor/er, Hoje, Stuben Spuren vergangener bauerlicher Welten Frankens aus der Halfie des 20. Jahrhunderts, Fotografien von Friedrich August Nagel aus dem Nurnberger Umland und der Frankenalb, zusammengestellt und erliiutert von Konrad Bedal, mit einer biografischen Skizze von Herbert May, Bad Windsheim. Narodopisna ... 1895 Narodopisna vjstava Ćeskoslovenskó v Praze 1895, Praha. Neuling H. 1900 Schlesiens Kirchorte und ihre kirchlichen Stiftungen bis zum Ausgange des Mittelalters, Breslau. Odbudowa ... 1915 Odbudowa polskiej wsi. Projekty chat i zagród włościańskich opracowane przez grono architektów polskich, red. WI. Ekielski, Kraków. Olejnik J. 1964 Prźspevok k poznaniu l'udoVlłho stavitel'stva v oblasti Spisskej Magury, "SSNM", R. 59, Etnografia 6, s. 61-86. �168 Jerzy Czajkowski Panoiu A. 1977 Din arhitectura lemnului in Romania, Bucure~ti. Pawlikowski l. G. 1931 O "Styl Zakopiański" w budownictwie Zakopanego i Podhala, "Wierchy" t. 9, Kraków. Plessingerova A., Vafeka J. 1981 Zasięg karpackich elementów budownictwa mieszkalnego na terytorium Moraw zachodnich i Czech, "Etnografia Polska" t. 25, z. 2, s. 133-141. 1982 Objev vyobrazeni ćeskeho roubeneho domu z konce IS. stoleti, "Cesky Lid" 69,4, s. 210-218. 1988 Otazka existence podlomeni a kabf'ince ve śtitu lidoveho domu (Pfispevek k stanoveni hranice typu lidovych staveb v Ceskoslovensku), "Casopis narodniho muzea", fad historicka 157, 1-2, s. 52-65. Pokropek M. 1989 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. Pokropek M. i W. 1995 Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, t. I: Budownictwo ludowe. Chałupy i ich regionalne zróżnicowanie, Warszawa. Popiołek F. 1965 Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice. Pass o. 2000 Karpacki Nemci, "Pamiatky a muzea" 4, s. 24-27. Prazak V. 1950 Valaśskj dum pod Makytou (odtlacok z "Narodopis. Sbornika", rocnik IX), s.3-96. 1961 K studiu lidove architektury a zpusobu bydleni na Grave, "SN", nr I, s.46-100. Puszet L. 1903 Studya nad polskiem budownictwem drewnianem, I: Chata, Kraków. Pysiewicz-Jędrusik R. 1970 Zmiany granic Śląska w czasie i przestrzeni, w: R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Kanapska, Granice Śląska, Wrocław, s. 6--48. Ragac R. 2000 Zwolenska radnica v pisomnych prameiioch do konca 16. storoćia, "Archeologia historica" 25, Banski Bystrica s. 33--41. Reinfuss R. 1934 Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, "Lud" t. 33, s. 3-12. 1947 Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej, "Lud" t. 37, s. 160-235. Orawski dom z ł\o}'żką,"Polska Sztuka Ludowa", R. 4, nr 1-6, s. 36-55. 1950 1971 Łemkowie jako grupa etnograficzna, Sanok. 1998 Zarys kultury materialnej ludności łemkowskiej z dawnego" Kresu muszyńskiego ", MMBLS, nr 34, s. 7-51. Ripka I. 1981 Terminologia l'udoveho obydlia, w: Ludova staveni kultura, Brno, s. 54-58. Sadowska E.l. 1995 Tradycyjne budownictwo ludowe Górali Babiogórskich, w: Monografia Zawoi, Kraków-Zawoja, s. 173-189. Sas Zubrzycki J. 1930 Cieślictwo polskie, Lwów. �Dach z ,,koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie Schier B. 1931 Sedlacek 1. 1977 1981 Hauslandschaften Reichenberg. und Kulturbewegungen 169 im ostlichen Mitteleuropa, Roinovske namesti v 19. stoleti, "SN", nr 3, s. 461-469. Typy dfevenych domu na roinovskem namessti a jejich zdene ekvivalentny v 19. stoleti, w: Lidova stavebni kultura, Brno, s. 274-283. Siemko P. 200 I Nie zachowane kościoły drewniane Górnego Śląska, Katowice. Skowronek J. 1989 Od konspiracji do kapitulacji, seria: Dzieje narodu polskiego, Warszawa. Slovensko ... 1975 Slovensko, Lud. cz.II, red. nauk. Dr. B. Filova, esc., Dr. 1. Mjartan, DrSc Bratislava. Sławski F. 1966 Słownik etymologiczny języka polskiego, t. III, z. 1(11), Kraków. Słownik języka ... 1978 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. 1, Warszawa. Słownik polszczyzny. .. 1978 Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa, t. XI, Ossolineum. Słownik staropolski ... 1962 Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 3, z. 5 (18), Ossolineum. Sopoliga M. 1990 Ludova architektura Ukrajincov vjchodneho Slovenska, Svidnik. 1983 Narodne żitła ukrainci shidnai Slowacczini, Prjasziw. Spyra A. 1980 Stan budowy skansenu "Zagroda Wsi Pszczyńskie/" "Acta Scansenologica", t.l, Sanok, s. 207-209. 1988 Zagroda wsi pszczyńskiej, Przewodnik po skansenie, Pszczyna. Sztuka ... Sztuka Stosowana, Wydawnictwo Towarzystwa "Polska Sztuka Stosowa1906 na" w Krakowie, red. E. Trojanowski i J. Warchałowski, Kraków, z. 8-9. Szyller S. 1915 Tradycya budownictwa ludowego w architekturze polskiej, Warszawa. Stepan L., Vafeka 1. 1991 Klic od domova, Praha. Stepanek L. 1966 SlovenskY dum s podlomeni ve stfedoevropske lidove architektufe, "SN", 4, s. 436-447. 1967 K problematice kabfince v Ćeskoslovensku, "Cesky lid" 1968, nr 4, s. 223-230. Stika J., Langer J. 1988 Ćeskoslovenske muzea v prirode, Martin, Ostrava. Stranska D. K otazce zvysenych staveb na Slovensku, ,,sN", nr 1, s. 65-121. 1966 Strelec K. Typologicke znaky a diferenciacie l'udoveho stavitel'stva v juinych obla1982 stiach stredneho Slovenska v druh ej polowici 19. a zaciatkom 20. storoCia, "ZSNM", 76, Etnografia 23, s. 117-165. Tłoczek L 1957 Chałupy polskie, Warszawa. �170 1958 Jerzy Czajkowski Polska chałupa na polsko-czechosłowackim pograniczu, "Ćeskoslovenska Etnografie" l, s. 87-98. Dom mieszkalny na polskiej wsi, Warszawa. 1989 Toth 1. 1961 Nepi epiteszetiink hagyomanyai, Budapest. Trocka-Leszczyńska E. 1995 Wiejska zabudowa mieszkaniowa w regionie sudeckim, Wrocław. Treter M. 1938 Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej, "Wierchy" t. 16, s. 62-70. Turzo 1. 1963 Z l'udovej architektury Turca (Stity a vstupy), "SSNM", R. VII, Etnografia 4, s. 76-82. (Ungaro) 1898 Die asterreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bi/d. Bahmen, l. Abteilung, Wien. b.d Die asterreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bi/d. Ungarn, IV Bd., Wien. Vareka J. 1974 Pfispevek k v);voji dvora na Moravskem Vala.ssku, w: Moravsko-slovenske vztahy v lidove kultufe, Ostrava, s. 19-24. 1977 Vznik okapove orientace u ćeskeho domu, "SN", nr 3, s 470-473. Vareka J., P1essingerova A. 1990 Merkmale des Karpatenbauernhauses auf dem Gebiet Westmiihrens und Bahmens, "Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", 1~, s. 289-300. Vodera S., Skabrada J. 1985 Jihoćeska lidova architektura. Ćeske Budejovice. Vydra 1. 1958 Eudova architektura na Slovensku, Bratislava. WeItzel H. 1896 Geschichte des ratiborer Archipresbyterats, Ratibor. Wesołowska H. 1985 Kultura ludowa, w: Historia Śląska, pod red. Sto Michałkiewicza, t. III, cz. 2, Ossolineum, s. 667-707. Wiktor J. 1956 Pieniny i ziemia sądecka, Kraków. Zawiliński R. 1912 Z kresów polszczyzny, Kraków. 1931 Budownictwo orawskie, "Ziemia" t. 16, nr 8-10, s. 171-174. Zubercova Z. 1979 Lokalne dobove formy l'udoveho stavitel'stva a vyber objektov pre region Spiś v Muzeum slovenskiej dediny, "ZSNM" R. 73, Etnografia 20, s.69-109. �Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie 171 Jerzy Czajkowski ROOF WITH A "BASKET' IN OLD POLISH HOUSES (Summary) The article is the first attempt at a complete analytical discussion of all the articles on the buildings with a roof featuring the so-called "little basket". So far there has not been any article in which this problem is discussed generally with reference to any region. Compared to Poland's southern and western neighbours, interest in this roof type was negligible, information about it was scarce and only a few examples, mainly from southern Poland, have been discussed. The author presents the onset of interest in this architectural detail, which is connected with the general development of research into folk building. In the second part of the article the areas in which this type of roof was popular are described, i.e. l. the mountainous region from the Beskid Sądecki to Beskid Śląski, 2. Upper Silesia and the Opole Silesia region, 3. northern Opole region and 4. the Sudety. In the subsequent part the author focuses on the size and shape of baskets and the names connected with them. The text is a compendium of knowledge on roofs with a "basket" in Poland. It is based on archives, literature and the investigations conducted by the author and different university centres and museums in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c66652d06ca142127b469139a154b42.pdf 0f3656baa18a21b81d1facc72d822e7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5072 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4705 Title A name given to the resource Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.83-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dolińska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 MAGDALENA DOLIŃSKA Muzeum Etnograficzne lm. S. Udzieli w Krakowie MUZEUM ETNOGRAFICZNE W KRAKOWIE - WIERNOŚĆ TRADYCJI Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, jedno z najstarszych i największych polskich muzeów, obchodziło niedawno jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia. Jubileusz skłaniający do zadumy i refleksji nad dziejami tej instytucji, tym więcej znaczący, że działając niemal nieprzerwanie od chwili założenia w 1911 roku nie tylko zdołała ona przetrwać dwie wojny światowe, zmiany ustroju oraz ciągłe trudności finansowe i uchronić swe zbiory od zniszczenia, ale też przez cały ten czas służyła wiernie idei, która przyświecała jej założycielowi i pierwszemu dyrektorowi, Sewerynowi Udzieli. Świadectwem owego upartego i wiernego trwania wbrew przeciwnościom losu są gromadzone od początku bogate kolekcje etnograficzne, zarówno polskie, jak i egzotyczne, częstokroć pochodzące jeszcze z XIX wieku, a także naj starsza część wystawy stałej, zrealizowana przed pięćdziesięciu laty na sposób skansenowski zgodnie z zamysłami samego Udzieli. Warto więc przypomnieć dzieje nie tylko samego Muzeum, ale i jego wystawy stałej, która jest niewątpliwie ewenementem w muzealnictwie polskim. Uroczyste otwarcie krakowskiego Muzeum Etnograficznego miało miejsce 19 lutego 1911 roku, myśl o jego założeniu zrodziła się jednak znacznie wcześniej, bo już w początkach XIX wieku, gdy tworzyły się pierwsze w Polsce kolekcje etnograficzne. Budzące się w tamtym czasie zainteresowanie kulturą ludową wyrosło z zapoczątkowanego przez romantyzm poszukiwania w niej pradawnych, rdzennie polskich i nie skażonych obcymi wpływami pierwiastków, które mogłyby się przyczynić do odnowy i rozwoju kultury polskiej, przy braku własnej państwowości zagrożonej wynarodowieniem i rozmyciem w kosmopolitycznej szarzyźnie i nijakości. Podtrzymane zostało przez pozytywizm, który ze swym hasłem twórczej pracy organicznej przyniósł zainteresowanie stanem ekonomicznym kraju i rozwojem rodzimej wytwórczości, także wiejskiej, w podniesieniu jej poziomu widząc patriotyczny obowiązek oraz szansę dla polskiego przemysłu i rzemiosła. Towarzyszące temu odkrywanie piękna w przedmiotach, w których wcześniej widziano jedynie użyteczność i prymitywizm wykonania, zachęcało wielu miłośników rzeczy pięknych do ich kolekcjonowania. Niekiedy zaś kolekcjonerskim pasjom to- �84 Magdalena Dolińska warzyszyło lub z nich wyrastało głębsze zainteresowanie kulturą wsi i dążenie do ratowania od zapomnienia tego, co już wtedy zdawało się bezpowrotnie odchodzić w przeszłość. W Krakowie kolekcjonowanie wytworów kultury ludowej zapoczątkowali dwaj wybitni przedstawiciele świata nauki, Wincenty Pol, poeta, geograf, folklorysta, prekursor polskiego muzealnictwa, oraz JózefŁepkowski, archeolog, historyk sztuki i konserwator zabytków. Pierwszy z nich zbierał je z myślą o założeniu muzeum etnograficznego, drugi kilkuset zgromadzonymi okazami zasilił utworzony przez siebie na Uniwersytecie Jagiellońskim gabinet archeologiczny!. Kolekcje te trafiły w latach 60. XIX wieku do Muzeum Starożytności (ob. Archeologiczne), utworzonego w 1850 roku ze zbiorów archeologicznych i starożytniczych, gromadzonych od kilkudziesięciu już lat przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie2• To ostatnie przekształciło się w 1872 roku w Akademię Umiejętności, do której trafiły z czasem znaczące kolekcje etnograficzne z terenów Polski oraz z krajów europejskich i pozaeuropejskich, darowane przez przedstawicieli polskiej nauki. W podobny sposób zbiory o charakterze etnograficznym znalazły się w krakowskim Muzeum Narodowym, założonym w 1879 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, ukierunkowanym na gromadzenie przede wszystkim pamiątek narodowych i rodzimej sztuki. Okazy etnograficzne pojawiały się także na modnych od końca XVIII stulecia wystawach przemysłowych i rolniczych3, które miały demonstrować osiągnięcia gospodarcze w dziedzinie przemysłu, rolnictwa i rzemiosła, przyciągać kapitały, pobudzać rozwój produkcji i wymiany handlowej. Były również miejscem wymiany poglądów i informacji na temat badań technicznych, przyrodniczych, humanistycznych, a także prezentacji rodzimej wytwórczości, która miała dostarczyć wzorów, form i motywów zdobniczych dla rzemiosła i przemysłu artystycznego. Z czasem posiadały odrębne działy etnograficzne prezentujące, w ograniczonym zakresie, wytwórczość ludową różnych regionów. Nie interesowano się przy tym samą wsią czy kulturą ludową, a jedynie tzw. przemysłem domowym, w którym szukano inspiracji dla sztuki stosowanej czy użytkowej. Wzorem dla wystaw organizowanych w większych i mniejszych miastach Polski stała się wystawa wiedeńska z 1873 roku, na której urządzono dwa duże działy etnograficzne - przemysłu domowego i budownictwa ludowego, z okazami również z terenów Galicji, m.in. kompletnie wyposażonymi autentycznymi chatami włościańskimi. Podobne działy zorganizowano w 1887 roku na krakowskiej Krajowej Wystawie Rolniczej I J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1919), "Zeszyty Naukowe UJ, Prace Etnograficzne", z. 8, Kraków 1975, s. 64. 2 Od 1815 r. 3 Pierwsza taka wystawa miała miejsce w 1798 roku w Paryżu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 85 i Przemysłowej, na której starano się pokazać ,jak najwierniejszy obraz bytu naszego ludu wiejskiego we wszystkich jego odmianach"'!, wskazując jednocześnie na artystyczne walory ludowych wyrobów, mogące mieć znaczenie dla ich ewentualnego zbytu5• Podobnymi założeniami i celami kierował się dr Adrian Baraniecki, lekarz, zesłaniec i społecznik, zakładając w 1868 roku Muzeum Przemysłowe, którego podstawą stała się przywieziona przez niego z podróży do Anglii i Francji i podarowana Krakowowi kolekcja około pięciu tysięcy przedmiotów z zakresu przemysłu, techniki i rzemiosła. Utworzone przez niego muzeum miało wspomagać rozwój rodzimego rzemiosła, dlatego organizowało pracownie i warsztaty rzemieślnicze, prowadziło kursy i szkoły rzemieślnicze, gromadziło też jako wzory wszelkie "przedmioty użytkowe, opracowane pod względem artystycznym, czyli (...) należące do dziedziny przemysłu artystycznego"6. Znalazły się wśród nich również cenne kolekcje etnograficzne, nie tylko polskie, ale i egzotyczne, zebrane przez krakowskich uczonych, zbieraczy i podróżników, często przyjaciół Baranieckiego, wciąganych przez niego do współpracy z Muzeum. W podzielonej zaborami Polsce pierwszą instytucją, która gromadzenie okazów etnograficznych, zarówno krajowych i słowiańskich, jak i pozaeuropejskich, uczyniła głównym swoim celem i która robiła to systematycznie i planowo, było warszawskie Muzeum Etnograficzne, założone w 1888 roku w ramach warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa7. Nie było natomiast takiego muzeum w zaborze austriackim, gdzie ogarniętych ludoznawczą pasją ludzi, tak uczonych, jak i zwykłych kolekcjonerów, skupiło założone w 1895 roku we Lwowie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego liczne oddziały, powstające w mniejszych miejscowościach, gromadziły wytwory kultury ludowej, przyczyniając się do rozwoju muzeów regionalnych, jednak przez długi czas nie udawało się - mimo zawartych w statucie postulatów - zrealizować idei samodzielnego muzeum etnograficznego. Powrócił do niej dopiero w 1903 roku krakowski, a raczej podgórski oddział Towarzystwa, wydając odezwę, w której pisano: "czytamy chętnie klechdy i baśnie z obcych stron, (...) unosimy się nad cudzemi sztukami i tam szukamy wzorów dla siebie, a mało komu przyjdzie na myśl wniknąć w tajniki ludu naszego i tu szukać rodzimych zabytków chlubnej przeszłości naszej. (...) Muzeum takie powin4 Program 1-li)Ista1-li)l etnograficznej na 1-li)Istawierolniczo-przemysłowej krajowej w Krakowie, Kraków 1887, s. 1 (za: J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ... , s. 30). s J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 16-17. 6 K. Homolacs, I. Bojarska, Przewodnik po zbiorach Muzeum. Przemysłowego im. Dra Baranieckiego w Krakowie, Kraków 1928, s. 10-11. 7 Zdołało ono zgromadzić znaczące zbiory, o dużej wartości poznawczej, które zostały niestety całkowicie zniszczone w pieIWszych dniach II wojny światowej (zob. J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 38-62). �86 Magdalena Oolińska no dać dokładny obraz całego życia ludu wiejskiego i miejskiego, tak w dniach powszednich, jak w czasie kościelnych lub domowych uroczystości. (...) Stworzenie takiego muzeum etnograficznego ma dziś tern większą wagę, że pod wpływem rozmaitych czynników zaciera się i ginie powoli u ludu naszego wszystko to, co tworzyło do tej pory wybitnąjego charakterystykę',g. Autorem odezwy był Seweryn Udziela, jeden z naj aktywniej szych członków Towarzystwa, w tym czasie także współredaktor wydawanego przez nie "Ludu", od lat nie tylko kolekcjonujący wytwory kultury ludowej, ale i pisujący o niej poważne rozprawy. Ten urodzony w 1857 roku w Starym Sączu wnuk górali gorczańskich, syn skromnego urzędnika sądowego, a sam z wykształcenia nauczyciel, etnografią zainteresował się już jako gimnazjalista9. Gromadzenie danych empirycznych uważał za jej podstawowy obowiązek lO i sam temu właśnie poświęcił całe swoje życie. Przez wiele lat tułał się, jako nauczyciel szkół ludowych i wydziałowych, po galicyjskich wsiach i miasteczkach, nie tylko samodzielnie uzupełniając w tym czasie wykształcenie pedagogiczne (na studia uniwersyteckie był zbyt biedny) i uzyskując stanowisko inspektora szkolnego, ale jednocześnie rozwijając w wiejskim środowisku aktywną działalność społeczną i oświatową. Inwentaryzował wiejskie ośrodki wytwórcze, próbował tworzyć warsztaty przemysłu ludowego, zakładał czytelnie ludowe i kółka ludoznawcze, prowadził wykłady popularne, pisał i wydawał tanie broszurki dla ludu. Współpracował też korespondencyjnie z krakowskimi uczonymi, m.in. profesorami Izydorem Kopernickim i Bronisławem Gustawiczem - temu ostatniemu już w 1880 roku przesłał zbiór około czterystu pieśni. Od 1888 roku nawiązał kontakt z Janem Karłowiczem, redaktorem "Wisły", w której publikował swoje ludoznawcze artykuły. Na podstawie złożonej z nich obszerniejszej pracy, zatytułowanej Lud polski w powiecie ropczyckim, został w grudniu 1889 roku przyjęty na członka Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności li. Swoje własne etnograficzne zbieranie zapoczątkował Udziela w 1880 roku, zainspirowany wystawami rękodzieła ludowego w seminariach nauczycielskich'2. W ciągu trzydziestu lat zgromadził znaczną kolekcję, którą po raz pieIWszy pokazał w 1902 roku w Sukiennicach, na wystawie zorganizowanej przez utworzone nieco wcześniej Towarzystwo "Polska Sztuka Stosowana". Niedługo potem podjął starania o urządzenie przy Muzeum Narodowym w Krakowie 8 Odezwa Podgórskiego Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 1grudnia 1903 r., Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 9 S. Udziela, Pierwsze kroki na polu etnografii, "Orli Lot", R. VI, 1925, s. 23-25. 10 E. Pietraszek, Seweryn Udziela jako badacz kultury ludowej, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 52. II A. Jacher- Tyszkowa, Seweryn Udziela - założyciel Muzeum Etnogrąficznego w Krakowie, ,,Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 9-23. 12 Tamże, s. 23. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 87 odrębnego działu etnograficznego i już w styczniu 1904 rokul3 otworzył w sali lewego skrzydła Sukiennic, tzw. Postrzygalni, nową ekspozycję, na którą złożyły się przedmioty pochodzące zarówno z jego liczącej około dwu tysięcy obiektów kolekcji, jak i z darów różnych towarzystw, rad powiatowych miast galicyjskich oraz wielu osób prywatnychl4. Pragnąc stworzyć muzeum, które "przechowałoby i pokazywało naszym potomkom świadectwa dawnego charakteru chłopa polskiego, jego dawnego sposobu życia, nawet wtenczas, gdy fala szarej, uniformującej cywilizacji przemysłowej Zachodniej Europy, już cały nasz kraj zaleje i pochłonie"l5, liczył Udziela nie tylko na połączenie różnych, rozproszonych dotąd zbiorów, ale też na szybkie ich powiększenie dzięki ofiarności społeczeństwa. Nie pomylił się, dary napływały z wszystkich stron, równie szybko jednak rozrastało się Muzeum Narodowe i potrzebowało nowych pomieszczeń na własne kolekcje. Wkrótce więc wystawa etnograficzna została częściowo przeniesiona na "półpiąterko do dwóch bardzo małych i źle oświetlonych salek"16, częściowo zaś spakowana i pomieszczona w składziku koło kaplicy w szkole im. Jana Długosza w Podgórzu oraz w podgórskim mieszkaniu Seweryna Udzieli, gdzie "w przedpokoju (...) mieścił się właściwy zrąb muzeum, biblioteka, pracownia fotograficzna etc. We wszystkich zaś kątach mieszkania, na szafach i piecach były filie tego muzeum"l? W tym stanie zbiory przetrwać miały kilka lat, do czasu, gdy - pod wpływem fermentu intelektualnego, wywołanego obchodami pięćsetnej rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem - powrócono w 1910 roku do idei utworzenia w Krakowie, ,jako w sercu i w dawnej stolicy Polski"l8 , odrębnego muzeum etnograficznego. W odezwie, wydanej 8 lipca tegoż roku przez Seweryna Udzielę i prof. Juliana Talko-Hryncewicza, wzywano do zapisywania się do powstającego Towarzystwa Muzeum Etnograficznego i do składania darów w pieniądzach i przedmiotach. Chodziło o to, by "ocalić od zagłady przeżytki przeszłości znikające bezpowrotnie"l9 i -jak dopowiadano w późniejszym sprawozdaniu - by "w przyszłości nie powiedziano, iż w naszym społeczeństwie nikt nie pomyślał wtedy, gdy to jeszcze było możliwe, o ratowaniu resztek kultury ludowej, zawierającej w sobie ślady prastarej kultury całego naro13 Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z 10.1.1904, nr 7, s. I; Oddział Etnograficzny Muzeum Narodowego (w Krakowie), "Tygodnik Ilustrowany", nr 10, 1904, s. 199. (Powtarzaną niekiedy błędną datę - styczeń 1905 r. - zasugerował sam S. Udziela w swoim artykule Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323). 14S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 323. 15L. Sawicki, Nowe muzeum etnograficzne na ziemiach polskich, "Lud", t. 16, 1910, s. 420. 16Tamże, s. 423. 17T. Seweryn, Seweryn Udziela jako twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Kraków 1938, s. 3. 18 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z dn. 8 lipca 1910 r., Arch. MEK. 19Tamże. �88 Magdalena Dolińska du"20. Wezwanie poparł m.in. krakowski "Czas", pisząc: "To nie jest czczy sentymentalizm, muzeum etnograficzne będzie mieć dla naszego narodu doniosłe znaczenie jako środek walki o lepszą przyszłość. Będzie się przyczyniało do podnoszenia świadomości narodowej wśród ogółu naszego społeczeństwa, (...) do budowy naszej kultury narodowej w kierunku artystycznym"21; odpowiedzieli zaś na nie krakowscy uczeni i artyści. Kilka miesięcy później, 9 lutego 1911 roku, mając już zatwierdzony przez c.k. Namiestnictwo statut, zawiązało się Towarzystwo Muzeum Etnograficznego22. Prezesem został prof. Julian Talko-Hryncewicz, lekarz i antropolog, skarbnikiem prof. Franciszek Bujak, historyk, sekretarzem dr Franciszek Kiernik, anatom, a kustoszem muzeum Seweryn Udziela. Przyszłe Muzeum obejmować miało "wszystkie dzielnice dawnej Polski, a po części i ziemie ludów ościennych, które w jakikolwiek sposób przyczyniły się do wytworzenia kultury naszej"23, miało też w nim być miejsce także i dla "zbiorów etnograficznych egzotycznych, o ile by zostały ofiarowane przez polskich podróżników lub zbieraczy"24. Przejęte przez Towarzystwo zbiory Udzieli i innych ofiarodawców pomieszczono w wynajętym od 1 grudnia 1910 roku lokalu, złożonym "z dwóch pokoików i kuchenki w podwórzu"25 przy ulicy Studenckiej. Muzeum, będące własnością Towarzystwa i z jego składek utrzymywane (jego założyciele i niektórzy członkowie zobowiązali się wpłacać przez pierwsze trzy lata więcej niż wymagał statut26), zostało uroczyście otwarte 19 lutego 1911 roku. Wystawę, którą urządził Udziela przy pomocy dwóch zaprzyjaźnionych nauczycieli, mimo niekorzystnych warunków zwiedziło do końca roku, a więc w ciągu 113 zaledwie dni jej otwarcia, 1705 osób, nie tylko z Krakowa, co niewątpliwie dobrze świadczy o skuteczności podjętej przez Towarzystwo akcji propagandowej27. "Nieodpowiednio umieszczony, ciemny, szczupły i niewygodny"28 lokal na Studenckiej nie mógł pomieścić przyrastających szybko - dzięki ofiarodawcom - zbiorów, nie stwarzał też właściwych warunków na ich eksponowanie, niebawem więc rozpoczęto starania o nową, obszerniejszą siedzibę. Zna- 20 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1911, Kraków 1912, s. 3. 21 F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne. Nowa instytucja kulturalna w Krakowie, "Czas", nr462 i464z 10 i 11 XI 1911. 22 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4. 23 Odezwa Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 8 lipca 1910 r., Archiwum MEK. 24 Odezwa do Wydziału Krajowego, 1911 r., Archiwum MEK; F. Bujak, Polskie Muzeum Etnograficzne, op. cit. 25 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. 26 Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa ... za rok 1911, Kraków 1912, s. 10. 27 Tamże. 28 S. Udziela, Muzeum ..., "Ziemia", 1926, nr 13-14, s. 196. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 89 leziono ją na Wawelu, w budynku dawnego seminarium św. Michała, zajmowanym częściowo przez inne instytucje. W lutym 1914 roku Sejm galicyjski uchwalił przekazanie nowego lokalu Muzeum Etnograficznemu na okres dwudziestu lat, pod warunkiem jednak wyremontowania go w całości. Było to - zważywszy zły stan tej "wielkiej rudery"29 oraz nikłe dochody Towarzystwa, do 1919 roku utrzymującego się głównie ze składek i darów - wyzwanie bardzo trudne, podjęto je jednak, znajdując w nim szansę na dalszy rozwój muzeum. Już VI 1913 roku, nie czekając na oficjalną decyzję, rozpoczęto przenoszenie zbiorów i nieustające remonty, których nie zaniechano nawet podczas długich lat wojny światowej. Dzięki ogromnemu wysiłkowi, rok po roku, w miarę jak pozwalały na to skromne środki, oddawano "pokoik za pokoikiem"30, otwierając kolejne ekspozycje ze zbiorami ilustrującymi różne obszary kultury ludowej, nie tylko polskiej, ale również ludów ościennych, a nawet egzotycznych. Ostatnie sale urządzono i otwarto dla publiczności w latach 1920-21, a kilka lat później pisał Udziela z żalem: "mamy już 15 sal wystawowych przepełnionych, a przydałoby się chociażby drugie tyle"3l. Tymczasem nie tylko nie było możliwości dalszego rozmieszczania przybywających wciąż zbiorów, nie tylko brakowało miejsca na pracownie i czytelnię, a nawet na kancelarię Zarządu, ale także już urządzonym salom groziło zamknięcie, budynek bowiem popadał w ruinę, a jedynym środkiem zaradczym, jaki z braku pieniędzy stosowano, było podpieranie pękających stropów słupami32. Kilkakrotnie ponawiane próby przekazania Muzeum na własność miastu lub państwu nie powiodły się33. W dodatku Zarząd Zamku Królewskiego na Wawelu wypowiedział lokal i Towarzystwo Muzeum stanęło wobec konieczności znalezienia nowego do końca lipca 1931 roku, co z niedostatku odpowiednich funduszy zdawało się niemożliwe. Opiekę nad zbiorami zaoferował wówczas wojewoda śląski, w zamian jednakże za przeniesienie ich do Katowic34. Muzeum dla Krakowa niespodziewanie uratowała praczka S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, ,,Ziemia" ..., s. 196. Tamże. 31 Tamże. 32 T. Seweryn, Sprawozdanie za rok 1937/38, rkps., Archiwum MEK; E. Pietraszek, Seweryn Udzielajako badacz kultury ... , s. 84. 33 Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie z 20 marca 1917 r., Archiwum MEK; G., Fr. G., Z Towarzystwa Muzeum Etnograficznego na Wawelu, "Nowa Reforma", z 25 V 1917, nr 240; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 201; A.D., Echa krakowskie, ,,Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ... , s. 76; 34 Muzeum Etnograficzne w Krakowie straciło dach nad głową, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 13 VI 1930, nr 155; Wawelskie Muzeum Etnograficzne w niebezpieczeństwie, "Czas", z 12 VI 1930, nr 132; Na bruk. do piwnic. czy do Katowic?, "Naprzód", z 16 VI 1930, nr 132; Kraków wobec groźby utraty Muzeum Etnograficznego. "Głos Narodu", z 14 I 1931; Pomieszczenie Muzeum Etnograficznego nie jest zdecydowane, "I1ustrowany Kuryer Codzienny", z 22 I 1931, nr 22. 29 30 �90 Magdalena Dolińska Maciejowa, wpadając z pełną prania balią i częścią stropu z drugiego piętra do sali wystawowej ze strojami lubelskimi i opoczyńskimi. Gdy o przygodzie przerażonej kobiety, ścianach opryskanych brudnymi mydlinami i stropach podpartych nieheblowanymi słupami rozpisała się szeroko prasa35, informując jednocześnie o trudnościach Towarzystwa, władze Krakowa podjęły wreszcie energiczne kroki w celu przekazania Muzeum Etnograficznemu nowego lokalu na pierwszym piętrze sąsiedniego, tzw. poszpitalnego, gmachu na Wawelu36. Tym razem jednak to Zarząd Muzeum nie zdecydował się na podpisanie umowy, ponieważ warunkiem objęcia nowych pomieszczeń, i to tylko na pięć lat, było odrestaurowanie ich na własny koszt. W rezultacie Muzeum pozostało w dotychczas zajmowanym gmachu poseminaryjnym, coraz bardziej popadającym w ruinę. Zarysowywały się i pękały mury oraz sufity, osunęło się sklepienie piwnicy, grożąc zniszczeniem biblioteki. Ratowano się przed katastrofą podpieraniem walących się stropów słupami i zamykaniem kolejnych sal przed zwiedzającymi37• "Żałosny widok zmurszałych i rozsypujących się murów wywoływa śmiertelnie przygnębiające wrażenie, a depresję pogłębia olbrzymie stłoczenie cennych zbiorów, wypełniających nie tylko szatY i gabloty wystawowe, ale i szuflady, w których nikt ich nie może oglądać ..."38, pisano w ówczesnej prasie. Uwagę władz miały zwrócić nie tylko tego typu enuncjacje, ale również masowe i demonstracyjne ofiarowywanie do Muzeum darów w postaci dzieł sztuki ludowej i zabytków etnograficznych, a niekiedy nawet całych, bardzo cennych kolekcjP9. Było to tym ważniejsze, że gościnę krakowskiemu Muzeum Etnograficznemu oferowały już nie tylko Katowice, ale i Lwów, przeznaczający na ten cel specjalny gmach i środki na utrzymanie40• Przez całe lata nie starczało pieniędzy nie tylko na remonty, ale nawet - jak pisano w dorocznym sprawozdaniu - na "utrzymanie należytego porządku i czystości, odpowiednie ogrzanie w zimie, aby zbiory uchronić od uszkodzenia, wreszcie utrzymanie chociażby dwóch, trzech funkcjonariuszy, potrzeb- Jl Praczka w Muzeum etnograficznem, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 22 V 1931, nr 140; W Muzeum Etnograficznem zawalił się sufit, "Głos Narodu", z 21 V 1931, nr 135; Jak praczka wpadła do Muzeum Etnograficznego?, "Nowy Dziennik", z 22 V 1931, nr 137; Praczka w Muzeum, "Naprzód", z 21 V 1931, nr 114. J6 T. Seweryn, Seweryn Udzielajako twórca Muzeum ..., s. 9. J7 T. Seweryn, Zbiorom krak. Muzeum Etnograficznego grozi zagłada, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 19 IV 1934, nr 107; Krakowskie Muzeum Etnograficzne w. .. trumnach, "Głos Narodu", z 18 N 1934; Oryginalna demonstracja w obronie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ,,Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 16 V 1934, nr 134; Wawel-kolebka Muzeum Etnograficznego ma stać sięjego grobem?, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 10 VI 1936, nr 160. J8 Krakowskie Muzeum Etnograficzne w... trumnach, "Głos Narodu", z 18 IV 1934. J9 Oryginalna demonstracja ... ; Hojny zapis na rzecz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Ilustrowany Kuryer Codzienny", z 9 V 1934, nr 127. 40 A.D., Echa krakowskie, "Kurjer Warszawski", z 14 IV 1936. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 91 nych do ciągle wzrastającej pracy w Muzeum"41. Dalej dodawano: "dzisiejszy kustosz nie tylko kieruje sprawami Muzeum, prowadzi kancelarię, jest preparatorem, ale musi najczęściej spełniać czynności służącego: przenosić szafy i gabloty, zamiatać i kurze ścierać. A w zimie, gdy nie ma czem palić i nie ma kto palić, marznie, chcąc chociażby najpilniejsze załatwić sprawy"42. Przez długie lata Udziela nie tylko sam załatwiał sprawy finansowe i administracyjne, ale też inwentaryzował i katalogował zbiory, prowadził bibliotekę i archiwum, oprowadzał zwiedzających, do pomocy mając na stałe jedynie dwóch emerytowanych nauczycieli43 i tylko przy urządzaniu wystaw angażując - też bezpłatnie - kilka innych osób, w tym własne dzieci. A przy tym do 1920 roku pracował również zawodowo, objeżdżając jako inspektor szkolny wsie i miasteczka województwa krakowskiego, co wprawdzie ułatwiało rozwijanie działalności kolekcjonerskiej, do której wciągał miejscowych nauczycieli i urzędników, a także młodzież szkolną, utrudniało jednak pracę muzealną i naukową. Dopiero od 1919 roku Muzeum zaczęło otrzymywać - oprócz subwencji od różnych instytucji, m.in. od Rady miasta Krakowa - stałe wsparcie finansowe od państwa, co pozwoliło na zakup sprzętu muzealnego i najpierw doraźne, potem już regularne miesięczne wynagrodzenia dla kustosza Muzeum oraz zarządcy i służącego, a z czasem nawet Uuż w latach 30.) na zatrudnienie na stałe paru osób44. Pomimo absorbujących go zajęć, związanych z prowadzeniem Muzeum i pracą zawodową, Udziela utrzymywał także liczne kontakty z innymi muzeami, wysyłał eksponaty na wystawy zagraniczne i krajowe, planował badania terenowe nad północnymi Krakowiakami oraz urządzenie skansenu w Lasku Wolskim koło Krakowa, pisał, publikował, doradzał. Ułożył wspólnie z profesorem Julianem Talko-Hryncewiczem program wykładów z antropologii i etnografii dla nauczycieli szkół podstawowych, a dla młodzieży napisał kwestionariusz zatytułowany Opis kapliczek, zapoczątkowując w ten sposób całą serię podobnych opracowań, drukowanych w miesięczniku dla młodzieży "Orli Lot". Akcja kolekcjonerska, prowadzona za pośrednictwem tego pisma, przyniosła Muzeum spore ilości nie tylko materiałów opisowych, rysunków i fotografii, ale także materialnych wytworów kultury ludowej45. Był to poważny sukces, nie tylko bowiem udało się znacznie powiększyć zbiory, ale także wpłynąć na ich kształt, co nie było łatwe przy ciągłym niedostatku środków finansowych. Ubolewał nad tym Udziela jeszcze w 1926 roku, pisząc, że "roz41 Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1920, s. 4, Archiwum MEK. 42 Tamże. 4) Jak podaje Sprawozdanie UYdzialu Towarzystwa ... za rok 1911, s. 4 i 6, byli to Feliks Taroni i Antoni Warchałowski. 44 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 79. 4S J. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 76. �Magdalena Dolińska 92 wój Muzeum postępuje powoli i dorywczo, przypadkowo, bo zawisł tylko od darów różnych dobrodziei i przyjaciół Muzeum, stąd wielkie szczerby w zbiorach, które można zapełnić tylko przez systematyczne, celowe zapełnienie ich drogą kupna"46. Pod koniec życia, mimo ubywających sił i nękających go chorób, nadal cały swój czas poświęcał Seweryn Udziela Muzeum, które stanowiło sens jego życia i było niemalże jego domem. Swoim uporem sprawił, że mimo wszelkich przeciwności pozostało ono w tym samym miejscu na Wawelu, kiedy zaś przeniesienie z takim trudem rozmieszczonych zbiorów do innego, pobliskiego gmachu stało się realne, nie potrafił się już z tym pogodzić47. Zmarł we wrześniu 1937 roku, w wieku osiemdziesięciu lat. Jeszcze w tym samym roku uczczono jego zasługi nadaniem Muzeum Etnograficznemu jego imienia48. Jego następcą na stanowisku dyrektora został Tadeusz Seweryn, historyk sztuki i artysta malarz, od kilku już lat pracujący w muzeum jako kustosz49• Urodzony w 1894 roku w Żabnie, w rodzinie nauczyciela, w Krakowie chodził do gimnazjum, a następnie studiował na Akademii Sztuk Pięknych oraz na Wydziale Filozofii i Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obie uczelnie ukończył z wyróżnieniem, mimo przerwy spowodowanej czynnym udziałem w walkach o niepodległość. Podczas I wojny światowej walczył w I Brygadzie Legionów Piłsudskiego, a po ucieczce z austriackiego obozu jenieckiego ukrywał się w Janowie Lubelskim, gdzie pod zmienionym nazwiskiem pracował w gimnazjum jako nauczyciel łaciny i niemieckiego. Stamtąd dojeżdżał do Krakowa na studia, tam też zaczął zbierać materiały etnograficzne, a w 1918 roku założył muzeum regionalne. Po odzyskaniuprzez Polskę niepodległości przeniósł się do Chełma, gdzie w 1920 roku zorganizował z uczniów seminarium nauczycielskiego dwa szwadrony, by włączyć się z nimi do walki przeciwko najazdowi bolszewickiemu na terenie Lubelszczyzny i Podlasia. Następnych kilka lat spędził w Tomaszowie Mazowieckim, wykładając historię w seminarium nauczycielskim i prowadząc badania etnograficzne w okolicznych powiatach oraz na Kaszubach i na Huculszczyźnie. Znajdował jeszcze czas, by i tu urządzić muzeum regionalne, ajednocześnie pisać, malować i rysować. W 1929 roku przeniósł się do Krakowa, gdzie rozpoczął pracę jako nauczyciel rysunków w gimnazjum orazjako kustosz w Muzeum Etnograficznym, którego zbiory wzbogacał już od wielu lat. Poświęcając się z wielkim oddaniem pracy muzealnej, nie zaniedbywał swojej kariery naukowej (w 1929 roku uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim, a kilka lat później habilitował się na Uniwersytecie Poznańskim), artystycznej (wystawiał obrazy olejS. Udziela. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Ziemia" ...• s. 200. T. Seweryn. Seweryn Udzielajako twórca ..., s. 9. 48 Tamże. 49 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog, artysta, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. XIII. Kraków 1996. s. 9-30. 46 47 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 93 ne, akwarele, drzeworyty) oraz popularyzatorskiej (w zakresie etnografii, sztuki ludowej, muzealnictwa i krajoznawstwa). Objąwszy po śmierci Seweryna Udzieli stanowisko dyrektora Muzeum, pozostał na nim - z przerwą na konspirację podczas wojny - do emerytury w 1965 roku. Do końca życia wiele publikował, działał aktywnie w Polskiej Akademii Umiejętności i w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, uczestniczył w pracach nad Słownikiem Starożytności Słowiańskich, współredagował "Atlas Polskich Strojów Ludowych" oraz niektóre czasopisma etnograficzne, m.in. "Lud" i "Polską Sztukę Ludową", a także "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". Zmarł w styczniu 1975 roku, w wieku osiemdziesięciu jeden lat50• Zaraz po objęciu stanowiska dyrektora Muzeum przeprowadził Tadeusz Seweryn niezbędny już remont sal wystawowych oraz korytarzy (wymieniono między innymi zniszczone stropy, zmurszałe podłogi i ramy okienne, uzupełniono tynki, pobielono ściany), zakupił dodatkowy sprzęt wystawowy i odnowił ekspozycję. Zorganizował też nowe pracownie - fotograficzną oraz renowacji obrazów51• Jesienią 1938 roku uzyskał dla Muzeum znakomicie położony w samym centrum miasta, między Dworcem Głównym i Teatrem Słowackiego, pałac Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz i już w czerwcu następnego roku, po błyskawicznie przeprowadzonym remoncie i adaptacji budynku, otworzył na pierwszym piętrze wystawę wsi krakowskiej, na której znalazła się m.in. izba krakowska, olejarnia oraz piec garncarski52. Mimo ogromnego powodzenia wystawa trwała zaledwie trzy miesiące, gdyż zaraz po wybuchu wojny, we wrześniu 1939 roku, spakowano ją w skrzynie, podobnie jak resztę zbiorów na Wawelu53• Eksponaty z wystawy krakowskiej zaginęły, natomiast pozostałe zostały wiosną następnego roku przeniesione przez Niemców do nowego, pustego jeszcze gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie specjalna komisja niemiecka dokonała selekcji, około 40% z nich przeznaczając dla muzeów w Berlinie, Wrocławiu i Wiedniu. Ostatecznie zbiorów nie wywieziono - zostały zdeponowane w siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności przy ulicy Sławkowskiej, w dwóch salach ówczesnego Muzeum Archeologiczneg054, gdzie przez cały okres wojny opiekował się nimi kustosz Roman Reinfuss (w jego mieszkaniu znalazły już po wojnie schronienie biuro, biblioteka i archiwum Muzeum), podczas gdy Tadeusz Seweryn, który zaangażował się w działalność konspiracyjną (z ramienia Delegatury Rządu RP na Kraj pracował m.in. w Kierownictwie Walki Cywilnej, przekształconym następnie w Okręgowe Kierownictwo Oporu Społecznego, likwidował A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograj,' muzeolog ..., s. 9-30. E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 84. 52 Tamże, s. 85. 53 Tamże, s. 86. 54 A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf, muzeolog ..., s. 20. 50 51 �94 Magdalena Dolińska konfidentów, prowadził sabotaż gospodarczy oraz propagandę antyniemiecką), musiał się ukrywać 55. Po wojnie, 27 kwietnia 1945 roku, na ostatnim, nadzwyczajnym walnym zebraniu Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie, na które przybyło już tylko piętnaście osób, uchwalono przekazanie całości zbiorów, biblioteki i sprzętu muzealnego "na własność Państwa, z równoczesną prośbą o zatrzymanie dotychczasowej nazwy"56. W sierpniu tegoż roku zbiory zostały przejęte przez Urząd Wojewódzki w Krakowie i Muzeum Etnograficzne przestało być instytucją prywatną. Tadeusz Seweryn, aresztowany niedługo po wyzwoleniu i zwolniony po trzech miesiącach bez rozprawy sądowej (jedynie na podstawie złożonego oświadczenia, że po wypędzeniu Niemców nie zajmował się już żadną działalnością podziemną57), powrócił tymczasem na stanowisko dyrektora i natychmiast rozpoczął starania o nową siedzibę dla Muzeum, zwłaszcza że nie powiodła się próba powrotu na Wawel. Najpierw przeniósł zbiory do budynku koszar przy ulicy Warszawskiej, a dopiero kilka lat później - w 1948 roku - udało mu się uzyskać zabytkowy gmach ratusza przy placu Wolnica na Kazimierzu, pod warunkiem jednak znalezienia i wyremontowania lokali dla dotychczasowych użytkowników58. Ratusz przy kazimierskim rynku, pochodzący z XVI wieku i rozbudowany wiek później o piętro i attykę, popadł z czasem w ruinę i w początku XIX wieku miał zostać rozebrany. Ostatecznie przebudowano go na potrzeby szkoły, najpierw przemysłowo-handlowej, później powszechnej, utrzymywanej przez gminę żydowską, dodając obszerne, pseudo-renesansowe skrzydło. Wokresie II wojny światowej okupanci niemieccy umieścili w ratuszu Zarząd Miejski i policję, a po wyzwoleniu użytkowało go kolejno kilka instytucji59. Przystosowanie budynku do potrzeb muzealnych wymagało gruntownych prac rem ontowo-adaptacyjnych, które ciągnęły się z przerwami przez około dwadzieścia lat i zakończone zostały ostatecznie w 1968 roku. Zrekonstruowano w tym czasie naj starszą część, przywracając jej dawny wygląd, zmieniono i zmodernizowano instalacje, przesunięto ściany i stropy, przebudowano sale wystawowe, wymieniono dach60.Nie zaniedbywano przy tym, pomimo trudnych warunków i ogromu pracy, realizacji statutowych zadań Muzeum, chcąc pokazać, że prze- SS A. Jacher-Tyszkowa, Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19-20; E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86. 56 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ...• s. 86. S7 A. Jacher-Tyszkowa. Tadeusz Seweryn, etnograf muzeolog ..., s. 19; T. Dubowik, B. Łopuszański, Prof dr Tadeusz Seweryn (1894-1975), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie". t. VI, 1976, s. 11. S8 E. Pietraszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia ..., s. 86-87. S9 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970, s. 9-10. 60 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum Etnograficznego, "Lud". t. 44, 1957, s. 412-414. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 95 trwało ono wojnę i nadal istnieje. Tadeusz Seweryn przygotował w niedługim czasie, wraz z zespołem pracowników, nową ekspozycję stałą, prezentującą polską kulturę ludową (jej pierwszą część otwarto już w 1951 roku), organizował wystawy objazdowe, pokazujące historię, kulturę i sztukę polskiej wsi, prowadził badania terenowe, ustalając straty, jakie poniosła kultura polska w okresie wojennym, inwentaryzował zbiory. Było to możliwe m.in. dzięki temu, że krakowskie Muzeum Etnograficzne, w przeciwieństwie do większości polskich muzeów (w tym warszawskiego etnograficznego, z którego ocalały jedynie dwa nadpalone eksponaty61), nie musiało odbudowywać swoich zasobów od nowa, utraciwszy w wyniku wojny tylko kilkaset obiektów62. W połowie 1965 roku, po odejściu Tadeusza Seweryna na emeryturę, stanowisko dyrektora Muzeum objął na ponad dwadzieścia lat Edward Waligóra, historyk sztuki. Zamknął on Muzeum dla publiczności na dwa lata, podczas których ukończył ostatecznie prace remontowo-adaptacyjne oraz opracował i przygotował wraz z zespołem pracowników nową koncepcj ę wystawy stałej, otwartej ponownie w styczniu 1969 roku63. Pod jego kierunkiem nadal rozwijano intensywną działalność oświatową i naukową, prowadzono badania terenowe, mające na celu uzupełnianie zbiorów i dokumentację zabytków kultury ludowej, przygotowywano liczne wystawy czasowe, prezentowane nie tylko w Polsce, ale i za granicą. W 1973 roku Muzeum było organizatorem Ogólnopolskich Targów Sztuki Ludowej, biorąc w nich jednocześnie udział dwiema wystawami - rzeźb Jana Staszaka i malowanych kaf1i64. Jednym z ważniejszych osiągnięć była niewątpliwie otwarta w 1982 roku i ciesząca się ogromnym powodzeniem wielka wystawa Matka Boska Częstochowska w sztuce ludu polskiego, za którą jej twórcy otrzymali nagrodę im. Brata Alberta65. W latach 70. udało się poszerzyć chwilowo wystawę stałą, uzyskano bowiem w użytkowanie budynek przy ulicy Sarego, dokąd przeniesiono najpierw (na krótko, choć pierwotnie z nadzieją ich eksponowania) zbiory egzotyczne, potem -już na stałe - magazyn ceramiki, a także pracownie konserwatorską i fotograficzną. W latach 90. Muzeum zmuszone było, ze względów finansowych, zrezygnować ostatecznie z tamtych pomieszczeń66 i wszystkie 1. Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce ..., s. 62. Tamże, s. 80. 63 A. Ogorzałek, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie za lata 1965-1967, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. III, Kraków 1968, s. 311. 64 B. Łopuszański, Kronika za rok 1973, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. IV, 1974, s. 320-322. 65 E. Pietraszek, K. Wolski, Działalność Muzeum Etnograficznego w Krakowie w latach 1977-1989, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. X, Kraków 1991, s. 171. Nagrodę otrzymali: mgr Aleksandra Jacher- Tyszkowa - pomysł i scenariusz; mgr Maciej Beiersdorf realizacja; mgr Edward Waligóra - dyrektor Muzeum. 66 M. Zachorowska, Kronika działalności Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli za lata 1990-1995, ,,Rocmik Muzeum Etnograficmego w Krakowie", t. XIII, Kraków1996, s. 128. 61 62 �Magdalena Oolińska 96 zbiory oraz pracownie z powrotem znalazły się w głównym gmachu. Zachowano natomiast uzyskany w latach 80. zabytkowy budynek przy ulicy Krakowskiej, tzw. Esterkę, gdzie pomieszczono biura dyrekcji i administracji oraz bibliotekę, a z czasem przygotowano w piwnicach sale wystaw czasowych. * W ciągu dziewięćdziesięciu lat swego istnienia Muzeum Etnograficzne kilkakrotnie zmieniało siedzibę i dyrektorów, kilkakrotnie też tworzyło i przekształcało swoje ekspozycje stałe, zawsze jednak zachowując wierność podstawowej idei, która od początku przyświecała jego twórcy, pragnącemu "odtworzyć życie ludu takie, jakie ono jest w dniu powszednim i świątecznym, w chwili radości i w chwili smutku"67. Już na wystawie w Sukiennicach w 1904 roku, mając jedną tylko salę na pomieszczenie całości zbiorów, starał się Seweryn Udziela pokazać je tak, by dać w miarę możności "dokładne i wszechstronne wyobrażenie o twórczości ludu w różnych dzielnicach Polski, o jego ubiorze i otoczeniu codziennym i świątecznym, o jego zatrudnieniu"68. Obok siebie umieścił stroje kieleckie i lubelskie oraz kurpiowskie i łowickie, odcinając je modelem zakopiańskiej willi Stanisława Witkiewicza od rzeczy podhalańskich,,,tworzących osobną całość, wykwintną w szczegółach, lecz skromną w kolorze"69, na osobnej zaś ścianie prezentując litewskie tkaniny oraz ruskie stroje i naczynia. W gablotach znalazły się hafty białe oraz kolekcja pisanek, w dwóch zaś wielkich szafach rysunki i malunki przedstawiające ludowe hafty, stroje, sprzęty, naczynia. Najważniejszą część ekspozycji stanowiła izba krakowska, odcięta od reszty ścianą z okienkami, z odtworzonymi pomimo ograniczeń narzuconych przez konstrukcję sali muzealnej - najbardziej charakterystycznymi cechami wnętrza chaty z podkrakowskich Bronowic, jak okna, piec z okapem oraz "nieodzowna ściana z fryzem z obrazów świętych u góry"70, wypełniona malowanymi skrzyniami, ławami, stołami, kołyską. Uzupełnieniem były krakowskie stroje weselne oraz krakowskie i śląskie czepce, a także przedmioty związane z obrzędowością (palmy i kołatki wielkanocne, zabawki, szopka kukiełkowa z Wieliczki, wieńce dożynkowe, różdżki weselne), całość zaś zamykał model chałupy wiejskiej, wykonany pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór domu Błażeja Czepca, gospodarza z Bronowic Wielkich7'. 67 68 69 70 71 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud", t. 10, 1905, s. 326. Tamże, s. 324. Oddział etnograficzny Muzeum Narodowego, "Czas", z l O I 1904, nr 7, s. l. S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. Tamże, s. 324-325. �Fot. 1. Ekspozycja stała. Izba podhalai1ska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 2. Ekspozycja stała. Izba krakowska. Fot. Marek Grabski. Fot. 3. Ekspozycja stała. Izba dolnośląska. Fot. Marek Grabski. �Fot. 4. Ekspozycja stała. Okjarnia. Fol. Marek Grabski. Fot. 5. Ekspozycja stała. Folusz. Fol. Marek (jrabski. �Fot. 6. Ekspozycja stała. Narzędzia do obróbki drewna, wyroby plecionkarskie i inne. Fot. Marek Grabski. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 97 Tymczasowa wystawa w oficynie kamienicy na Studenckiej zajmowała wszystkie trzy salki nowo otwartego muzeum, z konieczności będące zarazem magazynem z szeregiem wypełnionych całkowicie gablot i szuflad. Mieściły się tu obok siebie, bez żadnej naukowej metody i porządku, tak różne obiekty, jak hafty i stroje z różnych okolic Galicji, modele wiejskich chat, spichlerza, stodoły, młyna wodnego, warsztat tkacki, sprzęty domowe, naczynia ceramiczne, góralskie fajki, laski, czerpaki, zabawki, wielkanocne kołatki, pisanki, a także obrazy, fotografie i literatura odpustowa72 . A jednak i tutaj, pomimo ciasnoty miejsca, spróbował Udziela dać wyobrażenie krakowskiej izby wiejskiej, na którą przeznaczył pierwszy pokój, służący także za kancelarię73. Stał tam piękny model chaty krakowskiej, a obok malowany jaskrawo kredens, wypełniony barwnymi miskami, malowana skrzynia krakowska, wzdłuż zaś ścian ciągnęły się wąskie ozdobne półki, czyli listwy, ze wspartymi na nich obrazami74. Na Wawelu, gdzie do dyspozycji było kilkanaście pomieszczeń, starał się Udziela pokazać znacznie już większe i bogatsze zbiory możliwie najpełniej, grupując je z jednej strony tematycznie (sale poświęcone budownictwu, strojom, obrzędowości rodzinnej i dorocznej, gospodarowaniu, tkactwu, sprzętom domowym), z drugiej zaś regionalnie (sale z obiektami podhalańskimi i orawskimi oraz litewskimi, ruskimi i huculskimi), jako swego rodzaju tło dając na parterze, w największej sali, wystawę kolekcji egzotycznych, m.in. syberyjskiej Benedykta Dybowskiego, mongolskiej Juliana Talko-Hryncewicza, jawajskiej Mariana Raciborskiego oraz afrykańskiej Stefana Szo1c-Rogozińskieg075.Specjalne miejsce zachował dla izby krakowskiej, urządzonej tym razem na wzór chaty z Radziszowa, z bielonym wapnem piecem z nalepą, z oryginalnie malowanymi skrzyniami, ławami z oparciem, łóżkiem wysłanym wysoko pierzynami, kołyską, stołkami, półką na miski, kominkiem do palenia smolnych szczyp oświetlających wnętrze. Izbę zdobił szereg obrazów świętych pod powałą i ozdobne pająki ze słomy i papieru, zwieszone u pułapu76. W pałacu Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz, gdzie miała się mieścić filia Muzeum, wystawa urządzona przez Tadeusza Seweryna w trzynastu salach 72 Polskie Muzeum Etnograficzne, "Czas", nr 82 (wydanie popołudniowe) z 20 II 1911; S. Warcholik, Towarzystwo etnograficzne w Krakowie, "Słowo polskie", Lwów, z 20 II 1911, nr 84. 73A. Kallas, Muzeum etnograficzne w Krakowie, "Kuryer Lwowski", Lwów, z 22 II 1911, nr 54. 74 M. Treter, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Gazeta Wieczorna", Lwów, z 24 111911, nr 54. 75 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 197. Po raz pierwszy ekspozycja ze zbiorami egzotycznymi została otwarta na krótko już w 1914 r., ponownie urządzona została w 1921 r. 76 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Ziemia" ..., s. 198; Muzeum etnograficzne na Wawelu. Z okazji otwarcia czterech nowych sal, "Czas", 29 i 3D III 1916, nr 161 i 163. �Magdalena Dolińska 98 pierwszego piętra poświęcona była w całości kulturze ludowej ziemi krakowskiej77. Zaprezentowano tu również wnętrza dwóch izb wiejskich z okolic Krakowa, bronowickiej i zalipiańskiej. Pierwsza charakteryzowała się niską powałą wspartą na tragarzach, dwoma maleńkimi okienkami w ścianie frontowej, potężnym piecem w kącie i szeregiem świętych obrazów na ścianie. Druga, ozdobiona malunkami przez kobiety z jednej z sąsiadujących z Zalipiem wsi, mieniła się "cudownąpstrokacizną kwiatów"78, pokrywających piec, powałę, ściany. W następnych pokazano hafty krakowskie, szopki i przebierańców z noworocznych grup kolędniczych, wnętrza warsztatów olejarskiego i garncarskiego, ule figuralne i rzeźby ludowych artystów, a także modele budownictwa wiejskiego. Nie zabrakło izby krakowskiej także i w powojennej siedzibie Muzeum, w której pierwszą część ekspozycji stałej otworzył Tadeusz Seweryn - pomimo trwających remontów - już w 1951 roku. Rozbudował tu nawet zamysł Udzieli, rekonstruując, oprócz krakowskiej, także izby podhalańską i dolnośląską oraz odtwarzając autentyczne wnętrza kilku wiejskich warsztatów rzemieślniczych79. Ta część wystawy przetrwała do dzisiaj w niezmienionym niemal kształcie, zachowano bowiem, z niewielkimi tylko modyfikacjami, wnętrza, jedynie ekspozycję skrzyń krakowskich na korytarzu zastępując w 1968 roku prezentacją typowych dla polskiej wsi układów osadniczych i budynków mieszkalnych. Znacznie większym zmianom podlegała reszta wystawy, mająca charakter systematycznego wykładu. Tadeusz Seweryn zrezygnował tu z przedstawiania regionalnej różnorodności na rzecz objaśniania wybranych zagadnień polskiej kultury ludowej, odszedł też całkowicie od dominującego przed wojną typu wystawy-magazynu. Przygotował ekspozycję starannie przemyślaną pod względem merytorycznym i plastycznym, pokazującą - w przekroju czasowym - jak człowiek zdobywał pożywienie, jak mieszkał ijak się odziewał, a także jaką tworzył z dostępnych sobie materiałów sztukę80. W 1968 roku tę część wystawy zmodernizowano, rezygnując z wyraźnych wcześniej odwołań do klasyków marksizmu i skupiając się na prezentacji różnych dziedzin kultury ludowej, nadal jednak z naciskiem na krzywdę i niedolę chłopską81. Otwierała ją na pierwszym piętrze galeria strojów ludowych, ciągnąca się wzdłuż całego korytarza w wielkiej, przeszklonej gablocie, dalej w salach pokazywano zajęcia stanowiące podstawę tradycyjnej gospodarki wiejskiej, począwszy od zbieractwa, łowiectwa i bartnictwa, poR. Reinfuss, Muzeum z tysiąca ijednej nocy, "Orli Lot", R. XX, 1939, nr l, s. 98-102. Tamże, s. 99. 19 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1964. 80 T. Seweryn, Z. Szewczyk, M. Woleńska, Ludowa kultura materialna, Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 1954. 81 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik, Kraków 1970. 77 18 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 99 przez pasterstwo i hodowlę po rolnictwo, następnie tak ważne w życiu wsi rzemiosła, jak kowalstwo i tkactwo, wreszcie instrumenty ludowe i akcesoria związane z obrzędowością, przede wszystkim szopki, przebierańców i pisanki wielkanocne. Na drugim piętrze znalazło się miejsce dla szeroko rozumianej sztuki ludowej, tradycyjnej i współczesnej, do której prócz rzeźby i malarstwa zaliczono także ceramikę, wycinanki, ule figuralne i skrzynie wianne82• W tym kształcie wystawa przetrwała do roku 1985, kiedy to podjęto decyzję o jej kolejnej modernizacji i dostosowaniu do współczesnych wymogów, planując też wprowadzenie nowoczesnych środków i metod ekspozycyjnych. Z nowoczesności szybko zrezygnowano z powodu chronicznego dla polskich muzeów niedostatku pieniędzy i ostatecznie pozostawiono bez większych zmian parter oraz galerię strojów na pierwszym piętrze, zachowując też zasadniczy układ dalszego ciągu ekspozycji, z pominięciem jednak problemów społecznych wsi oraz ucisku chłopa przez pana. Tak odnowiona wystawa prezentuje zjawiska charakterystyczne dla polskiej kultury ludowej, poczynając od najbliższego człowiekowi i kształtowanego przezeń otoczenia, poprzez podstawowe sposoby zdobywania pożywienia i najpowszechniejsze rzemiosła, po przejawy zaspokajania wyższych potrzeb duchowych i estetycznych. Ekspozycja na parterze, gdzie przedstawione są zagadnienia związane z typową dla wsi polskiej zabudową, a także wnętrza wiejskich domów i warsztatów rzemieślniczych, nawiązuje z jednej strony do XIX-wiecznej koncepcji wystawiennictwa etnograficznego, charakteryzującego się dużą "teatralnością", z drugiej zaś do metod właściwych dla muzeów na wolnym powietrzu, czyli skansenów. Pokazuje - poprzez modele budynków mieszkalnych oraz wnętrza domów i warsztatów rzemieślniczych - świat zwykłych, przeciętnych ludzi i ich codzienne otoczenie, które sarni niegdyś tworzyli i w którym żyli i pracowali. Odwołując się przede wszystkim do odczuć i wrażliwości widza, wprowadza go w nastrój i atmosferę tego świata, który dawno już minął, tej zapomnianej dziś codzienności, która odeszła w przeszłość tak niepostrzeżenie, że ślady jej odnaleźć możemy już tylko na starych fotografiach i w muzeach. Ten dawny świat to malownicze, pokryte drobną siecią pól krajobrazy, w których wykształcone w ciągu stuleci układy osadnicze - wsie niwowe i łanów leśnych, okolnice, ulicówki i rzędówki, wsie folwarczne i olęderskie - wyraźne były jeszcze w XIX wieku. To także drewniane domy zrębowe o dachach wysokich i stromych, krytych przeważnie słomą, wspartych na ścianach z grubych, mniej lub bardziej obrobionych bierwion, które wiązano w węgłach na obłap lub jaskółczy ogon i niekiedy bielono wapnem, uszczelniwszy szpary gliną, mchem lub słomianymi warkoczami. Pokazująje plansze i fotogramy na ścianach korytarza parteru oraz niknący w jego głębi sze82 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 15-43. �100 Magdalena Dolińska reg modeli, oddzielnie podświetlonych, ustawionych na podpartych wąskimi podestami, lekkich płaszczyznach nośnych. Modele, wykonane w skali 1:1O, są pomniejszonym obrazem budynków mieszkalnych, charakterystycznych w XIX wieku dla regionów Krakowskiego i Łowickiego oraz Kurpiów, Kaszub i Orawy (fot. 7). Większość z nich powstała w latach 1949-1950 w pracowni modelarskiej Muzeum83, a tylko jeden - drugi z kolei - pochodzi z roku 1904 i prezentowany był już na pierwszej wystawie Seweryna Udzieli w Sukiennicach. Zrobiony został pod kierunkiem Włodzimierza Tetmajera na wzór chałupy z podkrakowskich Bronowic Wielkich, należącej do Błażeja Czepca84, jednego z bohaterów najsławniejszego w kulturze polskiej wesela. Dość wiernie oddane są tu charakterystyczne cechy i proporcje budynkuniskie zrębowe ściany pod wysokim czterospadowym dachem, krytym słomą i wspartym dodatkowo na słupach nośnych, a także zdobienie ścian wokół okien i drzwi niebieskimi wzorami roślinnymi. Znacznie skromniejsza jest stojąca przy samym wejściu chałupa z Kaszub, o surowych zrębowych ścianach (choć w XIX wieku przeważało tam raczej budownictwo ryglowe, z użyciem trzciny wymieszanej z gliną), z przysionkiem, czyli podcieniem szczytowym, wspartym na czterech słupach oraz z wysokim dachem trój spadowym, krytym zazwyczaj trzciną lub wrzosem. Trzeci model to wydłużona łowicka chata z przechodnią sienią w osi środkowej, o ścianach zdobionych dekoracją malarską w postaci linii falistych i ornamentów roślinnych, z oknami jedynie od frontu, pokazana z fragmentem przylegających do jej szczytowych ścian budynków gospodarczych o konstrukcji sumikowo-łątkowej, skupionych wokół niewielkiego, zamkniętego dziedzińca i połączonych wspólnym czterospadowym, krytym słomą dachem. Dalej wyłania się szerokofrontowa chałupa kurpiowska, wzniesiona z dopasowanych do siebie belek, tzw. kantówek, łączonych dodatkowo drewnianymi spinaczami (tyblami) i osłoniętych w węgłach pionowymi deskami. Gładkich ścian nie bielono, natomiast zdobiono geometrycznymi malunkami okiennice i obramienia okienne, a na dwuspadowym, krytym słomą dachu umieszczano w szczycie budynku tzw. śparogi, czyli sterczyny w formie główek zwierzęcych, wiernie tu odtworzone w odpowiedniej skali. Ostatni z modeli to spotykany wyłącznie na niewielkim obszarze polskiej Orawy, u stóp Babiej Góry, zrębowy dom z wyżką, czyli komorą konstrukcji slegowej, pełniącą rolę spichlerza, umieszczaną w półpiętrze nad izbą białą i dostępną z zewnątrz z galeryjki, wspartej na wysuniętych końcach belek stropowych, tzw. rysiach. Dla pokazania tej specyficznej konstrukcji odsłonięto tu jedną połać dwuspadowego, krytego gontem dachu. 83 Wykonywali je lub kierowali pracami ówcześni pracownicy Muzeum, mgr Zdzisław Szewczyk i prof. Roman Reinfuss. 84 L. Ludwikowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Przewodnik ..., s. 16; S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 324. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 101 Modele, które prezentują charakterystyczne cechy budownictwa drewnianego polskiej wsi, obejrzeć można z każdej strony, można też przez okienko zajrzeć do ich środka. A tuż obok, po obu stronach korytarza, zapraszają do wejścia szeroko otwarte drzwi do izb krakowskiej, podhalańskiej i dolnośląskiej, z których każda jest próbą unaocznienia, jak mieszkano w różnych regionach, zanim jeszcze uprzemysłowienie, nowoczesność i miejskie mody wszystkiego nie upodobniły. O ile w skansenie możliwe jest pokazanie całych budynków wraz z wyposażeniem, w naturalnym otoczeniu (nawet całej wsi i układu pól), w muzeum takim jak to, dysponującymjedynie salami w miejskim gmachu, sięgać trzeba po inne środki. Seweryn Udziela wprowadzał do muzealnych sal Fot. 7. Ekspozycja stała. Parter. modele i autentyczne elementy Fot. Marek Grabski. wyposażenia włościańskiej chaty, jego następca, Tadeusz Seweryn, pokusił się o coś znacznie więcej - całe sale zamienił na wnętrza wiejskich chałup i warsztatów. Sprowadził z terenu nie tylko pełne wyposażenie autentycznych warsztatów, ale i belki z obudowy ścian i powały, a przy ich montażu odwołał się do wiedzy i umiejętności wiejskich majstrów. Podobnie też budowę izb powierzył wiejskim rzemieślnikom, w podhalańskiej pozwalając im nawet rozmieścić sprzęty85. Autentyzmu dodaje użycie tych samych, co w rzeczywistości materiałów - w izbie podhalańskiej ściany zbudowane są z grubych bali sprowadzonych z gór, a piec z kamiennych otoczaków wydobytych z łożyska rzeki Raby, w dolnośląskiej prawdziwa smoła, nie farba, pokrywa tragarze i deski powały, w krakowskiej barwna polichromia wykonana jest tą samą techniką, co w podobnie zdobionych wiejskich chatach86• 85 86 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. Tamże, s. 419-423. �Magdalena Dolińska 102 Tylko jednak w skansenie jest miejsce na pełne pokazanie wielkiej różnorodności kultury ludowej, która - choć jawi się nam dziś jako statyczna, niezmienna, odwieczna - zmieniała się przecież stale, wraz z tworzącymi ją ludźmi i warunkami ich życia. Tylko tam można pokazać - choć też nie w pełni - rozmaitość stosowanych konstrukcji i materiałów oraz rozplanowania i wyposażenia wnętrz. I tylko tam można ożywić ekspozycję, zatrudniając w warsztatach rzemieślników, sprzedających swoje wykonane na miejscu, przy pomocy tradycyjnych technik i materiałów, wyroby. W zwykłym muzeum jest to po prostu niemożliwe - ograniczona przestrzeń narzuca konieczność wyboru oraz skrótów i uproszczeń. Niewielkie warsztaty, jak folusz, olejarnia, czy kuźnia, można więc było odtworzyć w miarę wiernie, domyślności widza pozostawiając jedynie ich wygląd zewnętrzny. Ukazują one konkretne zjawisko w wybranym momencie, bez wgłębiania się w różnorodność stosowanych rozwiązań i zachodzących w czasie przemian. Natomiast dwuizbową chatę - w XIX wieku już najczęstszą - można było pokazać albo odtwarzając jedną z dwu izb, codzienną lub odświętną, albo w jednym pomieszczeniu łącząc je obie. Można też było albo zrekonstruować jakieś autentyczne wnętrze z wybranego okresu, albo w jednym pomieszczeniu nagromadzić przedmioty, które mogły się wprawdzie znajdować w chłopskiej chacie, niekoniecznie jednak w każdej, niekoniecznie w tym samym czasie i niekoniecznie w takim samym porządku. Zastosowane rozwiązanie widoczne jest zwłaszcza w izbie dolnośląskiej, gdzie w nieczęstym już w XIX wieku wnętrzu zrębowej chaty pokazano obok siebie przedmioty pojawiające się w różnym zestawie - w tamtejszych domach wiejskich w okresie od XVII do końca XIX wieku. Do izby krakowskiej (fot. 2), ukazującej wnętrze mieszkalne z połowy XX wieku z Powiśla Dąbrowskiego, gdzie w kilku wsiach kobiety do dziś jeszcze zdobią malowanymi kwiatami ściany, powałę, piece i domowe sprzęty, wchodzi sięjakby z komory. Właściwe wejście, prowadzące z sieni, znajdowałoby się w rzeczywistości na lewo od obecnego, za rozłożystym piecem, który powinien łączyć dwa pomieszczenia: izbę białą i kuchnię. W pierwszej, odświętnej i reprezentacyjnej, służącej gospodarzom za sypialnię oraz za miejsce przyjmowania ważniejszych gości, znajdowała się część grzewcza pieca, bez paleniska. W drugiej, w której toczyło się życie codzienne, znajdował się piec chlebowy i kuchenny, tu już z żelazną płytą (coraz powszechniejszą od końca XIX wieku) oraz z kapą wychwytującą dym do komina. Obszerny zapiecek z tyłu (obok drzwi do komory) dawał w okresie chłodów schronienie starcom i dzieciom, podczas gdy w zagrodzonym płotkiem małym podpiecku z przodu trzymano kwoki lub króliki87• Na płycie kuchennej stoją gliniane i żelazne naczynia, obok zaś pieca przydatne w gospodarstwie urządzenia, częściowo 87 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 5. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 103 wykonane domowym przemysłem, częściowo zakupione u wiejskich rzemieślników lub wędrownych handlarzy. Kredens przy drzwiach do sieni i półkę przy wejściu do komory wypełniają gliniane misy i talerze, bardziej ozdobne niż użytkowe. Na wprost wejścia, pod przeciwległą do pieca ścianą, należącą już raczej do izby białej, stoją dwa drewniane łóżka z piętrzącymi się, ozdobnie haftowanymi poduchami - oznaką zamożności domu. Obok stoi kołyska na biegunach, a między łóżkami dosunięty do ściany niewielki stół - mebel bardzo cenny, rzadko używany, służący przede wszystkim za domowy ołtarzyk, ze świętymi obrazkami i figurkami stojącymi na białym obrusie. Powyżej wiszą rzędem obrazy z wizerunkami Matki Boskiej i Świętych Patronów, opiekujących się domem i jego mieszkańcami, niegdyś przyozdabiane bibułkowymi kwiatami. Krzesła, z reguły proste zydle, nie były sprzętem nazbyt częstym - ważniejsze były ławy, z oparciami lub bez, używane do siedzenia i do spania, a także zamiast stołu. Wyposażenie obu izb było podobne i tylko wielka czystość i stojące pod ścianami malowane skrzynie, w których przechowywano odświętną odzież, świadczą, że jest to raczej izba biała, a nie kuchnia, gdzie nawet po wprowadzeniu kominów, które uwolniły ją od dymu osadzającego się czarną sadzą na ścianach i powale, taki porządek był na co dzień nie do utrzymania. Meble, malowane w barwne ornamenty kwiatowe, pochodzą ze Skawiny oraz z Żabna na Powiślu Dąbrowskim. Natomiast ściany, powałę, obramienia okien i piec ozdobiła różnorodnymi motywami kwiatowymi, tak jak wnętrze własnego domu, ludowa malarka ze wsi Kłyż z tych samych okolic, pokazana podczas tej pracy na fotografii między oknami88. Izba podhalańska (fot. l), przedstawiająca wnętrze znacznie wcześniejsze, bo z końca XIX wieku, została w podobny sposób zrekonstruowana przez cieśli góralskich z Ochotnicy Dolnej89. Także i tutaj pokazano jedno tylko pomieszczenie, chociaż w rzeczywistości w XIX wieku większość domów góralskich posiadała już nie tylko dwie rozdzielone sienią izby, czarną i białą, ale także komorę. Tu także wchodzi się jakby od strony tej ostatniej, mając po lewej stronie lśniący bielą piec, za nim drzwi prowadzące do sieni, a naprzeciwko dwa niewielkie okna oświetlające izbę, nigdy nie otwierane. Ściany zbudowane są - jak w prawdziwie góralskim domu - z szerokich płazów jodłowych, ściemniałych pod wpływem czasu, powałę zaś tworzą ułożone w jodełkę deski, wsparte na pięciu tragarzach, pod którymi biegnie, prostopadle do nich, a równolegle do ściany szczytowej budynku, potężny, szeroki bal, czyli tzw. sosrąb. Na sosrębie, oprócz tradycyjnych motywów geometrycznych, wyrzezane są również litery IHS, data budowy domu oraz imię i nazwisko fundatora. W kącie koło drzwi stoi wielki piec z obszernym za88 T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ..., s. 419; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 6. 89 T. Seweryn, Metody ekspozycji istruktura ideologiczna Muzeum ..., s. 423. �104 Magdalena Dolińska pieckiem, zbudowany z otoczaków, wylepiony gliną i pobielony wapnem, służący do pieczenia chleba i do gotowania, a także do ogrzewania izby - tylko czarnej, bowiem biała, oddzielona od niej sienią, była z reguły nie ogrzewana. Jest to już piec z kominem, choć jeszcze w początku ubiegłego wieku Gzęste były na Podhalu piece kurne, z których dym rozchodził się po izbie, powoli wydostając się na strych przez otwór w powale, a po drodze czerniąc ściany sadzą. Wzdłuż jego wolnych boków umocowano u góry dwa drążki do suszenia mokrej odzieży - na jednym wiszą góralskie cyfrowane portki z grubego sukna oraz karple, niezbędne do chodzenia po głębokim śniegu. Wiązka podobnych karpli wisi obok na ścianie, nad niewielką, malowaną skrzynią na przyodziewek. Belkowane obramienia okien i odrzwia oraz większość mebli i sprzętów (półkę, łyżnik, zydle, kołyskę, archaiczną skrzynię sarkofagową) pokrywają gęsto wyrzynane nożem lub dłutkiem ornamenty 6-ramienne gwiazdy wpisane w koło, parzenice, leluje, ząbce, jodełki, recice - w których dopatrzyć się można romańskich, gotyckich i renesansowych reminiscencji90• Natomiast drzwi zdobione są deseczkami, w górnej części ułożonymi w słoneczko, w dolnej w jodełkę lub w szereg gontów. Pod przeciwległą do pieca i do wejścia z sieni ścianą stoi łóżko, nakryte ubogą, szarą pościelą z samodziałowego, tkanego w czerwone pasy płótna, obok otoczony zydlami masywny stół, przy którym gospodarz przyjmował ważniejszych gości. Powyżej, wzdłuż całej ściany, listwa z galeryjką wspat:tych na niej obrazów malowanych na szkle, z wizerunkami Matki Boskiej i patronujących domowi Świętych, do których opieki i pomocy odwoływano się w potrzebie; pod nią druga, z rzędem zawieszonych na kołkach smukłych i barwnych glinianych dzbanuszków. Wystroju dopełniają naczynia kuchenne i drobne sprzęty gospodarskie oraz ławy pod ścianami i niski, koślawy stolik, przy którym, przysiadłszy na samorodnych małych taboretach, spożywano skromne posiłki ze wspólnej misy. Po drugiej stronie korytarza zrekonstruowano tradycyjne wnętrze domu wiejskiego z górskich i podgórskich okolic Dolnego Śląska (fot. 3), a więc regionu całkowicie odmiennego, od wieków stanowiącego obszar pogranicza etniczno-religijnego, z dominacją ludności i kultury niemieckiej. Pokazywane tu zbiory pochodzą ze Szklarskiej Poręby i zgromadzone zostały w okresie międzywojennym przez nieznanego bliżej zbieracza o nazwisku Fischer, a po wojnie sprowadzone do Krakowa przez Tadeusza Seweryna, po nieudanej próbie utworzenia na miejscu muzeum skansenowskiego91• Również w tym T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. II. A. Jacher- Tyszkowa, Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. II, 1967, s. 234; T. Seweryn, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna Muzeum ... , s. 398-400,423; T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 13-17. 90 91 �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 105 wnętrzu, wzorowanym na domu góralskim ze Szklarskiej Poręby, połączono dla celów ekspozycyjnych kuchnię i izbę świąteczną oraz sień, chociaż w XIX wieku pomieszczenia te były już zazwyczaj oddzielone od siebie. Ograniczyło to, ze względu na brak ścian, możliwość ustawienia mebli, stąd kuchnię i izbę łączy na wystawie stojący pośrodku stół otoczony ozdobnymi zydlami, z wiszącą nad nim dekoracyjną lampą, podczas gdy stół taki stał w rzeczywistości (tak w izbie, jak i w kuchni) w narożniku lub między oknami, przy ławie z oparciem. Podobnie szafa, stojąca obok drzwi do alkierza, a więc jakby w sieni, powinna znajdować się w izbie. Współistnieją tu obok siebie starsze elementy ludowe oraz nowsze mieszczańskie, które przenikały na tamtejszą wieś stosunkowo wcześnie, bo już od początku XVIII wieku. Stąd zapuszczone czarną mazią deski powały i wspierające je grube tragarze, belkowane odrzwia i drzwi nabite kołkami oraz kamienny próg u wejścia do alkierza, a jednocześnie tynkowane ściany, podłoga z desek w izbie i posadzka w kuchni. Dominujący w kuchni olbrzymi piec zbudowany jest już z kafli, ale wciąż jeszcze z tradycyjnym obszernym zapieckiem i otaczającymi go ławami do siedzenia. Na płycie kuchennej stoją żeliwne i mosiężne garnki, obok na przypiecku otwarte worki z mąką i kaszą, za nim drobne sprzęty kuchenne; na ścianie wisi solniczka, niewielka szafka z półką, na której stoi m.in. staroświecki młynek, obok w kredensie wystawione są ozdobne talerze i kufle. W izbie, będącej zarówno sypialnią, jak i pokojem odświętnym, reprezentacyjnym, oprócz spotykanych powszechnie na wsi sprzętów, jak skrzynia, zydle, ława, kołyska, znajdują się również typowo mieszczańskie szafy ubraniowe, szafka wisząca i narożna, zegar wiszący, wreszcie efektowne łoże z baldachimem. Meble te, wzorowane formą i zdobnictwem na mieszczańskich i dworskich z XVII i XVIII wieku, dekorowano malaturą naśladującą intarsję i fornir, o wzorach geometrycznych i z polami zdobniczymi wypełnionymi kompozycjami kwiatowymi, pejzażami z elementami architektury, postaciami zwierząt i ludzi. Podobnie malowane są skrzynie i kołyska, natomiast zydle mają tu zaplecki bądź rzeźbione, bądź zdobione malowidłami portretowymi. Stojące w kredensie fajansowe, kamionkowe i szklane naczynia (talerze, misy, kufle, kieliszki) mają charakter bardziej dekoracyjny niż użytkowy i świadczyć miały o zamożności domu. Pochodzą one przeważnie z dolnośląskich wytwórni kamionka z Bolesławca, fajans z Proszkowa i Glinicy, szkło ze Szklarskiej Poręby. Zjawiskiem typowym były na Dolnym Śląsku obrazy na szkle o tematyce przeważnie religijnej, ale także (częściej niż gdzie indziej) świeckiej, wieszane w reprezentacyjnym narożniku lub między oknami, zawsze nad stołem i ławami. Wykonywano je w rzemieślniczo-artystycznych warsztatach w Górach Izerskich i Karkonoszach, a zwłaszcza w okolicach Jeleniej Góry, Wałbrzycha i Kłodzka. Jest to jedyna izba, którą ożywiono postacią kobiety w regionalnym stroju okolic Jeleniej Góry - może dlatego, że strojów dolnośląskich nie ma w galerii na pierwszym piętrze. �106 Magdalena Dolińska W przeciwieństwie do bogatej izby dolnośląskiej, w podhalańskiej, a w znacznej mierze i w krakowskiej, widać typową dla dawnej wsi dążność do samowystarczalności, jeśli już nie w obrębie własnego gospodarstwa, to przynajmniej wsi. Niemniej jednak zawsze istniało spore zapotrzebowanie na niektóre wyroby, zbyt trudne lub pracochłonne do wykonania we własnym zakresie. Ich produkcją zajmowali się wyspecjalizowani rzemieślnicy wiejscy lub małomiasteczkowi kowale, garncarze, olejarze, folusznicy, młynarze - cieszący się na ogół znacznym poważaniem w swoim środowisku. W ciągu ostatniego wieku ich warsztaty, nie mogąc sprostać konkurencji tańszych wyrobów fabrycznych, w większości zniknęły - zachowały się jedynie te, które przeniesiono do skansenów, lub te, które dostosowały się do współczesności, modernizując wyposażenie i przestawiając się na inną produkcję, np. pamiątkarską. Stąd unikatowa wartość prezentowanych w krakowskim Muzeum Etnograficznym warsztatów - folusza i olejami - przeniesionych wprost z terenu i wiernie tu odtworzonych. Tylko piec garncarski jest modelem - naturalnej wielkości - wykonanym specjalnie dla celów wystawowych, zgodnie jednak z koncepcją Tadeusza Seweryna przez prawdziwych małomiasteczkowych garncarzy92. Umieszczono go w niewielkim pomieszczeniu na końcu korytarza, w dawnym więzieniu "na dnie" wieży ratuszowej93, i podświetlono czerwonym światłem, imitującym żar ognia, w którym - w temperaturze dochodzącej do 800 stopni Celsjusza-wypalano wypełniające go szczelnie naczynia z surowej gliny. Podobne garnki czekają obok na stole, a już gotowe tworzą barwną galerię przed warsztatem, prezentując wielką różnorodność form i zdobień ceramiki z ośrodków garncarskich z całej Polski. Pokazano tu również dwa przykłady koła garncarskiego - narzędzia niezbędnego w pracy garncarza, który przy jego pomocy jednym delikatnym dotknięciem wyczarowuje wszelakiego rodzaju i kształtu naczynia - garnki, dzbanki, wazony, misy i talerze. Nieco dalej wąski korytarzyk prowadzi do olejami (fot. 4), autentycznego warsztatu, przeniesionego z Ochotnicy Dolnej i zrekonstruowanego na miejscu przez wspomnianych już cieśli z tejże miejscowości. Z rozdrobnionych i prażonych nasion, przede wszystkim lnu, wyciskano tu olej, używany do celów technicznych i leczniczych, a także zamiast tłuszczów zwierzęcych podczas rygorystycznie niegdyś przestrzeganych postów. Była to produkcja sezonowa, związana głównie z okresami adwentu i wielkiego postu94. W głębi niewielkiego, mrocznego pomieszczenia znajduje się archaiczna prasa klinowa, zbudowana z potężnych kłód jodłowych, tuż zaś przy wejściu cztery stępy nożne, na których mogło pracować jednocześnie kilku ludzi. Wprawiali oni w ruch - przez rytmiczne nadeptywanie ich końców - okute grubą bla- 92 93 94 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysłu ludowego ..., s. 3 ł. Tamże, s. 3 I. J. Górak, Prasy do wyciskania oleju, w: Z zagadnień kultury ludowej, Lublin 1981, s. 12. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 107 chą bukowe stępory, te zaś, opadając raz po raz w zagłębienia stęp, tłukły na miazgę oczyszczone z łusek siemię lnu. Uzyskaną w ten sposób mączkę mieszano w płytkim korycie z gorącą wodą, ugniatano i w odmierzonych porcjach prażono w kociołku. Odparowany z wody i jeszcze gorący miąższ zawijano w dwa pełniące rolę filtra płaty, jeden utkany z owczej wełny, drugi z krowiego lub koziego włosia. Zawiniątko umieszczano następnie w zagłębieniu lisicy, czyli poziomej belki, osadzonej trwale między dwiema pionowymi kłodami prasy, i przykrywano drewnianym czopem, na który nasuwano drugą belkę, tkwiącą luźno w otworach wyciętych w pionowych kłodach. Siłę nacisku zwiększano za pomocą bukowych klinów, wbijanych z obu stron masywnymi, poruszanymi wahadłowo przez olejarza taranami95, z których jeden umocowany jest tu na zwieszonym od powały żelaznym łańcuchu, drugi przymocowany na mieczowanym ramieniu do obrotowego słupa. Wyciśnięty z miąższu olej wyciekał do podstawionego naczynia przez otwory w dnie zagłębienia - uzyskiwano w ten sposób około póhora litra cieczy z l kg nasIOn. Kolejnym warsztatem zrekonstruowanym na parterze jest folusz (fot. 5), przeniesiony z Jaworek koło Szczawnicy. Urządzenia takie, w których folowano, czyli spilśniano tkaninę wełnianą na sukno, stosowano w niektórych rejonach Polski, zwłaszcza w Karpatach, jeszcze do połowy XX wieku. Tu także odtworzono jedynie ciasne, półmroczne wnętrze z wielką stępą, wspartymi o nią czterema ciężkimi młotami i wałem, poruszanym przez - pozostawione już domyślności zwiedzającego - koło wodne na zewnątrz. Obracając się, wał zahaczał sterczącymi z niego ramionami o kliny (rączki) wystające z młotów, które podnosiły się rytmicznie i opadały w zagłębienie stępy, na tkaninę zanurzoną w gorącej wodzie. Gorącą wodę doprowadzano z miedzianego kotła, stojącego na niskim piecu z płaskich kamieni piaskowca (w kącie na wprost wejścia), przy pomocy rynienki, w podobny sposób odprowadzając zabrudzoną ze stępy. Tkanina poddawana była zabiegowi folowania przez osiem do dziesięciu godzin - niekiedy dwukrotnie, gdy chciano uzyskać sukno grubsze i sztywniejsze - a następnie czyszczona i suszona na słońcu96. Dalszy ciąg wystawy stałej to ciągnąca się wzdłuż całego korytarza pierwszego piętra, w wielkiej przeszklonej gablocie, galeria stroju ludowego z wszystkich niemal (poza północnymi) regionów współczesnej Polski, z okresu największego rozkwitu kultury ludowej, a więc z końca XIX i początku XX wieku. Strój odświętny - barwny, efektowny i na ogół bardzo kosztowny, przechowywany troskliwie przez całe życie i często przekazywany z pokolenia na pokolenie był niegdyś oznaką nie tylko zamożności swych właścicieli, ale też ich stanowej i regionalnej przynależności. Dziś niemal już zanikł, w niektórych tylko regio- a 95 96 T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego T. Seweryn, Izby wiejskie i warsztaty przemysiu ludowego , s. 22-27. , s. 17-21. �Magdalena Dolińska 108 nach przywdziewany jeszcze podczas ważniejszych uroczystości. Jedna z największych i najcenniejszych w Polsce kolekcji, prezentowana tu w układzie regionalnym, przypomina barwność i urodę strojów góralskich, lubelskich, kurpiowskich, opoczyńskich, łowickich, szamotuiskich i innych, przede wszystkim jednak krakowskich, pokazanych w kilku odmianach. W zajmujących niemal całe pierwsze piętro salach wystawowych jedynym nawiązaniem do ekspozycji na parterze jest rekonstrukcja wnętrza małej, wiejskiej kuźni. Nie można do niej wejść, można jedynie przystanąć na progu i przyjrzeć się urządzeniom i narzędziom kowalskim, widocznym w przyćmionym świetle, które dochodzi zza niewielkiego okienka. Jest tu palenisko z miechem, stół z imadłem, stolik z narzędziami do podkuwania koni, ciężki drewniany kloc z kowadłem oraz półki i żerdzie wypełnione licznymi narzędziarni, z których pomocą zręczny kowal umiał wyczarować z nieforemnych kawałków twardego żelaza najróżniejsze przedmioty, często zadziwiające lekkością i wyrafinowaniem ksztahów - zawiasy, okucia, zamki i wykładki do zamków, pierścienie spinające dyszel, kraty, wrzeciądze i inne. Niektóre z tych przedmiotów pokazano na planszy obok wejścia do kuźni, po drugiej jego stronie umieszczając model wozu chłopskiego, a przy nim naturalnej wielkości koło, chomąto i dyszel z bogato zdobionym okuciem kowalskiej roboty. Pozostała część ekspozycji stałej (fot. 6), prezentująca dawne sposoby zdobywania pożywienia (zbieractwo, łowiectwo, tradycyjne rolnictwo i hodowlę) oraz niektóre z ważniejszych w wiejskiej gospodarce rzemiosł (kołodziejstwo, bednarstwo i ciesielstwo, obróbka włókna, tkactwo i farbiarstwo), następnie instrumenty ludowe oraz obrzędy bożonarodzeniowe i wiosenne, wreszcie - na drugim piętrze - polską sztukę ludową, nie odbiega charakterem od innych tego typu ekspozycji, ograniczając się do systematycznego wykładu, ilustrowanego zarówno eksponatami, jak i archiwalnymi fotografiami. * W muzeum etnograficznym wystawa jest opowieścią o człowieku i jego życiu, a jest to opowieść tym bardziej interesująca, im głębiej pozwoli nam wejść w to życie i je zrozumieć. Dlatego tak wielkim wciąż zainteresowaniem cieszą się wywodzące się jeszcze z XIX-wiecznych pomysłów muzea skansenowskie, a także próbujące podobnych realizacji wystawy takie, jak ekspozycja stała krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Fascynuje ona zarówno dzieci, jak i dorosłych, opowiadając bowiem o dawnym świecie pozwala wręcz wejść do niemal tych samych wnętrz, w których mieszkali i pracowali żyjący w nim niegdyś ludzie. Eksponat niczego tu nie ilustruje, niczego nie przedstawia, on po prostu jest tym, czym zawsze był - niegdyś częścią życia, w którym brał udział, teraz częścią opowieści o tym życiu. �Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji 109 Świętując w 2001 roku jubileusz dziewięćdziesięciolecia istnienia, Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie mogło się jednocześnie poszczycić pięćdziesiątą rocznicą powstania swej wystawy stałej. Ekspozycja ta, bardzo tradycyjna, nawiązująca do XIX-wiecznych wzorów wystawienniczych, niemal teatralna, a zarazem bliska idei skansenowskiej, jest bliska realizacji marzeń twórcy Muzeum, Seweryna Udzieli, który pragnął, by dzięki muzeum wnukowie i prawnukowie mogli się dowiedzieć, ,jak się to ongi żyło w Polsce, (oo.) że nawet w życiu codziennem, nawet w małych chatach wiejskich mieliśmy wiele dobrych i pięknych rzeczy, które przez wieki wytworzył i wykołysał duch narodu"97. Ograniczany brakiem pieniędzy i miejsca, nie doczekał się pełnej realizacji swoich marzeń. Urzeczywistnił je dopiero jego następca, Tadeusz Seweryn, nie tylko wiernie podążając jego śladem, ale i rozbudowując jego pomysły. Stworzył wystawę, która trwając niezmiennie mimo przemijających obok mód, nie tylko nie utraciła nic ze swej atrakcyjności, ale staje się powoli świadectwem przeszłości samego Muzeum i jego wierności własnej tradycji. THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM IN CRACOW - FIDELITY TO TRADITION (Summary) Seweryn Udziela Ethnographic Museum in Cracow, one of the oldest and largest Polish ethnographic museums, celebrated its ninetieth anniversary in 2001. The museum was established by Seweryn Udziela (1857-1937), a teacher and school inspector, collector of folk artefacts, who for many years was its director and the only employee. When he died in 1937, the directorship was taken over by Tadeusz Seweryn (1894-1975), Udziela's collaborator for many years, an art historian and a painter, who managed the institution until his retirement in 1965. The museum, initially housed in three rooms of a private flat, later at the Wawel, after the war was moved to the Town Hall ofKazimierz, a former town, where it has been located until today. Existing without any interruption since its establishment, the museum survived two world wars, the change of the political system and never-ending financial difficulties and managed to preserve its collections from destruction. Throughout this time it served the idea that was professed by its founder, Seweryn Udziela. This fidelity to tradition is evidenced by abundant ethnographic collections, both Polish and exotic, often originating in the 19th century, as well as a permanent exhibition on the ground floor, organized by Tadeusz Seweryn in 1951, resembling an open-air museum and following the concept developed by Udziela. This oldest part of the permanent exhibition, never giving in to various changing fashions and fads, lost nothing of its attractiveness and is becoming the testimony to the Museum itself and its fidelity to its own tradition. 97 S. Udziela, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, "Lud" ..., s. 323. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48be04e8c072e99f6637079361b26436.pdf a220282af2c470eec7cbc9c25d122cca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Hazelius, Artur Immanuel (1833-1901) Szwecja - muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4704 Title A name given to the resource Artur Imannuel Hazelius(1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin ARTURIMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) -TWÓRCA NORDISKA MUSEET I SKANSENU W SZTOKHOLMIE. KSZTAŁTOWANIE PODSTAW INSTYTUCJONALNYCH W MUZEALNICTWIE ETNOGRAFICZNYM SZWECJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU 1. Artur Hazelius nieznany w Polsce? W roku 1972 w wydawnictwie Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie ukazała się książka Muzea skansenowskie w Polsce. Praca jest zbiorem artykułów omawiających zagadnienia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce. Jeden artykuł poświęcony został zarysowi historycznemu muzeów na wolnym powietrzu w Europie. Autorem tego artykułu jest A. Gólski, który omawiając działalność A. Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie, przedstawia mylne informacje o biografii twórcy Skansenu. Cytowany autor w podrozdziale zatytułowanym Działalność Arthura Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie podaje błędną datę śmierci A. Hazeliusa, tj. 1891 rok. A. Gólski pisze "W roku 1891 skansen został otwarty dla publiczności. W tym samym roku umiera Hazelius" (s. 18). W rzeczywistości umarł on 10 lat później, w roku 1901. Czytając publikację A. Gólskiego, odnaleźć można inne błędy merytoryczne, świadczące o nieznajomości zarówno geografii Szwecji (autor pisze o regionie Denmark, który w rzeczywistości nie istnieje), jak i biografii A. Hazeliusa. Ponadto wyraz "Skansen" jest nazwą własną instytucji działającej w Sztokholmie i dlatego powinien być pisany w języku polskim z dużej litery, chyba że dotyczy typu muzeum na wolnym powietrzu, wzorowanego na stworzonym przez Hazeliusa. Także w pracy 1. Czajkowskiego Muzea na wolnym powietrzu w Europie, wydanej przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, informacje o A. Hazeliusie i Skansenie są niepełne. Autor pisze np. "Nie wiemy, czy i na jakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu" (s. 17). Zachowały się jednak listy, notatki i wspomnienia A. Hazeliusa dotyczące idei powstania Skansenu i Nordiska museet, które znajdują się w Nordiska museets arkiv w Sztokholmie. Z nich dowiadujemy się szczegółowo o planach �64 Waldemar Kopczyński i realizacji Skansenu. J. Czajkowski wprowadza także nieścisłe nazewnictwo, pisząc np.: "W 1885 r. zakupił Hazelius farmę Mora w prowincji Dalarna, którą w 1890 roku przeniesiono na teren przyszłego muzeum" (s. 254). Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości! Wymieniony przez 1. Czajkowskiego zakupiony obiekt pochodził w rzeczywistości z miejscowości Ostnor w parafii Mora (Baehrendtz, 1980, s. 27) i stanowi przykład drewnianego budownictwa prowincji Dalarna. Zaledwie stronę poświęcił A. Hazeliusowi inny autor, A. Zaręba, w artykule Uwagi a muzeach skandynawskich zamieszczonym w "Ludzie" w 1954 roku. Zauważa w nim, że "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa" (s. 1147). To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał. Wspomnę o tym w dalszej części pracy. Postaci A. Hazeliusa poświęcił niewiele miejsca J. Bujak w wydanej w 1975 roku pracy Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). Autor zwraca uwagę na nowatorskie rozwiązania A. Hazeliusa dotyczące ekspozycji budownictwa ludowego wraz z jego naturalnym wyposażeniem, które realizował na podstawie pomysłu zaczerpniętego ze światowej wystawy wiedeńskiej zorganizowanej w 1873 roku. Autor konstatuje, że "w związku z umieszczeniem na wystawie oryginalnych budynków chłopskich nasuwa się przypuszczenie, że w tej to właśnie ekspozycji "budownictwa ludowego" można doszukiwać się początków ruchu skansenowskiego realizowanego w pełni w kilka lat później, tj. w latach siedemdziesiątych ub. stulecia przez wielkiego miłośnika kultury ludu szwedzkiego Artura Hazeliusa (1833-1901)" (Bujak, 1975, s. 21). To prawda, niemniej A. Bujak myli się, pisząc o latach siedemdziesiątych jako początkach muzealnictwa skansenowskiego. Idea ta rozwija się w latach osiemdziesiątych, tj. w okresie wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu. A. Hazelius dostrzegał pedagogiczne znaczenie obrazu (fotografii i rysunku) i umiejętnie wykorzystywał to w swoich wystawach. Zasługom Hazeliusa w działalności na polu ochrony zabytków architektury, przez przenoszenie obiektów na teren muzeów i zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, niewiele uwagi poświęca M. Pokropek w swojej pracy Budownictwo ludowe w Polsce (1976). Zdawkowo traktuje zasługi i działalność A. Hazeliusa T. Barucki (1989). Nieścisłe informacje o A. Hazeliusie podaje B. Tretet w krótkim artykule Muzea pod otwartym niebem zamieszczonym w pracy zbiorowej Muzealnictwo pod red. T. Dobrowolskiego i S. Komornickiego z roku 1947. B. Tretet pisze w nim, że Skansen w Sztokholmie założony został przez "lekarza z zawodu, dr Artura Hazeliusa" (s. 194). Zastanawiające, skąd cytowany autor zaczerpnął tak mylne informacje o zawodzie Hazeliusa. Jak wiadomo, A. Hazelius nie był lekarzem, posiadał doktorat z·filologii skandynawskiej. O A. Hazeliusie wzmiankuje artykuł A. Drzewieckiej-Banaszak pod tytułem Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, w któ- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) Fot. 1. Portret A. Hazeliusa (1833-1901). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. 65 �Waldemar Kopczyński 66 rym autorka słusznie uważa A Hazehusa za twórcę muzealnictwa etnograficznego w Szwecji (Drzewiecka-Banaszak, 1979, s. 61). Jednak i w tej pracy wkradł się błąd związany z datą założenia Skansenu. Autorka błędnie wskazuje na rok 1890, podczas gdy otwarcie Skansenu nastąpiło rok później. Ten krótki przegląd informacji o A Hazeliusie i jego działalności, zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje, jak często, pisząc o nim, popełniano błędy. Można śmiało powiedzieć, że postać Hazehusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia. Temu celowi poświęcam niniejszyartykuł. 2. Artur Hazelius - zarys biografii Informacje dotyczące życia i działalności A Hazeliusa (fot. l), znane w Szwecj i, są bardzo bogate i zróżnicowane. Do głównych dzieł traktujących w sposób nader szczegółowy o życiu i działalności A Hazeliusa należy zaliczyć opracowania F. Book (1923), AM. Holmgren (1928) oraz G. Berg (1933). Z 1933 roku pochodzi także opracowanie V. Levin i S. Behm, zamieszczone w roczniku Nordiska museet "Fataburen" w setną rocznicę urodzin A Hazeliusa. Z najnowszych opracowań poświęconych postaci Hazeliusa należy wymienić pracę I. Bergman (1999) oraz doskonały zbiór artykułów autorstwa B. Nystrom, E. Stavenow-Hidemark, S. Sariin, C. Hammarlund-Larsson, H. Medelius, 1. Berg, zawartych w jubileuszowym wydawnictwie Nordiska museet Nordiska museet under 125 ar ("Nordiska museet w ciągu 125 lat") z roku 1998. Oprócz wymienionych prac, stanowiących doskonałe źródło informacji, istnieje imponująca liczba krótkich przyczynków i artykułów rozrzuconych po fachowych periodykach muzealnych i etnograficznych. Należy jednocześnie pamiętać, że bezpośrednim źródłem poznania postaci A. Hazeliusa i jego dzieła jest niewątpliwie Nordiska museets arki v, będące bogatym zbiorem jego listów, notatek, zapisków, dzienników, listów do niego. Archiwum Hazeliusa (Hazeliusarkivet) stanowi doskonały przykład pracy wielu pokoleń archiwistów i muzealników szwedzkich zatrudnionych w Skansenie i Nordiska museet w Sztokholmie. Hazeliusarkivet do roku 1963 znajdowało się w Skansenie. Od 1993 roku Archiwum Hazeliusa działa w nowym, odrestaurowanym budynku archiwum Nordiska museet, tzw. Gamisonen przy Linnegatan 89. Artur Immanuel Hazelius urodził się 30 listopada 1833 roku w Sztokholmie w domu przy Surbrunsgatan 45, który w roku 1926 przeniesiono do Skansenu, gdzie prezentowany jest zwiedzającym jako "dom Hazeliusa" (fot. 2). W 1926 roku w "Fataburen", wydawanym przez Nordiska museet, G. Selling pisał między innymi - "Obecnie przenosi się budynek na wzgórze Skansenu, nie tylko na pamiątkę Artura Hazeliusa, twórcy Nordiska museet i Skansenu, ale także �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 67 Fot. 2. Dom, w którym urodził się A. Hazelius. Skansen w Sztokholmie. Fot. W. Kopczyński. jako wspomnienie Sztokholmu, który przeminął" (Selling, 1926, s. 98). Wczesne dzieciństwo A. Hazelius spędził w Sztokholmie, mieszkając przy Master Samuelsgatan, stąd, jak podkreśla, V. Almqvist - "Artur Hazelius był dzieckiem stolicy, ale pochodził zarówno od strony ojca, jak i matki od krewnych z północy" (1903, s. 3). Przeglądając współczesną mapę Sztokholmu, próżno szukać wymienionych adresów i obiektów, gdzie przebywał A. Hazelius. Sztokholm się zmienił. Dzisiaj najbardziej znanymi miejscami jego stałej obecności pozostają Skansen i Nordiska museet. Rodzicami A. Hazeliusa byli lohan August Hazelius i jego żona Lovisa z domu Svanberg, pochodząca z rejonu Angermanland. Krewni ze strony ojca wywodzili się z warstwy chłopskiej i poświęcili się pracy duszpasterskiej w parafii Hassela w Halsingiand (Kopczyński, 200 l, s. 29). Ojciec A. Hazeliusa był wojskowym topografem, oficerem Korpusu Inżynierskiego w randze generała-majora, wykładowcą w Wyższej Szkole Artylerii w Marieberg oraz posłem niezależnym do parlamentu szwedzkiego - Riksdagu. To właśnie od ojca - jak podkreślał po jego śmierci A. Hazelius - "otrzymał w spadku patriotyzm (josterlandskiirlek) i niezależność (sjalvstandighet) (Berg, 1933, s. 10). Młody A. Hazelius dorastał do ósmego roku życia w Sztokholmie, aby następne kilka lat spędzić we wsi Hannas w Smaland u przyjaciela ojca z lat młodzieńczych, wikarego T.R. Ekenstama. Ojciec, wysyłając ośmioletniego Artura na wieś, był przekonany, że wyjazd ze Sztokholmu i pobyt na wsi �68 Waldemar Kopczyński pozytywnie wpłynie na rozwój duchowy i intelektualny młodego człowieka (Bergman, 1999, s. 6). W tej decyzji odnajdujemy wpływy idei poety i przyjaciela Johana Hazeliusa, C.J. Love Almquista, który zrażony życiem w Sztokholmie, nabył wiejską posiadłość w prowincji Varmland. Przebywając w regionie Smaland, młody Artur Hazelius zdobywał wiedzę "o wiejskim życiu i pracy" (Berg, 1933, s. 5). W listach do ojca pisał, że "przebywać na wsi jest wszelako pożyteczną rzeczą" (Berg, 1933, s. 6). W jego pamięci pobyt na prowincji, obserwacja wiejskiego życia i tradycji, przyjaźń z wikarym i jednocześnie wychowawcą T.R. Ekenstamem, będą powracać co jakiś czas w dorosłym życiu. Z całą pewnością okres spędzony na wsi i pośród społeczności wiejskiej skłoni szesnastoletniego Hazeliusa do pierwszych prób i porównań rzeczywistości wiejskiej i miejskiej (Bergman, 1999, s. 9). Opuszczając Hannas, Hazelius pozostawia po sobie miłe wspomnienia. W jednym z listów do ojca T.R. Ekenstam napisał - "Bóg dał tobie dobre dziecko" (Holmgren, 1928, s. 9). W 1847 roku Artur Hazelius wraca do Sztokholmu i podejmuje naukę w Nya Elementarskolan. Był uczniem pracowitym i odpowiedzialnym, a naukę traktował jako "źródło do ziemskiego i niebiańskiego błogosławieństwa". (Holmgren, 1928, s. 15). To były czasy reform w szkolnictwie szwedzkim, w których czynny i bezpośredni udział brał jego ojciec Johan Hazelius. W początkach lat 50. XIX wieku zaczyna się w Szwecji "moda" na piesze wędrówki po prowincji, co w konsekwencji doprowadzi do powstania w 1885 roku ogólno szwedzkiej organizacji - Szwedzkiego Towarzystwa Turystycznego (Svenska Turistfóreningen). W czerwcu 1852 roku razem ze swoim przyjacielem Ahlbergiem, synem proboszcza z Norrlandu, Artur Hazelius wyrusza na pieszą wędrówkę po prowincji Jamtland, co wyraźnie wpłynęło na jego "duchowy rozwój" (Berg, 1933, s. 7). W trakcie owej "wędrówki przez Szwecję" Hazelius kreśli pierwszy w życiu opis - obraz zagrody wiejskiej O. Larssona - Tullus w Jamtland, gdzie znajdują się zabytkowe piece, obrazy i malowidła ścienne. Przebywał w miejscowości Ragunda, słynącej z pięknego kościoła średniowiecznego, wykonanego z szarego i czerwonego granitu. Szczegółowy zapis tej letniej wędrówki znajduje się w pamiętniku z podróży, który prowadził młody Hazelius (Nordiska museets arkiv; Hazeliusarkiv, vol. FI :2). Wyprawa do Jamtland była pierwszą długą wędrówką po prowincji szwedzkiej, którą odbył A. Hazelius, zanim zaczął studiować na renomowanym, naj starszym uniwersytecie szwedzkim w Uppsali. Oprócz Jamtland odwiedza także Dalarnę, do której tak często będzie powracał w czasie tworzenia Nordiska museet, a później Skansenu i gdzie odnajdzie wśród mieszkańców wsi oddanych jego idei przyjaciół i współpracowników. W maju 1854 roku A. Hazelius zdał egzamin na uniwersytet w Uppsali i jesienią tego roku podjął studia nad literaturą i językami skandynawskimi. Podczas studiów Hazelius zetknął się z popularną w tym okresie w Szwecji ideą skandynawizmu. Ta bliska jemu idea przekształciła się w szeroki ruch �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 I) 69 traktujący kraje skandynawskie jako jedność. Największy rozkwit skandynawizmu przypadał właśnie na lata studiów A. Hazeliusa. W tym czasie ukazywało się nordyckie czasopismo "Brache och Idun" i rozwijała się owocna współpraca krajów skandynawskich w dziedzinie sztuki, literatury, szkolnictwa, prawodawstwa i ekonomii. Skandynawizm spopularyzował piesze wędrówki mieszkańców miast po terenach wiejskich w celu bezpośredniego obcowania z naturą i kulturą ludową. A. Hazelius był zwolennikiem skandynawizmu, co manifestował podczas zlotów studentów skandynawskich, m.in. w 1856 roku w Uppsali. Podczas tego zlotu jego uczestników podejmował uroczystym obiadem król Szwecji Oskar I, co podkreślało rangę studenckiego spotkania. Spotkanie studentów w 1856 roku było ważnym wydarzeniem w historii Skandynawii XIX wieku (Book, 1923, s. 63). Podczas studiów A. Hazelius kontynuuje letnie wędrówki po szwedzkich wioskach, a jego zainteresowania tradycyjną kulturą chłopską i przyrodą szwedzką nabierają regularnego charakteru. Charakterystyczną rzeczą w jego życiu stają się trwałe przyjaźnie z chłopami i wiejskimi rodzinami. W tym czasie poznaje norweskiego powieściopisarza i dramaturga Bjornstjerne Bjornsona, twórcę norweskiego hymnu narodowego i autora powieści o tematyce ludowej. Zarówno Hazelius, jak i Bjornson odegrają pierwszoplanową rolę w historii kultury Szwecji i Norwegii. Te pierwsze kontakty Hazeliusa z kulturą norweską zaowocują w późniejszym okresie regularnymi kontaktami z T. Leifsonem Bolkesjo, który w jego imieniu dokonywał zakupów obiektów sztuki ludowej na terenie Norwegii (Berg, 1933, s. 75). W ten sposób A. Hazelius stawał się założycielem wspaniałych zbiorów etnograficznych, które gromadził i prezentował na organizowanych przez siebie wystawach w Nordiska museet w Sztokholmie. Po ukończeniu studiów w 1860 roku za namową ojca powraca do Sztokholmu i podejmuje pracę jako nauczyciel w znanej sobie szkole Nya Elementarskolan, aby kilka lat później przejść do Wyższego Seminarium Nauczycielskiego (Hogre Uirrarinneseminariet). W tym okresie praca A. Hazeliusa skupiała się na zagadnieniach związanych z zasadami ortografii w języku szwedzkim i problematyką literatury skandynawskiej (Berg, 1933, s. 20). A. Hazelius poświęca się zawodowi nauczyciela i lektora, angażuje się w prace nad szkolnictwem szwedzkim, współtworząc ffYpisy do szkoły podstawowej (Liisebok .fOr folkskolan) i wydając własne opracowania - Lektury ojczyste dla dzieci i młodzieży (Fosterliindsk liisningjOr barn och ungdom) i Szwedzka czytanka ludowa (Svenskfolkliisning) (Berg, Nystrom, 1998, s. 55). W 1868 roku A. Hazelius rozstaje się z działalnością w zawodzie nauczyciela i koncentruje się na zajęciach związanych z oświatą ludową, językoznawstwem i kształceniem powszechnym. Szczególnym obszarem jego zainteresowań pozostają badania nad zasadami ortografii w językach skandynawskich. W międzyczasie, w 1864 roku, A. Hazelius żeni się z Sofi Grafstrom (1839-1874), córką pastora (dziekana) z Umea w Norrlandzie. Nowożeńcy zamieszkali w Sztok- �70 Waldemar Kopczyński holmie przy Kammakargatan. S. Grafstrom będzie mu towarzyszyła W wyprawach do Dalamy, gdzie A. Hazelius utrzymywał zażyłą znajomość z B.E. Olssonem z Vinasby i jego żoną A. Matsdotter. Podróże do Dalamy i podpatrywane wiejskie, codzienne życie mieszkańców prowincji miało bezpośredni wpływ na podjęcie decyzji o gromadzeniu i ratowaniu zabytkowych obiektów. Dużą rolę u A. Hazeliusa w powstaniu i kontynuacji myśli o ratowaniu dziedzictwa narodowego Szwecji odegrały trzy postacie. PieIWszą z nich był N.G. Djurklou (1829-1904), który już w 1856 roku, a więc podczas studiów A. Hazeliusa, stworzył stowarzyszenie "dla zbierania zabytków i ratowania języka prowincji Narke". Drugą A. Mendelgren (1813-1879) z jego dokonaniami w ratowaniu zabytków, które były bliskie działaniom A. Hazeliusa. Najbardziej jednak widoczny wpływ na jego patriotyczną postawę wobec rodzimej tradycji i kultury należy przypisać G.O. Hylten-Cavalliusowi (1818-1889), który uznawany jest dzisiaj w Szwecji za założyciela pieIWszego muzeum etnograficznego w Szwecji (miejscowość Vaxjo, prowincja Smilland). Jego dzieło Wiirend och Wirdarne (1863-1868) jest, jak podkreśla sam autor - "wstępem do etnologii szwedzkiej" (Kopczyński, 1987, s. 127). Jest to pieIWsza publikacja dotycząca kultury ludowej Szwecji (Berg, 1933, s. 45). W 1869 roku G.O. HyIten-Cavallius przesłał A. Hazeliusowi list, w którym zaznaczył, że "publikacja ma rozbudzić zainteresowania nad ludowością w południowej Szwecji" (Berg, 1933, s. 46). G.O. Hylten-Cavallius zdawał sobie sprawę z postępujących, szybkich zmian zachodzących na wsi szwedzkiej, związanych z procesem industrializacji obszarów wiejskich. Zmiany te dostrzegał także A. Hazelius, który podczas swojej podróży po wioskach Dalamy dokonuje pieIWszych zakupów. Są to elementy kobiecego stroju ludowego. PieIWszym obiektem muzealnym wpisanym do księgi inwentarzowej Nordiska museet w Sztokholmie, figurującym pod datą 29 lipca 1872 roku, jest spódnica wełniana. Oryginalny zapis: "l. Wełniana spódnica z parafii Stora Tuna w Dalamie. CzeIWona, w zielone paski, piękna, tkana domowym sposobem. Zakupiona w parafii Stora Tuna przez doktora A. Hazeliusa" (Harnmarlund-Larsson, 1998, s. 182). A. Hazelius szczególnie często i chętnie przebywał w Dalamie, gdzie jak wspominał po latach - "przewędrowałem przez każdą parafię, tam nauczyłem się kochać i rozumieć temperament i proste zwyczaje u zdrowych jak rydze wieśniaków, których od tego czasu zaliczam do swoich jakże wiernych przyjaciół" (Bergman, 1999, s. 11). 3. Artur Hazelius w Sztokholmie twórca Nordiska museet i Skansenu W grudniu 1872 roku A. Hazelius zredagował zasady pozyskiwania zbiorów i ich opracowywania, które opublikował w krótkiej pracy pod tytułem - �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 71 Nagra anvissningar vid samlandet aj Jolkdragter och bohag m.m. ("Kilka wskazówek przy gromadzeniu strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego i innych") ( Hazelius, 1873, s. 3-8; Jansson, 1983, s. 7). Ta niewielka i zapomniana dzisiaj publikacja określa postawt( A. Hazeliusa wobec prac związanych z pozyskiwaniem obiektów do kolekcji muzealnej, którą tworzył. Przypomina ona fonnt( kwestionariusza do gromadzenia obiektów w terenie (tekst tej publikacji tłumaczonej z jt(zyka szwedzkiego zawarty jest w Aneksie). A. Hazelius wystt(puje tutaj jako przyszły twórca i organizator pierwszego swojego muzeum - Skandinavisk-etnografiska samlingen (Skandynawska Kolekcja Etnograficzna) w Sztokholmie przy Drottninggatan (fot. 3). Muzeum to zostało otwarte 23 października 1873 roku. A. Hazelius jawi sit( nam jako publicysta, żywo zainteresowany muzealnictwem i tworzeniem kolekcji o muzealnej wartości. Zdawał, sobie sprawt( z konieczności inwentaryzowania pozyskiwanych w terenie obiektów. W listopadzie 1872 roku kontaktuje sit( ze szwedzkimi archeologami H. Hildebrandem i O. Monteliusem w celu opracowania kwestionariusza pomocnego w opisie zabytków i zbiorów. Sam -jak wiadomo - filolog z wykształcenia pozyskał dla swoich muzealnych zainteresowań i ambicji grupt( współpracowników, także osób, które nie miały doświadczenia w muzealnictwie (Berg, 1972, Fot. 3. Budynek muzeum Skandinavisk-etnografiska samlingen założonego przez A. Hazeliusa w Sztokholmie w 1873 roku. Od 1880 roku muzeum nosiło nazwę Nordiska museet. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. �72 Waldemar Kopczyński s. 34). Wśród nich do najwybitniejszych postaci należeli R. Almstrom, R. Bergstrom, R. Cederstrom, A. Bondeson, N.G. Djurklou, P.A. Godecke, G. Retzius, A. Strindberg czy K.B. Wiklund. Jego oddanym i długoletnim współpracownikiem był smalandczyk P.G. Wistrand (1852-1912). To właśnie on stanie się aktywnym badaczem terenowym i pierwszym wykształconym w dziedzinie muzealnictwa pracownikiem. P.G. Wistrand był - jak pisał o nim G. Berg - "dobrym rysownikiem, a jego liczne, bogate w detale rysunki, między innymi wnętrza chat, są nieocenionym źródłem wiedzy o życiu społeczności wiejskiej, szczególnie w miejscowościach położonych na wyżynie smalandzkiej" (1972, s. 35). "Wskazówki" napisane przez A. Hazeliusa przeznaczone były dla wszystkich zainteresowanych zbieraniem obiektów etnograficznych w terenie. Czytając je dzisiaj, należy pamiętać i zdawać sobie sprawę, że były one kumulacją przemyśleń człowieka wykształconego w duchu i szacunku do rodzimej tradycji. A. Hazelius, udzielając "wskazówek", zwraca jednocześnie uwagę na rozwój zainteresowań sztuką ludową, która od tej pory traktowana będzie jako integralna część dziedzictwa narodowego i wystawiana w salach wystawowych. Otwierając oficjalnie w 1873 roku swoje muzeum Skandinavisk-etnografiska samiingen, A. Hazelius chciał przede wszystkim ukazać bogactwo i zróżnicowanie regionalne szwedzkiego stroju ludowego. W jego zamyśle miało to być muzeum stroju ludowego z wykorzystaniem manekinów. Postacie ludzkie naturalnej wielkości, ubrane w stroje i przedstawione we własnym środowisku, wzbudziły u zwiedzających żywe zainteresowanie. A. Hazelius odniósł sukces nie tylko w Sztokholmie, ale w całej Europie. Dzięki jego prezentacjom rodzima kultura ludowa została doceniona (Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45) i wzbudziła żywe zainteresowanie w mieszczańskim Sztokholmie. W 1874 roku A. Hazelius otwiera w Sztokholmie nowe wystawy ilustrujące między innymi kulturę lapońską ze słynną sceną pt. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" (fot. 4), stanowiącą naturalistyczne przedstawienie wędrujących Lapończyków z wykorzystaniem manekinów wykonanych przez artystę-rzeźbiarza c.A. Sodermana, z którym już dwa lata wcześniej chętnie współpracował (Bjorkroth, 2000, s. 162) oraz na podstawie dokumentacji fotograficznej C.Ch. von Diiben. Ciekawie przedstawiają się zaprezentowane równolegle wnętrza chat i postacie w strojach ludowych z prowincji Hiilsingland z panoramą górskiego krajobrazu i architektury w tle. A. Hazelius już wtedy doskonale rozumie potrzebę dalszego zbierania, powiększania, naukowego opracowywania zbiorów etnograficznych i eksponowania zgromadzonych muzealiów. Diorama, czyli przestrzenny pokaz z wykorzystaniem tworzywa plastycznego, do dnia dzisiejszego stanowi przykład wzorcowego rozwiązania ekspozycji muzealnej. W 1874 roku A. Hazeliusa dotyka osobista tragedia. Po przebytym porodzie i urodzeniu syna Gunnara umiera jego żona, która do chwili śmierci po- �Altur Immanuel Hazelius (1833~1901) 73 ...•.. Fol. 4. Diorama weJług A. Hazeliusa pl. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" zaprezentowana w Skandinavisk-etnografiska sam lin gen w Sztokhomie w 1875 roku. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. zostawała jego najbliższym i najwiemiejszym przyjacielem. A. Hazelius pozostał sam ze swoim małym synem i wielkimi ideami na przyszłość. Później motyw osobistego dramatu z powodu utraty kogoś bliskiego powróci w dioramie przedstawiającej opłakiwanie zmarłego dziecka w chłopskiej rodzinie z Dalarny. Będzie to miało miejsce na Światowej Wystawie w Paryżu (Exposition Universelle) w 1878 roku, na której A. Hazelius był komisarzem szwedzkiej części ekspozycji. Motyw dramatu rodzinnego, jakim jest śmierć dziecka, A. Hazelius zaczerpnął z obrazu A. Lindegren Lillans sista badd. Ta wystawa była najbardziej popularna pośród zwiedzających szwedzką część ekspozycji. W Paryżu A. Hazelius użył tej samej fonny wizualnej co w swoim sztokholmskim muzeum. Stworzył swoisty teatr w muzeum. Jego prezentacje, uformowane w postaci pomieszczenia pozbawionego jednej ściany, sprawiały wrażenie, że widz, stojąc bezpośrednio przed przedstawioną sceną, staje się jej uczestnikiem. W jego tak zwanych "żyjących obrazach" (szw./evande bi/der) ukazana jest krótka historia opisująca konkretną, życiową sytuacj ę (śmierć, wędrówkę, rozstanie). Figury zaprojektowane i wykonane przez rzeźbiarza A. Sodennana, w teatralnej inscenizacji A. Hazeliusa ożywały, a widz przez chwilę uczestniczył w przedstawieniu. W Paryżu A. Hazelius odniósł ogromny sukces wystawienniczy i zyskał popularność w całym ówczesnym świecie muzealnym. Zebrał doskonałe recenzje prasowe, a prasa odgrywała w jego życiu ogromną rolę (Nystrom, 1998, s. 71). �Waldemar Kopczyński 74 W 1880 roku Skandinavisk~tnografiska samlingen zmienia nazwę na Nordiska museet (Muzeum Nordyckie). W omawianym okresie powstaje słynne hazeliusowskie logo muzeum z inskrypcją - "Kann dig sjalv" ("Poznaj samego siebie") z charakterystycznym obrazem kamienia runicznego i promienistej gwiazdy. Hazelius dostrzegał już wtedy potrzebę wybudowania nowego, dużego i nowoczesnego budynku muzealnego, stąd cztery lata później, w roku 1884, nabywa na Djurgarden teren pod budowę gmachu muzeum. Rozpisuje konkurs architektoniczny na wykonanie projektu budynku Nordiska museet, który zrealizowany zostanie według pracy LO. Clasona (1856-1930), ale przy jednoczesnych sugestiach samego A. Hazeliusa, który chciał stworzyć budowlę ściśle nawiązującą do renesansu duńskiego. Djurgardenjako dzielnica Sztokholmu zmieniała swoje oblicze. W tym czasie A. Hazelius zasłynął jako "największy jałmużnik Szwecji". Określenie to odnosiło się do metody pozyskiwania pieniędzy na rozwój muzeum i kolekcji muzealnych. Całkowicie oddany swojej idei, pozyskiwał pieniądze od przyjaciół i znajomych. Organizował loterie, z których całkowity dochód przeznaczał na materiały budowlane i pensje dla robotników budujących Nordiska museet i Skansen. Jego ofiarność i zaangażowanie zyskały wśród całego społeczeństwa szwedzkiego olbrzymią przychylność, co pozwoliło na realizację jego projektów (Bergman, 1999, s. 25; Lewin, Millrath, 1933, s. 34). Doskonałą ilustracją jego działalności i poświęcenia jest obraz namalowany przez F. von Dardel w roku 1896 (w zbiorach Nationalmuseum w Sztokholmie), przedstawiający siedzącego A. Hazeliusa z wyciągniętą ręką, w której trzyma kapelusz na pieniądze, w drugiej ręce ma kartkę papieru z wypisanymi darami finansowymi. Budowę Nordiska museet rozpoczęto symbolicznym wejściem na plac budowy 24 października 1888 roku, a uroczyste otwarcie gmachu nastąpiło po śmierci A. Hazeliusa, 8 czerwca 1907 roku. Dzisiejszy monumentalny gmach Nordiska museet fascynuje nie tylko odwiedzających muzeum turystów, ale także historyków architektury i urbanistów. Prowadząc bardzo aktywny tryb życia, A. Hazelius opracował w 1889 roku tzw. prywatny porządek dnia. Zapoznajmy się z nim (Book, 1923, s. 374): Pobudka Śniadanie Czas poza domem Pobyt w Muzeum Obiad Odpoczynek Odwiedziny, spacer i praca Powrót do domu Spanie - 830 103o 11_1330 133°-16 16-17 17-1830 183°-2330 233°-24 2430. �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 75 Zapis tego planu sporządzony przez A. Hazeliusa w rzeczywistości przetrwał tylko na kartce papieru, ale faktem jest, że był człowiekiem całkowicie oddanym swojej pracy muzealnej (Lewin, Millrath, 1933, s. 28). W latach 80. A. Hazelius odbywa wiele podróży po krajach europejskich (Niemcy, Dania, Norwegia, Austria, Francja), zwiedzając tamtejsze placówki muzealne i naukowe. Nawiązuje kontakty, poszerzając tym samym wiedzę wśród obcokrajowców o Nordiska museet w Sztokholmie. Współpraca z zagranicznymi partnerami była dla niego zawsze bardzo ważna (Stavenow-Hidemark, 1998, s. 89). W 1898 roku A. Hazelius utrzymywał kontakty ze 185 muzeami i stowarzyszeniami naukowymi w różnych krajach europejskich (Bergman, 1999, s. 26), wśród których warto wymienić Akademię Umiejętności w Krakowie, naczelną polską instytucję naukową w okresie zaborów. Jednocześnie dojrzewa u niego myśl pokazania architektury i kultury wiejskiej na otwartej przestrzeni. Po doświadczeniach zdobytych na organizowanych wystawach było to rzeczą naturalną. A. Hazeliusa zainteresował przykład Bygdoey w Norwegii, gdzie w 1881 roku przeniesiono kilka zabytkowych obiektów z wyposażeniem (Stoklund, 2001, s. 11). Ważne dla jego koncepcji były badania E. Sundt, które dotyczyły stanu zachowania dawnej architektury norweskiej. Także w Szwecji, w południowej prowincji Skfme, G. Karlin realizował plany związane z powołaniem muzeum Kulturen w Lund. Pierwszym krokiem do stworzenia muzeum na otwartym powietrzu był moment, kiedy hrabia W. von Hallwyll zakupił w 1890 roku sąsiadujący ze wzgórzem Skansen teren Framniis z przeznaczeniem dla Nordiska museet i kolejną ekspozycję o dawnym Sztokholmie i sztuce eskimoskiej. Rok później A. Hazelius planuje zakup części terenu położonego na wzgórzu Skansen, tzw. Gvre Skansen (Górny Skansen), gdzie rozpoczął swoją działalność. Znamienne są słowa zapamiętane przez jednego z pracowników A. Hazeliusa. Holmstrom, bo tak nazywał się ów pracownik, zapisał w swoim pamiętniku wypowiedź A. Hazeliusa - "Pewnego razu, kiedy szedłem z doktorem do Framniis, popatrzył na wzgórze Skansenu i powiedział: chętnie zjadłbym ten Skansen. I cóż, pewnego dnia otrzymał go, a ja wraz z nim poszedłem tam. Szedłem przed nim, torując mu drogę w głębokim śniegu. Wtedy odezwał się do mnie: «Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollniis»" (Book, 1923, s. 346). Z tego okresu zachowała się ciekawa korespondencja pomiędzy Hazeliusem i artystą baronem T. Cederstromem, który przebywał w Monachium i żywo interesował się ideą powstawania Skansenu. A. Hazelius pisał do niego i powoływał się na znajomość z baronem w celu pozyskania wsparcia finansowego. Listy te ukazują głęboką troskę i zarazem obawy o powstawanie Skansenu. W liście z 16 stycznia 1891 roku A. Haze1ius pisał: "Tylko jedna osoba w całym Królestwie Szwecji, którą nie prosiłem, wysłała wkład pieniężny. To był Żyd ... Musimy mieć Skansen. Prawdziwe miasto starych budowli �76 Waldemar Kopczyński powinno powstać na tej cudownie usytuowanej parceli" (Book, 1923, s. 359). W innym liście do T. Cederstroma, datowanym na 1 kwietnia 1891 roku, A. Haze1ius napisał - "Dziękuję, dziękuję za Twoje szlachetne słowa, że mogę używać Twojego nazwiska, jeśli zaistnieje taka potrzeba" (Book, 1923, s. 362). W liście z 11 czerwca 1891 roku A. Hazelius napisał - "Skansen jest i będzie według mojego rozeznania mistrzowskim pociągnięciem, codziennie dostarcza mi przyjemności. Okropni ci sztokholmczycy" (Book, 1923, s. 362). Poprzez stworzenie Skansenu A. Hazelius osiągnął to, co było niemożliwe w salach muzealnych, stworzył nową formę przestrzeni, gdzie angażowano żywych statystów, ubranych w regionalne stroje. To była żywa prezentacja narodowej kultury i ekosystemu poszczególnych części Szwecji (Bjorkroth, 2000, s. 151; Bringeus, 1972, s. 20; Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45). Skansen w zamyśle A. Hazeliusa ukazywać miał różnice w budownictwie regionalnym i wpływ, jaki miała ekologia na system kulturowy (Rosen, 1999, s. 172). Co więcej, Skansen pokazuje też, jak kiedyś wyglądał Sztokholm, jego przyroda i okolice. Słusznie twierdzi O. Werterberg, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (Wetterberg, 1991, s. 102). Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę, że zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym. Ta część, którą A. Hazelius uroczyście otworzył 11 października 1891 roku, tzw. Ovre Skansen, stanowiła niejako wstęp do dalszych starań o sąsiednie parcele, które zakupuje kolejno w następnych latach: Bredablicksomradet w 1892 roku, Nedre Skansen W 1896 roku, teren pomiędzy Nedre Skansen a Sevillaornraclet w 1897 roku, Sevillaornradet W 1898 roku, Tivoliornradet w 190 l roku. Dostrzegamy tutaj konsekwentne działania twórcy Skansenu. W Ovre Skansen A. Hazelius zaprezentował publiczności m.in. chałupę wiejską z Ostnor z parafii Mora w Dalarnie (fot. 5) oraz obóz lapoński z mieszkającą w nim rodziną lapońską. Ovre Skansen zakupił A. Hazelius za kwotę 25.000 koron. Już wtedy A. Hazelius zdawał sobie sprawę ze swojego osiągnięcia. Pisze w jednym z listów z 6 stycznia 1892 roku - "Skansen będzie kopalnią złota" (Book, 1923, s. 364). W innym liście wyznaje - "Skansen będzie ekonomiczną podporą Nordiska museet". I rzeczywiście tak było do 1963 roku, kiedy Skansen i Nordiska museet stały się niezależnymi instytucjami muzealnymi. Budowa Nordiska museet i prace związane z rozwojem sąsiadującego Skansenu były jedną z przyczyn, że jesienią 1892 roku A. Hazelius przenosi się na stałe na Djurgarden. Zamieszkuje w Skansenie w tzw. Gula Huset, gdzie tworzy nowe plany dla rozwoju założonych przez siebie muzeów. Tu był szczęśliwy, "był władcą Skansenu, królem w swoim królestwie" (Book, 1923, s. 371). Jego ideą było nie tylko przenoszenie obiektów, ale "pokazanie Szwecji w miniaturze" (Berg, 1933, s. 105) z budynkami, roślinnością i światem zwierząt. Dla A. Hazeliusa Skansen miał znaczenie narodowo-patriotyczne, społeczne i pedagogiczne (Berg, 1933, s. 106). Dzisiaj Skansen jest ponadto "mię- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 77 Fot. 5. Pierwszy obiekt zaprezentowany przez A. Hazeliusa podczas otwarcia Skansenu w 1891 roku. Chałupa z Oslnor w parafii Mora (Dalarna). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. dzynarodowym pojęciem" (Rosen, 1999,s. 157),zastrzeżonym szwedzkim znakiem firmowym najwyższejjakości. W 1972 roku szwedzki etnograf reprezentujący akademicki ośrodek w południowej Szwecji, prof. N.-A. Bringeus z uniwersytetu w Lund, publikuje doskonały artykuł Artur Hazelius och Nordiska museet. Artykuł staje się współczesnym, nowoczesnym portretem A. Hazeliusa, w którym twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie charakteryzowany jest jako "patriota, pedagog, pragmatyk i publicysta" (Bringeus, 1972, s. 7). K.G. Englund w swoich wspomnieniach o Djurgarden słusznie zauważył, że "to był błogosławiony dzień, kiedy doktor Artur Hazelius przybył, aby postawić tutaj swoje kroki i uzmysłowił sobie, że miejsce jest odpowiednie dla jego marzeń o dużym muzeum na wolnym powietrzu" (Englund, 1938, s. 183). A. Hazelius powołując do życia Nordiska museet i Skansen, stworzył "szwedzki styl" w muzealnictwie. Dzisiejszy Sztokholm wiele mu zawdzięcza. Miasto stało się bardzo ważnym i prężnym ośrodkiem muzealnym w Europie. Popularność instytucji stworzonych przez A. Hazeliusa i ich działalność naukowo-badawcza i wystawiennicza doceniana jest przez badaczy i zwiedzających. To tutaj młode pokolenia Szwedów odbierają pierwsze lekcje z przeszłości swojego kraju. Tej idei był wiemy A. Hazelius. �Waldemar Kopczyński 78 W 2001 roku minęła setna rocznica śmierci A. Hazeliusa. Zmarł 27 maja 1901 roku w Skansenie, gdzie do końca swoich dni mieszkał i pracował. Tam też został pochowany. Wraz z jego śmiercią skończył się okres szwedzkiego romantyzmu narodowego i tworzenia podstaw instytucjonalnych w szwedzkim muzealnictwie etnograficznym. ANEKS Kilka wskazówek w sprawie gromadzenia strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego itp. (Hazelius, 1873, s. 3-8). 1. Gromadzenie strojów ludowych Aby móc zdobyć obszerną kolekcjęjak najbardziej kompletnych i charakterystycznych strojów ludowych, wymaga się: l. Aby każdy pozyskany strój - zarówno kobiecy, jak i męski - był strojem całkowicie kompletnym, a więc składał się z wszystkich elementów nakrycia głowy (wałki do włosów, wstążki, czapki, koronki - a to zarówno dla mężatek, jak i dla panien, dla panny młodej i druhen, o ile używają różnego rodzaju ozdób na głowę), bielizny, halek, pończoch, butów i okryć wierzchnich, również szalików, chustek do nosa, rękawiczek, rękawic z jednym palcem, tasiemek, pasków, torebek, pasów męskich, klamer łańcuszków, pierścionków, lasek, biżuterii i ozdób różnego rodzaju, o ile należą one do dawnego stroju; 2. Aby każda część garderoby była, o ile to możliwe, całkowicie pozbawiona usterek i wyglądała na zupełnie nową; 3. Aby w przypadku, gdy nie uda się otrzymać niektórych nowych lub będących w bardzo dobrym stanie części garderoby, np. spodni do kolan i obuwia, to należy - o ile to tylko możliwe - zamówić je u kogoś w parafii, kto najwierniej je skopiuje, bazując na najstarszych wzorach dostępnych na terenie tejże parafii; 4. Jeżeli w tej samej parafii wystąpi wiele rodzajów strojów ludowych, to należy w pierwszej kolejności pozyskać ten strój męski lub kobiecy, który jest najbardziej charakterystyczny, przy czym z reguły powinien to być strój noszony pod<:;zasuroczystości, ale - jeśli warunki na to pozwolą - również wszystkie pozostałe; �Artur Immanuel Hazelius (l833~ 190 I) 79 5. Aby stroje przeznaczone były dla mężczyzn i kobiet normalnego wzrostu, ale żeby nabywać stroje dziecięce w przypadku, gdy będą one miały inny krój i kolor niż stroje dorosłych. Aby móc z kolei zdobyć jedynie kolekcję starszych bądź nowszych części stroju, wymaga się: 6. Aby zabezpieczyć fragmenty strojów, przy czym powinny być one zachowane w możliwie jak najlepszym stanie. 2. Zbieranie przedmiotów gospodarstwa domowego itp. W odniesieniu do powyższego wymaga się: 7. Aby pozyskiwać sprzęt domowy i inne rzeczy mające dawny lub osobliwy kształt jak kufry, skrzynie, pudełka, różnego rodzaju misy, dzbanki, półmiski. drewniane talerze, łyżki, noże, stare naczynia gliniane i cynowe, rogi do picia, kufle z pokrywą, kielichy, drewniany sprzęt do przędzenia i tkania, sztance do znakowania chleba, prasy do wyciskania sera, młynki do przypraw, deski do wałkowania ciasta, zakończenia rzemieni, okucia kowalskie, stare zamki, miary łokcia i bezmiany, dalej wici, wiejskie skrzynie, wiejskie bębny, kloce do obróbki skóry, kalendarze runiczne ryte w drewnie, starą broń wykonaną z kamienia, drewna lub żelaza, instrumenty jak rogi i rogi myśliwskie, fujarki, harfy, różnego kształtu, tkaniny i hafty, stare obrazy i wersy z życzeniami oraz wiele podobnych im rzeczy*. 8. Aby w przypadku niezwykłych i otrzymanych za niską cenę przedmiotów podobnego rodzaju nabyć większą liczbę ich egzemplarzy, które mogą pochodzić nawet z tej samej parafii; dotyczy to szczególnie przedmiotów ze śladami roboty snycerskiej (w drewnie), z malowidłami lub napisami; 9. Aby w przypadku natrafienia na nadzwyczaj godne uwagi przedmioty gospodarstwa domowego, wymagające dużej powierzchni, jak łóżka, szafy, stoły, krzesła itd. a także narzędzia rolnicze itp., zawiadomić niżej podpisanego o ich stanie i cenie za nie oferowanej. 3. Ponadto wymaga się: 10. Aby cena zakupu była tak niska, jak to tylko możliwe, lecz jednak żeby zawsze raczej zapłacić trochę więcej za dobry egzemplarz niż wziąć gorszy, ale tańszy; * W różnych rejonach występują często bardzo różne przedmioty gospodarstwa których naturalnie nie da się tutaj wyliczyć. domowego, �Waldemar Kopczyński 80 11. Aby każda zdobyta rzecz została natychmiast zaopatrzona w numer, który należy do niej przyczepić i jednocześnie w notatkę, w jakiej parafii i wsi została znaleziona, łącznie z podaniem imienia i nazwiska właściciela, tudzież - jeśli chodzi o element garderoby - do jakiego stroju należy; 12. Aby - jeśli przedmiot jest nadzwyczaj osobliwy (jakiś niezwykły pierścionek, korona panny młodej lub podobne) - przytoczyć jego historię, o ile można się o niej czegoś dowiedzieć, np. o rodzie/rodzinie, w której dany przedmiot podlegał dziedziczeniu, oraz na temat innych wydarzeń z nim związanych, mogących mieć jakieś znaczenie; 13. Aby zdobyć parę/otografii twarzy charakterystycznych dla mieszkańców parafii lub danego regionu (zarówno mężczyzn, jak i kobiet oraz dzieci) wraz z podaniem imienia i nazwiska danej osoby, jej miejsca zamieszkania i wieku w chwili wykonania zdjęcia; 14. Aby zaraz po zebraniu tych przedmiotów przesłać je niżej podpisanemu pierwszym solidnym i tanim środkiem transportu, z podaniem informacji na temat kosztu; 15. Aby uzyskać informacje: czy w danej miejscowości używa się wiele różnych strojów, np. różnych strojów świątecznych, z okazji chrzcin, żałobnych itd. oraz jak wielu i w jakich okolicznościach noszonych; czy nabyte ubrania są jeszcze bardzo powszechne, czy rzadziej i czy całkowicie wyszły z użycia, a jeżeli tak, to kiedy ostatnio - o ile to wiadomo - były noszone; o zastosowaniu oryginalnych przedmiotów gospodarstwa domowego i zwyczajach z nimi związanych; o nazwach zebranych przedmiotów używanych na terenie danych miejscowości; o ważniejszych zawodach i zajęciach mieszkańców parafii, jak również o ich usposobieniu (co ma stanowić wskazówkę dla artysty przy przygotowaniu do zdjęć). Dr Artur Hazelius Adres: Sztokholm, Kammakaregatan 37 BIBLIOGRAFIA Almquist V. 1903 Artur Hazelius, "Fataburen" 1901, z. 1. Baehrentz N.A. 1980 Baken om Skansen, Stockholm. Barucki T. 1989 Architektura Szwecji, Warszawa. �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 l ) 81 Berg G. 1933 1972 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. Nordiska museet somforsknings och bildningsanstalt, "Fataburen". Bergman L 1999 Artur Hazelius. Nordiska museets och Skansens skapare, Stockholm. Bjorkroth M. 2000 Hembygd i samtid ochframtid 1890-1930. En museologisk studie av studie av att bevara och jOrnya, Umea. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen". Bujak A. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), Kraków. 1975 Book F. 1923 Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. Czajkowski 1. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok. Drzewiecka-Banaszak A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63. Englund K.G. 1938 Mina Djurgardsminnen, Uppsala. Eriksson E. 1998 Internationella impulser och nationell tradition. 1900-1915, w: 1900talets svenska arkitektur. Att bygga ett land, Boras. Gólski A. 1972 Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań. Hammarlund-Larsson C. 1998 Samlingarna och samIandet, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Hazelius A. 1873 Nagra anvisningar vid samlandet af folkdragter och bohag m. m., w: Skandinavisk - etnografisk samling i huvudstad, Stockholm. Holmgren A.M. 1928 Artur Hazelius - Nordiska museets skapare, Stockholm. Jansson S. O. 1983 Nordiska museets principer jOrjOremll1sinsamling genom 100 ar, "Fataburen". Kopczyński W 1987 Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925, "Lud", t. 71. Rec. pracy l. Bergman, Artur Hazelius - Nordiska museets och Skansens skapare, "Materiały Zachodnio pomorskie", t. XLV. 2001 Artur Hazelius (1833/1901) och Halsingiand. Den polska etnologens syn, "Hiilsinge mnor. En Hembygdsbok". Lewin W, Millrath S. 1933 Fran Artur Hazelius dagar, "Fataburen". Nystrom B. 1999 Nordiska museet. Sveriges Museum for kulturhistoria, Stockholm. 1998 Att gora detjOrjlutna levande, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. 2000 �Waldemar Kopczyński 82 Rosen B. 1999 Skansen under 1997, "Fataburen". Stavenow-Hidemark E. 1991 Hur svenskt var det svenska, "Fataburen". 1998 Museibygget, w: Nordiska museet under 125 Stockholm. Stoklund B. 2001 Ideen om ettfrilufismuseum. Frilufismuseet, "Kulturen", En arsbok till med1emmarna av Kulturhistoriska fóreningen fór s6dra Sverige. Tretet B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. T. Dobrowolski, S. Komornicki, Kraków. Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich, "Lud" t. 41, z. 2. ar, ŹRÓDŁA ARCHIWALNE Nordiska museets Arkiv (Haze1iusarkivet) w Sztokholmie. Waldemar Kopczyński ARTUR IMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) - THE FOUNDER OF NORDISKA MUSEET AND AN OPEN-AIR MUSEUM IN STOCKHOLM. FORMATION OF INSTITUTIONAL FOUNDATIONS OF SWEDISH MUSEOLOGY IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY (Summary) The article discusses the work of A. Hazelius (1833-190 l), the founder of Nordiska Museet and an open-air museum in Stockholm. A. Hazelius' contribution to the saving ofSweden's cultural heritage has been discussed. A. Hazelius was aware ofthe educational importance of museum exhibits, understood the need of collecting and documenting ethnographic collections and presenting historical artefacts. Diorama, i.e. a mode of scenic representation of a picture (or series of pictures) seen from a distance through a large opening, used and promoted by A. Hazelius in his Skandinavisk-etnografiska samIingen (Nordiska museet since 1880) in Stockholm in 1987, has been an example of a model museum exhibition until today. The article points out to the fact that the institutions established by A. Hazelius became a symbol ofthe Swedish museology and that the exhibitions presented in the museum created a new form of space at those times. Owing to A. Hazelius Stockholm has become a very important place in European museology. A. Hazelius is little known in Polish literature on museology and ethnography. The article emphasizes that despite the time that has passed since A. Hazelius' achievements, reliable scholarly information on him is still lacking. This publication aims to fill this gap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14085f6ca961fdfca87bcc1a314ff48e.pdf 985ccd0a3164dabd05f672cd31c4a257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5069 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etnologia - studia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4702 Title A name given to the resource Studia etnologiczne na uniwersytetach polskiech po roku 1989 / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.13-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 I. STUDIA I MATERIALY ZBIGNIEW JASIEWICZ ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza STUDIA ETNOLOGICZNE NA UNIWERSYTETACH POLSKICH PO ROKU 1989 Etnologia w tytule tego artykułu oznacza oficjalną nazwę kierunku studiów uniwersyteckich w Polsce, potwierdzoną uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 roku, wprowadzoną w miejsce wcześniej obowiązującej nazwy etnografia. Ten kierunek studiów swoim programem obejmuje zespół dyscyplin naukowych określanych jako "nauki etnologiczne", w którym obok etnologii występuje również antropologia kulturowa czy społeczna, a także folklorystyka, studia nad sztuką ludową i nieprofesjonalną oraz etnomuzealnictwo. Celem artykułu jest przedstawienie sytuacji na tych uniwersytetach, które prowadzą w Polsce studia etnologiczne oraz zaprezentowanie informacji o programach i warunkach nauczania, sposobach przyjmowania na studia, liczbie studentów i doktorantów, stanie kadry nauczającej, o realizacji założonego przepisami profilu absolwenta, wreszcie o specyfice poszczególnych ośrodkówl. Dodatkowym zadaniem tych rozważań jest próba odpowiedzi na pytanie, w jakim zakresie i stopniu na studia etnologiczne wpłynęła transformacja ustrojowa realizowana w Polsce od roku 1989. Czy miała ona zasadniczy wpływ na ich obecny ksztah, czy też zaobserwowane zmiany wynikają po prostu z naturalnego procesu adaptacji tej dyscypliny do zmieniającego się otoczenia I Autorzy korzystali m.in. z materiałów przygotowanych przez instytuty i katedry etnologii dla celów akredytacji kierunku etnologia dokonanej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną iPaństwową Komisję Akredytacyjną, a także z informatorów opracowanych przez poszczególne ośrodki oraz z dodatkowych informacji uzyskanych bezpośrednio od kierowników placówek etnologicznych. �14 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński społeczno-kulturowego w naszym kraju i nowych trendów interpretacyjnych w światowej humanistyce i naukach społecznych. Nie uprzedzając wniosków końcowych, już teraz można stwierdzić, że studia te, wprawdzie przekształcające się po roku 1989, stanowią również kontynuację długich dziejów nauczania etnologii na uniwersytetach polskich. Ich początki sięgająpołowy XIX wieku, kiedy to w roku akademickim 1851/52 profesor geografii i poeta Wincenty Pol zaczął prowadzić wykłady z etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Odrębne studia etnologiczne stały sięjednak możliwe dopiero po powołaniu uniwersyteckich katedr etnologii: pierwszej na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w roku 1910, kierowanej przez Stanisława Ciszewskiego, i następnych, na Uniwersytecie Poznańskim w roku 1919, zajętej przez Jana Stanisława Bystronia, z kolei dwóch katedr na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, w roku 1925 obsadzonej przez Jana Stanisława Bystronia i w roku 1926 założonej dla Kazimierza Moszyńskiego. Rok później powstała Katedra Etnologii we Wilnie, której kierownikiem została Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, a w roku 1934 dwie katedry na Uniwersytecie Warszawskim: Katedra Etnografii Polski prowadzona przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową (Zadrożyńska, Zamojska, 2002, s. 6) i Katedra Etnologii Ogólnej i Etnografii Obcej, którą objął Stanisław Poniatowski (Gładkowski, 2001, s. 32). W roku 1926 ujednolicono w Polsce charakter i formę dyplomów magisterskich studiów etnologicznych, określając je jako uzyskane z filozofii, z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii (Rozporządzenie ..., 1927). W ten sposób podkreślono silnie związki etnologii z przyrodniczymi (biologicznymi) naukami antropologicznymi, co wywołało sprzeciw części uczonych, pragnących widzieć etnologię w sposób jednoznaczny w zespole nauk humanistycznych. W okresie II wojny światowej zamknięte zostały wszystkie polskie uniwersytety. Etnologii nauczano jednak potajemnie, ale oczywiście w bardzo ograniczonym zakresie, m.in. na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie, prowadzonym przez profesorów z Poznania i tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Wykładano ją również na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie, założonym w roku 1940 w Londynie. Po wojnie, mimo dużych strat kadrowych i materialnych (zgony, ciężkie choroby i emigracja kilku profesorów), odbudowano te katedry etnologii, które istniały przed wojną, na uniwersytetach nadal znajdujących się w granicach państwa polskiego, i zaczęto tworzyć nowe placówki, początkowo jako katedry etnologii, później zamieniane na katedry etnografii. Charakter studiów etnologicznych i ich programy zmieniały się w zależności od etapu rozwoju nauki, specyficznych zainteresowań ośrodków uniwersyteckich prowadzących edukację studentów etnologii i przekształceń zachodzących w życiu politycznym i społecznym Polski powojennej. Od lat 20. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 15 do początku lat 50. XX wieku studia te realizowane były przede wszystkim w wyraźnych związkach z antropologią fizyczną i archeologią, w czym zbliżały się do klasycznego (amerykańskiego) modelu nauk antropologicznych. Począwszy od roku akademickiego 1950/51 nastąpiła likwidacja samodzielności etnologii jako kierunku studiów, który połączono z archeologią (Polski) i archeologią klasyczną (śródziemnomorską), tworząc w ten sposób jednolity dla całego kraju model studiów z zakresu historii kultury materialnej. Wzorując się na radzieckich dyrektywach, wzmocniono w ten sposób historyczny charakter etnologii, teraz określanej już tylko jako etnografia, którą w gruncie rzeczy zaczęto traktować jako naukę pomocniczą historii. Poczynając od końca lat 50., a więc po przezwyciężeniu stalinizmu, zaczęto zwracać większą uwagę na znaczenie zagadnień społecznych. Wraz z reaktywacją socjologii przywrócono także samodzielność kierunkowi "etnografia", który coraz bardziej zainteresowany problematyką współczesną zacieśniać zaczął swe związki z socjologią. Poczynając od lat 70. stopniowo zaczęto przywracać więzi etnologii z antropologią, ale już nie biologiczną, lecz kulturową i społeczną. Wyrazem tej tendencji stały się zmiany w oficjalnych nazwach placówek. Etnografia zastąpiona została znów etnologią, do której zaczęto dodawać i antropologię kulturową, podkreślając w ten sposób, iż polska etnologia chce czerpać inspiracje zarówno ze swego oryginalnego dziedzictwa badawczego minionych pokoleń, jak i z doświadczeń czołowych światowych ośrodków antropologicznej myśli. Dzisiaj część placówek uniwersyteckich prowadzących kierunek - etnologia (Warszawa, Poznań, Wrocław, Kraków) ma już nazwy dwuczłonowe: katedra (instytut) etnologii i antropologii kulturowej. Ta dwoistość odzwierciedla jednak nie tylko nowy profil edukacji i badań, ale jest także związana z koniecznością respektowania ministerialnych przepisów określających arbitralnie nazwy dla poszczególnych kierunków nauczania. W takim oficjalnym rejestrze figuruje etnologia, natomiast nie ma antropologii kulturowej. Nie można więc byłoby kształcić tylko antropologów kulturowych, bowiem z punktu widzenia przepisów obowiązujących w Polsce nie ma takiego kierunku kształcenia. O wpisanie antropologii kulturowej na listę dyscyplin naukowych uznanych w Polsce i rozpoczęcie prac nad utworzeniem najpierw specjalizacji, a następnie kierunku studiów, jako pierwszy zaapelował w roku 1995 Krzysztof 1. Brozi. W roku 2003 Komitet Nauk Etnologicznych PAN postanowił zwrócić się do władz z wnioskiem o oficjalne uznanie antropologii kulturowej za kierunek kształcenia uzupełniający dotychczasowy program studiów etnologicznych. Nieoczekiwanie w nowej, demokratycznej Polsce znów pojawiła się inicjatywa osłabienia etnologii. Próbę likwidacji etnologii jako samodzielnego kierunku studiów i przekształcenia jej w specjalność w ramach studiów historycznych podjęła Rada Główna Szkolnictwa Wyższego w swej uchwale �16 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński z dnia 28 listopada 1991 roku. Jednakowoż zdecydowany opór środowiska etnologicznego, podobnie jak i przedstawicieli innych kierunków również tą niefortunną decyzją pozbawionych samodzielności (m.in. archeologii, historii sztuki i muzykologii), zapobiegł wprowadzeniu tej uchwały w życie. Obecnie 5-letnie studia etnologiczne prowadzone są przez instytuty i katedry następujących uniwersytetów: l. Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie (od roku 1995); 2. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego; 3. Katedrę Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od roku 1946, z przerwą w latach 1955-1961 oraz 1969-1972); 4. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (z przerwą w latach 1956-1957 i w roku akademickim 1970/1971); 5. Katedrę Etnologii Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu (od roku 1945, studia przerwane w 1953 roku i wznowione w roku 1999); 6. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego; 7. Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego (od roku 1946). Cztery placówki (w Łodzi, Poznaniu, Warszawie i Toruniu) działają w ramach Wydziałów Historycznych, Katedra w Łodzi usytuowana jest na Wydziale Filozoficzno-Historycznym, Katedra we Wrocławiu na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych, natomiast Instytut w Cieszynie jest częścią Wydziału Etnologii i Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Śląskiego (od 1 września 2003). Dzisiejsze usytuowanie etnologii na wydziałach historycznych jest oczywiście spadkiem po okresie PRL-u i latach traktowania naszej dyscypliny jako typowo historycznej. Obecnie ta struktura organizacyjna niewiele ma wspólnego z profilem współczesnej etnologii, coraz bliższej studiom kulturowo-antropologicznym. Pod względem merytorycznym byłoby przecież bardziej zasadne, aby etnologia, jako dyscyplina wyrastająca z tradycji nauk humanistycznych, i antropologia kulturowa, mocno osadzona w naukach społecznych, mogły rozwijać się na wydziałach podejmujących zbliżoną tematykę, a więc przede wszystkim na wydziałach społecznych. Póki co tak jednak nie jest i niewiele zapowiada zmianę tej sytuacji. Obok wymienionych katedr i instytutów kształcenie w zakresie etnografii prowadziła w okresie powojennym także Katedra Etnografii Ogólnej i Nauk Społecznych UJ w Krakowie (po roku 1956 przekształcona w Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii), której cechą charakterystyczną było "łączenie problematyki etnograficznej z socjologiczną ... zbliżone do kierunku reprezentowanego przez tzw. antropologię społeczną" (Sprawozdania, 1966, s. 758)2. 2 Pod kierunkiem prof. K. Dobrowolskiego, prof A. Waligórskiego i prof. W. Kwaśniewicza uzyskało w niej w latach 1947-1974 dyplom magistra z zakresu etnografii 55 absolwentów (Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 6 i n.). �Oskar Kolberg (1814-1890) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 17 Kształcenie prowadziła również nie istniejąca już dziś Katedra Etnografii na UMCS w Lublinie3. Wszystkie działające obecnie ośrodki, poza krakowskim i toruńskim, obok studiów dziennych prowadzą także studia wieczorowe lub zaoczne. Etnologia i antropologia kulturowa w ostatnich latach stała się popularna jako atrakcyjna dyscyplina kulturologiczna, dlatego też wykłady z tego zakresu zostały włączone do wielu kierunków studiów prowadzonych na wydziałach humanistycznych i społecznych (na socjologii, historii, archeologii, psychologii, filologii polskiej i neofilologiach obcych). Etnologia pojawiła się także i na innych wydziałach, zalecana jako tzw. przedmiot "humanizujący" dla adeptów kierunków przyrodniczych i ścisłych. Specjalny status uzyskała etnologia na niektórych kierunkach pokrewnych stając się tam istotnym elementem kształcenia. Z taką sytuacją spotykamy się na studiach realizowanych m.in. przez Katedrę Historii i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Zakład Misjologii, Religiologii i Etnologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Katedrę Etnokulturologii i Edukacji Regionalnej Szkoły Wyższej im. Pawła Włodkowica w Płocku. Należy tu zauważyć, iż mimo żywiołowego rozwoju po roku 1989 wyższych szkół niepaństwowych, żadna z nich nie zdecydowała się dotychczas na to, aby kształcić etnologów. Powody ku temu są zapewne co najmniej dwa. Po pierwsze kierunek ten nie należy do tych, które swą atrakcyjnością rynkową przyciągałyby tłumy kandydatów, po drugie zaś szczupłość środowiska profesorów etnologii w Polsce, przy wymogach ministeńalnych określających tzw. minimum kadrowe dla samodzielnego kierunku kształcenia (co najmniej 3 samodzielnych pracowników naukowych na studiach licencjackich), utrudnia skompletowanie inicjującego zespołu dydaktycznego. Źródła do opisu i analizy kształcenia etnologów, również z czasów nam najbliższych, są rozproszone i niełatwo dostępne. Kształcenie to tylko wyjątkowo stawało się przedmiotem refleksji i opracowania. Warto odnotować dwa ostatnio opublikowane, podobne w treści, artykuły J. Muchy (2002; 2003) oraz artykuł Z. Jasiewicza i A. Posem-Zielińskiego (2003), oparty zresztą na materiałach wykorzystanych w przedstawionym tutaj tekście. Ich wartość polega na informowaniu o studiach etnologicznych i antropologicznych w Polsce czytelnika spoza Polski. Artykuły 1. Muchy, mające szerszy zakres, bo informujące o nauczaniu antropologii również w ramach socjologii, w odniesieniu do studiów etnologicznych korzystająjednak z niepełnych i niesprawdzonych danych. J Powołano ją jako Zakład Etnografii i Etnologii przy Wydziale Przyrodniczym w roku 1945, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Rekrutację na kierunek etnografia wstrzymano w roku 1950, zajęcia trwały do roku 1953. W latach 1961-1967 ośrodek ponownie kształcił studentów pod kierunkiem prof. R. Reinfussa. W sumie wypromował 29 magistrów z zakresu etnografii (Sprawozdania, 1966, 761; Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 17 i n.). �18 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Programy nauczania i ich realizacja Programy nauczania na kierunku "etnologia" stały się porównywalne w skali Polski i ułatwiły studentom zmianę miejsca studiowania w wyniku "Uchwały Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego w sprawie określenia minimalnych wymagań programowych" z dnia 25 lutego 1999 (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Edukacji Narodowej, nr l, z dnia 26 kwietnia 1999, poz. 11), powtórzonej jako "Standardy nauczania dla kierunku etnologia" w roku 2002 (Dziennik Ustaw, nr 116, z 2002 roku). Określają one czas studiów na 5 lat (lO semestrów) i liczbę zajęć na około 2500 godzin, w tym 1260 godzin ujętych w standardach nauczania. Wyróżniono w nich trzy grupy przedmiotów: A. Przedmioty kształcenia ogólnego; B. Przedmioty podstawowe; C. Przedmioty kierunkowe oraz D. Praktyki terenowe lubli muzealne, w wymiarze minimalnym 2 tygodni. Do przedmiotów kształcenia ogólnego zaliczono: 1. historię filozofii i filozofię kultury (60 godz.); 2. podstawy nauki o języku (30 godz.); 3. metodologię nauk społecznych z elementami logiki (60 godz.); 4. elementy historii i prahistorii (60 godz.); 5. przedmioty do wyboru (30 godz.); 6. języki obce (120 godz.) oraz 7. wychowanie fizyczne (60 godz.). Do przedmiotów podstawowych, tworzących rdzeń wykształcenia etnologicznego, zaliczono: 1. wstęp do etnologii (90 godz.); 2. historię etnologii (60 godz.); 3. metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych (150 godz.); 4. etnografię (kulturę ludową) Polski (60 godz.); 5. etnografię Europy (60 godz.) oraz 6. etnografię krajów pozaeuropejskich (60 godz.f. Nowego znaczenia nabrało nauczanie historii etnologii (w tym także antropologii kulturowej i społecznej), którego zadaniem winno być ukazanie studentom nie tylko światowego wymiaru uprawiania naszej dyscypliny, ale również podkreślanie jej narodowej specyfiki (Jasiewicz, 2001, 10 i n.). Choć ten rdzeń etnologicznych studiów określony został 5 lat temu, to w istocie niewiele różni się on od "minimum programowego" z lat wcześniejszych. Dlatego też w opinii wykładowców, mimo wprowadzonych doń nowelizacji, nie przystaje on w pełni ani do profilu współczesnej etnologii, ani też do palących potrzeb dostosowania kształcenia do wymogów rynku pracy. 4 Lista przedmiotów podstawowych ze "Standardów ..." różni się od zamieszczonej w "Wykazie podstawowych przedmiotów kierunkowych. Kierunek studiów: etnografia" Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego z roku 1986. Brakuje na niej "Teorii kultury" i "Sztuki ludowej" natomiast dodano ,,Metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych". W programie z roku 1986 znacznie szerzej jednak potraktowano praktykę zawodową oraz ćwiczenia terenowe: "Praktyka zawodowa - 4 tygodnie; ćwiczenia terenowe - l Otygodni, w tym 2 tygodnie międzyuczelnianego obozu etnograficznego; objazdY terenowe - 2 tygodnie". �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 19 Przedmioty kierunkowe, tworzące ofertę specjalistyczną przedstawianą przez każdy etnologiczny ośrodek uniwersytecki, obejmują: l. etnografię poszczególnych obszarów kulturowych świata (120 godz.); 2. metody interpretacji kultury (120 godz.) oraz 3. folklorystykę i sztukę ludową (120 godz.). Coraz większą wagę przywiązuje się do wykładów i ćwiczeń poświęconych współczesnej kulturze polskiej, a także tym zagadnieniom, które wiążą się z zachodzącymi procesami integracji europejskiej oraz postępującej globalizacji. W tym celu proponuje się studentom zajęcia omawiające kulturowe i społeczne problemy poszczególnych rejonów Europy, Wschodu, Ameryki i innych terenów świata. Studenci zostali zobowiązani, w zależności od realizowanych tematów prac magisterskich, do uczestniczenia w co najmniej czterech wykładach (120 godz.) z zakresu przedmiotów kierunkowych, a także w konwersatorium (60 godz.) i naturalnie w seminarium magisterskim (120 godz.). Obok przedmiotów obligatoryjnych, kończonych zazwyczaj egzaminem, prowadzone są zajęcia fakultatywne, wymagające zwykle zaliczeń. Większość ośrodków prowadzi studia dwustopniowe, najpierw licencjackie, trwające trzy lata, następnie magisterskie, dwuletnie. W istocie jednak są to tylko dwa etapy jednolitych studiów etnologicznych, które ukończyć można, jeśli realizuje się program, po pięcioletnim cyklu nauki. Taki system wprowadzony został w latach 90. w wyniku oddolnych inicjatyw poszczególnych placówek, które dostosowywać zaczęły swoje programy do standardów Unii Europejskiej, choć reformy te nie miały umocowania prawnego. W Warszawie zróżnicowano studia etnologiczne, wprowadzając dodatkową rekrutację na drugi ich stopień, nazwany uzupełniającym. Warunkiem przejścia na drugi stopień jest uzyskanie co najmniej oceny dobrej ze studiów licencjackich i pracy dyplomowej oraz pozytywnego wyniku rozmowy kwalifikacyjnej. System ten premiuje studentów z dobrymi wynikami i zabezpiecza wysoki poziom absolwentów z dyplomami magistra, zapobiegając w ten sposób ujemnym skutkom kształcenia dużej liczby studentów, ale jednocześnie pozbawia tych, którzy nie kontynuują dalszych studiów z etnologii, szans na zdobycie pełnego wykształcenia uniwersyteckiego z tego zakresu. Na pierwszym etapie studiów dwustopniowych obowiązuje zaliczenie tzw. laboratorium dyplomowego, służącego przygotowaniu pracy licencjackiej. Natomiast na drugim etapie należy uczestniczyć przez cztery semestry w seminariach magisterskich, aby pod kierunkiem samodzielnego pracownika naukowego przygotować pracę magisterską. Od czasu wprowadzenia przed kilku laty tego dwustopniowego systemu zauważyć można podnoszenie się poziomu prac magisterskich, szczególnie w tych wypadkach, w których student podejmuje temat będący kontynuacją, rozwinięciem czy nawiązaniem do wcześniejszej opracowanej dysertacji licencjackiej. W sposób naturalny głębiej wchodzi w temat, poświęca mu więcej czasu, bardziej swobodnie formułuje swoje przemyślenia. Z kolei, nawet jeśli diametralnie zmienia tematykę swej rozprawy, i tak zdobyte wcze- �20 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński śniej doświadczenie pisarsko-analityczne w sposób wyraźny odciska się korzystnie na poziomie pracy magisterskiej. Liczba przedmiotów i godzin zajęć na studiach wieczorowych i zaocznych jest nieco mniejsza, a obowiązuje jednak realizacja wszystkich przedmiotów z grupy podstawowej i kierunkowej. W poszczególnych ośrodkach w odmienny sposób realizuje się programy indywidualnego trybu studiowania. We wszystkich ośrodkach prowadzone są także studia równoległe, polegające na podjęciu, po pierwszym roku studiów podstawowych, kształcenia na drugim kierunku. Odbywają się one w dwojaki sposób. Po pierwsze obejmują studentów etnologii zainteresowanych uzupełnieniem wiedzy w zakresie innych dyscyplin, po drugie natomiast dotyczą studentów innych kierunków, którzy chcą poszerzyć swe wykształcenie o program oferowany przez etnologię. Trzeba powiedzieć, iż z każdym rokiem wzrasta tego typu zainteresowanie obejmujące nie tylko studentów pokrewnych kierunków, np. socjologii czy historii, ale także i takich dziedzin, które są dość odległe od etnologii, jak np. fizyka, prawo, ekonomia, różne filologie itp. Choć dotychczas studia na drugim kierunku nie są praktyką powszechną i nadal napotykają na poważne przeszkody natury organizacyjnej (np. brak większych sal wykładowych limituje wielkości grup), to jednak ich rosnąca popularność świadczy o konieczności dalszego ich upowszechnienia. Takie studia zajmują ważne miejsce w strategii specjalizacyjnej studenta. Z jednej strony pozwalają mu np. studiować zagadnienia pogłębiające i rozszerzające jego zainteresowania, z drugiej zaś umożliwiają studentom, bardziej pragmatycznie nastawionym i studiującym kierunki zorientowane na zdobycie konkretnego zawodu, podjęcie dodatkowych studiów zaspokajających przede wszystkim ich autentyczną pasję poznawczą. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, a także kilka innych placówek, uczestniczą od roku 1995 w programie tzw. Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH), umożliwiających szczególnie zdolnym studentom na zdobywanie wiedzy w zakresie kilku dyscyplin społecznych i humanistycznych. Od kilku lat wszystkie ośrodki przygotowują co roku informatory dla studentów o programach i zasadach studiowania. Opracowania te mają bardzo zróżnicowany stopień szczegółowości; jedne z nich obok krótkich, ogólnych informacji na temat przedmiotu zawierają także dosyć szczegółowe syllabusy wraz z informacjami bibliograficznymi, inne ograniczają się tylko do charakterystyki wykładu czy ćwiczenia, pozostawiając wykładowcom obowiązek dostarczenia studentom bardziej konkretnych danych na temat przebiegu zajęć i niezbędnych lektur. Na wyróżnienie zasługuje informator z lat 2002 i 2003 przygotowany przez ośrodek warszawski, który zarówno pod względem edytorskim, jak i treściowym jest biuletynem bardzo atrakcyjnym, czytelnym i poręcznym. Takie informatory służą zarówno studentom etnologii w lepszym zorientowaniu się w problematyce zajęć fakultatywnych, ułatwia- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 21 jącym dokonanie trafnego wyboru odpowiedniego przedmiotu, jak i tym studentom z innych kierunków, którzy zainteresowani są tylko uczestniczeniem w wybranych zajęciach organizowanych przez placówki etnologiczne. Informatory te są także pożytecznym źródłem informacji dla kandydatów na studia, którzy dzięki nim mają lepszy wgląd w program nauczania i program badań i na tej podstawie mogą dokonać ostatecznego wyboru kierunku odpowiedniego dla swych zainteresowań. Warunkiem prowadzenia kierunku studiów "etnologia" jest obecnie zatrudnienie w instytucie lub katedrze "co najmniej pięciu pracowników z tytułem profesora lub stopniem naukowym doktora habilitowanego, reprezentujących specjalności wchodzące w zakres danego kierunku studiów, w tym co najmniej trzech reprezentujących specjalności, z których uzyskiwane są dyplomy" (Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z 23 kwietnia 1992 roku oraz Rozporządzenie Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 28 marca 2002 roku, Dziennik Ustaw nr 55, poz. 480 z 2002 roku).W tym gronie zatem, obok etnologów, mogą to być przedstawiciele pokrewnych dziedzin (np. w sytuacji etnologii folkloryści, etnomuzykologowie, historycy kultury, kulturoznawcy, socjologowie kultury, religioznawcy, filozofowie kultury itp.). Spośród siedmiu uniwersyteckich ośrodków kształcących dziś etnologów warunek ten spełnia pięć placówek (Warszawa, Poznań, Kraków, Łódź i Cieszyn). Pozostałe zobowiązane zostały do pilnego uzupełnienia liczby profesorów i doktorów habilitowanych. W takiej sytuacji znalazła się odbudowywana po latach Katedra Etnologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, która stopniowo stabilizuje się zarówno pod względem kadrowym, jak i programowym. W gorszej sytuacji znalazła się Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, która w roku 2003, na skutek braków kadrowych, wynikających z tzw. luki międzypokoleniowej, wolnego postępu awansów naukowych i transferu niektórych pracowników do innych placówek, nie uzyskała akredytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej i utraciła prawo do naboru nowego rocznika studentów. Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż przepisy określające wymóg posiadania aż pięciu samodzielnych pracowników naukowych na kierunku "unikatowym", jakim jest etnologia, są poważną przeszkodą w rozwoju studiów etnologicznych na uczelniach, które takiej dyscypliny jeszcze nie mają. Uczelnie w niektórych regionach kraju (np. na Pomorzu Zachodnim, Gdańskim, Warmii i Mazurach, w Lubelskiem i Rzeszowskiem) nie mają możliwości uruchomienia etnologii, gdyż ewentualny transfer kadr z innych uniwersytetów mógłby zagrozić stabilności tych placówek. Tymczasem sytuacja kadrowa w grupie samodzielnych pracowników naukowych w zakresie nauk etnologicznych jest wysoce niezadowalająca, jeśli przyjąć za kryterium wytyczne ministerialne. Wówczas bowiem w 7 placówkach kształcących etnologów pracować powinno ok. 35 profesorów i doktorów habilitowanych z odpowiednich dziedzin, tymczasem jest ich tam obecnie 28 (tabl. I). �22 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Tabl. I Nauczyciele akademiccy - profesorowie i doktorzy habilitowani w zakresie nauk etnologicznych na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem prof. tytularni prof. uniwersyteccy. docenci. doktorzy hab. prof. emerytowani aktywnie wspoma· gający proces dy· daktyczny Pracownicy wspo· magający (z innych ośrodków) IEiAKUW Warszawa 9 2 2 2 3 IEiAK UAM Poznań 8 4 3 I O Kat. Etn. UMK Toruń 3 O I I I Kat. Etn. UŁ Łódź 8 I 4 I 2 IEiAK UJ Kraków 5 2 3 O O Inst. Etn. UŚ Cieszyn 5 2 2 O I KaLEtn. UWr Wrocław 5 O 2 I 2 Razem 43 11 17 6 9 Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. Tabl. II Prowadzący zajęcia na studiach etnologicznych z grupy pracowników tzw. "nie samodzielnych" na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem Adiunkci i wykładowcy ze stopniem dr asystenci Doktoranci prowadzący zajęcia IEiAKUW Warszawa 15 10 2 3 IEiAK UAM Poznań 26 14 O 12 Kat. Etn. UMK Toruń 5 3 I I Kat. Etn. UŁ Łódź 16 7 4 5 lEi AK UJ Kraków 12 8 O 4 InsL Etn. UŚ Cieszyn 16 5 4 7 Kat. Etn. UWr Wrocław 17 10 O 7 107 57 11 39 Razem Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 23 Właśnie dlatego inicjatywy zakładania nowych katedr etnologii są z góry skazane na niepowodzenie. Szczególnymi wyjątkami w tym względzie jest oczywiście przykład Cieszyna, który spełnił warunek minimum kadrowego oraz etnologii toruńskiej, nie spełniającej tych wymogów. Należy w tym miejscu wspomnieć, iż najnowsze przepisy ministerialne wyeliminowały z tzw. minimum kadrowego tych pracowników samodzielnych, którzy pracująjednocześnie na dwóch uczelniach. Mogą oni nadal swą wiedzą wspierać słabsze placówki, ale nie mogą być zaliczani do zespołu dającego uczelni uprawnienia do prowadzenia kierunku studiów, doktoryzowania czy prowadzenia przewodów habilitacyjnych. Stan zatrudnienia samodzielnych pracowników nauki mających pełne uprawnienia akademickie, ale także i to, czy pracują oni na jednym czy na dwóch etatach, wpływać oczywiście musi na intensywność ich kontaktów ze studentami, liczbę prowadzonych przez profesorów wykładów, wielkość grup seminariów magisterskich i dostępność konsultacji. Tam, gdzie profesorowie-"goście" pojawiają się np. tylko na dwa dni w tygodniu, są oni przeciążeni obowiązkami i z natury rzeczy mniej mogą poświęcić czasu studentom. Różna także w instytutach i katedrach jest liczba prowadzących zajęcia z grupy pracowników tzw. "niesamodzielnych" (tabl. II). Poszczególne ośrodki etnologiczne różnicuje ponadto sposób realizacji przedmiotów "kierunkowych" oraz typ i zawartość tematyczna zajęć fakultatywnych, zwykle opartych na pracach badawczych prowadzonych przez wykładowców tych kursów. W zależności od profilu zainteresowań naukowych prowadzących nauczanie koncentruje się ono na wybranych regionach Polski i Europy albo też wybiórczo upowszechnia wiedzę na temat różnych obszarów kulturowych innych kontynentów (np. Ameryki Łacińskiej w Poznaniu czy Azji w Warszawie); raz kładzie większy nacisk na folklorystykę (np. w Cieszynie), to znów na sztukę ludową i nieprofesjonalną, czy też na współczesną kulturę popularną; w jednych ośrodkach więcej uwagi skierowuje się na zagadnienia teoretyczne, w innych na dobre opanowanie metodyki badań terenowych. Największy nacisk na sprawy regionu bliskiego położeniu ośrodka kładzie niewątpliwie cieszyńska etnologia, w zrównoważony sposób traktuje kwestie polskie i analizę kultur pozaeuropejskich ośrodek poznański i warszawski, spory nacisk na interpretację współczesnej kultury w jej nowych formach, wyrastających jednak często z dawnych wzorców, kładzie etnologia krakowska, natomiast w Łodzi dużą uwagę poświęca się problemom etnologii wielkiego miasta oraz zagadnieniom związanym z antropologią wizualną. Największy nacisk z kolei na dobre przeszkolenie studenta w zakresie metodyki i zdobycie osobistych doświadczeń w zakresie badań terenowych kładzie się w Warszawie, natomiast w Poznaniu sporą uwagę programy edukacji poświęcają najnowszym prądom antropologicznym. W Cieszynie wreszcie studenci w najszerszym zakresie mają okazję zapoznać się w trakcie studiów z problematyką folklorystyczną. Tak więc mimo pewnego wspólnego mianownika w edukacji �24 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński etnologii, wynikającego z kanonu ministerialnego oraz dosyć jednorodnej sytuacji polskiej etnologii, wyrastającej z tożsamych tradycji, każdy z ośrodków zachowuje w sposób naturalny swą specyfikę odzwierciedlaną zarówno w podejściach badawczych, jak i sposobie realizacji programu nauczania. Transformacja ustrojowa po roku 1989 ostatecznie zamknęła długi okres powojennych dziejów, w którym uczelnie państwowe, obok edukacji, były także narzędziem indoktrynacji ideologicznej. Wprawdzie specjalne placówki służące tym celom w postaci tzw. katedr marksizmu-leninizmu zostały zlikwidowane po roku 1956, to jednakże w programach studiów nadal znajdowały się obligatoryjne wykłady z filozofii marksistowskiej czy ekonomii politycznej socjalizmu i kapitalizmu. W programach nauczania dbano o to, aby nie poruszać "zakazanych" tematów, choć trzeba przyznać, iż obszary objęte tabu stopniowo zawężały się. Należały do nich głównie sprawy tyczące najnowszej historii, stosunków polsko-radzieckich, krytyki działań partii komunistycznych, polemik z marksizmem lub rewizji marksizmu oraz, w zakresie najbardziej interesującym etnologów, szereg kwestii etnicznych, przede wszystkim takich jak problematyka mniejszości żyjących w Polsce, polskiej diaspory na Wschodzie, problematyki żydowskiej, ukraińskiej czy niemieckiej. Nowa "Ustawa o szkolnictwie wyższym" z dnia 12 września 1990 roku, która nie objęła szkół wyznaniowych, stanowiła, że szkoły wyższe w Polsce "działają na zasadzie wolności badań naukowych, wolności twórczości artystycznej i wolności nauczania". Tak więc ustawa ta gwarantowała rzeczywisty pluralizm poglądów, przyczyniając się do kreowania atmosfery wolności w głoszeniu poglądów, na uczelniach wyższych. W ten sposób, co najmniej od strony formalnej, usankcjonowana została sytuacja (istniejąca w etnologii już wcześniej) umożliwiająca współistnienie w ramach poszczególnych ośrodków przedstawicieli różnych kierunków i orientacji charakterystycznych dla współczesnej etnologii i antropologii kulturowej. Cechą charakterystyczną dla studiów etnologicznych był i nadal pozostaje bliski związek dydaktyki z działalnością badawczą prowadzoną w instytucie lub katedrze. Związek ten przejawia się w przekazywaniu przez nauczycieli akademickich własnych doświadczeń badawczych, a także we włączaniu studentów do badań prowadzonych w ośrodku. Zachowanie tej cechy w kształceniu nie jest obecnie łatwe ze względu na znaczny wzrost liczby studentów i obciążeń pracowników zajęciami dydaktycznymi. Nadal jednak jest to po części możliwe dzięki korelowaniu treści niektórych wykładów i innych zajęć z pracami naukowymi nauczycieli akademickich, a także w wyniku uczestnictwa studentów w zajęciach określanych mianem laboratoriów etnograficznych, powiązanych z pracami terenowymi ukierunkowanymi na zbieranie danych potrzebnych do projektów badawczych realizowanych przez pracowników. Możliwości swobodnego przepływu studentów z jednych ośrodków do drugich, w cel nawiązania bezpośrednich kontaktów ze specjalistami, których �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 25 nie ma w rodzimej uczelni, zapewnić ma obecnie uruchomiony już ogólnopolski program wymiany studentów, tzw. "Most", natrafiający jednak ciągle na przeszkody organizacyjne i finansowe. Jednakowoż dotychczasowe skromne jeszcze doświadczenia wskazują, iż taka wymiana jest pożyteczna, potrzebna i spotyka się ze sporym zainteresowaniem studentów. Pojawił się także postulat wymiany wykładowców pomiędzy ośrodkami, mający ożywić kontakty między uniwersytetami i wzbogacić ofertę dydaktyczną. Co ciekawe, idea ta zgłaszana już była przez etnologów polskich w roku 1926 (Zjazd. .., 1927, s. 126). Ta słuszna myśl jest tu i ówdzie dzisiaj realizowana, ale nie nadano jej formy stabilnej, ograniczając się raczej do eksperymentów. Co jakiś czas powraca także pomysł restytucji międzyuczelnianych obozów etnograficznych, tak dobrze funkcjonujących w latach 60. i 70. Mogłyby one zapobiec zamykaniu się w sobie poszczególnych placówek etnologicznych oraz dawałyby studentom niepowtarzalną okazję nawiązania kontaktów międzyośrodkowych. Wzrost liczby studentów w kraju oraz znaczne koszty, jakie organizacja takich obozów musiałaby za sobą pociągnąć, czyni tą inicjatywę niezwykle trudną do realizacji. Ważną formą aktywizacji naukowej studentów, od dawna zresztą obecną na studiach etnologicznych, jest ich działalność w studenckich kołach naukowych, występujących w każdym z ośrodków kształcących etnologów. Koła naukowe organizują badania i wyprawy terenowe zarówno w Polsce, jak i poza krajem, w tym także na obszary pozaeuropejskie, przygotowują konferencje naukowe, wystawy fotograficzne i przeglądy filmów etnologicznych, inspirują pisanie przez studentów prac zamieszczanych w czasopismach naukowych i wydawnictwach seryjnych, wreszcie redagują własne czasopisma. Wśród nich wyrói;nia się szczególnie pismo "Barbarzyńca", posiadające ISSN, wydawane przez Koło Naukowe Etnologów z UJ oraz seria wydawnicza "Chata", wydawana przez studentów warszawskich, a publikująca większe prace, będące rezultatem zespołowych badań terenowych. Bolączką większości kół naukowych jest brak przeznaczonych dla nich pomieszczeń, związany z trudnościami lokalowymi instytutów i katedr, a także bardzo skromne środki finansowe uczelni przeznaczone na wspieranie ich działalności. Od połowy lat 90. we wszystkich ośrodkach prowadzących studia etnologiczne zastosowano punktowy system zaliczeń zajęć powiązany z Europejskim Systemem Transferu Punktów Kredytowych (ECTS). System ten, wprowadzony w krajach Unii Europejskiej w latach 80., umożliwił uniwersytetom polskim uczestnictwo w programie wymiany studentów Tempus (od roku 1996) oraz SokratesIErazmus (od roku 1999). Wymiana ta, która w ostatnich sześciu latach objęła ponad 100 studentów etnologii z Polski, wyjeżdżających przede wszystkim do uniwersytetów w Austrii, Danii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Niemiec i Szwecji, stanowiła, obok wykładów zagranicznych profesorów wizytujących Polskę, prawdziwy przełom w otwarciu się na świat. System ECTS �26 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński umożliwił porównywanie studiów między poszczególnymi ośrodkami oraz przyczynił się do wzajemnej uznawalności zaliczanych zajęć w skali europejskiej. Obok wspomnianych wyżej programów wymianie studentów służą także inne działania, związane z kontaktami bilateralnymi i multilateralnymi poszczególnych ośrodków i profesorów. Wspomnieć tu można m.in. program CEEPUS (Central European Exchange Programme for University Studies), w którym uczestniczy Instytut Etnologii UJ, mający jako partnerów ośrodki etnologiczne w Czechach, Słowacji, na Węgrzech i w Chorwacji. Obok tradycyjnej formy hospitacji zajęć dydaktycznych wprowadzono także, od połowy lat 90., nowe formy kontroli i oceny wewnętrznej poziomu edukacji, jednakże, jak się zdaje, o ograniczonej dotychczas skuteczności. Jedną z nich jest anonimowa ocena zajęć wykładowców dokonywana przez studentów przy końcu semestru za pomocą anonimowej ankiety. Sondaże tego rodzaju nie wszędzie jednak prowadzone są systematycznie, gdyż działania takie napotykają na niezrozumienie ich sensu ze strony części nauczycieli akademickich. Do tej formy wypowiadania ocen nie przekonani zostali również studenci, którzy, częstokroć nie informowani o rezultatach ankietowania, nie mogą dostrzec związku między wyrażonymi przez siebie uwagami a propozycjami zmian programowych i personalnych. Po roku 1989 wprowadzono również zewnętrzną wobec poszczególnych kierunków studiów danej uczelni ocenę jakości kształcenia. Jej zadaniem jest udzielenie tzw. akredytacji, czyli świadectwa określającego poziom danej placówki w zakresie edukacji. Proces akredytacji to działania zmierzające do zgromadzenia informacji na temat programu, warunków i poziomu kształcenia po to, aby móc wydać orzeczenie o spełnianiu lub też niespełnianiu ustalonych wcześniej standardów edukacji. Instytuty i katedry kształcące studentów etnologii poddane zostały akredytacji już dwukrotnie. Po raz pierwszy kontrolę przeprowadzono w roku 2001, kiedy to akredytacja realizowana była przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną, powołaną 31 stycznia 1998 roku przez Konferencję Rektorów Uniwersytetów Polskich. Oceny sytuacji w poszczególnych ośrodkach (tylko tych, które dobrowolnie do tego procesu przystąpiły) dokonały specjalnie powołane komisje składające się z profesorów etnologii, ale niezatrudnionych w wizytowanym ośrodku. Kontrolę przeprowadzono na podstawie "standardów akredytacji" przyjętych przez grupę ekspertów-etnologów na posiedzeniu w dniu 15 grudnia 2000 roku. Do akredytacji przystąpiło wówczas pięć instytutów i katedr: z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu Śląskiego - Filii w Cieszynie. Cztery pierwsze placówki uzyskały akredytację na pięć lat, a ośrodek cieszyński na 2 lata. Akredytacja ta nie objęła dwóch ośrodków studiów etnologicznych, na Uniwersytecie Wrocławskim �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 27 i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, bowiem nie spełniały one przyjętych w standardach koniecznych warunków akredytacji. Po raz drugi akredytację przeprowadzono w roku akademickim 2002/2003, tym razem przez powołaną w dniu 1 stycznia 2002 roku, na mocy nowelizacji Ustawy o Szkolnictwie Wyższym z dnia 20 lipca 2001 roku (Dziennik Ustaw nr 85, z dnia 17 lipca 2001, poz. 924), Państwową Komisję Akredytacyjną. Jednym z pierwszych kierunków poddanych kontroli była etnologia. Tym razem wizytacje przeprowadzone przez zespoły Państwowej Komisji Akredytacyjnej, składające się z członka Komisji, działającego jako przewodniczący zespołu, przedstawiciela Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu oraz ekspertów powołanych spośród profesorów etnologii, objęły wszystkie instytuty i katedry kształcące w Polsce studentów etnologii. Akredytacja ta, w odróżnieniu od pierwszej, dobrowolnej, była obligatoryjna. Obydwie akredytacje miały nieco inny zakres i cele, zawsze jednak związane były z kontrolą jakości kształcenia dokonywaną w duchu podobnych praktyk realizowanych w krajach Unii Europejskiej. Jeśli pierwsza z nich, przeprowadzona przez ciało korporacyjne, jakim jest Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich, miała na celu głównie sprawdzenie jakości kształcenia i ustalenie miejsca uczelni na rynku edukacyjnym, to druga, podjęta z mocy ustawy przez organ rządowy, ma charakter instytucjonalny, bowiem sprawdza także uprawnienia jednostki do kształcenia studentów i nadawania im dyplomów. Może służyć ponadto międzynarodowemu uznawaniu dyplomów i zawodowych kwalifikacji, co jest istotne w procesie integracji krajów europejskich oraz coraz większej mobilności studentów i nauczycieli akademickich. Rola akredytacji, dla ośrodków kształcenia studentów etnologii, polegała na: l. zwróceniu uwagi na znaczenie i poziom realizacj i dydaktyki wśród prac wykonywanych przez instytuty i katedry; 2. uświadomieniu sobie konieczności stałej koordynacji prac nad nowelizacją programów kształcenia, w tym także nad tzw. minimum programowym, które, jak wszyscy to dzisiaj stwierdzają, powinno zostać gruntownie przekształcone i dostosowane do nowej sytuacji polskiej etnologii po roku 1989 i do aktualnych potrzeb rynku pracy absolwentów; 3. bliższym wzajemnym poznaniu przez przedstawicieli różnych ośrodków rozwiązań organizacyjnych i propozycji programowych mogących z powodzeniem znaleźć zastosowanie w innych placówkach5; 4. zidentyfikowaniu obiektywnych trudności i mankamentów w każdym ośrodku 5 Kontakty te osłabły po zaniechaniu Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych organizowanych przez ośrodek warszawski oraz zaprzestaniu działalności przez Podzespół Etnografii Zespołu Dydaktyczno-Naukowego Nauk Historycznych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, pracujący w drugiej połowie lat 80. Wyniki akredytacji przeprowadzonej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną stały się przedmiotem posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, które odbyło ~ię 30 listopada 2001 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. �28 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński i wskazaniu tych słabych punktów władzom uczelnianym z zaleceniem ich usunięcia, i 5. ukazaniu stopnia zgodności między realizowanymi programami a przepisami i wytycznymi ministerialnymi. W końcu tej części rozważań można stwierdzić, iż zmiany w programach studiów etnologicznych oraz w przebiegu ich realizacji po roku 1989 były następujące: wprowadzano na szeroką skalę do kształcenia treści z zakresu współczesnej antropologii społecznej i kulturowej; poszerzono zakres zajęć fakultatywnych; zastosowano punktowe rozliczanie zajęć realizowanych przez każdego studenta; rozszerzono obszar indywidualnego trybu studiowania; wprowadzono studia dwuetapowe (licencjackie i magisterskie), a następnie trzyetapowe (studia doktoranckie); zobowiązano doktorantów do prowadzenia zajęć, co w istocie doprowadziło do wyeliminowania asystentów; obniżono liczbę godzin ćwiczeń terenowych (ze względu na brak środków finansowych). Do zmian organizacyjnych należało także wprowadzenie nowych form kształcenia, takich jak studia wieczorowe i zaoczne, a także poddanie ośrodków etnologicznych kontroli zewnętrznej, sprawdzającej jakość kształcenia. Ważnym czynnikiem wywierającym wpływ na przebieg i charakter studiów było gwahowne zwiększenie się liczby studentów, a więc tym samym konieczność przeorientowania studiów etnologicznych z pozycji kształcenia elitarnego na metody edukacyjne właściwe dla studiów masowych. Studenci Pod koniec 2001 roku liczba studentów etnologii w Polsce wynosiła 2372. Studiowali oni w siedmiu ośrodkach uniwersyteckich tj. w Cieszynie, Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu. Uczestniczyli w różnych formach studiów: dziennych, pięcioletnich studiach "ciągłych", to znaczy nie wymagających poddania się odrębnej rekrutacji przy przejściu na wyższy, tj. magisterski etap studiów; dziennych studiach magisterskich "uzupełniających", wyodrębnionych jako drugi etap i dostępnych po uzyskaniu licencjatu z etnologii i przeprowadzeniu oddzielnej rekrutacji (prowadzonych tylko na Uniwersytecie Warszawskim); studiach wieczorowych, w tym także na wieczorowych uzupełniających studiach magisterskich, istniejących znowu tylko w Warszawie oraz na studiach zaocznych (tab!. III). Wśród 1593 studentów studiów dziennych było w 2001 roku 1071 kobiet (67,2%), natomiast wśród 779 studentów studiów wieczorowych i zaocznych liczba kobiet wynosiła 518 (66,4%), co wskazywałoby na dość stabilną relację płci w obu tych kategoriach kształcenia oraz świadczyło o feminizacyjnej tendencji wynikającej zapewne z popularnego przekonania, iż studia humanistyczne bardziej odpowiednie są dla dziewcząt aniżeli dla chłopców. Dodatkową grupę studentów etnologii, wyłączoną z przedstawionej tu statystki, stanowili stu- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 29 Tab!. III Studenci etnologii (bez obcokrajowców) Uniwersytet Ogółem UŚ Cieszyn UJ Kraków Uniwersytet Łódzki UAM Poznań UMK Toruń UW Warszawa UWr Wrocław Razem 362 212 w poszczególnych Studia Dzienne dzienne studia majednolite* gisterskie uzupełniające 261 212 Studia wieczcrowei zaoczne jednolite* uniwersytetach Wieczorowe magisterskie studia uzupelniające** Po ostatnim ro- Absolwenci ku studiów bez z tytułem egzaminu dy- magistra plomowego 101 27 21 19 459 217 242 378 244 118 179 179 497 164 285 213 2372 1490 192 36 64 62 36 w polsce w roku 2001 715 64 16 31 41 41 10 26 67 165 * Określenie "studia jednolite" oznacza możliwość studiowania albo przez pierwsze 3 lata, albo przez cały okres 5 lat studiów, bez oddzielnej rekrutacji. ** Określenie "studia uzupełniające" oznacza przyjmowanie na zasadach oddzielnej rekrutacji na drugi etap studiów magisterskich, po uzyskaniu licencjatu z etnologii, stosowane wyłącznie na Uw. Źródło: Szkolnictwo ~sze: dane podstawowe. Informator, Warszawa 2002. Tab!. IV Studenci etnologii/etnografii Rok 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Ogółem 485 497 512 545 621 921 908 1184 1445 1676 1963 2209 2372 w Polsce (bez obcokrajowców) Studia dzienne Studia wieczorowe i zaoczne 485 497 512 545 621 891 825 969 1115 1279 1426 1555 1593 Źródło: Szkolnictwo łryższe: dane podstawowe. w latach 1989-2001 Studia eksternistyczne 30 78 208 330 397 537 654 779 Informator, 5 7 Warszawa 1990-2002. Absolwenci z tytułem magistra 64 77 62 52 55 47 73 59 73 100 110 206 165 �30 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński denci obcokrajowcy, których w roku 2001 było 25, w tym 12 kobiet (Szkoły wyższe ż żchfinanse ... , 2002, 90, 146,237,274). Trzeba w tym miejscu stwierdzić, iż liczba 2372 studentów etnologii u początków XXI wieku to liczba nieporównywalna z uprzednimi doświadczeniami w kształceniu adeptów naszego kierunku w całej dotychczasowej historii etnologii polskiej. Zaprzecza ona zdecydowanie dotychczasowemu obrazowi studiów etnologicznych jako kierunku przeznaczonego tylko dla bardzo nielicznej grupy studentów. Gwałtowny wzrost liczby studentów nastąpił od końca lat 80. a następnie szczególnie od roku 1992 i 1993. W roku 1989 było ich w całym kraju zaledwie 485 i kształcili się oni tylko w pięciu ośrodkach. Przyrost zatem w latach 1989-2001 był blisko 5-krotny, ale w stosunku do roku 1972, kiedy to na polskich uniwersytetach studiowało tylko 257 studentów etnologii, wzrost ten uznać można za ponad 9-krotny. W okresie 13 lat, które zostały wzięte pod uwagę, uniwersytety opuściło 1143 absolwentów etnologii z dyplomami magistra (tabl. IV). Było ich zatem dwukrotnie więcej w porównaniu z 539 absolwentami, którzy ukończyli studia w latach 1946--1974, a więc w okresie 29 lat. Liczby te są wiele mówiące, nawet jeśli dane przedstawione przez Główny Urząd Statystyczny nie są kompletne (B. Kopczyńska-Jaworska, 1975). Zwiększenie się liczby studiujących w Polsce jest jednym z istotnych, a zarazem spektakularnych zjawisk związanych z transformacją ustrojową po roku 1989. Przyczyny tego zjawiska były wielorakie. Z jednej strony miały one charakter instytucjonalny. Władze państwowe, zaniepokojone jednymi z najniższych w Europie wskaźnikami scholaryzacji i wyższego wykształcenia, zniosły niskie limity przyjęć, a prawo do decydowania o liczbie studentów na poszczególnych kierunkach oddały teraz autonomicznym szkołom wyższym. Uniwersytety i inne uczelnie zachęcone zostały ponadto do poszerzenia grona studentów poprzez ministerialny system finansowania placówek wyższej edukacji uwzględniający, choć w niewystarczającym stopniu, liczbę osób studiujących. Jednocześnie zezwolono na otwarcie studiów płatnych w szkołach państwowych, którymi stały się studia wieczorowe i zaoczne. Miały one poszerzyć możliwości studiowania, a jednocześnie stać się źródłem dodatkowych (często niezbędnych) dochodów dla skromnych budżetów uczelni i wykładowców. Taką drogą zaczął kształtować się w Polsce rynek edukacyjny, na którym poszczególne szkoły wyższe (w tym także prywatne) starają się zająć korzystną dla siebie pozycję, i to nie tylko poprzez poziom dostarczanej wiedzy, ale również dzięki ułatwieniom procedur rekrutacyjnych i (niestety) obniżeniu wymogów studiowania. Najbardziej jednak istotne przyczyny wydatnego zwiększenia się liczby studentów tkwią w zmianie stosunku społeczeństwa polskiego do wyższego wykształcenia. Stało się ono wartością uznawaną nie tylko jako dobro zbiorowe przez duże grupy społeczne i instytucje, a przede wszystkim przez pań- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 31 stwo, ale jest również doceniane i pożądane przez rodziny rekrutujące się z wielu kręgów społecznych. Utrwala się przekonanie, iż wyższe studia są przepustką do lepszej przyszłości, że w większej mierze gwarantują absolwentom ucieczkę przed groźbą bezrobocia. Wykształcenie wyższe zachowało oczywiście swoją tradycyjną funkcję, jaką jest intelektualny rozwój jednostki i przygotowanie do pracy zawodowej, ale jednocześnie stało się w opinii społecznej ważnym etapem współczesnej enkulturacji, pozyskiwania kompetencji niezbędnych nie tyle do wykonywania konkretnego zawodu, ile do uzyskania możliwości swobodnego ksztahowania swej profesjonalnej przyszłości. Skończyła się epoka sztucznie wywołanego rozziewu między poziomem wykształcenia a zarobkami skutkująca tym, iż nierzadko w okresie realnego socjalizmu uposażenie robotnika w państwowej fabryce, kopalni czy PGR było, ze względów politycznych, wyższe aniżeli pensja profesora uniwersytetu. Ta wiara w moc wyższego wykształcenia, jako najlepszej gwarancji indywidualnego awansu, tłumaczy, dlaczego tak wiele rodzin i osób zdecydowało się na wielki wysiłek finansowy, aby pokryć koszty studiów płatnych, czy też, w przypadku studiów dziennych na państwowych uczelniach, zgromadzić środki na utrzymanie studenta w ośrodku akademickim. Są to oczywiście uwarunkowania ogólne, którym podlegają także studenci etnologii. Jednakże wzrost popularności etnologii jako kierunku studiów podyktowany jest także innymi przyczynami, a mianowicie rosnącą atrakcyjnością etnologii jako tej dziedziny humanistycznej, która wprowadza studenta w bardzo szerokie spectrum spraw kulturoznawczych. Etnologia wraz z antropologią kulturową (społeczną) stała się dyscypliną wręcz podstawową w gronie nauk społecznych, a jej atrakcyjność uległa poszerzeniu w momencie, kiedy z wąskiej specjalizacji skoncentrowanej na kulturze ludowej, stała się nauką zajmującą się niemal wszystkimi aspektami współczesnego życia, od kwestii etnicznych poczynając, a na kulturze masowej i popularnej kończąc. Właśnie taka szeroka formuła studiów etnologicznych zaczęła przyciągać coraz większą liczbę młodych ludzi poszukujących kierunku studiów, który dałby im możliwie szerokie wykształcenie humanistyczne. W ten sposób studia etnologiczne przestały w istocie być studiami zawodowymi (jakimi pozostała np. archeologia czy psychologia), kształcącymi przyszłych naukowców, pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury, a stały się specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających ogólnej wiedzy, umiejętności i kompetencji antropologicznych, które okazać się mogą przydatne w wielu zawodach i na różnych stanowiskach pracy. Proces poszerzania limitów miejsc dla kandydatów na studia postępował stopniowo. Od roku 1994, najpierw na Uniwersytecie Łódzkim, a nieco później na innych uniwersytetach, otwarto studia wieczorowe i zaoczne. Uproszczono także procedury rekrutacyjne. Jeśli na studiach dziennych nadal obowiązują egzaminy wstępne w formie ustnej, pisemnej lub testowej, to aby �32 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński dostać się na studia wieczorowe i zaoczne należy przejść rozmowę kwalifikacyjną lub być zakwalifikowanym na podstawie tzw. konkursu świadectw maturalnych. Informacje o studiach etnologicznych są dziś dla potencjalnych kandydatów bardziej dostępne aniżeli dawnej. Uzyskać je można na stronach internetowych uczelni, za pośrednictwem informatorów wydawanych przez poszczególne placówki, a także w ramach specjalnych akcji popularyzacyjnych prowadzonych przez uniwersytety, w trakcie których zainteresowani mogą spotkać się z pracownikami naukowymi, zwiedzić placówki, zobaczyć wystawy, słowem bliżej zapoznać się ze specyfiką i profilem wybranych studiów. Stosunkowo niewiele wiemy o wiedzy na temat studiów etnologicznych wśród kandydatów na te studia oraz motywach i oczekiwaniach kierujących ich ku nim. Posłużymy się w tym zakresie danymi z ankiety przeprowadzonej w trakcie rekrutacji na etnologię na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu w roku 2002, chociaż zdajemy sobie sprawę z tego, że nie są one w pełni reprezentatywne dla innych ośrodków etnologicznych w Polsce6• Otóż 26% ankietowanych oświadczyło, że wiedzę o tej dyscyplinie i profilu studiów zaczerpnęło z informatora o studiach etnologicznych, dzięki uczestnictwu w uniwersyteckiej akcji "drzwi otwartych" oraz w wyniku rozmów z wykładowcami. Źródłem informacji dla kolejnych 28% kandydatów byli znajomi, w tym studenci etnologii i kierunków pokrewnych, z kolei 13% uzyskało informacje ze szkoły średniej, przede wszystkim od nauczycieli. Najważniejszymi jednak źródłami wiedzy o etnologii były środki masowego przekazu, łącznie z telewizją i internetem (40%) oraz literatura fachowa i popularno-naukowa (55%Y Głównym motywem, kierującym młodymi ludźmi w wyborze etnologii jako kierunku studiów, była chęć realizacji, różnie formułowanych i uzasadnianych, zainteresowań poznawczych (93%). Obok takich stwierdzeń ogólnych, jak np. to, iż studia etnologiczne "odpowiadają moim zainteresowaniom", pojawiły się wyjaśnienia bardziej szczegółowe, np. wskazujące na zainteresowanie kandydatów różnorodnością kulturową Polski lub kulturami odległych kontynentów, teorią kultury, muzyką, tańcami etnicznymi, kulturą ludową na Kurpiowszczyźnie, czy też muzeami typu skansenowskiego. Tylko w paru wypadkach jako uzasadnienie wyboru studiów etnologicznych podano, związany z uprawianiem etnologii, sposób życia (wyjazdy, badania terenowe i związane z nimi przygody), inspirujące znaczenie etnologicznej wiedzy dla rozwoju własnej osobowości, czy możliwość dokonywania 6 Ankieta zawierała 5 pytań zamkniętych (płeć kandydata, rodzaj miejsca zamieszkania, region zamieszkania, wykształcenie ojca i matki) oraz 3 pytania otwarte: "W jaki sposób dowiedziałaś/eś się i skąd czerpałaś/eś wiedzę o etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia z zakresu etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia na DAM?" Na ankietę odpowiedziało 75 kandydatów, w tym 48 dziewcząt i 27 chłopców. Odpowiedź na ankietę nie była obowiązkowa i dlatego nie objęła wszystkich kandydatów na studia. 7 Procenty nie sumują się do 100, gdyź najczęściej informowano o kilku źródłach informacji. �Od Piaseczna (Obory) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 33 zmian w otaczającym środowisku społecznym. Przyczyną znacznej popularności etnologii jako kierunku studiów jest przede wszystkim, co wynika również z odpowiedzi na prezentowaną wyżej ankietę, łączenie jej z antropologią kulturową i pojmowanie obu tych dyscyplin jako interesujących dziedzin dostarczających zarówno konkretnej, jak i ogólnej wiedzy o człowieku jako istocie społecznej i twórcy kultury. Atrakcyjność studiowania antropologii ma także swoje źródła w wiedzy, iż dziedzina ta posiada również zastosowanie praktyczne, potrafiąc włączać się w rozwiązywanie wielu trudnych problemów współczesności, takich choćby jak konsekwencje procesów globalizacyjnych dla lokalnych kultur, konflikty etniczne i wyznaniowe, gwałtowne zmiany kulturowe i związana z nimi konieczność wypracowania strategii stabilizujących, itp. Trudno w tym miejscu zgodzić się z opinią wyrażoną przez L. Stommę, który uznał rozbudowane studia etnologiczne za "nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia" (Stomma, 2000, s. 98). Stanowisko to, jak na razie, nie znajduje potwierdzenia. Okazuje się bowiem, że na rynku pracy daje sobie radę nie tylko absolwent po studiach wąsko specjalistycznych, ale także taki, który dysponuje ogólnym wykształceniem humanistycznym, potrafi zrozumieć, interpretować i poruszać się we współczesnym świecie wielokulturowości, a ponadto posiada zdolność permanentnego uczenia się i dostosowywania swych umiejętności do stale zmieniających się potrzeb. Etnologia okazała się taką właśnie atrakcyjną dyscypliną dla kandydatów na studia, wykazując ponadto swą użyteczność w zakresie edukacji uzupełniającej dla studentów innych kierunków (Jasiewicz, Posem-Zielinski, 1996, s. 49 i n.). Studenci traktowani są przez "Ustawę o szkolnictwie wyższym" z roku 1990, obąk nauczycieli akademickich i pracowników tzw. obsługi, jako ważni uczestnicy "samorządnej społeczności akademickiej". Reprezentanci samorządu studenckiego są członkami najważniejszych organów uniwersytetu: senatu, rad wydziałów, rad instytutów i katedr, zasiadają także w zespołach elektorów wybierających władze uczelni. Zagwarantowane w owej Ustawie oraz w statutach uniwersytetów uprawnienia studentów do współudziału w decydowaniu o sprawach uczelni nie przekłada sięjednak na ich rzeczywiste uczestnictwo w kształtowaniu polityki uczelni, co spowodowane jest na ogół niewielkim dotychczas zainteresowaniem studentów tymi sprawami. W pracach samorządu studenckiego i innych organizacji studenckich bierze udział niewielka liczba studentów. Przyczyną tego stanu rzeczy jest zapewne konieczność łączenia studiów z pracą zarobkową przez znaczną grupę studentów, koncentracja młodzieży na szybkim ukończeniu studiów, niewiara studentów w realne możliwości ich współudziału w rządzeniu uczelnią, a także brak umiejętności znacznej części nauczycieli akademickich do tworzenia pomyślnych warunków społecznej aktywności i efektywnej współpracy ze studentami. Najczęściej spotykanymi formami pomocy materialnej dla studentów są stypendia socjalne oraz stypendia "naukowe" przyznawane za bardzo dobre �34 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński wyniki w nauce, a także dopłaty do kosztów zakwaterowania, posiłków i zapomogi, przydzielane ze środków szkoły wyższej przez tzw. komisje ekonomiczne, pracujące z udziałem przedstawicieli studentów, wreszcie prestiżowe stypendia Ministerstwa Edukacji Narodowej i innych instytucji i fundacji dla szczególnie wybitnych studentów. Nową formą pomocy materialnej jest, wprowadzona na szerszą skalę od roku 1999, możliwość uzyskiwania przez studentów kredytów bankowych na pokrycie części kosztów studiowania. Studia doktoranckie i podyplomowe Studia doktoranckie, jako odrębna forma kształcenia, powołane zostały "Ustawą o tytule naukowym i stopniach naukowych z dnia 12 września 1990 roku" (Dziennik Ustaw nr 65 z 27 września 1990 roku) i dodatkowo określone szczegółowo w "Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 czerwca 1991 roku w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów naukowych" (Dziennik Ustaw nr 58, z dnia 21ipca 1991, z późniejszymi zmianami). Zgodnie z tymi wytycznymi studia takie tworzono przy wydziałach na wyższych uczelniach oraz w instytutach PAN posiadających uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego. Podstawowy okres studiów ustalono na cztery lata; doktoranci zobowiązani zostali do uczestnictwa w wykładach i seminariach dla nich przewidzianych, a otrzymujący stypendia również do prowadzenia zajęć dydaktycznych. W ten sposób naj zdolniejsi absolwenci uzyskali możliwość kontynuowania studiów na wyższym poziomie, zdobycia doktoratu, dobrych warunków rozwoju naukowego i ewentualnej przepustki do dalszej kariery akademickiej. Studia doktoranckie, wraz ze studiami licencjackimi i magisterskimi, utworzyły nową, wcześniej nie występującą trój stopniową strukturę kształcenia. Można zauważyć, iż w pewnym stopniu rekompensuje ona obniżenie poziomu coraz bardziej masowych studiów licencjackich i magisterskich. Nowa formuła studiów doktoranckich nie zlikwidowała tradycyjnego trybu przygotowywania pracy doktorskiej w oparciu o porozumienie zawarte między doktorantem a promotorem i usankcjonowane przez radę wydziału, otwierającą doktorski przewód. Wśród uczestników studiów doktoranckich w roku akademickim 2002/2003 było w sumie około 70 doktorantów etnologii, co jest również niespotykaną dotychczas liczbą. Największa ich grupa, w sumie 24 osoby, w tym 7 ze stypendiami, studiowała na UJ, nieco mniej, bo 21 doktorantów było na UAM, w tym 12 ze stypendiami. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, choć miał odpowiednie uprawnienia, to jednak nie podjął się kształcenia doktorantów z zakresu etnologii; doktorantów z zakresu etnologii nie posiada również UMK. Doktoranci przyjmowani są na studia na podstawie egzaminów, konkursów projektów lub rozmów kwalifikacyjnych. Warunki ich rekrutacji ustalają �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 35 poszczególne rady wydziału, przy czym wstępnym warunkiem dopuszczenia kandydata do konkursu jest uzyskanie co najmniej dobrego wyniku z całych studiów oraz obronienie pracy magisterskiej z oceną bardzo dobrą. Trzeba zauważyć, iż studia te cieszą się bardzo dużym zainteresowaniem i z roku na rok coraz więcej kandydatów zgłasza swą chęć uczestniczenia w nich, i to najczęściej bezpośrednio po studiach magisterskich. Zjawisko to tłumaczyć można co najmniej dwiema przyczynami. Po pierwsze zdobycie doktoratu traktowane jest przez młodych ludzi jako dodatkowy atut w przyszłych staraniach o pracę, po drugie zaś studia doktoranckie, wypierające instytucje asystenta, są w istocie, szczególnie dla najlepszych absolwentów, jedyną drogą umożliwiającą w przyszłości zatrudnienie na uczelni i poświęcenie się pracy naukowej. Istotnym elementem przyciągającym na te studia jest także możliwość uzyskania finansowego wsparcia na czas doktorantury. Część przyjętych studentów uzyskuje od samego początku skromne stypendia uniwersyteckie, inni starają się o nie nieco później, zazwyczaj po otwarciu przewodu doktorskiego. Niektórzy z doktorantów uzyskują także stypendia z innych źródeł (np. z różnych fundacji). Odrębną formą pomocy dla doktorantów, przeznaczoną przede wszystkim na pokrycie kosztów niezbędnych badań, są tzw. "granty promotorskie", przyznawane, w skromnej zresztą liczbie i w drodze konkursu (od roku 1993), przez Komitet Badań Naukowych. Doktoranci otrzymujący stypendia zobowiązani są do prowadzenia ćwiczeń i praktyk terenowych, najczęściej w wymiarze 60 do 90 godzin rocznie. W ten sposób doktoranci powoli wdrażają się w proces dydaktyki i wspierają zespoły pracowników swych katedr i instytutów. W wielu placówkach etnologicznych trudno dziś byłoby zrealizować program dydaktyczny i badawczy bez wydatnej pomocy tej kategorii wykładowców. Warto tu jednak podkreślić, iż tylko w nielicznych przypadkach doktoranci kierowani są na specjalne kursy pedagogiczne przygotowujące ich do zajęć dydaktycznych ze studentami. Doktoranci zobowiązani są również do wykonywania różnego rodzaju niezbędnych prac na rzecz swej placówki, np. pełnienia funkcji opiekuna roku studiów lub świadczenia pomocy w bibliotece czy archiwum. Programy studiów doktoranckich, jak i wymiar obowiązkowych zajęć dodatkowych, są różne w poszczególnych ośrodkach, gdyż o tych sprawach decydują autonomiczne uniwersytety i rady wydziału. Status formalny doktorantów nie jest w pełni określony i ma charakter pośredni między statusem pracownika akademickiego (z ograniczonymi uprawnieniami) a studenta. Tylko na niektórych uniwersytetach, np. na Uniwersytecie Jagiellońskim, są oni zorganizowani w Towarzystwo Doktorantów, mające swoich przedstawicieli w radach wydziału i senacie. Poważnym problemem studiów doktoranckich jest ich efektywność. Otóż w ramach takich dyscyplin jak etnologia, a więc z reguły wymagających zebrańia danych w trakcie ba- �36 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński dań terenowych, czteroletni okres przygotowania pracy, wypełniony także zajęciami dydaktycznymi, z reguły okazuje się zbyt krótki. Stąd też sporo wniosków doktorantów i promotorów o prolongatę terminu ukończenia rozprawy, co powoduje w istocie wydłużenie studiów do lat pięciu. Studia podyplomowe, organizowane przez ośrodki etnologiczne lub przy ich udziale, mają na celu przekazanie wiedzy uzupełniającej, przydatnej zazwyczaj w pracy zawodowej, absolwentom studiów magisterskich. Najstarsze jest Podyplomowe Studium Etnologii (do roku 2000 "Etnografii"), założone w roku 1965 i prowadzone nadal przez Katedrę Etnologii UMK. Jednym z jego podstawowych zadań było przygotowanie kandydatów, nie posiadających wykształcenia etnologicznego, do pracy na stanowiskach "etnografów", głównie w muzeach. Z opracowania B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975) wiemy, że np. w roku 1975 w Polsce pracowników bez uprawnień etnografa, a pełniących ten zawód, było 50. Innym studium, w którego prowadzenie zaangażowali się etnologowie, było Podyplomowe Studium Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, uruchomione w roku 1999 w Cieszynie. Przygotowywało ono głównie nauczycieli do prowadzenia w szkołach programu "dziedzictwo kulturowe w regionie", zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1995. Studium zaprzestało jednak działalności w roku 2001 na skutek braku kandydatów. Kuratoria nie dysponowały bowiem od tego czasu środkami na pokrycie kosztów kształcenia podyplomowego w tym zakresie. Starania o powołanie podobnego studium czynione były także przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, ale jak dotychczas nie uwieńczone one zostały powodzeniem. W Krakowie, przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kultury UJ, działa od roku 2000 Podyplomowe Studium Muzeologiczne. Przeznaczone jest głównie dla pracowników muzeów, którym umożliwia uzupełnienie i poszerzenie wiedzy w zakresie muzealnictwa, w tym także etnograficznego. Ukończenie Studium jest jednym z warunków uzyskania stanowiska kustosza i starszego kustosza. W realizacji programu studiów udział biorą nie tylko etnomuzeologowie, ale również zaproszeni specjaliści z innych dziedzin muzealnictwa. Liczba uczestników tego studium od czasu jego założenia bliska jest 80. Znaczną część wśród nich stanowili i stanowią absolwenci etnologii. Profil kształcenia a losy absolwentów Etnologia, podobnie jak wiele innych kierunków wyższych studiów humanistycznych, nie uczy zawodu o określonych, wąskich wymaganiach lecz przygotowuje absolwenta do podejmowania pracy w wielu dziedzinach. Obok zatem zdobytej wiedzy dla przyszłych losów absolwentów ważna jest również taka nabyta cecha jak umiejętność przystosowania owej wiedzy do potrzeb i charakteru przyszłej pracy zawodowej. Program studiów etnologicz- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 37 nych i sposób ich realizacji pomaga w uzyskaniu i rozwijaniu takiej cechy. Są to bowiem studia dostarczające szerokiej wiedzy zarówno o faktach kulturowych, procesach społecznych, jak i o teorii kultury, wykraczającej swoim zakresem daleko poza charakterystykę jednego obszaru czy narodu. Studia takie umożliwiają ponadto poznanie różnorodnych perspektyw poznania i interpretacji rzeczywistości społeczno-kulturowej i uczą, jak zdobywać niezbędną wiedzę nie tylko z fachowej literatury i innych nowoczesnych nośników informacji, ale również jak posługiwać się obserwacją i wykorzystywać bezpośrednie kontakty z ludźmi. Oczywiście, że o losach zawodowych absolwentów decyduje także ogólna sytuacja społeczna i ekonomiczna oraz związany z nią rynek pracy, ale na nią studia etnologiczne i ich programy mająjuż niewielki wpływ. Najbliższe bezpośredniemu kształceniu do zawodu, wówczas "etnografa", były studia oferowane mniej więcej do lat 70. Skoncentrowane one były na polskiej kulturze ludowej i w niewielkim stopniu na poznaniu kultur tzw. ludów "pierwotnych". Powojenna odbudowa zniszczonego kraju i tworzenie wielu nowych instytucji naukowych i kulturalnych oraz spore zainteresowanie stopniowo zanikającą kulturą ludową, uznaną w czasach PRL-u za istotny element dziedzictwa narodu "budującego socjalizm", spowodowało wzrost zapotrzebowania na tak przygotowanych absolwentów. Znajdowali oni zatrudnienie nie tylko na uniwersytetach i w placówkach powstałej w roku 1952 Polskiej Akademii Nauk, ale również w muzeach, domach i wydziałach kultury oraz w spółdzielniach artystyczno-rzemieślniczych, takich jak "Cepelia", wyspecjalizowanych w produkcji rękodzieła opartego na "ludowych" wzorach i motywach. Sytuację absolwentów etnografii z tego okresu interesująco przedstawia opracowanie B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975), wykorzystujące dane z Głównego Urzędu Statystycznego. Opracowanie to jest wyjątkowo cenne dlatego, że dla lat późniejszych tego rodzaju danych już nie posiadamy. Do połowy lat 70. spośród 539 absolwentów, którzy uzyskali dyplom magistra z zakresu etnografii (statystyką nie zostali objęci wszyscy absolwenci z roku 1974 i z roku 1975),281 (52,1%) wykonywało pracę kwalifikowaną jako "zawód etnografa". Byli to przede wszystkim pracujący na wyższych uczelniach nauczyciele akademiccy, bibliotekarze, archiwiści i pracownicy naukowo-techniczni w liczbie 49 (9,0% ogółu absolwentów); pracownicy naukowi i naukowo-techniczni w PAN, których było wówczas 31 (5,7%); pracownicy muzeów - 145 (26,9%); pracownicy "Cepelii" - 28 (5,1%) a także zatrudnieni w różnych instytucjach, takich jak domy kultury i urzędy państwowe 22 (4,0%). Wśród pracujących w charakterze "etnografa" był także jeden spiker, jeden mistrz budowlany, zapewne zatrudniony przy konserwacji zabytków lub w skansenie oraz jeden "działacz" organizacji społecznej. Etnografowie nie pracujący wówczas na stanowiskach "etnografa" tworzyli grupę 205 osób (38,0% ogółu absolwentów), zaangażowanych najczęściej w instytucjach kulturalnooświatowych - 23 (4,2%), w charakterze pracowników administracyjno-biu- �38 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński rowych - 21 (3,8%), bibliotekarzy - 21 (3,8%), pracowników badawczych i nauczycieli akademickich - 21 (3,8%), nauczycieli - 15 (2,7%), dziennikarzy i literatów - 15 (2,7%) i in. Etnografowie zaliczeni do kategorii nauczycieli akademickich i pracowników badawczych, a nie pracujący w charakterze etnografów, najczęściej, bo w 15 przypadkach, zatrudnieni byli jako socjologowie. Dane GUS-u ujawniły, że wśród absolwentów etnografii znalazło się 7 osób, w tym 5 po ukończeniu studiów we Wrocławiu" które oficjalnie zatrudnione były w charakterze pracowników fizycznych. Przypomnijmy tu ten PRL-owski paradoks polegający na tym, iż pracownicy fizyczni zarabiali często lepiej aniżeli ludzie zajmujący stanowiska wymagające posiadanie dyplomu wyższej uczelni. Praca fizyczna nie miała społecznego prestiżu, dawała jednak znaczną niezależność, Stąd zapewne narodziła się i taka strategia wśród absolwentów, aby nie kierując się uzyskanym cenzusem pracować na dobrze płatnym stanowisku pracownika fizycznego. Trzeba jednak stwierdzić, iż przypadki takie należały raczej do wyjątków, a władze osoby takie traktowały podejrzliwie, Nie objętych danymi o zatrudnieniu, dostępnymi na początku 1975 roku, pozostawało 53 absolwentów (9,9%). Innym zjawiskiem, szczególnie widocznym w drugiej połowie lat 70., była emigracja wykształconej młodzieży na Zachód, W tym też czasie pojawiła się stosunkowo liczna grupa absolwentów etnografii, którzy wyjechali na stałe za granicę, Tylko z poznańskiego ośrodka wyjechało, głównie do Australii, aż 30% kończących studia w roku 1978 (Kabat, 1994, s. 17). Przyczyną tego zjawiska był zapewne nie tylko brak perspektyw otrzymania satysfakcjonującej pracy w kraju, ale i "uchylone" wówczas szerzej niż poprzednio granice, dzięki czemu studenci mogli organizować wyprawy badawcze do krajów pozaeuropejskich, z których część już nie wracała. Lata późniejsze przyniosły stopniowe odchodzenie od wąskiego kształcenia do zawodu "etnografa". Dyscyplina ta stopniowo ulegała przekształceniom i by zaakcentować ten proces, powracano do nazwy - etnologia. Coraz bardziej swym profilem edukacyjnym i badawczym zbliża się ku antropologii kulturowej, poszerza wydatnie zakres swych zainteresowań, obejmując nim już nie tylko kulturę tzw. tradycyjną, ale różnorodne nowe formy aktywności kulturowej zarówno w kraju, w Europie, jak i na innych kontynentach. Reorganizacja nauki i pojawienie się nowych oczekiwań społecznych po roku 1989 wywołały w konsekwencji także przekształcenia programów studiów, którym tylko wyjątkowo towarzyszyła głębsza refleksja (por. Didactic Experiences, 1997, s. 144 i n,). Nie obyło się zresztą również w tym czasie bez protestów części naszego środowiska8• Gwahowny wzrost liczby studentów był rów8 Znamienne w tym zakresie było stwierdzenie prof. R. Reinfussa, który w odpowiedzi na zaproszenie do wzięcia udziału w posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN napisał w dniu 30 marca 1995 roku: "Temat obrad konferencji (uniwersyteckie studia etnologiczne) uważam za szczególnie aktualny, ponieważ obecni absolwenci tego kierunku studiów nie nadają się, z powodu �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 39 nież istotnym czynnikiem zmiany filozofii nauczania na kierunku etnologia i zrywania z ideą kształcenia "do zawodu", bowiem na rynku w tej dziedzinie zapotrzebowanie wyraźnie się kurczyło. Równocześnie, począwszy od lat 90., wzrasta prestiż etnologa posiadającego kompetencje antropologa kulturowego lub społecznego; dostrzega się bowiem przydatność posiadanej przez niego wiedzy o regułach zachowań społecznych i kulturowych. Absolwent trafiający na rynek pracy z reguły szukał swego miejsca i szansy w dziedzinach i obszarach zupełnie nowych. Tą zmieniającą się sytuację potwierdza analiza losów absolwentów etnologii ośrodka poznańskiego, przeprowadzona przez L Kabat (1994). Analiza ta opracowana w roku 1994, w początkowym okresie transformacji, w 20 lat po podobnym przeglądzie dokonanym przez B. Kopczyńską-Jaworską (1975), na próbie węższej, bo obejmującej absolwentów tylko jednego ośrodka, wskazuje jednakże wyraźnie na kierunki zmian obecnych zapewne w całym kraju. Otóż zmniejszyła się, w porównaniu z rokiem 1975, przede wszystkim liczba absolwentów pracujących na stanowiskach tradycyjnie traktowanych jako typowo etnograficzne/etnologiczne. Spośród 462 magistrów wykształconych na uniwersytecie w Poznaniu w latach 1946-1994, po wyłączeniu absolwentów zmarłych (14 osób) oraz tych, o których zabrakło danych (68 osób), a więc z grupy 380 absolwentów, tylko 150 (39,5%) znalazło w roku 1994 zatrudnienie jako "etnografowie/etnologowie", i to przy bardzo szerokim rozumieniu tej kategorii zawodowej W tymże samym ośrodku w roku 1987 grupa ta obejmowała 43,5% absolwentów. W roku 1994, wśród pracujących na stanowiskach choćby w jakiejś mierze "etnologicznych", w muzeach zatrudnione były 73 osoby (19,2%) oraz w szkołach wyższych - 25 osób (5,5%). Pracę w zawodach pokrewnych z etnologią znalazło 95 osób (25%), w tym 15 (3,9%) w środkach masowego przekazu. Radykalne zmiany pojawiły się w grupie absolwentów, którzy nie podjęli pracy związanej z etnologią. W roku 1994 było ich 123 (32,1%), w tym kobiety wychowujące dzieci i bezrobotni, natomiast wcześniej, w roku 1987 zaledwie 29. To w tej grupie znalazło się w 1994 roku 49 (12,8%) absolwentów (w roku 1987 - zaledwie 14), pracujących na własny rachunek jako właściciele m.in. wydawnictw, sklepów, galerii, firm reklamowych, poligraficznych, konserwatorskich, wypożyczalni video, zakładów budowlanych, wytwarzających lody, gastronomicznych, krawieckich i wikliniarskich (Kabat, 1994, s. 17 i n.). Dla czasów nam najbliższych nie dysponujemy opracowaniami informującymi o losach coraz liczniejszych przecież absolwentów. Wskazane trendy, elementarnego braku przygotowania do jakiejkolwiek działalności w instytucjach, które dawały im pracę, jak: muzealnictwo etnograficzne, przemysł ludowy i artystyczny (Cepelia i pod.), ruch folklorystyczny (wojewódzkie i gminne domy kultury, praca instruktorska w zespołach folklorystycznych). Nie posiadają oni również merytorycznego przygotowania do pracy naukowej w nakreślonych dziedzinach". (List w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN). �40 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński takie jak zmniejszenie się liczby zatrudnionych w miejscach pracy bezpośrednio związanych z wykształceniem etnologicznym i zwiększenie się liczby osób podejmujących pracę uznaną za odległą od etnologii, zapewne się umocniły. Być może zatrudnienie absolwentów etnologii na stanowiskach pracy uważanych za etnologiczne lub antropologiczne jest obecnie mniejsze niż w Stanach Zjednoczonych, w których oblicza sięje na 25% (Wasowska, 2000, s. 199). Czy ma w tej sytuacji sens mówienie o zawodzie etnologa/antropologa i wyróżnianie miejsc pracy uznawanych za zgodne z tym zawodem? Zgodnie z naszym przekonaniem, że studia etnologiczne mogą być przyqatne w wielu dziedzinach aktywności zawodowej, uznać chyba należy, że pracą odpowiednią dla etnologów/antropologów jest każda, w której zdobyte przez nich wiedza i umiejętności pomagają w jej wykonywaniu, bez względu na to, czy jest to praca nauczyciela akademickiego czy też pracownika lub właściciela restauracji. Nie sposób nie powrócić do zarzutu L. Stommy oskarżającego etnologiczne ośrodki uniwersyteckie o nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia. Nasza wyrywkowa wiedza o losach absolwentów etnologii pozwala sądzić, że po ukończeniu studiów dają sobie radę nie gorzej, a często lepiej w porównaniu z absolwentami innych kierunków. Pewien z góry założony obraz przygotowania absolwenta etnologii do podjęcia pracy po studiach pojawia się zarówno w dokumentach określających ksztah studiów etnologicznych, ogłaszanych przez organa nadrzędne, to jest Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu oraz Radę Główną Szkolnictwa Wyższego, w wymienionych już tzw. "minimalnych wymaganiach programowych" z roku 1999, nazwanych w roku 2002 "standardami nauczania dla kierunku studiów etnologia", jak i w informatorach dla studentów i kandydatów na studia oraz w materiałach związanych z akredytacją, przygotowywanych przez poszczególne instytuty i katedry etnologiczne. Charakterystykę tzw. "sylwetki absolwenta" w obowiązujących obecnie "standardach" przedstawiono w sposób następujący: "Poprzez studia etnologiczne kształci się absolwenta umiejącego dostrzegać kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, zdobywającego więc metodologiczne i antropologiczne przygotowanie do refleksji o człowieku i kulturze. Wykształcenie etnologiczne przygotowuje do pracy w uniwersytetach, Polskiej Akademii Nauk i instytucjach naukowych, w muzeach, skansenach, placówkach kulturalno-oświatowych, w ośrodkach kultury regionalnej i odpowiednich działach administracji oraz wszędzie tam, gdzie potrzebne jest wykształcenie humanistyczne: w centrach badań opinii publicznej, w redakcjach, w reklamie itp." (Dziennik Ustaw ill 116, poz. 1004 z 2002 roku). Oczywiście, można się z tą charakterystyką zgodzić, choć naszym zdaniem wzmiankę o "wykształceniu humanistycznym" warto byłoby w tym dokumencie nieco poszerzyć, choćby po to, aby podkreślić te szczególne cechy absolwenta etnologii, które wyróżniają go spośród innych wypromo- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 41 wanych adeptów nauk humanistycznych. Charakterystyki "sylwetek absolwenta", prezentowane w opracowaniach poszczególnych ośrodków, nie odbiegają od przedstawionej powyżej wersji, niekiedy tylko zwracają większą uwagę na pewne dodatkowe aspekty związane z przygotowaniem absolwentów etnologii. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UW wskazuje np. na instytucje turystyczne i marketing jako na potencjalne miejsca pracy etnologa, który ponadto może być przydatny wszędzie tam, "gdzie potrzebna jest umiejętność kontaktu z innymi ludźmi (pogranicze kulturowe, praca z uchodźcami, imigrantami)" (Informator Katedry, 2001, s. 5). Z kolei informator Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM przedstawia jedynie listę podstawowych wartości, jakie studia winny przekazać przyszłemu etnologowi, wskazując na takie jak "świadomość pluralizmu kulturowego współczesnego świata oraz postawę tolerancji i szacunku wobec odmiennych ras, kultur, religii i społeczeństw" (Studia, 2002, s. 4). Opracowania udostępnione przez Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ zwracają uwagę na znaczenie przygotowania teoretycznego i metodologicznego absolwentów oraz na ich dobrą orientację w problemach kultury współczesnej. Zastrzegają, iż do pracy na uniwersytetach czy w placówkach naukowych PAN i innych instytutach badawczych kieruje się jedynie absolwentów studiów doktoranckich (Program, 2001, s. 2). Przekazywaniem absolwentom w szerszym zakresie wiedzy o współczesności, m.in. przez zapoznawanie ich z problematyką antropologii miasta, zainteresowana jest Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego, która dodatkowo zwraca uwagę na przygotowanie w zakresie informacji i dokumentacji etnograficznej. Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego kieruje absolwentów do pracy w placówkach upowszechniania kultury i regionalnych. Podobny profil absolwenta, poszerzony o wiedzę z zakresu problematyki pograniczy etnicznych i kulturowych, kształtować chce Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego w jego cieszyńskiej filii, co związane jest ze specyfiką badawczą tego ośrodka oraz specyficznym charakterem transgranicznego miasta i regionu. W wielu <?środkach rozważa się dziś sprawę poszerzenia zakresu studiów w taki sposób, aby absolwentom łatwiej było zdobyć pracę. Choć studenci w dyskusjach tych szerzej nie uczestniczą, to sami swymi działaniami wyraźnie pokazują, w jakim kierunku ewentualne reformy powinny ewoluować. Przykładem mogą być ci studenci, którzy podejmują studia równoległe, dające np. uprawnienia pedagogiczne. Tymczasem dotychczasowe próby dołączenia zajęć dodatkowych, podnoszących konkurencyjność kończących studia na rynku pracy, do programu zajęć etnologicznych, nie powiodły się, głównie ze względu na to, iż podniósłby się wówczas ogólny ich koszt. Tak więc obecnie pozostaje jedynie niektórym studentom studiowanie dwóch kierunków równolegle, co nie jest zadaniem łatwym i zawsze możliwym, albo też zdobycie dodatkowych kwalifikacji drogą zapisania się na studia podyplomowe. �42 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Uwagi końcowe Stwierdziliśmy już, że etnologii w Polsce przypadła po roku 1989 funkcja kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów. Sytuacja ta jest dla dyscypliny prawdziwym wyzwaniem, a jednocześnie tworzy dla niej szansę stania się ważnym kierunkiem ogólnego kształcenia humanistycznego o profilu antropologicznym. Ta nowa sytuacja wymaga jednocześnie wielkiej odpowiedzialności od nauczycieli akademickich i koncentracji ich wysiłku edukacyjnego na sprawach ważnych, aktualnych, doniosłych społecznie i poznawczo. Proces akredytacyjny, dokonany w ostatnich dwóch latach, z jednej strony ujawnił różnego rodzaju słabości i mankamenty w kształceniu studentów etnologii, z drugiej zaś pozwolił na dokonanie oceny stanu kadr, spQsobu realizacji programów, stopnia adekwatności infrastruktury względem rzeczywistych potrzeb. Umożliwił także, na niespotykaną dotychczas skalę, intensywną międzyośrodkową wymianę doświadczeń, szczególnie tych o charakterze innowacyjnym. Zebrane w trakcie akredytacji materiały i doświadczenia winny sprzyjać doskonaleniu procesu kształcenia, tak aby jego poziom w poszczególnych ośrodkach drastycznie od siebie nawzajem nie odbiegał oraz by odpowiadał standardom stosowanym w krajach Unii Europejskiej. W tym procesie doskonalenia są oczywiście progi bardzo trudne do pokonania, takie jak nieodpowiednie warunki lokalowe, braki kadrowe szczególnie w kategorii samodzielnych pracowników naukowych czy szczupłe środki finansowe stawiające tamę dążeniom do stworzenia studentom lepszych możliwości kształcenia. Jednocześnie jednakjest wiele takich spraw, których rozwiązanie możliwe jest bez wielkich nakładów finansowych i w stosunkowo krótkim czasie Oak choćby modernizacja programów, przygotowanie skryptów i podręczników, uelastycznienie systemu studiowania). Powodzenie podjętych starań zależeć będzie przede wszystkim od nas, od naszej dobrej woli, kompetencji i zaangażowania. BIBLIOGRAFIA Didactic ... 1997 Didactic Experiences in the Introducing of Novelties in the Ethnological Curricula (K. Piątkowska, W. Baranowski, A. P. Wejland, R. Dzięcielski, K. Kaniowska, E. Nowina-Sroczyńska, M. Piotrowski), "Etnoloska sticisca (Ethnological contacts)", nr 5-7, red. B. Jezemik i R. Mursic, Ljubljana. Frankowska M. 1973 Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: Dzieje etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 43 Gladkowski K. 2001 Etnologia. Koncepcja teoretyczno--metodologiczna Stanisława Poniatowskiego, 1884-1945, Olsztyn. Informator. .. 2001 Informator Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Rok akad. 200112002, red. 1. Wasilewski i J. Jasionowska, Warszawa. Jakość ... 2001 Jakość kształcenia w szkolnictwie wyższym. Słownik tematyczny, red. M. Wójcicka, Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Jasiewicz Z. 2001 O potrzebie studiowania i nauczania historii etnologii, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań. Jasiewicz Z., A. Posem-Zieliński 1996 Stan i potrzeby nauk etnologicznych w Polsce, w: Nauka w Polsce wocenie komitetów naukowych PAN. Nauki humanistyczne i społeczne, t. IV, red. E. Haloń, Warszawa. 2003 Ethnology Studies at Polish Universities after 1989, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, red. L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa. Kabat I. 1994 Nieco o absolwentach, w: III Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych UAM, red. I. Kabat, Poznań. Klimaszewska 1., A. Kutrzeba-Pojnarowa 1959 Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, "Etnografia Polska" t. 2. Kopczyńska-Jaworska B. 1964 Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 6. 1975 Analiza stanu kadr etnograficznych. Na podstawie akcji" magister" Głównego Urzędu Statystycznego. Maszynopis w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Warszawa--Łódź. Mucha J. 2002 Post-Socialist Institutionalisation of Sociocultural Anthropology (Ethnography, Ethnology) as a University Subject in Poland, w: A Post-Communist Millenium. The Struglefor Sociocultural Anthropology in Central and Eastern Europe, red. P. Skalnik, Praga. 2003 Teaching Anthropology in Post-1989 Poland, w: Educational Histories of European Social Anthropology, red. D. Drackle, I. Edgar i T. K. Schippers, N. York i Oxford. Program ... 2001 Program studiów. Etnologia, Uniwersytet Jagielloński (maszynopis). Rozporządzenie ... 1927 Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 27. 12. 1926 roku w sprawie programu studiów i egzaminów w za- �Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński 44 kresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii na stopień magistra filozofii, "Lud" t. 26. Studia ... 2002 Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa. Informator dla studentów studiów dziennych Uniwersytetu im. A. Mickiewicza na rok akad. 200212003, oprac. J. Schmidt i W. Dohnal (maszynopis). Szkolnictwo ... 1990-2002 Szkolnictwo »yższe: dane podstawowe. Informator, Warszawa. Szkoły. .. 2002 Szkoły »yższe i ich finanse w 2001 roku. Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa. Sprawozdania ... 1966 Sprawozdania z działalności naukowej i dydaktycznej katedr i zakładów etnografii, oprac. K. Wypych i T. Skarżyński, "Lud" t. 50, cz. 2. Stomma L. 2000 Najazd studentów, "Polityka" nr 27. Wasowska A. 2000 Antropolodzy składają broń? "Lud" t. 84. Zadrożyńska A., D. Zamojska 2002 Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t.l, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Kraków. Zjazd ... 1927 Zjazd profesorów etnografii i etnologii w Warszawie w roku 1926, "Lud" t. 26. Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński ETHNOLOGICAL STUDIES AT POLISH UNIVERSITIES AFfER 1989 (Summary) The article describes ethnological studies at Polish universities. It deals with the history of ethnology teaching, curricula and their implementation, conditions under which ethnological studies were organized, teaching staff, accreditation procedures used, differences between teaching centres, data on the number of M.A. and Ph.D. students and the graduate profile. It is interesting that after 1989 the number of students increased fivefold, which can be attributed to the freedom of teaching obtained. The curricula were enlarged and became very similar to those of anthropology studies. Ethnology was given the chance ofbecoming an important direction ofhumanistic instruction with an anthropological profile. This situation requires responsibility on the part of ethnologists who should focus their efforts on educational issues. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02487d78683f95aca8205337eba4c669.pdf e098199ba35dfe397036a947bb02b291 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5068 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4701 Title A name given to the resource Contents / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.7-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 CONTENS I. STUDIES AND MATERIALS Zbigniew J a s i e w i c z, Aleksander P o s e r n - Z i e I i ń s k i, Ethnological studies at Polish universities after 1989 Jolanta Ł u g o w s k a, "Literatura Ludowa" in view of the problems and dilemmas of modem folklore studies Waldemar Kop c zy ń s k i, Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - the founder of Nordiska museet and an open-air museum in Stockholm. Formation ofinstitutional foundations of Swedish museology in the second half of the 19th century . . . . . . . Magdalena D o I iń s k a, The Ethnographic Museum in Cracow. Fidelity to tradition Jerzy C z aj k o w s k i, Roofwith a "basket" in old Polish houses Helena Krę t, Greek-Catholic churches in south-eastem Poland (Part III). The former province ofNowy Sącz Barbara P a b i a n, Chimney-sweepers at a wedding in Częstochowa - a new custom orafad? Ewa N o w i c k a - R u s e k, Ethnicity in the modem world - the anthropologist in action Salomea P a m u ł a, The cross and the chessboard. Religion as an important factor of sustaining the national consciousness of the Croats Łukasz K a c z m a rek, An outline of the traditional social organization of the Fiji population Magdalena Z i ó ł k o w s k a-K u fI i ń s k a, Michał K u fI i ń s k i, Indian organizations in north-eastern Bolivia. Their tasks and leaders Jacek Kuk u c z k a, Modem times and tradition in African art Maciej Kur c z, A rural farmstead of northern Sudan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 45 63 83 III 173 181 193 205 225 241 255 267 II. VIEWS AND OPINIONS Andrzej P a n k a II a, Kwicoł's and Pyzdra's dispute over the border continued? A psychocultural interface III. 289 REVIEWS AND REVIEW NOTES Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropologjako autor (Works and lives: the anthropologist as author), trans!. by E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo R, Warszawa 2000 (Marcin Kwiatkowski) Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości (Fatal identities), trans!. by H. Lisowska-ehehab), Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002 (Natalia Paszkiewicz) ... 299 303 �10 Skrytość kultury (The secretiveness ofculture), ed. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2001 (Sebastian Glica) Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne (Polish ethnographers and ethnologists. Profiles, biographic sketches), vol. 1, ed. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002 (Roman Bąk) .... Roch S u I i m a, Głosy tradycji (The voices of tradition), Warszawa 2001 (Anna Torobińska) Ewa D a h I i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce (Folk fiddles in Poland), Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2001 (Alojzy Kopoczek) ... Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna ipodniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XX w. (Roadside and sky-high shrines. Sacral folk art of the Kłodzko Land in the 18th-20th century), Wrocław 2001 (Anna Torobińska) Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszaruca 2001 (Ewa Fryś-Pietraszkowa). . . Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wacław P a w I a k, Minionych zabaw czar, czyli czas wolny i rozrywka w dawnej Łodzi (The magic ofthe games ofthe past or leisure and entertainment in historic Łódź), Łódź 2001 (Anna Torobińska) Grzegorz P e ł c z y ń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL (The cinema in a folk costume. On the peasant culture in the cinema ofthe Polish People's Republic), Poznań 2002 (Anna Torobińska) . . . . . . Izabella S a ri u sz-S k ąp s k a,Polscyświadkowie GUŁagu. Literatura łagrowa 1939-1989 (Polish witnesses ofthe GUŁag. Literature ofthe labour camps 1939-1989). Universitas, Kraków 2002 (Aleksandra Rzepkowska) Pieśni ludowe Polaków Ukrainy (Folk songs of Poles in the Ukraine), compiled by L. Wachnina / Pisenna kultura polskaji diaspori Ukrajini, uporiadnik L. Wachnina, Kijiw 2002 (Teresa Smolińska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obyczaj (Shepherding in the Hutsui region), ed. J. Gudowski, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) Nad'a Valaskova, Frantiśek Rehor (1857-1899) ajeho etnografichi Cinnost (S ukó.zkami ClimkUF Rehore z Halice), Etnologicky ustav Akademie ved Ceske Republiky v Praze, Praha 1999 (Zofia Szromba-Rysowa) 309 314 317 318 322 323 324 325 326 328 330 331 332 IV. CHRONICLE 79th General Meeting ofDelegates to the Polish Ethnological Society, Słubice, 27 June 2003 (Jerzy Adamczewski) Meeting of the Main Board of the Polish Ethnological Society, Słubice, 26 June 2003 (Jerzy Adamczewski) The work ofthe Main Board ofthe Polish Ethnological Society between June 2002 and June 2003 (Jerzy Adamczewski) . Monographs on ethnomusicology and the anthropology of culture at the Institute of Art, Polish Academy of Sciences and ethnological periodicals discussed at the meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 29 November 2002 (Zbigniew Jasiewicz) Directions of changes in Polish ethnology after 1989 and preparations for the election ofmembers to the Committee for 2003-2006. Meeting ofthe Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 28 March 2003 (Zbigniew Jasiewicz) ..... . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 337 341 349 354 �11 Elections ofmembers to the Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences for 2003-2006. Plenary Committee meeting, Warszawa, 17 June 2003 (Irena Kabat) 15th International Congres of Anthropological and Ethnological Sciences - "HumankindlNature Interaction: Past, Present and Future", Florence, 5-13 July 2003 (Zbigniew Jasiewicz) ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ,,slavonic ethnolinguistics and problems of investigating the traditional folk culture" - an international conference, Moscow, 14-17 May 2003 (Wanda Drabik) .... "The concept of traditionalism and the function of tradition in a «closed society» - the example of the Caucasus" - an international conference, Poznań, 27 May 2003 (Paweł Jessa) "Manifestations and forms of creative activity in local and regional communities on the cultural and ethnic borderland" - a scholarly conference, Cieszyn, 23-24 October 2002 (Tomasz Michalewski) ,,Anthropology versus photography and film" - a scholarly conference, Poznań, 7-8 May 2003 (Adam Pomieciński) "Youth - holiday - risk" - a scholarly conference, Nimes, 21-23 June 2003 (Inga Kuźma) "The living room of the Cichowicz family" - an exhibition at the Ethnographic Museum, Oddział Muzeum Narodowego, Poznań, October 2000 - October 200 I (Anna Spiss) , "Travellers. Collections ofPolish travellers ofthe tum ofthe 19th century at the Ethnographic Museum in Cracow" - a jubilee exhibition, November 200 I - June 2002 (Magdalena DoMska, Marek Grabsla) "Warriors - the past and the glory" - a mobile exhibition prepared by the Ethnographic Museum in Cracow (Eleonora Tenerowicz, Jacek Kukuczka) "Suitable for the Orthodox church, for the city, for a dance party. The traditional costume ofthe Lemkos - the people ofthe Carpathian Mountains - an exhibition at the District Museum, Nowy Sącz, November 2002 - March 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Stop the time - the use of folk embroidery in everyday products" - an exhibition at the Ethnographic Museum in Cracow, 5-30 March 2003 (Anna Spiss) . . . . . . . . . ,,Roses and the Red Land: Polish folk art in Australia" - a mobile exhibition, Australia, 1999-2002 (Maria Wrońska Friend) ,,Eclats de ferveurs populaires, tresors d'amour" - exhibition at the Musee du Vieux Nimes, Bibliotheque des Metiers, Nimes, June 2003 (Inga Kuźma) 361 363 365 366 369 372 373 376 380 387 398 399 402 404 V. IN MEMORIAM Stanisław Chmielowski, 1922-2002 (Witold Omieczyński) Olga Andriejewna Ganckaja, 192G-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) Urszula Kaczmarek, 1948-2003 (Anna Szyfer, Jacek Bednarski) Anna Lubańska, 1935-2003 (Paulina Suchecka) Anna Mańkowska, 1922-2003 (Romana Krzanowska) 409 412 413 414 414 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e041ed5e40b18e7572025834e82de9e5.pdf 8e8f144f85d1a659e93766098daca974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5067 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4700 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.4-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Zbigniew J a s i e w i c z, Aleksander P o s e r n-Z i e l i ń s k i, Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 Jolanta Ł u g o w s k a, "Literatura Ludowa" wobec problemów i dylematów współczesnej folklorystyki Waldemar Kop c zyń s k i, Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Kształtowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym Szwecji w drugiej połowie XIX wieku . . . . . . . Magdalena D o l i ń s k a, Muzeum Etnograficzne w Krakowie - wierność tradycji ... Jerzy C z aj k o w s k i, Dach z "koszyczkiem" w dawnym polskim budownictwie. . . Helena Krę t, Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce (cz. III). Byłe województwo nowosądeckie Barbara P a b i a n, Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Ewa N o w i c k a-R u s e k, Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu Salomea P a m u ł a, Krzyż i szachownica. Religia jako ważny czynnik podtrzymywania świadomości narodowej Chorwatów Łukasz K a c z m a rek, Zarys tradycyjnej organizacji społecznej Fidżyjczyków . . . . Magdalena Z i ó ł k o w s k a - K u fi i ń s k a, Michał K u fi i ń s k i, Organizacje indiańskie w północno-wschodniej Boliwii, ich zadania i przywódcy Jacek Kuk u c z k a, Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej Maciej Kur c z, Wiejska zagroda północnego Sudanu 13 45 63 83 III 173 181 193 205 225 241 255 267 II. POGLĄDY I OPINIE Andrzej P a n k a II a, Kwicoła i Pyzdry sporu o miedzę ciąg dalszy? Psychokulturowy interfejs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . III. 289 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Clifford G e e r t z, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, tłum. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000 (Marcin Kwiatkowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Amin M a a lo u f, Zabójcze tożsamości, tłum. H. Lisowska-Chehab, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002 (Natalia Paszkiewicz) Skrytość kultury, red. K. Zamiara, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2001 (Sebastian Glica) 299 303 309 �6 Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki. szkice biograficzne, t. l, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, Kraków 2002 (Roman Bąk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Roch Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) . Ewa Da h l i g, Ludowe instrumenty skrzypcowe w Polsce, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 200 l (Alojzy Kopoczek) Elżbieta B e r e n d t, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVIII-XX w., Wrocław 200 l (Anna Torobińska) ,. Folklor - Folklore, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 200 l (Ewa Fryś-Pietraszkowa). . Szopki krakowskie - Cracovian Christmas Cribs, Wydawnictwo BoSz, Olszanica 2002 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) ,........................... Wacław P a w l a k, Minionych zabaw czar, czyli czas wolny i rozrywka w dawnej Łodzi, Łódź 2001 (Anna Torobińska) .. " ,...... Grzegorz P e ł c z y ń s k i, Dziesiąta Muza w stroju ludowym. O wizerunkach kultury chłopskiej w kinie PRL, Poznań 2002 (Anna Torobińska) ., ... ".,',." .. ,.. Izabella S a r i u s z- S kąp s k a, Polscy świadkowie GUŁagu. Literatura łagrowa 1939-1989, Universitas, Kraków 2002 (Aleksandra Rzepkowska) Pieśni ludowe Polaków Ukrainy, opracowała L. Wachnina / Pisenna kultura polskoji diaspori Ukrajini, uporiadnik L. Wachnina, Kijiw 2002 (Teresa Smolińska) .... Pasterstwo na Huculszczyźnie. Gospodarka. Kultura. Obyczaj, red. 1. Gudowski, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) , , ,. . .. . .. Nad'a Valaskova, Frantisek Rehor (1857-1899) ajeho etnografickĆl Cinnost (S ukĆlzkamićlĆlnkUF Rehore z Halite), EtnologickY ustav Akademie ved Cesk6 Republiky v Praze, Praha 1999 (Zofia Szromba-Rysowa) ", ,... 314 317 318 322 323 324 325 326 328 330 331 332 IV. KRONIKA 79. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Słubice, 27 czerwca 2003 (Jerzy Adamczewski) ,....................... Posiedzenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Słubice, 26 czerwca 2003 (Jerzy Adamczewski) ,.,. Działalność Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie: czerwiec 2002 - czerwiec 2003 (Jerzy Adamczewski) ,.... Prace etnomuzykologiczne i w zakresie antropologii kultury Instytutu Sztuki PAN oraz czasopisma etnologiczne przedmiotem uwagi posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 29 listopada 2002 (Zbigniew Jasiewicz) ., .. ".".. Kierunki zmian w etnologii polskiej po roku 1989 i przygotowania do wyboru członków Komitetu na kadencję 2003-2006. Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 28 marca 2003 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . Wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kadencję 2003-2006. Posiedzenie plenarne Komitetu, Warszawa, 17 czerwca 2003 (Irena Kabat) XV Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych - "Interakcja rodzaj ludzki / natura: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość", Florencja, 5- 13 lipca 2003 (Zbigniew Jasiewicz) .. ,............................... "Słowiańska etnolingwistyka i problemy badania tradycyjnej kultury ludowej", Konferencja międzynarodowa, Moskwa, 14-17 maja 2003 (Wanda Drabik) "..... ,,Pojęcie tradycjonalizmu i funkcja tradycji w «społeczeństwie zamkniętym» - na przykładzie Kaukazu". Konferencja międzynarodowa, Poznań, 27 maja 2003 (Paweł Jessa) ...................•................................. 335 337 341 349 354 361 363 365 366 �7 "Przejawy i fonny aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych". Konferencja naukowa, Cieszyn, 23-24 października 2002 (Tomasz Michalewski) "Antropologia wobec fotografii i filmu". Konferencja naukowa, Poznań, 7-8 maja 2003 (Adam Pomieciński) "Młodzież - święto - ryzyko". Konferencja naukowa, Nimes, 21-23 czerwca 2003 (Inga Kuźma) "Salon rodziny Cichowiczów" - wystawa w Muzeum Etnograficznym, Oddział Muzeum Narodowego, Poznań, październik 2000 - październik 2001 (;tnna Spiss). .. "Podróżnicy. Zbiory podróżników polskich przełomu XIX i XX wieku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie". Wystawa jubileuszowa, listopad 2001- czerwiec 2002 (Magdalena Dolińska, Marek Grabski) "Wojownicy - przeszłość i chwała" - wystawa Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego w Krakowie (Eleonora Tenerowicz, Jacek Kukuczka) .. "Do cerkwi, do miasta, na tańce. Tradycyjny strój Łemków - rusińskich górali karpackich" - wystawa w Muzeum Okręgowym, Nowy Sącz, listopad 2002 - marzec 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) "Zatrzymać czas - wykorzystanie haftu ludowego w fonnach użytkowych" - wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, 5-30 marca 2003 (Anna Spiss) "Róże i Czerwona Ziemia: polska sztuka ludowa w Australii" - wystawa objazdowa, Australia, 1999-2002 (Maria Wrońska Friend) "Eclats de ferveurs popu1aires, tresors d'amour" - wystawa w Musee du Vieux Nimes, Bibliotheque des Metiers, Nimes, czerwiec 2003 (Inga Kuźma) 369 372 373 376 380 387 398 399 402 404 V. IN MEMORIAM Stanisław Chmielowski 1922-2002 (Witold Omieczyński) Olga Andriejewna Ganckaja 1920-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . Urszula Kaczmarek 1948-2003 (Anna Szyfer, Jacek Bednarski) . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna Lubańska 1935-2003 (Paulina Suchecka) Anna Mańkowska 1922-2003 (Romana Krzanowska) 409 412 413 414 414 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5463a2bcf83d57433a4c1c085cbdbc1.pdf 69d6135d678306d36e6530b4bb258f5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5076 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etniczność antropologia stosowana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4709 Title A name given to the resource Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.193-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka-Rusek, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 EWA NOWICKA-RUSEK Zakład Antropologij Społecznej Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski ETNICZNOŚĆ W ŚWIECIE WSPÓŁCZESNYM - ANTROPOLOG W DZIAŁANIU Zagadnienia i procesy W niniejszym artykule zajmę się związkiem dwóch zjawisk, które interesują badaczy współczesnych procesów kulturowych. Jednym z wyjątkowo intensywnie poruszanych tematów we współczesnej socjologii i antropologii społecznej jest kwestia specyfiki sytuacji etnicznych różnic oraz etniczności jako odrębnej jakości w świecie społecznym. Innym tematem nurtującym humanistów od wielu dziesięcioleci jest uwikłanie polityczne badań historyków, socjologów, antropologów, a także możliwości uzyskania w tych dziedzinach wiedzy "prawdziwej". Wskazywano na różne wymiary i źródła tych uwikłań; tu zamierzam wskazać na pewne nowe uwikłania polityczne i społeczne badań antropologicznych wkraczających na pole zjawisk etniczności. Jest to ciągle istotna sfera wyrażania się poczucia swojskości i obcości, a nawet można zauważyć, że jej znaczenie rośnie. Mamy do czynienia z dawno już uksztahowanymi narodami, etnosami walczącymi o status pozwalający na samodzielny byt, a także z grupami walczącymi o uznanie statusu. W innychjeszcze przypadkach, jak np. dzisiejsze społeczeństwo Stanów Zjednoczonych Ameryki lub Australii spotykamy się ze zjawiskiem walki o kulturową autonomię różnych grup etnicznych i rasowych (jak np. Afroamerykanie). Tak więc poważną wątpliwość budzi przewidywanie najbliższego rozwoju społeczeństw ku postetniczności. Dokonują się natomiast głębokie przemiany w obrębie etniczności; wymienię tu niektóre, jak sądzę - najważniejsze, przemiany, które w ramach tego zjawiska dokonały się lub na naszych oczach dokonują. Zarazem zamierzam ukazać zupełnie nowe elementy sytuacji antropologa, interesującego się problematyką etniczną; są one w znacznym stopniu efektem przemian istoty zjawiska etniczności. Chcę podkreślić, że etniczność rozumiem tu szeroko jako pewien typ więzi fonnujący określony typ grup, który obejmuje zarówno więź narodową, jak i plemienną, dotyczy zarówno zbiorowości wielomilionowych, jak i liczących kilkaset osób. Z etnicznością mamy do czynienia wszędzie tam, gdzie �194 Ewa Nowicka-Rusek grupy siebie wzajemnie odbierająjako odrębne pod względem kultury, historii, genealogii, terytorium i cech indywidualnych. Tak więc grupą etniczną jest ta, która sama siebie uznaje za odrębną pod tymi względami i za tak odrębną jest uznawana przez grupy inne. Ten sposób rozumienia etniczności pozwala na jednej płaszczyźnie umieścić konflikt etniczny między Serbami i Chorwatami, walkę Polaków na Litwie o prawo do własnej edukacji, starania Buriatów czy Jakutów o autonomię ekonomiczną i kulturową, troskę intelektualistów koriackich o przyszłość wymierającej i degenerującej się grupy, domaganie się uznania praw do zachowania odrębności trybu życia - koczowania lub do własnego kawałka ziemi na świecie u Romów, zabiegi intelektualistów kaszubskich o uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną. Moje rozważania wpisują się w nurt współczesnych badań nad więzią narodową i etniczną związany z takimi nazwiskami w światowej nauce jak E. Gellner, A.D. Smith, EJ. Hobsbawm, B. Anderson. Natomiast empiryczną podstawą tych rozważań będą moje terenowe prace badawcze, prowadzone w ciągu ostatnich lat wśród narodów rdzennych Syberii (Buriatów, Jakutów i Koriaków), w Mongolii, a także wśród grup etnicznych w Polsce i sąsiednich krajach europejskich (Słowacja, Czechy, Litwa, Rumunia) - Romów, Litwinów i grupy regionalnej - Kaszubów. We wszystkich tych przypadkach, tak bardzo odległych od siebie geograficznie, kulturowo, społecznie i politycznie pojawiają się pewne wspólne zjawiska; tym problemom poświęcam poniższe rozważania. Wymienię kilka elementów współczesnych przemian etniczności, które wydają się szczególnie ważne; są to: 1) tendencje zmian więzi społecznej będącej podstawą etniczności z więzi nawykowej na więź ideologiczną; 2) upolitycznienie tożsamości etnicznej i związana z niąjej instrumentalizacJa; 3) wzrost roli racjonalizacyjnych i substytucyjnych funkcji więzi etnicznej. Trzy wymienione procesy rozpatrywać będę na trzech płaszczyznach: - globalnej (ogólnoświatowej), - regionalnej (narodowej, etnicznej i lokalnej), - indywidualnej (psychologicznej i biograficznej). Od etniczności nawykowej do etniczności ideologicznej W powyższym tytule odwołuję się do dobrze znanego rozróżnienia dwóch typów więzi społecznej, charakteryzujących różne typy zbiorowości ludzkich - więzi nawykowej i ideologicznej. Obserwacja dzisiejszych stosunków etnicznych w różnych częściach świata wskazuje na to, że następuje, a ściślej - już nastąpiła, wyraźna zmiana �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 195 typu więzi społecznej będącej podstawą istnienia i trwania zbiorowości etnicznych. Kryteria etnicznej tożsamości: odrębność językowa, kulturowa, związek z określonym terytorium, historia i genealogia grupy, a także pewne specyficzne cechy wyrażone w autostereotypie - są w coraz większym stopniu poddawane refleksji, świadomym decyzjom, intencjonalnemu działaniu. Jest to proces ideologizacji, który miałam okazję śledzić w trzech społeczeństwach syberyjskich i wśród etnicznych i regionalnych grup w Europie. Nawykowa, naturalna, oczywista więź oparta na bezrefleksyjnym poczuciu tubylczości, wspólnoty terytorium, wyrażającej się w zjawisku swojskości zmierza ku więziom o charakterze nadanym, wykreowanym, czasem wręcz świadomie wyprodukowanym przez pewną grupę. Jedni uczeni traktują ten proces jako powstawanie świadomości narodowej, inni jako upolitycznienie kultury i poczucia swojskości. Zjawiska te z jednej strony są następstwem upowszechnienia systemu edukacyjnego, dostępności treści kultury (m.in. z powodu działania środków masowego przekazu), a także z drugiej strony działania określonych centrów nadających te treści, które są efektem intelektualnej pracy określonych grup elitarnych. A. Inteligencja - "przodownicy" Zmiany typu więzi w obrębie grup etnicznych wyrażają się w coraz większym udziale w procesach powstawania i utrwalania tej więzi etnicznej inteligencji. Większość dwudziestowiecznych koncepcji formowania się świadomych siebie grup etnicznych, a więc powstawania narodu podkreśla decydującą dla tego procesu rolę grupy określanej mianem narodowych "przodowników", liderów, inteligencji bądź intelektualistów. Florian Znaniecki wiele lat temu wyrażał przekonanie o twórczej roli określonej grupy w procesie tworzenia się narodu: "We wszystkich zbadanych dotychczas przypadkach formowanie społeczeństwa o kulturze narodowej rozpoczyna się od stosunkowo małego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo się rozszerza. Owo jądro tworzą niezależni, indywidualni przodownicy rozmaitych dziedzin działalności kulturowej, którzy stopniowo tworzą kulturę narodową syntetyzującą wielość tradycyjnych kultur regionalnych. Wraz z rozwojem kultury narodowej, przodownicy, ich zwolennicy oraz opiekunowie tworzą coraz bardziej zwartą wspólnotę intelektualną, ożywioną ideałem kulturowo jednolitego i społecznie solidarnego społeczeństwa narodowego, które winno objąć wszystkie zbiorowości o podobnych - jak się mniema - kulturach ludowych i wspólnych losach historycznych" (Znaniecki, 1990, s. 44-45). Jest to więc grupa, która stanowi część zbiorowości etnicznej, a jednak jest jej specyficzną częścią. Empiryczne badania wskazują na to, że intelektualiści/ideologowie odgrywają coraz większą rolę w ksztahowaniu się więzi etnicznej i funkcjonowaniu grup etnicznych. Przykładem może być planowe konstruowanie symboli �196 Ewa Nowicka-Rusek narodowych takich jak godło, flaga, hymn autonomicznych republik w obrębie Federacji Rosyjskiej np. Buriacja, Sacha (Jakucja), a także świąt narodowych czy etnicznych. Przyjrzyjmy się bliżej procesowi skonstruowania buriackiej flagi w 1992 roku. Ogłoszony został konkurs na flagę ogólnoburiacką; zaznaczyć trzeba, że było to przedsięwzięcie zupełnie nowe - do tej pory istniały proporce rodowe 11 głównych rodów buriackich lecz nie one stały się kanwą wspólnej wszystkim Buriatom flagi. W myśl ustaleń komisji konkursowej złożonej z kadry Wyższej Szkoły Pedagogicznej (dziś Uniwersytet w Ułan Ude) wybrany projekt powinien wyrażać "związek z buriacką kulturą", związek z buriacką religią, co dla naszych rozmówców j est równoznaczne z buddyzmem oraz związek z Federacją Rosyjską. Wiele nadesłanych licznie projektów zawierało buddyjski symbol oświecenia - płomień, słońce, półksiężyc oznaczający odwrotną stronę życia. Wykorzystany został też podstawowy kanon kolorów buddyjskich: żółty niebieski i zielony. Wszystkie barwy i symbole odwoływały się do elementów powszechnie w Buriacji zrozumiałych. Komisja wybrała projekt następujący: trzy poziome pasy równej szerokości, od góry niebieski symbolizujący wody Bajkału i związek z Rosją zarazem, a także związek z typowym błękitnym kolorem strojów narodowych i błękit nieba. Na tym pasie z lewej strony umieszczony złoty symbol oświecenia jednoznacznie określający związek z buddyzmem. Poniżej dwa pasy: biały symbolizujący buriacki biały miesiąc i białe jedzenie - potrawy mleczne charakterystyczne dla ludów pasterskich. Na dole żółty kojarzący się z buddyzmem, a potem z jego odłamem - buddyzmem żółtych czapek, lamaizmem. Powstanie flagi buriackiej to nie tylko wyraz twórczości inteligencji etnicznej, ale podkreślenie tożsamości i odrębności Buriacji w obrębie Rosji. Podobny konkurs przeprowadzono także w republice Sacha (Jakucja). Otrzymano ponad 100 projektów. Wybrano flagę z następującym wzorem i jego interpretacją: na błękitnym tle, które symbolizuje chłodny surowy klimat widnieje biały krąg słońca, dobroczynnej siły czczonej wśród Jakutów podczas święta letniego przesilenia Yseachu. Kolor biały symbolizuje czystość, miłosierdzie. Na dole flagi widnieją trzy pasy: zielony symbolizujący nadzieję i siłę młodego narodu, czerwony symbolizujący jego potęgę i prężność oraz biały o znanej symbolice. Widniejący na fladze jeździec na koniu jest świadomym nawiązaniem do podkreślanej przez Jakutów specyfiki ekonomicznej swego narodu - hodowli konia, a także do średniowiecznych malowideł naskalnych, które do dziś możemy spotkać na skałach nad Leną. Tak więc i tu odwołanie dotyczy elementów zrozumiałych i funkcjonujących w świadomości przeciętnych Jakutów. O wyborze i oficjalnej interpretacji poszczególnych elementów flagi decydująjednak ideologowie. W przypadku flagi jakuckiej jest nim Uliana Winokurowa, pracownik naukowy z Jakucka. W swoim politycznym i zarazem kulturowym działaniu ideologowie sięgają zarówno do pewnych powszechnie wśród określonej etnicznej grupy zro- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 197 zumiałych treści, trafiających do wyobraźni potocznej, ale także dodają własną, zupełnie nową interpretację, a czasem po prostu tworzą nowe treści. To samo dotyczy świąt: w Buriacji obchody tysiąclecia powstania eposu o bohaterze kulturowym Geserze nazwano Geseriadą i obchodzono przez kilka lat, obrzędowość sięgała do ikon tradycji buriackiej. Intelektualiści etniczni własną działalność często rozumieją jako tworzenie lub jako odtwarzanie narodu według skonstruowanego przez siebie projektu. Inteligencja traktuje naród raczej jako ideał niż realność (Smiths, 1989, s. 197) Konstruktorzy grup etnicznych i narodów są politykami najczęściej świadomymi swej twórczej misji. Proces, o którym mówię, stanowi podstawowy element takich przeobrażeń etniczności, które prowadzą do powstania narodu. Ideologowie dążą do tego, aby daną zbiorowość etniczną klasyfikować jako naród. Oznacza to posługiwanie się gotową kategorią wyobrażenia o tym, że świat społeczny składa się z narodów i dążenie do stworzenia narodujest czymś "naturalnym" i koniecznym w świecie. B. Przemiany cywilizacyjne Poważne znaczenia dla procesu przemian obecnej etniczności wiązać trzeba z przemianami cywilizacyjnymi, którym ulegają wszystkie społeczeństwa świata. E. Gellner, doszukując się genezy narodu w procesie uprzemysłowienia, homogenizację kultury traktuje jako narzędzie dla powstania rozwiniętego podziału pracy. Rola inteligencji polega właśnie na tworzeniu poprzez system edukacji i rozwój egalitarnej kultury piśmiennej platformy dla masowej komunikacji. Jednym z typów treści, które stają się udziałem szerokich rzesz społecznych są tematy dotyczące zbiorowości etnicznej. Taki sens ma właśnie tzw. etnopedagogika, czyli wprowadzanie do programów szkolnych elementów nie tyle języka etnicznego, ile elementów kultury tradycyjnej, a ściśle traktowanych jako tradycyjne. Następuje konstrukcja etnicznej kultury jako pewnego modelu czy kanonu. Koncepcja B. Andersona początki "wspólnoty wyobrażonej" wiąże także z przemianami ekonomicznymi i rozwojem nowej technologii - druku. Drukowany kapitalizm ze standaryzowanym polem komunikacji jest przecież domeną inteligencji. Pozwala wielu umysłom tworzyć idee wzajemnej duchowej więzi, ograniczonej zasięgiem wspólnoty kulturowej. Kluczową rolę inteligencji dla powstania narodu w jego wersji genealogiczno - etnicznej dostrzegł również A. D.Smiths. W odróżnieniu od modelu terytorialno - obywatelskiego, typowego dla społeczeństw zachodnich, przekształcenie w naród nie dokonuje się poprzez upowszechnienie kultury etnicznej arystokracji za pomocą zbiurokratyzowanego państwa. TfYksztalce- ni intelektualiści i inteligencja grupom etnicznym skupiającym wcześniej �198 Ewa Nowicka-Rusek wszystkie warstwy społeczne wokół wspólnych tradycji, dostarczają nowych wartości, które mobilizują etnie doformowania politycznego narodu. Jest to tendencja, którą zaobserwować można na do niedawna izolowanych społecznie terenach Kaszub, w Buriacji czy jeszcze dalszej Jakucji, a także w Mongolii. In statu nascendi proces ten możemy obserwować wśród Kaszubów, jak i wśród Jakutów czy Buriatów - elementy tradycyjnej więzi społecznej, opartej na wspólnocie pochodzenia, historycznych losów, typu gospodarowania i wielu innych cech kulturowych stają się surowym materiałem dla obróbki przez współczesnych ideologów. Tworzą oni narodową ideologię, co za tym idzie nowoczesny naród. Język jest jedną z ważnych dziedzin kultury poddawanych ideologizacji. Wokół nauczania staromongolskiego pisma toczą się spory; staje się ono zarazem elementem europejskiego typu wykształcenia. Jego nauczanie jest przedmiotem dyskusji, rozważań, sporów ideologicznych. Upolitycznienie i instrumentalizacja więzi etnicznej Etniczność oparta jest zawsze na pewnej (nieważne czy rzeczywistej, ale zawsze wyobrażonej i postulowanej) wspólnocie kulturowej. Zatem posiadanie kultury, własnej, odmiennej, specyficznej, niepowtarzalnej, unikalnej jest podstawą istnienia grupy etnicznej/narodowej. Zarazem powołanie się na posiadanie takiej własnej kultury jest warunkiem uzyskania statusu grupy etnicznej lub narodu, posiadającego zarówno mniej wymierne pożytki prestiżowe (którymi zajmę się w następnym punkcie) jak i pożytki wymierne. Posiadanie przez grupę statusu narodu lub grupy etnicznej daje jej określone przywileje; staje się ona podmiotem politycznym, którego dotyczy określony zespół międzynarodowo i lokalnie uznawanych praw. Chodzi o zapewnienie szacunku dla grup etnicznych dotąd takim szacunkiem nie obdarzanych, a także o udzielenie praw zbiorowych do ziemi i kultury i praw do samookreślenia. Związek ścisły między kulturą i polityką przejawia się też w twórczej kulturowo roli polityków, którzy starają się sterować na przykład unifikacją bądź zróżnicowaniem kulturowym m.in. poprzez państwowy system edukacji i media czy też sposób doboru kadr w instytucjach państwowych, preferujący określone grupy etniczne. Grupa etniczna, a zwłaszcza najbardziej we współczesnym świecie rozpowszechniona jej forma czyli naród, ma charakter w równym stopniu polityczny, jak i kulturowy. W państwach demokratycznych grupy etniczne używają swojej specyfiki kulturowej, swojego swoistego związku z danym terytorium, opartym na rdzenności w walce o konkretne prawa np. do używania określonych zasobów naturalnych, uprawnień do określonych przywilejów, państwowej pomocy w zakresie edukacji, przedsiębiorczości i innych dziedzin życia. Szczególnie trudną i energiczną walkę w tym zakresie możemy �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 199 zaobserwować u społeczeństw plemiennych lub do niedawna plemiennych. Są one szczególnie narażone na zagładę materialną, w najlepszym wypadku na protekcjonalizm zbiorowości dominujących. Zazwyczaj nieliczne i słabo zorganizowane bronią się raczej przed wchłonięciem przez dominującą w państwie kulturę narodową niż dążą do politycznej secesji. Zmarginalizowane i dotychczas - wobec niemożności osiągnięcia wpływów - pasywne politycznie pozostawały biernym obiektem ekonomicznej i ideologicznej manipulacji. Najczęstszym podłożem konfliktów między państwem a ludnością rdzenną są prawa do ziemi - dawnych terytoriów, czy "tradycyjnych terytoriów" zawłaszczonych przez państwo podczas ekspansji. Reakcją na wzrastanie dominacji centralnych struktur dominującego państwa było powstanie sieci współpracy między ludami Ameryki Północnej, Grenlandii, Australii, Nowej Zelandii, północnej Skandynawii i Amazonii. Podkreśla się swoistość kultury własnej, niektóre jej elementy wydobywając z zapomnienia i czyniąc z nich symbole i wyróżniki własnej grupy. Kultura etniczna staje się narzędziem w konkretnej wałce politycznej, niezależnie od tego, czy są to przywódcy ruchu kaszubskiego przekonujący komisję sejmową o potrzebie uznania Kaszubów za odrębną grupę etniczną, która nabierze wkrótce praw etnicznej mniejszości, co w warunkach wkraczania do Unii Europejskiej okazuje się ważne społecznie i ekonomicznie. W przypadku rozpadu czy radykalnego zubożenia kultury etnicznej, ideologowie zgłaszają żądania stworzenia odpowiednich warunków dla odrodzenia etnicznej tradycji. Dla ideologów tych grup pojęcia "tradycji" i ,,kultury" wydają się jasne, posługują się nimi jak twardymi przedmiotami. ,,Kultura etniczna", stanowiąca narzędzi walki politycznej, może obejmować jej stronę ekonomicznątradycyjne zajęcia, umiejętności produkcyjne, a także elementy kultury materialnej, związanej z określonym sposobem tradycyjnego gospodarowania. Ma to miejsce w przypadku syberyjskich Buriatów, Jakutów, Koriaków z Kamczatki, a także Kaszubów, zwłaszcza z tzw. Nordy, oraz Romów. Zazwyczaj dobrem, które ukazuje się publicznie jako wyróżnik i wartość godną ochrony jest język, który znika z dyskursu politycznego tylko wtedy, gdy jest w postaci zanikowej lub zanikłej. Czasami nawet w tym wypadku bywa punktem powołania się na prawo do odrodzenia czy odtworzenia. (Jeden z najważniejszych liderów społeczności kaszubskiej wałczący o wprowadzenie i utrzymanie lekcji języka kaszubskiego swoich dzieci nie posyła na te lekcje, a w domu języka także nie używa). Funkcje racjonalizacyjne i substytucyjne więzi etnicznej Etniczność poza coraz częściej politycznymi funkcjami pełni także ważną rolę dla osobowości poszczególnych jednostek - członków zbiorowości etnicznych. �200 Ewa Nowicka-Rusek Przynależność do zbiorowości posiadającej własną kulturę staje się źródłem dumy i poczucia własnej wartości jednostkowej, stanowiąc często kompensację poczucia niższości ekonomicznej czy cywilizacyjnej. Grupy etniczne żądają poza wszystkimi apanażami materialnymi i społecznymi również właściwego miejsca w świecie. Wymagają przede wszystkim szacunku i równoprawnego traktowania ich "tradycji" i "kultury". Coraz wyraźniej objawia się psychologiczny sens walki o właściwe miejsce w świecie dla grup etnicznych, zarówno tych wielomilionowych, jak i niewielkich, w tym tzw. ludów tubylczych. Społeczeństwa te przedstawiane są w dyskursie potocznym jako "zacofane", "nienadążające", "archaiczne" i de facto skazane na zagładę, w najlepszym razie pełniące rolę skansenów dawnych epok cywilizacji, która daleko poszła naprzód. To klasycznie ewolucjonistyczne u swego podłoża myślenie jest w gruncie rzeczy obowiązującym sposobem retoryki, ale także i myślenia potocznego obecnego także w refleksji naukowej. Z powstaniem nowoczesnej antropologii wiąże się idea wartości różnorodności kulturowej. To antropologia zwróciła uwagę na wartość posiadania własnej odrębnej kultury - jakości równoprawnej, równoważnej, tego samego rzędu, co kultura kręgu europejskiego, która stała się udziałem ekonomicznie najbardziej zaawansowanej cywilizacji Stało się to jednak możliwe tylko po przyjęciu pewnego systemu wartości, argumenty tego rodzaju mogły zyskać na skuteczności tylko wówczas, gdy uznane i ustalone zostały pewne wartości. Należy do nich przede wszystkim wielokulturowość i uznanie równej wartości wszystkich kultur. Właśnie w tych sprawach antropologia jako dyscyplina naukowa zyskuje ogromne znaczenie. Pisałam już w innych opracowaniach o zjawisku antropologizacji myślenia człowieka współczesnego, nurt antropologii ponowoczesnej wydaje się skrajnym wyrazem tendencji, o której mówię· Antropologia i nowa etniczność W walce politycznej grup etnicznych wyrażającej się zarówno w żądaniach określonych przywilejów ekonomicznych, jak i politycznych i kulturowych, pomagają antropologowie, którzy z natury rzeczy nie tylko interesują się różnorodnością kulturową, ale także uprawiają jej kult. Wszak dyscyplina ta wyrosła z "miłości do różnorodności", jak mówił 10 lat temu Ernest Gellner na otwarciu pierwszego Kongresu European Association of Social Anthropologists, z fascynacji kulturową różnorodnością, a także z humanitarnych tendencji do pomagania ofiarom kolonializmu i obcej politycznej dominacji. We wszystkich głęboko odmiennych przypadkach przejawów nowej etniczności powtarzają się pewne elementy sytuacji badawczej, związane z zachodzącymi przemianami etniczności. Zarazem dają się zauważyć istotne zmia- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 201 ny zarówno sytuacji badawczej, jak i roli społecznej antropologa - badacza terenowego. Dystans społeczny, psychologiczny i intelektualny dzielący badacza i badanego w czasach Boasa i Malinowskiego jest dziś nieporównanie mniejszy. Badany staje się w coraz większym stopniu partnerem społecznym, politycznym, intelektualnym, a także last but not least emocjonalnym. Korzystając z informacji, czasu, a siłą rzeczy także najczęściej gościnności badanych, bez której często badanie w ogóle nie byłoby możliwe, badacz czuje się zobowiązany do lojalności. I to nie jest nowe zjawisko, choć w sytuacji równościowej lub prawie równościowej narastające. Czasem dochodzi do głębokiego zaprzyjaźnienia się badacza i badanego, co nie musi się wiązać z pełnym wzajemnym zrozumieniem, ale z pewnością wiąże się z wzajemnym szacunkiem, który zakłada pewną wspólną płaszczyznę ocen i kryteriów tych ocen. Kiedy czytamy dzienniki Bronisława Malinowskiego, mamy wrażenie, że tego rodzaju związek badacz-badany był w ogóle nie do pomyślenia, mimo że Malinowskiego irytował lekceważący stosunek niektórych przedstawicieli brytyjskiej administracji, nigdy związki z badanymi nie były tak bliskie, że moglibyśmy mówić o przyjaźni. Badany nie rozumiał badacza. Dziś badany ma szansę lepiej niż kiedyś rozumieć cele badawcze, sens pracy antropologa, co więcej - obecnie może się pojawiać wspólnota celów ich działania, co kiedyś było wykluczone. Badacz, na mocy milcząco przyjmowanej zasady, zawsze jest po stronie badanego. Trzeba też zwrócić uwagę na pojawienie się antropologów o pochodzeniu etnicznym. Zasadniczo zmienia ono sytuację badaczy, którzy osobiście nie mają doświadczenia wewnątrzkulturowego. Zawsze może się stać argumentem ostatecznym w dyskusjach nad tym, jak wygląda prawdziwy wizerunek kultury danej grupy. Ponadto, dziś antropologa i badanego łączy często wspólnota instytucjonalna, badany w ciągu swego życia uczestniczy w instytucjach podobnych czy analogicznych do instytucji badacza - chodzi o szkół, czasem kończy wyższą uczelnię lub pragnie swoje dziecko na niej uczyć. Co więcej - coraz częściej badacz i badany pracuje w tych samych instytucjach. Powstają instytucje, w których niejako "z urzędu" pracują osoby pochodzące z określonych grup etnicznych, To antropolog-badacz jest wtedy ich współpracownikiem. Po raz pierwszy antropolog może występować w jednych ramach instytucjonalnych; może być także po prostu wynajęty przez grupę etniczną, a więc przez badanych. W czasach Boasa i Malinowskiego badacz był niepodzielnym "panem sytuacji", dziś bywa różnie - badacz czasami musi się uporać z sytuacją, gdy bywa przedmiotem zabiegów politycznych, perswazji, nacisków, a nawet manipulacji również ze strony badanego. Ideologowie grup etnicznych czerpią wsparcie intelektualne, argumentację i materiał faktograficzny z efektów badania dziedziny. Podpierając się więc �Ewa Nowicka-Rusek 202 wynikami badań antropologicznych, wskazują zagrożenia, dyskryminację, upośledzenie, możliwy upadek, "śmierć" grupy etnicznej lub narodu na skutek roztopienia się w innych zbiorowościach etnicznych, udowadniają w ten sposób konieczność podjęcia działań zapobiegawczych. Od antropologa oczekuje się w tej sytuacji określonych opinii, określonych materiałów i dowodów. Z wynikami jego badania już nie tylko mają kontakt uczeni na kongresach i w bibliotekach, ale także intelektualiści badanych grup, którzy najczęściej biorą udział w badaniu. Zdarza się, że etniczni liderzy chcą mieć kontrolę nad wynikami badań, protestują przeciwko publikacji jednych danych i zalecają publikowanie innych. Grupy etniczne dążą do "oswojenia" pewnych antropologów, konkretnych osób, im sprzyjających i zarazem poddających się wpływom. Czasem proponują tego rodzaju dyspozycyjnym badaczom wymierne zyski, częściej jednak po prostu dostęp do własnej kultury w zamian za publikowanie opracowań o określonym profilu, zawierających określone treści i wnioski praktyczne, zgodne z interesami grupy rozumianymi przez etnicznych ideologów-działaczy. Tak więc antropolog staje się rzecznikiem badanych. Badacz bywa raczej narzędziem w rękach badanych niż - jak to miało miejsce jeszcze kilkadziesiąt lat temu - badany był narzędziem w rękach badacza. Antropologia staje się służebna wobec już nie władz kolonialnych czy innych zewnętrznych wobec społeczności badanej, ale wobec zbiorowości etnicznej, a ściślej jej kręgów przywódczych. Fakt, że nie podaję tu przykładów z mojej konkretnej działalności badawczej niech będzie dowodem prawdziwości moich słów. Wolałabym nie stracić dostępu do niektórych kultur, a zdarzyło się to już raz, kiedy to treści zawarte w napisanej przeze mnie książce zostały opacznie zinterpretowane, podane szerokiej publiczności w grupie badanej przez lokalnego przywódcę etnicznego i w ten sposób poczynione zostały próby wzniecenia wobec mnie wrogości. Wszystkie narzekania biorą się z naszego przyzwyczajenia do roli "panów sytuacji"; musimy jednak uznać, że antropologia zawsze pełniła rolę służebną, zawsze przez kogoś była wykorzystywana, a sytuacja zmieniła się tylko w tym, że obecnie tymi, którzy ją chcą - z pełnym uprawnieniem - wykorzystywać, są członkowie zbiorowości badanych. BIBLIOGRAFIA Anderson B. Wspólnoty wyobrażone, Kraków. 1977 Barth F. 1996 Ethnic Groups and Boundaries, w: Ethnicity, ed. 1. Hutchinson, A.D. Smith, Oxford-New York. �Etnicznośćw świecie współczesnym - antropolog w działaniu 203 Gellner E. 1991 Narody i nacjonalizm, Warszawa. Hobsbawm E.l 1992a Introduction: Inwenting Traditions, w: The Invention of Tradition, ed. E. Hobsbawm, T. Ranger, Cambridge. Nations and Nationalism since 1780. Programme, Myth, Reality, Cambridge. 1992b Smith A.D. 1992 Ethnicity and Nationalism, EJ. Brill, Leiden, New York. 1986 The etnic orgins ofnations, Basil Blackwell, Anthony D. Smith, Oxford. 1981 The etnic revival Cambridge, Cambridge University Press. Znaniecki F. 1990 Współczesne narody, PWN, Warszawa. Ewa Nowicka-Rusek ETHNICITY IN THE MODERN WORLD - THE ANTHROPOLOGIST IN ACTION (Summary) The article discusses the relation between two significant phenomena in modem anthropology, i.e. transformations in ethnicity and the changing role of the anthropologist. The most important transformations of ethnicity in the modem world include l) definite transformation of ethnic ties from habitual to ideological, which results in a more important role of intellectual leaders of ethnic groups and the mass media, 2) politicization of ethnic ties - drawing political or even economic benefits from having ethnic separateness and 3) the appearance ofpsychological substitution and rationalization functions of ethnic ties and identity. In these new conditions, to which a subject of anthropological investigations is subjected, the situation of the anthropologist also changes. His relation with the subject of study is based on political equality and often on economic equality and on the cultural community. In a situation in which studies are conducted more and more intensively and more and more openly, the service ofthe anthropologist to the community ofthe subjects under study becomes more and more important. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c80a8a40bb1f4f8282abac6be315843.pdf 0f60ba240c2c84f6c621890786c5a0a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5075 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource wesele - obyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4708 Title A name given to the resource Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.181-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 BARBARA PABIAN Uniwersytet Opolski KOMINIARZE NA CZĘSTOCHOWSKIM ŚLUBIE ZWYCZAJ CZY CHWILOWA MODA? NOWY Zawarcie związku małżeńskiego stanowi bardzo ważny etap w życiu człowieka. Towarzyszy mu więc od lat zespół charakterystycznych zachowań i ceremoniałów ślubnych, podkreślających doniosłość tego wydarzenia. Uświęcony tradycją obrzęd weselny realizuje się według ustalonego planu i obejmuje: okres zalotów i narzeczeństwa, czas przygotowań przedślubnych, właściwy akt weselny, poprawiny i przenosinyl. Scenariusz wesela, podobnie jak i innych obrzędów rodzinnych, podlega systematycznym modyfikacjom. Jest to następstwem permanentnych transformacji cywilizacyjnych, społeczno-gospodarczych i politycznych. Zdaniem badaczy "praktycznie każda epoka, a w jej obrębie poszczególne generacje, miały swój własny stosunek do zastanej tradycji i jej obyczajów i z reguły przejmowały z niej to, co im odpowiadało, co stanowiło dla nich wartość, przy czym musimy mieć świadomość tego, że to, co dla nas dzisiaj nie stanowi żadnej wartości lub też stanowi małą wartość, mogło być dla naszych przodków i poprzedników kulturowych sprawą o podstawowym znaczeniu i odwrotnie"2. Obecnie zanika wiele tradycyjnych form, natomiast wprowadza się nowe elementy, które świadczyć mają o zamożności i kulturalnym awansie rodziny w hierarchii społecznej. Wraz z postępem cywilizacyjnym ulega zmianie światopogląd człowieka. Konieczność życia w zurbanizowanym świecie doprowadza do przewartościowań w sferze mentalnej. W dobie coraz liczniejszych systemów wymiany informacji i rozwoju technologicznego podlega erozji i symbolicznej degradacji dotychczasowy obraz świata. Katarzyna Łeńska-Bąk skonstatowała: "niezwykła w porównaniu do umysłowości ludowej zdolność myślenia logicznego musiała wyrugować zdolność myślenia symbolicznego i symbolicznego postrzegania świata. (oo.) Dzisiejszy człowiek nie ma szansy na właściwy kultul Zob. H. Wesołowska, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, w: Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, pod red. D. Simonides przy udziale P. Kowalskiego, Wrocław-Warszawa 1991, s. 229. 2 D. Simonides, Obyczaj w życiu dawnego i wspólczesnego człowieka, w: Życie po polsku, czyli o przemianach obyczaju w drugiej połowie X¥ wieku, pod red. B. Gołębiowskiego, Łomża 1998, s. 22. �182 Barbara Pabian rze tradycyjnej sposób istnienia i funkcjonowania w świecie. Właściwa tamtej kulturze wielowymiarowość każdego działania została zastąpiona jednofunkcyjnością"3. Działaniu czasu nie oparły się także obrzędy rodzinne, które w stosunku do form o dawnej, tradycyjnej proweniencji, wykazują cechy konwencjonalizacji i banalizacji. Wynika to z faktu, iż "uzasadnieniem dla obecności poszczególnych fragmentów działań, znaków, cytatów itd. jest sytuacja, a nie wizja świata"4. Tradycyjne wesele wiejskie przebiegało zawsze według nakazanego, ściśle ustalonego rytualnego porządku, co wiązało się z mistyczno-magicznym charakterem obrzędu. Każde zakłócenie mogło pociągnąć za sobą przykre konsekwencje, wynikające ze znieważenia sfery sacrum. Współczesny obrzęd, pozbawiony pierwotnej symboliki, któremu nie towarzyszy już myślenie w kategoriach stricte religijnych i magicznych, zmienia się w ceremoniał. "Następuje stopniowe przejście od rytuału do ceremonii, w której przestrzeganie usankcjonowanych przez tradycję działań praktykowane jest często na mocy szacunku do dawności określonych zachowań. Szacunek ten, mimo że nastąpiło wykorzenienie myślenia symboliczno-magicznego, zapomnienie pierwotnej semantyki rytuału (uzasadnienia dla jego sprawczości) lub całkowite skonwencjonalizowanie znaczeń wykonywanych gestów (ich zmiana w znaki), staje się powodem, dla którego czynności obrzędowe, jawiące się często już tylko jako szczątkowe, przybierając zniekształconą formę, wciąż jeszcze pojawiają się w wielu współczesnych sytuacjach obrzędowych"5. Dokonująca się metamorfoza zwyczajowości rodzinnej jest wynikiem ukształtowania się nowożytnego stosunku człowieka do świata. "Desemiotyzacja struktur obrzędowych, nieunikniony rezultat przemian społecznych i cywilizacyjnych, jest procesem nieodwracalnym, w którym pewne elementy w ogóle zanikają, inne tracą swoje znaczenie, a semantyzacji podlegają sekundarne znaki wtórnej struktury obrzędowej". Heterogeniczność elementów wesela, a więc ich dekontekstualizacja, oznacza ostateczne odejście od dawnych motywacji, sensów i ich symbolicznej legitymizacji"6. Wystawność, ceremonialność i wzajemne prześciganie się we wprowadzaniu zaskakujących innowacji ma służyć wzmocnieniu prestiżu w lokalnej społeczności. Zofia Staszczak słusznie zauważyła, że "w obecnej rzeczywistości mamy do czynienia nie tyle z egalitaryzacją przez prostotę, co z egalitaryzacją właśnie poprzez upowszechnienie i dostęp do coraz bardziej wyszukanych form obrzędowych i ceremonialnych. W dziedzinę obrzędów rodzinnych coraz silniej bowiem wkracza element prestiżowy, wyrażający się w dążeniu do manife- 3 K. Łeńska-Bąk, Zapraszamy na wesele ... Weselne oracje i ceremonialneJormuly, 1999, s. 48. 4 Ibidem, s. 27. 5 Ibidem, s. 56-57. 6 Ibidem, s. 21. Kraków �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 183 stowania sytuacji bytowej i podkreślenia wobec społeczności lokalnej swojego powodzenia materialnego. Toteż wiele wytworzonych form obrzędowości rodzinnej jest stale modyfikowanych wraz z przemianami obyczajów we wskazanym zakresie"? Współcześnie dominuje konsumpcyjny i komercyjny model świętowania. Penetracje terenowe, które prowadziłam w subregionie częstochowskim w latach 1999-2003, potwierdzają tezę, że również obrzędy rodzinne nabierają cech widowiskowych i ludycznych: Teraz to ino wszystko zagraniczne, coraz więcej wrzasku, panie, tego. Zabawa, tam jakiś był oberek, poleczka [przed IT wojną światową - RP.], tam tańce były, nie, a teraz, no, to jest inny ustrój. Teraz to chlustu, chlustu, chlustu (...). Czym się polepszało, to wszystko ginęło, te dawniejsze kultury, panie, ginęły8. Na skutek dokonujących się stale przemian urbanizacyjnych i społecznych zanikają dawne elementy obrzędowości weselnej, a pojawiają się nowe, wcześniej nie praktykowane. W okresie przedwojennym, w subregionie częstochowskim, w wieczór poprzedzający ślub, miały miejsce tzw. rozpleciny9. Wówczas to druhny przystrajały rózgę weselną, która przeznaczona była dla starszego drużby ,jako oznaka godności marszałkowskiej na weselu" lO.O północy miał miejsce zaimprowizowany targ o warkocze panny młodej, które, w imieniu pana młodego, kupował starszy drużba. Następnie, po rozpleceniu włosów, każdy z obecnych starał się chociaż raz dotknąć ich grzebieniemlI. Współcześnie nawet naj starsze indagowane informatorki nie potrafią wyjaśnić, jak wyglądała i do czego służyła rózga weselnal2 i na czym polegały "rozpleciny": To już my tego nie pamiętamy. To jest a warkoczach. Nieraz moja babcia opowiadała to, że tam ucinali później warkocz jakiś, ale to już nie ten, to my już tego nie pamiętamy13. (...) Nie, nie. Przypinanie, kwiatek tak, ale żeby włosy tam rozplatać czy obcinać, to niel4• 7 Z. Staszczak, Obrzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wsi, "Lud" t. 66, 1982, s. 111. g Inf.: L. Mękarski, lal 76, Krasice, zapis 240 w 2000 r. 9 Według O. Kolberga, rozpleciny warkocza mogły odbywać się także w drugim dniu wesela podczas oczepin. Zob.: Dzieła wszystkie, t. 23: Kaliskie, Wrocław-Poznań 1964, s. 139. 10 Z. Wróbel, Obrzędy ipieśni weselne w powiecie częstochowskim, w: Ziemia Częstochowska, l. 2, Częstochowa 1938, s. 169. \I Ibidem, s. 162. 12 Rózga weselna, według O. Kolberga, to "pręt o trzech gałązkach, na które wtykają trzy jabłka, a który zdobią we wstążki, rutę i pozłotkę (szych)", op. cit., s. 128. 13 Inf.: L. Dróżdż, lat 75, Rędziny, zapis 240 w 2001 r. 14 Inf.: G. Krzyszczyk, lat 75, Wola Mokrzeska, zapis 240 w 2001 r. �184 Barbara Pabian Do przeszłości należy także "zbieranie na czepek" przez starościnę weselną. Upowszechnia się natomiast zwyczaj osobistego wręczania młodym, zamiast prezentów ślubnych, kopert z pieniędzmi. Zaznacza się także tendencja do skrótowości i ekonomiczności obrzędów, czego przykładem może być organizowanie wesel trwających tylko jeden dzień: Jeżeli rodzice mają jakieś wielkie finny, są biznesmenami na przykład, to raczej nie lubią [tradycyjnych weselB.P.). Oni już całkiem inaczej patrzą na to. Wesele jest tylko jeden dzień. Od razu wyjeżdżają w podróż poślubną, już na drugi dzieńl5• Nowym zjawiskiem w subregionie częstochowskim jest witanie powracających z kościoła nowożeńców zdobionym pieczywem przygotowywanym w tutejszych piekamiachl6. Częstochowskie chleby "obrzędowe", popularyzowane w kraju i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. Charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych, wykonanych z ciasta chlebowego z dodatkiem farb plakatowych. Centralne miejsce na bochenku zajmuje zawsze koszyczek składający się z dwóch pojemniczków. Do jednego wsypuje się sól, a do drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, które nowożeńcy zjadają po powrocie z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie i zależą od pomysłowości piekarzy. W subregionie częstochowskim upowszechnia się także zwyczaj obdarowywania gości weselnych, składającym parze młodej życzenia i wręczającym prezenty, drobnymi upominkami w rodzaju np. miniaturowych butelek alkoholu, efektownie zapakowanych cukierków czy nawet pamiątkowych zdjęć nowożeńców: W tej chwili weszło, że jak są oczepiny, to takie seteczki dostają mężczyżni, a nieraz kobiety dostają, dajmy na to, jakieś tam czekoladki, jak wręczają prezenty dla państwa młodych. Albo jest jeszcze tak, że są, jest słodkie, no, takie pięćdziesiątki są teraz, nie. Słodką wódkę dostaje kobieta, a nonnalną, buteleczki takie maleńkie, a zwykłą mężczyzna i przed kościołem jeszcze częstują, jeszcze takimi różnymi cukierkami weselnymi, co tam sobie w tej chwili nawet można kupić gotowe. Byliśmy na weselu, to zdjęcia wręczali państwo młodzi. Robione były zdjęcia w kościele i tam jakiś fotografto szybciutko zrobił i mężczyźni dostawali właśnie, nie wiem, czy to setki to były "ubranej" takiej wódki, a kobiety dostawały zdjęcia pary młodejl7. Było raz, że były cukierki czekoladowe. Nawet pod kościołem nieraz też w koszyczkach świadkowie trzymają i goście się częstują, albo na sali przy życze!nf.: K. Jagusiak, lat 25, Częstochowa, zapis 240 w 2000 r. Zob. szerzej na ten temat: B. Pabian, Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego, "Lud" t. 84,2000, s. 103-114. 17 lnf.: M. Łysik, lat 37, Radostków, Mykanów, zapis 240 w 2000 r. 15 16 �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 185 niach świadkowa stoi z koszyczkiem. Raz byłam na takim weselu, świadkowa częstowała cukierkami, a świadek, była taka duża butelka i każdy po kieliszku wódki musiał wypić. Nie wiem, czy właśnie tam, teraz się zastanawiam, czy to panie brały cukierki, a panowie pili wódkę, żebym to nie skłamałal8• Wykorzystuje się także czasami, modne w ostatnich latach, środki pirotechniczne do strzelania "na wiwat" lub do oświetlenia tortu ślubnego. Nowożeńcy dokonują uroczystego podziału tortu weselnego19 po oczepinach20• Jeszcze do niedawna pieczono kilka tortów, natomiast obecnie przygotowuje się jeden, najczęściej wielopiętrowy. Krojenie tortu jest już samo w sobie widowiskiem. W ustalonym momencie gasi się lampy na sali, po czym osoby z obsługi wwożą okazały tort, oświetlony przez zatknięte w nim tzw. fontanny tortowe21• Po ponownym włączeniu świateł państwo młodzi kroją go na kawałki, którymi osobiście częstują najbliższych członków rodziny, a więc swoich rodziców, dziadków, chrzestnych. Kolejne porcje dla pozostałych gości weselnych roznoszą zazwyczaj kelnerki: Różnie, to zależy jak to zespół sobie zorganizuje ten tort, ale zazwyczaj jest po oczepinach. Po oczepinach jest tort. I wtedy gaszone jest światło na sali. Tort wjeżdża tymi petardami oświetlony, no i zespół gra "płonie ognisko w lesie", taką melodię zazwyczaj i jak to wszystko się wypali, wtedy zapala się światło. Młodzi kroją pierwsze kawałki i pierwsze dają swoim rodzicom, te kawałki, a później to już kelnerki pomagają i roznoszą ten tort22• Wprowadzane zmiany, często pretensjonalne, są wynikiem chęci zaspokojenia aspiracji społecznych zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia. Mają wzmocnić prestiż społeczny danej rodziny, a uroczystości zaślubin dodać splendoru i świetności. Przed około 10 laty w Częstochowie zapoczątkowany został zwyczaj zapraszania na ślub pracowników tutejszej Spółdzielni Pracy Kominiarzy, którzy trudnią się na co dzień czyszczeniem kominów oraz konserwacją przewodów spalinowych i wentylacyjnych w budynkach. Obecność kominiarzy na ślubie w czystym, zawodowym umundurowaniu ma przynosić szczęście i pomyślność młodej parze: (...) żeby po prostu, no, to szczęście czy coś na nowej drodze życia, o, tak bym to nazwaFJ. lnf.: M. Mękarska, lat 36, Krasice, zapis 240 w 2000 r. W okresie międzywojennym starosta weselny częstował biesiadników kołaczem, który kroił pod koniec obiadu weselnego. Zob.: O. Kolberg, op. cit, s. 137. 20 Niekiedy krojenie tortu ma miejsce przed oczepinami. 21 Fontanny tortowe (nazwa handlowa) są to wyroby pirotechniczne, które przy spalaniu dają, w zależności od składu i sposobu produkcji, różnokolorowe efekty świetlne. 22 lnf.: M. Łysik. 23 lnf.: mistrz kominiarski K. Konicki, 1.38, zapis 240 w 2002 r. 18 19 �Barbara Pabian 186 Zawodność ludzkiej pamięci nie pozwala na ustalenie danych osobowych inicjatora tego pomysłu: No, nonnalnie, jeden z klientów sobie zażyczył [obecności kominiarzy na ślubie - RP.], po prostu, na szczęście i tak póżniej podchwytywali to [inni mieszkańcy subregionu częstochowskiego - R P.Y4. Mistrzowie kominiarscy przybywają w oznaczonym czasie na ślub pary młodej i oczekują przed kościołem na zakończenie ceremonii. Jako osoby uprzywilejowane pierwsi przystępują do wychodzących z kościoła nowożeńców i składają im życzenia na nową drogę życia (fot. 1). Następnie zebrani goście obsypują młodych małżonków monetami lub ryżem i także przyłączają się do powinszowań. Kominiarze podczas tej uroczystości obowiązkowo występują w zawodowym uniformie. Odświętny strój kominiarski składa się z czarnych spodni i marynarki z trzynastoma metalowymi guzikami, przyszytymi w dwóch rzędach po sześć sztuk, i jednym pod szyją. Głowę zdobi składany cylinder. Całość uzupełniają biała chusta, białe rękawiczki oraz skórzany pas z szeroką klamrą w kolorze guzików. Ubiór przeznaczony na uroczystość ślubną pozbawiony jest jednak specjalistycznego sprzętu, np. liny czy kuli kominiarskiej stanowiących niezbędne wyposażenie w codziennej pracy. To jest mundur po prostu, no, wyjściowy, po prostu. On nie jest używany do pracy, no, jest czysty. Można go nazwać galowym. Do tego jest właśnie cylinder składany. (...) To jest typowy cylinder, tak jak kiedyś chodzili tam, do pracy i to też służy w pracy. Jak starszy, to go używamy do pracy. On jest bardzo dobry, jeżeli chodzi o belki, zabezpieczenia i inne BHP. Dlatego jest składany, bo cylindry oryginalne się składają. (oO.) Później do takiego munduru jeszcze dochodzi biała chusta, białe rękawiczki, pas, no, jest klamra szeroka, no, ładnie to się odbija, ładnie to wygląda25• Zakres weselnych obowiązków mistrzów kominiarskich wyznacza się w oparciu o wcześniejsze uzgodnienia zainteresowanych osób. Zawsze jednak do ich powinności należy złożenie gratulacji i powinszowań młodej parze wychodzącej z kościoła. Tekst życzeń wyrażany jest za pomocą zwyczajowych, grzecznościowych zwrotów: Sami [przygotowujemy tekst życzeń - R P.], no, nonnalnie, tak jak pani składa życzenia swoim znajomym czy rodzinie, to tak samo my składamy, no, identycznie, nie ma żadnej regułki26• 24 25 26 lnf.: mistrz kominiarski 1. Michalak, lat 45, zapis w 2002 r. Inf.: K. Konicki. Inf.: J. Michalak. �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? Fot. l. Składanie życzeń nowożeńcom przed kościołem. Fot. Barbara Pabian. Fot. 2. Mistrwwie kominiarscy z białymi gołt,biami. Fot. Barbara Pabian. 187 �Barbara Pabian 188 Podczas składania życzeń często wręczają także dwa białe gołąbki (zob. fot. 2), które następnie młodzi małżonkowie wypuszczają w górę. Zdaniem kominiarzy, uwolnione po ślubie gołąbki, symbolizują miłość i pokój między małżonkami. Niekiedy, na specjalne życzenie rodziny nowożeńców, dodatkowo uwalniają, dostarczone uprzednio w klatce, wcale pokaźne stadko tych ptaków: My po prostu wręczamy młodym, młodzi je, no, po prostu co? To kamera to łapie, bo to chcą mieć na kamerze, wiadomo, no, i wtedy wypuszczają do góry. Byłem raz na weselu, gdzie był kosz jeszcze dodatkowo gołębi. Były dwa białe gołąbki, ten kosz gołębi dodatkowo, no, to wtedy z kosza ja wypuszczałem, a młodzi wypuszczali dwa. Też bardzo ładnie to wyglądało21. Jak klient sobie życzy, nieraz więcej ich wypuszczają. Z klatki się wypuszcza, tak jak pani sama widziała. Nieraz, pojedynczo, tylko nieraz całe stad028• Za dostawę gołębi odpowiedzialne są, w zależności od wcześniejszych ustaleń, osoby wyprawiające wesele, bądź sami kominiarze: To też wszystko zależy po prostu. Jeżeli ktoś mówi, że on wszystko załatwia, gołębie, że wszystko będzie, a jeżeli nie, to trzeba iść na rynek i kupić29• Niekiedy kominiarze towarzyszą młodej parze aż do sali balowej: Jak niektórzy to wolą nawet, żeby na salę, żeby tam przy gościach, gości bawić, żeby zatańczyć z młodymi, takie rzeczy, a niektórzy mówią, nie, tylko życzenia żeby w kościele złożyć, żeby zapoczątkować życzenia, o, tak niektórzy myślą30. Na przestrzeni ostatnich lat zleca się kominiarzom coraz więcej związanych z weselem czynności. Już nie tylko winszują młodym na nowej drodze życia, ale często też podejmują się innych zadań: odbierają kwiaty od gości składających życzenia i częstują ich cukierkami, wykonują taniec z panną młodą, pozują wraz z młodymi do zdjęcia: To zależy, jak kto chce, po prostu. Pierwszy taniec to jest wiadomo, że jest młodych. Otwierają wesele. Później rodzice z młodymi. To się nie zmienia. Drugi taniec to są rodzice, a póżniej dopiero kominiarz, jeżeli sobie zażyczą kominiarza na sali i to jest wszystko. (...) Znaczy, jeżeli idziemy na salę, no, to zostajemy, bo to wiadomo, źe dadzą obiad. Później do zdjęć przykładowo, do fotografa. Je- Inf.: Inf.: 29 Inf.: 30Inf.: 27 28 K. Konicki. 1. Michalak. K. Konicki. mistrz kominiarski J. Adamski, lat 47, zapis 240 w 2003 r. �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 189 dziemy do zdjęć, jeżeli sobie życzą po prostu młodzi. To wszystko zależy od młodych, co sobie życzą, niell. Pierwszy tam taniec z panną młodą na weselu i to na tym się kończy. Wejście na salę, wprowadzenie pary młodej na salę. Jak wyjdą, życzenia młodym po kościele się składa. (...) Pomaga się przy kwiatkach, nie, no, odbiera się kwiatki. (...) Staroście czy nieraz do samochodu pomoże się zanieść, nie, bo na weselu nie ma takich ludzi, którzy by pomagalj32. Informatorzy zgodnie podkreślają, że ich mniej lub bardziej aktywny udział zależy wyłącznie od koncepcji i pomysłowości zleceniodawców: w tej rodzinnej uroczystości To jest wszystko, po prostu, wymysł ludzi, tego, po prostu, kto zamawia. Jeden chce, żeby, przykładowo, co? Rozdawać cukierki, żeby częstować gości, po prostu, którzy składają tam życzenia, żeby później. Jest koszyk słodyczy, czy coś i cukierkami. (...) Byłem też na takim weselu, że właśnie ludzie, po prostu, znajomi, tam w Konopiskach to było. Przykładowo, no, ci co przychodzili, to też tam właśnie trzeba poczęstować słodyczami, takie. Tak jak mówię, to wszystko zależy od tego, kto tam sobie zażyczy jak, jaka forma to ma byćll. Mimo że nie ma ścisłych wymogów dotyczących liczby zapraszanych miniarzy, zazwyczaj występują oni we dwóch: ko- To też jest dowolna rzecz. To jest dowolna rzecz, bo może być jeden, ale dochodzi się po prostu we dwóch, po prostu nawet ze względu właśnie na te gołębie, bo wie pani, no, z gołębiarni, no, to jest zawsze problem. To jest, no, po prostu żywe stworzenie i chciałoby uciec. Jeżeli człowiek ma zajęte dwie ręce, no, to już kwiaty, to nie ma jak tego pogodzić34• Zdarzają się przypadki, że mistrzom kominiarskim towarzyszą znajomi lub osoby z rodziny, nie związane z tym zawodem. Zawsze występują one jednak w pełnym, profesjonalnym rynsztunku: Staramy się raczej pojedynczo, to znaczy, ten, tu z pracownikami, a jak nie ma, ktoś nieraz trafi się, że tam nie może, no to się bierze właśnie kogoś z rodziny35. Pracownicy Spółdzielni Pracy Kominiarzy w uroczystości ślubnej, gdyż jak twierdzą: li Inf.: mistrz kominiarski W. Nowicki, lat 42, zapis 240 w 2003 r. l2 Inf.: J. Michalak. Inf.: K. Konicki. Tenże. l5 Inf.: J. Michalak. II 34 przyjmują zlecenia udziału �190 Barbara Pabian Przyjemność się stwarza młodej parze, praktycznie na ten, na całe życie, nie. No, później pamiętają. Jak się nieraz spotyka po pięciu latach, to wspominają: o, pan był u mnie na weselu, jak się chodzi i czyści, nie36• Obecnie Częstochowa zdecydowanie dominuje pod względem zapotrzebowania na tego typu usługę. Zdaniem informatorów, zwyczaj ten wykazuje jednak tendencję rozwojową i rozprzestrzenia się nie tylko w samym mieście, ale i wokół niego, gdyż ,jeden drugiemu zdjęcia pokazuje, kasety praktycznie37. Mistrzowie kominiarscy świadczą usługi już także w okolicznych miejscowościach, takich jak np. Olsztyn, Kalety, Blachownia, Konopiska. Mieszkańcy subregionu chętnie bowiem wzorują się na swoich sąsiadach i znajomych, podchwytują ich pomysły, wykazując przy tym własną inwencję we wprowadzaniu nowości do rodzinnych obrzędów: Przejdzie, przejdzie [zwyczaj zapraszania kominiarzy na pozostałe miejscowości subregionu częstochowskiego - B. P.] Już mamy trochę telefonów takich, że może się uda. Nie w dół, tylko w górę, jak to się mówi38• Na dzisiejszy obraz kulturowy subregionu częstochowskiego i proces przemiany obyczajów miały wpływ różnorodne czynniki, takie jak: dokonujące się na przestrzeni lat zmiany społeczne, migracje ludności i związane z tym wzajemne przenikanie się zwyczajów i tradycji, wpływ kultury masowej i popularnej oraz utrata więzi lokalnej. "Brak więzi jest dalszą przyczyną zmiany obyczajów. Zakłócony został przez to przekaz tradycji, proces kontynuacji norm, wartości i pewnej wiedzy o przeszłości"39. W ten sposób wytworzył się nowy, "mozaikowy krajobraz kulturowy"40, będący powiązaniem folkloru i kultury masowej. "Współczesną rzeczywistość społeczno-kulturową nie tylko małych wspólnot lokalnych, ale i regionalnych, cechuje - jak widać - ciągła «walka» między zjawiskami typowymi dla tradycyjnej kultury wiejskiej, a ekspansywnymi elementami nowego urbanistycznego wzoru kultury"41. Sytuacja ta jest odzwierciedleniem ogólnej, powszechnej tendencji w całej Polsce. Potwierdzają to słowa specjalistów: "zawodne wydają się dzisiaj rozumowania typu: skoro istnieją chłopi i istnieje wieś, to istnieje nadal kultura ludowa. Istnieje raczej kultura wsi i nie jest to tylko wybieg nazewniczy, gdyż Tenże. Tenże. 38 Inf.: mistrz kominiarski R. Grzesiek, lat 35, zapis 240 w 2002 r. 39 D. Simonides, op. cit., s. 21. 40 T. Smolińska, "Śląsko samba" i "śląskie mambo" na scenie, czyli o nadużyciach wzorów folklorystycznych, w: Życie po polsku .... s. 75. 41 T. Smolińska, Współczesna twórczość ludowa. Zastój czy rozwój?, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana Profesor Dorocie Simonides, pod red. T. Smolińskiej, Opole 1999, s. 366. 36 37 �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 191 nie sądzę, aby disco polo było przejawem ciągłości i trwałości kultury ludowej"42. Według Piotra Kowalskiego "miejsce po kulturze ludowej nie opustoszało - wypełniają je wyobrażenia i zachowania osadzone w tym sposobie doświadczania świata, jaki np. daje się uchwycić na poziomie myślenia potocznego"43. W sytuacji nieustannych i nieuniknionych przemian obyczajowości zaznacza się jednocześnie ludzka potrzeba odwołania do tradycji, będącej uosobieniem nieprzemijających wartości. Wyraża się to najpełniej poprzez sceniczne opracowania dawnych obrzędów i zwyczajów czy beletrystykę realistyczną. "Można to zjawisko odczytać jako reakcję na gwałtowność przemian społecznych"44. Dzisiejsza rzeczywistość wspólnoty regionalnej staje się więc interesującym miejscem dialogu międzykulturowego i międzypokoleniowego. Niezmienne pozostają emocje i przekonanie człowieka o odwiecznej wartości rodziny i miłości. Barbara Pabian CHIMNEY-SWEEPERS AT A WEDDING IN CZĘSTOCHOWA A NEW CUSTOM OR A FAD? (Summary) The old elements of wedding rituals are disappearing and completely new ones are emerging. The latter are supposed to indicate the wealth and cultural promotion in the social hierarchy. In Częstochowa, roughly 10 years ago, a new custom was born, i.e. chimney-sweepers are invited to weddings. Their presence is supposed to bring fortune and happiness to the couple. Over the years the range of activities, which chirnney-sweepers should perform at wedding receptions, has been growing. However, they are always asked to offer congratulations and wishes to the newly weds leaving the church. Sometimes they perform other activities, e.g. collection offlowers from the guests invited to the reception and offering candy to them, dancing with the bride, posing for a photograph with the couple. Although requests for this type of service are still most frequent in Częstochowa, this custom seems to be spreading to the villages and towns of the Częstochowa subregion. 42 R. Sulima, Kultura ludowa ipolskie kompleksy, A. Dobrońskiego, B. Gołębiowskiego, S. Zagórskiego, 4) P. Kowalski, O manipulowaniu kulturą ludową, 44 M. Różewicz, Jaką wiedzą o kulturze polskiej nr l, s. 67. w: Czy zmierzch kultury ludowej?, pod red. Łomża 1997, s. 114. w: Życie po polsku ... , s. 88. dysponujemy, "Literatura Ludowa" 2002, �