8 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a951ea49c19eca50c5eb19e8503321c4.pdf bd3557efc92d7ea868be9f8fecc07410 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4447 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4136 Title A name given to the resource Kolekcja Zofii i Stanisława Chrząstowskich oraz jej znaczenie dla wsi Podegrodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.45-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Magdalena Maszczak, Maria Teresa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. l ' . Stanisław Cbrząstowski na tle swych zbiorów. 1974 r. Maria Teresa Maszczak, Magdalena Kroh KOLEKCJA ZOFII I STANISŁAWA CHRZĄSTOWSKICH ORAZ JEJ ZNACZENIE DLA WSI PODEGRODZIE Podegrodzie, duża wieś w powiecie nowosądeckim, stanowi centrum regionu Lachów Sądeckich, grupy etno­ graficznej o odrębnej, specyficznej kulturzo i o szerokim, zmiennym pasie pogranicza, w którym elementy kultury lachowskiej krzyżują się z elementami kultury grup sąsied­ nich. W okresie międzywojennym osiedlili się w Podegrodziu Zofia i Stanisław Chrząstowscy. Zofio przybyła tu z Płocko w roku 1928 i objęła posadę nauczycielki przedmiotów humanistycznych oraz robót ręcznych w Szkoło Rolniczej. Ostatnio kierujo Biblioteką Gminną. Stanisław, rodem ze Lwowa, zamieszkał w Podegrodziu w roku 1930. * Za­ trudniony był kolejno w Małopolskim Towarzystwie Rol­ niczym, Izbie Rolniczej, w pierwszych latach po w ojnio w przemyślo cukrowniczym, a od niedawna w Bibłiotcco Powiatowej w Nowym Sączu. Praca obojga pp. Chrząstowskich polegała na kontaktach z wieloma ludźmi; szybko więc wrośli w nowe środowisko, uczestnicząc w miejscowych uroczystościach, obrzędach, zabawach, poznając bogate tradycjo kulturowe regionu. Sami również stali się inicjato­ rami takich imprez, jak widowiska teatralne, zga^duj-zgadulo, wieczornico. Pani Zofia jest główną organizatorką ludowego zespołu pieśni i tańca „Podegrodzie", który powstał w 1937 r. przy ówczesnej Szkole Rolniczej. Ona takżo prowadziła przy szkoło pozalekcyjne kursy szycia i haftu, na które przychodziła nie tylko młodzież szkolna, ale i starsze kobiety. r Podejmując się prowadzenia zajęć z zespołem łudzi wychowanych w duchu odrębnej kultury regionalnej, zdecy­ dowała się nawiązać do miejscowych wzorów. Już przed I I wojną światową gromadziła wspólnie z mężem strój podegrodzki. Chrząstowscy wypożyczali stroje członkom „Podegrodzio" na liczne występy , a w roku 1958 już ze zbicrów własnych mogli mządzić wystawę w Starym Sączu. Bo tego czasu inne eksponaty trafiały do nich bardzo rzadko, na zasadzie jjrzypedkowego podarunku. Właściwy rozwój kolekcji, poszerzonej o przedmioty użytkowe, przypada na rok 1961. Uroczyście obchodzonym wówczas w maju — „Najpiękniejszym Dniom Podegrodzia" towarzyszyła regionalna wystawa etnograficzna, której przygotowanie powierzono Chrząstowskiemu. Przy pomocy kilku osób, m. in. Józefa Łatki i Józefa Bliźniaka, zebrał on od okolicznych gospodarzy sprzęt domowy, narzędzia gospodarcze, ceramikę, rzeźby, hafty, strojo i wycinanki, któro wystawiono w sześciu sadach Szkoły Podstawowej. Przy tej okazji zeprezentowano również pokazowe wesele podogrodzkie, sztukę tkania na dawnych krosnach demon­ strował Piotr Szabla, a sposób formowania garnków glinia­ nych — Wojciech Błaszczyk. Przed rozpoczęciem zajęć szkolnych trzeba było zlikwi­ dować ekspozycję. Wtedy większość przedmiotów zwrócono, a pozostałe, za zgodą właścicieli zatrzymał Stanisław Chi ząstowski, który zaproponował założenie izby regionalnej r 45 �Zbiory Z. i S. Chrząstowskich: i l . 2. Wyroby gliniane z Podegrodzia i Starego Sącza; i l . 3. Męskie stroje lachowskio. �yre wsi. Do czasu uzyskania odpowiedniego pomieszczenia zbiory przeniesiono do domu Chrząstowskich, i tu, na pod­ daszu, udostępniono je zwiedzającym. W roku 1967, przy okazji otwarcia „Szlaku Kwitnących Sadów", urządzono Izbę Regionalną w starej chałupie Stanisława Migacza — „Pawlaka". Dom trzeba było nie­ stety po niedługim czasie rozebrać — i wyposażenie izby wróciło znowu do Chrząstowskich. Wielka to szkoda, bo eksponaty oderwane od wnętrza typowej chałupy podogrodzkiej, straciły swą autentyczną wymowę. W roku 1969 Chrząstowscy uporządkowali nie używaną już oborę murowejią z pustaków i urządzili w niej prowi­ zoryczną izbę. Jest to oczywiście kompromis między rekon­ strukcją dawnych wnętrz a ekspozycją muzealną. Ogromne, ilość przedmiotów pozostała na strychu domu Chrząstowskich. Wydzielono tam dwa, małe wnętrza i wąski korytarz, w którym umieszczono część zbiorów, porządkując je tematycznie. Pomieszczenia te jednak ze względu na małą powierzchnię mają raczej charakter magazynowy niż ekspozycyjny. Ponadto wiele eksponatów poupychano w mieszkaniu, na werandzie, a niektóre, jak np. ule — na podwórku. Obecnie ukończono w Podegrodziu budowę domu kultury, w którym planowano urządzić w kilku salach ekspozycję etnograficzną. Niestety, administracja nowo utworzonej gminy zajęła dla swoich potrzeb znaczną część pomieszczeń i muzeum będzie mieścić się tylko w jednej sali, do której zostanie przeniesiona jedynie izba regionalna. Wg relacji pp. Chrząstowskich — zamierzają oni w przy­ szłości przekazać swoje zbiory do Muzeum w Nowym Sączu, pod warunkiem pozostawienia ich w Podegrodziu. Kolekcja Chrząstowskich liczy obecnie ok. 1400 ekspo­ natów, pochodzących z ponad 30 wsi, należących w X V I I w. do parafii podegrodzkiej. Najwięcej eksponatów pochodzi ze wsi leżących niedaleko od Podegrodzia, czyli z centrum regionu, ale spora część kolekcji została zebrana na terenach graniczących z innymi grupami etnograficznymi. Interesu­ jące, żo z samego Podegrodzia pochodzi stosunkowo niewiele obiektów. Chrząstowski twierdzi, że w okresie tworzenia kolekcji w Podegrodziu było już mało tradycyjnych sprzętów. Strój ludowy w kolekcji reprezentują ubiory typowo lachowskie, natomiast inne eksponaty, zwłaszcza z zakresu kultury materialnej pochodzą również z terenów pogra­ nicznych. Forma ich zresztą w większości nie różni się od typowo lachowskich. Zbiór Chrząstowskich — to przedmioty funkcjonujące w tradycyjnej kulturze Lachów Sądeckich w końcu X I X i w pierwszych dziesięcioleciach X X wieku. Starsze są pojedyncze eksponaty, np. piękny obraz olejny na płótnie z przedstawieniem Matki Boskiej Saletyńskiej. Współczesne są natomiast wyroby twórców z Podegrodzia i okolicy, jak rzeźby w drewnie, niektóro hafty, plecionki i przed­ mioty obrzędowe. Założeniem kolekcji jest możliwie pełne zaprezento­ wanie kultury Lachów Sądeckich. Założenie to zostało wypracowane już w trakcie uzupełniania, kolekcji, początko­ wo bowiem — jak już wspomniano — przedmioty były zbierane dość przypadkowo na jednorazową wystawę. Zbiór zawiera obiekty ze wszystkich niemal dzie­ dzin: od przedmiotów użytku codziennego, poprzez na­ rzędzia rolnicze, narzędzia i wyroby rzemieślnicze, ubiory, do przedmiotów obrzędowych i plastyki ludowej. Można tu znaleźć całe tradycyjne wyposażenie domu mieszkalnego oraz częściowe — budynków gospodarczych. W zbiorze znajduje się sporo eksponatów cennych i interesujących, jak np. oryginalnie zdobione „kratki", czyłi półki na naczynia, czy ryzowana skrzynia sarkofagowa. Daloj — kilka starych rzeźb drewnianych, piękna, płasko- I I . 4. Wnętrze izby regionalnej. I I . 5. Zegar rzeźbiony, Czerniec, pow. N . Sącz. 47 �rzeźbiona, polichromowana Pietá (il. 7), dwa pionowe ule kłodowe z twarzą ludzką, która na jednym jest wyryta, na drugim zaś wykonana w formie przytwierdzonej płaskorzeźby (il. 9). Z ciekawostek ilustrujących chłopski zmysł wynalaz­ czości wspomnieć trzeba niedawno wykonaną pralkę drew­ nianą, działającą na podobnej zasadzie jak fabryczne, poruszane energią elektryczną, albo przyrząd do formo­ wania pierogów, równocześnie W5'cinający odpowiedni kształt i ściskający krawędź. W zbiorze znajdują się przykłady częstej obecnie adaptacji i stylizacji we współczesnej wytwórczości wiej­ skiej, np. podłaźniczka ozdobiona rzędem „sercówek" — wzoru zaczerpniętego ze zdobnictwa spodni, szafa ozdobiona malowanymi motywami hafciarskimi i in. Kolekcja bardzo dobrze pokazuje tradycyjną kulturę Lachów Sądeckich, chociaż ma jeszcze luki. Na pewno dobrze by było, gdyby udało się ją rozbudować, zgromadzić w miarę możności pełny zostaw typów narzędzi, sprzętów itd. Stałaby się wówczas naprawdę unikalnym i cennym dokumentem przeszłości. Ale nie zależy to tylko od dobrych chęci twórców tej kolekcji, na przeszkodzie stoi bowiem zarówno brak pomieszczenia na dalsze zbiory, jak i szybki zanik w terenie dawnych wytworów kultury materialnej. Zbiory pp. Chrząstowskich nie ograniczają się do obiektów „czysto etnograficznych". Są t u także modlitew­ niki, zbiory kazań znalezione w wiejskich chałupach, zbiór monet, głównie austriackich z przełomu X I X i X X w., ceramika z wykopalisk prowadzonych na terenie Pode­ grodzia, pamiątki — odznaczenia i dokumenty biograficzna miejscowych działaczy społecznych, szkolne prace dzieci, rogi myśliwskie, plakaty, a także inne ciekawostki. Większość zebranych przedmiotów zarejestrowana jest w księdze, zawierającej informacje o ich pochodzeniu, czasem o ich historii, a także ogólną charakterystykę pozwa­ lającą zidentyfikować poszczególne eksponaty. Szczególnie cenne są kartoteki twórców ludowych z najbliższych okolic Podegrodzia, zawierające notki biograficzne z uwzględnie­ niem zakresu zainteresowań i fotografie. W ramach działalności bibliotekarskiej, a także na użytek prywatny Chrząstowscy — poczynając od okresu międzywojennego — prowadzą kronikę wszelkich imprez organizowanych w Podegrodziu. Gromadzą w niej programy i wycinki prasowe; wydarzenia ilustrują zdjęciami, do których dodają krótki komentarz. W bibliotece prywatnej pp. Chrząstowskich znajduje się m. in. literatura dotycząca regionu zarówno z zakresu etnografii, jak historii i archeologii. Są też tam egzemplarze studenckich prac dyplomowych związanych bezpośrednio z kolekcją oraz z gospodarką i kulturą regionu. Z. i St. Chrząstowscy są współautorami książki Fol­ klor Lachów Sądeckich, wydanej przez COK (1974 r.) oraz kilku krótkich opracowań o tematyce lachowskiej. * Stosunek mieszkańców Podegrodzia do kolekcji jest bardzo różny. W rozmowach z mieszkaiicami wsi wyraźnie ujawnia się dwoistość postaw. W ich świadomości kolekcja nie ma charakteru „wspólnego dobra", uznawana jest za prywatną sprawę pp. Chrząstowskich i to niezależnie od subiektywnego stosunku poszczególnych informatorów do problemu zachowania kultury ludowej. Ale postawa ta do­ tyczy wyłącznie sytuacji w obrębie własnej grupy. W wypad­ ku wychodzenia na zewnątrz — poza społeczność wiejską — kolekcja zaczyna funkcjonować jako „nasza, podegrodzka". I I . 6. Rzeźby ze zbioru Z. i S. Chrząstowskich. 18 �П. 7. Pieta, płaskorzeźba w drewnie, polichromowana, Podegrodzie. I I . 8. Lalki do szopki, wyk. Leon Potoniec, Olszana. W przeważającej większości wypowiedzi daje się zaobserwować w mniejszym lub większym stopniu poczucie dumy z faktu, że „w Podegrodziu jest muzeum". Szczegółowiej rozpatrując funkcjonowanie kolekcji w świadomości mieszkańców Podegrodzia, można wydzielić kilka grap o różnym podejściu do omawianego problemu. Specyficzną grupę stanowili ludzie bezpośrednio zaanga­ żowani w tworzenie i rozwój kolekcji, ludzie starsi, dla których istotna jest sprawa zachowania śladów kultury z czasów ich młodości. Doceniali oni zarówno potrzebę zachowania dla przyszłych pokoleń tradycyjnej kultury ludowej, jak i celowość tworzenia kolekcji. Według relacji Stanisława Chrząstowskiego wszyscy ci ludzie, sercem oddani kolekcjonerstwu i osobiście zainteresowani zbiora­ mi — już nie żyją. Jedynym wyjątkiem jest Józef Buźniak, rzeźbiarz ludowy. Od chwili, gdy padła myśl urządzenia wystawy z okazji Tysiąclecia Podegrodzia — Buźniak był zaanga­ żowany w zbieranie eksponatów. Od tego też czasu datuje się szersza jego działalność rzeźbiarska. Przedtem rzeźbił jedynie sporadycznie (głównie zabawki, szopkę z lalkami), od roku 1961 zaś, ulegając namowom Stanisława Chrząstow­ skiego, zaczął systematycznie rzeźbić drewniane figurki, wzbudzając coraz większe zainteresowanie swymi pracami. Jego rzeźby znajdują się w muzeach w Nowym Sączu, Krakowie, Warszawie oraz w zbiorach prywatnych. Naj­ wcześniejsze jednak rzeźby są u p. Chrząstowskiego, do­ kumentując rozwój artystyczny twórcy. Buźniak jest dumny, że jego dzieła znajdują się w „mu­ zeum podegrodzkim", ma do tej kolekcji stosunek bardzo osobisty, cieszy się z rozwoju zbiorów, z każdej wzmianki prasowej, audycji radiowej czy telewizyjnej. Wszystkie swe prace Buźniak przekazał pp. Chrząstowskim w darze, podkreśla też, że było to wspomniane w publikacjach. W wypowiedziach Józefa Buźniaka wyraźnie zaznacza się patriotyzm lokalny. Jest dla niego np. sprawą oczy­ wistą, że mimo niewątpliwej straty finansowej nie sprzeda malowanej skrzyni wiannej Muzeum Etnograficznemu w Krakowie, które chciało ją zakupić, lecz przekaże do kolekcji Chrząstowskich — „żeby została w Podegrodziu". Rozpatrując postawy mieszkańców Podegrodzia wobec kolekcji, należy podkreślić sprawę wielokrotnie zaznaczającą się w wypowiedziach przedstawicieli starszego i średniego pokolenia wsi (również u Buźniaka) — mianowicie prze­ noszenie na kolekcję swojego stosunku do pp. Chrzą­ stowskich. Dotyczy to zarówno ocen negatywnych, jak i pozytywnych. Liczne wypowiedzi świadczyły, że jeśli ktoś szanuje p. Chrząstowskiego jako człowieka, to równo­ cześnie uznaje jego działalność kolekcjonerską za słuszną i celową. Zdarzało się, że na pytanie o kolekcję odpowiadano: „Chrząstowski to dobry chłop". W podobny sposób ne­ gatywna ocena osoby Chrząstowskiego rzutuje na stosunek do jego kolekcji, a czasami także do samej idei zbierania zabytków kultury ludowej. Jak wynika z wypowiedzi przedstawicieli średniego pokolenia — są oni nastawieni do kolekcji Chrząstowskich obojętnie, bądź wykazują stosunek ambiwalentny. Nie­ jednokrotnie spotyka się ludzi, którzy z jednej strony — przyznając się tp tego mniej lub bardziej otwarcie — żałują, że ofiarowali bądź sprzedali Chrząstowskim stare przedmio­ ty, z których wartości dawniej nie zdawali sobie sprawy. Z drugiej strony, ci sami ludzie cieszą się, że ich rzeczy „zostaną na pamiątkę". Dla wielu z nich natomiast nie stanowi różnicy czy przedmioty te znajdują się w izbie regionalnej w Podegrodziu, czy też poza wsią, np. w muzeum 49 �nowosądeckim. Czasami zdają sobie sprawę, żo gdyby nie akcja Chrząstowskich, prawdopodobnie owe przedmioty dawno uległyby zniszczeniu. U przedstawicieli młodzieży można w większym stopniu zaobserwować element dumy z istnienia we wsi „muzeum". Wpłynął na to niewątpliwie fakt, że w okresie tworzenia kolekcji zaangażowane były do tego dzieci szkolne, obecne pokolenie od ok. 16 do ok. 30 lat. Zofia Chrząstowska, z racji swojego zawodu, zachęcała uczniów, by przynosili różne stare przedmioty, używane niegdyś w gospodarstwie. Ludzie przed kilku laty bezpośrednio działający przy powsta­ waniu zbioru — choćby to było inspirowane przez szkołę — zawsze ściślej są z nim związani. Stąd może i skwapliwość w podkreślaniu istnienia izby regionalnej w Podegrodziu oraz swojego udziału w jej tworzeniu, często wyolbrzymio­ nego. Ale również postawy tych młodych ludzi nie można określić jednoznacznie. Częstokroć — jako pracownicy mu­ zeum nowosądeckiego — zakupując w Podegrodziu ekspo­ naty etnograficzne, spotykamy się u przedstawicieli tej grupy wieku z lekką drwiną i pobłażaniem dla naszych poszukiwań „starodawnych" przedmiotów i w ogóle z kpią­ cym stosunkiem do „starych dziadów". Zazwyczaj im młodszy jest przedstawiciel młodego pokolenia, tym mniej­ sze ma zrozumienie dla tradycji. Świadomość dzieci szkolnych kształtowana jest przez szkołę w stopniu co najmniej równym wpływom domowym, jeśli już nie wspominać o innych czynnikach, również istotnych w procesie formowania poglądów dziecka. Ucznio­ wie w ramach zajęć szkolnych zwiedzają ekspozycję Chrzą­ stowskich, uczą się szacunku dla tradycji we wszelkich jej przejawach. Trudno ocenić, czy ma to istotny wpływ na kształtowanie późniejszych postaw. W każdym razie do wyjątków należy, by młodzi ludzie jeszcze w szkole lub po jej ukończeniu samorzutnie, z własnej woli chodzili oglądać eksponaty zgromadzono u Chrząstowskich. Nie wykazują również chęci pomocy w poszerzaniu zbiorów. Zdecydowanie pozytywny, niemal bezkrytyczny stosu­ nek do omawianej kolekcji wykazują ludzie pochodzący z Podegrodzia, a mieszkający obecnie w dużych miastach. Uważają oni istnienie izby regionalnej za powód do dumy, uzasadniają takie stanowisko argumentami używanymi powszechnie w środkach masowego przekazu, wspominają o skarbach kultury narodowej i ogromnych wartościach tradycji ludowej. Ich stosunek do kolekcjonerstwa etno­ graficznego (w każdym zakresie) jest jasno sprecyzowany, a przy t y m jest on wyraźnie kształtowany przez telewizję, radio i prasę, a zgodny ze współcześnie występującymi tendencjami w warstwach inteligenckich. Kto zwiedza izbę regionalną Zofii i Stanisława Chrzą­ stowskich? Przede wszystkim przyjezdni: kolonio, obozy wędrowne, liczni turyści indywidualni oraz z natury rzeczy osoby zainteresowane kulturą Lachów Sądeckich. Natomiast spośród mieszkańców Podegrodzia, kolekcję Chrząstowskich ogląda przynajmniej raz — niojako obo­ wiązkowo — każdy uczeń, ale w zasadzie na t y m się kończy kontakt ze zbiorami. Ludzie starsi — z wyjątkiem bez­ pośrednio zaangażowanych, takich jak Buźniek — naj­ częściej nie chodzą oglądać zbiorów. Na zapytanie, czy zwiedzali izbę regionalną, zazwyczaj odpowiadają „przecież ja to wszystko znam", „ja to z młodości pamiętam", „córka opowiadała, co tam jest, ja sam takio rzeczy robiłem", „niech młodzi oglądają". Z reguły wystarcza tym ludziom świadomość istnienia takiego muzeum; świadomość, że przedmioty z czasów ich młodości zostały docenione. Czasem I I . 9. Ulo kłodowe. -Si 50 �П. 10. Ul figuralny, wyk. Stanisław Plata z Naszacowic, oraz narzędzia gospodarcze. I I . 11. Jarzma i uprzęże. wywołuje to zdziwienie i rozbawienie, częściej — zadowo­ lenie i poczucie dumy. Równie rzadko odwiedzają wystawę ludzie średniego pokolenia — a i to najczęściej z namowy pp. Chrząstowskich. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy przyjeżdżają do wsi krewni z zagranicy, zazwyczaj ze Stanów Zjedno­ czonych. Emigracja do Ameryki była na Sądecczyźnie bardzo duża, dotyczy to również Podegrodzia. Często więc się zdarza, że emigranci, którzy zostali na stałe za oceanem, przyjeżdżają odwiedzić rodzinny kraj. Jest wtedy regułą, że prowadzi się ich do Chrząstowskich. Należy to niejako do „obrzędowości" stworzonej dla takich okazji. Reakcja emigrantów jest zawsze ta sama — ogromne wzruszenie na widok starych, niemal już zapomnianych narzędzi pracy, naczyń, ubiorów itp., używanych w dzieciństwie lub w mło­ dości. Świadkami tego są krewni i znajomi z Podegrodzia, co niewątpliwie rzutuje na ich stosunek do kolekcji. Inaczej natomiast reagują Polacy urodzeni i wycho­ wani już na obczyźnie. Zgromadzone sprzęty niewiele im mówią, nie znają oni ich zastosowania, trudno im sobie wyobrazić posługiwanie się nimi na co dzień, nie wspomi­ nając już w ogóle o wyglądzie i atmosferze wsi z dawnych lat. Niestety, ekspozycja w domu Chrząstowskich nie jest w stanie w ten sposób oddziaływać, zresztą nie spełni chyba również tego zadania najstaranniejsza choćby i najbardziej poglądowo opracowana ekspozycja muzealna. Jedyną moż­ liwością jest pokazanie tradycyjnej kultury ludowej w skan­ senie. Przybysz z Zachodu reaguje natomiast na piękne stroje podegrodzkie, na świątki, zdobione sprzęty itp. Znaczenie kolekcji Zofii i Stanisława Chrząstowskich można ująć w trzech aspektach: •— znaczenie naukowe — jest to najlepsza z istnieją­ cych (największa i najbardziej wszechstronna) kolekcja, dokumentująca kulturę ludową Lachów Sądeckich; niektóre eksponaty mają dużą wartość etnograficzną i mogą stanowić podstawę opracowań naukowych; — rola popularyzacji tradycyjnej kultury Lachów Sądeckich przez udostępnianie kolekcji licznym turystom, prezentowanie jej w radiu, prasie, telewizji oraz przez organizowanie wystaw na miejscu i wypożyczanie ekspo­ natów na wystawy zagraniczne; — rola kolekcji we wsi. Omawiana kolekcja, to największy prywatny zbiór etnograficzny na terenie Sądecczyzny. Stąd też p. Chrząstowski stał się w opinii działaczy kulturalnych w Nowym Sączu autorytetem w dziedzinie kultury ludowej Lachów Sądeckich (bardzo często niesłusznie utożsamianej z kulturą całej Sądecczyzny), stał się swego rodzaju specjalistą. Natomiast rola kolekcji na terenie samego Podegrodzia ma zupełnie inny charakter. Najistotniejsze jej działanie, to wzbudzanie i utrwalanie poczucia wartości przedmiotów funkcjonujących w tradycyjnej kulturze ludowej, a często uważanych obecnie przez Podegrodzian za niepotrzebne. Nie można też pomijać drugiej funkcji kolekcji — umacniania wśród mieszkańców wsi więzi nieformalnej, opartej na poczuciu dumy z istnienia w Podegrodziu muzeum. Nie spełnia natomiast kolekcja Chrząstowskich roli czynnika aktywizującego środowisko. Funkcjonowanie jej w świadomości mieszkańców Podegrodzia w dwóch niejako płaszczyznach — w obrębie własnej grupy i na zewnątrz —• to problem 'najistotniejszy przy rozpatrywaniu znaczenia zbioru dla wsi. Jakie są przyczyny tego stanu rzeczy? Może zaważyło na tym pochodzenie Kolekcjonerów spoza śro­ dowiska wiejskiego, czy może inne względy ? Trudno odpowie­ dzieć na te pytania bez szczegółowych badań socjologicznych. Fot.: M.T. Maszczak 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5687563bb53e6207fd1baf8285d1a3c.pdf d02ae34d07a85d81c40af982a475dd46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4137 Title A name given to the resource Multi-skansen Eugeniusza Foryckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.52 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.B.J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MINI-SKANSEN EUGENIUSZA FORYCKIEGO Forycki: malarz, działacz polityczny i społeczny. Pasjonat. Z tych, którzy nie umieją spokojnie egzystować, odcinać od życia kuponów. Znam go dwa lata, w tym czasie doszedł do perfekcji w malowaniu ikon „jak stare", podjął żmudną akcję stworzenia społecznym wysiłkiem muzeum Nikifora w Krynicy, stworzył własny mini-skansen, za­ angażował się w powstanie wiejskiego ośrodka kultury. Ikony zmyliły nawet wojewódzkiego konserwatora, maluje je obok „swoich" obrazów powstających z potrzeby malowania. W tworzenie muzeum sztuki „naiwnej" włożył masę wy­ siłku, i gdyby nie obietnica nowosądeckiego Muzeum szyb­ kiego otwarcia krynickiej filii — zapewne mielibyśmy już dziś w „Dyrektorówce" czynną ekspozycję... (Ale gdy „konkurencja" odpadła — Muzeum w Nowym Sączu nie spieszy się jakoś z realizacją swojej obietnicy). Najważ­ niejszym jednak zamierzeniem Foryckiego jest zakończenie budowy swojego mini-skensenu w Polanach. Miejscowość jest piękna, akurat w polowie drogi między Krynicą a Grybowem. Kupił tam Forycki ćwierć hektara, postawił starą odremontowaną chałupę, spichlerz, a obecnie rekonstruuje przywiezioną z okolicy oborę i wiatrak. W dol­ nej części chałupy urządził ze starych sprzętów tradycyjne wnętrza — czarną izbę, świetlicę, alkierz i sień. W spich­ lerzu ma pracownię malarską, a w oborze zamierza zorga­ nizować ekspozycję dawnej i współczesnej rzeźby z terenu Karpat. Skąd bierze środki? Maluje, a wszystko co uzyska ze sprzedaży lokuje w tym swoim skansenie. if i ' - 52 Chce, aby skansen ten służył nie tylko jemu samemu. Na górce chałupy urządził obok swojego pokoju drugi — obszerny, z czteroma łóżkami i oddał go do dyspozycji Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Będzie tam w okre­ sie letnim plener dla kilkunastu studentów. W Polanach chciał z miejscową młodzieżą zorganizować ośrodek kultury. W zabytkowej chałupie, którą w ten sposób można by ocalić od zniszczenia. Wykołatał na ten cel sprzęty, telewizor, magnetofon, biblioteczkę, fundusze, a nawet obietnicę etatu. Wydawałoby się — znakomicie, poparcie w Ministerstwie Kultury, u władz sądeckich. Ale nie u księdza, i o dziwo — nie u władz miejscowych... Forycki nie traci jednak nadziei, uważa, że rzeczywistą szansą dla kultury jest tylko aktywizacja środowiska, społeczne zaangażowanie. On sam ma niewątpliwy dar animowania ludzi wokół siebie. Obecnie próbuje namówić władze PTTK, aby urządziły schronisko w starym, drew­ nianym budownictwie. Jeśli mu się uda, znów ocali się i w rozsądny sposób zagospodaruje zabytek ludowej kultur)-. Sądzę, że ludzi takich jak Forycki będzie coraz więcoj. Ludzi, którzy w jakimś momencie swego życia, czy to po zawale, czy po odejściu od pracy zawodowej, czy w formie relaksu — wśród tej pracy — zdecydują się pojechać na wieś, żyć w przyrodzie, wnosić do miejscowego środowiska swój zapał, wiedzę. Jak ich przyjmie środowisko? Czy wchłonie, zaakceptuje— czy uzna za ludzi obcych, dziwaków, filantropów? Czy przyjmie ich inicjatywy za swoje? A.B.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd9a143a46b2e95609fe6d23dcf0da0c.pdf 09b4eae718825e515b2017ccabe46e2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4441 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Starzyński, Juliusz (1906-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4130 Title A name given to the resource Wspomnienie.Juliusz Starzyński / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JULIUSZ STARZYŃSKI PROFESOR UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO TWÓRCA I DYREKTOR INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK HUMANISTA O ROZLEGŁEJ WIEDZY I ZAINTERESOWANIACH, HISTORYK SZTUKI, KRYTYK, OPIEKUN MŁODZIEŻY, PRZYJACIEL ARTYSTÓW, WSPÓŁTWÓRCA SUKCESÓW NASZEJ SZTUKI ZA GRANICĄ ZMARŁ 11 GRUDNIA 1974 ROKU TRACIMY W JEGO OSOBIE NIE TYLKO ŻYCZLIWEGO OPIEKUNA, ALE I NAUKOWCA SZCZEGÓLNIE WRAŻLIWEGO NA ROLĘ INSPIRACJI LUDO­ WYCH W SZTUCE NARODOWEJ. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e76377b4ea4a129c9fedf1403d778dde.pdf c539afb8d5fa7304dc0a9874c2a466d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4442 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Piwocki,Ksawery (1901-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4131 Title A name given to the resource Wspomnienie. Prof.dr Ksawery Piwocki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PROF. DR KSAWERY PIWOOKI CZŁOWIEK PRAWY, HISTORYK SZTUKI O SZEROKICH ZAINTERESOWA­ NIACH, KRYTYK, PEDAGOG, ORGANIZATOR. DŁUGOLETNI DYREKTOR PAŃSTWOWEGO MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO, AUTOR FUNDAMENTAL­ NYCH PRAC O SZTUCE LUDOWEJ, CZŁONEK KOMTTETU REDAKCYJNEGO „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ", NIEZASTĄPIONY NASZ PRZYJACIEL I DORADCA ZMARŁ 14 GRUDNIA 1974 ROKU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed4468a4940a9c60256f2eac5ef91a1e.pdf dfa96b99daaa69cd569e8aff6d489b16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcjonerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4132 Title A name given to the resource Pochwała zbieractwa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski 0.4 POCHWAŁA Hobbystów jest wszędzie coraz więcej, za granicą i u nas. Zrzeszają się w klubach i stowarzyszeniach, spo­ tykają na aukcjach i pchlich targach, wydają dziesiątki pism — dla wędkarzy, filumenistów, modelarzy, hodowców kanarków... Poczty wszystkich państw emitują wciąż nowe serie znaczków, z różnej okazji, kolorowe, atrakcyjne, często tak duże, że trudno je nalepić na kopertę, ale nie chodzi przecież o wygodę wysyłającego list, lecz o wielki rynek filatelistyczny. Znaczki te — jak giełdowe akcje — mają swoje kursy, notowania. Czym rzadsze, t y m są droższe i bardziej poszukiwane. Podobnie dzieje się z innymi przed­ miotami zbieractwa, a kolekcjonuje się rzeczy najróżniejsze: hotelowe nalepki, stare żelazka, podpisy idoli, o których za lat kilka wszyscy zapomną. Kolekcjonuje się także medale, plakaty, obrazy, wyroby sztuki ludowej. Hobbyzm jest w swej obecnej, masowej postaci pro­ duktem współczesnej cywilizacji, aktywnym wyrazem różnych zainteresowań, uczestnictwa w kulturze. Kompen­ suje rozliczne potrzeby człowieka — aktywności, gromadze­ nia, wyżywania się, wyróżniania. Zbierając, angażując się w jakimś kierunku — ludzie przeciwdziałają stanowi alie­ nacji, zagubienia, wypełniają pusty czas, stwarzają sobie cele w życiu, czasem tylko dodatkowe, czasem wręcz jedyne. Hobbyzm wprowadza inną hierarchię wartości, pozwalając jednostce osiągnąć satysfakcję wyróżnienia się w grupie społecznej, a zarazem wzmagając poczucie więzi z t ą grupą. Oczywiście — zbieractwo popierają, z czysto merkantylnych powodów, różne instytucje, zbieractwem można sterować — jak modą, to wszystko prawda, ale warunkiem koniecznym zbieractwa poważnego i nie chwilowego jest istnienie wśród ludzi odpowiednich dyspozycji i potrzeb. Zbierają ludzie w różnym wieku i z różnych kręgów społecznych. Młodzież i ludzie dojrzali, robotnicy i inteligenci. Niektóre zainteresowania mają charakter powszechny, jak np. filatelistyka, inne są popularne w określonych środo­ wiskach czy grupach wieku. Wśród górników na Śląsku dominuje hodowla gołębi i kanarków, emeryci chętnie hodują różne odmiany róż, kaktusów, młodzież zbiera znaczki pamiątkowe, turystyczne. Podjęcie świadomej decyzji zbie­ rania określonych przedmiotów zależy jednak nie tylko od zainteresowań, ale i od możliwości materialnych, finansowych i lokalowych. Zrozumiałe więc, że w naszych warunkach, zwłaszcza w dużych miastach, rzadko powstają wielkie księgozbiory, kolekcje rzeźb, obrazów, antyków. Częściej natomiast spotyka się zbiory plakatów, monet, druków (np. okupacyjnych), przedmiotów sztuki ludowej, jarmar­ cznej a nawet kiczu. Kolekcjonerstwo wynika z różnych motywów i zaspo­ kaja różne „piętra" potrzeb duchowych człowieka. Naj­ prymitywniejszą formą jest zbieranie dla samego zbierania. Znałem człowieka, który gromadził roczniki gazet wraz z książkami, które dodawano przed wojną, jako premię, prenumeratorom. Nie czytał ich, a gdy bomba padła na dom, ratował z gruzów właśnie te zakurzone stosy gazet i książek. Zbieranie dla samego zbierania może stać się nałogiem, ZBIERACTWA manią a nawet czynnością ograniczającą horyzonty myślowe' inteligencję, wrażliwość. Niemniej nawet takie hobby może pełnić funkcje pozytywne, stwarzając konkretny cel, anga­ żując czas, myśli i uczucia człowieka. Poważne kolekcjonerstwo przekracza ramy samego „hobby", wiedzie do umiłow&nia wybranej dziedziny zain­ teresowań, do pogłębienia wiedzy o przedmiocie. Zbieractwo bywa dla wielu swoistą szkołą, a nawet uniwersytetem. Niemiecki korespondent — poprzez swe zainteresowania zbieracze — stał się naprawdę doskonałym znawcą polskiej sztuki nieprofesjonalnej, węgierski eksporter win — eksper­ tem w dziedzinie karpackiego malarstwa na szkle, polski dyplomata: Antoni Wawrzyniak — znawcą sztuki indo­ nezyjskiej. Zbieractwo, którego początkiem było przypad­ kowe nawet zainteresowanie czy oczarowanie, wiodło do coraz większej dyscypliny naukowej, do konsekwencji w kształtowaniu profilu zbiorów. O ile jednak w zbiorach tego rodzaju wyraźnie dostrzec można, zwłaszcza na początku, pewną przypadkowość, brak wyraźnej koncepcji w pozyskiwaniu eksponatów, to zbiory specjalistów, towarzyszące ich określonym zainteresowaniom, są zazwyczaj świadectwem ich wiedzy i mają wysoką wartość naukową. Wymienię t u przykładowo niewielki, ale jakże istotny zbiór ceramiki prof, dr Romana Reinfussa, zbiór ceramiki dr Aleksandra Rybickiego czy ciekawy zestaw obrazów, zebranych w toku pracy klinicznej w Stroniu Śląskim przez psychiatrę, doktora Andrzeja Janickiego. Zjawiska tego rodzaju są czymś jakościowo innym niż masowy ruch hobbystów. Różnica polega na tym, że u źródeł masowego ruchu leży chęć zbierania, kompleto­ wania, posiadania — często czegokolwiek, chęć uczestnicze­ nia w całej ceremonii należenia do klubu, dokonywania wymian, targów, pozyskiwania upragnionych obiektów, podczas gdy kolekcje poważne, przemyślane — są rezultatem zainteresowań konkretną dziedziną, a nierzadko towarzyszy temu świadomość ich roli kulturowej, społecznej. Zbieractwo sztuki ludowej, a szerzej biorąc — przed­ miotów kultury ludowej i sztuki niezawodowej ma rozmaite źródła, co dobrze chyba pokazuje cykl zamieszczonych w t y m numerze artykułów. Zbieranie różnorodnych przedmiotów kultury ludowej wiąże się przeważnie z emocjonalnym stosunkiem do daw­ nych tradycji, do wartości, które chce się uchronić przed zapomnieniem. I na t y m właśnie polega różnica — nikt bowiem nie zbiera w t y m celu znaczków czy kart do gry, czy wizytówek. Nie przypadkiem wiele, jeśli nie większość tych kolekcji, stało się zaczątkiem regionalnych muzeów lub uzupełniło zbiory już istniejących. Zadaniem nad­ rzędnym przy tworzeniu takich kolekcji była więc świado­ mość ich społecznej użyteczności, tego że utrwalają dorobek regionu, ludu. Ten motyw przesądził o powstaniu bochnieńskich zbiorów Stanisława Fischera, kilkutysięcznej kolekcji pp. Chrząstowskich z Podegrodzia, prywatnego muzeum dr Balickiego z Łańcuta czy pp. Szymańskich w Zakopanem. 3 �Również umiłowanie sztuki ludowej, wartości ideowych i estetycznych, które w tej sztuce dostrzegano, prowadziło i prowadzi do tworzenia zbiorów. Szczególnie silnie uwidocz­ niło się to na Podhalu, oczywiście za sprawą Witkiewicza i mody na góralszczyznę. Zbierał sam Witkiewicz i Maria Dembowska, a nieco później Stanisław Barabasz, kopiując motywy i formy zdobnictwa, dekoracji malarskich. Mniejsze czy większe kolekcje rzeźb i obrazów na szkle z terenu całej Polski gromadzili artyści plastycy, jak chociażby Władysław Skoczylas czy Zbigniew Pronaszko, a w ślad za nimi miłośnicy sztuki. Moda na sztukę ludową w naszym trzydziestoleciu przyczyniła się do tego, że nie tylko u znakomitych współ­ czesnych plastyków znaleźć można w domu cenne rzeźby czy obrazy, ale i wśród studentów, architektów, przedsta­ wicieli wolnych zawodów. Prawda — dawniej zbierano w terenie, po wsiach, obecnie coraz częściej kupuje się w Cepelii, na kiermaszach regionalnych. Współczesną sztukę ludową i jarmarczną zbiera się, ponieważ jest ładna, dekora­ cyjna, ożywia mieszkanie, jest zabawna, „draczna". Waż­ ne — jest tania. To nawet bardzo ważne. Można przyjąć, że wielu ludzi, mogąc swobodnie decydować się na „styl" swojego mieszkania, wolałoby antyki czy naprawdę piękne meble nowoczesne, takie jakie widuje się na ilustracjach zagranicznych czasopism. Ale sztuka ludowa jest tania: kilka ptaszków, mata, rzeźba, garnek, tkanina, sztuczne kwiaty — i już pokój ma charakter — jest barwny, przy­ tulny. Przedmioty ludowe daje się przy tym łączyć z meblem cepeliowskim, ale i z meblościankami, a nawet wkomponowa­ nym we wnętrze antykiem. Taniość odgrywa tu dużą rolę i mimo wszystkich narzutów i wyśrubowanych cen — posłu­ żenie się przedmiotami rzemiosła i sztuki ludowej (czy cepeliowskiej) wciąż jest nieporównanie tańsze od wszelkiego innego sposobu urządzenia stylowego wnętrza. Jest to różnica rzędu co najmniej kilkudziesięciu tysięcy złotych. Skoro zaś coś jest ładne i niezbyt drogie, chętnie dokupuje się przy kolejnej okazji jeszcze jeden garnek, jeszcze jeden „Włocławek", jeszcze jedną rzeźbę. Powoli gromadzi się ich coraz więcej i rośnie pokusa, aby mieć jeszcze więcej. Zwłaszcza że jest to wciąż u nas kolekcjonerstwo na miarę zwykłego człowieka. Zbieranie sztuki współczesnej daje ponadto poczucie „uczestnictwa w kulturze", zmusza do samodzielnego wy­ boru, do określania swego stanowiska, sądów estetycznych. Wprowadza element rywalizacji z muzeami, chęć pozyskania prac tych twórców, których się szczególnie ceni. Wiąże się z tym satysfakcja, jaką daje kontakt z artystą. Wielu zbieraczy, jeśli nie większość, stara się kupić bezpośrednio od ludowego twórcy. Gdy mogą — jadą do wiejskich rzeźbia­ rzy, nawiązują z nimi serdeczne stosunki, czasem — wyko­ rzystują ich, czasem naprawdę pomagają. 0 Ale kontakt z twórcą daje coś więcej niż możliwoś tańszego kupna czy większego wyboru; zbieracz angażuje się emocjonalnie, śledzi losy i twórczość zaprzyjaźnionego artysty, staje się doradcą, mecenasem, przyjacielem. Tak Emil Zegadłowicz pomagał Jędrzejowi Wawrze, gromadząc w Gorzeniu bogaty zbiór jego prac. Co więcej, zamawiał konkretne tematy, a nawet zachęcił Wawrę do robienia „piecątek", co było herezją z punktu widzenia etnografa •— purysty, ale niezwykle ciekawe dla badania procesu twór­ czego, relacji między tradycją a inwencją, nie mówiąc już o tym, że dzięki Zegadłowiczowi sztuka nasza zyskała kilkanaście znakomitych drzeworytów (wydanych następnie w tece przez pisarza). Leonem Kudła opiekował się Karol Tchorek, wprowadził nawet go do Związku Polskich Artystów Plastyków. Zgro­ madził też dużą i nader pełną kolekcję dzieł kozienickiego rzeźbiarza, z której część znajduje się już w zbiorach Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 Nikifora „odkrył" i kupował artysta-plastyk Seweryn Turyn, później malarz Jerzy Wolff, autor pierwszego studium 0 krynickim Matejce, a po wojnie Andrzej Banach, który wraz z żoną dużo pomógł Nikiforowi, gromadząc przy t y m ogromną i wszechstronną kolekcję jego dzieł. Wydali oni dwie książki o Nikiforze, a prace jego pokazali na licznych wystawach w kraju i za granicą. Oczywiścio można t u wtrącić uwagę, że zbieranie nie zawsze jest filantropią, że kolekcja Tchorka czy Banacha w ciągu lat nabrała wartości, ale nie zmienia to faktu, że w Polsce (w odróżnieniu od Zachodu) motyw zysku pojawia się sporadycznie i to raczej w fazie późniejszej, gdy okazuje się, że tanio zdobyte dzieła warte są niewspół­ miernie dużo. Na ogół dominuje zainteresowanie sztuką 1 osobą twórcy. Zainteresowanie to bywa jednym z powodów powstawa­ nia zbiorów. Zimmerer wręcz mówi, że go nie interesuje „sztuka", alo dzieło jako wyraz osobowości, psychiki. Śledzi on rolę, jaką odgrywa twórczość w życiu ludzi. Dr Janicki gromadzi rysunki, rzeźby, obrazy, tkaniny — nie tylko dla ich wartości estetycznych, ale przede wszystkim ekspresywnych, emocjonalnych, widząc w nich wyraz osobo­ wości człowieka. Twórca — zaciekawienie jego osobą, sta­ nowi też ważny motyw w tworzeniu kolekcji pp. Erberów z Kielc, Jana Sznajdra z Konina czy Ferdynanda Kijak-Solowskiego z Krakowa. Nieco inną motywację, choć również nie „artystyczną" przedstawia Wojciech Siemion. Rzeźby, obrazy — są dla niego rodzajem „pamiątek", wiążą się ze wspomnieniami kontaktów z plastykami zarówno zawodowymi, jak i ludo­ wymi, naiwnymi. Szczególną, graniczną postacią kolekcjonerstwa i pasji naukowej, i artystycznej — jest gromadzenie nie samych obiektów, a sporządzonych przez siebie ich wizerunków. Jeszcze w początkach naszego stulecia fotografowała ludowe budownictwo Bronisława Kondratowiczowa, a Stanisław Ba­ rabasz rysował i kalkował to, co najciokawsze było na Podhalu. Władysław Skoczylas utrwalił w szkicowniku wszystkie kapliczki podhalańskie. A w czasach nam współ­ czesnych kapitalną kolekcję „strachów" sfotografował Jan Kurkiewicz. Lata całe chodził z aparatem po beskidz­ kich polach, wyszukując wciąż nowe obiekty. Rysunki „remontowe" na szybach dokumentował i zbierał fotografik toruński Jan Krippendorf, obrzędy, ceremonie sekt i róż­ nych wyznań utrwalił w pełnych ekspresji zdjęciach Adam Bujak. Niekiedy przedmioty o charakterze ludowym zbierane są w ramach zainteresowań obejmujących określoną tema­ tykę, np. obrzędową, myśliwską, regionalną czy historyczną. Wszystko, co dotyczy historii nowotarskiego powiatu, zwłaszcza z okresu ostatniego pięćdziesięciolecia, gromadzi w Nowym Targu pracownik PTTK Antoni Pajerski. Z terenu Rzeszowszczyzny duży i bardzo różnorodny zbiór ma doc. dr Franciszek Kotula. Krakowski plastyk Zbylut Grzywacz zbiera z kolei tematykę „końską". Rzeźby, obrazy i grafiki, ozdoby, pamiątki, a także ludowe zabawki czy wycinanki z motywem konia. Właśnie ta rozpiętość punktów widzenia i wyboru przedmiotów zainteresowań decyduje o tym, że kolekcjo­ nerstwo jest ciekawe, a czasem i cenne, że niejednokrotnie właśnie ono ratuje dla kultury pewne zjawiska, które inaczej skazane byłyby na zagładę. Przecież gdyby nie wspomniany t u Jan Kurkiewicz, o strachach wiedzielibyśmy bardzo niewiele. Żadne muzeum nie pomyślało nawet o dokumentowaniu ich, bo też nie mieściły się w tradycyjnym repertuarze etnograficznych muzeów i nie umiano spojrzeć na nie jak na obiekty intere­ sujące od strony artystycznej. Nie przypadkiem strachami zainteresował się mniej więcej w tym samym okresie, �w końcu lat pięćdziesiątych — Tadeusz Kantor, który za­ mierzał nawet wraz z Haliną Ptaszkowską zrobić wystawę „strachów", redaktor Irena Groszowa z „Gromady", na której apel nadesłano nawet sporo „strachów" z terenu, rzeźbiarz — Jerzy Jarnuszkiewicz, który namawiał redakcję „Polskiej Sztuki Ludowej" do podjęcia tego tematu. Alo tylko Kurkiewicz doprowadził zamysł do końca. Warto przypomnieć, że był on artystą grafikiem. Jest symptomatyczne, że na zjawisko to zwrócili uwagę przede wszystkim plastycy i to ci, o których najchętniej mówi się „nowocześni". Trudno t u więc mieć pretensję do muzeów, zwłaszcza że sam charakter tych z natury rzeczy szacownych instytucji skłania do myślenia konser­ watywnego, tradycyjnego. Muzea dokumentują bowiem przeważnie przeszłość, a z tego, co się dzieje współcześnie, wybierają wartości już uznane, ucukrowane, nie budzące sporów. Muzea działają metodycznie i fachowo, w myśl z góry ustalonych założeń. Obce im są wszelkie szaleństwa, ryzyko wydawania na wątpliwe zakupy społecznych pie­ niędzy, których nigdy nie za wiele. Muzea mają komisje, a wiadomo, że system komisyjny prawie zawsze powoduje obcinanie wszelkich skrajności. Zespół wieloosobowy, w którym na dodatek wielu członków stara się myśleć tak — jak ich zdaniem powinien myśleć przedstawiciel instytucji, którą reprezentują — często wybiera te wartości, które są już znane, sprawdzono. Dodajmy do tego konserwatyzm niektórych wybitnych specjalistów starszego pokolenia, którzy autorytetem swym również oddziaływali hamująco na politykę zakupów, dodajmy opieszałość w decyzjach o zakupie, w wypłatach, konieczność uzyskania różnych akceptacji — aby jasne się stało, dlaczego muzea, z powodów obiektywnych, a w każdym razie psychologicznie zrozu­ miałych, nie są forpocztą nowego. 7 Mówię t u oczywiście o muzeach etnograficznych, ra­ dykalne zmiany zachodzą bowiem w muzeach sztuki współ­ czesnej, które — wręcz programowo — zaczęły uczestniczyć w procesie kształtowania współczesnej twórczości. Otóż u nas muzea etnograficzne przy wielkich zasłu­ gach, których nikt nie neguje, nie zauważyły: ekranów ulicznych fotografów, malowideł strzelnic, lunaparków, karuzel, „sztuki" jarmarcznej, zaliczanej od razu do „kiczu", nie zauważyły okresów przejściowych pomiędzy strojem „tradycyjnym" a miejskim, lokalnych i czasem efemerycz­ nych mód i tylko niekiedy rejestrowały fakty nowej obrzę­ dowości (Bytom, Poznań). Oczywiście zarzut ton równie dobrze można odnieść i do instytucji zajmujących się bada­ niami terenowymi, nie chodzi t u jednak o rozwijanie tej tematyki, lecz o pokazanie dlaczego nawet w kraju o tak silnej sieci muzeów jak u nas, wciąż istnieje sens prywatnego zbieractwa jako czynnika uzupełniającego. 7 Zbieracz działa natomiast na innych prawach. Sam sobio jest panem, nikomu nie musi się tłumaczyć, co i dla­ czego zbiera. Ma prawo do ryzyka, do szaleństwa, które — czasem — może okazać się błogosławione, gdy się okaże, że w tym swoim pozornym szaleństwie zdołał dojrzeć to, co muzea spostrzegły już po fakcie, albo czego w ogóle nio dojrzały. Społecznie sytuacja jest t u z punktu widzenia Państwa bardzo wygodna. Kolekcjonerzy ratują na własny koszt ślady przeszłości i współczesności, a wiadomo, iż prędzej czy później większość tych zbiorów przejdzie do muzeów (w formie dotacji czy zakupów). 7 Chciałbym być dobrze zrozumiany. Nie atakuję po­ szczególnych muzeów, oceniam tylko sytuację obiektywnie istniejącą. Czy można ją naprawić ? Częściowo tak, i w ostat­ nich latach widać w yraźną zmianę na lepsze — ale częściowo nie, ponieważ w naszych warunkach finansowych muzea nie mogą być śmietnikiem* rzeczy byle jakich, ich prawo 7 do ryzyka musi być społecznie kontrolowane, a przepisy, nawet skądinąd uzasadnione, hamują inicjatywę ludzi. A sami ludzie ? Oni przecież decydują w końcu o wszyst­ kim. W muzeach są pracownicy, często po prostu urzędujący „od—do", wielu trafiło tam po studiach raczej przypadkowo czy z rozsądku, a nie z przemożnej pasji. Muzealnictwo, które kiedyś, w początkach swych było zamiłowaniem, stało się zawodem, jak każdy inny. Ale kolekcjonerstwo zawsze jest zamiłowaniem. Nie daje profitu, jest bezintere­ sowne. Prawda, zbieracz staje się czasem niewolnikiem swej kolekcji — ale nigdy urzędnikiem. Gdyby nie miał pasji do tego co robi, nie zbierałby. To chyba oczywiste. Śpieszę t u dodać, że znam i w muzeach cudownych ludzi, których nazwisk nie wymienię, raz — że znam przecież nie wsz5 stkich, dwa — że nie chcę utrudniać im życia. Ludzi autentycznie zaangażowanych, dbających o swe muzeum, o zakupy, nie patrzących na zegarek, mających czas na zajmowanie się konkretnymi twórcami, na prawdzi­ wą nad nimi opiekę. Współpracowało więc z Józefem Piłatem Muzeum Świętokrzyskie, kupowało jego rzeźby, wożono go do sanatorium, leczono... W Nowym Sączu opiekowano się Marią W nęk, w Sieradzu — Edwardem Korpą czy Fran­ ciszką Grala, we Włocławku — Stanisławem Zagajewskim i malarkami fajansu, w Zakopanem — Sutorem i malarzami na szkle, w Łęczycy zaś muzeum od początku patronuje rozwojowi tego ośrodka ludowej rzeźby. Nie muszę dodawać, że dzięki temu patronujące muzea mają naprawdę reprezen­ tacyjny wybór prac swych podopiecznych. 7 r Czasem opiekę sprawują inne placówki — Dział Plastyki Wojewódzkiego Domu Kultury we Wrocławiu dba o spra­ wy bytowe i właściwą „politykę" zakupów rzeźb przez muzea, opiekując się zwłaszcza Bolesławem Musiałem, Janem Zworskim i Józefem Lurką. Z twórcami ludowymi współpracuje P D K w Myślenicach, w Węgorzewie. Nie zmienia to jednak faktu, że i t u prywatny kole­ kcjoner wnieść może swój pozytywny wkład. Niektórzy zbieracze mają ścisłe i serdeczne kontakty z jednym czy kilkoma twórcami, zbierają nie tylko ich dzieła, ale i listy, zapiski ze spotkań, pomagają, radzą. W rezultacie nie tylko legitymują się zbiorami, ale i wiedzą o ludziach. Wykorzystu­ ją tę wiedzę w pracy naukowej czy publicystycznej, lite­ rackiej. Zbieractwo jest więc nie tylko prywatnym zaintereso­ waniem czy nawet nałogiem, ale i czynnikiem liczącym się w kulturze, wartym uwagi i pomocy zwłaszcza ze strony muzeów, dla których kolekcjoner może być sojusznikiem w ich działaniu. Bzecz tylko w tym, aby nie traktować zbieraczy jak uprzykrzonych konkurentów czy wrogów. Przykładów pozytywnych jest sporo, wymienię t u choćby spotkania z kolekcjonerami oraz pokazywanie ich zbiorów przez muzea (np. Narodowe i Etnograficzne w Krakowie oraz Warszawie). Współpraca taka może iść jednak znacznie dalej, warto kontaktować się ze zbieraczem-znawcą, zapraszać kolekcjo­ nerów do dyskutowania programów pracy, omawiania nowych nabytków. Zbieracz, zwłaszcza poważny, to natu­ ralny sojusznik muzeum, a nawet więcej... Nie zapominajmy, że większość zbiorów muzealnych powstała przecież w opar­ ciu o zbiory prywatne. Kolekcjoner t y m się bowiem różni od przypadkowego zbieracza kilku rzeźb czy obrazów, że docenia wartość swego zbioru, czasem nawet przecenia, stąd tak częste dążenia do przekształcenia prywatnej kolekcji w muzeum, w izbę regionalną — gdy nie ma po temu ani realnych warunków, ani sensu. Kolekcjoner jest do dorobku swego życia przywiązany. Naturalne jest, że z troską myśli o dal­ szych losach zbioru. Człowiek nawet gdy musi pozbyć się psa czy kota, stara się, aby trafił w dobre ręce. Cóż dopiero, 5 �gdy chodzi o kolekcję. Zrozumiałe, że zbieracz w pewnym momencie swego życia zaczyna myśleć o tym, aby eksponaty nie zostały rozproszone. Większość zbieraczy, których znam, widzi w przyszłości miejsce dla swych zbiorów właśnie w muzeum. Ale chcieliby mieć pewność, że ich dar nie zostanie rozproszony ani zniszczony. Kto wie, czy w szczegól­ nych sytuacjach nie wrócić więc do dawnej praktyki poka­ zywania ofiarowanych kolekcji w całości, bez rozpraszania ich po różnych działach, skazywania na niepewną wegetację w nie zawsze najlepiej urządzonych magazynach. Współpraca muzeów może polegać —- a są przecież już precedensy — na konserwacji cenniejszych obiektów w ob­ jętej opieką prywatnej kolekcji, w pomocy przy inwenta­ ryzacji, w dokumentacji fotograficznej, w uzyskaniu dla zbieracza przywilejów lokalowych, w staraniach o przyznanie specjalnej renty na starość itd. Wiem, że o tych sprawach myśli się w Ministerstwie Kultury, ale czasem nawet wyższa instancja nie jest konieczna, a wystarczy dobry klimat, serdeczność, rzetelność i dobra wola. Chciałbym t u dodać jeszcze jeden argument przema­ wiający ,,za" kolekcjonerstwem. To nie kolekcjonerzy obra­ bowali z rzeźb przydrożne kapliczki, nie oni ukradli modli­ tewnik Nikifora (zakupiony potem za ciężkie pieniądze przez Muzeum w Nowym Sączu), pięknego Frasobliwego z kościoła w Grzegorzewicach itd. Nie twierdzę, że tego rodzaju wypadki nie mogły mieć miejsca — ale jest to margines. Kradli raczej ci nie związani blisko z kulturą ludową, nie rozumiejący jak głęboko ranią ludzi, zabierając im przedmiot kultu, ślad po ojcach, przeszłości. Kradli turyści, studenci, plastycy — najlepiej doceniający wartość zabytku. Ileż rzeźb i ikon wywędrowało za granicę, ile utonęło w prywatnych mieszkaniach... Tylko cząstka trafia czasem do salonów Desy, w których zresztą muzea etno­ graficzne na ogół nie kupują (!). Kupują natomiast zbieracze i uważnie śledzą, co się pojawia w Desie czy Cepelii. Docierają sobie tylko znanymi drogami do osób mających interesujący ich obiekt, moles­ tują, targują latami i przeważnie w końcu pozyskują taką rzeźbę czy obraz. Kolekcjonerzy d r e n u j ą c pokątny rynek sprawiają, że rozproszone a wybitne dzieła sztuki trafiają do kolekcji — a już to zwiększa ogromnie szansę ich po­ zyskania k i e d y ś przez muzeum, uwzględnienia w pra­ cach naukowych, przy organizacji wystaw itd. Nie wszystko jednak odbywa się bezkolizyjnie. Są sytuacje drażliwe i dwuznaczne, trudne do uniknięcia, gdy np. pracownik muzeum gromadzi własną, prywatną kolekcję. Znam kilka takich przykładów i wiem, jak trudno zachować w opinii innych absolutnie czyste ręce, zwłaszcza gdy od tego pracownika zależy kwalifikacja prac do za­ kupu. Zresztą wiadomo jak silna jest żyłka kolekcjonerska, jak trudno nie sięgnąć po okazję, być przez 24 godziny na dobę pracownikiem muzealnym, nie kupić najładniejszej figurki dla siebie, gdy się nawet prywatnie pojechało do wiejskiego rzeźbiarza. Dlatego jestem z zasady przeciwnikiem takich sytuacji. Inna rzecz, gdy pracownik muzeum zbiera dla muzeum i czyni to z pasją kolekcjonera, gdy identyfikuje siebie z placówką. Trudno nie myśleć z podziwem o zbiorze ościeni i narzędzi rybackich zgromadzonych przez prof, dr Marię Znamierowską-Prufferową w toruńskim Muzeum Etnogra­ ficznym, czy o kolekcji ceramiki włocławskiej zebranej w Muzeum Włocławskim przez mgr Romualdę Hankowską. Są zbiory muzealne bezosobowe i są takie, których by nigdy nie było, gdyby nie zainteresowanie i szczególna troska konkretnego człowieka. Gdybyśmy tak umieli to doceniać i ludziom związanym przez całe życie z kolekcją muzealną dawali zasłużoną satysfakcję, zwłaszcza po ich odejściu na emeryturę czy przejściu do innej placówki. W placówkach naukowych i uniwersyteckich sposób taki 6 jest — profesor po przejściu na emeryturę zatrzymuje gabi­ net, nadal ma możność współpracy, udziału w Radzie Naukowej, kształtowaniu planu naukowego placówki itd. A w muzeach? Następca niezwłocznie zmienia ekspozycję, trzeba czy nie trzeba, byle szybciej wycisnąć własne piętno na placówce, a zatrzeć pamięć poprzednika. Sytuacje drażliwe, wręcz niedopuszczalne, mają miejsce wówczas, gdy zbieracz izoluje odkrytego przez siebie malarza czy rzeźbiarza, uzależnia go od siebie i eksploatuje, starając się nie dopuścić do niego muzeum, czyni histeryczne grymasy i grozi pozbawieniem swej opieki — gdy rzeźbiarz sprzeda swe prace do muzeum. Z ostatnich miesięcy znam trzy takie przykłady. Jeden jest szczególnie przykry. O cieka­ wych obrazach ludowej malarki spod Krakowa dowiedziałem się zupełnie przypadkiem od lekarza z RFN, interesującego się sztuką „naiwną". Pan, który go zawiózł do malarki, prosił usilnie, aby nie pokazywać jej prac i nie ujawniać nikomu jej adresu. Widziałem też wizytówki, w których ustosunkowany kolekcjoner łaskawie zezwalał podopiecz­ nemu rzeźbiarzowi na sprzedanie rzeźb... muzeum regional­ nemu. Wysłany za granicę zabrał ze sobą część kolekcji, z której niektóre obiekty rzeczywiście wystawiał, niektóre natomiast... znaleziono zupełnie przypadkowo w jednej z galerii sztuki. W podobny sposób dotarły do galerii fran­ cuskich i amerykańskich akwarele Nikifora. Są to przykłady negatywne, świadczące tylko o tym, że ludzie bywają różni, często nie tacy, jak o t y m sami deklamują. To, że zbieracze bywają różni, że zjawisko samo ma pozytywy i negatywy — jest zrozumiałe. Na pewno jednak łatwiej byłoby unikać stron negatywnych — wzmacniając — czy w ogóle ustalając kontakty muzeów ze zbieraczami. Sądzę więc, że warto zainwestować w zbieracza, w jego kolekcję, aby mieć potem możliwość pierwokupu. Mimo wszystkich możliwych zastrzeżeń — warto stworzyć bodźce dla kolekcjonerów, a szczególną i znaczną opieką otaczać tych, których działalność ma charakter publiczny, ważny dla naszej kultury. Na koniec warto powiedzieć kilka zdań o t y m kim są zbieracze. Czy jest jakiś związek między profilem zbieranych dzieł a zawodem i środowiskiem społecznym kolekcjonera ? Otóż jest. Zdecydowanie przeważają, i to jest zrozumiałe, przedstawiciele inteligencji, zwłaszcza wolnych zawodów. Ale są też, nieliczne co prawda, przykłady zbieractwa wśród robotników, chłopów. Są to fakty jednostkowe, niemniej, a może właśnie dlatego, warto o nich wspomnieć. Przy­ wiązuję do nich wagę, ponieważ widzę je na tle innych przejawów świadczących o rosnącej randze sztuki wśród niektórych grup robotników i chłopów. Mam t u na myśli przede wszystkim wzrost zainteresowania sztuką ludową, folklorem, tradycją zawodową i regionalną, a także i roz­ wijający się ruch amatorski, zwłaszcza wśród górników i robotników. G ó r n i c y . Wiadomo mi tylko o nielicznych przypad­ kach. Ktoś zbiera lampy górnicze, kto inny folklor, inny minerały, kawałki węgla z odciśniętymi śladami żyjątek, flory. Największy jest zbiór różnych przedmiotów wiążących się z życiem i kulturą górniczą — Ryszarda Broi. Założył on własnym sumptem prywatne muzeum w Polanicy, czynne też i obecnie, już po śmierci zasłużonego zbieracza. R o l n i c y . Przykład jeden, ale znamienny, świad­ czący o rosnącej randze sztuki, o prestiżu, który w środowisku dać może nie tylko dobre gospodarzenie — ale i aspiracje artystyczne, kulturowe. Józef Brzozowski spod Łowicza wybudował muzeum, gromadząc tam ludową twórczość matki i wuja, własne rzeźby i prace córki — absolwentki liceum plastycznego. Oba fakty wydają się symptomatyczne, mówią o prze­ mianach w świadomości, o dumie z własnej kultury, którą �chcą popularyzować, zachować dla potomnych. Górnik — świadomy wartości kultury swych przodków, zdolny do licznych wyrzeczeń, by materialne wytwory tej kultury zebrać i udostępnić innym. Chłop — który dobrze gospoda­ rzy, jest zaradny, a przy tym gotów wraz z rodziną poświęcić wiele, by odtworzyć obraz przeszłości, ofiarować społeczeń­ stwu to, co jest wkładem jego rodziny. Muzeum własnych rzeźb, przeznaczone głównie dla turystów i wycieczek szkol­ nych stworzył również drwal — znakomity rzeźbiarz Józef Lurka z Bystrzycy Górnej, pow. Świdnica. Znamienne jest, iż twórcy ludowi widząc szacunek i zainteresowanie dla swej działalności, włączają się samorzutnie w różne akcje patrio­ tyczne i społeczne. Zmarły niedawno Ignacy Kamiński wybudował w Oraczewie, na własnym gruncie, pomnik na Tysiąclecie Państwa Polskiego. Maria Lenczewska ofiaro­ wała szkołom paręset obrazów ilustrujących śląskie legendy. Waldemar Paciuk sam odbudowuje drugi już z kolei pałac, ratując go przed zniszczeniem i zdobiąc zgodnie z własnymi nawykami estetycznymi. Sztukę ludową regionu zbiera i wystawia w swym domu-muzeum korzenioplastyk z Augus­ towa — Stanisław Szostak. Izby Regionalne, dotowane przez Cepelię, powstały również dzięki patriotyzmowi lokalnemu wybitnych twórców ludowych, którzy nie szczędzą czasu i wysiłku, by pokazać turystom piękno miejscowego folkloru. Przejdźmy z kolei do omówienia zbieractwa przedsta­ wicieli wolnych zawodów. L e k a r z e . Nie ma zawodu, który równie silni łączyłby się w powszechnej świadomości z postawą społecz" nikowską. Toteż mówi się (niestety coraz rzadziej) o Judy­ mach, wspomina Tytusa Chałubińskiego czy dr Jordana. Zo środowiska lekarskiego wywodzi się wielu wybitnych pisarzy, dramaturgów, znawców sztuki, plastyków-amatorów, zbieraczy. Zainteresowania ich idą w różnych kierun­ kach, od historii medycyny, poprzez kolekcjonowanie militariów, dzieł sztuki, numizmatów, medalierstwa — aż po zainteresowania ludową twórczością. Zbierają więc — cha­ rakterystyczne, że właśnie poza wielkimi centrami — dr Hoffmann ze Żnina (rzeźbę ludową), dr Balicki z Łańcuta (rzeźbę i wszelkie przedmioty ludowej kultury), dr Piotrow­ ski w Wadowicach. Wymieniam t u tylko kilka przykładów. Dodam, że dr Hoffmann część zbioru już ofiarował muzeum, a dr Balicki kolekcję swą udostępnia publicznie w ofiaro­ wanym mu w t y m celu budynku dawnej bóżnicy. 6 Zbierają też p r a w n i c y . Liczną i niezłą kolekcję rzeźb ma dr Bolesław Nawrocki z Warszawy, czasowo przebywający w Szwajcarii, gdzie zorganizował kilka wystaw rzeźb ze swych zbiorów, połączonych z odczytami. Toruński adwokat, Henryk Zawadzki, zgromadził ok. 60 kropielniczek ceramicznych, napisał też kilka prac etnograficznych. Współczesną rzeźbę zbiera w Rzeszowie adwokat Edmund Samborowski. Przypuszczam, że zbierających przedstawi­ cieli palestry jest znacznie więcej. K s i ę ż a . Powołanie — ale i zawód. Sam status księży ułatwia im żywy kontakt z miejscową ludnością. Księża malują, kupują książki, zbierają dzieła sztuki. Bywają księża głęboko zrośnięci z kulturą regionu, rozmiłowani w sztuce ludowej, zwłaszcza miejscowej. Przypomnę księdza bVdynanda Macha ya, znawcę kultury orawskiej, księdza Mieszko z Kurpi czy ks. Świstka, którego wielki zbiór znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Nierzadko księża zbierali nie dlatego, że im się sztuka miej­ scowa tak podobała, ale jako świadectwo religijnych uczuć parafian. Inspirowali zresztą tematykę religijną np. wyci­ nanek kurpiowskich, obrazów czy rzeźb. Najciekawszy zbiór współcześnie powstały ma ks. Nitka z Paszyna pod Nowym Sączom. Dzięki niemu Paszyn stał się wyjątkowo interesującym ośrodkiem ludowej rzeźby, która rozwija się tam w sposób niespotykany dawniej. Powodem działalności księdza Nitki nie była oczywiście chęć osiągnięcia efektów czysto artystycznych, ale przede wszystkim motywacja społeczna, religijna. Sam zresztą ksiądz jest postacią nie­ przeciętną, wyjątkowo barwną. Pochodzi ze wsi, z nieda­ lekich stron, jest naprawdę zżyty ze swymi podopiecznymi, rubaszny, by nie rzec „ludowy" — w sposobie bycia, bar­ dziej może z Jana Chryzostoma Paska niż z liturgicznych te­ kstów , toteż nie stąpał w swej karierze duchownej po różach... 7 Niestety, wiele z cennych, a niewielkich kolekcji prze­ pada po przeprowadzce na inne miejsce lub po śmierci kolekcjonera. Wiem o wielu zbiorach unikalnych, po których niestety ślad zaginął. N a u c z y c i e l e . Grupa szczególnie ciekawa. Nauczy­ ciele zbierają sztukę ludową regionu, ale inaczej niż adwokaci, lekarze czy księża. Inteligencja w mniejszych ośrodkach kraju ma nadwyżki czasu wolnego, odczuwa nieraz dotkliwie brak środowiska, w którym realizowałaby swoje zainteresowania humanistycz­ ne. Zbieranie stwarza dodatkową oś zainteresowań, poczucie społecznego i nie tylko doraźnego sensu tego działania •—• podobnie jak studia nad historią regionu. Ale nauczyciele, przy podobnym stosunku do historii regionu, do tradycji, kultury artystycznej — są pedagogami. Nie mają czasu wolnego, pozaszkolnego. Nie szukają dodat­ kowych zainteresowań czy celów życia. Żyją i pracują w kontakcie z młodzieżą, ucząc i wychowując. Gdy zbierają ślady przeszłości — czynią to nie tylko po to, by je w ogóle uchronić, ale by wychowywać na nich młodzież. Nie zbierają sami dla siebie. Są przede wszystkim inicjatorami, działają przez młodzież, tworząc szkolne galerie sztuki ludowej. Nie przychodzi to łatwo, czego dowodzi przejmujący tekst Jana Plucińskiego, zamieszczony w tym numerze pisma. Aż dziwne, że władze szkolne nie umiały do dziś stworzyć właściwych bodźców dla tego rodzaju działalności, która jest przecież w pierwszym rzędzie wychowaniem obywatelskim, wychowaniem w atmosferze szacunku dla kultury swych ojców, dla sztuki, dla kraju. D z i e n n i k a r z e . Tak jak cechą zbiorów księży czy nauczycieli jest ich lokalny charakter, tak dziennikarze zbierają przeważnie prace ludzi, z którymi się zetknęli, o których pisali. Wiem o licznych takich kolekcjach kom­ pletowanych przez dziennikarzy prasy miejscowej, zwłaszcza gdy dziennikarz w jakiś sposób patronował miejscowemu rzeźbiarzowi czy malarzowi. Mają też zbiory dzieł sztuki ludowej i nieprofesjonalnej •— jeżdżący wiele po kraju — reportażyści prasy centralnej, tygodników, radia, telewizji. Spotykają się w swej pracy z ciekawymi twórcami, piszą 0 nich, a otrzymany czy kupiony obraz lub rzeźba stają się nie tylko przedmiotem artystycznym, ale i śladem kontak­ tów, pamiątką, dokumentem. Ryszard Wójcik rozdział swej książki Odmieńcy poświęcił Irenie Trzaskowskiej — ma też jej obrazy. Anna Strońska pisała o Marii Wnęk 1 Antoninie Juszczak — ma też ich prace. Podobnie, zbiór jako świadectwo kontaktów, obcowania artysty z artystą, mają jeżdżący często po kraju a k t o r z y . Wymienię t u dwóch — Wojciecha Siemiona i Ferdynanda Kijak-Solowskiego. Obaj związani byli od dzieciństwa z kul­ turą ludową, obaj związków tych nigdy nie starali się zatrzeć. Obaj często jeżdżą po kraju, co sprzyja kontaktom z wiejskimi twórcami. I znów — pozyskane dzieło jest tu zarazem i przedmiotem artystycznym i pamiątką spotkania. Wyraźnie podkreśla to w drukowanym dalej tekście Wojciech Siemion. Natomiast p l a s t y c y zbierają przede, wszystkim to, co ich zafrapowało. Dla nich najważniejsze są: forma, świeżość widzenia, fantazja, szczerość, naiwność. Po kilka — kilkanaście rzeźb, malowideł, obrazów (ostatnio również gipsów jarmarcznych i makatek) ma bardzo wielu artystów7 �П. 1, 2, 3. Leluje, wycinanki Rozalii Polak z Kadzidła, pow. Ostrołęka. Kolekcja sztuki kurpiowskiej Haliny Nowosadowej plastyków, architektów. Niektórzy mają większe kolekcje, z reguły dobrze dobrane, ciekawe od strony artystycznej. Tadeusz Kulisiewicz i Alfons Karny — Nikifory, Karol Tchorek •— rzeźbę Kudły, Barbara Jonscher — baranki wielkanocne, Zbigniew Kowalewski, Józef Wilkoń, Emil Warzecha — rzeźby, kapliczki. Jan Kurkiewicz zbierał „strachy". Przed laty piękne zbiory malarstwa na szkle i snycerki huculskiej miał Zbigniew Pronaszko, dużą kolekcję zgromadzili, eksplorując zwłaszcza obszar Kurpi — Wincen­ t y i Leon Śliwińscy. Obecnie małe prywatne muzeum w oko­ licach Krynicy zakłada Stanisław Fortecki. Zbieractwu sprzyjają więc, jak widać, pewne okolicz­ ności. Nadwyżka czasu wolnego, zawód ułatwiający po­ zyskiwanie eksponatów, kontakty z twórcami, dobra sy­ tuacja materialna, odpowiednie warunki lokalowe, z reguły lepsze w małych miastach, gdzie nie obowiązują ograni­ czenia metrażu. Zbieractwo w naszych warunkach ma szansę rozwoju i duże pole działania. Zarówno wtedy, gdy jest wyraźnie zorientowane metodologicznie, jak i wówczas, gdy penetruje nowe obszary, nie dostrzegane jeszcze czy lekceważone przez oficjalne placówki. Jest zjawiskiem w naszej kulturze ważnym i ciekawym, zarówno dla etnografa, socjologa czy psychologa. Dlatego redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" zdecydowała się na przygotowanie tego podwójnogo zeszytu poświęconego kolekcjonerstwu sztuki nieprofesjonalnej, a zwłaszcza ludowej — a i nadal zamierza poświęcać uwagę temu zagadnieniu. Fot.: St. Deptuszewski Redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" zwraca się do wszystkich kolekcjonerów sztuki ludowej z prośbą o nadesłanie informacji o posiadanych zbiorach, w miarę możności ze zdjęciami najcenniejszych obiektów zarówno sztuki dawnej, jak i współczesnej. Chcielibyśmy nadal publikować co pewien czas artykuły i informacje o zbiorach, a jeśli okaże się to celowe, stworzyć kolekcjonerom możliwość wzajemnego kontaktu i współpracy. Sądzimy, iż najwłaściwszym miejscem dla tego rodzaju kontaktów będzie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, które deklaruje gotowość otoczenia zbie­ raczy swoją opieką i zainteresowane jest żywo w rozwoju kolekcjonerstwa etnograficznego w Polsce. 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f3a97d0058d44c3671dd7c79fe1368c.pdf 7f935c5d72c2408d66c176035b2dded2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4444 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4133 Title A name given to the resource Kolekcja im.Szymańskich w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh KOLEKCJA IM. SZYMAŃSKICH W Dr Stefan Szymański, lekarz z Warszawy, kupił w 1919 r. storą chałupę bezrolnego górala-hamernika z Kuźnio, by umieścić w niej zaczątki swej kolekcji przedmiotów sztuki ludowej i kultury materialnej Górali Podhalańskich. Odtąd każde wakacje, wszelki wolny czas spędzał Szymański w Zakopanem, uzupełniając swojo zbiory. Jego medyczny zawód znakomicie ułatwiał kontakty z Góralami, był zna­ komitym pretekstom do nawiązywania znajomości, do wzajemnych odwiedzin, pogawędek. Eksponaty, w pojęciu Górali „dziady", stanowiły często honorarium za poradę lekarską, były rewanżem za ofiarowane medykamenty. W trakcie swej zbierackiej działalności dr Szymański zdobywał wiedzę etnograficzną, notow"ał anegdoty i gawędy podhalańskie, uczył się gwary, grywał nawet na góralskich weselach. Skompletowanie wnętrza chaty góralskiej i zaprezento­ wanie zebranych eksponatów w ich kulturowym kon­ tekście — zabytkowym wnętrzu było przedsięwzięciem na tle ówczesnego muzealnictwa i zbieractwa niezwykle intere­ sującym, wręcz nowatorskim. ZAKOPANEM Kolekcjonerska działalność Szymańskiego, przerwana wybuchem wojny, trwała przez cały okres międzywojenny. Zaważyło to w sposób zasadniczy na charakterze zbiorów, które — jak to spróbuję przedstawić — dokumentują nie tylko kulturę ludową Podhala, ale i (mimo woli twórcy kolekcji) są bardzo charakterystyczną ilustracją estetyzującego stosunku do góralszczyzny w okresie międzywojen­ nym. * Gdy Stefan Szymański zaczął gromadzić swe zbiory, kolekcjonerstwo etnograficzne na Podhalu miało już długą i bogatą tradycję. Od dawna działało, założone w 1888 г., Muzeum Ta­ trzańskie im. Tytusa Chałubińskiego. Muzeum to przejęło kolekcję Marii i Bronisława Dembowskich, gromadzoną w łatach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Zbiory Dembowskich spełniły w swoim czasie niezwykle doniosłą rolę: korzystał z nich Władysław Matlakowski, pisząc swe pomnikowe prace: Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu i Budownictwo ludowe na Podhalu; korzystał z nich Stanisław Witkiewicz, kopiując motywy zdobnicze I I . 1. „TEA" .Fragment izby czarnej. I mr 9 �2 I I . 2. Dr Stefan Szymański upozowany na Sabałę. I I . 3, 4. „TE A " . do swych projektów w „stylu zakopiańskim"; zwiedzali je Henryk Sienkiewicz, Ignacy Paderewski, Stefan Żeromski, Tadeusz Miciński i wielu innych. Jednocześnie istniała, mniej może znana, kolekcja obrazów na szkle, własność Adama Krasińskiego, przekazana potem do Muzeum Tatrzańskiego. Prócz tego działało wielu zbieraczy mniejszego kalibru: Ksawery Prauss, doktorostwo Dłuscy, rodzina Pawlikowskich i inni. W pierwszych latach X X w. wędrował po podtatrzańskich wsiach Bronisław Piłsudski, który zakupił w terenie wiele eksponatów dla Muzeum. W latach poprzedzających projektowany plebiscyt spisko-orawski (1918—19) Komitet Plebiscytowy zebrał na spornych terenach większą ilość eksponatów etnograficz­ nych, by przy ich pomocy dokumentować związki Spiszą i Orawy z Podhalem. Zbiory te, po rozwiązaniu się Komi­ tetu, także znalazły się w Muzeum Tatrzańskim. Stefan Szymański należy już do innej epoki. Gdy zain­ teresował się Podhalem, właśnie „wybuchła Polska". Styl zakopiański jako sposób narodowościowej propagandy stracił rację bytu. Idea „narodowego stylu" nie wytrzymała próby życia. Zainteresowanie kulturą ludową Podhala przestało mieć charakter patriotyczny, stało się przeżyciem artystycz­ nym, często bardzo płytkim. Zakopane przestało być pol­ skim Parnasem, stało się modnym wczasowiskiem. „Legen­ dowe postacie zakopiańskie": Chałubiński, Stolarczyk, Witkiewicz, Sabała — dawno już nie żyli. Skończyła się epoka wielkiej, zakopiańskiej ideologii narodowej; zaczął się okres patrzenia na sztukę ludową Podhala przede wszyst­ kim w kategoriach estetycznych. Okres ten był także płodny dla kultury polskiej. Wydał Szymanowskiego, Skoczylasa, Kasprowicza, Stryjeńska, Sunderlanda — by wymienić przedstawicieli możliwie naj różniejszych dziedzin sztuki. Dał także — i jest to dla tego 3 20 �okresu najbardziej chyba charakterystyczne •— niezliczoną ilość „miłośników góralszczyzny", amatorskich „znawców folkloru". Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli tej grupy był Stefan Szymański. Jak wielu ludzi w okresie międzywojennym, pozostawał on pod urokiem zarówno kultury ludowej, jak i inteligenckiej legendy Podhala, oba te nurty traktując nierozłącznie. Zachowała się fotografia przedstawiająca go upozowanego na Sabałę (il. 2) i , rzecz jakże charakterystyczna, ustawił się w identycznej pozie, co Sabała... na pomniku. Szymański lubił porównywać się nie tylko z Sabałą, lecz także z Chałubińskim. Pani Janina Szymańska, opro­ wadzająca po zbiorach, po dziś dzień opowiada zwiedzają­ cym, że doktor nazywany był „Chałubińskim Polski Nie­ podległej". Któż go tak nazywał? Prawdopodobnie przy­ jaciele i rodzina — słowem ludzie, którzy znali t ę jego słabostkę i chcieli zrobić mu przyjemność. Bo ileż analogii: obaj lekarze, reprezentujący nawet tę samą specjalność — ftyzjatrię, obaj miłośnicy Tatr i znawcy podhalańskiego folkloru, obaj społecznicy, obaj zapaleni górscy turyści. Różniła ich „tylko" jedna rzecz: u Chałubińskiego zainte­ resowanie Podhalem było pracą organiczną, u Szymańskiego zaś — pożytecznym, ale przecież prywatnym hobby. Byli to ludzie z dwóch różnych epok. Jeden był prekursorem, drugi epigonem. Za czasów Szymańskiego wszystko już się zmie­ niło: hamernicka buda, której progu nie przestąpiłby żaden szanujący się gazda, stała się reliktem „bajecznego świata Tatr", została nobilitowana na Muzeum Kultury Ludowej Podhala. Ta biedniacka chałupa, zakupiona przez Szy­ mańskiego, otrzymała inteligencką nazwę TEA na cześć matki kolekcjonera, Teodozji Anny •— ale chyba nieprzy­ padkowo nazwa ta brzmi z angielska. Potok Bystrą obu­ dowano idiotyczną kamienną rynną, a biegnącą nad po­ tokiem starą hawiarską drogę przezwano „Bulwarami Sło­ 4 wackiego". Wokół stanęły piękne, albo trochę mniej piękne, wille. Doktor Stefan Szymański zmarł w 1942 roku. Zbiory odziedziczył jego brat Tadeusz, który w roku 1951 ofiarował kolekcję Muzeum Tatrzańskiemu. W rok później ekspozycję w T E I , przygotowaną przez Edytę Starek, otwarto dla turystów. Zwiedzając zbiory, oglądamy eksponaty nie T Y P OW E dla konkretnego wnętrza (biedniacka, robotnicza rodzina), lecz N A J P I Ę K N I E J S Z E . Szymańskiego nie interesowała sztuka ludowa od strony semiotycznej; nie patrzał na wnętrze izby góralskiej jak na zespół znaków, symboli określających stopień zamożności, pozycję społecz­ ną, stosunki rodzinne, kulturę duchową i wiele, wiele innych aspektów życia mieszkańców chaty, czy też ogólniej — twórców kultury podhalańskiej. W jego pojęciu izba była zgromadzeniem przedmiotów pięknych albo tylko ciekawych, świadczących, że „nasz l u d " jest niesłychanie utalentowany, i że ma piękną, h y m ą przeszłość. Taki stosunek pozostał do dziś. TEA jest, w przekona­ niu zwiedzających, typową chatą góralską, pozostałą z daw­ nych czasów dla ich przyjemności; mało kto potrafi sobie jednak uzmysłowić, że kolekcja obrazuje także stosunek inteligenta z miasta do podhalańskiej kultury ludowej. Dzieła sztuki mają w kolekcji im. Szymańskich ogromną przewagę nad eksponatami z zakresu kultury materialnej. Podobna proporcja daje się zauważyć w zbiorach głównych Muzeum Tatrzańskiego, gdzie istnieje kolekcja prawie 400 łyżników, gdzie przechowuje się wspaniały zbiór kilkuset obrazków na szkle, ale gdzie nie ma prawie zupełnie ekspo­ natów z zakresu uprawy roli, ludowego transportu, zbierac­ twa, łowiectwa, obróbki drewna itp. W T E I znajdziemy wprawdzie drewniane widły, rąbanicę, tryfus czy stępkę, ale przede wszystkim rzucają się w oczy obrazki na szkle �izbie znajdować się w żaden sposób nio mogły (ii, 1). Na ścianach koło pieca flinty i rożki na proch. Po pierwsze — natychmiast by wybuchło, po drugie — któryż gazda chwaliłby się posiadaniem broni, gdy od tylu dziosięcioleci „polowacka" była surowo zakazana? Budzi zdziwienie duża ilość narzędzi i naczyń pasterskich: obońki, drewniane siodło, beczułka na bryndzę, formy na oscypki i redykałki — skąd to przedmioty w chacie hamernika ? Doktor Szymański nie zadawał sobie tych pytań — nie interesowała go prawda naukowa, realizował swoją wizję artystyczną, odtwarzał staro, dobre czasy. Przechodzimy do białej izby, która jest prywatnym mieszkaniem i państwowym muzeum jednocześnie (ii. 5). Wśród gęsto rozłożonych eksponatów mieszka p. Janina Szymańska, opiekunka zbiorów, zasłużona popularyzatorka kultury podhalańskiej, która już od dwudziestu kilku lat niestrudzenie oprowadza wciąż nowych i nowych turystów. Na świętalnym, intarsjowanym stole •—• telefon. Nad łóżkiem opiekunki zbiorów — obrazki na szkle i rzeźby z kapliczek, pod łóżkiem — garnek z mlekiem. Na ścianie obok — kosa spod Racławic i kajdany na zbójnika, nie używane, w dob­ rym stanie. Przypomina się wierszyk Boya: Jest tam kijek Kościuszki, Króla Piasta garnuszki I fajeczka Kopernika Z której se pan kustosz pyka, Jak jest w dobrym humorze. Suwarowa nahaj ka I Kolumba dwa jajka, Kierezyja wenecjańska I dziewica orlijańska •— Syćko wisi se społem. I I . 5. , ,TEA''. Fragment izby białej. okazy snycerki, stolarki czy ceramiki — jednym słowem rzeczy zebrane przez kolekcjonera głównie ze względu na ich wygląd zewnętrzny. Dlatego w chacie jest tak pięknie — i tak nieprawdziwie. W czarnej izbie oglądana wystawiony na pokaz paradny strój podhalański, łóżko z wysoką stertą śnieżnobiałych poduszek pięknie haftowanych, malowaną skrzynię — czyli eksponaty, które w tradycyjnej czarnej Teraz, w 1975 г., można się uśmiechać, zwiedzając zbiory im. Szymańskich, Oddział Muzeum Tatrzańskiego, Zakopane, Bulwary Słowackiego 39; ale powtórzmy jeszcze raz: — kolekcja ma dziś ogromną wartość etnograficzną, a wobec nie najlepszej ekspozycji w Muzeum Tatrzańskim i ponad dwudziestoletniej impotencji instytucji organizu­ jących skansen podhalański, TEA jest w praktyce jedyną placówką popularyzującą tradycyjną plastykę góralską w sposób tek niesłychanie sugestywny. Fot.: K. Gorazdowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1310d7d21bf7675f4af1356aec6673ce.pdf 042bc20cd534dfcfae207af75cd23fe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4449 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Zimmerer, Ludwig - kolekcjoner Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4138 Title A name given to the resource Ludwig Zimmerer i jego kolekcja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.53-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski LUDWIG ZIMMERER I JEGO KOLEKCJA Przyjechał do Polski osiemnaście lat temu, jako kores­ pondent prasy zachodnioniemieckiej. W pociągu przeczytał z samouczka pierwsze zdanie polskie— „Jan żyje w War­ szawie". Dziś swobodnie mówi po' polsku, zna nasz kraj jak mało kto, zebrał niezwykłą kolekcję rzeźb i obrazów twórców ludowych oraz nieprofesjonalnych — i co więcej — jest naprawdę doskonałym znawcą tej twórczości. Kolekcja Zimmerera, konsekwentnie gromadzona od mniej więcej 9 lat, znana już jest dość szeroko w kraju i za granicą. Ogląda ją, ostrożnie licząc, od półtora do dwu tysięcy osób rocznie. Są to ludzio różnych stanów i profesji — miłośnicy sztuki, plastycy, pisarze, publicyści, twórcy lu­ dowi, studenci, uczeni, wysocy urzędnicy, dyplomaci, liczni goście zagraniczni — wśród których nie zabrakło nawet prezydenta RFN Waltera Scheela. Zimmerer niemal zawsze szczegółowo komentuje oglądane prace. Zanim nie otworzono Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, tu właśnie cudzoziemcy i przede wszystkim nasi studenci etnografii i historii sztuki poznawali bogactwo twórczości ludowej i nieprofesjonalnej naszego kraju. Ale wartość i społeczna rola kolekcji polega przede wszystkim na tym, żo jest ona zupełnie odmienna od profilu naszych muzeów, że pokazuje wieloma pracami w bardzo pełny sposób osobowości twórców, że daje widzowi sumę informacji, które t u i tylko t u może zdobyć. Zimmerer ma rację, gdy podkreśla, że to nie jest muzeum etnograficzne czy galeria sztuki — ale jakby „Muzeum Człowieka". I to właśnie sprawia, że kolekcja ma tak wielkie znaczenie dla naszej kultury i jest wręcz fascynująca dla zwiedzającego. Nasze muzoa etnograficzne gromadzą bowiem albo dzieła o szczególnej urodzie artystycznej, albo charakterystyczne dla obrazu naszej ludowej kultury. Zimmerer natomiast dokumentuje twórczość konkretnych ludzi, widząc w ich dziełach nie tyle nawet fakt artystyczny, ile ważką wy­ powiedź człowieka, ślad jego przeżyć, myśli, uczuć. Cała kolekcja budowana jest właśnie z t ą wyraźnie widoczną myślą przewodnią. Oczywiście przy takim założeniu szczególnie istotna jest dokumentacja dotycząca twórców, dająca pewien wgląd w motywy podjęcia przez nich określonych tematów, pozwalająca na badanie ich osobowości, postaw. Jedno wiąże się tu nierozerwalnie z drugim. Dzieło — i komentarz. Nic tedy dziwnego, że w miarę pogłębiania i wyraźnego określania się zainteresowań samego Zimmerera — kolekcja zaczęła przekształcać się w rodzaj naukowej placówki, z którą współpracuje etnograf dr Marian Pokropek, a mniej ściśle — psychiatra — dr Jan Mitarski. Zimmerer jest też w częstym kontakcie z Pracownią Badania Plastyki Niepro­ fesjonalnej Instytutu Sztuki PAN, z muzeami. W ostatnim okresie tak dalece zaangażował się w kolekcję i badania nad twórczością nieprofesjonalną, że musiał czasowo zrezyg­ nować ze swej pracy korespondenta zachodnioniemieckich rozgłośni, aby mieć czas na własną pracę naukową, na I I . 1. Ludwig Zimmerer w rozmowie z Janem Lamęckim na wystawie „Inni" w Warszawie, 1965 r. pisanie monografii kilku wybitnych, szczególnie interesują­ cych go twórców — Chajca, Lurki, Soboty, Błaziaka, Adama Zegadły, Wiśnios i Barańskiej-Dzięciołowskiej (na tle ma­ larek Zalipia). To już nie hobby, a pasja życia, poważne, stale pogłę­ biane zainteresowanie, podporządkowujące sobie całe życie człowieka. Zresztą niesprawiedliwe byłoby mówienie tylko 0 Zimmererze. Jego los, jego zainteresowania i troski dzieli przecież również rodzina. Zaskakujące jest, gdy się ogląda willę przy ul. Dąbrowieckiej, że nigdzie nie czuje się po­ działu na strefę prywatną, intymną — i na muzeum. Obrazy, rzeźby zapełniają wszystkie ściany, a nawet wymyślne ruchome stelaże, umożliwiające gromadzenie prac na środku pomieszczenia. Dom wypełniony jest po brzegi, nieprawdo­ podobnie, od piwnic i garażu aż po mansardę. W jednym tylko maleńkim pokoiku widzi się, że t u pracuje korespon­ dent. Biurko, stosy papierów, regały, książki. I jeszcze na mansardzie, w pomieszczeniu, któremu ton nadają barwne obrazy Korpy, kolorowe Madonny Franusiaka 1 ogrody Albiczuka — zabawki na podłodze i adapter zdra­ dzają obecność dziecka. Ale trudno już poznać, który pokój służy Pani tego domu. Młoda, radosna, śliczna jak z płócien Botticellego zamieszkuje pokój, którego głównym akcentem są dramatyczne, pełne grozy rysunki Andrzeja Bigajskiego. Ale w t y m pokoju nie czuje się obecności kobiety. Wszyscy są t u bowiem podporządkowani kolekcji, żyją nieustannie wśród eksponatów. W kuchni i toalecie ściany obwieszone są obrazami, rzeźbami i ludową ceramiką. Zresztą wszyscy czują się w t y m domu znakomicie. Daria z dumą pokazuje kolekcję swym szkolnym koleżankom. Maluje piękne obrazki, w których wydaje mi się, że dostrzegam inspiracje czerpane z tego właśnie wnętrza i z ludowej sztuki. Nie ma tygodnia, aby nie przybyło nowych eksponatów. Ciągle trzeba inaczej aranżować wnętrze, uzupełniać zespoły prac poszczególnych autorów. Zimmerer nierzadko stwarza zabawne sytuacje, to zestawiając ze sobą rzeźby, to znów 53 �I I . 2, 3. Fragmenty mieszkania Ludwiga Zimmerera. umieszczając przy wejściu do pokoju „jarmarcznego" kobiecą rękę z manekinu, którą wystarczy poruszyć, aby zapaliło się światło. Osobowość gospodarze, przejawia się t u na każdym kroku, wyciska piętno na profilu kolekcji, na sposobie ekspozycji. Bo też on jest t u najważniejszy. On, który wrósł z kre­ tesem w Polskę, t u się ożenił, tu zna niemal każdą wioskę, t u stworzył kolekcję-—o unikalnej wartości, kolekcję, która jest jego pomnikiem i kulą u nogi zarazem. Znamy się już dziesięć lat. Zanim go spotkałem, słysza­ łem o nim wiele — że Niemiec, korespondent, że zupełnie „nie Niemiec", że gdy brał w Krakowie ślub, asystowała mu przy tym cała „Piwnica pod Baranami", że inicjował w swo­ jej ojczyźnie filmy, dyskusje i audycje, w których wystę­ pował przeciw dążeniom remilitaryzacyjnym, postulując uznanie naszych granic na Odrze i Nysie. Wiem, że po­ czątkowo, jeszcze jako student pisywał w lewicowo-katolickim piśmie, które wydawał wspólnie z kolegami. Chodziło im o to, aby przeciwstawić się tendencjom remilitaryzacyj­ nym, rewizjonistycznym, „różnym świństwom" — jak to zwięźle określa Zimmerer. Później własnym sumptem wydawał swoje pismo „Wiara i rozsądek". Sam je pisał, redagował, wydawał... i kolportował. W 1956 roku postano­ wił przyjechać do Polski, zafascynowany tym, co się działo w naszym kraju. Uważał, że właśnie tu najciekawiej prze­ biegają złożone i trudne procesy przemian w polityce i w świadomości ludzi. Chciał to obserwować. Wtedy właśnie zaproponowano mu pracę korespondenta zagranicznego „Die Welt". Wybrał Polskę. Przyjechał we wrześniu, 1956 r. Miał wówczas 32 lata. 54 Dziś nie bardzo już sobie wyobraża życie gdzie indziej, t u rozumie kraj i ludzi. Na pewno ważną rolę w tym odegrała „kolekcja", ale też i jego osobowość, temperament, fan­ tazja— tak bardzo nie „niemieckie". Wrósł zadziwiająco w Polskę. Nie on jeden zresztą. Przypominam sobie sprzed wojny świetnego pianistę Egona Petriego, który rozmiłował się tak w Zakopanem, że osiadł tam na stałe, albo Wandę Gentil-Tippenhauer, Wenezuelkę, która przyjechała przy­ padkiem, pobudowała się na Uboczy w Zakopanem, a gdy ją poznałem w pięćdziesiątych latach, chodziła w góralskim stroju, mówiła gwarą i zajmowała się z ramienia Cepelii ludową sztuką Podhala. Czy zresztą Zimmerer jest wyjątkiem? Nasuwają się od razu nazwiska Kolberga, Lindego, Adalberga, Estreiche­ ra, Brucknera. Droga dochodzenia do Polski była u każdego z nich inna, ale wspólna była im wszystkim fascynacja kulturą naszego ludu i narodu. Myślę też, że gdy przychodzi się z zewnątrz i ma pasję poznawczą — dostrzega się nieraz więcej, a to co się wie, chce się jakoś nawet dla siebie samego usystematyzować. Może działa tu coś na kształt ambicji neofity, może świadomość, że musi się przezwyciężyć większy opór, może konieczność poznania wszystkiego dokładnie, systematycznie — bo nic nie przychodzi samo, nie jest oczywiste i pozornie naturalne — jak dla kogoś, kto się t u urodził i wychował. Zimmerera interesowali w Polsce przede wszystkim ludzie, tradycja i współczesność •— widziane właśnie przez pryzmat twórczości tych ludzi. To była jego droga docho­ dzenia prawdy o naszym kraju — o czym tak ciekawio �mówi w czasie notowanej daloj rozmowy. Co więc ważne-— zbiera w zasadzie tylko dzieła tych ludzi, których osobiście zna. (Tak np. na 108 rzeźbiarzy, których prace ma w zbio­ rach, zna 94, na 69 malarzy—zna 60). Wielu twórców zaprasza do siebio, w miarę możności jeździ do nich po kilka razy do roku, koresponduje, nagrywa rozmowy na taśmę magnetofonową, a nawet posługuje się od czasu do czasu kamerą filmową. Zrozumiałe, że często przychodzi mu pomagać ludziom w ich życiowych kłopotach — zawozi lekarzy, medykamenty •— i co tak ważne — utrzymuje z nimi kontakt stały, podtrzymywany przez listy i co pewien czas zakupy. Jest to kłopotliwe i obciążające, choćby finansowo, ale dzięki temu ma praco interesujących go twórców z różnych okresów. Kolekcja liczy dziś ponad 3.000 większych i mniejszych obiektów. Są w niej całe zespoły prac, często unikalnych: 57 rzeźb Adama Zogadły, 34 — Chajca i tyleż Soboty, 37 rzeźb i 20 płaskorzeźb Lurki, 40 — Oleksego, 20 — Słonimskiego, Korpy,— obrazów i rzeźb ponad 30, Błaszczaka — rzeźb i płaskorzeźb ponad 30, po kilkanaście prac Sęka, Robakowskiej, Suchockiego, Szkodzińskiego (dziwne ptaki o ciężkich, wykręconych głow-ach), Cąkały, Lamęckiego, Hołdy, Musiała, po kilka Zagajewskiego, Piłata, Skrętowicza, Palki, Adamskiego, Krajewskiego (ojca i syna), Piwki, Kołacza itd. itd. A z obrazów ? Przeszło 30 — Marty Michałowskiej, blisko 40 — „ludowej" Wiśnios, 24 — Błaziaka, 15 — Piekarskiego, 31—Wnęk, 13 — Kołka, prze­ szło 70 — Franusiaka, 41 — Sułowskiego, obszerne zestawy prac Surowiaka, Korsakowej, Trzaskowskiej, Długosza, Iwańskiej, Bigajskiego, Bińkuńskioj, Walickiej, Krawczuka, Haliny Dąbrowskiej, Podjaskiego, Jezierskiej — nieco mniej, bo około dziesiątki obrazów Nikifora, Lady, Lampart, Gizy, Albiczuka, Kocielskiego, Sokołowskiej, Holesza, Słowińskiego itd. W poszczególnych pomieszczeniach (a wygospodarował ich łącznio z garażem, piwnicą i przemyślnymi alkowami —• 13) ma zestawy o pewnym wspólnym charakterze. W piw­ nicy— „salkę" kiczu, inną — z rzeźbami Zagajewskiego, największą — uroczą! — jarmarcznych makatek i „dywa­ nów". Z kolei pokój dziecka — to kolorowe Madonny Franusiaka, Korpa, Albiczuk i Łucja Mickiewicz. W jednym z pokoi na piętrze dominuje Bińkuńska, tam też znalazły się obrazy „naiwne": Buczyńskiego, Rybkowskiego, Krawczuka (ojca); w przyległym pokoju dominują ekspresyjne, drama­ tyczno rysunki Bigajskiego oraz mniej widoczne obrazki Nikifora, Doroty Lampart, Iwańskiej, linoryty Lady. Pokój gospodarza — tylko Michałowska, ale za to jaka! W ogro­ dzie — zestaw rzeźb Muchy i kapliczki Soboty. W kuchni — ceramika ludowa: Opole, Wrocław, Włocławek itd. Materiał dla badacza ogromny. Bo obok wyjątkowo trafnie dobranych zestawów poszczególnych twórców są jeszcze półki: Frasobliwych (naliczyłem ich ponad setkę), Piet (trzydzieści kilka), figurek ceramicznych, zabawek. Jedną ze ścian zapełniają ludowe ptaszki. Z niepolskiej sztuki są w kolekcji tylko dwa „naiwne" obrazy Jugosło­ wianina Rasica i kilka Niemca Mühlenbecka (w ubikacji). Kolekcja ciągle rośnie. Rzeźbiarze piszą — niech Pan przyjedzie, mam dużo nowych rzeźb. Więc jedzie. W zeszłym roku przejechał po wsiach ponad 50.000 km. Kiedyś, gdy zajechał, któryś już raz z rzędu do Władysława Sułowskiego, lakiernika z Nowoj Huty, zastał go w stanie depresji. Moje obrazy są nikomu niepotrzebne — żalił się — wolę już II. 4. Władysław Chajec. Kamienica G., pow. Jasło. Święty Michał i Lucyfer, drewno polichrom., wys. 29,5 cm. I I . 5. Stanisław Korpa, Ruda, pow. Sieradz. Obnażenie Pana Jezusa, drewno, wys. 45,5 cm. �в I I . 6. Władysław Cłiajec, Kamienica Górna, pow. Jasło. Wieloryp wyhorknul Jonarza po czech-dniach połknięcia, drewno poliohrom., wys. 14 om. 1971 г. I I . 7. Stanisław Hołda, Gołąbkowice, pow. N . Sącz. Pieta, drewno, pakuły, wys. 52 cm. I I . 8. Józef Lurka, Bystrzyca Górna, pow. Świdnica. Drogowskaz, drewno polichrom., wys. 29 cm. 7 8 �ściany malować. No i Zimmerer zaczął go zachęcać. Wtedy Sulowski zaproponował: namaluję w ciągu dwóch lat 60 obrazów, każdy po 500 złotych, al© wszystkie Pan weźmie. Umowę zawarto, ale malarz wykonał, ją tylko w połowie. Nastąpił nawrót choroby. Zmarł. Zostało po nim, jako najcenniojszy ślad — te właśnie 30 obrazów. Warszawie, Szczecinie, Krakowie, Bratysławie, Zagrzebiu... Właśnie teraz, w czasie tej rozmowy eksponaty z kolekcji są w Radomsku (wystawa indywidualna Lamęckiego), we Wrocławiu (indywidualna — Musiała, zaraz po nim Podjaskiego), w Krakowie ( I Triennale Plastyki Niepro­ fesjonalnej oraz indywidualna wystawa w Desie — Palki). Oczywiście kolekcja nie mogłaby być taka jak jest, gdyby nie szczególna sytuacja Zimmerera: korespondent, bodaj — że trzynastu rozgłośni zachodnioniemieckich, akre­ dytowany w Polsce, nie ograniczony metrażem mieszkania... Ale inni na jego miejscu jeżdżą na Wyspy Kanaryjskie, kupują wille nad jeziorem Como czy w Lugano, a on — ma kolekcję. W końcu nie pieniądz o niej decyduje... Niemal każde muzeum ma większe fundusze, więcej zarabia niejeden chyba rzemieślnik z Pawilonów przy Marszałkowskiej. Niestety, intensywna praca nad książką i nad rozwija­ niem kolekcji odbiła się na zdrowiu Zimmerera. Wrócił właśnie z sanatorium dla zawałowców, ale bynajmniej nie zamierza zrezygnować ze swych pasji. Twierdzi nawet, że pobyt w sanatorium i rozmowy tam prowadzone tylko umacniają go w przeświadczeniu, że jego zbiór twórczości niezawodowej, nieuczonej ma ogromne znaczenie dla uświa­ damiania ludziom, jakie potencjalne możliwości drzemią w każdym człowieku. ?' Kolekcja ta nie jest przy tym sprawą prywatną właści­ ciela. Zimmerer chce, żeby służyła ludziom, dlatego chętnie ją pokazuje, objaśnia, dlatego niemal stale wypożycza różne dzieła na wystawy krajowe i zagraniczne. Siedzimy naprzeciw siebie, trochę zakłopotani, prze­ gadaliśmy w życiu tyle godzin, a teraz wygląda na to, że sytuacja się odwróciła. To nie on pyta — ale jego pytają. Sam pożyczyłem od niego — i to po kilkadziesiąt rzeźb i obrazów na wystawy w Stuttgarcie, Neuchátel, Londynie, Rozmowę tę, a właściwie obszerną wypowiedź Zimmerera, podaję w całości, tak jak została spisana z taśmy magnetofonowej. I I . 9. Szczepan Mucha, Szale, pow. Sieradz. Rzeźby, drewno pokostowane. m 57 �LUDWIG ŻIMMERgR O SWOJEJ KOLEKCJI: Aleksander Jackowski: Rozmowę naszą chciałbym rozpo­ cząć od pytania stereotypowego, ale przecież istotnego. Co spowodowało, że zacząłeś wkródce po przyjeździe do Polski zbierać rzeźby i obrazy ludowe ? Jak doszło do tych zainte­ resowań ? Pytasz, co mnie skłoniło do zbierania rzeźb i obrazów ? Myślę, że dwa momenty o tym zadecydowały. Jeden, to moje bawarskie pochodzenie. W Bawarii sztuka ludowa była szczególnie bujna i obumarła później niż w innych regionach Europy Zachodniej. Gdy byłem dzieckiem, już nie istniała, ale żywe i świeże jeszcze były wspomnienia po niej. Toteż, gdy zapoznałem się ze sztuką ludową polską, z jej świątkami, obrazkami na szkle, pająkami, nie było w nich dla mnie nic obcego, egzotycznego, ale jakby spot­ kanie z prastarymi znajomymi, wspomnienie własnego dzieciństwa. Tu czułem się jakby w domu. Drugi powód, to już inna sprawa. Jestem dziennikarzem. Gdy tu przyjechałem, zorientowałem się dość szybko, że nic a nic nie zrozumiem o tym kraju, jeżeli zajmę się wyłącznie aktualnościami. Zrozumiałem, że dopiero wtedy potrafię opisać powierzchnię, gdy poznam dno. Używając starego rozróżnienia Charlesa Maurras'a, powiedziałbym że, by móc analizować „pays legał", rzeczywistość oficjalną, trzeba znać „pays reel", rzeczywistość ludzką, ukrytą za kulisami cywilizacji i ustroju. Aby rozumieć sprawy aktualne, musiałem poznać historię tego kraju, dzieje jego kultury. A kultura, to dla mnie — t u odzywa się moje pochodzenie plebejskie — przede wszystkim kultura ludu i dopiero na drugim miejscu kultura klas posiadających. Zwłaszcza w Polsce, gdzie kultura klas posiadających bardzo często była kulturą importowaną. Weźmiemy jako przykład Łańcut. Ciekawy jest ten ogromny pałac, architektura, park, zbiory, muzeum karoc... A niedaleko pałacu mieszka osiemdziesięcioletni świątkarz Izydor Błaszczak. Jest trochę głuchy, schorowany, żyje coraz bardziej we własnym świecie, trudno jest z nim roz­ mawiać, ale rzeźbi coraz lepiej. Robi cudownie kolorowe, po ludowemu radosne i dekoracyjne płaskorzeźby, całą galerię świętych: od Floriana, przez Wojciecha, do Teresy, Barbary, Agnieszki. Święci Błaszczaka nio są żadnymi potęgami tamtego świata, nie są bóstwami przyrody, płod­ ności, tylko są jakby trochę przebranymi chłopami i dziew­ czynami wiejskimi, z którymi rzeźbiarz świetnie się rozumio i jest na ty. Ale równocześnie te postacie, które jakby fraternizują się z nim, są dla niego świętymi dostojnikami, a on afirmuje własną godność i wartość, stwierdzając bliskość między nimi i sobą. Arcyciekawy podwójny proces, który da się obserwować przede wszystkim w tradycyjnej sztuce ludowej polskiej: uczłowieczenie tego, co jest w sforzo sacrum — i zarazem sakralizacja sfery ludzkiej i podnie­ sienie własnej poniżonej egzystencji. Rzeźbi też Błaszczak Frasobliwych. Różne są Frasob­ liwe w polskiej sztuce ludowej: bogobojne, obojętne, cier­ piące, zrezygnowane, zrozpaczone, królujące... A on rzeźbi wściekłego Frasobliwego. Ten jego Chrystus ma dość cierpli­ wego cierpienia, jest gniewny, zbuntowany i silny — zaraz wstanie i pokaże swoją moc. Możesz mi powiedzieć, że za dużo interpretuję, proszę cię bardzo, ale ja w t y m Chrystusie Błaszczaka widzę autoportret jednej klasy — biednego chłopstwa, które przez długi okres miało cierpliwość, aż narosła w nim wściek­ łość za upokorzenia i niesprawiedliwość. Albo też widzę w tym Chrystusie bardzo ładny i skoncentrowany symbol polskiego mesjanizmu ludowego. W każdym wypadku, 58 10 w porównaniu z bogatym światem biednego chłopa Błasz­ czaka ten ca,ły pałac w Łańcucie jest dla mnie istną nudą i nie on mnie nauczył czegoś ważnego o Polsce — a właśnie Błaszczak. Takich pałaców jak Łańcut jest mnóstwo w całej Europie, ale Izydora Błaszczaka macie wyłącznie w Polsce. W żadnym innym kraju nie jest on nawet wyobrażalny. Jeszcze o historii i przeszłości: zanim przyjechałem, czytałem o losach Polski podczas okupacji. Znałem wymiar strat i liczbę ofiar... i mimo to nie miałem zielonego pojęcia o tym. Później zaczynałem rozumieć, co ten okres w Polsce znaczył, że stąd pochodzą rany w dalszym ciągu jeszcze nie zagojone. W t y m zrozumieniu pomogła mi na przykład mała rzeźba Wacława Czerwińskiego Ostatni pożegnalny uścisk (Pożegnanie Żyda z dzieckiem przed śmiercią). To była jedna z pierwszych rzeźb, które kupiłem. Kilka lat później dostałem cykl Bełżec Zygmunta Skrętowicza, jeszcze później Sceny Oświęcimskie Władysława Chajcs, który po wojnie zrobił tylko dwie podróże — pielgrzymki do Częstochowy i do Oświęcimia, i postacie żydowskie Adama Zegadło. To wszystko były prace nie zrobione na żadne zamówienie, a wyłącznie z własnej potrzeby, ażeby upamiętnić to co było, ażeby stworzyć pomniki zamordo­ wanym. Tak, dosłownie pomniki, i nie waham się stwierdzić, że z wszystkich pomników na całym świecie, które mi SII znane, te są najbardziej autentyczne i wzruszające. �П. 10. Izydor Błaszczak, Dębina, pow. Łańcut. Św. Małgorzata, płaskorzeźba polichrom. w drewnie, wym. 59,5x29,5 cm, II. 11. Fragment mieszkania L . Zimmerera. I I . 12. Zabójstwo św. Stanisława, oleodruk, wym. 40x30 cm. I I . 13. JanLamęcki. Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. Zabuistivo św. Stanisława Biskupa przez króla Bolesława Śmiałego, drewno, wys. 56,5 cm. 1968 r. 5.9 �A w ogóle historia w tej sztuce niezawodowej i ludowej gra niezwykle wielką rolę. Chciałbym kiedyś na ten temat zrobić specjalną wystawę. Zacząłbym od Władysława Chajca Wielgoluda, który ma przepiękne uzębienie, jest w trakcie spożywania wiolkiego psa i zaopatrzony jest we własnoręcznie przez Chajca tłoczony napis: , ,fPierwszych Pocątkach Polski jedli mięso surowe", potem pokazałbym Chrzest Polski — Brudka, Zabuistwo św. Stanisława Biskupa przez króla Bolesława Śmiałego — Lamęckiego, Kazimierza Wielkiego — Skirzyńskiego a także Słomińskiego, Krula Jana Sobieskiego w kąpieli — Lamęckiego, a zakończyłbym rzeźbą Chajca przedstawiającą Hitlera zmienionego w rodzaj krokodyla, z napisem: chiiler Atakuje na Europe i oczymał cios i Pozostał Potforem Atykrysem (i ma tygrysią pupę ten Hitler, bo dla Chajca Antychryst brzmi Atykrys i przy­ pomina mu tygrysa. Taki tygrys ma dla niego coś dia­ belskiego. Powiedział mi, że tygrys to „gad" o wiele gorszy od lwa.). Przepraszam — rozgadałem się. Ale to osobny, szeroki problem, wróćmy więc dó pytania o źródła moich zaintere­ sowań. Początkowo było to niewinne hobby, jakby dodat­ kowy rodzaj informacji o rzeczywistości, z którą miałem do czynienia. A potem zmieniło się to w namiętność i też trochę w obłęd. Tak, obłęd, bo każdy stuka się w głowę, jeżeli przyznaję się do tego, że nie mam czasu jechać do Paryża albo do Rzymu, bo muszę do Biłgoraju i do Supraśla, ażeby odwiedzić rzeźbiarzy i malarzy. urlop kończy się w styczniu. Kolekcja i coraz głębsze zain­ teresowania twórczością nieprofesjonalną nie przeszkadzają ci w pracy komentatora radiowego ? •— Dziennikarz musi mieć, tak sądzę, również inne zainteresowania niż jego praca zawodowa. Praca zaś kores­ pondenta jest piekielnie nerwowa, to co się dziś pisze — jutro już się nie liczy. Istnieje tylko prawda dzisiejszego dnia, jutro może już ona przeszkadzać i trzeba znów znaleźć prawdę tego jutra. Człowiek staje się nerwowy, powierz­ chowny. I trzeba mieć wtedy swój dołek, który się kopio. Coraz głębiej, coraz głębiej. I tym jest właśnie dla mnie sztuka nieprofesjonalna. A.J. Nieraz zastanawiały mnie kryteria, według których budujesz swoją kolekcję. Przyznasz, że nie zawsze wybierasz do kolekcji dzieła najciekawsze od strony artystycznej. — Lubię trochę przesadzać, więc muszę ci powiedzieć, że sztuka mnie zupełnie nie interesuje.. Ciekawi mnie nie sztuka, ale Die Bildnerei der Nicht-Profis, twórczość pla­ styczna nieprofesjonalistów. To znaczy po prostu twórczość tych, dla których wyraz plastyczny nie jest pierwszą specjal­ nością, ich rzemiosłem. Interesuje mnie wyraz plastyczny marzeń, dążeń, nadziei, lęków, obsesji, olśnień. Rozróżnienie między Bildnerei a sztuką miało dla mnie od samego początku mojego kolekcjonowania decydujące znaczenie. Dam ci przykład. Jak wiesz bardzo lubię malarstwo pani Haliny Walickiej. Malarstwo kobiety, która prowadziła czynno, pracowite życie jako pielęgniarka, żona, matka Ze wspaniałej książki Mircea Eliade Traite d'Histoire a potem wdowa-głowa rodziny i która zaczęła malować des Religions (polskie tłumaczenie: Warszawa 1966), którą dopiero po przejściu na emeryturę. Początek malowania ostatnio czytałem, dowiedziałem się, że pępek świata może u nieprofesjonalistów akurat tak wygląda: potrzeba wypeł­ być wszędzie. No to czemu ma być raczej na przykład nienia luki powstałej przez zakończenie okresu pracy zawo­ w Genewie a nie w Paszynie w pobliżu ks. Nitki ? Rozumiesz ? dowej. Wielkim działem malarstwa niedzielnego jest „die Po przeczytaniu Eliade'a patrzę na mój obłęd jeszcze Feierabendmalerei" — malarstwo fajrantowe — w tym sen­ bardziej pobłażliwie. sie wprawdzie, że t u nie chodzi o codzienny fajrant, ale A.J. Z tego co mówisz można by sądzić, że gdy zdecy" o fajrant pod koniec życia. Feierabendmalerei to jest ma­ dowałeś się przyjechać do Polski, nic o niej nie wiedziałeś- larstwo ludzi starych, emerytów, rencistów. Spojrzenie wstecz, wypiększone wspomnienia są typowe dla tego Trudno mi, znając ciebie, w to uwierzyć. — Miałem, jeśli chodzi o Polskę, bardzo precyzyjno rodzaju malarstwa nieprofesjonalnego. Ale rzadko ta cecha wyobrażenia, poglądy, opinie — ale żadnego pojęcia. Mogę tak konsekwentnie zjawia się jak w wypadku pani Walickiej. to jeszcze inaczej wyrazić: dopiero t u w Polsce odkryłem Jej malarstwo jest jakby życiem po raz drugi, życiem jeszcze ku mojemu własnemu zdziwieniu, że byłem typowym raz na nowo i inaczej, jest jakby powrotem do marzeń Niemcem, typowym niemieckim idealistą (w sensie filozo­ dwunastoletniej dziewczyny, która przerzuciła wytworne ficznym oczywiście i marksistowskim — a nie w sensio tygodniki relacjonujące o życiu, strojach i zwyczajach potocznym), typowym ideologiem. Takich ideologów w Niem­ wyższych sfer. 12 lat miała pani Walicka tuż przed wybu­ czech na prawicy jak i też na lewicy mieliśmy i mamy chem pierwszej wojny światowej, gcly świat wydawał się w bród. Oni zawsze świetnie wiedzieli, jakie zamiary ma być jeszcze nienaruszony i w porządku. Malarstwo pani Pan Weltgeist — nie wiem jak ten wynalazek Hegla nazywa Walickiej doszlusowuje do togo świata idyllicznego, prowadzi się po polsku — zawsze potrafili powiedzieć, co ludzkości dalej ten wątek w sferze idealnej: bez pierwszej wojny jest potrzebne i w którym kierunku ma ona iść. My, ideolo­ światowej i wojny domowej (do której 17-letnia dziewczyna dzy z lewicy, zawsze potrafiliśmy dokładnie szufladkować była wciągnięta jako pielęgniarka) — bez rozczarowań co postępowe i co reakcyjne. Teraz mogę przyznać się: życia codziennego w Polsce 20-lecia, bez drugiej wojny to co pisałem o Polsce w pierwszej połowie 1956 roku, światowej, podczas której mąż jej był w obozie koncentra­ zanim przyjechałem i poznałem twój kraj, było arcyciekawo cyjnym, skąd wrócił w 1945 roku ciężko chory, umierający... i naprawdę inteligentno i już nigdy potem pisząc o Polsco Malowe^ny świat pani Walickiej jest światem bez okrucień­ nie osiągnąłem takiej jasności umysłu. To co wtedy pisałem stwa i chorób, bez brudu i grzechu. Ta mądra, przez życie było cudownie logiczne, tylko... nie zgadzało się, było stokroć raniona kobieta stwarza sobie świat według własnych misternie wymyślone. Tu zaczął się dla mnie proces, który upodobań: świat piękności, elegancji, kulturalności, świat, możesz nazwać moją polonizacją. I faktycznie w t y m sensie który obraca się, tańczy jakby dookoła dziewczyny albo odniemczyłem się, odideologizowałem się. Zacząłem po- młodej kobiety. Ona, dziewczyna — młoda kobieta jest malutku rozsmakowywać się w paradoksalnej, pełnej sprzecz­ główną postacią tego świata a nigdy mężczyzna. Funkcją ności rzeczywistości. Przestałem zajmować się ludzkością mężczyzny jest uwielbiać, adorować ją, składać jej hold. i zacząłem interesować się człowiekiem, ale nie człowiekiem Ciekawe jest takie postawienie kobiety na piedestale, taki w sensio ogólnym, nie papierowym panem Kowalskim, wyrafinowany kobiecy narcyzm w malarstwie kobiety ale konkretnym panem Lamęckim, Chajcem, Lurką... przez cało życio ciężko pracującej! Ma się wrażenie, żo tu I tak w gruncie rzeczy doszedłem do kolekcji i mych zainte­ kobieta — główna postać, ta pani Walicka z dziewczęcych resowań przez coraz większą chęć poznania tej rzeczywistej marzeń, unosi się w powietrze, zlewa się z ogrodem, z kwia­ rzeczywistości. Do sztuki niezawodowej doszedłem więc — tami, jest bez ważkości, bez ziemskich interesów, czasem rozmarzona, roztargniona, jakby lunatyczna, niesamowicio jak widzisz — od polityki... lekka i niesamowicio silna równocześnie. Wichura jej zrywa A.J. Przy polityce zresztą pozostałeś, o ile wiem twój 60 �14 II. 14. Fragment mieszkania z obrazami Anny Binkuńskiej i Romana Buczyńskiego. I I . 15. Władysław Sułoweki, Nowa Huta. Z cyklu: Fantazje, ol/płyta, wym. 37,5x96 cm. 1971 r. 6*1 �П. 16. Marta Michałowska, Lublin. Kwiaty, olej, wym. 41x43,5 cm. 1964 r. parasolik, szalik i mimo to nie potrafi jej zirytować, nawet burza jest kunsztowną oprawą tej perły. Lekka, łamliwa, krucha idzie .ta dziewczyna-kobieta własną drogą, nie da się zbić z tropu. W swej słabości jest niezwyciężona. To są marzenia indywidualne, ale nie tylko. Pytam siebie, gdzie są ojcowie duchowi tego malarstwa, skąd ja ten świat tak dobrze znam. Wytworne malarstwo pani Walickiej ma uderzająco dużo wspólnego z poezją w języku niemieckim najbardziej wytwornego poety, którego pani Walicka zresztą nie zna: Rainera Marii Rilkego. Mimo, że umarł dopiero w 1926 г., w jego poezji pierwsza wojna światowa, ten definitywny kryzys Europy nie ma miejsca. W jego świecie, tak samo jak u pani Walickiej, jest zawsze 1913 rok. Słuchaj tego wiersza Rilkego i powiedz mi, czy nie masz wrażenia, że on to pisał patrząc na obrazy pani Walickiej: ,,To moje okno. O świcie zbudziłam się tak lekka. Myślałam — ulecę w zachwycie. Dokąd sięga me życie, a gdzie noc na mnie czeka ? Wszystko — tak mi się zdawało — jest mną, unosi się ze mną, przejrzystą jak głębia kryształu, niemą, milczącą i ciemną..." (tłum. Ludmiły Mariańskiej. Riłke. Poezje. PIW, 1959, s. 111) To malarstwo przypomina mi Rilkego i czasem coś całkiem innego: makaty. Jest w tym malarstwie wrodzona elegancja — i jest pospolite, ludowe — i całkiem nie rilkowskie marzenie o elegancji. Jest wyrafinowana wytworność i •— na tym polega makatowość — kalkomania wytworności (ii. 24). Fascynujące dla mnie jest to, że w t y m malarstwie świat wytworności czasem jest widziany od zewnątrz, jakby 62 przez szybę rozpłaszczającą nos dziewczyny, która obser­ wuje obce, dla niej niedostępne towarzystwo. Ten świat, w którym ona jest — w przeciwieństwie do tego bloku, gdzie mieszkać jej później wypadło — naprawdę w domu. Wytworna starsza pani, która sobie przypomina i która młodemu, prostackiemu i gruboskórnemu pokoleniu z wy­ rzutem chce pokazać wyrafinowaną wrażliwość minionych czasów, zmieni się nagle w pensjonarkę marzącą o nie­ znanym. Gdybym miał ambicję stworzenia Muzeum Współczes­ nej Sztuki Nieprofesjonalnej, musiałbym skoncentrować się na obrazach rilkowskich pani Walickiej i strzec się obrazów makatowatych, w których jest dużo trywialnej, ażeby nie powiedzieć kiczowatej, idylli. A gdybym był marchandem obrazów, zakupiłbym wszystkie obrazy pani Walickiej, rilkowskie dla galerii i makatowate do magazynu w piwnicy, żeby nie mogły kompromitować rilkowskich. Bo klient, który patrzy na pierwsze, ma wrażenie, że to kicz, i wtedy już nie wie co myśleć, i podejrzewa, że te pierwsze też są trochę kiczowate i woli nie kupić żadnego obrazu. Makato­ wate obrazy pani Walickiej trzymałbym jeszcze z innego powodu w piwnicy: na zapas. Za 20, nie, za 10. lat gusty krytyków i klientów będą inne, prawdopodobnie przyszła nostalgia nawet bardziej będzie ceniła obrazy makatowate pani Walickiej, niż jej rilkowskie obrazy. Ale to wszystko mnie nic a nic nie obchodzi — to nie moje piwko. Nie jestem marchandem i nie chcę stworzyć Muzeum Sztuki, ale coś w rodzaju „Musóe de 1'Homme", nowe „Muzeum Człowieka". A dla takiego Muzeum, które ma być zwierciadłem — pomnikiem dla pani Walickiej i wielu jej podobnym, pierwszy rodzaj obrazów nie jest ważniejszy niż drugi. W takim muzeum chcę pokazać cały jej świat a nie tylko jedną jego stronę. Tym bardziej, �Że In jedna strona, ta według aktualnego gustu artystycznie najbardziej udana — wytworność od wewnątrz — jest nud­ nawa bez tej drugiej strony — wytworności jako marzenia. Muzeum Człowieka... o t y m jeszcze porozmawiamy. Najpierw chciałbym się jeszcze cofnąć o jeden krok. Jeszcze 0 malarstwie pani Walickiej jako przykładzie. Bardzo lubię jeden z jej obrazów, który pod względem artystycznym całkiem nio jest udany. W czasie ciężkiej choroby malowała obraz polon „Todesahnung", świadomości śmierci. Ale t u malarka, która prawie zawsze dysponuje dużą fantazją, ma nagle uderzająco mało "fantazji, dysponuje tylko jednym mocno zużytym symbolom: ćmą, która spala się w płomieniu świecy. Jasne, że ćma-motyl ma twarz kobiety, i ciekawe, że świeca, która normalnie w obrazach pani Walickiej jest znakiem wytworności (koncerty przy świecach) t u jest tym, co przynosi śmierć. Ciekawe też, że kwiaty na tym obrazie są blade, groźne, zniekształcone, są typowymi kwiatami śmierci w kompletnym przeciwieństwie do wszyst­ kich innych kwiatów malowanych przez panią Walicką. Normalnie to malarstwo jest bardzo zdyscyplinowane, ale w tym jednym obrazie pęka forma. Jej malarstwo jest bowiem super-dyskretne, ciche, ale ten obraz, to krzyk 1 btmt. Ciekawy to, choć nieudany obraz. Specjalistka od wytwornego życia nie potrafi, albo jeszcze nie potrafi, malować śmierci. Podobne, ale odwrotne zjawisko mamy u Andrzeja Bigajskiego, młodego człowieka, który żyje jakby w dobro­ wolnym zamknięciu, jest specjalistą od malowania albo rysowania starości, rozpadu, śmierci, zniszczenia człowieka przez człowieka. Absolutnie nie udało mu się namalować pozytywnego ideału, dziewczyny z marzeń. W przeciwień­ stwie do tych bardzo zróżnicowanych, oryginalnych obra­ zów o zagładzie człowieka akurat ten pokaz piękności jest pospolitą, anonimową pracą bez wyrazu — krótko mówiąc — nieudanym obrazem i równocześnie ciekawym dokumentem. Nieudany obraz „Todesahnung", którego marchand nie chciałby nawet za darmo, jest dla „Musee de PHomme" 0 wiele bardziej potrzebny, niż jeszcze jeden z wytwornych „salonów" pani Walickiej. To jasne, ale w tym kontekście chodzi mi o coś więcej: Obrazy pani Walickiej, któro przedstawiają na przy­ kład wytworną młodą panią pod parasolem słonecznym w ogrodzie, są „handlowe", korespondują jak najlepiej z rozpowszechnioną aktualnie nie tylko na Zachodzie kon­ serwatywną nostalgią za minioną wytwornością, za wyra­ finowaniem dawnych czasów. Te obrazy mają już jakby znak firmowy pani Walickiej. Dla normalnego miłośnika sztuki znak firmowy jest znakiem jakości. Jak rozpozna obraz jako dzieło tego albo tamtego malarza, jest dumny 1 równocześnie ma wrażenie, że rozpoznany obraz jest więcej wart. Fakt, że te obrazy budzą w coraz większej ilości znawców, odbiorców reakcję: „Ach poznaję, poznaję —• to dzieło pani Walickiej", jest warunkiem ich sukcesu. Obraz „Todesahnung" jest „antytowarowy", jest próbą, początkiem refleksji, jest obcym ciałem w dotych­ czasowym malarstwie pani Walickiej, nierozpoznawalny jako jej dzieło. Reakcja widzów i potencjalnych nabywców, a to znaczy — reakcja rynku, zachęca do kontynuacji malo­ wania tego co już było, tego co dany malarz już umie, tego, od czego jest on specem — w danym wypadku — salonów i wytwornych dam — i przeszkadza malarzowi w poszukiwaniu nowych, jakby dla niego nietypowych wyrazów — w danym wypadku przeszkadza malarce w za­ jęciu się sprawami ostatecznymi. I I . 17. Anna Binkuńska, Wrocław. Babcia i wnuczka, olej, wym. 41,5x60 cm. 63 �Nieporozumienie polega na tym, że traktuje się tych twórców jako artystów. Dla nich to może być pochlebne i przyjemne, ale to ma swoją drugą stronę medalu. Artysta, dzieło sztuki, przedmiot wartościowy, cenny obraz i cena obrazu-towaru, to wszystko łącz5^ się nierozerwalnie ze sobą. Traktować tych twórców jako artystów, znaczy traktować ich jako cenionych albo nio cenionych dostawców dla rynku sztuki, jako producentów dzieł sztuki, to znaczy jako producentów towarów albo też bubli. Dziwne, jak nawot całkiem normalny widz, któremu w ogóle nie przyjdzie do głowy kupienie sobie obrazu ani Picassa, ani pani Walickiej, ulega tomu skojarzeniu natrętno-obscsyjnemu: sztuka — przedmiot wartościowy — towar. Normalny widz umie oglądać obrazki dziecka, bo widzi w nich próby, aspekty, zarodki wyrazu a nie skończone dzieła. Normalnego widza bawi i ożywia bazgranina współdelegata jakiegoś kongresu i nawet jeśli ten rysunek bardzo mu się podoba, nie przyjdzie mu do głowy porównywanie go z rysunkami widzianymi w muzeum. Jeżeli zapragnie go mieć, prosi „daj mi to", a nie „sprzedaj mi to". Ale ten sam normalny widz prawie nigdy nie umie ustosunkować się do twórczości plastycznej nieprofesjonalnej; porównuje ją automatycznie ze sztuką widzianą w muzeach albo w albu­ mach. Jakże często ludzie, zwłaszcza z Zachodu, którzy od­ wiedzają kolekcję, pytają natychmiast po kilku spojrze­ niach: „a ile to jest warte?" Wtedy już wiem, że w ogółe nie warto im pokazywać kolekcji. Ale ta moja reakcja jest niesprawiedliwa, bo ich idio­ tyczne pytanie jest po prostu wyrazem kompletnej bez­ radności. To wszystko jest im obce, nie wiedzą, co o tym myśleć i spodziewają się, że będą wiedzieli, jeżeli im opowiem jak takie rzeczy są notowane na jakiejś międzynarodowej giełdzie. Zresztą kiedyś jakaś supergruba ryba powiedziała już po dziesięciu minutach oglądania: „Panie, ja się znam, to na pewno jest warte 20 milionów". Ale niestety zapom­ niałem zapytać czego — dolarów, złotówek, lirów czy piastrów. To nieporozumienie, to traktowanie twórczości nie­ profesjonalnej jako sztuki jest utrwalone i jakby instytucjonalizowane przez najróżniejsze galerie i Desy, przez horrendalne czasem ceny mistrzów malarstwa naiwnego, przez wielkie i wytworne wystawy, urządzane według wzoru wystaw sztuki akademickiej, przez drogocenne albumy i pseudopoetyckie hymniczne teksty opisujące tę sztukę i jej artystów. To nieporozumienie stwarza rodzaj dyktatury w stosunku do twórcy nieprofesjonalnego, pcha go do powtarzania i powielania tego co już umie, do dosko­ nalenia się w swojej specjalności, do bezustannego polero­ wania swojego znaku firmowego. Z tego traktowania twór­ czości nieprofesjonalnej jako sztuki wynikają doskonałe i godne podziwu, ale i też przerażająco puste obrazy wiel­ kiego malarstwa zawodowo -naiwnego, świadomie naiwnego, które w tej chwili jest bardzo rozpowszechnione, na szczęście bardziej np. w Jugosławii niż w Polsce. Liczba twórców, wobec których dyktatura rynku nie funkcjonuje, którzy zachowują przynajmniej pod tym względem kompletną wolność, jest minimalna. Są to albo wielcy chorzy, jak na przykład Monsiel i Sutor, albo twórcy, którzy są w sposób misterny całkowicie zajęci własnym wewnętrznym świa,tem, jak np. pani* Michałowska. Kiedy jej urządziłem, rok przed jej śmiercią, w moim domu, wielką wystawę, była szczęśliwa, że mogła zobaczyć na raz tyle swoich własnych obrazów i równocześnie bardzo nie- I I . 18. Edward Błaziak, Fajsławice, pow. Krasnystaw. Autoportret, ol/pł, wym. 129,5x89,5 cm. I I . 19. Maria Korsak, Warszawa. Morskie Oko, tempera, wym. 62x48 cm. 1963 r. 64 �II. 20. Ludwig Zimmerer z wizytą u Bazylego Albiezuka. I I . 21. Bazyli Albiczuk, Dąbrowica D., pow. Biała Podlaska Ogród w sierpniu, ol/pł., wym. 69,5x48 cm. 1965 r. 65 �zadowolona, że było przy tym tylu jeszcze innych ludzi, którzy oglądali jej obrazy i jej samej w oglądaniu przeszka­ dzali. Mówiliśmy o malarstwie fa jrantowym. Dyktatura rynku prowadzi do tego, że malujący staruszkowie często zaczy­ nają drugie życie zawodowe, drugą jakby karierę z awansami i porażkami, nową walkę o byt i uznanie, z tryumfami i rozczarowaniami, Hobby zmienia się w nową, twardą i wyczerpującą pracę zarobkową, zajęcie kontemplacyjne — w nowe ekspansywne działanie. ' Wyobrażam sobie niezmiernie smutno-zabawną kome­ dyjkę: dramat staruszka, typowego Feierabendmalera, który pomalutku osiągnął pozycję monopolową jako naj­ słynniejszy z żyjących naiwnych malarzy dżunglowych. Jego sława rośnie i równocześnie rośnie znaczenie jego udziału w budżecie rodzinnym. Od jego sukcesu zależy teraz zakup samochodu przez wnuczka, przeprowadzka rodziny córki do większego mieszkania. Aż nagle staruszek przeżyje przełom psychiczny, ma dość tych ciemnych i po­ gańskich dżungli, robi się pobożny, woli nagle białą liliję cnoty od lian tropikalnych i Baranka Bożego od krokodyli. No i klops... A.J. Bardzo mnie zainteresował twój sposób podejścia do sztuki nieprofesjonalnej i to co mówisz o procesie ko­ mercjalizowania się tej twórczości. Niestety, nie miejsce tu na dokładną analizę tego bardzo złożonego procesu, ale jedną sprawę warto t u podkreślić — potrzebę samo­ realizacji i jednoczesną potrzebę aprobaty społecznej, bo przecież fakt sprzedaży pracy można rozpatrywać i w tym aspekcie. Sprzedają nie tylko potrzebujący, ale i ludzie, którzy wcale nie są do tego zmuszeni. — Mówiłem już o tym, że najbardziej mnie interesuje „die Selbstverwirklichung"— samorealizacja twórców. Alo jeżeli mamy być szczerzy, trzeba przyznać, że niedokładnie wiemy na czym ona polega. Na szukaniu coraz to nowych form i wyrazów ? Bardzo możliwe. A może — w większym jeszcze stopniu na staraniu się, ażeby być finansowo nie­ zależnym od dobrego serca bliskich, ażeby było stać na wspaniałomyślne prezenty, ażeby nie czuć się już zbędnym, ale znowu użytecznym, ba, nawet potrzebnym? Znam starego rzeźbiarza autodydaktę, pochodzi ze strasznie biednej wsi kieleckiej, sam przez długie lata żył w nędzy, a z natury jest naprawdę wielkim panem. Nie udaje, on po prostu nim jest. A to kosztuje. Całe szczęście, że ma powodzenie i nie musi sprzedawać żadnej rzeźby poniżej 2 tys. (Ale będąc wielkim panem, stać go na to, aby czasem z największych rzeźb zrobić podarunek.) O jego wymaganiach mówię absolutnie bez ironii. Nie wiem, czy od jego wspaniałej umiejętności rzeźbienia nie cenię jeszcze wyżej jego sztuki życia. Smakoszem nie jestem, ale rozu­ miem, że to jest istny poemat, jeżeli pan Edward Kołacz tłumaczy, gdzie trzeba kupić i jak przyrządzić młode gołębie. Powiem więcej: w sposobie jak ten bardzo chory, ale nigdy nie narzekający człowiek zachwyca się smacznymi rzeczami, jest ta sama wdzięczność za życie, ten sam szacu­ nek dla darów tego świata jak w twarzach tych przez niego rzeźbionych starców, którzy trzymają bochenek chleba na kolanach. Wspominam o tym, bo polemika z komercjalizacją często jest tak bezsensowna, purytańska i nieżyciowa, że przez to czasem nieludzka. W różnych dziedzinach twórczości ludowej zawsze panowała komercjalizacja. Stary świątkarz rzadko był outsiderem żyjącym poza normalnym życiem wsi. Częściej był po prostu specjalistą od robienia świątków. I jasne, że nie robił ich za darmo. Mówią, że stary Wawro po ukończeniu Chrystusa Frasobliwego modlił się mniej więcej tak: „Panie Jezusie, ja Ciebie uczciwie zrobiłem, teraz Ty uczciwie postaraj się, żeby znalazł się ktoś, kto Ciebie zechce kupić zą uczciwą cenę". Jak nie znalazł 66 kupca, to głodował. Czy to komercjalizacja? Dobrze, to przeszłość, ale nie całkiem. W kolekcji mam prace 108 rzeźbiarzy, 96 z nich mioszka na wsi, a ponad 80 % z tych mieszkających na wsi ma za malo gospodarstwa i albo nie są zdolni do innej pracy, albo nie mają innej możliwości dorabiania — tak, że w gruncie rzeczy nie bardzo mogą żyć bez tego rzeźbienia. (Ale tu trzeba dodać, że prawie wszyscy ci, o których teraz mówię, mają ponad 50 lat. Dla większości młodych wiojskich rzeź­ biarzy problem jest już inny.). Często, jeżeli nam jakaś rzeźba nie podoba się, jeżeli jest za bardzo seryjna, za mało „rzeźba" a za dużo „pamiąt­ ka", mówimy, że jest typowo cepeliowska. Ale takie kręcenie nosem nie jest sprawiedliwe. To, że teraz robi się tak dużo rzeźb i jest z czego wybierać, zawdzięczamy właśnie tej Cepelii, bo ona stworzyła popyt dla tego rodzaju towarów. W życiorysach twórców ludowych często czytam, że rzeźbili jako mali chłopcy a potem rzucili rzeźbienie, „bo przed wojną nikt tego nie chciał kupić". Zupełnie słusznie odpo­ wiadał prezes Cepelii podczas jednego seminarium ha różno napaści z powodu handlowego charakteru jego instytucji: „Cepelia to nie kolekcja pana Cukermana". Ma rację. Zresztą wpływy Cepelii albo Desy na twórczość plastyczną nieprofesjonalną — to arcyciekawy temat, choć żaden pro­ blem. Ciekawy temat, gdyż te wpływy są w sposób parado­ ksalny sprzeczne, pomagają i zarazem niszczą, pobudzają i korumpują, jedno i drugie równocześnie. Ale wbrew pozorom nie jest to żaden wielki problem. To instytucje — a ściślej •— ich działy zajmujące się twór­ czością plastyczną niezawodową — pilnie przykładają się do samolikwidacji. Ich wspaniała aktywność.jest samobójcza, im lepiej pracują, t y m szybciej zakończą swój żywot. Muszą przecież prowadzić do tego, że podaż towarowa w dziedzinie twórczości plastycznej niezawodowej niesły­ chanie szybko wzrasta. W niedługim czasie rynek będzie przesycony. Liczby t y lepiej znasz odo mnie. I l u było w 1944 r. chłopskich rzeźbiarzy? Może 50? W roku 1964 było ich chyba 150—200. Dziś mamy co najmniej tysiąc. Za dziesięć lat — może 10 tysięcy. Z roczną produkcją Chrystusów Frasobliwych plus minus milion. Jeżeli chodzi 0 malarzy, progresja jest chyba jeszcze większa. Co roku kilkaset nowych nazwisk, krótko mówiąc — niesłychany, wręcz fantastyczny wzrost produkcji w skali ogólnokrajowej. Ale kto to ma kupić? Pan Cukerman? Jak jedna na 100 tysięcy emerytowanych pielęgniarek zacznie malować 1 okaże się, że jest zdolna i oryginalna, to szansa znalezienia nabywcy dla jej obrazów jest spora. Ale jak tysiąc emeryto­ wanych pielęgniarek zacznie malować i okaże się, że sto jest zdolnych i oryginalnych, to ich produkcja straci cha­ rakter towarowy. Wtedy ich obrazy będą nadawa,ły się na prezenty, będą wisiały na klatkach schodowych w blo­ kach, w których mieszkają malarki, będą pokazywane na wystawach dzielnicowych, wyróżniane w konkursach orga­ nizowanych przez kluby z sąsiedztwa. Zresztą to nie jest sprawa wyłącznie ilości. Prawa rynkowe są dziwne, i nie moją jest sprawą je analizować. Ale wiem, że niektóre galerie na Zachodzie kilka lat temu zamawiały polskie rzeźby ludowe, no, prawie kwintalami i były bardzo nieszczęśliwe, że odpowiednie biura handlowe nie były w stanie dostarczyć im tego towaru w pożądanym czasie i w wymaganej ilości. Potem owo biura starały się o wzrost produkcji. Udało im się to, wzrosła ilość, ale spadla jakość. I już ta ledwo zaczęta wielka moda na polską rzeźbę ludową zaczęła upadać. To, co kilka lat temu jeszcze byio czymś w rodzaju „Geheimtip", czymś wysoko notowanym w gronie koneserów, jest już passe, już nie liczy się. Krótko mówiąc: komercjalizacja twórczości plastycznej nieprofesjonalnej nie ma przyszłości. �¿9 •{чзотщй) •Braejrzserttt łiiemgisjjj -gg -ц �П. 23. Makata. Ważne jest, aby uświadomić sobie ten proces. Bo tej twórczości potrzebne jest poparcie. W t y m momencie komercjalizacja to poparcie, w sposób wątpliwy, jednak daje, ale przypuszczalnie nie potrwa to długo. Dlatego inteligentna i rozumna polityka kulturalna w t y m zakresie będzie coraz bardziej pożądana. Pod tym względem w Polsce już teraz dużo się robi, wydaje mi się, więcej i rozsądniej niż w wielu innych krajach: stypendia niezobowiązujące dla twórców ludowych, przyznawane przez Ministerstwo Kultury, aktywność licznych powiatowych albo wojewódz­ kich Domów Kultury czy też Muzeów Regionalnych. dzenia selekcji, wyelirmnowania kiczu albo świątków, albo robótek ręcznych i przez to przedstawiłby ograniczony, sfałszowany, odbarwiony obraz twórczości tego powiatu. Najsympatyczniejszym moim doświadczeniem w t y m zakresie nie była jakaś wspaniale urządzona i przez znawców odwiedzana wystawa, ale bardzo skromna impreza — wy­ stawa w powiatowym Domu Kultury we Włoszczowej. Kilkunastu mieszkańców powiatu po prostu pokazało swoje prace: trochę haftu, wycinanek, świątków, płasko­ rzeźb, landschaftów, robótek ręcznych, obrazków naiwnoidyllicznych i straszne widoczki kosmicznych kataklizmów, uderzająca różnorodność, sympatyczny wielki bałagan, jak w prawdziwym życiu. Z tej prowincjonalnej imprezy wyni­ kało coś, co jest bardzo proste i ważne, mianowicie, że ludzie są niesłychanie różni. A.J. To chyba nie jsst takie proste. Zgadzam się z tobą, że należy pokazywać wszystko, co ludzie robią, a więc i robótki ręczne i ozdoby — ale gdy to ma miejsce w środo­ wisku własnym, gdy nio pretenduje do roli wystawy „artys­ tycznej". Ale — jak sam to świetnie opisałeś — zaciera się w odczuciu społecznym różnica między kategoriami — „sztuki" i „wypowiedzi". Zarówno więc amatorzy, jak i publiczność chcą widzieć „sztukę", a raczej konwencję „sztuki". Nie rozumieją jej istoty, rdzenia wewnętrznego, a dostrzegają często tylko cechy zewnętrzne, powierzchowne. Miarą oceny staje się wierność fotograficzna i barwność. Niebezpieczne wydaje mi się właśnie to, że wtórna, często słaba, czy wręcz zła twórczość — może być jako łatwiejsza uznana za lepszą, za „sztukę". Selekcja jest więc potrzeb­ na — nie z punktu widzenia autorów i kompensacyjnej roli twórczości — ale wtedy, gdy chodzi nam o rolę tej twór­ czości w podnoszeniu artystycznej świadomości odbiorców. Wiesz o co mi chodzi — zły pieniądz wypiera dobry itd. Dlatego też to, co teraz powiedziałeś, wydaje mi się co najmniej kontrowersyjne. Nowoczesna cywilizacja, kultura masowa, prowadzą do niesamowitego ujednolicenia społeczeństwa; zanika z ko­ nieczności barwność starych społeczeństw. Ale w twórczości plastycznej niezawodowej różnorodność i barwność znowu wychodzą na jaw w momencie całkiem już nieoczekiwanym. Wydaje mi się, że na tym rzecz polega, że to jest wielka rola tej twórczości w naszych czasach. Organizator owej imprezy powiedział m i : „Na sztuce, proszę pana, ja się nie znam". Myślę, że akurat to było warunkiem przedsięwzięcia Włoszczowej. Gdyby znał się na sztuce, chcę powiedzieć, gdyby myślał, że się zna, to prawdopodobnie nie mógłby oprzeć się pokusie przeprowa­ — Oj wiem, ale chodzi mi po prostu o to, że kiero­ wanie i poparcie tej twórczości powinno być niesamowicie dyskretne. Z chwilą ustąpienia komercjalizacji pokusa integracji będzie nieuchronnie duża. Wiemy jak to było w okresie niedorozwiniętej komercjalizacji i hypertrofii w kierowaniu. Wtedy było mnóstwo dobrych pomysłów — produkcja twórcza jako zajęcie w wolnym czasie, a nie jako produkcja towarów. W gruncie rzeczy jest to nie tak dalekie od mojej wizji przyszłości: obrazy jako prezenty, na klatkach schodowych, w świetlicach a nie w galeriach handlowych. Ale kryło się w t y m wielkie nieporozumienie. Organizatorzy niezawodowej twórczości plastycznej myśleli, że znają się 68 �na sztuce, że wiedzą, jak trzeba malować i rzeźbić, że nawet wiedzą o czym ma marzyć pracujący w czasie wolnym od pracy — mianowicie znowu o pracy, i z tego powodu ma malować swój zakład, swoją pracę, jakąś nową maszynę, jakiegoś przywódcę politycznego. Nie zrozumiano, żo ma­ rzenia nie dadzą się socjalizować tak jak przedsiębiorstwa. Więcej: że próba socjalizowania marzeń zaszkodzi socja­ lizmowi, że w parze z rozbudową socjalizmu, z uformowa­ niem jednolitego społeczeństwa musi iść wszechstronny rozkwit jednostki, że w parze ze zdyscyplinowaniem społe­ czeństwa musi iść odmundurowanie człowieka — bo inaczej wyniknie kompletna szarzyzna. W tej smutnej sytuacji zaczynająca się komercjali­ zacja była wręcz zbawienna. Pomogła zdjąć końskie okulary źle rozumianej idei. Pamiętam, jak byłem na początku lat sześćdziesiątych w spółdzielni garncarskiej i podziwiałem przepiękne Chrystusy Frasobliwe i Chrystusy przy słupie. Sekretarz czy prezes spółdzielni, który pokazywał m i wyroby, powiedział: „A, panu one się też podobają! Z nimi mamy wielki sukces. Zamówienia aż ze Stanów Zjednoczonych i z Kanady. Na ostatnim zebraniu powiedziałem: Towarzysze, więcej Frasobliwych, więcej Chrystusów przy słupie." Zrozum, mnie nie chodzi o sztukę sakralną ani w t y m momencie naszej rozmowy, ani w ogóle w kolekcji. Jeżeli rzeźbiarz ludowy robi powiedzmy Lenina w sposób bardziej ciekawy niż Pana Jezusa, to będę pierwszym, który kupi tę rzeźbę. A.J. Zgoda — ale, to co mówisz nie ma wiele wspólnego z t y m twoim idealnym organizatorem we włoszczowskim Domu Kultury. To są twoje poglądy — a nie jego. -—• Więc dobrze — jestem przeciwieństwem organiza­ tora sympatycznej imprezy we Włoszczowej. Ale ja nie mam zajmować się powiatowym domem kultury, ja na razie jestem właścicielem, na razie prywatnej kolekcji. Absolutnie subiektywnie wybieram dla tej kolekcji to, co mnie obchodzi, bawi, dotyczy. Bo wiesz, kolekcja to jakby moja nieprofesjonalna twórczość, mój obszar wolności, w którym nie ma obo­ wiązków dyktowanych z zewnątrz. Tu, w tym moim drugim życiu stać mnie na sobiepaństwo — na bardzo konsekwentne sobiepaństwo — i z tego powodu ten cały mój rozgardiasz chyba stwarza jedną całość. Przynajmniej mam nadzieję, że tak jest. I jeżeli wszystko idzie dobrze, przybliżam się coraz bardziej do tych twórców, których najbardziej sza­ nuję — do Chajca, pani Wiśnios, Lurki — będę do nich coraz bardziej podobny przez to, że moje drugie życie, moja boczna twórczość coraz bardziej mnio warunkuje i kształtuje, coraz bardziej się liczy. Krótko mówiąc, mam nadzieję, że z tej mojej wielkiej przygody z kreatywnością ludu polskiego wyniknie w końcu coś w rodzaju „Lebenswerku" (dzieła życia). A.J. Mówiąc o sztuce, ograniczasz się do twórczości nieprofesjonalnej, ona —jak mówisz — „obchodzi cię, bawi I I . 24. Halina Walicka, Warszawa. Lunatyczka, ol/pł, wym. 60x76 cm. 1963 r. 69 �i dotyczy". A sztuka profesjonalna, reprezentacyjna — jak mówi Prof. Szczepański — czy ona cię nie interesuje ? Przecież masz u siebie sporo prac Kruczka, masz Hasiora, zdumiewającego Kolonkę i Annę Giintner, którą wiem, że lubisz. W twoim domu nieraz spotykałem wielu cieka­ wych pisarzy, aktorów, reżyserów, malarzy. Ty sam tłuma­ czyłeś przecież na niemiecki utwory Mrożka — a teraz, w rozmowie zdajesz się zupełnie zapominać o tej sztuce „oficjalnej", tak jakby niewiele dla ciebie znaczyła. — Coś ci powiem. Byliśmy ostatnio w Krakowie. Rano pojechaliśmy do Zielonki, ażeby odwiedzić panią Katarzynę Gaweł. A natychmiast po powrocie do Krakowa oglądaliśmy wystawę Muchy-Hasiora-Kwietnia. Wspaniała wystawa! No, ale przedtem byliśmy u pani Gaweł. Stara samotna chłopka, mieszka w małej klitce przy stodole. Byliśmy tam pierwszy raz, ale znaliśmy to mieszkanie z fotografii pana Świderskiego (il. 32). Ściany pełne obrazów: Zmartwychwstanie, Ostatnia Wieczerza, Matka Boska z anio­ łami, dużo, dużo aniołów. Malowidła przypominające stare podhalańskie albo też słowackie malarstwo na szkle, wszyst­ ko to zrobione z niesłychanym, wesołym rozmachem. Na tych fotografiach wnętrze to wyglądało przez te obrazy bardzo bogato, ale teraz zauważyliśmy, że to całe bogactwo znajduje się w środku strasznej nędzy. Uderzający zaduch starości, choroby i zbliżającej się śmierci. Ta łagodna, wesoła, już zupełnie niedołężna, a przez rodzinę i wieś zapomniana staruszka kilka lat temu nagle zaczęła stwarzać sobie swój własny świat. Sobie - 7 - nie dla innych, nie jako wizytówkę swych umiejętności, ale dla własnej frajdy. Czy kiedyś zauważyłeś, jak ta polska religijność ludowa jest różnorodna? Znam Chrystusów Frasobliwych markotno - kwaśnawych, wyglądających jak belfrowie niezadowoleni z uczniów; znam anioły wypędzające z Raju, które mają gęby wykidajłów z nocnej knajpy; znam obrazy i rzeźby, które odzwierciedlają śmiertelną nudę lekcji religii i znam wesołą religijność jak właśnie u pani Gaweł. Ale w t y m jest coś więcej niż wesołość. Ona, od dawna już wydalona na margines społeczeństwa, przesuwa samą siebie na właści­ we miejsce — do środka: stwierdza własną godność, ota­ czając siebie aniołami własnej roboty. Jej obrazy są radosne. W przeciwieństwie do innych pobożnych staruszków ona nie przygotowuje się na śmierć, ona w tej klitce przygoto­ wuje i stwarza sobie niebo. Fascynujący jest ten jej Zmartwychwstały. Bez brody, żeby piękny, żeby młody i w dziwnym stroju, jakby ko­ bieco-krakowskim — też ażeby piękny. To samo staranie, nie, tę samą walkę, biednymi, nie wystarczającymi środkami 0 przedstawienie Pana Jezusa jako przepięknego człowieka mamy też u mojej ulubionej wiejskiej malarki, pani Marii Wiśnios. W obydwu wypadkach znajdujemy się w środku wielkiej tradycji kobiet-mistyczek, tradycji, która od wieluset lat widzi w Chrystusie den Seelenbrautigam (mistycznego narzeczonego). Wiem, że to trochę nie „fair" porównywać sztukę Hasiora z twórczością pani Wiśnios czy pani Gaweł. U niego wszystko jest tak pomysłowo wymyślone, tak w miarę ładne 1 w miarę szokujące. U niego to prawdziwa sztuka i świetny przykład jak sztuka, sztuczka i sztuczność mogą być blisko siebie. Te jego noże, te gwoździami wybite oczy, te śliczne maltretowane laleczki, jak to wszystko niepoważne w po­ równaniu z jedenastą stacją („Jezus okrutnie do krzyża przybity") Drogi Krzyżowej malowanej przez panią Wiśnios: I I . 26. Konstanty Pawłowski, Strzelcowizna, pow. Augustów. Miasto przyszłości, rys. kredką, wym. 50x70 cm. •Виг». 70 >.>•••"№ i; гид принта �П. 26. Brunon Podjaski, Bukowiec, pow. Jelenia Góra. Memento mori, ol/pł, wym. 39x55 cm. 1972 r. prawie czule i uroczyście, sympatycznie wyglądająca postać sprawdza tam, czy gwoździe do przybicia Pana Jezusa nadają się, czy są dość ostre. Znowu nie chodzi mi czy to tomat sakralny czy nie, po prostu nie umiejąca czytać ani pisać pani Wiśnios umie stworzyć prawdziwą twarz sadyzmu, pokaże w sposób niesamowicie wyrafinowany „mysterium iniquitatis". Ale chętnie przyznaję, że t u w zestawieniu z panią Gaweł i panią Wiśnios słabiutko wypadający Hasior ogrom­ nie mi imponuje, jeżeli porównuję go z tymi Warholami, Oldenburgami, Lichtensteinami i innymi. Widzę przecież, jak w jego miłych chorągwiach wibruje jeszcze prastary obłęd góralski, a u tych kolegów zachodnich najwyżej wibruje pustka. I tu masz odpowiedź na twoje pytanie. To, co mnie obchodzi, bawi, dotyczy — dopomaga mi iść dalej, i z tego się uczę. Kiedy byłem mały, moimi nauczycielami byli Platon i Kierkegaard, późnioj Karol Marx i Ernst Bloch, potom długo, długo nikt a teraz nimi są — nie waham się ich tak określić — pani Wiśnios, Chajec, Lurka, Błaziak... Z nimi, a nie — przykro mi bardzo — z panami artystami albo literatami, mam najciekawsze rozmowy. I m mnóstwo zawdzięczam. A. J. Czy aby nie przesadzasz ? Co im zawdzięczasz ? — Bardzo dużo i całkiem różnych rzeczy. Na przy­ kład pani Korsak. Obaj znamy ją, lubimy, a czasem ona nas drażni, że jest tak idealnie przystosowana do aktualnych wymagań rynku, że pod jej dokładnie i na zimno wypraco­ wanym znakiem firmowym od dawna już — tak nam się wydało — znikła jej osobowość. Ale ostatnio zauważyłem, że nawet ona, mimo jej ruchliwości, czerpie z prastarej, nam intelektualistom albo niby-intelektualistom od dawna już niedostępnej mądrości. Przeżyła ciężką chorobę, groziła jej niebezpieczna operacja; wtedy namalowała obraz, na pierwszy rzut oka typowy „korsakowski" obraz: las, droga leśna. Na początku zauważyłem tylko, że w tym obrazie pani Korsak, która w przeszłości dała sobie wy­ perswadować zamiłowanie do sympatycznego, makatowego kiczu, pofolgowała nagle starym zapędom, malując dużo nieproporcjonalnie wielkich grzybów, oczywiście przede wszystkim muchomorów'. Potem dopiero spostrzegłem, że ta leśna droga prowadzi do nikąd, ściślej mówiąc, pro­ wadzi do pola, gdzie dojrzałe zboże czeka na żniwa. Postacie będące na tej drodze idą w jednym kierunku, ku końcowi drogi, ku polu, do tych żniw. Idą dwie kobiety i mężczyzna z kosą; nad nimi unosi się wielki czarny ptak. Dla mnie symbolika jest prosta i jasna, mam wrażenie, żo to jest obraz śmierci. To co mi imponuje tutaj, co mnie obchodzi, dotyczy i cieszy — tak, cieszy, bo każde praw­ dziwe pojmowanie czegoś istotnego sprawia przyjemność •— jest niesłychany spokój emanujący z tego obrazu. To nie ma nic wspólnego z rezygnacją, to jest pogodzenie się z prawami natury, i w t y m jest mądrość tysięcy lat, mądrość człowieka pierwotnego i też filozofii Dalekiego Wschodu, mądrość, która udowadnia mi, jak głupia i przede wszystkim próżna jest nasza nowoczesna kultura, z t ą cholerną obawą własnej śmierci. Tę bardzo prostą prawdę, od której nasza cywilizacja tak panicznie ucieka, żo jest czas kwitnienia i czas żniw, obraz ten demonstruje w sposób równie skromny, jak i przekonywający. Lubię mieć ten obraz w pobliżu, robi mi się dobrze, gdy na niego patrzę. — Jak nie miałbym uczyć się z tego obrazu? 71 �27 28 Maria Wiśnios, Rataje, pow. Starachowice: i l . 27. Św. Izydor, tempera, papier, wym. 100x70 cm. 1973 r. i l . 28. Pan Jezus i Król Herod, tempera, papier, wym. 100x70 cm. 1973 r. Albo zupełnie inna historia. Od pani Wiśnios dostałem kiedyś bardzo ciekawy obraz: święty Izydor, który zamiast orać, modli się pod krzyżem przy drodze (il. 27). Pan, który chciał go ukarać za próżniactwo, nie ma do tego powodu, bo w czasie modlitwy Izydora anioł zajął jego miejsce przy pługu. Jest to bardzo znany obrazek dewocyjny, w naszym wypadku w większej części dość porządnie malo­ wany przez panią Wiśnios. Na pierwszym planie orze białoskrzydły anioł w poprawnej niebieskiej sukience i ze sta­ rannie zaznaczoną aureolą. Drugi plan bardziej niesamowity, mniej porządny i bardziej z własnej głowy: na prawo i na lewo od krzyża wierzby, jakby cofające się, uciekające na boki — bo w starych wierzeniach wierzby są siedzibą de­ monów, i złe duchy mają uciekać, gdy Ukrzyżowany króluje. Na trzecim planie wznoszą się góry, malowane widocznie z rozmachem i jakby z namiętnością. Bezpośrednio za krzyżem są świetliste, jasne, żółto-brązowe góry. Kolorys­ tyka, dynamiczne formy tych gór i uciekające wierzby robią wrażenie dramatycznego zdarzenia — co zresztą znajduje się w dziwnej sprzeczności ze statycznością modlącego się Izydora, tuzinkowego anioła i w ogóle z dewocyjnym cha­ rakterem obrazka. Będąc u nas, pani Wiśnios oglądała jej własne obrazy; interesowało ją bardzo, jak wyglądają w obcym otoczeniu. Na dłużej zatrzymała się przed św. Izydorem. W końcu powiedziała: „świetnie go poprawiliście". Nie rozumieliśmy, o co jej chodzi. Wtedy wskazując na te przedziwne góry powiedziała: „To mi się bardzo podoba, ale to przecież nie ja malowałam". Do tej pory nie wiem, czy udało nam się przekonać panią Wiśnios, że naprawdę ona sama jest autorką tych gór. O co t u chodzi ? Pani Wiśnios mieszka w chałupie na skraju wsi, bez światła elektrycznego. Maluje 72 nocami przy lampie naftowej. Opowiada czasem o tym, jak szumi wiatr, jak dziwne są odgłosy nocy, jak w ferworze malowania zdarza się, że przypali sobie włosy. Jasne, że w t y m rosnącym zmęczeniu wpada w rodzaj transu, uniesienia. Wtedy zaczyna malować w sposób już nie kon­ trolowany. Jej malowanie zmienia się w ART BRUT —• w sztukę w stanie surowym, nie przerobioną przez refleksję, rozum, konwencje... To co w t y m stanie maluje, szybko zapomina,, ale jak znowu widzi swój własny obraz, wtedy akurat to najbardziej jej się podoba. A morał z tej historii — grzeczny Izydor, głupawy anioł, wszystkie elementy nudnego, unormowanego obrazka dewocyjnego — to nasza egzystencja dzienna i codzienna, to nasze grzeczne funkcjonowanie, nasze pobożne wypeł­ nianie wszystkich obowiązków jako tatuś, urzędnik i oby­ watel, nasze poczciwe dreptanie w przeznaczonym nam miejscu. I ten wir, te dzikie góry — to ukryte w człowieku możliwości, które mądra pani Wiśnios z siebie, przynajmniej czasem, uwolni. Nauczka z tego: mieć odrobinkę zaufania do tego co siedzi w bebechach podświadomości — nawet jeżeli to przeszkadza naszej mdłej „Andachtsbildexistenz" — egzystencji wzorowanej na świętym obrazku. Widzisz, nauczyłem się czegoś od pani Wiśnios. Ale jak już mowa o pani Wiśnios, chciałbym opowiedzieć o niej krótką historyjkę. Wiśniosowie mieli bardzo małe gospodarstwo, 1,3 ha. Pan Wiśnios dorabiał jako wiejski fryzjer. Chłopi, przy strzyżeniu albo goleniu, nie mając nic do roboty i malo do powiedzenia, lubili naśmiewać się z malarstwa pani Wiśnios. Bo malowanie było dla pfvni Wiśnios czymś w ro­ dzaju nałogu, od momentu jak pomogła w rysowaniu małomu synowi, który nie mógł dać sobie rady z zadaniem szkolnym. �Wtedy odkryła nagle, całkiem niespodziewanie dla siebie, że umie malować, że musi malować, i że to ją bawi. W tam­ tych okolicach prócz niej nikt nie malował. Malująca chłopka, to dla sąsiadów znaczyło: nietypowa, dziwna, niepoważna. Z tej opinii wynikające upokorzenia trwały dobre 20 lat, 10 lat dłużej niż trwał żywot jej męża — wiejskiego fryzjera. Ostatnio mi pisał syn, że mama teraz mniej maluje. Kupiłem od niej dość dużo obrazów, i ze- te pieniądze kupiła grunt, cały hektar. Mogła prawie podwoić swoją posiadłość właśnie dzięki temu wyśmiewanemu malarstwu. Zrobiła to, ażeby „im" pokazać! Nie widzę innego powodu. Pracę rolną wcale nie tak bardzo lubi, ma ponad 60 lat, wysokie ciśnienie i krzyż ją boli. Pamiętasz, mówiliśmy o samorealizowaniu się ? Możliwe, żo dla pani Wiśnios ten zakup ziemi, ten dowód, że jest prawdziwą chłopką, jeszcze pracowitszą od innych, był najważniejszym momentem jej samorealizacji. Jesteśmy w dalszym ciągu przy tym, co mi to kolekcjo­ nowanie, te kontakty z twórcami dają, czego ja się od nich uczę. Na przykład Edward Błaziak. Ma blisko 60 lat. Od dobrych trzydziestu lat chce zostać malarzem. Warunki: bieda, stosunki rodzinne, gospodarstwo rolne, choroby, odizolowanie, nie pozwoliły na to. Kilka razy nabierał rozpędu, ażeby osiągnąć swój cel, i ze„wsze na nowo mu się nie udawało. Maluje od dawna, ale bez specjalnego powo­ dzenia. Malarstwo jego nie pasuje do żadnej szufladki, nie jest ludowe, ani naiwne, ani amatorskie; to nie jest ART BRUT i równocześnie jak najdalej od malarstwa profesjonalnego. Nie pasuje do żadnych z istniejących szufladek i wernisaż specjalnej „szufladki" Błaziakowej jeszcze się nie odbył. Nie ma powodzenia, jest jakby wiecz­ nym debiutantem. Czasem przeżywa depresję i przerywa malowanie, czasem ma dużo innej pracy i też musi prze­ rywać. A potem maluje znowu. Jak mu się nie udało zostać malarzem mając 30 lat, jak mu się nie uda mając 60 lat, to wierzy, że mu się uda, jak będzie miał 70 lat. Wie, czego chce. Idzie swoją drogą, mimo że nikt od niego tego nie wymaga, z przymusu wyłącznie wewnętrznego. Jest nie­ słychanie uparty, ale przy tym skromny i łagodny. Nie jest fanatykiem, zarozumialcem, ale bezkompromisowo sta­ nowczy. Czy nie mogę się z tego uczyć? Albo Józef Lurka! Ma arcyrzadką w naszych czasach właściwość: jest po prostu sobą. Jest sobą w rzeźbieniu. W odniesieniu do niego nasze określenia są do niczego. Artysta ludowy ? Twórca nieprofesjonalny ? Amator ? On jest rzeźbiarzem, jak rzadko kto. I to mimo, że nie jest „pro­ fesjonalistą", mimo że pracuje przez 8 godzin dziennie w lesie jako drwal. Jest niesamowicie skoncentrowany na rzeźbieniu. Mówi, że głoszenie Ewangelii, Dobrej Nowiny w drzewie, to jego program, jego racja bytu. To znowu brzmi bardzo sakralnie; ale w dziele Lurki chodzi po prostu o nowinę miłości i dobroci. Kryje się w tym coś bardzo ciekawego — związek między chrześcijaństwem i humaniz­ mem nie jest jednolity. Nauka chrześcijańska może, ale nie musi być humanistyczna. Abnegacja, umartwienie, samo­ zaparcie czasami mogą mieć absolutną przewagę nad treś­ ciami humanistycznymi. Nie stanowiły też one — te treści — cechy polskiego oficjalnego katolicyzmu. Tym dziwniejsze, I I . 29. Władysław Chajec. Zdjęcie z Krzyża, drewno polichrom., wym. 30x25 cm. 1971 r. 73 �30 że akurat polski domorosły teolog — teolog nieprofesjo­ nalny — Józef Lurka głosi doskonałą syntezę humanizmu i wiary chrześcijańskiej. U niego nie ma zauważalnego przejścia od Chrystusa Frasobliwego do frasobliwego bieda­ ka, od Chrystusa niosącego krzyż do człowieka niosącego swój „krzyż", od Matki Boskiej do matki Lurki. U niego Syn Boży jest biednym człowiekiem — i biedny człowiek — synem Boga, inaczej mówiąc, najwyższą, najbardziej godną istotą. Jego twórczość plastyczna jest nierozerwalnie związa­ na z twórczością teologiczno-filozoficzną. Jest on samorod­ nym, twórczym artystą, ale też — i że coś podobnego w ogóle istnieje, było dla mnie wielkim odkryciem — samo­ rodnym twórcą w dziedzinie filozofii i teologii. Lurka przekonany jest, że ma powołanie, że ma coś do powiedzenia, bierze samego siebie absolutnie poważnie i jest przy tym całkiem skromny i nie nadęty. Kontakt z takimi twórcami, jak Lurka albo Chajec, to wyższa szkoła autentyczności. Mówią, co myślą — robią, co mówią. To dla nas intelektualistów, niby-intelektualistów niesłychanie pouczające. Bez przerwy gramy jakąś rolę 74 i sprawdzamy, jak wypadliśmy. Artysta stara się wyglądać i zachować według wyobrażeń ogółu o artyście, albo lepiej jeszcze je przewyższyć, mierny pisarz udaje wieszcza, gruba rybka — rekina. W gruncie rzeczy to całkiem niewygodne współżyć z pracami Lurki i Chajca. Rzeźby te patrzą na ciebie bez wrogości i surowości, ale nieprzekupnie; są autentyczno, nie tolerują próżności, wygłupów, konwersacji coctailowych. Narzucają trochę sposób bycia, mają wśród naszych znajo­ mych swoich ulubieńców, nie znoszą innych i robią wszystko, ażeby im obrzydzić dom... Tak podkreślam, żo dużo mam t y m twórcom do za­ wdzięczenia, bo nasze nastawienie do nich często jest, wydaje mi się, niewłaściwe. Traktujemy wielu z nich jako ukochanych dziwolągów, jako oryginałów ubarwiających nasze jednostajne społeczeństwa, jako sprawców cudownie groteskowych anegdot, jako — w wypadku starych świątkarzy •— ostatnie drogocenne egzemplarze wymierającego rodu, jako „innych" albo jako „odmieńców"-— tylko nie jako ludzi mających nam coś do powiedzenia. �Moje cytowanie pojęcia „inni" nie jest złośliwe. Osiem lat temu jak dałeś pierwszej wystawie polskiej sztuki samo­ rodnej nazwę „Inni", była to ładna i nawet poetycka ,,VerIegenheitslósung" — jak to nazwać po polsku? Coś w rodzaju sprytnego wybiegu, bo żadne z istniejących pojęć, „naiwni", „ludowi", „amatorzy", nawet „nieprofesjonalni" nie odzwierciedliłoby tego o co chodziło. Wtedy jeszcze nie było tej dziwnej mody na inność. Wtedy „inni" — znaczyło przede wszystkim, że artyści ci są inni od artystów zawodowych, akademickich a nie od nas. W tej najnowszej modzio na inność, w zachodnich krajach bardziej rozpow­ szechnionej niż tu, tkwi śmieszny paradoks. Z wielkim zadowoloniem stwierdzamy, że są ludzie nie przystosowujący się do ogólnie przyjętych reguł gry, które według naszego mniemania za bardzo nas ograniczają, za bardzo nas pozba­ wiają naszej indywidualności — i z równym zadowoleniem stwierdzamy, że sami jesteśmy inni od tych „innych", normalni. Jesteśmy łakomi na dziwactwa, ale sami siebie, broń Eoże, nie uważamy za dziwaków. Ta tak zwana „inność" pociąga nas, snobizujemy się na nią, ale równocześnie mamy sposoby, ażeby ją oddalić, odsunąć od siebie. Nasze szufladkowanie częstokroć ma charakter prostego zabiegu magicznego. To co potrafimy nazwać, klasyfikować, możemy unieszkodliwić. To co jest porządnie szufladkowane, już nie ma mocy nad nami, już nie jest w stanie nas niepokoić. Przerażają nas rysunki Monsiela — ale gdy dowiemy się, żeMonsiel był schizofrenikiem, wszystko wraca do porządku, rysunki już nam nic nie mówią o nas, mówią nam tylko 0 świecie chorego. Zdradliwy pod t y m względem jest tytuł książki wydanej w R F N na temat malarstwa psychicznie chorych: „Wunderwelt des Wahns" — cudny świat obłędu. Taki tytuł prowadzi nas do gabinetu osobliwości, gdzie już nie mamy do czynienia z wypowiedziami o losie człowieka. Muszę o tym mówić z prostej przyczyny: w R F N tak samo jak w Polsce pojęcie ART BRUT prawie nie jest znane; ale że ten obraz, tamta rzeźba są „typowo schizo­ freniczne", potrafi stwierdzić każdy głupek. Szufladka „typowo schizofreniczne" ma pomalutku charakter zbiornika dla wszystkiego, co nie da się włożyć do innych szufladek, co nie jest sztuką naiwną, ani ludową, ani amatorską, ani czymś zbliżonym do sztuki profesjonalnej. Każdy nie­ profesjonalista (profesjonaliście wolno), który maluje wizje, sny... musi liczyć się z tym, że pierwszy lepszy widz ma go za stukniętego. Kiedy opowiadam o człowieku, który czuje powołanie, muszę szybko dodawać, zanim mój słu­ chacz zwęszy wariata, że ten człowiek nie ulega żadnej megalomanii, że jest skromny, komunikatywny itd. W tym kontekście opowiem ci anegdotę: pewna ma­ larka z tej niezbyt znanej w Polsce parafii ART BRUT odwiedziła ostatnio wystawę, na której były też jej obrazy. Słyszała, bynajmniej nie po raz pierwszy, jak ludzie oglą­ dający jej obrazy kwalifikowali je jako „typowo schizo­ freniczne". Malarka obdarzona wyjątkowym temperamen­ tem, wtrąciła się do rozmowy. Kłamała trochę, udając, że jest znajomą autorki tych obrazów i stwierdziła, że to całkiem normalna kobieta. Wynikła z tego konwersacja 1 wspólna kawa. Panowie przedstawili się, jeden jako znany reżyser, drugi jako scenograf. Nasza malarka w dalszym ciągu zachowała incognito. Opowiadała panom, że była ostatnio w Łodzi i tam widziała nowy, awangardowy teatr studencki, któremu patronuje sam Hanuszkiewicz. Przed­ stawiali tam pantomimę. Była to bez końca kręcąca się karuzela, pełna ludzi, którzy widocznie tego kręcenia mieli już dość i usiłowali daremnie się z niej wydostać. Wreszcie jednemu z nich udało się wyskoczyć. Ale natychmiast wszyscy starali się wciągnąć go z powrotem. Opowiadała tak żywo, że reżyser chciał więcej wiedzieć o tym, jemu jeszcze nie znanym teatrze. „Ale jak mogłam mu więcej powiedzieć ?" mówi malarka. „Od dawna nie byłam w Łodzi i żadnego z teatrów łódzkich nie znam. Ta karuzela, to po prostu jeden z moich obrazów". No i jasne, jeżeli ta karuzela-pantomima jest wynalaz­ kiem młodego obiecującego reżysera, któremu gwiazda dopomaga — wtedy wszystko w porządku, wtedy mamy do czynienia z głęboką poetycką metaforą. Ale jeżeli to obraz-wizja malującej krawcowej — wtedy to na pewno typowo schizofreniczne. Powiedziałem, że tym twórcom •— naiwnym tak samo jak ludowym, „zdrowym" tak samo jak „chorym" — dużo zawdzięczam. Moje pisanie teraz jest jakby próbą spłacenia długu. Wspomniałeś, że tłumaczyłem Mrożka. To było dawno temu. Ale ja naprawdę jestem przede wszystkim tłumaczem. Jako dziennikarz próbuję przetłumaczyć rzeczywistość tego kraju na język i rozum moich słuchaczy, próbuję wytłumaczyć im, jak tu jest, jak t u było, jak tutejsi ludzie chcieliby, żeby było. Tak samo z kolekcją, sposób jej aran­ żacji i scenografii, moje oprowadzanie po niej—to mo­ menty przetłumaczenia świata Wiśnios, Chajca, Lurki... na rozum nowoczesnego mieszkańca wielkich miast. Moje pisanie — to próba przetłumaczenia tego, co tkwi w tych obrazach i rzeźbach na język, niekoniecznie zresztą nie­ miecki, po prostu na język. A.J. Piszesz już od roku, a odnoszę wrażenie, że jesteś nie coraz bliżej końca — a przeciwnie — coraz dalej. — No tak, książka strasznie mi się rozrasta. O samym Lurce mam napisane ponad 130 stron. Przez niego książka mi pękła. A.J. To skróć tego Lurkę! — Nie chcę. Przez tyle lat musiałem pisać szybko. Korespondent czasem prędzej musi pisać niż potrafi myśleć. W moim dorobku mam przynajmniej sto pięćdziesiąt szybko pisanych, krótkich komentarz5^ tylko o stosunkach państwo-kościół. Chciałem sobie strzelić przerwę. Jak już wziąłem bezpłatny roczny urlop na pisanie książki o polskich twórcach nieprofesjonalnych, to chciałbym pisać tak dużo i w takim tempie jak trzeba. Nie myślę na razie o osta­ tecznej formie książki i z wydawcami jeszcze nie rozma­ wiałem, ponieważ oni zawsze wiedzą wcześniej i lepiej jak przyszła książka ma wyglądać. Chciałbym jeszcze raz wrócić do sprawy tłumaczenia. Ale w tym kontekście najpierw historia o Karolu Ziomko. Pochodzi ze wschodu a mieszka teraz na Kujawach. Rzeźbi dość ładne Chrystusy Frasobliwe, mimo że tam gdzie on się urodził, motyw ten nie był znany. Gdy pierwszy raz go odwiedziłem, nie miał jeszcze wybudowanego domu, mieszkał w jednej izbie rozwalającej się chaty. Jak tam wstąpiłem, był on, żona, dzieci, jacyś goście albo krewni, psy, kury i sparaliżowana kawka — rozgardiasz jak się patrzy. A w tej izbie wisiała jego praca, Matka Boska Częstochowska, niezwykle starannie zrobiona i cudownie polichromowana płaskorzeźba w złoconej, ciężkiej i bogatej ramie. Ta Matka Boska nie była do sprzedaży, była pre­ zentem, bogatym prezentem biedaka dla córki. Wisiała, królowała więc ta wytworna Matka Boska w tej biedzie, w t y m nieporządku. Sprawa religii i pobożności, ale nie tylko_. W tej pracy równocześnie jest tęsknota do piękna, roszczenie sobie prawa do splendoru. Ale jako dzieło sztuki Matka Boska Ziomki nie bardzo się liczy (ił. 33). Pod tym względem jego porządne cepeliowskie Frasobliwe są lepsze. Ideałem piękności i dostojności są widocznie dla niego okropne oleodruki w ozdobnych ramach. Mimo to fascy­ nowała mnie ta Matka Boska błyszcząca jako korona w chałupie, intrygowała mnie ta tęsknota i te roszczenia. Na moją prośbę Ziomko zrobił dla mnie taką samą płasko­ rzeźbę. Gdy ją dostałem, miałem natychmiast wrażenie, 75 �że moja gorsza. Wrażeni© — prawdopodobnie ni© uzasad­ nione, tylko że moja była jakby bez funkcji; u mnie w ko­ lekcji nie króluje, wisi wśród innych i prawie nikt na nią nie zwraca uwagi. XT mnie ona wymaga tłumaczenia. Drugi przykład z tej samej parafii. Konstanty Pa­ włowski, kaleka, głuchoniemy, analfabeta. Niesamowicie inteligentny, wrażliwy człowiek. Ma złote ręce. Z kawałków rozbitego w czasie wojny samolotu zrobił precyzyjnie cho­ dzące i bijące, bogato ozdobione zegary. Mieszka w odległej wsi. Pojęcie „sztuka" jest mu chyba obce,'ale na pewno bliskie mu jest pojęcie dobrej, misternej roboty. Rzeźbi między innymi ptaki. Robi wróble, tak dokładnie, że kot mógłby mieć ochotę na nie się rzucić. I na tej dokładności polega dla niego sztuka, dowód, że on kaleka, swoje umie i bynajmniej nie jest gorszy od zdrowych. Przyznaję, że w sklepie z pamiątkami nie zwróciłbym uwagi na te ptaki, świadczące wprawdzie o wzruszająco uczciwej robocie, ale na mój gust za bardzo naturalistyczne w porównaniu na przykład z ptakami Wilczewskiego, który niedaleko od Pawłowskiego mieszka i swoje prace po ludowemu ślicz­ nie stylizuje. Dla Muzeum Sztuki Nieprofesjonalnej ptaki Pawłowskiego nie bardzo byłyby przydatne — dla mojej kolekcji i dla przyszłego „Muzeum Człowieka" są ważnym dokumentem. Ale podobnie jak „Matka Boska" Ziomki wymagają one tłumaczenia. Dobrze wiem, że wielka sztuka — zarówno wybitnych idywidualności, jak i wielka sztuka zbiorowa-ludowa •— nie potrzebuje komentarza. Obrazy Boscha działają na nas, nawet jeżeli nie rozumiemy języka ich symboli. Gdy widzę starą rzeźbę murzyńską, nie pytam o biografię jej autora. Wiadomości z zakresu historii kultury z końca średnio­ wiecza i o tajnej nauce Różokrzyżowców, w wypadku Boscha, czy wiadomości z zakresu etnografii w drugim wypadku są przydatne, ale nie konieczne. Większość prac w mojej kolekcji wymaga komentarza, ale nawet jeżeli chodzi o współczesną, tak zwaną sztukę ludową, komentarz z zakresu etnografii potrzebny jest w coraz mniejszej ilości wypadków. Dam ci przykład. Mam w kolekcji ładnego, kupionego zresztą w Cepelii, św. Floriana Tadeusza Cąkały. Każdy etnograf polski zna chyba pracę Kazimierza Dobrowolskiego Dzieje kultu św. Floriana w Polsce do polowy XVI w. i potrafi zrobić mi prześliczny wykład o roli kultu św. Floriana w wierzeniach ludowych. I fajno! Tylko, że nasz chłopski rzeźbiarz Cąkała o św ! Florianie nic a nic nie wiedział, nigdzie nie spotykał się z jego przedstawieniem, póki ni© kupił sobie za 300 zł (mądra i opłacalna dla niego inwestycja) książki J. Grabowskiego Dawna polska rzeźba ludowa, w której św. Florian znajduje się na ilustracji 170. r Czy to źle, że Cąkała tę rzeźbę trochę skopiował, trochę po swojemu przerobił, że jego podejście do sprawy nie odpowiada naszym naiwnym wyobrażeniom o ludowym świątkarzu? Myślę, że nie. ..Zajmuje mnie wewnętrzny dramat tego człowieka. Jest on jednym z tych chłopo-rzeźbiarzy, o których już mówiliśmy. Ma za małe gospo­ darstwo, aby z niego wyżyć. Musiał dorabiać, a nie myślał o rzeźbieniu. Był już zdecydowany poszukać pracy w Pu­ ławskich Azotach. Ale wtedy szwagier sąsiada, znany niby-ludowy rzeźbiarz, przypomniał sobie ptaki i inne zwierzęta przez Cąkałę kiedyś strugane i doradził mu, aby rzucił się na rzeźbienie. Cąkała zgodził się spróbować szczęścia w sztuce ludowej, tym bardziej że dojazd do Puław był kłopotliwy, a jego zdrowie szwankowało. Udało mu się, Cepelia chętnie jego prace kupuje. Ale dowcip polega na tym, że z początku Cąkała na sztuce ludowej zupełnie się nie znał — w jego okolicach nie było już świątków ani kapliczek tak, że musiał poznawać t ę sztukę stopniowo w cepeliowskim punkcie skupu, na wystawach, w sklepach, z książek i u innych rzeź­ biarzy — i że mimo to wszystko sukces jego całkiem jest 76 zasłużony. Przerabiał wzory, często przez chwilę tylko podpatrzone, często błędnie zrozumiane, w sposób tak oryginalny, że jego prace są natychmiast rozpoznawalne. Są to figurki tak gładko, grzecznie i porządnie zrobione, że świetnie odpowiadają dzisiejszym ogólnym wyobrażeniom 0 sztuce ludowej — ale jednocześnie wyrażają czy to przed­ stawiając śwuętego, czy myśliwego albo bartnika — nie­ przystępną powagę i beznadziejny smutek właściwe pra­ starym bóstwom. Są one dekoracyjno i przy t y m również groźne. Wyglądają na pierwszy rzut oka jak „świątki", al© nimi nie są. Ich niezwykłość polega między innymi na tym, że spra­ wiają nieroalne wrażenie, jakby ktoś złączył —• omijając cały okros sztuki i kultury chrześcijańskiej — archaiczną rzeźbę kultową z rzemiosłem artystycznym cepeliowskim. I o to chodzi: jak ten człowiek, szukając ubocznego, nietrudnego zarobku, trafił zupełnie przypadkowo do rzeź­ biarstwa, i jak ni© zadowalając się uczciwą chałturą, grzebał coraz głębiej aż odsłonił przedchrześcijańskie archetypy. W parze z t y m wypadem w głąb idiio u tego rzeźbiarz o nie­ zwykle namiętna ambicja — być najlepszym, najbardziej cenionym, ambicja, która wydaje się być w kompletnej sprzeczności z pierwotnym celem znalezienia ubocznego za­ robku. Arcyciokewy dramat, o którym mówiłem, pologa chyba na tym, iż t u można obserwować narodziny głęboko sięgającej twórczości prowokowanej przez konioczność zownętrzno -materialną. A.J. Przykłady, o których mówisz — „Matka Boska" Ziomki, ptaki Pawłowskiego, świątki-nie-świątki Cąkały — wymagają rzeczywiście komentarza. Ale czy nie skrzywiasz trochę profilu kolekcji, preferując takie właśnie dzieła, podczas gdy nie masz pozycji tak zdawałoby się podsta­ wowych, jak np. Ociepka. Masz przecież zaledwie jeden, 1 to nie najlepszy jego obraz oraz kilka rysunków. — Boleję nad tym, że mam tak mało prac Ociepki, ale jest on dla mnie po prostu za drogi. Chciałem kupić jego Narodziny człowieka, jeden z kluczowych obrazów jego okresu teozoficznego. Nie mogę jednak zapłacić za jeden obraz tyle, ile wynosi cena samochodu średniej klasy. Owszem mogę, gdy muszę, gdy naprawdę nie ma innoj rady. Ale z pracami Ociepki tak nie jest. To, że Ociepka jest o tyle bardziej znany niż wszyscy inni naiwni malarzo polscy nie znaczy, że jego dzieło jest o tyle „lepsze", „cie­ kawsze" od innych. Z powodów, które mnie w t y m miejscu nie interesują, jest on dość wysoko notowany na giełdzie. Możliwe, iż zakup obrazu Ociepki to dobra lokata kapitału. Wątpię, ale to możliwo. W żadnym wypadku nie dla mnio. Ale ja też umiem ocenić, jeżeli zainwestowany kapitał, dobrze pracuje. Tylko w innym sensie. Zamiast kupowania obrazu uznanego, wyrobionego artysty i liczenia na to, że wartość tego obrazu wzrośnie, po prostu wolę kupić pracę „niegotowych", nie uznanych jeszcze twórców, licząc na to, iż moje poparcie doda im otuchy, stworzy bodziec do kontynuowania poszukiwań twórczych, czasem w ogóle do malowania czy rzeźbienia. A.J. Tak jak w tej historii z Sułowskim, u którego zamówiłeś 60 obrazów — aby tylko wrócił do malowania. — Rozumiesz, bardzo lubię pracę tego kapitału, w t y m sensie, że ja powoduję coś, popchnę naprzód, dopomogę w rozwoju. Tylko zrozum też, że to żadna filantropia. Jestem bardzo ciekawski i uwielbiam obserwowanie pro­ cesów w toku... A.J. Ależ t y nie tylko obserwujesz, ale również i inge­ rujesz, i to z całą świadomością i . . . satysfakcją. •— Oj, tak! Obserwować, odrobinkę maczać swoje paluszki, bardzo dyskretnie ingerować! O tym, jeżeli pozwo­ lisz, zaraz. Najpierw jeszcze coś o problemie, o którym mówiliśmy. Kierunek rozbudowy kolekcji pozwolił mi uniknąć* �I I . 32. Katarzyna Gaweł, Zielonki, pow. Kraków. tych strasznych wydatków na obraz Ociepki. Gdyby moją ambicją było przygotowanie, a później urządzenie muzeum polskiej sztuki nieprofesjonalnej, wypadałoby taki obraz mieć, bo Ociepka w tej sztuce ma określone miejsce. Ale nie jest moim zamiarem pokazanie w kolekcji i , jeśli Bóg da, w późniejszym „Muzeum Człowieka", kompletnego prze­ kroju polskiej sztuki nieprofesjonalnej. I dzięki temu, że nie mam obowiązku kupienia Narodzin człowieka, obrazu malowanego 26 lat temu, mogę dopomagać temu, co dziś jest w stadium narodzin. A.J. A co zamierzasz robić dalej ? Przecież twój dom już pęka w szwach. Ja,k widzisz przyszłość swej kolekcji? — Co z t y m wszystkim ma być? Na pewno jasne, że miejscom kolekcji jest Polska. To zdumiewająco bogate zwierciadło umiejętności, inteligencji, twórczości ludzi tego kraju musi w nim się znajdować. To oczywiste, tylko że dla mnie wynikają z tego daleko idące konsekwencje. Chciałbym, aby kolekcja została tu, ale chciałbym też być z kolekcją. Ten zbiór i pisanie o twórcach w nim reprezen­ towanych jest dla mnie jakby zaczętą pracą. Doprowadzenie jej do przyzwoitego punktu będzie trwało długo. Do końca mojego życia praca taka wystarczy. Lubię być korespondentem, bardzo chciałbym poznać jeszcze inne kraje, gruntownie, nie jako turysta, 'ale jako dziennikarz, pisząc o takim np. Meksyku i spędzając tam część życia. Zawsze lubiłem zaczynać coś na nowo. Ale wiem, że już tego nie mogę. To jedna z tych rzeczy, której się teraz pomalutku uczę od moich rzeźbiarzy i malarzy •— aby się trzymać własnej drogi. Zostawienie tej zaczętej pracy byłoby po prostu grubym świństwem. Śmieszne to i pouczające, chociaż wbrew prawom natury, że z motyla-fantazji wylęgła się ciężka pełzająca gąsienica-obowiązek. Ale to naturalnie tylko jeden aspekt tej sprawy. Drugi — to zaskakujące poznania, niesamowita przyjemność, wynikająca ze stałego kontaktu ze światem tej twórczości i jej autorami. Byłoby arcyaspołeczne chcieć to wszystko mieć wyłącznie dla siebie. Z tym znowu łączy się druga pewność, co do przy­ szłości kolekcji. Musi nie tylko zostać w Polsce, ale też trzeba ją jeszcze bardziej udostępnić dla ludzi. Już teraz jest to półpubliczna impreza. Mówiłem, iż nie jest prosto współżyć z tymi rzeźbami, ale to nie wszystko. Problem nie tylko na t y m polega, że t u bez przerwy cały kongres Chrystusów Frasobliwych bacznie patrzy na ciebie, ale 77 �i potrzebuje osobistych kontaktów, rozmów, inspiracji. Zaproszenie ich na pobyt w takim muzeum-ośrodku mogłoby im dużo dać. Nie mam ambicji, aby „muzeum" było kiedyś ozna­ czone gwiazdkami w różnych baedokerach. Dla turystów maszerujących przez zabytki takie „muzeum" byłoby zbyteczne. Natomiast wyobrażam sobie, że ludzie pragnący skupienia,, albo w nastroju zamyślonym, odwiedziliby chętnie takie „muzeum"-ośrodek, aby popatrzeć, podumać, porozmawiać, wypić kawę. Podobało mi się na przykład to, że w tych dniach przyszedł do nas znajomy, o którym wiedzieliśmy, że miał ostatnio ciężkie przeżycie. Pytał, czy może w naszym domu trochę pobyć; oglądał rzeźby, obrazy, zjadł z nami obiad, i mimo że z nami nie rozmawiał o swoich kłopotach, powiedział na pożegnanie, iż to kilka godzin spędzonych w tym domu dobrze mu zrobiło. Był to dla mnie jeden z ważnych znaków, że jesteśmy na dobrej drodze. Mam wrażenie, że to przyszłe „muzeum", jeżeli się uda, będzie jakby wyższą szkołą optymizmu. Obecnie w naszym małym domku zebrane są prace 200 prostych ludzi, nie żadnych wielkich geniuszów, których dzieła zawsze trochę przerażają normalnego widza. A tu są prace naszych sąsiadów, ludzi, z którymi żyjemy, często ich nie zauważając. I tu nagle okazuje się, jak bogate i ciekawe jest ich wnętrze, jak oni, zwykli ludzie, są niezwykli. Jak zwykły człowiek popatrzy na to bogactwo może nabierze trochę zaufania także do siebie. I nie wiem czy to nie byłoby w ogóle najważniejsze. U. 33. Karol Ziomko, Michalin, pow. Aleksandrów K u j . Matka Boska Częstochowska, płaskorzeźba polichrom., wym. bez ram 49x38 cm. i na tym, że prócz nich — chociaż na szczęście z przer­ wami — cała masa gości i zwiedzających, którzy patrzą na rzeźby i przez rzeźby na twoje mieszkanie, na twoje nie schowane przez zapomnienie skarpetki i na ciebie samego. Pamiętasz sztukę Mrożka o męczeństwie Piotra Oheya. Moje nocne koszmary już idą w tym samym kierunku: kiedy budzimy się rano, sypialnia jest pełna dzieci, którym nauczycielka tłumaczy: I tu, moje miło, wiszą obrazy naszej słynnej samorodnej malarki pani Marty Michałow­ skiej, tu natomiast spoczywają założyciele tego muzeum, powiedzcie im grzecznie, dzień dobry. Chętnie otworzyłbym nasz dom jeszcze bardziej, ale równocześnie chciałbym trochę odseparować przynajmnioj sypialnię i łazienkę. Brakuje mi poczucia własności prywatnej, mam za to wyrobioną potrzebę osobistej niezależności. Chcę przez to powiedzieć, że chętnie kiedyś zrobię z kolekcji coś w rodzaju fundacji, ale pod warunkiem, iż da się uniknąć biurokratyzacji, instytucjonalizacji, utrupienia całego przedsię­ wzięcia. Założenie fundacji będzie t y m bardziej potrzebne, że mam zamiar kolekcję chociażby odrobinkę zinternacjonalizować. Będzie to zawsze kolekcja, albo muzeum poświęcone przede wszystkim polskiej nieprofesjonalnej twórczości plastycznej, ale by umożliwić porównanie z odpowiednią twórczością innych krajów powstaje potrzeba sprowadzenia niewielkiej ilości obcych eksponatów. Gdy mówię o przyszłym muzeum, mam bardzo dziwne uczucie. W żadnym wypadku nie może to być muzeum w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Powinno być miejscem spotkań, zresztą również dla samych twórców. Potrzebne są im najróżniejsze formy pomocy. Jeżeli chodzi o pomoc materialną, o organizowanie wystaw itd. Państwo dużo dla nich robi. Ale wielu z nich żyje w kompletnej samotności A.J. Wróćmy jednak do tych twoich inspiracji. Czy nie obawiasz się, że mogą one jakoś zakłócić naturalny tok rozwoju twórców? — Wszystko inspiruje, telewizja, prasa, turyści, proboszcze, konkursy, Cepelia... Czemu akurat ja nie miałbym inspirować ? Ale robi się późno, a to taki szeroki temat, ograniczę się więc tylko do kilku uwag. Wielu rzeźbiarzy poszukuje nowych tematów i lubi świat legend. Ostatnio pojawiły się t u i tam figurki św. Małgorzaty, która trzyma na smyczce wielkiego smoka-diabła, jak przytulnego kundla. Po prostu lubię opowiadejć tę mało w Polsce znaną legendę, a moim znajomym rzeźbiarzom przypadła ona bardzo do gustu. Bo legenda ta demonstruje, jak silna może być mała wątła dziewczyna, o niebo silniejsza, niż potęgi ciemności. Inspirowanie, to wielka radość i ciężka praca. Trzeba z twórcą dużo rozmawiać, trzeba jego prace długo oglądać, ażeby odkryć, co znajduje się tam w zarodku. Przykład? Chociażby Droga Krzyżowa Wojciecha Oleksego, głucho­ niemego parobka z Paszyna, który zaczął rzeźbić mając ponr,d 60 lat i w ciągu kilim lat niesłychanie się rozwinął. Zauważyłem, że dla niego, głuchoniemego, język gestów w rzeźbie był niezwykle ważny i że akurat to było jego silną stroną w przeciwieństwie do prawie wszystkich rzeź­ biarzy ludowych. Ale z tej zdolności przez jakiś czas niedużo wynikało, ponieważ tradycyjne wzory rzeźby ludowej są bardzo statyczno. Długo zastanawiałem się, i w końcu poprosiłem Wojciecha, Oleksego przez ks. Nitkę, który go odkrył i opiekuje się nim, o zrobienie dla mnie całej Drogi Krzyżowej. Efekt przekroczył moje oczekiwania. Była to Droga Krzyżowa niezwykle dramatyczna. Przyjechałem do autora w dniu, w którym skończył swoje wielkie dzieło. 14 stacji było ładnie rozstawionych w izbie brata. Żona brata podała licznie zebranym sąsiadom tort własnej roboty. Pośród gości, którzy go podziwiali, wśród wszystkich tych rzeźb spał sobie wyczerpany i szczęśli­ wy Wojciech Oleksy. Ponad 60 lat ludzie z Paszyna mieli go za debila. Teraz go uznali. Był to dla mnie jeden z naj milszych dni w mojej „karierze" kolekcjonera. Fot.: St. Stępniewski — il. 1; J . Świderski — il. 2—19, 21—83 7S � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ce5826837cac3923ab6fe7f82f47ac7.pdf 1043d5445a023e8091d23d19df0a7399 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4450 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4139 Title A name given to the resource Pamiętnik spotkań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.79-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Siemion, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Siemion PAMIĘTNIK SPOTKAŃ ...Zawsze się kłócę, że nie jestem żadnym kolekcjonerem. Gdy pada słowo kolekcjoner, to od razu wyobrażamy sobie człowieka, który systematycznie, zabezpieczając sobio środki, możliwości, pomieszczenie — coś tam kolekcjonuje, podczas gdy u mnie są to naprawdę przygody. Nie dalej jak przedwczoraj przywiozłem nowe rzeźby. Byłem w Ostrowcu Świętokrzyskim. Okazało się, że wieczór mam wolny, więc mój opiekun — tamtejszy sympatyczny kierownik Domu Kultury, Staś Pęksyk, powiedział — jedziemy do Bałtowa. Pojechaliśmy przede wszystkim po to, aby zwiedzić pięknie położony pałac Druckiego - Lubeckiego. A w tym pałacu jest internat Technikum Rolniczego, 170 osób. Jak zacząłem oglądać pałac — panie nauczycielki zaraz przyszły: „...ale proszę Pana, młodzież tak by chciała z Panem porozmawiać". Ja rozumiem, co to znaczy „ze mną porozmawiać", będę musiał więc przedstawić jakiś program. Przedstawiłem, a na zakończenie dzieciaki obok kwiatów przyniosły mi jakąś rzeźbę. „Bo my wiemy, że Pan zbiera ludową rzeźbę, więc ten Chrystus Frasobliwy... to jest pana Mularczyka, który jest synem naszego magazyniera". Na skutek tego zostałem właścicielem rzeźby (jako ekwi­ walent za moje gadanie), no i oczywiście dyrektor mówi, że musimy pójść do Józia Mularczyka, poszliśmy, mimo że było późno. Miał pięć figur, bardzo ładnych, przygoto­ wanych do wysyłki na konkurs PAX-u do Kiolc, nawet chciałem którąś kupić, ale by już nie zdążył innej zrobić na konkurs, więc tylko sobie pogadaliśmy, a potom wy­ ciągnął dużą — bardzo piękną, zespołową figurę, taką ro­ dzinę — ojciec, matka i małe dziecko wtopione jakby w tę parę, wszyscy w ludowych strojach kieleckich, z dzban­ kiem wyrzeźbionym w drzewie, a na płaszczu czy sukmanie czytam, że to podarunek od jednego artysty dla drugiego artysty. Tak mnie uczcił. No więc — przygoda. Wybierałem się nawet odwiedzić tego Mularczyka i zobaczyć jak on robi, bo widziałem kiedyś w Kielcach jego rzeźby, a tu stało się jakoś tak, że kolekcja moja wzbogaciła się o dwie rzeźby Mularczyka, mimo że nie wydałem na to pieniędzy. Aleksander Jackowski. — Czy więc rzeźby, które t u masz, są rezultatem jakichś konkretnych sytuacji, podróży, kontaktów z ludźmi ? 79 �Ze zbiorów Wojciecha Siemiona: i l . 2. Tadeusz Sobolewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Kapliczka, wys. z ptaszkiem 65 cm.; i l . 3. Tadeusz Sobolewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. Adam Mickiewicz, rzeźba w drewnie, wys. 36 cm. II. 4. Fragment mieszkania W. Siemiona. 80 �I I . 5. Wojciech Socha, Jaślany, pow. Dębica. Kapliczka Relikwiarz św. Wojciecha, wys. 54 cm. I I . 6. Józef Rozkocha, Ruda Kameralna, pow. Brzesko. Frasobliwy, rzeźba ceramiczna, wypalana, podmalowana. I I . 7. Józef Mularczyk. Chrystus Frasobliwy, rzeźba w drewnie, wys. 30 cm. I I . 8. Jan Karczewski. Wowro 1969, olej, wym. 61x46 cm. 8 81 �I I . 9. Rzeźba Szczepana Muchy z Szal na tlo obrazu Krzysztofa Jackowskiego. W.S. — Tak... oczywiście, że tak. Jest tylko parę dziel na czterysta, które dostałem, albo przynieśli mi w poda­ runku, ale generalnie można powiedzieć, że wszystko to są mojo przygody. A.J. — A więc są to jakby pamiątki, przywożone z różnych miejsc, związane z różnymi wspomnieniami ? W.S. — Tak, ja to nawet nazywam „mój pamiętnik" tylko że nie zapisany, a taki osobisty pamiętnik kontaktów z ludźmi. Wczoraj byłem w Bieżuniu u poety mazowieckiego Stefana Gołębiowskiego, zaproszony tam na uroczystości w miejscowym gimnazjum. Musiałem tam jechać przez Zawidz, więc oczywiście wstąpiłem do Tadeusza Sobolew­ skiego, który jest rolnikiem, a rzeźbić zaczął niedawno. Zafrapowały mnie niektóre jego prace, miał tam na przy­ kład całą kolekcję sławnych Polaków, zapewne na konkurs ogłoszony przez Muzeum w Toruniu. Był więc tam ksiądz Ściegienny w dwóch postaciach. Jeden z dłuższą brodą, jeden z krótszą. A mnie ksiądz Ściegienny interesuje nawet rodzinnie, bo przecież mój pradziadek chodził w oddziale księdza Ściegiennego, a dziadek też biegał po Lubelszczyźnie za tym powstańczym księdzem. Ale te powiązania były ważne i czytelne tylko dla mnie... A powracając do kolekcji sławnych Polaków — był tam i Adam Mickiewicz, co mnie 82 jako człowieka teatru musiało zainteresować specjalnie, był Stefan Żeromski, Hugo Kołłątaj i ...„Kuria" Skłodowska. Oczywiście kupiłem u Sobolewskiego parę rzeźb, ale mimo to mogę o nim naopowiadać: jak chociażby teraz o tej kolekcji sławnych Polaków, której nie mam, ale o której wiem. A.J. — Masz u siebie dzieła wielu współczesnych artystów polskich, w większości chyba przyjaciół i zna­ jomych... W.S.—Ano właśnie! Zaczęło się niewinnie, a potem galeria zaczęła żyć własnym życiem i zaczęła wymagać. Teraz przychodzą do mnie moi przyjaciele i mówią: Jak to? Tego nie masz, to musisz mieć... my ci załatwimy... W kon­ sekwencji doszedłem do wniosku, że należy się tym zająć nieco poważniej i jeżeli ułoży się wszystko, jak zamierzam, to chciałbym połowę swoich dni spędzić poza, Warszawą, kupiłem nawet w niedalekiej odległości od Warszawy dworek murowany i chcę tam prowadzić wiejską galerię sztuki. A.J. — Zarówno sztuki nowoczesnej, jak i ludowej? W.S. — Oczywiście! Przecież tak jedna jak druga powstaje w czasie mego życia, i jedna i druga mnie interesuje. Przecież i w teatrze uprawiam jednocześnie repertuar rozmaity — i Szekspira, i Moliera, i Redlińskiego czy Róże­ wicza. �I I . 10. Rzeźba Wincentego Krajewskiego na tle obrazu Jacka Sienickiego. A.J. — Szczególnie cenię w tej kolekcji właśnie to łączenie ze sobą sztuki ludowej i sztuki nowoczesnej. Daw­ niej, przed wojną, zbieractwo sztuki ludowej przeważnie wypływało ze szczególnej miłości do chłopa, z tendencji raczej ludomańskich, t u natomiast — zarówno świątki, jak i współczesne obrazy są jakby na tych samych prawach. W.S. — Oczywiście, bo przecież i to i to jest działaniem w sztuce, a że jeden człowiek ma wykształcenie, a drugi nie ma — czy to naprawdę jest w sztuce tak ważne ? A.J. —• Kiedy zacząłeś zbierać rzeźbę ludową ? W.S. — Chyba piętnaście lat temu, może trochę wcześ­ niej... A.J. — A ile ich jest teraz ? W.S. — Nie mam pojęcia... naprawdę... ale będzie co najmniej czterysta sztuk. Samych Frasobliwych będzie przeszło pięćdziesiąt. A.J. •— Prawie same rzeźby ? W.S. — Tak, poza tym mam niewielką kolekcję ma­ larstwa naiwnego. Chyba ze trzydzieści prac. Niektóre są naprawdę interesujące. Na przykład Maria Korsakowa, mam tu jej obraz jeszcze bardzo wczesny, ciekawy... No i haftowane obrazy Łucji Mickiewicz owej. Jeden bardzo duży i piękny powstał po mojej „Wieży malowanej", kilka­ krotnie pokazywano go na różnych zagranicznych wysta­ wach. A.J. — Czy masz czas na sporządzanie dokumentacji swoich zbiorów? W.S. — Och, notatki mam bałaganiarskie i czytelne tylko dla mnie. A.J. — Więc pozostaje pamięć ? W.S. — No tak, jeszcze mi się wydaje, że wszystko pamiętam, ale pamięć bywa zawodne... (Siemion po kolei zaczyna opisywać rzeźby stojące na ławie pod ścianą, cieszy się, o każdym obiekcie mówi bez wahania, wylicza: to Chajec, to Janik, a to stary Krajewski, Wierzchowski, Skrętowicz, Lamęcki... Pokazuje rzeźby stojące oiasno na pawlaczach, na półkach, pod ścianami). A.J. — Ogromny zbiór! Nie wiem, czy poza Zimmererem ma ktoś równie dużo rzeźb i to twórców, których zna, o których może wiele opowiadać. W.S. — No tak, zebrało się tego sporo, ale mam jeszcze wiele luk w tej mojej „geografii". I przyznam się, że czasem tak sobie układam moje podróże po kraju, aby właśnie te luki wypełnić. A.J. — Czy taka kolekcja nie zaczyna w końcu pod­ porządkowywać sobie właściciela? 83 �W.S. — Na szczęście mam swój zawód. A.J. — A czy między hobby a twoim zawodem są jakieś miejsca styczne? Myślę choćby o roli Frasobliwego w „Historii o Chwalebnym Zmartwychwstaniu". Czy o roli Jędrzeja Wowro w monodramie opartym na tekście książki Tadeusza Seweryna. W.S. — Na pewno! Ileż na przykład daje m i obserwacja tych Frasobliwych. Przecudowna sprawa, jak każdy z nich jest różny. Oglądasz rzeźby •— a podglądasz ludzi, pod­ glądasz ich działalność — i oni cię wtedy jnteresują — a nie Frasobliwiec — a jest to pouczające i piękne. A potem, po obserwacji człowieka warto znów wrócić do samych Frasobliwych. Widzisz, te wszystkie dreptania za tymi ludźmi wyni­ kają z tego, że jako człowiek działający w dziedzinie sztuki nie dowierzam sam sobie. Ci ludzie zachwycają mnie nie mniej niż ich rzeźby. Na przykład taki Ignacy Kamiński spod Łęczycy, słowo ci daję, najpiękniejsze z tego co robi jest — gdy mówi, opowiada.. To coś cudownego. Ta godność, ten bogaty, jędrny język... to jest prawdziwy Piast! A z kolei Chajec na odwrót, mówi źle, niewyraźnie, ale jaką ma wyobraźnię! W rzeźbach — a mam kilka bardzo dobrych — zastanawia mnie i ta fantastyczna wyobraźnia, i zarazem realizm tych wyobrażeń. A.J. — Masz na pewno w tej swojej kolekcji, bo przecież co byś nie mówił jest to kolekcja, rzeczy, które lubisz najbardziej, które oceniasz najwyżej w hierarchii artystycz­ nej. W.S. — Pewnie, do niektórych rzeźb — i właśnie lu­ dzi — przywiązany jestem silniej niż do innych. Najbardziej do Leona Kudły. Mam 6 jego rzeźb. Dziadek, którego często odwiedzałem, pozwalał mi mówić do siebie „ojcze", pozwalał pomagać w gospodarstwie, drzewka pobielić, pójść nad rzekę, opowiadał mi o synu... Ale hierarchii żadnej nie ustalam i nawet nie chciałbym. A.J. — Rozumiem. Gromadzisz te rzeźby trochę tak, jak inni slajdy, z wakacji. W.S. — Oj tak! Właśnie tak. Zresztą tak samo jest i z obrazami moich przyjaciół — plastyków. Przecież ten obraz znaczy dla mnie znacznie więcej niż zobiektywizo­ wany prostokąt płótna zamalowany farbami. Bo jeżeli jest to czerwień Stefana Gierowskiego, to za tym ciągnie od razu cały Stefan Gierowski. Jak mogę wartościować, gdy t u stoi rzeźba Wowry, a poniżej wisi obrazek Jasia Karczewskiego i jest napisane na nim „Wowro 69", figura jest w stylu Karczewskiego, a jednocześnie wyciąga bez­ radnie ręce, jakby chciała cię przytulić, taki człowiek w dziwnej koronie pełnej ptaszków. Niewątpliwie obraz ten „siedzi" we współczesności, w poszukiwaniach Jasia Karczewskiego, a jednocześnie tak jest zadedykowany, że jes* mój i tylko mój, a jednocześnie przysiągłbym że w tych ptaszkach i orderach jest on piekielnie ludowy A t u widzisz, przy obrazie Jacka Sienickiego stoi Krajewski — i oni sobie nawzajem wcale nie przeszkadzają, jest nawet coś, co ich w dziwny sposób łączy, te wyciągnięte twarze, te brązy na twarzach... Więc rozumiesz, dlaczego tego, co mam, nie chcę wartościować i nie traktuję jako kolekcję. Bo kolekcjoner szuka rzeczy, które chce mieć, a ja przeżywam przygody i nigdy nie wiem, jaka to będzie przygoda. Opowiadałem o tej wizycie w Technikum Rolniczym. Przecież ja nie planowałem tej wizyty i nie ja sobie wybrałem tę rzeźbę Mularczyka... A.J.—Bardzo ładnie o t y m mówisz, i prawie gotów jestem ci uwierzyć, zastanawia mnie tylko, że twój „przy­ padek" ma tak dobry smak i tak znakomicie uzupełnia twoją... kolekcję. Fot.: J . Świderski Id I I . 11. Fragment zbiorów Wojciecha Siemiona. w ,•1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d45e1a4adf39fab83bcd7ec5ae4d2c28.pdf 30c7f18c96bbf9170ccdb2f8808ae859 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1893 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polinezja - zasiedlenie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1756 Title A name given to the resource Stan badań nad procesem zasiedlania Polinezji / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 JACEK SCHMIDT 111:ilylu,l Etnologii UA.:'vI POz.nall STAN BADAŃ NAD PROCESEM ZASIEDLENIA POLINEZJI Zagadka zasiedlenia dyspersyjnego zespołu wysp leżących wewnątrz tzw. polinezy]nego trójkąta pasjonowała już pierwszych europejskich podróżników żeglujących po tym akwenie. Temat zafascynował także XIX-wiecznych misjonarzy chrześcijańskich i urzędników kolonizacyjnych, którzy wnikliwie studiowali język, wierzenia i genealogie wyspiarzy, zbierając dane traktujące o ich pochodzeniu. Zgromadzone wówczas materiały folklorystyczne stanowiły cenne żródło poznawcze dla późniejszej generacji uczonych. Znane etnologiczne i archeologiczne studia takich autorów jak: E. G Burrows, K. P. Emory czy E. S. C. Handy są przykładami tradycYjnego podejścia badawcz€go, jakie dominowało wśród wcześniejszych badaczy polinezyjskiej prehistorii I. Należy pamiętać, że dane jakimi rozporządzali uczeni w pierwszej połowie naszego wieku były bardzo fragmentaryczne. Opierano się głównie na wynikach analiz legend i genealogii, eksploracji etnologicznej i rezultatach powierzchniowych badań archeologicznych skoncentrowanych na budowlach megalitycznych i wybranych mikrolitach. Uznając wielki dorobek badawczy uczonych tego okresu i ich wkład w dzieło poznania pradziejów Polinezji, nie można pominąć pewnych mankamentów jakie pojawiły sit:; w klasycznym podejściu badawczym. Wykorzystywanie tradycji ustnej wyspiarzy jako podstawoweg,) materiału informacyjnego do rekonstrukcji odległych w czasie przesunięć ludnościowych i przeobrażeń kulturowych legło u p<Jdstaw wielu nieporozumień i pomyłek. Najpoważniejszym uchybieniem metodycznym było użycie genealogii oparte na przekonaniu, iż reprezentują one same w sobie socjologiczną i biologiczną rzeczywistość, oraz że arbitralny wydział lat przypadający na jedną generację mOże przynieść obiektywne rezultaty. Nowsze badania archeologiczne i językoznawcze przeprowadzone w latach powojennych rzuciły nowe światło na zagadnienie zasiedlenia I Np. E. G. Bur,'owó', Ethnologu of Futuna, Bc,-nice P. Bi.,;'hop MU,,;eUll'., Bulletin 133. Hawaii 1'930; K. P. Emory. ArcheologU of Nihoa and Necker, Hernke P. Bi..,hnp iVIu.-;'eu'l1".. Bulletin 53, Hawaii W28; E. S. C. B,mdy, The natire nL!tur. of the Marqlles(ls, Bernice P. Bi;hop Museum, Bullelin 9, Hawa,i;i Hl'.23. �140 Jacek Schmidt Polinezji i umożliwiły dokonanie wstępnej rekonstrukcji tegoż pr<.lCesu. Nie należy jednak zapominać, że wiadomości zawarte w przekazach wyspiarzy wielokrotnie okazywały się faktami historycznymi, a także udanie inspirowały kierunki poszukiwań badawczych. Mity, legendy i podania polinezyjskie zawierają też cenne informacje o różnych aspektach filozofii i teologii, i mogą z powodzeniem być wykorzystywane jako pud. stawowe źródło przy badaniach regionalnych zróżnicowań systemów religii Polinezji. Dokładna analiza folklorystyczna i historyczna zebr ;mych podań oraz uwzględnienie ich specyfiki lokalnej w konfrontacji z wynikami ostatnich badail archeologicznych, pozwoli wyznaczyć włcJściwe miejsce tego typu źródłom 'informacji w badaniach etnogenetycznych. Jak powszechnie wiadomo, pierwsi zasiedleńcy Polinezji przypłym;li z zachodu. Praojczyznę przodków współczesnych Pohnezyjczyków lokalizuje się w rejonie subkontynentu azjatyckiego: północno-wschodniej Indonezji, południowych Filipin, a także na Tajwanie 2. Odkrycia związane z kompleksem ceramicznym Iapita pozwoliły na odtworzenie sziaku migracyjnego Proto-Polinezyjczyków do obecnych siedzib. Trasa ich wedrówek wiodła przez archipelagi melanezyjskie :l. Dane te pozostaja w sprzeczności ze wcześniejszymi sugestiami P. II. Bucka i innych uczonych, którzy dowodzili, iż Polinezyjczycy przemieszczali się przez atole mikronezyjskie, a Melanezja stanowiła tylko kanał dyfuzji nory i fauny 4. Wskazywano na istnienie pewnych mikronezyjsko-polinezyjskich kCI:eksji kulturowych nie będących tylko efektem wspólnego austronezY.lskiego rodowodu oraz późniejszych kontaktów kulturowych. Przemawia te ZeJ możliwością występowania w odległej przeszłości innych, dodatkowyci, i bliżej nie sprecyzowanych tras wędrówek przodków Polinezyjczyków'; Nie rozstrzygnięto jeszcze kwestii czy zasiedlenie Polinezji nastąpiło w rezultacie celowej akcji osadniczej, czy też było efektem przypadkoe P. S. l.resented InienwtionaLe 21 [}raz Paper des Scie!;ces 5 Prehistoriques Nou'l:elles Lapita oceanic et Protohistoriq'Ues, et Wikingowie Pacyfiku. of anaLysis of Tokelau ,in Ooea'll'ia", Hebrides, Publica'han 5: uno, de Polynesiens, Bernice N icc la Union 1976, s. 16 - I ~, reference ,,.Trmrnal Sites PI/per' Con.gres, lo Oceania, de with SGcietc' Ja Lapila 1'9183, s, 48 - 51, 250 - 253; P. B.ishop Wellingkm repriJn'ted nr IX pot- 9: 1'974, .>. 2;;)3 - 259. Warszawa Islanders, Peoples, t. t. Islands, Pacif.ic Pacific les prehistory, Oceanienne, .s. 7 - 17; R. C. Gr'een, "Mankind", 19G7, 5. 17'5. W. HO'we!lls, The Anthropology poteJ'ie 1974, .nr 42/43, and voyaging, Ethnology grouping s. 1;3.2. La t. 30: P. H. Buck, Grego,l', Hawaii and G. Solheim lI, Prehistory of Southeast Asia with pre . ;ented ~,t Nice in Dolloque XXII ... , s. 144 - 1'47. importing 4 PhilippiJws La pTf?histoire w. Ocealll'i6ites", tery: the in CoUoq'Ue XXII, J .. Gal"a31Jger, 3 des Indonesia, BeTIwood, at Nice 3, s, Soci'cte 1974: from 215; des Mu'scum, tegoż, "A,l'chco\ligy J. Ga,ranger, Oceanil'i'te:-;, M. M<lc Bulletin 146, Anthropometric and Phy,sical Archeologie ·rur 30, P.a.ris des 197~ �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA POLINEZJI 141 ,,"vyeh, okazjonalnych podróży morskich. Można jednak przypuszczać, że' obydwie te formy kolonizacyjne odegrały istotną rolę w zaludnieniu tej części świata 6. Dokonywujące się przez blisko 2500 lat zasiedlenie Polinezji było procesem wielofalowym, różnokierunkowym, o zmiennym stopniu nasilenia. Stąd też wynika konieczność analizowania procesu zasiedlenia w kategoriach zjawiska kulturowego, a nie tylko kompleksu cyklicznych migracji. Wielokrotnie zwracano uwagę na językową i. kulturową jedność wszystkich Polinezyjczyków dobitnie wskazującą na ich niezbyt odległy, ':l7spól· ny rodowód. W św,ietle takiego rozumowania, pewne zaobserwO\vane zróżnicowania kulturowe i antropologiczne wyspiarzy powinny pozwolić na rozwiązanie wielu zasadniczych kwestii związanych z zaludnieniem Polinezji. Pamiętajmy jednak, że analiza przyczyn powstania i narastania O\vych odmienności pewnych społeczności wyspiarskich powinna uwzględnić warunki środowiskowe determinujące znaczną izolację małych grup ludności i wytworzenie się specyficznych form adaptacj.i środowiskowej. Powszechne zainteresowanie badaczy przykuwa problem zróżnicowania kultury polinezyjskiej na dwie subkultury: zachodnią i wschodnią. Prekursor badail nad tym zagadnieniem, Edwin G. Burrows uznał wspomnieme zróżnicowania za rezultat długotrwałej separacji oraz rozprzestrzenienia się elementów kulturowych z dwóch odrębnych centrów 7. Obecnie dominuje pogląd zakładający zasiedlenie Polinezji wschodniej z zachodniej kolebki kultury polinezyjskiej, tj. Samoa i Tonga, a następnie wyksztalcenie się lokalnych, specyficznych form rozwoju określanych mianem subkultury wschodniopolinezyjskiej 8. Do omawianej problematyki powrócę w dalszej części omówienia. Z a s i e d l e n i e P a l i n e z j i z a c h o d n i e j. Obszar zdefiniowany jako Polinezja zachodnia wyodrębnia się na bazie kryteriów: geograficznego, językowego i historyczno-kulturowego. W jego skład wchodzą wyspy i archipelagi: Samoa, Tonga, Futuna, Uvea, Niue i Ellice. Formowanie się najwcześniejszych form kultury polinezyjskiej dokonywało się w II tysiącleciu p.n.e., gdzieś w rejonie Fidżi lub wysp leżą-o (cd.), }'o!ynesian navigation. A Symposium on Andrew Sharp.~ vouages, Memoir Nr 34, Supplement to the "Journal of the Polynesian So'C'iety", WeHing,ton 1963; D. Levis, We, the navigators, W,elling'trm 1912. , E. G. Burrmv,,; Western Polynesia: a study in cuLturaL differences, "EthnoIogi..;ka Studier", 1938, nr 7, s. 1 - 1'92, Gortebo.rg. ~ K. P. Emory i Y. H. Si:noto, Eastern Polynesian buriaLs at Maupiti, ",Tourna,l of the PD'lynes'ian S (yci ot y", t. 73: 1964, nr 2, s. 159. (' J. theory Golson of accidental �142 Jacek Schmidt cych dalej na zachodzie. Zarówno dane archeologiczne, jak i lingwistyczne wyraźnie wskazują, że właśnie stamtąd przybyl.i na Samoa i T0nga pierwsi kolonizatorzy PoliD{~zji 9. W świetle dokonanych odkryć archeologicznych, Samoa i Tonga jawią się nam jako kolebka kultury zachodniopolinezyjskiej oraz pierwsze centra kulturowe i migracyjne. Pojawia się tu zasadnicza kwestia: który z tych archipelagów zostal zasiedlony wcześniej i bardziej pretenduje do miana ojczyzny P.olinezyjczykuv.;, tj. miejsca, gdzie zostały wykształcone najbardz,iej charakterystyczne ::n;by ich kultury? Archeologiczne penetracje na Tonga wykazały najwcześniejszq obecność człowieka na tym archipelagu okolo 1140 roku p.n.e. lO N apol ~-;:ane tam wyroby ceramiczne Lapita owz inne charakterystyczne elementy kulturowe wyraźnie dowodzą ścisłego pokrewieństwo z analogiclllymi wyrobami fidżijskimi. Na początku lat 70-tych zacz~to upowszechniać pogląd utrzymujący, iż twórcy Lapita na początku zasiedlili Tonga. gdzie nastąpił długotrwały izolowany rozwój polinezyjskiego zespołu cech fizycznych i kulturDwych przebiegający równolegle z rozwojem ,ic;zyka proto-polinezyjskiego. Dopiero kilkaset lat później miało nastąpić prze3unięcie na Samoa i inne wyspy zachodniopolinezyjskie II. Odkrycia dokonane w 1973 roku na lagunie MaliIanua (Samoa, Upolu) stały się przyczynkiem do gruntownej rewizji wcześniejszych uslalell. Uzyskane tam dwa datowania C14: 1030 p.n.e. oraz 940 p.n.e. współwysh,'pujące z tamtejszą ceramiką Lapita, stawiają ceramikc; Samoa w jednym przedziale czasowym z tongańskimi wyrobami Lapita 1~. Zmiany jakie dokonywały się w samoańskiej ceramice, typach toporów i i'lilych wyrobach nastąpiły w tym samym czasie lub nieco wcześniej, niż na Tonga. Pozwala to na \\.'yciągnięcie sugestiI, że Samoa były obszFem. na którym postępował wstępny rozwój kultury polinezyjskiej i może: być: uznane za ojczyznę Polinezyjczyków la W pozostałych pozacermicznych aspektach kultury materialneJ. tra9 R. i :VI. E. ShuHer, Austronesian i B. J. WaJlace Harding lU the LillQLListics L. M. P.o1Y'nosian 11 P. S. carbon dates s. 122. '" R. j (ed.), New The Belhvooo, 12; te R. C. Green Auckkl1nd prehistory, cu!tlue MC"1l1'O Park /Iistor)}, York [w:] W. i J. M. Ins,Utu'te and and prehistory Da v i·dson, Museum, Pacz.fie prl'histor)}, M. E. Shu.tler, of Pacific Ho'wells, op. cit., S, of .'lre/weo!oQy Paper PolY/lesia'1 Ocerlllia, Islanders, t. al. 197:5. ,.;. 79: Cultures Ute G. W. G:·<.lCl', l'aClfic', T. G. "Jo:l,';;al ol' t. lG: 1'970, :;. 25 - 26. Groube, Tonga, Lapita pottery nad S,ooiety", t. HO: 1971, n.r 3, s. 306. 1975. nr I. s. op. cit., s. 31,3. the Oceanie and II, "Cur;·e.n.l ;\'lllthrop;Jjogy·'. .. , ,.;. 2r2ii-227: in 1'974, nr presented origills, Western 7; R. at Nice Samoa, Shutkr, ill L. M. Gmubc. Bul'icl.iill Reeen: Col!oque XXIII ol radio... , �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 143 POLINEZJI PrOlo·Eastern Oceanic 1000 BC 1000 AD rono~'l Niul~f',l lh~a~1 c. GRI~;f<:N. Linguistic Ryc (zrócłłn: R. Oukiel's Fili~n settlement. Sama/w Tikopian Futuan Ellicefln 1. Podział wewmGtrzny subgrouping _.Journal of the ~~'.fA Easler jGzyków within Polynesian NW se HA' .... ' Marquaan R~ran pohnczy Polynesia: Society" Austral TiNA Maori Tahitian Rarotongan j.~k:!ich the irnpiicCłtions t. 75. 1966, nr for prehistofic 1. s. :H). dyC]e Samoa i Tonga zaczęły się szybko różnicować wkrótce po okresie inicjalnego zasiedlenia. Różnice kulturowe znajdują odzwierciedlenie we współczesnych klasyfikacjach lingwistycznych 14. Jqzyk proto-polinezyjski przebył okres długotrwałego i izolowi'.n?:'go rozwoju, w wyniku czego nastąpił jego rozdział na dwi€ subgrupy: 1'ongrtńską i Nuklearną Polinezyjską (język samoański i języki wschcdniopolinezyjskie) 1;. Pozostałości kulturowe ujawnione przez archeologów nie pozwalają na dokonanie LIstalen, gdzie dokonywał się proces rozwoJu języka proto-polinezyjskiego oraz jak doszło do wydzielenia się języka tongańskiego od pozostałych języków polinezyjskich 16. Tradycje i gen€alogie mieszkanców Samoa i Tonga nie sięgają zamierzchłych CZ<lSÓW, w których pojawili się w P.olinezji ich pierwsi przodkowie. Zarówno samoanskie podania mówiące o pojawieniu :.;ię Ta;:;aloa La i jego dzieci na Samoa przed około 40 generacjami, jak i tradycje R. C. G:'L'L'lI, Linguistic II prehistoriI' - 38; sertlemelIt. Pawley. !\. in morpholoGY. t5 B. Bigg" tf, Polynesian u,){)urna\ 8: dzielenie \000 lat), si\; subgrU'p, Len ,nie na obszarze Society", Po\yn€lSli,a, [w:] 00[ Linr}"uJistics in a pr'Occs a snbgronping Pe>ly,ncsi.an OkrL~"; i,zoiowa'lIC"go rozwoju go (do within ['olynesia: P.o\yne . ;,ian Society" langnages: u-f the 'PIH' langua.gcs (ec\.). T. T. Sebeoik subgrouping U.J "li l'Ila;! of lhc Oceania, jqzyka musiał Polinezji. The implication.s 1·9&6. nr based on siw red t. 75: \966. Current siG, irends in Ifni, trwaJ padł(,bnie l, for s' 6- innovations 1, s. 39 - G4. nr Hague-Par.i., pr-e~t,o-p~\i,nezyjskicgo dokonywać the t. 75: tingl/,istics. . ,;. 184 - 4>85. nj'ezwyKle dłu- j.a,k .,;'a:-11owy- �144 Jacek SchmicZt z Tonga wskazujące na samoański rodowód pierwszych Tongańc;~ykó\\' dotyczą kolejnej fali osadniczej na tych archipelagach 17. Samoa i Tonga staly się punktem wyjścia kolejnych ekspedycji morskich, które doprowadziły do odkrycia i zasiedlenia pozostałych części Polinezji zachodniej oraz niektórych archipelagów leżących na wschodzie Wyspa Futuna wchodzi w skład grupy Horn i stanowi wraz z Wyspami Wallis najbardziej wysuniętą na zachód część Polinezji zachodniej 18. Folklorystyczne i etnologiczne studia nad kulturą Futuny nie daly możliwości ustalenia pochodzenia jej mieszkańców. Polinezyjczycy z Futuny mogli przybyć z Samoa lub ze swych wcześniejszych siedzib leżących na zachodzie. Istnieje też możliwość, że reprezentują mieszankę różnych Ial migracyjnych. Ta ostatnia ewentualność wydaje się być najbardziej prawdopod0bna. Jeżeh tamtejsza kultura stanowi zlepek elementów różnorakiego pochodzenia, to elementy te musiały być bardzo podobne i nastąpilo ich pełne i trwałe zlanie się powodujące wytworzenie się nowych wartośei kulturDwych 19. Kultura mieszkańców Futuny i sąsiedniej wysepki AloIi jest pro~tszc.. niż w innych częściach Polinezji. Można to wytłumaczyć niską l"czcbnie populacją i relatywnie długą izolacją. Nie występuje tam wiele podstawowych cech samoańskiej i tongańskiej organizacji społecznej. Innym zjawiskiem jest zachowanie się na Futunie pewnych elementów kultury, które zostały zapomniane na innych obszarach. Niektóre cechy kuitllrowe występujące w dawnej Polinezjti, w tym także na Samoa, obecnie nie: są znane poza Futuną. Można tu przykładowo wymienić takie elementy jak: równoległe krokwie w owalnych domach, dziedziczenie pozycji mistrza-rzemieślnika czy techniki związane z odeskowaniem canoe 20. Równie zastanawiająca jest obecność na Futunie innych wytworów kultu· rowych współcześnie nieznanych na Samoa: odzieży z pilśnionej kory, fletów nosowych czy specyficznych w układzie platform-marae 21. Powyższe informacje pozwalają na wnioskowanie, ż.e kultura FuLuny jest pod wieloma względami nie tylko zachodniopolinezyjską, ale raczej wczesnopolinezyjska. Przyjęc.ie takiego rozumowania może okazać się po17 E. W. G·i.f{ord, Tongan myths and tuLes, BeNli·ce P. Bi.'ih0'P lV!w;cum, Bullel'in 3~. H2,'waii 19124, <;. 8 - 9; P. H. Buck, op. cit., s. 235. • 18 KIuc'Z'oIW2 pozyc;j,a ge()graficzna pomiQdzy S.aro·oa na ws'c;h.odzie i F;'dżi na poludnio wym za'chodZJie może spra,wić, że prowadzone tam ba'dan,i-a po'zlwa,l" zrekon-s1ruo'wać zaiiitniaJ.e w ,przeSlzlośc.i prz.esuniqcia Iud-nośC"i(}wedo Polinezji ZJcl1odniej i pOlZ'at'0n orbs,Z)ar. 19 E. G. Bu~i'oW's, Etln:o!ogy of Futuna ... , s. 231, 233. 20 P. H. Buck, Samami materiaL cuLture, Herni,c'e P. HiJ.'ihop MlI.~el1,m, BuIJetin 75, Hawaii 1'930, s 83 - 8'5, 665, 672. 21.K. P. Emory uważa, ź,e ~tare -ma-rae (-malae) z FlItuny bardz:o prlypallTIi'Oa po'dstaw'<Jwe budowle teg,o typu ze wsc.hordniej PoHnezjoi. 1 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 145 POLINEZ.Jl mocne w rozwiązywaniu wielu podstawowych kw-estii dotyczących ;:>czeobr2.żeń rozwojowych kultury polinezyjskiej 22. Analiza ceramiki odkrytej na wyspie wskazuje, że tamtejsze sekwencjt odpowiadają zasadniczo tym z Samoa i Tonga. Nie natrafiono j,;szcze tylK.o na stanowiska odnoszące się do warstwy reprezentującej wczesną wschodnią ceramikę Lapita, jednakże typy występujących tam toporów i formy niektórych naczyń pozwalają przypuszczać, że stanowiska t:łkie tam istnieją n Stwierdzono podobieństwo niektórych odkrytych na Fu· tU:lie wyrobów ceramicznych do znalezisk z Fidżi (Siga taka). Najst;n-szf' dotąd uzyskane datowanie C14 określi lo wiek badanej ceramiki na rok 24 200 ± 90 p.n.e. . Analiza jqzykoznawcza pod ważyła wcześniejsze ustalenia zakładające bliskie związki języka mieszkańców Futuny z językiem tongańskim i wykazało jego przynależność do subgrupy Nuklearnej Polinezyjskiej i bliskit pokrewieństwo z językiem samoańskim 2;,. Wyżej przedstawiona argumentacja pozwala na potwierdzenie obecności Futuny w sferze wpływów kultury zachodniopolinezyjskiej i umi-ejscowienie zasiedlenia wyspy już w 2 połowie I tysiąclecia p.n.e. lub wcześniej. Trudno jednak zlokalizować obszar, z którego dokonano kolonizacji wyspy. Etnologowie doszukują się źródeł kultury mieszkańców Uvea na wyspach Tonga. Wskazuj-e się tu na wysoki procent zbieżności w n;J.zewnictwie miejsc, podobne nazwy dla poszczególnych faz księżyca, typy toporków, konstrukcje platform pod domostwami, terminologię pokrewieństwa królewskiego, typy i nazewnictwo tańców itd.26 Występują też liczne dowody świadcząc-e na rzecz związków pomiędzy Uvea oraz S:nnoa i Futuna, jednakże wpływy tongańskie są wyraźnie dominujące. Jednak Tongańczycy nie byli pierwszymi zasie'clleńcami wyspy. E. G. BUTrJWS zebrał tradycje mówiące a trzech imigrantach będących pierwszymi ludź. mi na Uvea. Imion tych ludzi nie odnaleziono w tradycjach tongańskich. za~ niektóre interpretacje przypisujące im tongai1ski rodowód okazal~i sit; blt;-dne. O pre-tongańskim zaludnieniu może świadczyć także nazewnIctw'> nieKtórych nazw miejsc 27. Hipotetyczna ludność zamieszkująca Uvea Eth,lOlogy tJ Futmw ... , ..i. 233. 22 E. G. Burrows, 2:1 P. V. K'j·r<:h. Etno-archaeotogical Poi Jnesia): a preliminary :1-:' l, s. 58. 24 I bid., s. 40. 61. report, op. cit., s. -lO - 41. przypi.-; 25 A. Pa,wley, 26 E. G. BurrOM'';, Etlwology .;el;'~l, 2' 10 Lud, BulleUn 1'45, Haf\vaij Przykl.ado'Wo t. LXIX investigations "Joumal 19 nazw oj Uvea of the in F'u!tlna Po-lyne"ia:n and Uvea So'CiNy", (\iVestC"r[ t. 85: 1976. 5. ('v\'aUis Island), Bernice P. B:.-;h)p 1937. :;. 1'69 - 170 i i'n. uy·calJ <-ki·ch k~.\re''''P0l1Jduje z nazw<lmi z FutUllY. :\-Iu- �146 Jacek Schmidt o o Manua ~gVavau c" Ry,c.2. Kierunki mi~racji I- I\) o Niue Tongatapu za:si€ldleńczych w !Polinezj,j zachodniej przed pojawieniem się Tongańczyków mogła reprezentować wczesną zachodniopolinezyjską kulturę blisko związaną z tą z Futuny 28. W trakcie badań archeolog,icznych natrafiono na wyroby ceramiczne podobne do wytworów z Futuny. Odkryto też naziemne kopce i fortyfi·· ~O(acjestanowiące solidny dowód na prehistoryczne kontakty z Tonga. Zasiedlenie Uvea mogło nastąpić mniej więcej w tym samym czasie co Futuny tj. w I tysiącleciu p.n.e.29 Niektórzy językoznawcy są skłonni dopatrywać się ścisłych związków języka wyspiarzy z Uvea z językiem tongańskim i klasyfikują te Języki w jednej grupie 30. Andrew Pawley uważa, że brak jeszcze danych pozwalających na dokładne ustalenie powiązań języka uveańskiego z innym; językami polinezyjskimi i nie podejmuje się jego klasyfikacjii w ramach jakiejkolwiek grupy 31. Pomimo wielu niejasności jakie wiążą się"'z zasiedleniem Uvea, można obecnie dokonać kilku podstawowych ustaleń. Typowa zachodniopolineE. G. Burrows, Ethnology of Uvea ... , s. l7'1 - 17e. P. V. Kril'ch, op. cit., s. 61. 20 S. H. Elber:t, Internal relationship of Polynesian languages and dralects, "South-westrern Journal ;(If Ainthro):>orlogy", t. 9: 1953, nr 2, s. 169; R. C. Green, Li.nguistic ... , s. 34. 21 A. P:awley, op. cit., s. 61, przy,pios8. 28 29 �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA:SIEDLANIA POLINEZJI 147 zyjska kultura wyspy była dziełem odkrywców przybyłych na Uvea w I tysiącleciu p.n.e. Bardzo możliwe, że istniały wtedy bardzo ścisłe po.. wiązania z Futuna i Samoa. Kolejna fala osadnicza przybyła z Tonga i wywarła decydujący wpływ na oblicze kulturowe wyspy. Niue jest samotną wyspą położoną w zachodniej części Polinezji pomiędzy archipelagiem ronga na zachodzie, Samoa na północy oraz Wyspami Cooka na wschodzie. Edwin M. Loeb uznał, że zasiedlenie wyspy nastąpiło na drodze kolejnych, izolowanych względem siebie migracji ludnościowych ~2. Tłumaczyłoby to fakt istnienia na Niue dwóch endogamicznych i antagonistycznych względem siebie społeczności wykazują·· cych pewne zróżnicowania antropologiczne, kulturowe i w mniejszym stopniu językowe. Zgodnie z lokalnymi przekazami, na wyspie pojawiły się trzy 5~ruPy osadników. Pierwsza migracja miała mieć miejsce około 700 roku n.e. i tworzyli ją Polinezyjczycy z Sawaii (Samoa). Lądowanie tych ludzi poprzedziły zwiadowcze penetracje grupy ich przodków. Drugą falę osadniczą stanowili Tongańczycy będący uczestnikami wojennej wyprawy morskiej. Doszło wtedy do walk pomiędzy wyspiarzami i tongail13kimi agresorami. Nowi przybysze pozostali na wyspie powiększając liczb~ osiadłych tam Tongańczyków, którzy przypłynęli wcześniej w małych, niezorganizowanych grupach. Wydarzenie to miało miejsce w początkach XVI wieku. Również z Tonga przybyła kolejna, trzecia grupa osadników pod koniec XVII wieku 33. Język Nieańczyków jest blisko spokrewniony z językiem tongańskim. S. H. Elbert uważa Niue za "kolonię" tongańską i język wyspiarzy z Niue włącza wraz z językiem tongańskim do jednej grupy językowej 34. Dane zebrane przez Elberta posłużyły do obliczeń, z których wynika, że Niuań ezycy odseparowali się od wyspiarzy z Tonga pomiędzy 400 - 800 rokiem n.e.35. Znawcy przedmiotu wskazują, że powyższe ustalenie wymagają sprawdzenia i dalszych badań 36. 32 E. M. Loeb, Historyand tradiJtions Bulletin 32, Hawaili 1'92:6, s. 23 - 24 i in. 33 of Niue, Bennie,e P. Bish::>,p Museurr: Ibid. S. H, EI!bert, op. cit., S, lB4, 169; Usta1enia A. Pawleya (op. c,it., .-;. 40 - 41). 35 R. C. Green, L.inguistic ... , s. 1,3. 3~ Elberta z{)Is't,ałypJitwi'OI'dzo:ne prz"z 36Aut.oi' .,ławnika Niue Dictionary, J. M. McEwen' zauwa.zył, w języku Niue (}becn1o·śćpewnej I~czby słów na'wiązują.cY'ch do jęzYI~a samoańs:k,ieg{) i języków w0;ohoo!l1Ji'Oipoihne-zy jnY'ch. Na tej ,pad!StalWieuważa, że dawny język Ni'ue był ściślej związany z tymi d'ialektami, alepóźni.ej na<SltąpiłsHny wpływ języka t'oug'u\:;kieg{l; A. A. Koskinen podaj'e, :i.e wi'e'le niueańs'kich nazw miej.sc nawiązuje do nazw samo.ał1~kich (A. A. KOis.k~nen, G~os w dyskusji, [w:] P. S. Bciłwooo, The prL'hisioTY ... 1~ , s. 21) . �148 Jacek Schmidt Archeolodzy umiejscawiają zasiedlenie wyspy około 470 roku n.f:. Do takiej oceny upoważniają datowania C14 uzyskane w położonej we wnętrzu wyspy osadzie Paluki 37. Pierwsi ludzie na Niue nie byli zbyt liczebni i mogli tworzyć zwiadowczą migrację poprzedzającą lądowanie 'Niększej grupy ich ziomków. Badania nad uprawami orzecha kokoso'Nego i innych owoców potwierdzają, że na Niue pojawiło się kilka grup ludzi w różnych odstępach czasu. Ograniczone analizy antropologiczne wyka.zują bliskie pokrewieństwo populacji niueańskiej z ludnJścią zachodniopolinezyjską 38. Powyższe ustalenia znajdują potwierdzenie w wynikacr: analizy" kształtu bazaltowych toporków i badaniach etnologicznych nad wybranymi elementami kultury materialnej Niue 39. Główny trzon zaludnienia Niue niewątpliwie pochodził z Tonga, jednakże obecny status języka Niue nie może być użyty jako argumepi, że wyspę skolonizowano tylko z tego obszaru 40. Liczne przeslanki wskazują na możliwość przybycia wczesnej fali osadniczej z Samoa lub innego pobliskiego obszaru. Umiejscawianie zasiedlenia Niue w V wieku n.e. jest naj ba rdzie j wiarygodne 41. Zasiedlenie Polinezji centralnej w s c h o d n i ej. Północne Wyspy Cooka (Manihiki) leżą w centralnej części Polin£zji, pomiędzy Tokelau na zachodzie i Wyspami Towarzystwa na południowym-wschodzie. W skład archipelagu wchodzą wyspy: Tongareva, Manihiki, Rakahanga, Pukapuka, Nassau, Suworowa, Palmerston. Każdy z mieszkańców atolu Tongareva wywodzi się z jednej z trzech głównych linii genealogicznych, a ich przodkowie zmieszali się ~ sobą poprzez małżeństwa mieszane42• Wodzem jednej z pierwszych grup osadników na atolu był Taruia. Podanie z Aitutaki (południowe Wyspy Cooka) mówi, że tenże Tantia był wodzem na tej wyspie. Został on zmuszony do opuszczenia swojej ojczyzny i pożeglował na Tongarevę. Dokładna ana,l7 M. M. Troitter, Niue Is~and, archaeological Bul,let.in 7, Chl"btchurch, New Zea:lal1Jd 197'9. s. 50. survey, Call'1l'I'bu.ry Mu"cum, ss Ibid., s. 57, 30 Ibid., s. 12, 49 i in. prehistory of Western Polynesia, Pap0r pre.'c,ILed at Nice in CoJ:1.oqueXXH ... , s. 31. 41 W 197·2 roiku uzyskano da-towanie CI4 w.-;ka,zująee na zasiedlenie wyspy okol'G 130 roku n.e. (R. Shutler, Recent ... , s, 118). Wynitk ten nie koresponduje z da'ny' mi otrzymanymi w trakcie flstc1!iJnichbadań. J'eiŻeli Niue byla fak-tycz:nie wmie"zkaL w tak wczesnym 'Okres.i·e. 1-0 dalsze bad'a'ni,a powilllny ujawnić obecność skorup ceramiczny'ch jakie z.!la~'ezi-onona Samoa, T{Jo'ga czy Uvea. I~ P. H. Buok, Ethnology of Tongareva, B~'rnice P. Bishop M-u'sell'm, BulleLn 92, Hawaii 1'932, s. 1'1- lit lO J. M. Dav,iid'son, The �STAN BADAN NAD PROCE:SEM ZASIEDLANIA POLISEZJI 149 liza Petera H. Bucka wykazała, że pierwsi zasiedleńcy wyspy mogli stanowić małą liczebnie grupę ludzi nie posiadających wykształconych kapłanów, czego dowodzą porównania list genealogicznych i M'ystępuJClce w nich braki. Kolejny przodek wyspiarzy z innej linii, Mahuta przybył na Tongarevę póżniej niż Taruia. Mahuta jest dobrze znany tak~e w tradycji Rakahangi. Rodzinna tragedia skłoniła go do opuszczenia tego atolu i osiedlenia się na Tahiti. Tradycje z innych wysp potwierdzają fakt odbycia podróży przez Mahutę z Rakahang.i na Tohgarevę via Tahiti 43, NIałŻ€!lstwo córki Mahuta doprowadziło do zejścia się lini Mahuta i Takatu-przodka wyspiarzy z kolejnej linii. Takatu należał do wcześniejszej fali osadniczej. Okres zasiedlenia atolu ustalany od Mahuta i Taruia wynosi 18 generacji, co umiejscawiałoby kolonizację wyspy w połowie XV slulecia. Jeżeli jednak wspomniane tradycje z Aitutaki i Tongarevy dotyczące Taruia mówią o tej samej osobie, to datę zasiedlenia należałoby cofnąć. o jedno stulecie 44. Kultura Tongarevy wykazuje ścisłe powiązania z kulturami Polinezji centralno-wschodniej i marginalnej 4;;. Wstępna penetracja archeologiczn:, przyniosła datowanie C14 na 710±70 lat przed dzisiejszą datą tj. 1240 ro-k n.e,46 Manihiki i Rakahanga. Chociaż obydwa atole dzieli odległość 2;> m!\ można mówić o ich pełnej jedności kulturowej i wspólnocie dziejowej. Tradycyjn3 historia Rakahangi przypisuje zasiedlenie obydwu atoli jednej rodzinie biologicznej, na czele której stał prześladowany wojownik. Wyprawie nie towarzyszyli wykształceni kapłani. W związku z tym informacje genealogiczne są zwięzłe i ubogie w szczegóły. Podanie o odkryciu atoli jest zmieszaniem historycznej narracji i mitu. Pierwszym człowiekiem na wyspach był Huku, żeglarz rodem z Rarotongi (Pd. Wyspy Cooka). Huku przypłynął na Manihiki ze swoją siostrą Tapairu i je] mężem Toa. Nazwy geograficzne i imiona własne wspomniane w tej tradycji potwierdzają rarotongańskie pochodzenie Huku. Żeglarz ten powrócil na Rarotongę, a jego siostra wraz z mężem pozostali na wyspach. Związk! krwi zadecydowały o daro-wiźnie nowej ziemi, jakiej dukonał Huku na rzecz Tapairu i Toa. Toa był wielkim wojownikiem, jednak prześladowania jakie go spotkały na Rarotondze skłoniły go do opuszczenia ojczyzny na stałe. Naczelnicy na Rarotonga zachowali w pamięci po dzień dzisiejszy fakt opuszczenia wyspy przez Toa. Pojawienie się Toa na Manihiki i RJ.- ,la Ibid., .•• Ibid., :1;t:Jlenia .~. 17, 19. s. 30; czasu, G~n('ak;g.·-e w którym z. Ra)'Dtongi '" Ibid., s. 11- 13, 178 -179,211212,216 R. ShuUer. Recent ... , s. 120. • ft i ~UWE'j ży1 TU'I'uia. - 2QO. Zelandii Llmoiliwiają d~)Klachc: �150 Jacek Schmidt kdhanga umiejscawia się w XIV wieku, co koresponduje z datowaniem zasiedlenia Rarotongi 47. Manihiki i Rakahanga znajdują się w sferze wpływów kultur Polinezjl wschodniej i marginalnej. Tamtejszy dialekt Jest blisko spokrewnIony z dialektami maoryjskimi, i tn zarówno w zakresie słownictwa jak i stosowania pewnych głosek 48. O związkach z Nową Zelandią świadczą również pewne znaleziska z zakresu kultury materialnej 49. Pukapuka jest najbardziej wysuniętym na zachód atolem z całej grupy Wysp Cooka. Analiza podań wyspiarzy nie umożliwia sprecyzowania obszaru, z którego dokonano odkrycia atolu. Niemniej tradycje Jdw0łują się do ścisłych kontaktów z wyspami leżącymi na zachodzie: Samoa, Tonga, Tokelau, Niue i prawdopodobnie także z Fidżi ;;0. Jak wskazujq listy genealogiczne, pierwsi mieszkańcy wyspy pojawili się około 600 :a: temu 51. Kultura Pukapuka zawiera szereg nawiązań do wszystkich subkultur polinezyjskich, jednakże jako całość moż·e być uważana za kulturę marginalną Polinezji zachodniej. Typowe zachodniopolinezyjskie elementy kulturowe można prześledzić w sferze kultury materialnej ;'2, organizacji spolecznej i mito-Iog.ii Pukapuka 53. Na uwagę zasługuje fakt, że związki kultury materialnej atolu z poszczególnymi wytworami kulturowymi występującymi tylko na wschodzie lub tylko na zachodzie są relatywnie małe. Poludniowe Wyspy Cooka leżą w centralnej części Polinezji pomiędzy Samoa na północnym-zachodzie i Wyspami Towarzystwa na północnym wschodzie. Zgodni~ z lokalnymi podaniami, centralna wyspa archi·. pelagu Rarotonga została odkryta zarówno z Polinezji zachodnie] ja;': i Wysp Towarzystwa. Samoański żeglarz Karika przypłynął na wyspe mniej więcej w tym samym czasie co Tangiia, tahitiański odkrywca Rarotongi 54. Badania etnologiczne i archeologiczne wykazały, że kultura samonI'lski'.. 17 >'cum, '<lS P. H. Buck. Ethnology of Manihiki Bu,He'hn 99, Hawaij W32. s. 14 - 22. Ib'id., S. m~rl RakClhanga, 51 P. Bi,,,.h.;.p:\L- 11 - 1:3. s. 141 - 143. 5Q E. i P. Beaglehole, Ethnology of Pukapuka, Bulletin I~SO, Hawa·ii 1938, .s. 378, 410 - 41'1, 41'S i i,n. ·19 Bernice Ibid., Ibid., Bern-ice P. Bi.~hop Mll.-;cun, S, 2'41, 37'7 - 37l:l. •~ Można ,tu przykladowo wymienić zbieżności w za,kre:"ie ty,pów ;'Clczykó\\', tcc~nik lowieck·ich, sYSttelffiówirygacyjnych przy kultywacji po"zcwgólnych upr;]'''' itd.; E.i P. HeGlJgleh~)~'e, op. cit., s. 41'3 - 4·1'1. 5~ G. MacGregor, Notes on the ethlwlogy of Pltkapuka, Bernice P. Bi':'!l"p ;\'L:i'C"dm. OocaS'io;na! P>apel'~, t. XI, nr 6. Hawa'ij 19135,s. 8. ;1 P. H. Buck, Wikingowie ... , s. 10'1 - 102. �STAN BADAN NAD PROCE5EM ZASIEDLANIA 151 POLINEZJI nie wywarła istotniejszego wpływu na Wyspach Cooka, których podłoże Kulturowe jest typowo wschodniopolinezyjskie. Wpływy z Wysp Towa·· rzystwa miały charakter bezpośredni lub też następowały poprzez mieszkańców Wysp Tubuai. Datowania C14 potwierdzają fakt zasiedlenia Rarotangi około 1290 ± 70 n.e. Proces zasiedleńczy na tym obszarze rozpoczął się jednak znacznie wcześniej 5'3. Południowe Wyspy Cooka jawią si(~ jako ważna granica pomiędzy subkulturami polinezyjskimi, zwłaszcza Nową Zelandią i Polinezją zachodnią. Nie ulega wątpliwości, że tamtędy wiodły szlaki migracyjne do Nowej Zelandii i Polinezji wschodniej. Językoznawcy wskazują na ścisłe związki języków Wysp Cooka, Nowej Ze· ;andii i Wysp Towarzystwa 56. Położony w centralnej części Polinezji archipelag Towarzystwa tworzą dwie grupy: Wyspy Na Wietrze oraz Wyspy Pod Wiatrem. Odkrywcą Wysp Pod Wiatrem miał być samoański żeglarz Taiwa, który wylądował na Raiatei i założył tam słynną osadę Opoa. Wydarzenie to mogło mieć miejsce, jak głoszą genealogie, około 850 roku n.e. Z kolei wielki przodek Tahitian, Taaroa przybył około 100 lat wcześniej z archipelagu hawajskiego 57. Zarówno tradycje lokalne jak i podania zapisane w innych częściach Polinezji wskazują na Wyspy Towarzystwa jako najważniejsze centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Najstarsze znaleziska odkryte na wyspach Maupiti i Huahine datowane są na 850 ± 70 rok n.e., jednakże położenie innych wyrobów w war.<:twachodkrytych poniżej tego datowania pozwoliło określić ich wiek na 650 rok n.e ..';B Nie natrafiono jeszcze na ślady najstarszego osadnictwa !Ja wyspach. Odkrywki archeologiczne prowadzone na innych wyspach archipelagu dostarczyły dowodów tylko na znacznie późniejsze osadnictwo. Znaleziska wykopane na wyspie Moorea pochodzą z XIII i XIV wieku i nic nie wskazuje, że Moor<.~abyła zamieszkała dużo wcześniej 59. Zarówno w sferze kultury materialnej jak i innych aspektach kull;"ry Wyspy Towarzystwa przejawiają silne związki z kulturami Nowej :;:; R kti'l~ Duff, oJ Prehistory the Southern Cook !.'!anc1s, Ca'n'tcrbu.ry Mus'cum, Bul· Chl'j",lchurch, New Zealand 10974, s, 10, 1'6 - 1'8. 146. :o" H. C. Gr,ec>l1,Lingllistie ... , :;. 38 - 29. tj. 57 E. S. C. Ha;ndy, History anel culture ill the Societu lslanels, Bcrni'ce P. Bi,· J:op :Vlu'l'um, Bulletin 79, Hawail 1930, ci, 5 - 6, 83 - 8,6; A. L. God'lewsikli, Drogi S'(J110U.' slońca, \Vrr:c!a'W 1'96:1. S, 9. K. P. Eim(),:'y i Y. H. Slin>e,tu,op. cit., s. 167 - 160; y, H. Sinoto ,i P. C. Maceo)', Report on the pre!iminaru excavation of all early habital'ion on HlLahine, Societ;; Islands, "J'DU Dna l d'r' la Societe des Ocea.niste.ci", t. 31: 19'75, nor '17, s. 183; R. Shutler, 501 P.ecent ... , s. 117 - 11'8. 5G Archeology on pelf,'; nI' the Mus'cum ;967. i. 217 - 220. thq island er! Nat'lI:"a'! Moorea, Hist{)ry", FrencJ] Polynesia, R. C. Green (led.), "A 11lthro,pCll·ogk;,J l t. 5'1, c.z. 2, New Pa· Y'H-:" �152 Jacek °.- __ --.:'-'17.:..0 .:..'6r:0'-- e (\ \ k s x- Schmidt .:..''TS.:..O -'1 Jarvis <: '.. 130 '40 Mą /.-? r Ir l~O". 10 '1""<9' •• s·aW~i <\.• I l Nukuhiwa" Tongarewo a (\ I N ••'"'''''''' ą Pukapuk&' -•• Tutuola f "1anua . ": hIk .0: :: Hiwaoa 'Manihiki Fatuhiwa Nassau w. ~Lworowil w- y • N iuat ~ .... .. • ··Wawa 20/-;-:'-.:~·~.:..·~-n-g-at-a+-'-'------'-"jF-"=--'-',--oii>4--i--+--.:..':..=-·'-... I I : C:--'l-l I '." -.--+----;-..--.-\~. .: Marutea _~__ ~~Man~arerwa_j eo Gena °l Pi tcai rn° '-- -'- -L --" Ryc. 3. Kderunki m·igracJi zasiedlel1czychw -'- PoEnezJi '-- centralnej i j i l L---' i wschodnlej Zelandii, Markizów i innymi społecznościami wschodniopolinezyj;;kirni. Analogiczne powiązania można prześledzić także we wczesnej kulturze archipelagu 60. Wyspy wchodzące w skład grupy Tubuai zostały zasiedlone z pobliskich Wysp Towarzystwa. Nastąpiło to prawdopodobnie wcześniej, niż k:nlonizacja Południowych Wysp Cooka, tj. pomiędzy VII a IX wiekiem n.e, Bliskie pokrewieństwo mieszkańców Wysp Cooka, Tubuai i Wysp Towarzystwa znajduje pełne odzwierciedlenie w języku, kulturze i świadomości wyspiarzy 61. Dotychczasowe u:::tnlenia etnologów i językoznawców pozwalają uważać, że odkrycie niezliczonych atoli wschodniopolinezyjskich Wysp Tuamotu było dziełem Tahitian i Markizyjczyków. Proces zasiedleńczy rozpoczął się już w IX wieku n.e.62 W stosunkowo bliskiej odległości od rozległego archipelagu Tuamotu leży grupa Mangarevy zwana też Wyspami Gambiera. Podstawy kultury '" E. S. C. Handy, Hi~tory .. " s. 9 - 67; Ralph Linton zaikladal, że kultura Wy,sp Towarzy.s'twa zajmuje pośrednie nlleJsce pCJmiędzy kamrplek.-;ami Samoa-Tonga i Markizy-Nowa Zelandia. Takie stanowisko zO.4alo poddane ostrej krytyce prze<: P. H. Bucka (Samoan material ... , S. 665). 61 R. T. Aiitken, Ethnology of Tubuai, Bernice P. Bishop Museum, Buile: in ·iii. Hawa:ii 1930, s. 80 - 83, 95 - 97, 165 - 166. tl2 R. C. Green, Linguistic ... , s. 26. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZA'SIlCLiLANIA POLINEZJI 153 Mangarevy były oparte na wczesnej kulturze występującej na Wyspach Towarzystwa przed okresem przeniesienia' jej na Hawaje i Nową Ze]andię. Pierwsi osadnicy przypływali na wyspę w małych grupach z Tuamotu i byli reprezentantami prostej kultury rybackiej bez rozwiniętej teologii wymagającej stawianJa platform marae dla oddawania czci bogom. Jedyną rośliną wniesioną przez tych ludzi na wyspę był orzech kokosowy. Pierwsza zorganizowana wyprawa kierowana przez naczelnika Tupa wylądowała na Mangarevie około 1300 roku n.e. Nowi przybysze przywieźli ze sobą liczne rośliny uprawne występujące tylko na ,\..yspach wulkanicznych. Chlebowiec i banan mogą wyrosnąć tylko z młodych pędów co dowodzi, że Tupa kierował ukierunkowaną ekspedycją. która lądowała na Mangarevie nie dokonując w trakcie podróży dłuższych postojów na leźących na trasie atolach 63. Nie budzi żadnych wątpliwości bliskie pokrewieństwo kultury Mangarevy z lokalnymi kulturami wschodniej Polinezji i obszarów marginalnych, zwłaszcza Markizów i Wyspy Wie'1kanocnej 64. Analogiczne terminy na określenie wodza, najwyższego kapłana, kobiet o wysokim statusie społecznym, poszczególnych upraw czy też nocy i miesięcy księżyco'vych oraz liczne zbieinośc.i w sposobach budowy i typach domostw, rodzajach pożywienia pozwoliły na ustalenie markizyjskiego rodowodu wyspiarzy z Mangarevy 65. Aktualne sekwencje archeologiczne ustalone na wyspie obejmują ':)kres od około 1200 roku. Nie napotkano jeszcze materiału odnoszącego .się do okresu zasiedlenia wyspy. Cechy XIII i XIV-wiecznej kultury Mangarevy potwJerdzają bliskie pokrewieństwo z Markizami, skąd najprawdopodoib~iej nastąpiło oderwanie zespołu kulturowego Mungarevy 66. Glottochronologiczne ustalenia wskazują, że język Mangarevy odseparował się od języka markizyjskiego pomiędzy 800 - 850 rokiem 67. Samotna wysepka Pitcairn leży około 650 km na południe od Wysp Gambiera. Wła~llie tam osiedlili się buntownicy ze słynnej fregaty .,Bounty". Już wtedy wyspa była niezamieszkała, chociaż natrafiono na liczne ślady obecności dawnego osadnictwa polinezyjskiego. Rekonesans archeologiczny przeprowadzony przez Y. H. SinoeO poz. walił na ustalenie, że Pitcairn był zamieszkały już około 1335± 105 n.e.68P. H. Buck, Ethnology of Mangareva, Beruke P. Bishop Museum, Bualeit-jn 1938, s. 508. li< A. Metraux, F:thnology of Easter Island, Hel'ndce P. B;shop M-llseun:. Bulictin 160, Hawai'i 1'971, s. 417; R. Linton, The material culture of the !llcpquesas. Bernice P. Bis.hop :vIu,;eu7l1, Memoir, t. 8, nr 5, Hawd·ii 1'925, s. 296 - 29'1. 65 P. H. Buck. Ethnology of Mangareva ... , s. 509 - 51<2. 06 R. C. Green, Linguistic ... , s. 25. 67 S. H. Elhen,t, op. cit., s. 164, tabela 3. llJl R. .j M. E. ShuHer, op. cit., s. 87. .:l 1'37, Ha:waii �154 Jacek Schmidt Analiza toporków i innych wytworów wskazuje na markizyjskie fochodzenie pierwszych mieszkańców wyspy. Osadnicy z Markizów zasiedlili takŻ€ inną samotną wysepkę w tym regionie, Henderson. Stw,ierdzono tam obecność człowieka około 1150± ± 100 roku n.e.69 Archipelag Markizów tworzy 14 wulkanicznych wysp i wysepek leżących na wschodnim obrzeżu Polinezji. Sami wyspiarze lokalizują ojczyznę swoich przodków daleko na zachodzie i zwą ją: Tona Tapu ,(Tongatabu), Vevau (Vauvau), Hawai (Sawaii), Upou (Upolu), Fiti, Nui (Fidżi Nui). Obecność tychże nazw w Polinezji centralnej sugeruje, że markizyjscy osadnicy przesunęli się przez te obszary w swej wędrówce ze wschodniej Melanezji lub zachodniej Polinezji i nadawali odkrywanym w drodze lądom znane sobie nazwy 70. E. S. Craighill Handy podją~ się p:-óby ustalenia daty zasie'dlenia Markizów w oparciu o wyseiekcjonowane przez siebie podania i genealogie. Pierwszy osadnik imieniem Huku miał pojawić się na Hiva Oa pomiędzy 950 a 1100 rokiem n.e. lub nicco wcześniej 71. Liczne dowody z zakresu kultury, języka i antropologii pozwalają uważać Markizyjczyków za zwartą grupę polinezyjską. Tradycje i genealogie potw.ierdzają silną świadomość związku grupowego wszystkich wyspiarzy opartą na bazie wspólnego pochodzenia i jedności kulturowej, Istniejące zróżnicowanie regionalne pomiędzy północno-zachodnimi i południo,vo-wschodnimi wyspami archipelagu mają drugorzędne znaczenie i nie podważają słuszności powyższego wywodu 72, Kultura Markizóv.' zawiera wszystkie elementy typowe dla Polinezji wschodniej i całego obszaru marginalnego, zwłaszcza Nowej Zelandii 73. Porównanie kultury mark,izyjskiej z kulturami Samoa i' Tonga ujawniło obecność tak istotnych różnic, co upoważniło do przypuszczeń, że kompleksy te musiały być wywiedzione z różnych źródeł 74. Rewelacyjne wyniki archeologicznej ekspedycji R. C. Suggsa rzuciły nowe światło na prehistorię Markizów i cały proces zasiedlenia tego regionu Polinezji. Odkryte na wyspie Nuku Hiva stanowisko (NHaa1) odsłoniło dużą ilość przedmiotów analogicznych do wcześniejszych WytWDR' R, Shutler, Hece/Jt., , , s, 118, E, S, C. Ha'ndy. The native ... , s. 10 - 11. 14 - l!5. 24; R. C. Suggs, lliślori:'u: trrdit'orlS and archeology ill Polyne~ia, "Amerjc~itl AJnthropoil'OgiSlt", t, 62: 1960, nr "l. N .,. 7£":. " E. S. C. Ha'ndy. The native .. , . s. 24; R. Li'nlton, ,ap. ci't., .'i. 44-5. •• E. S. C. Handy, The native"., s. 2,1- 24; Na bl>Jl'ienie zróżnicowani,l zu:n ·.·2~ jQzykomawcy, " R. Lint'Oln, op, cit" s, 2g6 - 297, 31'8 - 319. 396, 458. H Ibid., s. 458; S, M, DaV'i'd'Son, op, cit., s, 45 - 46. W'ikl- �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA 155 POLINEZJI rów z Melanezji wschodniej, Samoa i Tonga 75. Natrafiono też na wyroby ceramiczne o cechach zbhżonych do Z'nalezisk fidżijskich i tongańskich iI. Datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszkała w II wieku p.n.e. Powyższe odkrycia posłużyły R. C. Suggsowi do rekonstrukcji kolejnycn faz rozwojowych kultury markizyjskiej n. Jego ustalenia zostały zrewidowane i ostatecznie przyjęto, że okres zasiedleńczy rozpoczął się około 300 roku n.e.iB Datowanie zasiedlenia Markizów w oparciu a przekazy polinezyjskie okazało się całkowicie błędne. Jednakże zarówno tradycje jak i badania archeologiczne wyraźnie wskazują na Polinezję zachodnią jako obszar ojczysty markizyjskich przodków. Akceptacja tezy o zaludnieniu Polinezji wschodniej z obszaru Polinezji zachodniej wymaga jednak ustalenia, która pionierska kultura wschodnia była niewyróżnialna od kultury Polinezji zachodniej. Nie zostalo· to jeszcze udokumentowane archeologicznie. Co więcej, różnice pomiędzy wczesną kulturą wschodniopolinezyjską :ol jakąkolwiek kulturą Polinezji zachodniej są znaczni€ w,iększ€, niż zróżnicowanie zaobserwowane wewnątrz obszaru Polinezji zachodniej. Niektórzy badacze wysuwają ryzykowną hipotezę, że wschodnia i zachodnia Polinezja przedstawiają się jako rozbieżne układy o równym statusie z odległą, wspólną kulturą przodków istniejącą przypuszczalnie pDza obszarem Polinezji 711. Wpływ kultury zachodnich Polinezyjczyków-twórców Lopita na wschodnią Polinezję pozostaje nadal kwestią otwartą. Upowszechnjnnie poglądu o kolonizacji Markizów z Samoa jest stanowczo przedwczesne i nie poparte kostruktywnym materiałem dowodowym BO. Centralne położenie Wysp Towarzystwa w Polinezji, liczne reminisceacje odnoszące się do tego archipelagu, które przewijają się przez wiela podań polinezyjskich, a także ustalone powiązania kulturowe pozwalały traktować te wyspy jako główne centrum rozprzestrzeniania się kultury polinezyjskiej. Obecne ustalenia archeologiczne wskazują na Markizy jako równie ważny ośrodek, z którego zasiedlono większość wysp wschDdniDpolin€zyjskich. Dokładne ustalenie znaczenia obydwu archipelagów w prehistDrii Polinezji nie jest jeszcze możliwe, głównie z uwagi na słaby rozwój badań archeologicznych i brak odpowiednich stanDwisk z Wysp Towarzystwa. ;.; R. C. Suggs, nes'Cl. "AnlhnJ'pological Arrl~aeoL,ogy of Papers oJ the Nuku Hiva, American aMrque:;as of Iolan"ls, Natural French polU· History",., t. 4>9, cz. I, ~~ew YG'c1k 19'61, ii. 17'7 - 178. ;,; Ibid., s. 96 - 97. ;; lb'id., s. 2·0, 174, UH - 194. " R. i M. E. S'tutler, op. cit., S, 82 - 83. :. R. DuH, op. cit., .-;. 19 - 20; J. M. Davi'ds'on, op. ,,';okic j koncepcji są K. P. Emory j Y. H. Sinolto (op. cit.). <,'. "lp. L. M. Groube, op. cit., s. 81; P. S. Be1'1w<ood, cit., The :;. 'lu; P.rz{~<=,iw.nLkn:m! prehi.story ... , .s. 15 �156 Jacek Z a s ie d le n ie P o lin € Schmidt z j i m a r g i n a l n e j. Wyspy Hawajskie stanowią najbardziej wysunięty na północ archipelag polinezyjski. Tworzą go wyspy; Hawaii, Maui, Lanai, Kahoolaui. M{)lokai, Oahu, Kauai, Niihau oraz szereg skalistych, niezamieszkałych wysepek. Tradycje wskazują na tahitiańskie pochodzenie pierwszych odkrywców Hawajów. Pierwsi migranci z Wysp Towarzystwa pojawili-ó;q :101 8l wyspach w przedziale czasowym 900 - 1200 n.e. Wschadniopolinezyj.;ka kultura Hawajczyków przejawia szczególne związki z Wyspami Towarzystwa, Markizami i Nową Zelandią 62. Powiązania Hawajów z kompleksem markizyjsko-maoryjskim można prześledzić w tak,ich elementach kultury jak: forma i ogólny porządek dOlllostw, typy łodzi i technika ich budowy, formy kamiennych tłuczków, toporów, szczudła, deski do pływania itd. Zaobserwowano też liczne paralele markizyjsko-hawajskie nie występujące w kulturze Maorysów: kami<:nne platformy domostw, ceremonialne platformy kamienne, luk muz.yczny, typy bębnów 83. Do najbardziej charakterystycznych koneksji Hawajów z Wyspami Towarzystwa należy zaliczyć obecność zorganizowanego Kapłaństwa i scentralizowanej władzy z boskimi naczelnikami. Wymi·e:1icne elementy organizacji społecznej nie "Yystępują na Markizach 84. Odkrycia archeologiczne dokonane w zatoce Halawa na Molokai uja',vnily ślady osadnictwa na wyspie w okresie 600 - 1200 n.e. Kultura :Ylolo;:ai przejawiała wtedy wstępną adaptację do nowych warunków środowiskowych. W tym samym czasie została skolonizowana wyspa Oahu. gd!lO(;' odkryto wyroby datowane na 600 rok n.e. Najnowsze techniki dato·J·:ania wskazują na możliwość jeszcze wcześniejszego zaludnienia Oahu. Zespoły kulturowe Molokai i Oahu są wyraźnie spokrewnione ze znaleziska:uj pochodzącymi ze wcz'esnej fazy rozwoju kultury Markizów przypa~bJąc~J na lata 300 - 600 n.e. Wszystkie proponowane datowania odpowiadaj,,"j P')stulowanej dacie zasiedlenia Hawajów z obszaru Markizów. Jedno z 0:1.krytych stanowisk zostało uznane za reprezentatywne dla stadium pxzątkowego rozwoju kultury wschodniopolinezyjskiej-hawajskiej i wywiedzione z proto-wschodniopolinezyjskiego zespołu kulturowego 8;;. Główną Sl R. C. Suggs, '" Według P, H. Historical Bucika, ... , s. 766; P. H. Bouck, Wikingowie.,., pGwi<jzania .,<) zn~'czn.ic ,,·ilni.ejsze niż S3 R. Lin1.an, op. cit., S, 458. ]«nd'i'l 84 laid., S5 P. "Journ.aJ V. między Hawajami, Marki.zami ;;. 202· 20~. i :"i"";) Ze- s'ię prrzyp>uSZ:Cza (Sanwan ... , s, 662). s. 469 i in. Kirch, o'f the Halawa Polynesian Dune Society", site (Hawaiian Islands); (J prelirninarl! t. 80: 1971, nr 2, s, 228, 230, 2!33- 2.:34. ;·epor~. �STAN BADAN NAD PROCESEM ZASIEDLANIA pOLINEZJI 157 wysp~ archipelagu, IIawaii zasiedlono przed IX wiekiem n.e., chociaż najstarsze dotąd uzyskane datowanie proponuje rok 1250 n.e. Oddzielny problem wykraczający poza ramy tego artykułu stanowi kwestia dawnego osadnictwa na wysepkach Nihoa i Necker 86 . .Językoznawcy umiejscawiają język Hawajów w subgrupie języków polinezyjskich i wskazują na jego wydzielenie się z południowo-wschodniego dialektu Mdrkizów. Nastąpiło to wkrótce po zróżnicowaniu się języka markizyjskiego na dwa dialekty 87. Reasumując, można stwierdzić, że kolonizacja Hawajów nastąpiła z )'1arkizów i Wysp Towarzystwa. Pierwsi osadnicy markizyjscy przypłynt:1i na Hawaje w VI wieku n.e. lub nieco wcześniej. Późniejsza migracja z Wysp Towarzystwa rozpoczęła się około 1000 roku n.e. Polinezyjskie przekazy ustne przypisują odkrycie Nowej ZelandIi kil·· ku różnym żeglarzom: Kupe, Nuku lub Tai 88. Wydarzenie to miało miej .. sce około 950 - 1150 n.e.89 Trzysta lat później przybyła na Nową ZeJan-· dię duża grupa migrantów z Polinezji centralnej. Przypłynęli oni na kilku wielkich łodziach a nazwach do dziś znanych wśród społeczności rr:aoryskiej 90. Kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. WskaZUje na to m. in. podobieństwo wczesnych nowozelandzkich wytworów do znalezisk z Maupiti i Huahine w archipelagu Towarzystwa 91 Niezaprzeczalna oryginalność i niepowtarzalność wielu maoryjskich zjawisk kulturowych nie jest w stanie przesłonić bliskiego pokrewieństwa z kulturami Markizów, Hawajów i Wyspy Wielkanocnej 92. Roger Duff twierdzi, że Nowa Zelandia była początkowo zasiedlona przez tzw. Łowców Moa nie będących prostymi przodkami obecnych wyspiarzy. Klasyczna kultura Maori miała być dziełem załóg wspomnianej Wielkiej Flotylli. Wszystko jednak wskazuje, że kultura maoryjska ewoluowała stopniowo z fazy Łowców Moa bez żadnych gwałtownych przeobrażen i zewnętrznych stymulatorów 93. Kompleksowe badania archeologiczne pozwoliły na wydzielenie czterech zasadniczych okresów prehistorii Nowej Zelandii. Okres zasiedleńczy umiejscawia się pomiędzy 1000.,\ K. P. Emery, Archeology , s. " R. C. Green, LillglLl~tiC , s. 23 - 25. ," J. :vI.etge, Maorysi z Nowej Zeland'ii, Warszawa 1.97'1, s. 19 - 20. '9 Dokonane Wy'J.iCZL'lLtC z'Ol9talysprawdzone oj 'Óą bal'dzo wiarygodne. 90 G. Grey, Polyne;:ian mythology and ancient traditional history oj N('w Zealand race, Lan'don lS55, s. 136- 161. 91 K. P. Emory l Y. H. Si'noto, op. cit., s. 157, h'i9; Y. H. S,inoto i :P. C. l\LlcOoy, op. cit .. "~o 167 - Hi8, 18'4. •• R. Linton, op. cit., ..;. 458 - ło9; A. Metraux, op, cit., s. 417. u R. C. Suggs, Historical ... , s. 165. �1S8 Jacek Schmidt FIJI TONGA T' 'AMOTU POLYNESIAN SOCIETY ISLAND ISLAND MAQUESAS HAWAII EASTER ISLAND CHATHAM ISLAND NEW ZEALAND Ryc. 4. PQkrewieńsl~wo (Żródło: D. G. Sutton, wybranych po;pulacj; pJJim;zyjs!bc.h nnateri,ał'U sZlkrele'tGweg0 A culture history Society", of the C;,atham H'land' .. t. 89: 1980, nr l. s. '.8) w OIpaon:;iuo analizę l('lIrnal of tl!e pol;.'nesiall - 1200 rokiem n.e., co potwierdza informacje zawarte w tradyejach wyS' piarzy 94. Język Maori wykazuje najbliższe z\\-lązki z językami Tahiti i Raro· tongi. Jego wydzielenie nastąpiło w tym samym czasie, który postulują archeolodzy. Istnieje jednak jeszcze wiele niejasności rozwiązywalnych tylko na drodze intensywnych studiów językoznawczych 95. Wyspy Chatham leżą w odległości 860 km od wschodnich wybrzeży Nowej Zelandii. Specyfika kulturowa i nieco odmienny typ fizy~znJ mieszkańców Chatham przyciągnął uwagę badaczy różnych dziedzin aauki. Tradycje Moriori nie wspominają skąd przybyli pierwsi osadn.icy, jednakże zawierają informacje a dwóch falach kolonizacyjnych. J eżeli·lznamy genealogie wyspiarzy za wiarygodne, to póżniejsza migracja miała miejsce około 1175 roku n.e.96 Moriori reprezentowali typ kultury zbliżony do kultury Maorysów z Wyspy Południowej i mieszkal1ców Wyspy Wielkanocnej 97. ~.• R. Shutler, Rece-nt ... , s. lZO - 101. S. H. Elbe.rt, op. cit., s. 160, t:a!bel'a 2; R. C. Grt'e.n, linguistic ... , .-;. 27 - 28, 30 - 33. 96 H. D. SkiiOl11'N, The Morioris of Chatham Islands, Bern.ie'e P. Bij-shop Museum, t. IX, nor 1, Ha'wai-i -1'923,IS. 354 - 356, 128 - 129. 97 'H. D. Slkinne.r iW. Haudke, The Morioris, Memoirs {)If the Bei'nice lP. Boi."hO'p Museum, t. IX, nr 5, HiaIwarj !1'92JS,s. 35-1- 356. 95 �STAN BADAN NAD PROCESEM 180 I \ ",- ZASIEDLANIA 160 159 PoLINEZJI 140 ...•. ,.., ' \ - --- \ -\- -\ W"':Y-i1.• ...."~ ..... .' • 4'..., "", 'A> \ \ : :. ~ . O •••• q~ - - \ " (' \. Ol-"""=,,,,~W~. ~"o:--..lf-~_---:~~r-Gilberta' •••• '. :'0 ". / : , ,W·y Ellice, " Tokelau ,Rotuma'.. ~ , • ••. Fidżi" - - - -'- - - - - - ,, , " '.: •• I" samoa 201-·-'..R.'~: '..:..' ·...;o.~_---=..~:...k'-.;::;.... ~o" "" -~----ł--~---1!-----I .:. .,'.,. {Ją !~iatea·,·.::.!'>10J': .•.•" __ '~'i M_a_n_u~a+~\,.-.:.T.::;.:.:.h.:.,:i t:.:.i_·_·r;-~:":':"i::<;~''''':''~~_---::~~ Tonga , \ - -::' - . - - - - - • Rapanui .' 4011--~~--.!rl-:""L ..- / , I +-----;;--t":"-:""-_----t------1 Antropologowie fizyczni potwierdzili przynależność Moriori do rasy polinezyjskiej. Szczegółowe badania przeprowaidzone nad materiałem kostnym, formami szczęk .i podniebień ujawniły specyfikę ich związków z Maorysami. Pewne odrębności w typie fizycznym Moriori należy wyjaśniać jako cechy lokalne zaistniałe w trakcie długotrwałej izolacji genetycznej od innych grup wyspiarskich 98. SIady nowozelandzkiego pochodzenia mieszkańców Chatham są wi'6 D. G. Sulttoon, A culture of the Chatham nelSlia:n Sooiety", t. &9: 1000, nr 'l, s. 719. Islands, ,,1"he Jo'Urna:1 of the Poly- �160 Jacek Schmidt doczne także w ich języku. Język Moriori został sklasyfikowany jake dialekt języka maoryjskiego. Język ten wykazuje najniższy stopiell powiązań w całej grupie dialektów maoryjskich. St.anowi to odbicie długotrwałej izolacji, która rozpoczęła się natychmiast po odkryciu Wysp Chatham 99. Izolacja Chatham od Nowej Zelandii uniemożliwiła dwukierunKowe podróże pomiędzy tymi lądami 100. Najprawdopodobniejszym sposob€m zasiedlenia wysp był dryf jednej lub kilku łodzi. Nastąpiło to mniej więcej w tym samym czasi-e,co odkrycie Nowej Zelandii, tj. około 1000 roku n.e. Moriori wywodzą się z Wyspy Południowej lub wschodniego wybrzeża Wyspy Północnej 101. Ewentualna kolejna migracja na Ch..ltham nastąpiła jeszcze 'przed 1400 rokiem n.e. Chronologia zaludnienia Wyspy Wielkanocnej (Rapa Nui) i pochodzenie jej mieszkańców od blisko dwustu lat stanowi pasjonującą zagadb; dla rzesz badaczy i miłośników tajemnic. Odosobnione położenie geograficzne, gigantyczne posągi - moai, obecność pisma rongo-rongo, unikalne wytwory sztuki figuralnej to tylko niektóre zjawiska sprzyjające powstawaniu licznych sp€kulacji wokół problemu kolonizacji wyspy 102. Legendy o zasiedleniu wyspy składają się na ściśle związany ze sobą cykl folklorystyczny i przedstawiają istotne znaczenie dla badaczy p!zeszłasci Rapa Nui. Kolejne wersje podań wyspiarzy zostały zapisane na przestrzeni około stu lat 103. Tradycje wiążą odkrycie wyspy z osobą wodza Hotu Motua. Jego ojczyzną był najprawdopodobniej archip€lag Markizów. Spór jaki wynikł między Hotu Motua a jego bratem (lub też sąsiednim wodzem) Oroi skłonił tego pierwszego do opuszczenia ojczyzny i osiedlenia się na Rapa Nui 104. Badania archeologiczne ekspedycji T. Heyerdahla przyniosły s%ereg zaskakujących informacji o procesie zasiedleńczym i historii kultury wyspy. Laboratoryjnie potwierdzone datowanie C14 wykazało, że wyspa była zamieszana już w IV - V wieku n.e. 10,-'Wydzielono trzy Ulsadnicz.:: Ibic/., s. 70, 72; R. C. G;'cen, "Q Linguistic ... , s. 32. Na tych sz·cr·okościa·ch geQgr.aiiicanych bl'nieją bar·dzo ki ;;tmo.,[erycz.ne l Pacyfik jest 9ZJc!zególrrie niebezpiecLny. 101 D. G. SUit't'Oll, op. cit., s. 87 - 88. :00 dClIi, Pierwotni :tl" .-\. Posern-Z'ielihsoki, nad etnogcnetyc211ymi mieszkaiLcy powiqzaniami Oceanii Polinezji. z Amerukq, nl'ekoFLy,'Jtnc Niektóre ","arun- aspekty ba- ,.Etnogra:f.iJa Polska". t. 12: 1968, s. 3212- 358. "'" Pc'd"'ni'u zbierali za;'ówno nauko'WCy (l8ó3), bi . ,kup T. Jau:,',;·en (11870), W. Thomson (1Ma 40-te), IO~J. [ija", 1963, li'; A. :VIebraux V. KnoTo·zny, 11'1' 4, Datowa:nle ·S. jak ·1 niepl'O·fcsjona:l.iści: ,ks. H. Rils<el OBa6). K. Rout!t.'"CIge CI!U4), S. Eng.Jel't (1!1-40)'1 .iln. Legendy o zaseleni ostrora Paochi, (386±100 n.e.). "Sovjebkaja EI'1ogra- -143 - 153. "tO uzyskał C. S. Smith Jego ustalenia zostały �STAN BADAN NAD PROCI';SEM ZASIEDLANIA 161 POLINEZJI okresy w rozwoju kultury Rapa Nui, zrekonstruowano techniki stosowa· nE' przy wznoszeniu posągów i odkryto szereg cennych wytworów sztuki o 2echach zbliżonych do wyrobów peruwiańskich okresu przedinkaskiego 106. Język wyspiarzy jest zaliczany do rodziny języków wschodniopolinezy:.skich. Jego wyodrębnienie nastąpiło między 300 a 400 rokiem n.e., tj. przed wydzieleniem się pozostałych języków wschodniej Polinezji lU7. Nie me, podstaw do doszukiwania się w słownictwie i gramatyce języka rapanu.iskiego obcych wplywów zewnętrznych lOS. Wyspa Wielkanocna dzieli liczne cechy kulturowe z każdą z regionaln~ch kultur peryferyjnych Polinezji. Nie oznacza to, że każda z tych kultu,· miala bezpośredni wplyw na kulturę Rapa Nui czy jej zasicc11;:::nie. Należy założyć, że Rapanujczycy od€rwali się od swych ziomków zanim dokonał się rozwój lokalnych kultur Markizów czy Mangarevy. i\liesz-. kańcy tych wysp tworzyli w przeszłości zwartą grupę o jednej kulturze i zamieszkiwali na jednym terytorium. Wieki izolacji, odmienne warunki środowiskowe i różne sposoby adaptacji doprowadziły do powstania szereg'J lokalnych kultur wywodzących się ze wspólnego podłoża. Wiele danych wskazuje, że Rapa Nui została zasiedlona z Markizów 109. ZagadnieniEm otwartym pozostaje wpływ ludów Ameryki Południowej na oblicze kuHurowe wyspy 110. Przedstawione tu informacje o stanie badań nad zasiedleniem PolineZJi nie wyczerpują tematu i mogą stanowić tylko bardzo zwięzłe podsumowanie poziomu wiedzy w zakresie omawianej kwestii. EtnogenetycznE penetracje w Polinezji znajdują się nadal w fazie eksploratorskiej i t~-lko dalsze badania mogą przynieść wyjaśnienie prezentowanych problEmów. pc.:-..vierdzone w l:'CI~,rer Island, "Jolll'l1a! :M l.); tDkll dalszych ·of the badail: Polynesian w. S. Society·', Radiocarbon Ayre,;, t. 80: 1'971, nr dates Zob. np. T. Hcycrd'-l·hl. I.~kussttJo OSI roea Pasch i, lV!o3kva 1"982, s. ,R. C. Gre(.,n. Ling1l-istic .... s.25; S. H. Elbert. op. cit., '.>. UH. lU" K. P. Emory, na: '.:>t the Polynesi<un 109 :\. Motraux. £'aBter Islands pastri.oTt in the pre/listory Sc}ciety", 't. 8i: 1'972. nr l. ;;. 6l. Op. cit., s. 416 - 4019: Uprawy '..'iJ Polynesia, wY.S'tQPlljcjC(' n.a wys!pie zwy·"p \vu.lkaaliczJlych. A'naliza toporów. platfc,rm -ahu, ku::·uI'Owych w.';,kazuje na 3peeyLi'cz:1C wiQzi ~ :\'larkizami. tlO T. Heyer-dahl. op. cit. 11 I.ud. t. lXIX oj Jrom .:. s. SO:\. słowniotwa ii.l: ,.JoUl'pocho-d7"<1 i innych cech �162 Jacek Schmidt .Tacek Schmidt STATE OF HESiEA.RCH ON PROCESS OF :POP.ULATION łN POLYNESIA (.summary) The a·rtic'le i-s ,JOn a'ttempt to c()ll1!dC'n~e current. 'siate of rasear<:h on proce,,:; Ot ;llJiciaJ opolpulatio;nin Polynas:ia. Var.jous documents h.arve boon gathel'ed from mam}' fields of e:thnogene/tic ques'ts: infOItrnati()l1 'inc1uded in tra'IlJ,,:mis-sions and Poly·nasian ge'neaJ'ogies, .sitatements made by .ethnologist·s and .also the latest Te.sul·t, o[ arch~ologica:l, hnguistic, <l'n'thrdpolOlgic·alresearch, etc. Thereare several malin quesHons to be aru;werci and their exp13:1·a,tiQJl shauJd becOlme a tU:'1l1'ilI1.g poi.nt in carried c1hnogenetic researc.h. They den-at.e problem of dJrvi'Si{)ln·of the P.olynesi<lJn cu!ttU['c ilnt;) tw'o s'U'bculiture.:>:ealsiern am wootel1n. Start·u,:; of the .9uibcultures il1:eerus to be ex-pll,a'inoo .as w€lH 'ais !bum e ajnrl reason:; of their division, and alSoo chron'01cgical 'pha,se.s w the i~oJated development. In ad:ditioon, 'illlitroductOl'y statements, deahng 'W,it'h two principal IPTeJ1i..;tO;<ic<rl centers o:f cultilirC and migration: Soci.cty Island.s and Marąuc'*l.s, neoo more oPrcc:bi'cln e x'pl.aIllalt j,OTI.s. Thewhole .recons'truc'tion of pl'ocess of population in >Poiynesiais not p'09S~'bł,' nCiW, fiorst ,(yfa'H because of 'too 'Wea.k expansiun oi archeol1'Clg,ic.,l'l re.'i>carch <.l:1da1<;·,) difficuililiie.s of co-rr,elaiion o1'final 're9uits of pa.rticuiar fieWs of j'ntere~t. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41c1faa7958989f493d0cf3dce838649.pdf d26c12c4314f14e62b33be2168230a3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska przemiany społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1755 Title A name given to the resource Z prerii na ulice / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.95-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. li9. 198, JANUSZ NIUCHA Instytut SocjologiI Uniwer:;ylct.u Jagiell'ońskiego Z PRERII NA ULICE. PRZEMIANY INDIAŃSKIEJ CHICAGO * SPOŁECZNOŚCI 1. Wstęp Celem poniższego tekstu jest przedstawienie dynamiki przemian społeczności indiańskiej w Chicago. We wstępie przypomnieć chciałbym podstawowe informacje na temat amerykańskich Indian 1, które służyć mogą uzasadnieniu podjęcia tego termatu. Powszechnie przyjmuje się obeenie, że tubylcza ludność AmerykI jest pochodzenia przede wszystkim azjatyckiego. Przybywała tu wielkimi falami w okresie od 30 do 10 tysięcy lat temu 2. Jest bardzo niejednorodna pod względem cech antropologicznych, choć ma takie cechy wspólne, jak ciemna skóra, bardzo ciemne włosy oraz brązowe oczy 3. J~zykowo jest też ogromnie zróżnicowana. Przypuszczalnie bardzo różne były już je;~yki, jakimi posługiwali się jej przodkowie w Azji. Wyróżnia SIę " B"Jdnia, kto'rn'h CZ(;śóow'c rcz'ultaty publ,j,k'Owane są w tym <tekśc'ie, ~li:lansowane z·()S,.~:yprzcz Almerican COUJllc·i·1 ().f Lealrncd SociC't;c-, a ta·kże częściowo prze.ć SpC'ncer F'Oun-ciati-c>H. Poza nimi, jestem winiC'n wdzię'Cl.HOŚĆ1-i'czlnym Ind'Lanom ch;cagow.-;Jkiiill,z którymi roZ'ma1wialern, a zw!a,szcza pani-DllTIDorene Wie:;e (Chippewa) i Diane Maney (Winnebago) i pa:J1'UCalowi Facitwolfo-wi (Si,oux), k,ló;zy pl'ze:<azali mi uwagi na temat aTlJg-iel~icj wel'sji leg'o tek9tu. 1 Na temat lndian póln1ocnoomerykańskich 'QPublik(}wa'no w Po·bce na przyk!ad teksty: Ba'rba,ra M!atusz-ewska-Kahutnicka, Ekonomiczne podstawy kulwrU Indu<1L Prerii, "EltwJ.graha Polsika" X, 1:!)66, ss. 181- 30'1; Bolhda'n K'l)hutnicki, Proces akulturacji Indian Pueblo, "Etnograf'ia Pohska" X, Hł66, ss. 302 - 31'4; Man'jka SkaziI1."ka, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i u.,trojem społecznym, "Etnografi.a PO'1.~k.a"X, 1916,6,.ss. 315 - 338; Kry.:;rtyna Ma!kowslk,J, 1'01lach. Jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady, "Etnografia Polska" X, 1'96'6,ss. 339 - 375; Mjj'laslawa Pos,eI'n-ZielióSlka, Między asymilacjq a etnciznym odrodzeniem. Z problematyki amerykanizacji India'l USA, "Lud" 63, 1979, s's. 26 - 55; Roman Tokarczyk, Myśl społeczna mniejszości amerykańskich, "Studia Socjol'ogicZJne" 4, 1981, ss. 1'55- 1'76. 2 Poc. rup. Ta:deusz NLileWb'ki, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskie j tv odbiciu językowym, "E-tn'Og'rafia Pol!s:k,a"X, 11966,.ss. 253 - W{). :ł Pall". n:p. Ruth M. Underhill, Red Man's America. A History of Ind,ians in t/w United States, Chi-c3'g{) and London 1971, Sl>o 2 - 12; WH1iam T. Hagan, American Indians, Chica.go alne! LaD'don 19.79,s. 2. �96 Janusz Mucha obecnie 14 podstawowych i ogromnie złożonych grup językowych 4. Jak się wydaje, około roku 1600 było {)koło 200 różnych grup kulturowych w Ameryce Północnej. Około 50 z nich zniknęło zupełnie, powstały natomiast nowe. Obecnie jest ich 173. Warunki klimatyczne, wpływające na tryb życia, różnily się bardzo. Wystarczy wspomnieć o takich biegunach, jak południe Meksyku i północną Alaskę. Przed pojawieniem się białych północną granicą uprawy ziemi na większą skałę była obecna północna Newada i obecny stan Utah~. Pojawienie się konia, a wraz z nim możliwości skuteczniejszych polowań, spowodowały odejście od uprawiania ziemi również niektórych z rolniczych dotąd plemion. Tubylcza ludność Ameryki prowadziła więc w zasadzie gospodarkę zbieracko-łowiecką (choć ona przecież zac:zęł3. uprawę wielu gatunków warzyw, tytoniu etc.), a nie chłopską. Jest to fakt bardzo doniosły. Jak ujmuje to wybitny antropolog Sol Tax, \v kulturach chłopskich każdy musi stale i ciężko pracować, aby zapewnić sobie pokarm. W kulturach łowieckich kapryśna natura bardziej niż w rolnictwie wpływa na sukces ludzkich działań. Nierówno rozłożone są talenty myśliwskie, nierówno w czasie rozłożona jest możliwość zdobycia pożywienia, nie było dobrych sposobów jego magazynowania. Jedzenie raz jest bardzo dużo, innym razem bardzo mało. Ludzie koncentru.ją się na tym, Co mają dziś, co dziś potrzebują. Nie .ma p::>trzeby przesadnie troszczyć się o jutro, gdyż znowu może być dostatek. W razie kłopotu zawsze można zwrócić się do tych, którzy mają więcej SZCZf.iŚcia.Grupowy system pomocy nie pozwoli nikomu zginąć 6. Gospodarka łowiecka i zbieracka nie znała więc systematycznej pracy dla zapewnienia sobie środków utrzymania. Nie znała też idei pełnej i wyłącznej odpowiedzialności jednostki za swój los. Przejście bezpośrednio od tego typu gu:)podarki do przemysłu nie kończyło się dotąd nigdy szybkim i pełny.m sukcesem. W przypadku tubylczej ludności Ameryki, pośredniego etapu w zasadzie nie było. W niewielu rezerwatach uprawia się ziemię, a zgodnie z traktatami rząd federalny zapewnia ich mieszkańcom zupełne minimum egzystencji bio,logicznej. Indianie istnieją dopiero od przybycia Kolumba do Nowego Sv'iata. Wcześniej istnieli członkowie wspomnianej znacznej ilości plemion czy narodów. Europejczycy, przybywający przez następne stulecia do Ameryki, byli od nich bardziej jednorodni kulturowo. Ich narodowe kultury {)parte były bez wyjątku na osiągnięciach cywilizacji śródziemnomor<;kiej ~ Por. np. Undol'hil1, op. cit., ss. 2 - 12; Edwal'd H. Spi-eer. The 11meri('(l/1 InCa'mbl'idge, Mass. - London, El1Jg}a,nd1'962,.~. f3. 5 Por. UnderhiH, op. cit., s. ~5'2. u Sol Tax, Culture Makes a Dijerence, mimeo, Chicago, May 13, 1938. dians, �Z PRERII 97 N A ULICE i na chrześcijaństwie. Do dziś istnieją jednak, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim plemionom indiańskim, których szczególne natężenia pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Te cechy to hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych, do mieszania siG w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wartości do systemu pokrewieństwa, z czym wiąże siG poczucie odpowiedzialności przede wszsytkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroką rodzinę; odwlekanie czynnej reakcji w sytuacjach trudnych, aż do czasu ich pełnego zrozumienia; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to, Co jest tam; ścisły związek życia z przyrodą oraz z religią; brak jasnego odróżnienia świata zwierzęcego od świata ludzkiego; wiara w Moc, którą posiada Wielki Duch, ale może też posiadać jakiś człowiek czy jakieś zwierzę; silna chęć utrzymania plemiennej oraz indial1skiej tożsamości; rozumienie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dalej dopiero pieniądze; ni~;chęć do korzystania z pozaindiańskiej opieki społecznej; niechGć do wspólzawodniczenia z nie-Indianami 7. Silna internalizacja wymienionych cech kulturowych utrudnia Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. Popatrzmy na jeszcze inne cechy, wyróżniające Indian od innych grup współczesnego społeczeństwa amerykańskiego. W 1960 roku najmniejszy procent dzieci zapisanych do szkól, to dzieci indiańskie~. W 1967 roku 90% mieszkail, w których mieszkali Indianie, znajdowało się poniżej dopuszczalnej granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynosił 30 dolarów (u nie-Indian 130). Bezrobocie w rezerwatach wynosiło 46%, stan zdrowia w rezerwatach uznano za odpowiadający stanowi zdrowia reszty populacji sprzed 20 lat. Niezdrowej wody używało 70'0/0 Indian, przy czym ponad SOll/o musiało ją transportować ponad milę, na cukrzycG chorowało 7 do 15 razy więcej Indian niż (odpowiednio do wielkości populacji) innych Amerykanów. W 1966 roku 7 POl'. Chicago, np. mimeo, Rich,}('d G. Univers';{y woods and Arthur of M:innesota, M. Harkins, Minneapolis. Indian November Americans 1"9,68, Oi. 8; in WH- E. Washburn, The Indian in Amerźca, New Y,:'nk et a'l. 1'975, Sci. 1,2 - 21, 1'11; Murray L. Wax and Rosa'lie H. Wax, Religion Among American Indians, "The Annals 0,[ the AmCl"C,l<J1 AC:l'dcmyof Political and S'ocial Sc.iences, vol. 436, rvIilrch oomb 1978. S.s. 28 - 30; Rr)salie H. Wax and White People, "Phylon" XXII, 4, Winter , Bruce A. Chodw,J,c!k. The Inedible logical Perspectives, cd. by Howard New York et al. 1972, s. 13,2. 7 Lud, t. LXIX Robel't K. Thomas. American 1961, ss. 306, 310 - 213. Feast, [w:] Native Americans M. Bahr, Bruce A. Chadwick, Ind,iall" Toe/ay: Robert and Socio- C. Day, �Janusz 98 [viue/w śmiertelność dzieci wynosiła 38,5 promille, podczas §!dy średnia dla USA. wynosiła 24,8. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, gdy po'Zostali Amerykanie 71 lat. Poważne kłopoty ze zdrowiem psychicznym miało 20 do 250/0 Indian 9. Działo się tak, mimo (czy z powodu) stałej 0pieki rządu f.ederalnego nad Indianami w rezerwatach, mimo bezpłatnej tam służby zdrowia. Trudno się więc dziwić, że Indianie chcieli wyrwać się ze wspomnianego kręgu, nie rezygnując przy tym wcale z rezerwatów, które traktowali jako z jednej strony "prywatną ojczyznę", a z drugiej strony gwarancję utrzymania tożsamości plemiennej i indiańskiej. Wyjściem była emigracja zarobkowa do miast, połączona z możliwie cZE:;stymi wizytami "w domu". Mimo, iż wspomniane wyżej cechy kulturowe Indian nie ułatwiały im funkcjonowania w mieście, pamiętać trzeba i o tych cechach, które ich sytuację upodabniały do sytuacji wielu innych grup imigrantów do wielkich ,miast amerykańskich z biednych okręgów wiejskich i które czasem nawet ich sytuację czyniły nieco lepszą. Znaczna liczba Indian po pierwszych próbach osiedlenia się w mieście rezygnowała i wracała do domów Uważano to za wskaźnik absolutnej niemożliwości adaptacji. l'rzeba Jednak pamiętać, że poprzez cały wiek XIX w każdej dekadzie zostawała w Bostonie tylko polowa nowych mieszkańców. Podobnie wielu mu;·zyńskich imigrantów ze stanów południowych do przemysłowych miast Północy wracało do domów na zawsze lub na jakiś czas. Podobnie biali ubodzy Południowcy (Appalachians), którzy osiedlili się w przemysłowych miastach Północy, za dom uważali Południe i spędzali tam kilka ml(:sięcy w roku. Tak też robili liczni Włosi, choć ci do domu mieli dalej 10. Indianie nie byli więc wyjątkowo niestabilną grupą imigrantów do wielkich miast. Podobnie jak inni przybysze, po osiedleniu się odbywali z c;~asem coraz mniej wizyt "w domu", za to coraz bardziej idealizowali życie tam. W odróżnieniu od czarnych imigrantów w zasadzie nie spotykali sie w wielkich miastach z dyskryminacją rasową. W odróżnieniu od przybyszów spoza Ameryki, nigdy nie byli "pierwszą generacją" imigrantó\v. W szka1ach uczeni byli przez białych nauczycieli "wiedzy białego człowieka", i to po angielsku. Jeśli nawet angielski był ich drugim językiem i znali go sła bo, to przybywając do miasta na ogół umieli się nim porozumiewać. Pobyt w wojsku i kontakty z federalną agencją d:] spraw In- 9 Indians t. Ger.ar:d Lyttman, in Transition, Alcoholism, "American Illness, 60,!}, SeptembeI'197~, s. 17'H. 10 ,Pol'. Arthur !'.1argon, Indians to the City, .,The J.ourn.a;j of and Social Pathology J'O'uJ"<na-l of Pub'l.ic Health Ethnic and Immigrants: Studies" among Arf'lc"i.can a'lld -the Natic'n'.' Healt'h", A Comparison 4. 4, Winte-rW77, of Group:; ss. 2i - 4. _Velr �Z PRERII 99 NA ULICE dian (Bureau of Indian Affairs - ElA) dały im wiele informacji o współczesnej Ameryce 11. Indianie interesują mnie w poniższym tekście jako imigranci do miast przemysłowej Ameryki. Ich cele jako imigrantów były jednak inne, niż cele przybyszów z Europy, opisanych w ogromnej liczbie prac. Były też inne niż cele przybyszów z Azji 12, czy Murzynów z Południa 13. Indianie w znacznej swej większości chcieli od miasta tylko umożliwienia im wzniesienia się ponad poziom wegetacji biologicznej i zapewnienia sobit ekonomicznych możliwości utrzymania własnej kultury. Nie chcieli siG asymilować, nie myśleli o dorobieniu się. Tekst niniejszy służyć ma pokazaniu, jak radzili sobie z realizacją tak wyznaczonych celów. W artykule wspominam o "prehistorii" społeczności indiańskiej w Chicago i o "prehistorii" uczestnictwa Indian w życiu miasta. Faktycznie zajmuję się trzema okresami właściwej historii tej społeczności w nowoczesnej metropolii. Kończę opowieść w momencie przełomowym, momencie wielkiego rozł8mu w 1971 roku. Dynamika społeczności indiailskiej przedstawiona jest tu w kontekście polityki amerykailskiego rządu fed<.>ralnego wobec Indian. Znaczenia owego kontekstu nie da się przecenić. Hozwój samej społeczności rozumiany tu będzie z jednej strony Jako wywalane przez ró.żne czynniki zmiany w warunkach życia i w kulturze indiańskiej ludności Chicago, a z drugiej jako dynamika instytucji indiańskich i tworzonych dla zaspokojenia potrzeb Indian. Trudności przy badaniu wspomnianych kwestii jest wiele. Po pierwsze, trudno policzyć Indian w ogóle 14. Nieunikniony brak jednoznacz!1ych 11 Paula Verdet, Summary of Research o'n Indians in St. Louis and Chicago, ;nime-o 1968, s. 50. '" rlOl". np, M~k;'<:!kaM. Os-ako, Japanese-Americans. Melting into the All-Ameri('(ln Pot? fw:l f-:I./w.ic Chicago, ed. by Pct-er d'A. Jones and MeJvin G. HolE, G'l'and Rapid.-;, M:chiga'!l 11)8·1; Stanf.ord M. Lyman, Chinese Americans, New Y.=k lf)74. 1:1 P'Ol".np. WilIid'll1 J. W1i,1.';<on, The DeclilLOind Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions, Ch'icago and LOl!1don 1'980, czy S:tanley Liei:lcl's·on, !I Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880, Berkeley, L03 AngelC's and Londo'n 1980. " Jak s'ld~ci wiqk,.-;z-oŚć badal~zy, u progu XVI wieku bylo e.k'olu jednego I;;,iJi.on·,l Indian. W 1980 .:·:)J';:'ll byh ich z,nówtyle s'01'mo.Liczba najni,ż ...,z.a 1'J 237 tysiqcy w l'o,ku 1900. Ale nie "'1 to "tacy ,,;a,mi" I'ndi'anie i różnie są liczeni. Zas<ady spisu WYma,gaj:i alb:) dekI'arac,H spisywanego (w J:970 r'oku) albo oceny ze strony wchmis-trza (popt·z-ednio). Dało to \V 1970 roku liczJbę 791 tYSI;ęcy, BIA s'tosuj,e definicję prawną (co najmniej jedna CLwart.<.krwi j,nd'i'anskiej, rejes1ra,cja w jej1nym z ple.mio :1 i ;;l1;ale przebywanie w rezl!rwacie Jub w pobliżu) co przyniosło w H}68 ~'vku Eczbę 452 tysięcy. Gdyby po!·iczyć Indi,m tak, jak hczy się Murzynów (jakiJkolwiek procent kr,vI; murzynS'~iej je-s't wcl'r·unk'iem wystarozającym), 'byłoby .h·,:ka mi·lio.nó-w I,ruda:an.Gdyby brać pod uwagę ,tylko,czysrtej krwi" Indian, byłoby ich wieJ.okrot:noie mniej, niż l �Janusz 100 Mucha i łatwych do oceny kryteriów powoduje zaniżanie liczby Indian w miastach podczas spisów 1;;. Fakt stałych migracji Indian między miastem a rezerwatem oraz częste ukrywanie się ich przed przedstawicielami urzędów w mieście nie ułatwiają sytuacji 16. Po drugie, bardzo nieliczne są badaniad nad Indianami mieszkającymi w miastach. Problematyka, konkretny przedmiot i metoda tych, które istnieją, utrudniają metodologicznie uzasadnione porównania. Po trzecie, reprezentatywność i obiektywność wspomnieil Indian od dawna mieszkających w mieście (a korzystam z nich) nie jest jasna. Po czwarte, organizacje indiańskie ilie są specjalnie skrupulatne w przechowywaniu dokumentów. Archiwa nie są peIne, nie istnieje ani jeden komplet wydawanych przez chicagowskich Indian gazet. Po piąte, w stosunku do innych grup etnicznych czy rasowych liczba Indian w miastach jest tak nikła, że miejskie biura statystyczne nie dysponują takimi danymi, jak na temat wielkich grup. P o czą tk i m ias ta 2. P r e h i s t o ria. Zanim biali przybyli nad południowo-zachodni brzeg jeziora nazywanego dziś Michigan, a więc w miejsce, gdzie leży dziś Chicago, w<ijdowało się tam co najmniej 21 indiańskich osad. Teren ten należał tak długo, jak długo sięga historia, do plemienia Illinois 17, którego nazwa służyła też jakiś czas jako nazwa jeziora. Liczni wodzowie Illinois !łasili imię Chicagou i stąd, zdaniem niektórych historyków, wzięła się nazwa późniejszego miasta 18. W XVII wieku Illinois zostali wyparci na zachód od rzeki Missi:;sippi przez plemię Miami, a ci z kolei na południe przez plemię Potawnt{)mi, około roku 1680. podaje sic; obecnie. w 19-60 - 28%, One Little, Society, Two [w:l Americans. J. Milton Dodajmy, w 1970 Little, "Bunn-an Unity że 4,,)0/0, Three 1950 LitUe ~ltnd George roku t. ~, &-.gJew.ood Eaton Simpson, 1fj~/0 Indian ponad Indians: Organizaition", and Diversity, Yinger w w 1980 -- CI p:;Jawa. Counting 1. Spring ChHs. Wi'sco'Ds'jn dians, New lG .Por. Arohec)logl'slt", People, M. A. Thesis, 17 WszySltkie lub przyjGtej w ks,jążc:e 18 nie 1969. 'Par. Charles The nazwy mentami, London t. ~6,> 4, 1'955, ss. Yotik J9&8, .<;'S. 17'6 - 7. John KeHnupd.h W.hj·te, mają American Chkago, j,ndi-ańSlkie, jeśli wy,raŹlnyhc pol~kich HaroJ,da S The U.nivers-jtyoi E. WinsJ'Ow, Drivera, Indians American 1'977; 197'l, !Ilie 'są Indians of an in in o! Indian Urball Steiner, SituCltion, The New In- The Hidden kOrLkwtnym: doku- Chicago: za są -tu podawane North America, of the Chicago op. cit. s. 162; J'tHle 19"/0. przytaczane tłumaczeń, Indians Urban Indian of AmerinOlS 1'52 - 3; Stan Ind·ian mi·,t,tJch, L. Wax, s. 22'1; Spiccr, Chicago, w L. Sim:n,m" lncliclTIS in Murray The Integration Descent, .,The Annab ... ", op. cit., ss. 141 - 2. . 15 Par. Robert Ratz'Elfihalter and Mary Sellors, "The m:~,LkaJ() WOl'o ,L:n:c" Region, Chicago w pl.<;'Owni Chie.1Jf) 1946, and s. 10 �Z PRERII 101 NA ULICE Pierwsi biali, którzy znaleźli się, zdaniem historyków, na terenie dzisiejszego Chicago, to misjonarze Jacques Marquette oraz Louis Joliet, zdąrzający tędy w 1673 roku do rzeki Mississippi. Obecność Francuzów na tym terenie nie była przypadkowa. Okolica ta stanowić miała Nową Francję 19. Francuzi zdominowali tu handel futrami, mający ogromne znaczenie dla kontaktów między białymi a Indianami, a także dla utworzenia się już dużo później, pod koniec XVIII wieku, specyficznej dla tego miejsca i okresu kultury pan-indiańskiej 20. Stosunki między rasami były raz lepsze, raz gorsze, w dużej mierze uzależnione od st0sunków między Anglią, Francją, a rodzącymi się Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Do lat trzydziestych XIX wieku Chicago nie było miastem, lecz osadą rozłożoną wokól Fortu Dearborn, zniszczonego pnez Potawatomi w 1812 roku, a potem odbudowanego. Pierwsza mapa osady pochodzi z 1830 roku. W wyborach komunalnych, mających miejsce w owym roku, brały udział 32 osoby. W roku 1832 osada przeźyła wojnę z plemieniem Sauk and Fax, dowodzonym przez wDdza o imieniu B~ack Hawk. Potaw3tomi nie przyłączyli ~ię do niej. W sierpniu tegoż roku Indianie się poddali, a we wrześniu plemiona Winnebago i Sauk and Fax zmuszone byly do podpisania traktatu, mocą którego zrzekały się swej ziemi na terenie stanów Wisconsin i Illinois. Znaczne tereny na wybrzeżu Jeziora :\-lichigan należały wciąź do plemion Chippewa, Ottawa j Potawatomi. We wrześniu 1833, już po nabyciu przez Chicago praw małego miasv) (2 sierpnia), zwoła no tu wielką naradę wodzów indiańskich. W sumie, zdaniem świadków, zebrało się około 5 tysięcy Indian. 25 września uzgodniono traktat, a 26 września podpisano go. W zamian za ziemię w stanach Illinois i Michigan Indianie otrzymali 5 milionów akrów na zachód od Mississippi oraz pewne sumy pieniędzy. Odjechać mieli w ciągu trzech lat. Jesienią 1835 pojawili się po raz ostatni, odebrali ostatnią rat~ pieniędzy i odtal1czyli ostatni taniec wojenny. W tym momencie kończy się prehistoria społecznDści indiańskiej na terenie Chicago 21. Europejska cywilizacja zwyciężyła i miasto, wkrótce mające pełne prawa miejskie (1837), zacz~ło się niezwykle szybko rozwijać. Miejski spis ludności z fD- I. Milo M. Qua'if.e, Checagou. From Indian Wigwam to Mar/ern City 1673 - 1833 Chicago .1933, s'. 5. to Jacqueline Pctcr'son, "W'Źld" Chicago: The Formation and Deotruclion oj a Multi-racial Commnnity on Ihe Midwestern Frontier, 1816 - 1837, [w:] The Ethnic Frontier. EsoClUSill. the I-liotory of Gronp Snrvival in Chicago ancl the lVlidwest. cd. by Melvin G. H,J'lli an.d Pekr ·d'A. J<:!nes, errand Rapids. M.!.ch'igan 1'9.7'7, ,,'o 31 - :5 it Por. Edg::w Lee M.a:->ters. The Tale of Chicago, New Yo·r:k 1'9133, 'Ss. 54 - 60, Fi':l'is FariI', Chico.go . .4 Per;;onal History of America's Most American City New Rochelle, New York 1-973,s. 32; Henry Raymond Hamilton, The Epic of Chicago, Chicago and New Yor,,,: 1932, s...;. Z17, 234-6. �J02 Janusz Mucha ku 1837 zarejestrował 4170 mieszkańców 22, a miejski spis z roku 1843 7580. Pierwszy w Chicago spis państwowy, z 1850 roku, podał juz liczbę 29375. W żadny~ z tych lat nie zarejestrowano ani jednego mieszkańca Indianina. Indianie nie zniknęli z miasta na dobre, ale przez wiele dziesięćioleci nie tworzyli tu żadnej społeczności. Zdaniem spisu z roku 1860, by lo ich tu sześciu, z 1870 - pięciu, z 1880 - t:rzydziestu siedmiu, a z 1890, gdy miasto przekroczyło milion mieszkańców - znów tylko 14. Ale obecność ich zaznaczała się inaczej. Do dziś w osadach plemienia Ottawa na północy stanu Michiga.n opowiada się o tym, jak na przełomie wiekaw In .. dianie pływali łodziami do Chicago, gdzie zatrzymywali się na kilka dni, sprzedając grzyby i jagody. Członkowie plemienia Kickapoo przybywah na pokazy przyrządzania ziół i reklamowali swe lekarstwa oraz umiejętności medyczne. Przez Chicago przejeżdżały cyrki, w których Indianie występowali w numerach przedstawiających sceny z Dzikiego Zachodu. Indiańską tradycję miasta przypomniano też podczas dwóch ważnych imprez. W 1839 roku odbyła się w chicagowskiej dzielnicy Hyde Park światowa wystawa kolumbijska (World Columbian Exposition). Nie zachowało się wiele dokumentów świadczących o udziale Indian w tej imprezie. Wiadomo jednak, że zbudowano "wioskę indiańską", reprezentującą budownictwo, ubiory, gry i zahawy plemion Potawatomi, Winnebago, Chippewa i Sioux. Oficjalny przewodnik po wystawie zwracał szczególną uwagę turystów na plemiona Potawatomi i Winnebago, jako te, l,:tóre nie tak dawno były po'siadaczami okolicznych ziem. Nacisk zarządu wystawy na elementy etnograficzne rozczarował tych indiańskich uczestników, którzy zdołali osiągnąć pozycję w świecie białych : cJ1cieli pokazać "postęp", jaki osiągnęli ci, którzy pogodzili się z cywilizac:ją 2~. Udział w wystawie światowej nie zachęcił wielu Indian do cywilizacji. Spis ludności z roku 1900 wykazuje tylko 8 Indian wśród 1,7 miliona mieszkańców. Druga, znacznie mniej ważna impreza, to stulecie zbudowania Fortu Dearborn, obchodzone uroczyście jesienią 1903 roku. Indianie byli tu znowu elementem dekoracyjnym. I znowu byli to Indianie importowani z okolicznych stanów, gdyż w stanie Illinois nie stwDfzono rezerW3 l;ów; a i nie było tu innych skupisk Indian. :!2 J·eśLi ni·e podaję inaciCej, dane statY':ltyczne dolyczące ludocJśc'i mj,a':;ItaChicago w lat,ach 1830 - 1960 cz.eppię z: The People of Chicago. Who We ATe, Who Wi? Have Been. Censlis Data on FOTeign Born, Foreign Stock and Race 1837 - 1970, Ci-ly {lf Chicago, O<waTtment of Population and Pla,nning 1'976. Ze wspomnianych pOIyrzedni,o względów szacun1kowe liczlby Indian w pO'S'zc7.Bgól;nychokresach przewYlszają nawet zna,cl.'l1'i'e dane spisowe. 20 Winsl{)w, op. cit., S, 167·. \ �Z PRERII 103 NA ULICE O ile w latach 1833 - 5 kończy się prehistoria na terenie Chicago, o tyle w rOku 1903 kończy twa Indian w życiu miasta. 3. Pierwsi imigranci i ich przyjaciele. społeczności się prehistoria indiali.skiej uczesbic- 1910-1948 W pierwszej połowie XX wieku liczba Indian w Chicago byłd jUL znacznie większa niż poprzednio, nadal jednak mała. O ile w 1900 roku było ich ośmiu, o tyle w roku 1910 już 108; w 1920 94; w 19;30 246; w 1940 274; w 1950 - 775. Chicago odzwierciedla tu tendencje ogólnokrajowe. Wspomniałem poprzednio o procentowym wzroście liczby Indian miejskich w USA. W liczbach bezwzględnych wyglądało to na początku wieku równie .imponująco: o ile w Stanach w 1900 roku było około 1 tysiąca Indian miejskich, o tyle w 1910 roku była już ich 1'2 tysięcy 24. Wyjaśnienie tego nagłego wzrostu, wynikającego z indywidual-nej, a nie organiZQwanej migracji, przynosi federalna polityka wobec Indian. 3.1. O d w y m u s z o n e j wej odrębności a sy m ila cj i d o u z n a n ia k u It u r o- Do roku 1890 Indianie byli zbiorowością prawie wyłącznie wiejską i nie uczestniczyli w prawie powszechnie postępującej urbanizacji ludności USA. Ważnym zjawiskiem zmieniającym ten fakt, choć początkowo w nie znacznym stopniu, było uchwalenie przez Kongres w 1887 roku ustawy o dzieleniu ziemi - General Allotment Act. W celu pełnego zasymilowania Indian, podzielono na jego mocy plemienną ziemię na działki. Część z nich oddano poszczególnym rodzinom indiańskim, resztę białym osadnikom. Bardzo wielu Indian, nie rozumiejących idei prywatnej wlasności ziemi, a przy tym nie wychowanych w tradycji rolniczej i nie chcących być rolnikami, sprzedało ziemię. W ciągu 25- 30 łat Indianie stracili około dwóch trzecich ziemi plemiennej. Część ich osiadła w miastach - w pobliżu rezerwatów? bądź w wielkich metropoliach 2i;. Przybysze do Chicago rekrutują się więc przypuszczalnie z tej właśnie zbiorowości. Przybyli tu nie natychmiast, ale, po pierwsze, wspomniany proces trwał dość długo, a po drugie, na terenie stanu Illinois nie ma rezer- ~, .pOl'. EI.a.Llle l\II. Nei.]s, Reservation to City. Indian Migration mul Federal Relocution, The University of Chicago, Depal'tmenot of Geography Re~ea.rch Pa.pcr No 131. Chicago 19ii'l1l. ~. Spicer, op. cit. 162 - 7, 1,83 - 5.. �Janusz 104 Mucha watów. Nie udało mi się ustalić tego, do jakich plemion należeli przybysze z początku XX wieku. Na wzrost liczby Indian w miastach miały też wpływ wojny ŚWlatrl\Ve. Indianie uczestniczyli w nich chętnie jako ochotnicy. Obrona ziemi ojczystej, choć znajdującej się pod panowaniem białych. była tu głównym motywem. Udział w wojnach zapoznawał Indian z zupełnie nowym ~wiatern, pokazywał alternatywy wobec życia w rezerwacie i często kończył się przenoszeniem się weteranów do miast. Nie wszystkie trendy amErykańskie przynosiły jednak w Chicago spodziewane konsekwencje. Wielki kryzys i bezrobocie na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych nie zachęcały do przenoszenia się z okn;gów wiejskich do miast. Nowa polityka wo'bec Indian, prowadzona przez nowego prezydenta, Franklina D. Roosevelta i jego komisarza do spraw Indian, antropologa Johna Colliera, zaczęcała raczej do powrotu z miast do domu. Odrodzenie życia plemiennego, zapoczątkowane przez ustawę Indian Reorganization Act z 1934 roku, uznanie prawa Indian do odrębności kulturowej i do własnych form organizowania życia społecznego, oddawanie zabranej ziemi, system robót publicznych w rezerwatach, spowodowały spadek liczby Indian w miastach z 33 tysięcy w 1930 rok:.[ do 24 tysięcy w roku 194026. W Chicago jednak i w latach trzydziestych odnotowujemy wzrost tej liczby. Dynamika społeczności indiańskiej w Chicago, gdy ujmowana tylko liczbowo, traktowana może być więc jako odbicie polityki asymilacyjnej z przełomu XIX i XX wieku; inne ważne z punktu widzenia całokształtu warunków życia Indian wydarzenia miały, jak się wydaje, znaczenie mniejsze. 3.2. O d zb io r u do sp o łe czn a śc i Nie wiemy dokqadnie, kim byli Indianie mieszkający w Chicago w pierwszej połowie XX wieku, a zwłaszcza na jego początku. Nie wiemy gdzie pracowali, gdzie i jak mieszkali. Było ich zbyt mało, aby tym! sprawami zajmowali się dziennikarze czy badacze społeczni. Nicwi€le mówią wspomnienia tych Indian, którzy od dawna mieszkają w mieście. Jeśli nawet przybyli czterdzieści lat temu, to i tak był już to kOJ1lec omawianego okresu. Pewne wyrywkowe informacje naturalnie istnieją. Ich reprezentatywność nie jest jednak znana. Wielu Indian utrzymywało się w Chicago z szeroko rozumianej działalności artystycznej. Na początku wieku, w najbardzi€j nowoczesnych studiach filmowych w Ameryce, pracowało przy kręceniu westernów 'wie26 ibidem 164 - 5. 190 - 2. �Z PRERII 105 NA ULICE lu Indian ściągniętych tu głównie ze stanu Michigan 27. Zdaniem Toma Greenwooda, Cherokee, który przybył do Chicago w 1923 roku i prawie całe, aktywne życie tu spędził, Indianie występowali nie tylko w filmie. W licznych wówczas teatrach i cyrkach przedstawiano sceny z Dzikiego Zachodu z ich właśnie udziałem. Inni produkowali i sami sprzeda''lali różne artykuły indiańskie, jeszcze inni pozowali malarzom i rzeźbiarzom, którzy też skorzystać chcieli z zainteresowania publiczności tubylcami. Indianie stanowili więc ważną część artystycznej dzielnicy miasta, mieszczącej się wówczas nieco tyl'ko na północ od LOOP, centrum administracy jno-finansowego. W latach trzydziestych część chicagowskich Indian pracowała w ramach programu walki z bezrobociem, Work Progress Administn.tion. Niektórzy znaleźli też zatrudnienie w malej filii ElA, koordynującej pracę kilku placówek w sąsiednich stanach. Ośrodek ten przeniósł się jednak pod koniec dekady do St. Louis, Missouri. W tym ostatnim okresi-e Indianie mieszkali przede wszystkim w trzech częściach miasta: koło Garfield Park po zachodniej stronie ulicy ~ladison, na południu koło Lake Park i 47-ej ulicy oraz na północy w okolicy przecięcia ulic Fullerton i Diversey 28. Początek lat czterdziestych, to II Wojna Światowa. Miała ona duże znaczenie dla kształtowania się społeczności indiańskiej w chicagowskiej metropolii. Przede wszystkim produkcja na rzecz wojska wymagaJa nowych rąk do pracy. Wielu Indian przyjechało na własną rękę z rezerwatów, aby skorzystać z szansy zatrudnienia. Inni byli specjalnie -,'ekrutowuni. Tom Greenwood wspomina, że sam wysłany został do Oklahomy, aby sprowadzić 200 Indian do pracy w wojskowych stoczniach w najbliższym sąsiedztwie Chicago. Część z nich została tu i po wojnie. Wojna spowodowała decentralizację wielu amerykańskich urzędów federalnych. BrA przeniesiono do Chicago. Latem 1942 roku około 250 pracowników tej agencji, w znacznej mi-erze Indian, przyjechało tu z Waszyngtonu. BrA wróciło do stolicy jesienią 1947 roku. Wyjechało jednak tylko około 150 osób. Około 50 zostało w Chicago tworząc regionalny oddział tej agencji, około 50 znalazło w mieście inną pracę 29. Ci indiańscy e7 P'or. C'harl,cs A. J'2,ha</1.t, Chicago: Hi:4ory. Trhe jVragClzine l, ss, 45 - 53. uS Por. Mel"wy'n des, [w:] W,ats'on, American Lafayette, otthe Chic.a,lo Center S. Gar·bari,n{), The Chicago Indinn Indiana Urbanization, of the Silent Hi,s'tor,ical Fam American Indian Cente;: €od. by J.ack O. W'addel'1an:l 1!J74, HI Two Deca- O. \lichael Ht73, 's. 713. "Chi'cn-go Sun-Time.';" July 15, 1194·2i Sep. 26, 1947, Chicago Amer'icall Indians c-1ipp'i,ng's (dalej jajko CBS-Al). e9 ,.Chicagl) Industry Soci'Elty", Spring-Summer Historical Soci,ety. �106 Janu;;.: JIII1.cha pracownicy agencji, którzy pozostali w mieście, samą swą obecnością nie wpłynęli w dający się zaobserwować sposób na życie społeczności. Zdaniem Emmanuela Skolnicka, białego, lecz przez wiele lat aktywnie uczestniczącego w życiu chicagowskiej społeczności indiańskiej, w okresie wojny było w mi€Ście około 1000 Indian, ale nie stanowili oni jednej zwartej społeczności. Zy1i w zślsadzie tam, gdzie w poprzedni·ej dekadzie. Pod względem ekonomicznym znajdowali się na dolnej krawędzi klasy średniej, ale w coraz większej mierze wchłaniani byli przez rozszerzające się chicagowskie slumsy. Ci, którzy nie przybywali tu w zorganizowany sposób, osiedlali się na chy,bił trafił w jednej ze wspomnianych okolic, a później ściągali z rezerwatu krewnych, tworząc małe, z kilku rodzin złożone zbiorowości. Kontaktowali się w mieście na ogól tylko z krewnymi albo innymi członkami plemienia ~O. Po zakończeniu wojny sytuacja się zmieniła. Wielu zwolnionych z wojska Indian zostało w Chicago. W 1947 roku liczbę ich szacowano na 6 tysięcy. Ludzie ci żyli dotą'd albo w rezerwacie, gdzie najbardziej elementarne warunki egzystencji zapewniane były przez BIA, alho w nowoczesnej armii, która zapoznała ich ze światem i nowoczesną techniką, ale nie wymagała od nich dbania o zdobycie jedzenia, ubrania etc. Witani w kraju jako bohatero'wie, szybko stanęli przed problemami, o istnieniu których wcześniej nie wiedzieli. Liczni indiańscy weterani nie umieli znaleźć stałej pracy ani mieszkania, pili dużo i wałęsali się w okolicy Clark Street i Lincoln Park. Spali na ogół w opuszczonym kościele me~ todystów na rogu ulic La Salle i Locust, nazwanym z tej okazji Indian Legi,m Hall 31. 3.3. P i e r w s z c o r g a n i z a c j e Pierwsze organizacje interesujące się Indianami w Ch:cago stwon:one i prowadzone były przede wszys1;~:imprzez białych. Niektóre z nich zn~~<:nęły potem szybko, jedna trwa do dziś, choć przy zupełnie zmienionym cha"a::"terze. W latach dwudziestych działało ich w mieści kilka. Na podstawie istniejących dokumentów sądzić można, że pierwszą była Indian Fellowship League, stworzona w 1919 roku. Ostatnie znane mi wiadomości o niej pochodzą z 1923 roku. Według deklaracji programowej, celami jej były: stwarzanie warunków dla lepszego zrozumienia kultur indiańskich przez białych i dla porozumienia między rasami; organizowanie wystaw indiańskiej sztuki użytkowej; gromadzenie zbiorów muzealnych i biblioteki; prowadzenie badań nad kulturami indiańskimi; współpraca L ru30 Emmanue.] Skolnick, Chicago 19'77, ss. 53 - 4. :31 "Chicago Sun-Times", In Their Moccasins 1,8November - A Summary 1947, OHS, AI. Statemellt, mime-o, �Z PRERII NA ULICE lm chami społecznymi, mającymi na celu dobro Indian; publikowanie czasopisma poświęconego pTOiblematyce indiańskiej. Prezesem został biały, ale adoptowany przez rodziny indiańskie, innymi funkcjonariuszami Indianie. Co robili ci Indianie zawodowo w Chicago - nie wiadomo. Rok 1920 przyniósł sukces nowej organizacji. Nie wiemy wprawdzie jak była ona liczna (na ze'braniu w dniu 17 września było obecnych 25 członków), ale chciała stać się organizacją ogólnokrajową. Gubernator stanu Illinois (gdzie liczba Indian była nieznaczna) ogłosił dzień 24 wrześ·· nia, a w następnych latach czwarty piątek września Dniem Indiailskim. W dniach 24 do 26 września organizacja urządziła trzydniowy piknik w jednym z Chicagowskich lasków. W tym samym roku nowym prezesem został inny biały, dwoma wiceprezesami zaś dwaj Indianie. Działalność Ligi w roku 1921 nie jest znana, w 1922 roku natomiast była już ona organizacją ogólnokrajową i w Chicago odbywała czwartą doroczną konwencję. W dniach 20- 26 września, równolegle z konwencją, odbywały się obchody Tygodnia Indiańskiego. Prezesem i kapelanem Ligi byli już Indianie. Liga wysłała list do prezydenta i do Kongresu USA, domagając się pilnego przyznania wszystkim Indianom praw obywatelskich (zrealizowane zostało to w 1924 roku). Przypuszczalnie z 1922 roku pochodzi nk datowana lista członków Ligi, na której jest 70 nazwisk. Nie wiadomo jednak, ilu z nich to Indianie, ilu to mieszkańcy Chicago. Kolejny, 1923 roku przyniósł nowe, ważne wydarzenia. Na terenie Chicago działało już kilka organizacji, z których trzy: IFL, Ch~cago Friends of the American Indians, oraz Society of American Indians, były 'IN poważnym konflikcie. Faktem jest, ż,e Dni Indiańskie w tym roku organizowali Przyjaciele Indian. Nic więcej o tej organizacji jednak nie wiadomo ~2. Society of American Indians zostało założone w 1911 roku w Columbus, Ohio, jako American Indian Association. W 1923 roku miało ono kolejną, doroczną konwencję w Chicago. Trudno ją było zorganizować z uwagi na wspomniane walki organizacji chicagowskich. W końcu odbyła się w dniach 24 - 30 września, a więc w okresie obchodów Dni Indial·lskich. Uczestnicy konwencji byli atrakcją dla miasta, wydawano specjalne bankiety na cześć SAL Publiczność zainteresowana była jednak bardziej egzotyczną przeszłością Indian, niż ich teraźniejszością, co nj,: wzbudzało entuzjazmu ideologów SAL Towarzystwo to było doś{; wyjątkową organizacją na terenie Chicago. Z jednej strony stworzona 32 p.or. Mabel lVkIlvailne. Chicago to Celebrate Indian Day, "Fort DeaT.bvi'n lV1agaz;ne", vol. II no 2, September 191210;Fletcher Hoyt, Indian Fellowship League, ,.T:Jc Bu.sine.ss a'nd Plufe~"i'o!l<al Woman" Apr.il-May 19'20; "CJl.iC<ligo Daily Tri.bune", F,'iday. Scptember 28, 1923, [w:] CHS Manuscripts, Indian Fellowship Leagu·e COllection. �108 Janusz Mucha i utrzymywana była przez Indian i dla Indian, ale z drugiej jej cdem była pełna asymilacja Indian poprzez wykształcenie, ciężką pracę i dostosowanie postaw, wartości i obyczajów do kultury i cywilizacji glównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego ~~. Jej znaczenie w mieście było nieznaczne. Wkrótce działalność jej w praktyce zamarla w całych Stanach. Organizacją o podobnym początkowo do IFL charakterze, ale do dziś aktywną, jest Indian Council Fire. Założony jako The Grand Cou'1cil Fire of American Indians w 1923 roku, miał być "ogólnokrajową organizacją poświęconą postępowi rasy indiańskiej i interesom Indian". Funkcjonował tylko w Chicago. Cele organizacji to utrzymywanie vv'śród Indian wiary w Wielkiego Ducha oraz starych zwyczajów, rozwijanie współpracy między plemionami, walka o dobrobyt i dobre imię Indian. ułatwianie im życia w warunkach nowoczesnej cywilizacji, zach~canie artystów indiańskich do twórczości, popieranie kultury indiańskiej, organizacja pomocy bezpośredniej dla biednych. Członkarl'i ICF byli zartJWno Indianie (wszyscy prezesi), jak i biali. Śmiało można jednak powiedzieć, że bez białej organizatorki tej organizacji, przy tym wieloletn:ego jej sekretarza, pisarki i wydawczyni monografii wybitnych Indian, pani :Nlarion Gridley, ICF nie utrzymałby się długo. Cple nowej organizacji były bardzo ambitne, nie bardzo jednak 'xictdamo, co konkretnie ro,biła ona w latach dwudziestych. 1 iewątpiiwa i słuszna sława tej organizacji oparta jest na jej działalności z na::itepnej dekady. Działalność stowarzyszeń pracujących wśród Indian w latach d\\udziestych miała ogromne znaczenie. Z prawnego punktu widzenia dzialały one w niekorzystnej atmosferze, z uwagi na wciąż obowiązującą politykę asymilacjonistyczną. Mimo tego, że udawało im się gromadzić białą publiczność na indiańskich pokazach, nie można powiedzieć, że zaint~resowali ją współczesno·ścią Indian. Ale stowarzyszenia te były też dowodem, że polityka asymilacji nie przyniosła oczekiwanych owoców. Na\\-et w zorientowanym na asymilację SAl na początku lat dwudziestych pojawiły się idee pluralizmu, odrodzenia życia plemiennego, samookrf'~lenia. Pozostałe omówione tu organizacje za podstawowy swój cel stawiały utrzymywanie tradycyjnych kultur plemiennych w nowych warunkach. Działalność takich towarzystw, mająca miejsce nie tylko przecież w Chicago, wpłynęła nievlątpliwie na zmiany postaw białej ludności Stanów i polityków na kwestię indiańską. Lata trzydzieste mają równie wielkie znaczenie dla indiańskiej spo- 33 .POT. Hanzel dern Pan-Indian W. Hartzibea'g, The Search for an Am'!rican Indian Syr.acuS'e l fł71, s;;. 31, 36 - 71. 1!97- 9. Morements, Ielentity. ;V,,- �Z PRERII NA 109 ULICE łeczności Chicago, jak poprzednia dekada. Jedyna licząca się wówczas organizacja, to Indian Council Fire, działający pod tą nazwą od roku 1932. O jej rutynowej pracy wiele mówi raport podsumowujący okres od maja 1932 do lutego 1933. Na pożyczki dla Indian wydano 133,66 dolara. Podarunki i darowizny dla potrzebujących Indian pochłonęły 38,64 dolara. Sprzedano różne przedmioty indiańshej sztub użytkowej za 114 dolarów. Załatwiono pracę dla 18 Indian. Wysłano 11 paczek z ciepłą odzieżą do rezerwatów. Zorganizowano pogrzeb Indianinowi, który nie zostawil tu ani rodziny, ani pieniędzy. Przeprowadzono prace restauracYJne na cmentarzysku Potawatomi w pobliskim lesie. Przy współpracy jednego z senatorów przygotowano projekt ustawy, zakazującej bezzdsadne podawanie się za Indianina. Przyjęto projekt corocznego przyzna wania nagrody szczególnie zasłużonym Indianom 14. Poza tym w każdą pierwszą niedzielę miesiąca po południu ICF organizował w Hamilton Hotel spotkania towarzyskie z tańcami przebranych w tradycyjne stroje IncllzlI1, na które zapraszano publiczność za opłatą 25 c·entów 1". W~ażdą tr!ecią sobotę września organizowano bankiet z okazji Dnia Indiański~go, na którym gromadziło się kilka setek Indian, chcących spotkać współplemiellców:Jfi. ajbardziej spektakularne wydarzenia, których opganizacja przypadła ICF, miały jednak miejsce podczas światowej wystawy prezentującej stuletni dorobek miasta (Chicago Century of Progress Exposition, 1933-34). W roku 1933 przypadała dziesiąta rocznica utworzenia ICF. Z tej okazji postanowiono przyznać nagrodę za wybitne osiągnięcia (Indian Achievement Award). Rozpoczęto tradycję trwającą do dziś. Specjalny komiteL wybrał spośród 50 propozycji Charlesa A. Eastmana, Dakota-Santee Sioux, lekarza, członka krajowej rady harcerzy (Boy Scouts), byłego preze sa SAL Nagrodę wręczono 22 września, w trakcie Dnia Indiańsldego, przy widowni około 10 tysięcy osób. W 1933 roku była to jedyna "indial1ska impreza" Wystawy. W następnym roku uroczystości z okazji Dnia Indiańskiego były znacznie bogatsze. W imprezach brała udział kilkunastoosobowa grupa Indian Winnebago. Podczas Wystawy czynna była też ekspozycja fotografii i biografii słynnych Indian 17. W omawianym okresie działały też bardziej nieformalne kluby indiallskie, mające własne zarządy i statuty, ale niestety jedynym źródłem informacji a nich jf'st zawodna pamięć ludzka. Zdanie.m Toma Green" Century of Progress Exposition Collection, Univcf"s'irty of Blino'is at Ch;c<lgo Libra1'Y- :;.; Winslow, op. cit., s. 172. ." Skolnkk, In Their ... , s. 54. J; Centll.ry of Progress Exposition ... op. cit.: of thi' Indian Council Fire, ChicagrO }.982. The Inclian Achiec'ement Ąwarcl �Janusz 110 Mucha " wooda, pierwszy taki klub powstał w 1927 roku. W późniejszych latach takie kluby organizowały się w parkach w każdej z dzielnic, w ~:tórej mieszkali Indianie. Działały one spontanicznie, bez patronatów i dotacji. Był to faktycznie indiański, a nie organizowany przez białych dla Indian ruch. Po wystawie z lat 1933 - 4 zostać miało w Chicago nieco Indian, zarówno sprowadzonych na występy, jak i widzów. Znali rzemiosło inriiclllskie, tańce, śpiewy. W 1934 roku zorganizowali więc na stadiDnie Wrigley Field wielką pow-wow 38. Próbowali też założyć organizację, co udalo się dopiero w roku 1936. Była to Indian Service League. H.az do roku, podczas wielkiej imprezy w Daily News Building, gromadzili znaczną liczbę Indian. Zbierali w kościołach jedzenie, używane ubnmia i inne ;:>rz2dmioty, które wierni przynosili do rozdziału między ubogich, a potem dzielili to między potrzebujących Indian. W tej działalności Indianie korzystali już z pomocy YMCA,która i później okazała sil:; bardzo chętna do współpracy. Dawała ona .miejsce na magazynowanie wspomniClllych przedmiotów, na ich dystrybucję, udostępniała sale gimnastyczne dh chcących uprawiać sporty Indian. I w latach czterdziestych, jak w::.pomina Susan Power, Standing H.ock Sioux, Indian Service League byl8 organizacją finansowo niezależną, była organizacją samopomocy indiali.skiej. W żadnych gazetach ani dokumentach ni€ udało mi się zdobyć więcej informacji o tej lidze. Tyłka w Chicago Tribune z 30 maja 1971 znajdujemy informację o tym, że jednym z jej organizatorów był Al Cobe, Chippewa, businessman i później wieloletni działacz indi:lński. W 1953 roku liga liczyć miała 200 członków. Co się z nią stało póżnie) nie wiem. Zdaniem Toma Greenwnoda, COibe zorganizował też w 1938 roku pierwszą indiańską drużynę basketballu. Dało to początek ogromnemu rozwojowi sportu wśród chicagowskich Indian. Przez v.;iele lat korzystanD z gościnnych obiektów YMCA. W 1947 roku powstała jeszcze jedna organizacja. Wspominałem wcześniej o trudnym losie weteranów II Wojny SwiatDwej, którzy nie umieli poradzić sobie z samodzielnym życiem w wielkim mieście. Dla opieki nad nimi, pomocy w poszukiwaniu pracy i mieszkania, pomocy w przeszkoleniu zawodowym, założono North American Indian Mission, Inc. Jej twórcami byli Willard LaMere, Winnebago, kucharz a potem wieloletni szef zakładów gastronomicznych, Scott Thundercloud, Ottawa, oraz jeden biały - Russell A. Minea. Nie wiadomo, co stało się później z tą organizacją· Ostatnią organizacją indiańską, powstałą w tym okresie, przy tyrr: pierwszą z licznych później organizacji o charakterze religijnym, był 38 Uroczyste tallee z akompaniamentem bQbnów i śpiewu. �Z PRERII NA ULICE l l l umghouse 13. Założono go, jak wspomina Tom Greenwood, w 1948 roku. Niestety nie ma po nim wielu śladów w dokumentach. Celem stowarzyszenia religijnospołecznego było odbudowanie kultury religijnej u [ndian. Tradycyjne religie zostały w znacznej mierze zniszczone, chrześcijc1l1stwI) przyjęte przez Indian powierzchownie. Powstała luka, którą chciano zapełnić. Chrześcijaństwa zresztą nie odrzucano (podobnie jak i w innych społecznościach wyznawców Longhouse'u), starano się łączyć je z kultami indiańskimi. Starano się też podtrzymać zwyczaje poszczególnych plemion, ich sztukę, rzemiosło. Jak wspomina Greenwood, członków Longhouse'u było w Chicago około dwustu z różnych plemion, często b£!rdzo odległych od Irokezów. Spotykali się na ogół Co dwa tygodnie. Zdaniem Greenwooda, organizacja przestała istnieć w 1955 roku, ale w dok'clmentach można znaleźć wzmianki o jej istnieniu (niestety nic więcej) nawe~ w 1960 roku. W latach trzydziestych i czterdziestych mamy do czynienia z r,ieco innym niż dotąd charakterem działalności organizacji indiańskich. Związane to było przede wszystkim z napływającymi fałami Indian. ICF był teraz jedynym forum prezentacji kultur indiańskich białym. Podstawowym problemem stała się wzajemna pomoc w zmaganiach z nowym środowiskiem, praktyczne utrzymywanie kultur. Choć ICF pełnił takie funkcje, potrzebne były nowe, lokalne kluby i towarzystwa, zajmujące się działalnością praktyczną. Rozpoczęła się też wówczas bardzo ważna i później współpraca z nie-indiańskimi instytucjami ogólnokrajowymi, nR wiele sposobów ułatwiającymi 'licznym grupom start w nowych warunkach. 3.4. P od su m o \"1 a n ie Bardzo mała liczba oraz rozproszenie powo'dowały, że w pierwszej połowie XX wieku Indianie nie byli znaczącą mniejszością w mieście. Żyli spokojnie wśród krewnych i przyjaciół z rezerwatów, pracowali przy· puszczalnie jak inni mieszkańcy miasta. TG, że 'byli jednak widoCZI1l, wy39 Re:J,i,gia Lungh0u.-;e, zwa'na in·a-czej. od nazwj"ka zalożyC'iela, H3IndS'Clm'~Lake lub też Nową Rl:,I'ig'i<1,PCl,v.ns:t·ala w wyni·ku widze'ni.a, jaki,e w 17'~9' roku mi·)! "t'l·ry Indianin z p!emie.nia Seneca, naJeżą·cego do Ligi Irokezów. POZ'Ois't.aloścliple;11ieHia, które otdmów,ily przes<iodJenia do Ok'J.ahomy z.e stanu Nowy Y.:Jlr;k,pCl.padły były up,zedini·o w kom.p!ctny marazm i degeneT.acjp' moralIną o·ra.z (p:xi wpływem a,1]{;oholu) ·foizycmą. Hao1dslom!e Lake wezwał w:Slpól'plemieńców do PClWiTO't'U do ~'taTych obyczajów. Wczw<l'nli.ebyło s'kUJt'CCzne.W krótk'ilm cz.asie re.nerons p1emiel1lia Seneca. a takż'e in;nyClh plemoin Ligi zdumi.al A:merykę. D?Jiś '.nClwa ,religi.n wywaiWana jest glównie przez Seneca .i Onondaga, a·le i prf;ez 'unne p!·emj·ona Ligi. W Ka:naid:de i w .;ta:nie N'Owy J()rki.~lnieje 1'0 LOInghouse'ów (cenJtrów T·eliigij'nyc.h). Por. Spicc'r, op. cit.. ,;,s. 44 - 5; Anthony F. C. Walllace, The Death and Rehirth of the Seneca, New York 1972. �112 Jan-us;; Mucha nikało głównie z zainteresowania niektórych białych indiańskimi tradycjami. Choć kluby i faktycznie indiańskie organizacje istniały wcześniej. tworzenie się społeczności, ale wraz z nią i "problemu indiańskiego", zaczyna się w mieście dopiero w latach II Wojny Światowej, w związku z masowym jak na owe czasy napływem nieprzygotowanych do życia w metropolii imigrantów. 4. P o c z ą t k i w i e l k i e j i m i g l' a c j i. 1948 - 1958 4.1. N a w a p o l i t Y k a a s y m i l a c j o n i s t Y c z n a Po II Wojnie Światowej wielu Indian zostało w wielkich miastach, wielu jednak wróciło do rezerwatów. W polityce wladz federalnych odżyły tymczasem stare, a niezbyt głęboko ukryte tendencje. Z jednej strony przez cały okres renesansu kultur i struktur plemiennych próbowano przeprowadzić przez Kongres ustawę likwidującą rezerwaty 40, z drllgiej zaś usiłowano znaleźć sposób na skłonienie Indian do bardziej masowego przenoszenia się do miast. Nowy komisarz do spraw Indian, Dillon S. Myer, rozpoczął trwający kilkana'ście lat program przemieszczania (relocation) Indian z rezerwatów do wielkich miast i znajdowania im tam pracy. Jego działalność odbywała się przy pełnym poparciu Kongresu, którego Komisja Hoovera przedstawiła w 1948 roku opinię o konieczności pełnej asymilacji Indian. Program przemieszczania Indian ,do wielkich miast miał wicIe n<:lZW, etapów, szczegółowych przepisów, których nie ma powodu tu wspominać. Przedstawię tu tylko najogólniejsze jego zasady. W 1952 roku 'ltWOrzonD w BIA Indian Relocation Service Program. PoczątkowD obejmDwał Dn wyłącznie przemieszczanie Indian i znajdowanie im pracy, później (od 1956 roku) dołączono przeszkailenie, aby imigranci nie musieli podejmować wyłącznie najniżej płatnych, bo nie wymagających żadnych kwalifikacji zajęć. W latach 1952 - 1968 w obu tych prDgramach wzięło udział około stu tysięcy Indian. Nikt nie zmuszał do przesiedlani.ł, co więcej, pod koniec programu, w roku 1967 - 8, z powodu braku funduszy. BIA Ddrzucila 25 - 300/0 podań. Ale program nie 'był dobrowolny w takim sensie, że był on praktycznie jedyną szansą uniknięcia Dgromnego b~zrobocia w rezerwatach i związanych z tym niedożywienia, demoralizacji, niskiego poziDmu usług, szkolnictwa etc. Jak podkreślali liczni prz\Cciwnicy przesiedlania, nie postarano się {) alternatywę wobec omawianego (O Por. Slpicer, op. cit., s. 1'94. �Z PRERlI 113 N A ULICE p;'ogramu, choćby w postaci gospodarczego ożywienia rezerwató\v lub ,erenów w ich pobliżu. Program przesiedlania był bowiem konsekwencją polityki asymilacyjnej. Dowodem na to jest fakt, iż równolegle z przemieszczaniem Indian do wielkich miast, rząd wydawał wiele pieiliqdzy na przeciwdziałanie opuszczaniu regionów wiejskich i małomiasteczkowych przez ich ludność i na zapobieganie niekcmtrolowanemu wzrostowi v/ielkich miast. BIA aferowa la pieniądze na przeprowadzkę, opłacała przejśr:iowe m;eszkanie, znajdowała pracq lub nawet kilka różnych prac, prowadziła poradnictwo na temat tego, jak uporać się z życiem w wielkim mieście. Gdy podopieczny znalazł już pracę, przez następny rok BIA interesować się miała jego losem. W myśl zaJożcr'1 asymilacjonistycznych, BIA traktowała Indian Jako po'Ozcz"gólne jednostki, nie jako członków plemion. Z każdego z osobna Indianina usiłowano zrobić "normalnego" Amerykanina. Sukces programr)w przesiedlei1czych nie byl jednak wielki. Wedlug statystyk BIA, w latach 1953 do 1957 w każdym roku finansowym wracało, na wfdsny JUż koszt, 24 do 32% tych, którzy w danym roku przybyli do wielkich miast. ElA nie prowadziła statystyk pokazujących, ilu przesiedlonych Indian wróciło później do rezerwatów. Skądinąd wiadomo jednak, że wielu traktowało przemieszczanie jako szansę bliższego zapoznania się z miastem, wracało do domu, by po jakimś czasie przybyć d,o miasta raz jeszcze. Ci zaś, którzy wracali do domów na stałe, po doświadczeniu \\'ieJkomiejskim zarabiali tam na ogół znacznie więcej niż poprzednio Kawet krótka wizyta w mieście miała \vięc pozytywną funkcję ekonomiczną· Inną, niezamierzoną funkcją było odrodzenie ruchu pan-ind.iar'1skiego, Zagubieni w mieście Indianie, nie znajdując faktycznej opi€ki ze strony ElA, szukali innych Indian, znajdujących się w identycznej sytuacji. W miastach nastąpił w konsekwencji znaczny wzrost ponadplemiennej świadomości tożsamości indiar'1skiej 41. Wkrótce po rozpoczęciu akcji przesiedlania Kongres przyjął uchwałę, n ('I mocy której kor'1czyć miano specjalne stosunki między rządem USA a niektórymi (na początku) plemionami. W uchwale uznano, że skmlczyć trzeba z systemem "obozów koncentracyjnych", za jaki€ uznano rezerwaty i że Indianie nie potrzebują już strażnika, gdyż potrafią radzić sobie sami. Kończenie specjalnych stosunków rozpoczęto od dwóch rezerwaprzc'óiedhtni'a por np, T,ony Laz·ewsiki, American Indian Migration. TUinois, Uni'ver5-i\ty lVl'icro{'i1m,5lntern:a ti.ol1.3l, Ann Arbor, :\Ld1.jga'n and London, EJng'lanid 1976, 55. 8 - 9; Howa1rd M, Bahr, An End to Invisibility, [\\I:] Natil'e Americans Today ... 95. 404 - 4'12; Alan Sorkin. Some Aspect, of American Indian Migration tamże, -ss, 467 - 78. H Na temat 'To and 8 Lud, Within t. LXIX Chicago, 1 �114 Janusz Mucha tów: Menomini w Wisconsin i Klamath w Oregon. Ten drugi faktycznie przestał istnieć, ten pierwszy z trudem przywrócono do funkcjonowania po latach kompletnej ruiny kwitnącej przed 1953 rokiem społeczności 42. 4.2. T wo r z e n i e s i ę P a n - i n d i a ń s k i e g o g e t t a w U p t 0 wn Między rokiem 1940 a 1950 liczba Indian w Chicago wzrosła według spisu z 224 do 775. Choć pod koniec dekady lat czterdziestych program pomocy ze strony BIA w szukaniu pracy dla Iridian już działał, w Chicago biuro agencji zajmujące się tą kwestią działało od roku 1952. Wspomniany wzrost liczbowy nie był w,ięc jeszcze związany z przesiedla:liem. Był on przypuszczalnie konsekwencją powrotu do Stanów weV:TatÓ\V II Wojny Swiatowej. Przesiedlanie rozpoczęło się więc w Chicago w 1952 roku i w ciągu lat pięćdziesiątych przyniosło bezprecedensowy wzrost liczby Indian w mieście. W 1960 roku było ich już 3394, a w 1970 - 6575. W 1952 roku ElA otwarła Chicago Field Employment Assi:ótance Office. Na początku 1953 roku pracowało w nim już 28 osób, którzy przyjmowali 40 lub więcej osób dziennie. Od lutego 1952 do kWJetnia 1953 osiedlono w mieście około 600 Indian, z których wróciło do domów już w tym okresie około 30% '3. Szefem biura chicagowskiego został Kurt Dreifus, dotąd dyrektor Rehabilitation Division w Chicago Welfare Department. Będąc ignorantem w sprawach Indian, ak chcąc jak najlepiej wykonać powierzone mu zadanie, Dreifus zaczął się uczyć i jeździe po całych Stanach, pertraktując z szefami różnych rezerwatów i terenowych biur BIA, informując o warunkach życia i pracy w Chicago, zbierając podania o przesiedlenie. Związane było to również z wielkim tempem przemieszczania w jego pierwszych latach. BIA wymagała od swych terenowych agend szybkiego działania, czego skutki były bardzo smutne Indianom w rezerwatach przedstawiano na ()gół życie miejskie w niezwykle różowych kdorach. Przybywali do Chicago ludzie faktycznie do tego nie przygotowani, często nie umiejący mówić po angielsku, bojący się wielkości domów towarowych, nie rozumiejący na czym polega działanie kuchenek g~zowych, odbijający sobie stopy na betonowych ulicach. bojący się ruchu drogowego, nie umiejący korzystać z planu miasta, nip. przyzwyczajeni do mieszkania w wielorodzinnych domach, nie rozurnie,. p.o,r. Rubert B. Edgerlon, Menominee Termination: Oberservatiolls on the EII(: oju Tribe, "Hu'ma,n Or,gan1zaition, 21, l, Spring 1962, 's's. 10 - 16; Nancy Oeslricil Lulie, Melwminee Termination: From Reservation to Colony, "Huma'n Organiz:ł'lion", 31, 3, Fall 1'972,ss. 257 - 69. 43 "Daily New",", AprH 7, 1'953,CHS, AI. cli �Z PRERII NA ULICE 115 jący przestrzeni miejskiej, ani miejskiego rytmu czasu. Z uwagi na t€mpo przesiedlania, nie było czasu p'rzesz'kolić ich w rezerwacie, ani porządnie poinstruować w mieście 44. Biuro nie miało ani pieniędzy, ani lokalu na nic poza załatwianiem naj pilniejszych spraw związanych z zatrudnieniem i przygotowaniem zawodowym 45. Zmienienie sposobu życia nie jest zresztą możliwe poprzez kursy i szkolenia. Tak więc bez specjalnej winy urzędników BIA w Chicago, sytuacja przesiedlanych była fatalna. Tempo migracji, niedostatek pieniędzy na opiekę, powodowały ogromny procent powrotów do rezerwatów (według krytyków programu w ciągu kilku lat wracało około 60%), koniecmość kilkakrotnego poszukiwania pracy dla Indian, którzy czasem pierwszy raz widzieli fabrykę właśnie w Chicago, powodowało szybki rozwój "indiańskich barów", gdzie przy alkoholu Indianie w swoim towarzystwie mogli wyżalić się na swój los. Ogromne problemy związane z przesiedlaniem spowodowały, że i pracownicy BIA stali się jego krytykami. Ideę przemieszczania dość szybko zaczął potępiać na przykład sam Dreifus 46. BIA osiedlała nowoprzybyłych w dwóch w zasadzie dzielnicach. ,Jedna to Uptown, u zbiegu ulic Clarendon i Wilson, Druga to Hyde Park, a więc na południu, po przeciwnej stronie miasta. Były to okolice tradycyjnie przez Indian zamieszkałe, a z drugiej strony dzielnice dość prestiżowe. Uptown był jednak "dobrą dzielnicą" mniej więcej do II Wojny Światowej, kiedy rozpoczęła się tam przebudowa, dzieląca ją na dwie części lepszą i gorszą, Indianie mieszkali w gorszej. Hyde Park od końca lat pięćdziesiątych również poddany został przebudowie, w konsekvl'encj' której standard i ceny czynszów poszły w górę, diminując stamtąd najuboższą ludność', w tym Indian 47. Rozprzestrzenianie się czarnego getta powoli likwidowało większe wyspy ludności indiańskiej w pobliżu centrum miasta i w taki sposób wytworzyła się sytuacja, w której ogromna większość chicagowskich Indian zamieszkała w Uptown. I tam jednak byli i są zdecydowaną mniejszością, żyjącą wśród takich grup, jak biali imigranci z Appalachów, imigranci z Ameryki Łacińskiej czy z Azji. N a początku lat pięćdziesiątych okolic indiańskich nadal było jednak t::'lkd, z których trzy, zachodnia, północna i południowa domino'vaiy. Okolice te stawały siC; jednak z czasem coraz bardziej pan- indiańskie, a nie jednoplemienne. W poprzednich latach w mieście dominowali Indiani·e z puszcz i jezior s~a;-:Gw Wisconsin, Minnesota i częściowo Michigan. Teraz przybywały '" Skolnick, op. cit., S'C;. 57 - 63. 15 Ge.rharino. /l me-icon Tndian Center .. " ss. 77 - 8. 16 Sk(}lnick, op. cit., ss. 66 - 70. 47 Neils, op. cit, ...; 60; L<Jzew,;ki, op. cit., ss. 42 - 3. •• �116 Janusz Mucha liczne rodziny z południowego zachodu Stanów i z Oklahomy. Przybywali Indianie prerii i Indianie Pueblo. Stykały się ze sobą grupy o zupełnie odmiennych kulturach, pochodzące z plemion, które często we "'''ciąż żywej przeszłości walczyły ze sobą. Ich doświadczenia wspólnego życia z przedstawicielami innych plemion były dotąd żadne, albo też pochodziły z utrzymywanych przez BIA szkół z internatami, w których starano się zmusić Indian do zapomnienia własnej kultury. Stąd wymuszony miej· ską sytuacją, a nie dobrowolny był wspomniany pan-indianizm. Stąd niezbyt wielka ochota do wzajemnej współpracy, co budziło zdziwienie wielu białych, nawet przyjaźnie do nich nastawionych. Traktowali oni Dadal często Indian jako jednorodną grupę etniczną 48. 4.3. N o w e p o t r z e b y, n o w e o r g a n i z a c j e Swiadom tego, źe ani sami Indianie, ani sama BIA nie poradzą sobie z licznymi problemami związanymi z ulokowaniem w mieście ogronmych ilości przybyszów, Kurt Dreifus zorganizował obywatelski komitet doradczy (Citizens Advisory Board) przy swoim urzędzie. Zgromadził w nim 28 osób spośród zainteresowanych przedstawicieli businessu, uniwersytetów, miejskich agencji opieki społecznej, kościołów, stanowej federacji klubów kobiecych. (Kościoły protestanckie zorganizowcme w Church Federation of Greater Chicago stworzyły wkrótce Joint Indian Committee przy swoim Department of Social Work i podjęły bardzo aktywną działalność pomocy przesiedlanym). Jednym z członków komitetu został John Willard, szef chicagowskich kwakrów (American Friends Service Committee). Miał on odgrywać przez kilka lat ogromnie ważną rolę w kształtowaniu chicagowskiej społeczności indiańskiej. Zebrania komitetu skupiały również niektórych miejscowych Indian. Wśród nich najważniejszą rolę grał wówczas Thomas Segundo, były wódz plemienia Papagc, odbywający właśnie studia magisterskie w The University of Chicago. Komitet działał w komisjach. Jedna z nich, zajmująca się organizacją czasu wolnego Indian, przedstawiła rekomendację w sprawie utworzenie, klubu indiańskiego. Juź wcześniej Indianie zbierali się okazjonalnie w miejskich parkach, korzystając z życzliwości pracownika zarządu parków, Indianina o nazwisku Whirling Thunder. BIA, komitet doradczy oraz miejski zarząd parków zorganizowały więc w listopadzie 1952 roku American Indian Club, mający dwa oddziały, działające w parkach Ogden i Chase. Prezesem został Ernest Naquayouma, Hopi. Indianie spotykali się co najmniej raz na miesiąc w budynkach parków i w samych parkach, śpiewając i tańcząc. Wykorzystywanie obiektów parków nie odby48 S'kolniok, op. cit., ,s.S. 52 - 3. �Z PRERII NA ULICE 117 wało się jednak bez przeszkód. W tym samym czasie, gdy chcieli z nich korzystać Indianie, planowano i inne imprezy. Dlatego też wspom;liana wyżej komisja utworzyła specjalny komitet, mający pomóc w utworzeniu niezależnego centrum indiańskiego 49. Zdaniem Skolnicka, komitet ów powstał z inicjatywy samych Indian, którzy kierowani przez Toma Segundo złożyli wizytę WiJlardowi w jego biurze w stowarzyszeniu kwakrów i poprosili o pomoc w zorganizowaniu takiego miejsca spotkań, jakie pod patronatem kwakrów funkcjonowało już wówczas w Los Angeles 50. Willard zgodził :;ię, kwakrowie podjęli się zebrać odpowiednią ilość pieniędzy, planowanie działań zostawili zaś komitetowi. Jak donosiła "Chicago Triibune" w 24 sierpnia 1953, komitet działał pod przewodnictwem Johna Willarda, sekretarzem był Toni Omen, Sioux, a finansami zajmował się wspomniany Ernest Naquayouma. Jaki byl zawód i miejsce pracy tych Indian, ani od kiedy mieszkali w Chicago, nie wiadomo. Komitet przewidywał otwarcie na rogu ulic La Salle i Kmzie. a więc w centrum Chicago, AlI Tribes Amer,ican Indian Center na 15 września 1953. Skupiać miało członków około 30 plemion 51 N owa instytucja zaczęła działalność zgodnie z planem. Prezesem zarządu nadzorującego jej poczynania został Willard, a pierwszym dyrektorem programowym Ted White, Oneida/Sioux, absolwent Loyola University. Kierował on centrum od początku 1954 do sierpnia 1955 roku DZ. Jak wspomina Willard LaMere, na stanowisku dyrektora administracyjnego zatrudniono później białego fotografa, zainteresowanego pracą z Indianami. Nie było jednak pieniędzy na opłacanie go, dlatego, szybko odszedł, a przez knlitki czas centrum kierowało na raz trzech członków zarządu' wspomniany Tom Segundo, Eli Powless, Oneida oraz Ben Bearskin, Winnebago/Sioux. W tym okresie co niedzielę przychodziło na spotlmniCl około dwustu osób z 42 plemion 5~. Kolejnym dyrektorem administracyj nym, aż do 1958 roku, był Tom Segundo. Pierwsze kilka lat działalności Centrum określić można jako balansowanie na krawędzi noża. Mimo dobrze rozwijającej się działalności programowej, problemów było sporo. Zacznijmy jednak od strony na jjaś. niejszej. Centrum midciło się przez pierwsze dziesięć lat na trzecim i czwartym piętrze starego budynku na północnym skraju Loop. Było ciasno, ale '9 ,.Chicago Trihu!1P". Decembe.r 26, 195,2. CHS, AI; "Da·iJy News" Apri:! 7, Hl5-3 tamże; Gc:'rba:-i'llo. op. cit.. ss. 77 - 9. 50 SkGlnick. op. cit., ss. 56 - 9. 51 CHS, AL 52 The Amerindian, May-June 19'54 [w:] CHS Manuscripts, Chicago Federation of Grea.ter Chicag:> Collection; "Ohicago Su:n-T1mes" Septembe" 25, 1'955, [w:] CES, Al 53 .. Chi,cago Sun-Time,", S€ptember 25, 1955, w. CBS, AI. �118 Janu~z M1Lcha podobno przyjemnie. Już w pierwszym roku dZiiałalność podjął Klub Taneczny. Był on długo najliczniejszą i najsilniejszą organizacją działającą w centrum. Pracował spontaniczni.e, ale w zorganizowany sposób. Dawał liczne występy w Chicago i w innych miastach Srodkowego Zachodu. W 1957 roku Klub postanowił wybrać Miss Indian Center, a od 1958 roku Miss Indian Chicago wybierana jest Co roku, uświ€tniając każdą waż .. niejszą imprezę organizowaną przez Indian. Dość szybko zorganizowano bardziej ustrukturalizowany kalendarz imprez, które nie utraciły jednak nic ze spontaniczności wykonania. Co sobotę odbywały siG więc spotkania towarzyskie, co miesiąc pow-wow, corocznie na Thanksgiving i Boże Narodzenie uroczyste kolacje. Nowe pomysły powstawały rzadko, c: jeślJ już, to szybko włączano je do regularnego kalendarza. W 1954 roku zorganizowano pierwszy wielki kiermasz wiosenny i p,ierwszą wielką pow-wow 54. Są to ogromne, jak na skalę społeczności, i do dziś odbywając? siG przy udziale tłumów gości imprezy. W 1954 roku, jak dowiadujemy się z wydawanego wtedy nieregularnie pisemka "Indian News", cel!trum brało udział w paradach miejskich, odbywały się w nim lekcje technik tanecznych, dwie panie z plemienia Navaho uczyły tradycyjnych rzemiosł swego plemienia, zakupiono odbiornik telewizyjny i dość dużo ludzi przychodziło oglądać filmy. Osobno wyświetlano cieszący się dużą frekwencją film o Apaczach. Równocześnie zapraszano przedstaw~cieli BIA oraz Chicago Housing Author,ity na dyskusje o problemach mieszkaniowych Indian, walcząc o poprawę sytuacji :;5. W tym samym roku spotykamy następne pisemko "Tom-Tom Echoes-Echoes". W l 956 roku wydawano kolejną gazetkę, tym razem "l'epee Topics". Pe.na stabilizacja działalncści wydawniczej związana jest dopiero z następnym l)kresem rozwoj u społeczności indiańskiej. Z "Tepee Topics" z listopada 1956 roku dowiadujemy się, że Kluh Taneczny występował w telewizji, podczas miejskich parad, w szkołach. Jego członkowie opowiadali o swej działalności podczas audycji radiowych. Od dwóch miesięcy działał wówczas klub kobiecy, którego c3łon. kinie uczyły si.ę kroju i szycia oraz gotowania. Wydawały one w centrum obiady i kolacje, dochód przeznaczając na materiał, wykorzyó-tywany póżniej podczas lekcji szycia. Centrum utworzyło też dwie dru:~yny koszykówki - dziewcząt i chłopców. Gazeta zachęcała do uczestniczenia w turnieju kręgli. Dowiadujemy się też, że w bankiecie z okazji Swięt<ł Dziękczynienia wzięli udział Indianie z 45 plemion. Dowiadujemy się też. że wkrótce odbyć się miały pierwsze wyhory do zarządu centrum. 54 Emma.nuel .mimeo 1975. 55 .. lndi'C1n Skoln:ick, Action ews". June l, 1.9:)4. Anthropology and tlw Chicago Indian Center, �Z PRERII NA ULICE 119 Działalność American Indian Center w tym krótkim okresie nie była może imponująca, rozwijała się powoli. Była jednak konsekwencją trudnej sytuacji życiowej Indian, braku pieniędzy, sporów z BIA etc. Na podkreślenie zasługuje to, że w omawianym okresie centrum było instytucją dominującą, ale inne nadal istniały. Longhouse w praktyce przerwał działalność, gdyż ogromna większość jego członków wstąpiła do centrum. Wielu członków Longhouse'u nie chciało, aby ta organizacja zupełnie się rozplynęła, stąd nadal figurowała ona na liście organizacji indiańskich, z którymi współpracowała Church Federation of Greater Chicago 56. O jej działalnoścj nic jednak nie wiadomo. Podobnie było z Indian Service League, która w 1953 roku liczyć miała 200 członków. Indian Council Fire w 1954 roku, z powodu powstania American Indian Center, w praktyce przestał prowadzić jakąkolwiek działalność poza przyznawaniem dorocznej nagrody;-". Nawet przed powstaniem AIC wszystkie te organizacje na raz nie robiły tyle, co nowo powstała, ale zupełnie inne były przecież potrzeby. Omawiany okres to jednak nie tylko zastój dawnych organizacji, które nie rozwijały się w cieniu AIC. Jak wspomina obecny profesor w Moody BibIe Institute, w 1955 roku powstał, nieformalnie jeszcze, międzywyznaniowy Amer;ican Indian Brble Church. Będzie {) nim mowa dalej. W 1958 roku powstała też American Indian Chapel, sponsorowana przez First Christian Reform Church of Cicero, Illinois i prz2z Home Missions Board w Grand Rapids, Michigan. Przejdżmy teraz do problemów, z jakimi borykała się społeczność indiańska, a w szczególności jej centrum. Pierwszy, to problem finansowy. Fundacja Chicago Community Trust bardzo długo odmawiała dotacji db AIC, przypuszczal;)ie z uwagi na fakt, iż w zarządzie centrum nic' było przedstawicieli białych businessmanów, lecz sami Inclianie, nie znający się na zawiłościach finansowych i prawnych. Inna fundacja, do której zwrócono się o pieniądze, też nie była pobłażliwa wobec indiańskich metod działania. Zarząd AIC musiał zgodzić się na powołanie Komitetu Doradczego, złożonego z profesora The University of Chicago, prawnika oraz członka Welfare Council of Chicago, aby w 1958 rokuotf"Lymać pieniądze. Drugi ważny problem odnosił się do statutu organizacji i jego konsekwencji. W 1954 roku przyjęto obecną nazwę i złożono do urzędu Sekretarza stanu Illinois wniosek o rejestrację nowej agencji, mającej prowadzić działalność nie przynoszącą zysku ("non-for-profit-organization"). Konieczne było przedstawienie do zatwierdzenia statutu nowej organizacji, zgodnego z odpowiednią ustawą. John W.illard, będący prezesem ;1; ellS Manuscripts, ;,. Tile American ChFoGCh Indian GollediO'n: f'.chievement -l-2'5-l.960. Award ... , s. 4. �120 .Talt'LS:: Mucha zarządu, nie pomyślał o tym, że statut powinien być tei. _i5odny z tradycjami indiańskimi. Zlecił życzliwemu prawnikovl Jpracowanie statutu. Normalne amerykańskie organizacje, rejestrowa:le według wspomnianej ustawy, dzielą się na trzy grupy. Pierwsza to zarząd, na ogół nie wybierany przez członków, lecz zmieniający się poprzez dymisje i kooptację, złożony z zamożnych i zainteresowanych osób, nie korzystających z usług organizacji, wytyczający politykę i prowadzący jej kontrolę, druga to zawodowa administracja, a trzecia to członkowie (lub klienci, korzystający z usług). System taki nie był znany żadnemu z plemion indial1si<ich. W AIC zarząd, administracja i członkow,ie wyłaniani być musieli w praktyce z tej samej zbiorowości. Przepływ ludzi między zarządem a 30m:nistracją był spory. Powiązania rodzinne powodowały, że członko~vie tej samej rodziny mogli stanowić politykę, realizować jąi korzystać z ~ł'iług organizacji. Ten brak faktycznego podziału na wymagane przez usta\\'e grupy stwarzał liczne możliwości spięć. Podobnie było z mechanizma:11l podejmowania decyzji. Ustawa w zasadzie zalecała prawo więk'oi;:ości, Indianie preferowali consensus. Nie znali instytucji lojalnej opozycji W zasadzie decyzje podejmowano jednogłośnie, przy ewentualnym (;Z(;(;,owym lub stałym wycofywaniu się tych, których nie udało się większości przekonać. Problemy pojawiały się wtedy, gdy wdrożeni już do demokracji "nowoczesnej" dość dobrze zasymilowani Indianie kierowali Z3.rzqdem i chcieli trzymać się raczej amerykańskich, niż plemiennych reguł;'. Członkiem AIC mógł być każdy, początkowo też każdy miał c.-:ynne prawo wyborcze. Po paru latach ograniczono czynne prawo wyborcze niCe-o -Indian, choć pozostawiono im bierne prawo wyborcze. Mogli być '.viE;c członkami zarządu, jeśli wybrani zJstali przez Indian. Pierwszy zarząd American Indian Center składał się z dziesięciu 0só0. Przewodmczącyn: byl biały (John Willard), biała była też jedna z członkill. Pozostali tu dwóch Papago i po jednym: Navaho, Oneiida, Sioux, Y",vapai, Hopi, Cherokee 59. Żadna z tych osób nie jest dziś aktywna. Z:trzad był w zasadzie stabilny, czemu sprzyjał fakt, że przez kilka lat nie org:lnizowano wyb8rów, co najwyżej kooptowano nowych członków. Jego st'lhilność jest szczególnie wyraźna, jeśli porównamy ją z częstymi zmianami w administracji. Wiosną 1956 roku Willard zrezygnował z przewodnictwa zarządu. Odbyły się wybory 60. Nie udało mi się niestety dowi",· dzieć, kto zost8.1 nowym przewodniczącym, na pewno był to jednak hdi&5A ,Po·r. Skol-nk'k, In Their ... , .515. 87 - 9.2. Podobnie liczne kl'llpoty centr·um wiąż~ z wzajemnym niedostO'sow<Jnicm a:mc.ry.kańslk.icj s1ru:ktury kor.p[)racyjnej i tl':..tdycy.'llego śr,odowi.ska indi·ań.s:kiegn Marv.in Tahma1hkera, CO:llanche, wiclokrobny czlon,,':·: i prezes zarządu, a równocześnie bus·ine~·sm.an. 59 Skal ni 0_'< , op. cit., s'. 86. 60 Garba:'i:no, op. cit., s. 80. �Z PRERII NA ULICE 121 nin. Dyrektorem administracyjnym został, jak pisałem, Tom Segundo. Sprowadził on do centrum na stanowisko pracownika socjalnego R{)berta Lagace, białego, przygotowującego się do doktoratu z antropologii w The University of Chicago. Jak wspomina Leonard Borman, biały antropolog, od 1956 roku przez wiele lat członek zarządu, obaj administratorzy usiłowal.i zrobić z centrum wzorcową placówkę opieki społecznej. Miało to niewątpliwy sens, choćby tyłko z powodu konieczności zdobywania funduszy na działalność fundacje interesowały się porządkiem i efek· tywnością rozumianą w sposób biurokratyczny. Segundo i Lagace usiłowali sformalizować centrum, żądając od podopiecznych zachowania godnego porządnej firmy. Zniechęcało to owych podopiecznych, wywołując przy tym wiele krytyk ze strony zarządu i członków centrum. We wrześ·· niu 1958 roku Segundo, Lagace i jeszcze jeden pracownik zmUSZeGI byli zrezygnować z urzędów. W tym też momencie rozpoczął się nowy etap rozwoju chicagowskiej społeczności ,indiańskiej. Ostatni wreszcie ważny w omawianym okresie problem społeczności chicagowskich Ir.dian, to stosunki z BlA. Personel biura miał niewątpli·· wą dobrą wolę pomóc Indianom w zorganizowaniu sobie jak najlepszego życia. Ale biuro nie miało pieniędzy na żadną działalność kulturalną ani społeczną. Nie jest jednak jasne, dlaczego po otwarciu American indian Center doszło dD wzajemnych podejrzeń i braku zaufania między BlA a centrum. Strony oskarżały się a ogromną i bezsensowną wrogość, podejrzewały się o utrudnianie prowadzenia działalności programowej i sabetaż finansowy. W końcu BlA odmówiła AlC informowania go o nowo przybyłych rodzinach. Czyniło to pracę centrum trudniejszą, przyczyniało się do tego, że nowo przybywający byli bardziej izolowani niż l1111siel!. być, otrzymywali mniej świadczeń, niż mogli byli otrzymać. Obie instytucje działać miały teoretycznie w tym samym celu - ułatwiać Indianom okres przejściowy. Ale podstawowe założenia, na jakich oparta była działalność BlA, to założenia asymilacji. AlC chciał natomiast stworzyć z przybywających reprezentantów kilkudziesięciu różnych plemion nowy typ miejskich Indian, nie zapominających o plemiennej przeszłości i teraźniejszości, ale tworzących też nową I ndiańskość. Podstawowa przesłanka była więc antyasymilacjonistyczna 61. 4.4. P o d s u m a wan ie Koniec lat czterdziestych i lata pięćdziesiąte to okres narastania ,.problemu indiańskiego" w wiełkich miastach Ameryki. Zorganizowana, ale z założenia nie uwzględniająca specyfiki kultur płemiennych, masowa 6[ Skclnick, op. cit., s'. 84; G<l'rbarino, op. cit., s. 80. �122 Janusz Mucha imigracja nie przygotowanych do życia miejskiego Indian, spowodowała zmianę ich wizerunku. Faktycznie zupełnie nawa społeczność była pod wieloma względami na dnie miejskiej hierarchii. Terytorialnie przesuwała się zaś na północ, tworząc getto w Uptown, gdzie była zresztą też mniejszością· Najważniejsza organizacja działająca od tego okresu, to American Indian Center. Choć stworzona i prowadzona w dużej mierze przez białych, zaspokajała nowe, autentyczne potrzeby Indian. Finansowa i statutowa zależność nie tylko od białych ludzi, ale i od odległego od kultur plemiennych prawodawstwa spowodowała jednak w przyszłości poważn", problemy. 5. Wielki rozwój. 1958-1971 Lata 1958 - 1971 stanowią w pewnym sensie złoty wiek społ'eczności indiańskiej w Chicago. Znaczenie tego okresu wiąże się z działahością jednego człowieka, dyrektora American Indian Center, ale wynika również z wewnętrznej dynamiki społeczności i z jej reakcji na sytuację ogólnoamerykańską. 5.1. N o w a p o l i t Yk a p l u r a l i s t Y c z n a Koniec lat pięćdziesiątych w USA to {)stra kampani~ wyborcza przed zbliżającymi się wyborami prezydenckimi. Obaj główni kandydaci, John F. Kennedy i Richard Nixon, walczyli o każdy głos. Podczas konwencj'. National Congress of American Indians w Omaha, Nebrasca, w 1960 roku, z Indianami pertraktowali wysłannicy obu kandydatów, prezentu.jących zresztą bardzo podobne poglądy na temat tubylczej łudności Am'2ryki. Kongres poparł Kennedy'ego, odchodząc tym samym od tradycyjni," prorepublikańskiej postawy. Rozważono też możliwość szybkiego po wyborach zQrganizowania nowej konferencji. Kennedy wygrał wybory. Pojawiła się szansa odwrócenia dotychczasowej polityki wobec Indian. Skorzystano z niej. Profesor antropologii w The University of Chicago, twórca koncepcji "antropologii w działaniu" 62, Sol Tax, uznał, że nowej administracji trze6e P'(}r, Sol Tax il.ction Anthropology, "Current A'n;thH:wpo1,c:)gy", 't. 1'6, 4. 1975; Rohert A. Ihrbinste,in, Ac:tlOn Anthropology Thirty Years Later: Some Reasons of its L(lck of Influence on American AnthropoLogy, mim,eo 1'981. Ideologia tego k:ć'runku zalecała naukową analizę prZJede wszys.1Jkim tych problemów, które szczególnie iSJto.tnymi były dla s,atmych bad,:nych spoleczności. ,'\ont.ropol'odzy ci ,stali na ,'tanowisku, że �Z PRERII NA ULICE 123 ba pomóc przez przedstawienie jej poglądów samych Indian na stan obecny oraz stan pożądany stosunków między nimi a rządem. Przy pomocy władz swego uniwersytetu, kilku fundacji oraz licznych zaint€resowanych Indian udało mu się przygotować, zorganizować i przeprowadzić w czerwcu 1961 roku wielką konferencję (American Indian Chicago Conference), gromadzącą oficjalnie 467 przedstawicielI dziewięćdziesięciu grup indiańskich. W konferencji wzięło też udział nieoficalnie wielu młodych Indian, wielu przedstawicieli zainteresowanych urzędów oraz a'1tropologów. Głównym rezultatem było przyjęcie (przedyskutowanego wstęp· nie przez kilka przygotowawczych konferencji regionalnych) dokumentu pod tytułem "Declaration of Indian Purpose". Przygotowania do konferencji ,i jej przebieg miały wpływ na prace nowego ministra spraw wewnętrznych, Stewarda Udalla, i na powołaną przez niego grupę roboczą, zajmującą się problemami Indian 6~. W komitecie organizacyjnym konferencji brali udział Indianie rni-esz·· kający w Chicago. Przewodniczącym jednej z komisji był wspominany tu Tom Greenwood. Impreza nie miała jednak bezpośredniego wpływu na życie tej społeczności miejskiej. Omawiany, krótki dość, bo trzynastoletni okres, przypadał na 'ldministrację trzech prezydentów z dwóch partii. Polityka wobec Indian była jednak stabilna. Na Indian rozciągnięto zakres aktów odnoszących się do walki z bezrobociem i nędzą, wiele pieniędzy przeznaczono na kształcenie dzieci indiańskich, wzmacniano władzę rad plemiennych, UZ:lano wreszcie konieczność rozciągnięcia zakresu usług dla Indian na tych, któ. rzy już mieszkali w miastach. Sytuacja polityczna była więc sprzyjająca rozwojowi społeczności indiańskich w rezerwatach i w miastach 64. Zau·· \vażmy też, że we wspomnianym okresie liczba Indian wzrosła z 531 669 w 1960 roku do 827091 w 1970 roku. 5.2. U t r wal w Uptown a n i e si ę s po ł e c z n o ści i n d i a ń sk ie j W związku z trwającym wzrosła poważnie. Procentowo przesiedlaniem, liczba Indian w Chicago nie był to tak wielki skok, jak w poprzed- jak dlugo Indi<1lnie są z.a·interes'Owani podtrzY'mywani.em wla";'llL'j odn:bnośoi kulturowej, ta;k dlugo należy im to ulatwiać, p0'magając równocześnie do przY'sto60Wa!1ia Slię do cywilizacji w:ilpólcze.,ne,i. 6:j Par. Nancy Oe:;'tl'ich uurie, The Voice of the American Indian: Report on the American Inri.ian Chicago Conference, "Current Anthr'OpolO'gy" t. 2, 5, December 196.], ss. 478 - 500. 6< Por. Samuel Lym~"n Tyler, A History of Indian PoLicy, Unj.[·ed St8tes Department oft-he Inim.j<)r, Bu.reau ·o[ Indian Affa~,s, Washin.~ton DC 1973. '" Jl7 - 8. �124 Janusz Mucha mej dekadzie, choć w liczbach absolutnych był większy. W 1960 :"fJku, według spisu, było w mieście 3394, a w 1970 - 6575 Indian. Dysponujemy pewnymi danymi statystycznymi, odnoszącymi się do tych ludzi, ela·, nymi pochodzącymi z różnych źródeł. Akcja przemieszczania była już znacznie wolniej prowadzona, niż na początku. Obsługiwała jednak około 600 osób rocznie. W latach 1958 do 1967 przeszkolenie zawodowe w ramach tej akcji podjęło 2004 111dia:1, ale przerwało j~ 522 oso'by. Spośród klientów sprowadzonych w ro;;:a 1965, według danych agencji, wyjechała z powrotem ponad polowa. V-l sumie oceniano, że wśród około 15000 Indian, jacy według szacunków zamieszkiwali w 1971 roku region Chicago (jest to więc znacznie więcej, niż podaj€ rocznik statystyczny), 5 tysięcy sprowadzonych zostało przez BI.-\. Oznacza to, że dwie trzecie chicagowskich Indian przybyły do miasta na własną rękę. Interesujące, choć nie bardzo pełne, są pewne dane dotyczące dochodów. W 1960 roku średni roczny dochód Indianina w Chica~(ł wynosił 3423 dolary, zaś Indianki 1560 dolarów. Dochód ten rósł dJ~C: szybko, jak się wydaje zwłaszcza wśród osób przemieszczanych przez BIA. Według danych agencji z maja 1968 roku, średni dochód ich kli;.:nfa. wynosił 5990, a klientki 3640 dolarów 6". Dwa lata później, wedll.q danych ze spisu ludności z 1970 roku, średni dochód Indianina wynosił 6103, ale Indianki 3186 dolarów. 17,4% Indian osiąg<l1c doch()d poniże.~ poziomu nędzy. Działo się tak mimo faktu, iż według spisu 920/11 bdian było w tym okresie zatrudnionych (w różnych formach, W różnym c~asie, w tym dorywczo). Tylko 16,30/0 spisywanych Indian było właścicielami swych mieszkań, tylko 48% rodzin dysponowało samochodem 66. Indianie chicagowscy tego okresu pochodzili z kilkudzi€sięcju piemion ("Chicago Warrior" z 3 grudnia 1958 wymieni<a ich 71), z których naJliczniej reprezentowane były przypuszczalnie (a na pewno wśród :dier:tów St. Augustine's Center) Chippewa, Menomini i Dakota Sioux 6,. W bardzo poważnych (ale a niejasnej reprezentatywności i }osowoścj) badaniach prowadzonych w latach 1968 i 1969 ustalono, że społeczność: indiańską w Chicag{) m{)żna podzielić na trzy grupy ekonomiczno··spvłeczne a różnej wielkości. Pierwsza, licząca około 10% całości, to rGzproszona po całym mieście warstwa średnia. Co interesujące, z tej warstwy rekrutują się zarówno ci, którzy w pełni przyjmują wzory kulturowr: świata białych, jak i ci, którzy są najaktywniejszymi członkami orgĆlnizacji indiańskich. Druga, to rosnąca warstwa ustabilizowanych zawodo\\'o pracown,jków fizycznych. Liczy ona około 20% całości. Trzecia, h:ząca 65 66 67 N'e'ils, op cit.s·s. 74, 92 - 4. Por. La.zewski, op cit., ss'. 57 - 62. Po:-. WODds and HaTki'ns, op cit., s'. 20. �Z PRERII 125 N'A ULICE oKoło 70% całości, to nieustabilizowana warstwa tych, którzy żyją przede wszystkim z pracy dorywczej (;8. Badania prowadzone w 1966 lub 1967 roku nad wylosowanymi mieszkali.cami części dzielnicy Uptown pokazują ciekawe wzory pracy. Spośród zatrudnionych Indian około 30% pracowało dorywczo. Zarabiali oni bardzo mało, ale mieli wystarczającą ilość pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb, a nie musieli się nikomu tłumaczyć, gdy chcieli wyjechać do rezerwatu na dzień, tydzień czy miesiąc. Wolność cenili sobi<:~ przede wszystkim 69. Praca dorywcza jest dla Indian postawą wobec życia, anie typem zatrudnienia czy kwalifikacji. Wykonują ją w takiej samej mierze osoby bez wykształcenia, jak i z wykształceniem śreqnim. Inaczej niż w przypadku innych grup etnicznych, u Indian wyksztakenie nie wpływa na stabilność pracy, gdyż nie wpływa na zmianę celów życiowych ,0. Wspomniane badania w Uptown pokazują inne ciekawe fakty, zvviązane z wykształceniem. W całej próbie Indianie okazali się lepiej wykształceni, niż średnia dla próby, ale ich bezrobocie było dwa razy wyż .. .::izeniż średnia d'la próby i wynosiło 64% (ciekawe jest porównanie z przytoczonymi wyżej danymi ze spisu z roku 1970). Co więcej, w całej próbie wraz z coraz wyższym wykształceniem spada bezrobocie, u Indian natomiast nie ma tego związku. Bezrobocie Indian, choć wyższe, wystEtPuje jednak w licznych krótkich okresach czasu. Wygląda więc na to, że Indianie zainteresowani byli znalezieniem krótkich zajęć, co im się udawało. Bezrobocie można więc uznać, przynajmniej częściowo, za zde·terminowane stylem życia. O wspomnianym fakcie zainteresowania ciekawą przede wszystkim pracą świadczy to, że bardzo wielu Indian, więcej niż średnia próby, chciałoby dodatkowego przeszkolenia zawodO\vego. Pracy szuka też więcej Indian, niż jest ich bez zatrudnienia - chcą więc pracę zmienić na ciekawszą 71 Stałe szukanie cie'kawszej pracy powoduje jednak częstą niechęć pracodawców do zatrudniania Indian, uważanych za niezdolnych do trwałego związania się z jednym zakładem. :vIiasto, zdaniem \Vhite'a, antropologa z plemienia Cherokee, jest \vażnym wyzwaniem dla Indiańskości. Mimo ogromnego nacisku na tożsa- 'l< Po,r. George Education D. Scott, John K. White, in ehicag'), and Es,teIJe Fuchs, Indian:,; National Study of American Indian Education, :\":)\"(?"mber 1>969;E.,te'l1e Fuchs al1ld Rorbeort J. Havighunst, To Live .·lmerican Inc/ian E:ducation. Garden City. Nt'w Ymk 1:973, ss. ·107 - 9. • g <Par. -np, W'wJlds "nó Hal'~inlS, op. cit., s. 49; Jo.hn Kel1lnardh White, .-1lilerican Indian Employment. A Studu of the Work Habits in Chicago, Illinois, Hlimeo, 1.97:1,s,s. 9, .15 - 6. 'o W'ood" and H<"r,bns, op, cit., s. r3; Whi,te, American ,<. 90, 912,. " Par. White, Patterns. , ., ss. 22 - 32. of and Patterns American Indian t/wir Series II, No.2, on This Earth . in in Indians Chicago ... , �126 Janusz Mucha mość plemienną oraz konfliktów z przedstawicielami wrogich plemion, wszelkie zachowania, wartości, idee, oceniane są z punktu widzenia tego, czy są one "indiańskie", czy też należą do "świata białych". Czym Jest owa Indiańskość, na ogół trudno zainteresowanym wyjaśnić, potrafią jednak w każdej konkretnej sprawie wypowiedz,ieć się, czy ma ona, czy nie ma, indiański charakter '/2. Wzory uczestnictwa w życiu indiaIlskim zależały jednak w pewnej mierze od długości pobytu w mieście. Ci, którzy byli tu krótko, nie angażowali się na ogół w działalność instytucjI indiańskich w Chicago, pozostawali natomiast w silnym kontakcie z własnym rezerwatem. Ci, którzy byli tu długo, znacznie częściej uczestniczyli w działalności chicagowskich instytucji, nieco rzadziej odwiedzali rezerwat. Poglądy na Indiańskość miały znaczenie dla kształcenia dzieci. Wśród wielu Indian istniało przekonanie, że kontakty szkolne z białymi dZlećm; przynosiły w rezultacie w młodym pokoleniu rozmywanie się właściwego systemu wartości. Stąd 60% badanych przez Raschera rodziców indial1skich uważało w 1968 roku, że tylko w pełni indiańska szkoła w Chicago jest właściwym wyjściem ze złej sytuacji. 58°/11 rodziców sądziło je,inak, że zupełnie wystarczy, jeśli ich dzieci ukończą tylko szkołq średnią (mającą w USA charakter niemal powszechny) 73. Mimo, że deklarowali odwrotnie, indiańscy rodzice w Chicago nie zachqcali specjalnie .owych dzieci do nauki, a w konsekwencji dzieci uważały opuszczanie lekcji za przejaw Indiańskości 74. Popatrzmy jeszcze na posługiwanie się plemiennymi językami w mieście. Dzieci szkolne prawie ich już nie znały, w domu posługiwali si'~ nimi głównie starzy, a osoby ze średniego pokolenia tylko w obecności starszych od siebie. Język plemienny uważano za odpowiedni do omawiClnia .,spraw indiańskich", starannie oddzielonych od "spraw świata białych", lepiej ujmowanych po angielsku. Po swojemu mówiono też podczas wizyt w domu w rezerwacie 75. Jak wspominałem poprzednio, jeszcze w końcu lat sześćclziesi'1tych wielu Indian traktowało pobyt w Chicago jako okres przejściowy. Losowa próba, na której oparte są rozważania White'a pokazuje, Że co trzeci Indianin (a tylko 80/0 w całej próbie) mieszkał w mieście krócej niż rok 76. Ogromna była też mobilność w samym mieście, zwłaszcza w graWhite, Amc rican Indian in Chicago ... , ss. 9 - 10. Lecmarj P. Ruscher, American Indian Parents' Attitudes the Chicago Schools, M. A. thes'is, Northears'te:'n rllinoi., Sbtc gust 19'68, ss. 31 - .5. 74 White, op. cit., 87 - 9. 72 n 75 ibidem, 76 \Vhitc, Paterns ... , .s. 31. s. W7. unci Opinions College. }'OWUTrI C'~:Lagn, /Li- �Z PRERII NA ULICE 127 nicach Uptown. Brak stałego adresu i telefonu świadczyły o tymczasowości pobytu, choaby czasem miała ona trwać długo 77. Podobnie było ze szkołami. Mimo znacznej liczby Indian, trudno bylo znaleźć indiańskie dzieci w szkołach. Jak zauważają Fuchs i Havighurst, trudno spotkać dziecko indiańskie, które w tej samej szkole przeszłoby cały kurs nauki. Trudno zresztą w ogóle znaleźć Owe dzieci. Spośród około siedmiu tysięcy Indian w Chicago, w sześciu szkołach znajdujących się VI rejonie o największym zagęszczeniu Indian znaleziono jedynie 237 indiańskich dzieci .8 5.3. D Yn a m i k a o r g a n i z a c j i W omawianym okresie chicagowskiej społeczności indiańskiej służyły już dość liczne instytucje, z kórych American Indian Center nadal był najważniejszy. Choć autentycznie indiańskiego charakteru American Indian Center nie można kwestionować, to jednak wpływ białych na jego funkcjonowanie był i w tym okresie ogromny. Po pierwsze, był to wpływ ze strony finansujących jego działania fundacji. Jak wspomniałem, w paździemiku 1958 roku na żądanie fundacji Schwartzhaupta powołano trzyosobowy komitet doradczy, złożony wyłącznie z białych. Po drugie, bardzo aktywni biali należeli, wybrani przez Indian, do zarządu. Po trzecie i najważniejsze, jesien,ią 1958 roku, po poważnym kryzycie kadrowym, dyrektorem Centrum został biały, Robert Rietz. Bezpośrednie oddziaływanie biólłycb nie było , a przynajmniej wydawało się, że nie było, naruszeniem podmiotowości Tndian. Trzy osoby spośród tych białych, profesor Sol Tax, doktor Leonard Barman oraz Robert Rietz, były czołowymi reprezentantami "antropologii w działaniu", byli więc wrażliwi na analizę zjawisk w takich kategoriach, w jakich jawiły się one Indianom. Szczególną rolę w omawianym okresie odegrał Rietz. Ukończył studia magisterskie z antropologii, pracując pod kierunkiem S:Jla Taxa. Uczestniczył później w "Fox Project", największym przedsięwzięciu badawczo-społecznym ekipy Taxa w stanie Iowa .9. Następnie pracował dla BTA. Znany był licznym Indianom chicagowskim i tutejszym antropologom współpracującym ze społecznością indiańską ze swej operatywności oraz poparcia dla idei pluralizmu kulturowego. Rietz miał jednak pew" White, American Inclian in Chicago ... , ss. 4 - 5. 78 Fuchs a'nod Havigh:.E·.it, To Live ... , ss. 109 - 11il. 7ł P,G·~·. S.ol Tax, The Fox Project, w: "Hum,un Organi,zali·on" Tax i inni, Tile Mcsqu.okies of Jawa, Publisheod by the Federated of Iowa, bez daty i miejsca wydan-ia. 17. 1, 19.18; Sol Women'.; Club,; �128 Janusz Mucha ne cechy osobowościowe, które w połączeniu z dominującymi w Chicago osobowościami Indian przyniosły po kilkunastu latach w.iele nieszczęść dla społeczności. Umiał on załatwić prawie wszystko, a w każdym razie nieporównanie więcej, niż ci Indianie,' którzy działali w centrum. Zuoby t więc ogromną władzę, której jednak nigdy nie nadużył. Sądząc, że nikt nie zdoła nic załatwić tak dobrze, jak on sam, nikogo nie dopuszczał do działań o znaczeniu dla centrum strategicznym. Tym samym nie zdoła l wykształcić indiańskich już przywódców, mogących działać w świecie instytucji białego świata. Sami Indianie nie pchali się zaś do władzy, gdy nie byli tam zapraszani (atmosfera zmieniła się pod koniec lat sze.śćdziesiątych i wówczas Rietz był przez radykałów otwarcie krytykowany j nawet zachęcany do dymisji). Rietz z:dawał sobie sprawę z możliwych konsekwencji sytuacji. Jak wspominają Sol Tax i pani Lee Rietz, wielokrotnie myślał o odejściu z centrum (miał kilka propozycj,i innej, ciekawej pracy), o przekazaniu władzy Indianom. Zawsze pojawiały się jednak problemy, które tylko on umiał rozwiązać, odkładał więc dymis.i~ do następnej okazji. Ta jednak nigdy nie przyszła za jego życia. Hietz przestał być dyrektor€m centrum dopiero wraz ze swą śmiercią w 1971 roku. Mimo wspomnianych krytyk, śmierć ta wywołała autentyczny i powszechny smutek w społeczności indiailskiej. Wraz z Rietzem skoilczył się długotrwały, bo trzynastoletni okres wielkiego rozwoju tej społeczności, a rozpoczął co najmniej sześć lat trwający kryzys, który {) malo nie doprowadził do całkowitej dezintegracji społeczności. O il€ w poprzednim okresie zarząd AIC był bardzo stabilny, administracja zaś często się zmieniała, o tyle w obecnie omawianym było odwrotnie. Administracja była stabilna, liczba zatrudnionych pracowników rosła, choć bywały okresy, gdy ze względu na trudności finansowe n:lstępowała redukcja personelu. Zarząd zmieniał się dość często, był bmviem corocznie wybierany. W okresie zatrudniania Rietza prezesem był Ben Bearskin. W listopadzie 1958 roku odbyły się nowe wybory, tym razem trzech członków zarządu. Kandydatów było jedenastu, uprawn.ionyl:h do głosowania było 227 członków AIC. Ilość członków rosła bardzo szybko. Na początku grudnia tego samego roku była ich już 275, a w k0ilcu 3138 Wprawdzie w czerwcu 1959 roku było ich mniej, bo 243, 31e wc wrześniu tegoż roku znów 28681. W późniejszych latach szybko rosł<.lliczba członków nie-indiańskich (bez czynnego prawa wyborczego). W lutym 1960 roku łącznie było 654 członków, w tym 256 Indian, w kwietniu tegoż roku łącznie 819 członków. Następne dane, jakie udało się znaleźć, °. ,BO Par. "ChoicagQ Wa,rrior" November 19, 1;958 {)l',az "Chicago Wa'rl'ior" December 3, 195<8. B1 "Chi'Daga Warr.ior" June 1959, "Chica.go W.a'rriar" Septemberj·9';;'9. �Z PRERII NA ULICE 129 mówią już a spadku liczby członków (po to, aby korzystać z usług AIC nigdy nie trzeba było być jego członkiem. Członkostwo natomiast koszto\vało, choć bardzo niewiele). W kwietniu Hl67 roku owych członków głosujących (Indian) było 166. Jak widać, Indianie nie byli zainteresowani formałnym członkosL-Hem w centrum, choć tracili tym samym wpływ na skład zarządu. Brak zainteresowania Jormalnymi procedurami uwidacznia również Jakt, iż spada l odsetek głosujących w wyborach uprawnionych do tego członków. O ile \v wyborach w 1958 roku głosowały dwie trzecie członków a tyle w 1967 Jedna trzecia. , W ciągu omawianych obecnie trzynastu lat co najmniej siedem razy zmieniał się prezes zarządu. Na stanowisku tym zasiadał zawsze Indianin. Dzialalność centrum była bardzo bogata i już w 1960 roku zmusiła zarząd do rozważenia zmiany lokalu. Znaleziono wreszcie lepsze pOl1lleszczenie, znajdujć!ce się do tego w tej okolicy, gdzie koncentracja Indian byla największa. W 19(j3 roku centrum przeniosło się do Uptown r,a róg ulic Sheridan i Broadway, zaś w 1967 roku, po otrzymaniu darowizny, kupiono świątynię masońsk<l, ogromny budynek przy Wilson Av~nue w Uptown, do dziś wykorzystywany. Budynek ten jest jedyną nieruchomością należącq do społeczności indiańskiej w całym stanie Illinois. Działalność kierowana przez Rietza a później i przez dyrektorów pro;;ramowych, była bardzo bogata. Utrzymano dotyczasowe Iormy działania. Grządzano wielkie doroczne pou;-wow z wyborami Miss Indian Chicago. Corocznie urządzano wielki jarmark wiosenny, na ogół w teatrach lub salach wystawowych w c~ntrum miasta. W 1960 roku z tej ol,azji burmistrz miasta, Richard J. Daley, ogłosił okres od 13 do 15 maja Dniami Indiańskimi w Chicago (o dawnych dniach indiańskich z lat dwudziestych i trzydziestych najwyraźniej nikt nie pamiętał). W 1963 roku w naj\'viększej hali wystawowej miasta, McCormick Place, zgromadziło się z okazji jubileuszowej dziesiątej wiosennej wystawy tyle osób, że przedłużyć musiano pokazy o tydzień 82. Nadal bardzo żywo działał Klub Taneczny, organizując co miesiąc pow-wow, gromadzące setki Indian. CZ!<)Dkawie klubu występowali podczas parad, a także uroczystości miejskich. Oni, a także dzieci indiańskie występowali w telew,izji. Co roku kilka-o krotnie byla mowa w telewizji i w radio o pracach centrum. Rozpoczęto też nowe formy aktywności. W 1958 roku młodzież w wieku 13 - 18 lat założyła Youth Club-Thunderbirds. Działał on do końca dekady, gromadząc około 20 - 25 członków. Pomagali oni sobie n~lwzajem w nauce, organizowali gry i zabawy. W kolejnym, 1959 roku przedstawiciele centrum wzię1i udział w wielkim pokazie różnych kultu;: He 9 l.ud, ,.Dil.dy New,,". \'larch t. LXIX 1.9, 1963. CHS, A,1. �130 Janusz Mu;;ha w Southern Illinois University w Carbondale. Zorganizowano też wysta· wy, które władze państwowe wykorzystywały przy komponowaniu (kspozycji amerykańskiej podczas targów międzynarodowych w Tunezji, Jugosławii, w Peru. Centrum otrzymało z tej okazji specjalne podziękowania z Ministerstwa Handlu 83. Od 1960 roku wprowadzano też pewne innowacje organizacyjnl~. Zarząd powołał stałe komisje, pod przewodnictwem swych członkó"v, do których zapraszano szerszy krąg osób. Komisje mi,Jły współpracować z personelem, którego część musiano zwolnić ze wzgh;du na kłopoty finansowe. Powołano też Radę Wodzów, w skład której mieli wchodzić wszyscy ustępujący członkowie zarządu. Rada miała bye:: ciałem doradczym pomagającym zarządowi i dyrekcji. Działała faktycznie do j~a11ca dekady, choć aktywność jej nie była wielka. W 1962 roku powołano pierwszy z klu1bów plemiennych, Winnebago Club. Indianie Winnebago nigdy nie dominowali licz.ebnie, ale byli najbardziej pn;żni, znajdrJwali się w pobliżu swych rodzinnych społeczności w Nebrasce i Wiscensin i stali się grupą najsilniejszą kulturowo. Podcz::ls pierwszego spotkania klubu udało się zgromadzić tylko 12 osób, ale szybko podjęto aktywność. trwającą z przerwami do dziś. Zorganizowano naukę własnego języka. organizowano Dzień Winnebago z plemiennymi zabawC1mi, grami i pov'-u:ow. Następne kluby plemienne powołano dużo póżniej. Sioux Club powstał w 1966 roku. Mniej więcej równocześni-c Irokezi zorganizowali Six Nations Club, zaś w 1968 roku Chippewa - Council of Three :'jres. W 1969 roku powstał Oneida Club a także Southwest Intertribal Club. Wszystkie te kluby prowadzily otwartą dzialalność - członkom ich chodziło nie tylko o utrzymanie własnej kultury, ale też o propagow<wie je] j o porozumienie z innymi plemionami. W 1961 TOku odrodził się klub kobiecy, znów prowadzqcy naukr~ szycia i gotowania. Współpracował on ze stanową £cderacjGl klubów iwbiecych, goszcząc często w różnych organizacjach kobiecych i zapewlliajqc sobie ich pomoc. Aktywność nie była jednak wielka. W 1970 roku trze· ba było klub organizować trzeci już raz. W 1963 roku, po przepro'N~dzce, otwarto w AlC sklepik z przedmiotami sztuki indi'111skiej. Dzięki dośĆ' dużej sali gimnastycznej znacznie uaktywnili sic; indianscy sportrJ\'/cy. coraz częstsze były mecze koszykówki. Grano też w inne gry. Rok 1964 przyniósł wiele ważnych nowości. Zorgcll1izowano dn'7.ynę skautów, którzy latem uczestniczyli nawet w obozie, podczas którC'gn mieszkali w tepee 84 (drużynę skautek zorganizowano w 1966 roku, VI: 1970 zaś składała się ona z trzech zespołów). Latem zorganizowano też N:J .,Chicago W<.lrrior)' September " Namiot ind';aI1ski IV ksztalci€ 959 i "ChicClgn stoŻlk.a. Warri'cłr" (j~ 4, 1960. �Z PHERII NA ULICE 131 dla dzieci akcję "lata wmieście". Jesienią otwarto specjalny kącik, w którym ochotnicy pomagali dzieciom w nauce. Pomysł okazał się bardzo dobry i korzystało z niego wiele dzieci. W tym samym roku zintensyfikowano pomoc dla potrzebujących ·rodzin. W ciągu pierwszych trzech miesięcy skorzystały z niej 534 osoby. Trzeba było też zająć się pomocą w znalezieniu pracy, czego w zasadzie AICdotąd nie robiło. Udało się na szcz<;,ście skontaktować z różnymi firmami i znaleziono pracę dla o~oło 200 Indian. Działalność Centrum wymagała znacznych funduszy. Indianie nie byli w stanie ich zdobyć, sama dyrekcja ani zarząd też nie w pełni ~obie z tym radzili. W 1964 roku powstała nOwa idea. Rietz postanowił v.rydać przyjęcie, na którym podawana byłaby pieczeń z bizona. Miejsce przy stoliku kosztować mialo 50 dolarów. W celu zorganizowania tego przyjęcia, sldonicni;J zamożnych osób do zainteresowania się nim, powołane Wielkćl l\adc;, której pierwszym przewodniczącym został Leonard Borman. Przyjl;cie si~ udało, rada szybko się zinstytucjonaliZClwała. Miala ona organizować przyszłe tego typu przyjęcia, ale też znależć inn-.; sposoby zdobywania pienif~dzy. Miejsce w niej zajęli chicagowscy politycy i businessmani. Tym samym udało się, wbrew ponownym wymogom fundacji, zachować tradycyjny w centrum charakter zarządu, mając równocześnie do dyspozycji organ, który, zdaniem tych fundacji, funkcje w·· rządu pełnić powinien. Dzięki Radzie i jej BuHalo Dinners finanse centrum zostały uratowane, ale sami Indianie znów stracili okazję nauczenia się zdobywania pieniędzy na własne cele 8,;. Pod koniec dekady działalność Rady osłabła. W 1970 roku centrum podjęł·o wysiłki, aby je] aktywność' wzmóc, co udalo si<;,znów na jakiś czas. W kolejnych latach pojawiły się nowe inicjatywy i nowe możliwości. W roku 1966 zorganizowano klub kajakowy. Przez kilka lat odbyw:J.l all wycieczki, obozy, zawody, przyczyniając się do uatrakcyjnienia centrum. W 1967 roku grupka dzieci odrabiających lekcje w AIC liczyła około 15 osc"Jbi funkcjonowala pod nazwą Explorers. W 1970 roku pracę z dziermi udało sir; jeszcze bardziej wzbogacić. Uzyskano specjalne fundusze na założenie przedszkola dla dzieci z rodzin żyjących w szczególnie trudnych warunk<lch finansowych. Dzieci tych przyjęto około czterdziestu. W ścisłym związku z centrum działała też organizacj:J młodzil?żDwa, która formalnie nie byla z nim związana. W czerwcu 1967 r. pod patronatem Church Federation of Greater Chicago i YMCA powstała Young Tribal Organization, skupiająca młodzież studiującą w Chicago przede wszystkim za pieniądze BIA, ale też urzędu do spraw kombatantów. Związek z AIC polegał nie tylko na tym, że młodzi byli aktywni w obu ,; to PO;'. Skolnic'k, ,Iction An~hropolOf1Y ... , ss. 18 - 19. �132 JamLSZ Mucha organizacjach, spotykali się w lokalu centrum, ale i na tym, ~:e przejęli wydawanie biuletynu AIC, "The Warrior" 00. Pod koniec lat sześćdziesiątych wśród chicagowskich Indian, zwłaszcza uboższych, rozpoczął się ruch społeczny, będący odbiciem indiailskich ruchów w innych miastach. W 1969 roku założono American Indian Movement,naj,bardziej radykalnej nowej organizacji. Działalność jej, cllOl'; bardzo efektowna (dwukrotne, w 1969 i 1970 roku zajęcie lokalu BIA, próby demonstracyjnego zbudowania "wioski indiańskiej" w midc:ie), nie wzbudziła entuzjazmu wśród tutejszej społeczności indiańskiej 87. Szczególnie wiele sensacji budzące demonstracje prowadz·one w Chicago przez AIM wiążą się już z następnym okresem w rozwoju społeczności, okresem w tyn:: tekście nie omawianym. lviniej bojowa, choć również, dość radykalna była inna organizacja, założona w 1969 wku i do dziś istniejąca - Native American Committee. Była to organizacja dysydentów z AIC, którzy zami·erzali w pełniejszy sposób zająć siq losem najul>oższych Indian, ich zdaniem odsuwanych na dalszy plan przez AIC. W póżniejszych latach rozłamu społeczności znaczenie NAC stało siC; duże. a czasami nawet klucz-owe. Radykalnie nastawieni Indianie brali też udział w działaniach, które mogły mieć poważne znaczenie ekonomiczne, edukacyjne, kulturalne, a nawet polityczne. Z wielu względów, takich jak brak umiejętności działania, brak poparcia społeczności dla bojowników, brak pienic;dzy, w::.zelkie inicjatywy upadły. A należały do nich - fundacje Amer.ican India:1 Dcvelopment and Education oraz Chicago American Indian Economic C()uneil, a także przedsiębiorstwo AlI Indian Trel' Service, Inc.88. RadYKałowie zaangażowali się też w poparcie starań wspomnianego już Alberta Cobe o zdobycie urzędu radnego miejskiego. Z brak'l funduszów Cobe wycofał się przed wyborami. Wpłynęła na pewną integrację działali. organizacji indiańskich i otwarła problem politycznej aktywności chicagowskich Indian w ramach politycznego systemu miasta. Następne takie działania, już bez próby wybrania własnego radnego, pojawiły się p0 dziesięciu latach. Al Cobe założył wcześniej, w 1970 roku, organizację Indians £01' Indians Inc., grupę pomocy wzajemnej, która w następnej dekadzie miała duże znaczenie dla walki z bezrobociem Indian. 86 "The W.arrio'r" wyda walny byl o'd 1965 r,oku. PoCyprz.ednio,o,d 1958 roku wydawano "Ohkag'O Warrior", .a spor,adycz:ni'e "A,IC News". Z czasopi.--:m tych korzy.-;.ialem przy pisaniu ostatniej częś·cj tego teks,tu. N.i·epełne zbiory tyc,h cz.asop:sm znajd ujq :;ię a,rchhv'um Sola Taxa w Depa,rtment of hnothr'qpology, The Unoivers·i-iy 0-[ Chic.ago, w NAES CoHege w Ch·icag·o oraz u mnie w d·omu. 87 PlOr. "Chicago S'U'I1~Times" June 11, 1>970, CHS, AI. 88 Par. "Chi'cago Sun-Times" Aug-u.s:t 15, 1!!71; "Oica-go T.r·i·bulw'· Augu.-;lt 31, 1971, CHS, AI. �Z PRERII NA ULICE 133 W marcu 1971 roku powstała jeszcze jedna ważna i do dziś funkcjonująca instytucja indiańska. W University of Illinois/Chicago Circle zauważono, że wśród kilku (wówczas niemal obowiązkowych na amerykańskich uniwersytetach finansowanych przez państwo) programów studiów etnicznych nie ma programu indiańskiego, choć są indiańscy studenci. Utworzono więc Native American Studies Program, którego kOOl'dynacją zajął się komitet pod przewodnictwem członka zarządu AIC, Matthew War Bonneta. Wyrażano nadzieję, że jesienią w programie w2żmi~ udział około 75 studentówan. Program rozwiął siG dobrze i funkc,jonuje do dziś. Po omówieniu działalności American Indian Center i organizacji w pewnym sensie z niego wyrosłych, pora przejść do omówienia fUll~CjOnowania innej ii1stytucji o ogromnym zakresie i zaczeniu, Jest to St, Augustine's Center for American Indians, założony przez białego ksiGdza episkopalnego, ojcu Petera J. Powella. Peter Powell, zainteresowany Indianami od dzieciństwa, przybyl do Chicago w latach pięćdziesiątych. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych był przewodniczącym Joint Indian Committee, Department of Social Work, w Church Federation of Greater Chicago. Współpracowa l też z ArC. Już w kol'lcu lat pięćdziesiątych był jego członkiem, a w 196;.> roku członkiem zarządu. Nie z tymi organizacjami związane jest jednak jego nazwisko. Amerykal'lski kościół episkopalny od dawna współpracował z Indianami. Jego chicagowska diecezja otworzyła pod koniec lat pięćdziesiątych w kościele SL Timothy ośrodek opieki nad przesiedlanymi Indianami. Tu właśnie ksiądz Powell zaczął wydawać pisemko "Cross and Całumet" (ukazywało siG do 1971 roku). Tu powstała organizacja kobiet indiail:okich F'ather Delor'ia Guild, organizująca zawody sportowe, zbierająca j rozdziełajc~ca między potrzebujących jedzenie i ubrania, organizująca kiermasze sztuki. Ośrodek przekształcił się w 1962 roku w St. Augustine's Center. Mała agencja, w której pracował wówczas tylko ksiądz Powell, działała początkowo w dwóch wynajmowanych pokoikach i kaplicy. Bud·żet w pierwszym roku wynosił dziesięć tysięcy dolarów, pod konies dekady około stu tysięcy. Początkowo udzielano pomocy tylko w nagłych przypadkach, służąc już w 1964 roku około 2500 Indianom. W 1965 roku ośrodek otrzymał dotację pochodzącą z programu walki z nędzą i odtą.d 25% jego funduszów pochodzić miało z Chicago Committee on Urban Opportunity. Zajęto się skuteczniej poszukiwaniem pracy dla Indian, zdobywaniem pieniędzy, jedzenia, lekarstw, ubrań, Bezpośrednią pomocą służono wów&9 Par. "Chicag()- Tribune" M<łJrc'h loll, 1·971. CHS, AI. �134 JalWiiZ NIucha czas ponad tysiącowi osób, a wszelkie formy pośr-ednictwa, konsultacji i pomocy objęły około 6 tysięcy osób, a więc przedstawicieli prawie wszystkich indiańskich rodzin, które przewijały się przez miasto. Rozpoczęto także fundowanie częściowych stypendiów wyróżniającym Sl(: absolwentom szkół średnich. W 1970 roku na stypendia przeznaczono ponad 5 tysięcy dolarów, rok 1971 miał tę kwotę wydatnie zwiększyć. Działalność ośrodka rozwijała się i szybko nie mogła się pomieścić w dotychczasowym lokalu. W 1969 roku dzif;ki pomocy finansowej jednej z fundacji udalo się kupić bardzo obszerny i piękny budynek polożony również w Uptown. W tym czasie ośrodek zatrudniał już 11 osób. W następnym roku jego zarząd byl w pełni indiański, administracj·] natomiast w większości indiańska. W 1970 roku zastępcą dyrektora ;~I)stał już Indianin, a pod koniec 1971 roku ksii:!dz Powell u'itąpil ze stanowiska i kierownictwo ośrodka stało się już w pelni indiańskie Ksiądz Powel1 pozostal na miejscu jC\ko doradca duchowy. Podobnie jak Hietzowi w AIC nie udało się wykształcić indiańskich następców tnk i nie udello, się to w pełni księdzu Powellowi. Ważna różnica polegała na tym, ;'2 po ustąpieniu ze stanowiska ksiądz miał i nadal ma możliwośc' wpływu na działalność ośrodka, który stworzył. Popatrzmy jeszcze na filozofię społccZO<ł, jak::! leżała u podstaw działalności ośrodka. Jak pisał ksiądz Powell, powołaniem. ośrodka było pokazanie Indianom pełnych możliwości ustosunkowania si(~ do współczc-inego świata. Pokazywano więc, na czym polega wybór mi;:;dzy życiem \V re· zerwacie, a życiem w mieście, w społeczności indiańskiej czy nieindiańskiej. Starano się umocnić u Indian dumę z tego, że S<J zan·)wna I~(lianami, jak i Amerykanami. Sądzono, że jeszcze przez co najmniej trzy pokolenia Indianie opierać się będą wchlonit:ciu przc'z mel.l ing pOl, że będzie można mówić o wyrażnie indiańskich spolecznościach, Starano się, aby w ośrodku Indianie mogli zdobyć taką siłę duchową, jakcł w r~zerwacie daje im kultura plemienna. Ośrodek byl centrum religijnym, chrześcijańskim, ale sam ksiądz Powell jest wybitnym znawcą i'digit indiańskich, znajdując w nich wiele elementów, które jego zdaniem są najistotniejsze dla wiary 90. Stąd opieka duchowa nie była próbami nawracania. Nie próbowano też narzucić Indianom wartości klas średnich, czy systemu behawioralnego związanego z dominującą kulturą, Wyraźnie wskazywano natomiast, jak pewne wzory dzialania blokują Indianom możliwość pełnego rozwoju w mieście, które sami wybrali, Krytykując działalność asymilacyjną władz państwowych i jej rea lizacj~ przez BIA, 90 Peter J. Powell, Sweet the Sun Volumes, Medicine. The Contirwing RoLe of and the Cacred BttffaLLo Hat ill Northern Un,ivers.ity ,A Okl,ahoma Press, ,Norman 1979. Dance ille Sacred !Irrows. Cl1eUCll11C 11iotorli, Two �Z PRERII 135 NA ULICE postulowano więc z jednej strony reorientację działań administracji, ale z drugiej taką adaptację ze strony Indian, która umożliwiłaby im nie tylko zachowanie własnych kultur, ale i sprawne funkcjonowanie w mieście 91. 5.4. Podsumowanie Koniec lat pięćdziesiątych i lata sześćdziesiąte to stabilizacja ub~)giego getta indiańskiego w Uptown. Umacniała się pan-indiańska świadomoM' etniczna, utrzymywały się w nowych warunkach stare wzory kulturowe. Dwie najważniejsze w tym okresie organizacje, to American li~diall Center oraz St. Augustine's Center. Pierwsza miała w coraz wIększe] mierze charakter społeczno-kulturalny, druga socjalny. Obie kiePJwane były z wielkim powodzeniem i ku zadowoleniu Indian przez bi:liych. I powodzenie i zadowolenie nie okazały się trwałe. Koniec la t sześćdziesiątych przyniósł wielkie ożywi2nie wśród dye;kryminowanych grup etnicznych. W ruch ten włączyli się również chicagowscy Indianie, tworząc nowe radykalne organizacje i podejmując nowe akcje, na ogół niezgodne z tradycyjnymi indiańskimi metodami działania. 6. Z a koń czen ie Kolejne lala przyniosły ogromne zmiany w życiu indiańskiej społeczności Chicago. Rosła ona nadal, przesuwając się w Uptown coraz dalej na północ. Niewiele zmieniła się pod względem ekonomiczno-społecznym, bardzo natomiast pod względem organizacyjnym. Prawic natychmiast po śmierci Rietza n:lstąpił głęboki rozłam wALC, przezwyciężony faktycznie dopiero w 1976 roku, gdy dyrektorem wstał w;,;pomniany tu Willard LaMere. Od tego czasu do dziś trwają prace nad powrotem do dawnej świetności. Kryzys groził wprawdzie dezintegracją społeczności, ale miał też nip· wC)tpliwie pozytywne funkcje społeczne. Wyzwolił energię zarówno il bia·· łych przyjaciół, jak i u samych zainteresowanych. Pozwolił wyrosnąć nowym przywódcom. Spowodował rozwój jednych, a powstanie ni)wych organizacji. Swe znaczenie utrzymał St. Augustine's Center, ogromne ., PnI'. Wnods <l.lld Harkins, ..\:'t'wr :VT. Harkin". Chicago vet·.<ly nf MiO.l1c.';'Olo.:l. Minncapohs, op. lnrfians: cit., ~. 4; The Effects January PrafuUa of N00g, Urban l.970. S~. 37. Richard Migration, G. mimeo, WHOc!s. Un;- �136 JCIlW,Z II1ncha znaczenie zdobył NAC. Powstały małe szkoły indiańskie, do college'u włącznie. Po przezwyciężeniu kryzysu, na przełomie lat siedemdziesią'~ych i osiemdziesiątych nastąpiło włączenie społeczności indiailskiej do bogatego i barwnego życia politycznego Chicago. W tekście powyższym pokazałem meandry przemian stosunku fed-::ralnych władz amrykailskich do Indian. Dążenia do pełnej ich asymilacji zastąpione zostały przez ponowną organiz·ację dawnych struktur plemiennych i próby utrzymania kultur. Wrócono póżniej do prób asymilacji i odebrania Indianom ich "prywatnych ojczyzn" ~ rezerwatów. Od początku lat sześćdziesiątych do dziś utrzymuje siq, choć z trudem i częst.J niekonsekwentnie, polityka "pro-indiiailska". Artykuł pokazać miał, w .l'::\ki sposób wspomniane przemiany przyczyniały się do dynamiki chicago\\ski ej społeczności indiailskiej. Jak zaznaczyłem we wstępie, w tekście tym chciałem zwrócić LtV/age: na sposoby reagowania Indian na sytuację miejską. Nie wszystko wi2my na ten temat. Znaczna część Indian utrzymuje, choćby częściowo, dawne tradycJe i stara się przekazywać je dzieciom. Bardzo wielu pracuje w taki sposób i w takich zawodach, aby móc jak najczęściej wracać .,do domów". Reakcją na nową sytuację były też wspomniane organizacje. Te organizacje miejskie musiały mieć zupełnie inny charakter, niż najrozmaitsze stowarzyszenia, czy instytucje plemienne. Działały w nowych warunkach, zaspokajały nowe potrzeby, musiały być międzyplemienne. Nie mogły do tego być tworzone wyłącznie przez Indian, Co wiązab się tak z zyskami, jak i z kosztami. Indianie przetrwali prawie pięć stuleci ekspansji cywilizacji białego człowieka. Hezerwaty istnieć będą przypuszczalnie jeszcze bardzo długo. Co będzie z Indianami w miastach ~ trudno powiedzieć. Z jednej strony faktem jest, że choć z pomocy St. Augustine's Center korzysh prawie każda przybywająca do Chicago rodzina, to po mniej więcej i'oku więcej się tam nie pojawia, że w działalności AIC i innych organizacji bierze łącznie udział może dziesięć procent ludnośc.i indiailskiej, że działacze wielu organizacji to te same osoby. Z drugiej strony jednak, mimo ogromnego uniformizującego nacisku ze strony cywilizacji, nie zaniknę!3 w Ameryce żadna chyba grupa kulturowa, nawet żadna z tych, które przybyły tu po to, aby zamerykanizować się. A Indianie nie chcą się asymilować. �Z PRERII J C!II liS;:; NA 1.17 ULrCE ]\l/Lcha FR.O.\1 PR.AIRIE TO THE CITY. TRA:NSFORMA'TIONS INDIAN COMMUNITY OF CHICAGO'S AMERICA.'i (summary) This pa·per a·im.' to prl'.-;ent the crca,tion and developn'.el1lt of the AmericA'll Indi<l':l u)l11munity j'n Chicago, IlIi.nuis. General s':·tua,tJiocl'n of Na't'iv'e AJne'.·i,c<1l1.-; :-; -;i1Ortly discLl'.-;sed.Factor.,;, pu'shing the Indians olA uf their reserva'tj,ons and puUing them t,o big cities are described. Dev,elo;pment {)f the American Indian commU'lli{y j,n Chic,1go cons'is-t,s of "preili.,;·tory" anó, unt.i'l 1;971, three per,jl()ds. Grm,,"th uf the commu·n:ity and its o:ganizati·on.' was a Co.1L"cqL1eJlc(~bdth'of the fedcra,] I'ndi,an poLocy and of the l'ndLIn" de.iire b ,lvC'i,d LIlno:nploY'lllOtlot cmd Vl'l'y difficult ],ivin:g condition.,;o.n the '.·e;"eI\'atirms. The "In.dian pro:blem" resulted from the faot tha't Iodians dkl not want to <hs'imilite, but in.,tead, wis.łwd to .:'OLI'iHtheic cuj,('Ul'es even ,i,n the ci:ty. "PrehiS'to,ry" (lf Uw Jn-::lian commun'i'ty in the indus'tr,ira,l cjty 0'[ Chi·cago oegi'n.; with UJe la"t ·tr'ea,ty 'i·n 1833 <lind the inc.o'rpora-tion of the town of Chi.ca·go Jll the ,-«me year. l ndi.a'n traditkm of the r:.ity wa,; recal!e'd o.n t:vv'o-oocd.s.i-ons.F,i,.s~ ·W·'\'; ti1C World's Columb.iai!l Exposition in 1;89,3,the sec(JInd - the centennial Gl the ba:! di ngo C Fo:-.t [Je'il1bofn. The fir."t per'i(l,d oC Chicagc>'s Amcr;c<ln Indian c,ommu,n.i;ty, jln thc year.-; 1910- ]9.')1, wal-; mar,ked by ib very .'il,ow gl'<J\vlh, V<iC'tims ot the Gener.a:1 All<l'\.rnen\: :".et "lld vder.<\'n~ ol t w.o wi;-:,.ld wars settled i·n Chiic'ago. The agg:r'ega·tc \vcl.-; .-;jowly t.-an"formi.ng ·jn.to ,< c<lm:nunity. FL-.iJt orga'nizati-ons w<),rking w'i,th l-:lciians w<.:re"eolup and led lnO;;'i!y by \vhi'te pea:pIc, The-;ee<J'nd peri:J.d, :n the years H'52 - 3, was t'h(~ b<':g'i,nni,Jlgo.f ,CI l,arg'c flo·w ol N«,~'ive Al1lL'l'ie<1nsto Chicag.o, but al\;,o other bjg ej,tie,. The ClYWre-;uJhj lrG<!11 t.he nssimilati anis't po.licy uf the federal go,voernment and its eonsequence - a relocation Pl\.gi'am fl,r Indians !olJiking f nr Job.s. 1n ,t.hi.s pel'i'J'd a pan--Iln::l;i,a,nghetto ;n Ch;cago's UphlWJ; emerged. The needs ,of thousands 'o[ unprepared fnr urb';:l ]\:e imm:g;'a';l!.-; Wel"(' mc't by new lH'ganizatians created fOf Indians <mce mr;n- by whitL'-;. but cim-;ide.'ed by 1n:hanslhci.r own o'fga'nizatio)]S. Deve'lupmel1lt ol the,;c orgJll'iz<.I;ti-r'll'(Uw ln(~st ;mp'-l!'tan'! bei.ng the A,mer,i'can India,n Conter) W,b :lecompan:c·d by ;;evl'r·al prohkm.s. SDnll' pl'Ohlom,'i were solved in the next pel'iod, when 1-n the years i 9:)8 - 71 ,l wllite anthroIY)kJgi ..;:l led the Amer.ican Indlian Centor. The hte 1'960.,; br.ought the revival of L"lhnic ccnscioll.,;nes's among the pCKJrer groupsin the U.S. Chicago 11ndian.-; p(ll"tioipatc,d in thoi.' movement, estabHshing new, rad~c,al()irganiiz<:1'ti'ons an'i taking palit in ~'iL'veral ,Ichons that were, how·ever, C'o'n:s·~dE ..red n{lll1-Ind~aln by thcir c(m'tJll'Uni·ty. Begiorming o[ the 1\970,; b marked by the deep spJ-i't that divi'ded the Indl~3ln commllni'[Y i·n Chj'cago, Hs c.aus'Cs and cOllsequenoes are shm'try discussed. lI'n ,thi.-; papor r intended to proE"seintt,he Indianls ways of reading tJ the urban ..dua'bion, It -"e('lIn:Sthat the :majority of In.dian:.-; ,r-c:ta'ins, at leaslt pa,r,tly, tribal tradi,tj·o.ns alnd tries tu p:l'SS ,them to their ehilldren. A jo<t of them work~n a way (or i·n the lra:des) a'm'Owing them to go "hack hoone" as ,O'f'j.en 3!S .poss'ible. The o-~·ga:niza1j.onsmentioilled .above were als'o a fOTm ,0'£ .reacbi!QIIlto the new en v~r-a"- �138 Janus,,, Mucha ment. They had to have a char.aeter qUlii-e different from Uw !lUmernu.'i trib,il a.;.-;·c>ciatiooo.'i Ol' iJosLilu·tiooJSthcut a,l.ready exi~ted. They OIperated i'l! a new situahoo, met new oeeds, alo-d hald to be ·inter-ll'ibal. They could 'Ol>t have bcen created o'oly by J·ndia'ns. Depende'l1'ce ·on while per '(ms, money rule.; brought SOllne :idvaUltages, bu·t abo severa·l disa.ctva'nlages. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f244028b9b55b647dfc527394691115.pdf b894ecabfea12927af83dea002b86546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource etnologia obrzedy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1753 Title A name given to the resource Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 :YnCHAŁ BUCHOWSKI ln.9tytut Etnolo:gii UAM POZlnań ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDÓW PRZEJSCIA Trudno nam dziś orzec na ile Arnold van Gennep, autor Les rites de (1909), świadomy był reperkusji jakie wywoła jego dzieło. Domniemywać jednak możemy, iż zdawał sQlbie sprawę z wie:lkiego nowatorstwa. zawartej w nim interpretacji obrzędów 1. W roku 1914 napisał bowiem: "Przyznaję szczerze, że chociaż przywiązuję niewierką wagę d.) moich innych książek, to Rites de passage jest jakby częścią mego ciała i była efektem czegoś przypominającego wewnętrzne olśnienie, które nagle rozproszyło swego rodzaju ciemność, w jakiej tkwiłem przez nieomal dziesięć lat". (A. van Gennep, 1914, s. 39 - 40). Z pewnościel jednak nie mógł przewidzieć w jakim kierunku pójdą badania nawiązujące do jego konstatacji na temat obrzędów ani też, któn~ z nich poddane zostaną najostrzejszej krytyce i najpowszechniejszym obiekcjom. Natychmiast po ukazaniu się interesującego nas dzieła zo-stale ono surowo zrecenzowane i to przez samego M. Maussa (M. Mauss, 1909, s. 200 - 202). Opinia ze strony wybitnego przedstawidela "francuskiej szkoły socjologicznej", najczęściej zresztą ignorującej van Gennepa, była doprawdy bezlitosna. Stwierdzał on, poza innymi zarzutami, że można wprawdzie zaakceptować ogólną ideę obrzędów przejścia, lecz w swej istocie kategoria ta - zwłaszcza jako kategoria analityczna - jest truizmem. Doszukiwanie się implikowanej przez nią zasady w każdej niemal czynności obrzędowej, stymulującej zarazem sposoby myślenia jej uczestników, nie daje bowiem niczego istotnego z poznawczego punktu. widzenia. Ujmując rzecz krótko - kategoria ta rozmywa się, przez co przedpassage 1 A. \Tan Gen'l1ep stwierdzał sam, że prze1d ·ukaz.a.nuem .S'ię jego pracy 'pl}dejm-owano ~ic'Z-ne,acz nie do końca 's.krys·talizO'W'ane opróby ,J)Os.zu:k1wan-ie.an.alog·j.i pomiędzy ryihl.ałami w stylu a.nalogicZlnyan czę.śoioQlWodo z.a'PTlezentowa'nego w Les Rites de paswge. Wymienia tu m. in. F1r.aze'ra, Ois,Zlewslk'iego,Die,ls'a, Die'terioha i Hertza. Wspomi,nając kwestię o'br.zędów przejścia E. Leach powołuje się na'wet na prac~ tego o.9ta.tnoiego(R. Hertz, 1907) jako rÓWU'lor,zę'dinąz dZ'iełem van Ge'l1Il€ipa w kwe:>tii wprowadzenia .!mnce:pcji obrzędów prrejścia (E. LeaClh, Hl82, s. 202). Zauważmy, i:żpodobny schema>t do~trz€c już możemy w pracy H. Huberta i M. M;'Ius":1 (1964): wejś'cie-'>-'of:iar,a--+wyjście. �64 Michal Buchawski stawia znikroną wartość dla poszukiwania differentia specific:a p0.3z'2zególnych działań spolecznych, w szczególności zaś obrzędowych. Z perspektywy wieloletnich już doświadczeń etnologii w zakresie badania obrzędowości zapytać możemy, jaka byłaby reakcja Maussa, gdyby zapoznał się z niektórymi "współczesnymi" próbami interpretacji obrzędów zbyt pochopnie, mym zdaniem, określanych mianem rites de passage. Obawiam się, że nie wytrzYlmałby tego nerwowo, bo papier wprawdzie jest cierpliwy i dużo zniesie, lecz z ludźmi bywa różnie. Znaczne rozszerzenie zakresu pojęcia będącego tu przedmiotem naszego zainteresowania, bezrefleksyjne i bezkrytyczne jego stosowanie, brak Zastanowienia się nad jego istotą, przypisywanie go zjawiskom odległym od pierwotnie nadawanego mu sensu, wyrwanie z kontekstu zjawisk kulturowych i społecznych. czy nierozróżnianie odmiennych poziomów analizy - oto niektóre z nagromadzonych przez dziesięciolecia i powszechnych dziś praktyk etnografów, którzy "teoretyczni'e" próbują wyjaśniać badane obrzędy. Obok tego istnieje jednak refleksja etnologów usi!'.Ijących zoperacjona lizować, skonkretyzować i jednocześnie rozwinąć teoretycznie "odkrycie" van Gennepa. Zasygnahzowana właśnie sprzeczność tendencji rysująca się pomiędzy obydwoma dos1rzegalnymi nurtami badań - które roboczo określić można mianem "ekspansywnego" i rygorystycznego" - konstytuuje zasadniczo przedmiot mych rozważań. Szkic poniższy będzie zatem skromną próbą rekapitulacji wybranych dotychczasowych ujęć zagadnienia obrzędów przejścia oraz zreinterpretowania SRl11€j kategorii badawczej z punktu przyjmowanej przeze mnie perspAktywy teoretycznej, usiłującej twórczo wykorzystać odpowiednio przekształcony dorobek antropologii na tYlm polu. Być może, niektóre stwierdzenia jakie pragnę obecnie przedstawić zabrzmią dla wielu ZJbyt oczywiście, niemniej chciałbym rozpocząć nil.SZ przegląd - wyrażając się nieco literacko - od samych pierwocin, a to w tym celu, by móc wskazać na miejsce i 'rolę, jaką, w mej opinii, od. grywa dzieło van Gennepa w rozwoju wspomnianych powyżej obydwu tendencji. W Des rites de passage znajdujemy między innymi takie oto fragmenty: "Życie każdej jednostki w j a Ie i m k o l w i e Ie społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do następnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnic:ł pomiędzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej grupy do drugiej towarzyszą specjalne działania podobne do tych, jakie przechodzą adepci w naszym handlu. Wśród ludów n i e c y w i l iz o wan y c h działania takie przyodziane są w ceremonie, gdyż dla umysłu niecywilizowanego żaden akt nie jest w zupełności wolny od elementu s akr a l n e g o (... ) Przejśda z grupy do grupy, z jednej ~sytuacji społecznej do nas1ępnej postrzegane są jako zawarte immanent- �ETNOLOG ICZN A INTERPRETACJ A OBRZĘDOW 65 PRZEJ śeIA nie w istocie egzystencji (... ) Każdemu z tych wydarzeń towarzyszą ceremonie, których zasadniczym celem jest u m a ż l i w i e n i e jednostce przejścia z jednej określonej pozycji do następnej, równie dokładnie zdefiniowanej" (podkreślenia moje). (A. van Gennep, 1977, s. 2 - 3). l dalej: ..Ze względu na znaczenie tych przejść myślę, że uzasadnione jest wydzielenie ril es cle passage jako specjalnej kategorii, która przy dalszej analizie podzieloną być może na ryty separacji, ryty przejścia i ryty agregacji"" (s. 10 - 11). Rozdziały cytowanej pracy oraz inne zawarte w niej stwierdzenia uzmysławiają nam, że van Genn€p zalicza do tej kategorii w pierwszym rzędzie "obrzędy towarzyszące każdej zn,ianie miejsca, stanu, pozycji społecznej i wieku" (V. W. Turner, 1969, s. 94), a więc ciąży i narodzinom, dzieciństwu, inicjacji, narzeczerlstwu, małżeństwu i pogrzebom. Zalicza do nich ponadto rytuały związane z cyli:J.em dorocznym (A. van Gennep, 1977, s. 3 - 4, 166 - 188). Poza tym wnioskoWciC' możemy, że swój, jak sam się dosłowie wyraża, "schemat" lub "wzór oi)l'zędów przejścia" (s. 191), traktował głównie jako pełniący funkcj~ heurystyczną, jako narzędzie analizy w nieprzebranej mnogości zjawisk 0:)l'zędowych (N. Belmont, 1979, s. 66 - 67). Z drugiej strony niektórez jego konstatacji sugerują bezpośrednie odniesienie tej abstrakcyjnej "sekwencji" do społecznej rzeczywistości. Podsumowując zatem hipot€zy A. van Gennepa z dzisiejszej perspektywy i z punktu widzenia przyjętych w tym szkicu założeń podkreślić wypada, że: (1) rites cle passage traktował on przed€ wszystkim jako obrzędy towarzyszqce i "pomagające" zmianom statusu społecznego jedno.;tek lub grup w obrębie danej społeczności, bądź występujące w kontekście obrzędów cyklicznych; (2) koncepcja ta była dla niego heurystycznym narz(;c1ziem analizy pozwalającym na syst€matyzację i porównywanie szeregu rytuałów; (3) choć twierdzi, iż j€st to sekwencja powtarzalna w każdego typu społeczeństwie, uniwersalna, to jednak odnosi ja w pierwszym rzędzie do społeczeństw pi€rwotnych, wskazując przy tym na (4) konieczność wystąpi€nia w nich eleml'Ontu sakralnego. W kontekście rozważań jakie zamierzam dalej prowadzić powiedzieć można od razu, że w van Gennepowskim "odkryciu" zawarte są implicite wszelkie przesłanki dla nieporozumień i sprzeczności na temat obrzędów przejścia i zakresu tego pojęcia, jakie pojawiły się w toku późniejszych badań, a które zostały zasygnalizowane już na samym wstępie. Zauważmy, że gdy tylko dokonuje on jakiejkolwiek próby konkretyzacji pola analizy, to natychmiast pojawia się twierdzenie, które staje się potencjalnym asulmptem dla jego poszerzenia. Nieuzasadniona byłaby - mym 2 W lit'eraturz.e polskiej czeClia, przejśeia i wlączenia. 5 Lud, f. LXIX stosuje się częs1to wymienn'ie terminy: Tytualy wyłą- �66 Michal. Buchowski zdaniem krytyka jego posunięć, gdyż inny przyświecał mu cel pracy, niż ten jaki pragniemy uzyskać obecnie. Podobnie chybione są zarzuty dotyczące niedostrzegania przez niego innych, tak istotnych z dzisiejszego punktu widzenia, aspektów obrzędu; lecz czy mógł on dysponować odpowiednim aparatem pojęciowym (np. funkcjonalizmu)? Praca jego wydaje się po prostu błyskotliwym wyrazem sposobu myślenia £1nologów pragnących przezwyciężyć granice myślenia właściwego eWGlucjonistom, a koncepcja rites de passage na dobre weszła każdy chyba przyzna - do naukowego obiegu nauk humanistycznych. Wraz z pojawieniem się nowych teorii etnologicZllych nieomal oczywistym stawało się, że ustalenia autora Les Rites de possage poddane zostaną reinterpretacji i rozwinięciu. Do naj'hardziej znanych prac z teg.) zakresu należy studium Maxa Gluckmana (M. Gluckman, 1962). "Znajduję obecnie Les rites de passage jako nudne" (s. 7), stwierdza on dośc: bezwzględnie i bez ogródek, po czym przystępuje do analizy obrzędów z pozycji właściwych jego wersji brytyjskiego funkcjonalizmu. Uważ<l on, iż van Gennep stara się starą metodą dowodzić tego co odkrył. Bada mechaniZJmy rytuałów prześcia i ich znaczenia w dokonywaniu zmian społecznych, lecz nie potrafi w swych terminach odpowie'dzieć na s;~ereg pytań i wątpliwości, w tym na pytanie zasadnicze: Dlaczego obrzcdy przejścia są tak powsz'echne w społeczeństwach plemiennych, a zanikają zupełnie w społeczeństwach industrialnych? Nie sposób odrzec Da ni;:: nie odwołując się w tym względzie do re'lacji spolecznych. Otóż w społeczenstwach pierwotnych wyjaśnia Gluckman relacje społeczne ograniczone są do określonej, zamkniętej liczby oS(lb i w stosunku dl) nich przychodzi jednostce odgrywać swe wielostronne i wielorakie role społeczne (multiplex socia/, relationship). Obrzędy, a w tym w szczególności obrzędy przejścia, służą do kreowania tych ról, Sej ich wyznacznikiEm. Społeczeństwa zurbanizowane, ze względu na swą heterogeniczność, n<:". wielość ról odgrywanych wobec różnych partnerów w rozmaitych sytuacjach, nie potrzebują już tego rodzaju mechanizmów. Z drugiej strony ten funkcjonalny mechanizm, a którym mowa, pel ni funkcję łagodzenia zakłóceń rodzących się w przełomowych momentach życia społeczcl'lstw plemiennych. W konkluzji stwierdzić można, iż przedstawiciel ..s::koly z Manchester" akcentuje i ro.zwija społeczną funkcję obrzędów przejścia: integrującą i różnicującą zarazem oraz funkcję mechanizmu umożliwiającego dokonywanie kolejnych przejść. Wiąże je zasadnicz-o ze spo11~czeństwami plemiennymi doszukując się uzasadnienia tego faktu w ich społecznej funkcjonalności. To zawężenie perspektywy badawczej do społeczno-regulacyjnych mechanizmów spotkało się z krytyką Rabina Hortona (1979. s. 243 - 204). Uważa on, że tezy Gluckmana są tylko po części słuszne, gdyż spro\\'a- �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 67 dzają obrzędy do roli "kleju" społecznego. Nie dostrzega on powodu, dlaczego rytuały miałyby być specjalnie predystynowaue i przeznaczone do realizacji tego celu; wskazać można przecież cały ich szereg o charakterze dyshaI'illonijnym. Istnieje, jego zdaniem, "coś ponadto", co decyduje o istocie obrzędów przejścia - są to kryjące się za nimi wyobrażenia mistyczne. Wejście do nowej grupy to je1dnocześnie poddanie się jej kontroli, a w terminach subiektywnych oznacza to podporządkowanie się upersonifikowanym bóstwom symbolizującym i sankcjonującym działalność grupy. Hytuały takie są też wyrazem subordynacji wobElt norm grupy, które przenikają tkankę rytuału. Staje się on przy ty1m okazją do przekazania jednostkom najważniejszych pojęć grupowych o świecie otaczającym człowieka. W taki oto sposób Horton usiłuje, jak sam przyznaje, pogodzić konstatacje Frazera, Tylora i van Gennepa o myślowym źródle obrzędów, z funkcjonahzmem Gluckmana. W kierunku poszukiwania światopoglądowego wymiaru działań rytualnych w jeszcze większym stopniu zmierzały wysiłki Victora W. Turnera. Interesowała go przede wszystkim ukryta w obrzędach przejścia warstwa znaczeniowa, innymi słowy symbolika tych obrzędów. Doszedł do wniosku, iź mówić należy o kilku poziomach tych znaczeń (opierał się w tym względzie na materiałach zebranych wśród Ndembu w Zambii): (1) obrzędy odzwierciedlają najogólniejsze cechy źycia społecznego; (2) niektóre rytuały oraz pojawiające się w nich postacie są alegorią zawartych we wszechświecie opozycji i (3) "Człowiek rytualny" (ritual man) pragnie wypowiedzieć niewyrażalną w zasadzie zależność od "rzeczywistej istoty" leżącej u podstaw wszechogarniającego go chaosu. i strumienia doświadczeń zmysłowych (V. W. Turner, 1969; R Hortoi'l, s. 245 - 248). Nie neguje on bynajmniej funkcji społecznej obrzędów, lecz podkreśla ich pozasocjalny wymiar; i tak np. o stosunku dorosłych do inicjowanych pisze: "Hozumieć trzeba, że autorytet starszych wobec neofitów wcale nie jest oparty na sankcjach prawnych; jest to w pewnym sensie personifikacja oczywistego samego przez się autorytetu tradycji. Autorytet starszych jest absolutny, ponie\vaż reprezentuje on absolut, aksjomatyczną wartość' społ€czeństwa, w której wyraża się wspólne dobro i wspólny interes". (V. W. rumer, 1979, s. 237). W swej klasycznej już pracy Betwixt and Between stwierdza ponadto, iż "komunikowanie sacra" jest "istotą problemu Jazy liminalnej" (1979, s. 239). Faza ta, będąc prz'?cież istotą obrzędów przejścia. jak to wskazuje chociażby sama ich nazwa, pozwala na przekazywanie grupie w sposób zsakralizowany, przy pomocy odpowiednich rytuałów i utensyliów, wyobrażeń o wszechświeci~~ podzielanych w danej kulturz€. Hzecz oczywista, że na tych nazwiskach nie kończy się lista "restrykli* �68 Michal Buchowski tywistów". Zbliżając się do końca tego krótkiego przegląd u chciałbym tu wspomnieć jeszcze o pewnej próbie klasyfikacji obrzędów dokonanej przez fińskiego uczonego - Lauri Honko. Dzieląc wszystkie obrzędy na obrzedy przejścia, kalendarzowe i kryzysowe, charakteryzuje te pierwsze jako zorientowane na jednostkę (to jednostkom umożliwiają one zmianę statusu), niepowtarzalne (zmiany danego statusu dokonuje się tylko raz \v życiu jednostki) i antycypowane (gdyż ich rytm i kolejność jest z góry przewidziana) (L. Hanko, 1979, s. 375). Opis podanych przez niego obrzędów przejśc_l: ezoterycznych - inicjacja do tajnych grup, grup kultowych itp., zawodowych - nadanie wyjątkowego statusu, np. politycznego lub religijnego oraz wiekowych, każdorazowo zaklada, podobnie jak u innych autorów, odniesienie do sfery sacrum. Znajdujemy tu również rozróżnienie między "modelem" i "kategorią"; "model" stanowi w tym ujęciu procesualny "schemat" obrzędów, stosujący siG zarówno do obrzędów przejścia jak i kalendarzowych, natomiast "kategoria" je.:it pojęciem czysto taksonomicznym (L. Hanko, s. 372, 380). Na polskim gruncie i w oparciu o materiały z terenu naszego kraju Lud,vik Stomma proponuje, by za obrzędy przejścia uznać tylko te działania, którym towarzyszą: otwierające i zamykające (pozytywne i negatywne, dodatnie i ujemne) czynności objęte przez niego mianem magii Alh.'ll1eny \ obrzędowD-magiczne praktyki na granicach czasu i przestrzeni oraz pojawienie się demonów (L. Stomma, 1981, s. 43). Nie wdając sie w szczegóły tych rozważań skonstatujmy tymczasem, że i tu zakłada siG ścisły związek obrzędu ze sferą sacrum (wyjątkowo ściśle dookreŚJoną). Ten lapidarny przegląd niektórych etnologicznych stanowisk dotyczących van Gennepowskiej koncepcji rites de pa'Jsage vvskazuje nam po.średnio na wielość probJ.emów jakie piętrzyły się przy próbach jej redefinicji i dookreślenia. Historia tych zmagarl wydawać się może - przynajmniej na pierwszy rzut oka - niezwykle chaotyczna i momentami sprzeczna. Sądzę jednak, iż daje się ona ująć w sposób systematyczny, ukazujący jednocześnie wkład każdej z tych teorii w rozwój badań nad obrzędami przejścia oraz umożliwiający zaprDponowanie nowej ich perspektywy teoretycznej, wykorzystującej przy tym ustalenia dotychczasowe (metodolog powiedziałby o korespondencyjnym ich potraktowaniu). By móc zrealizować to zamierzenie, rozpocząć wypada od przybliżenia kilku akceptowanych przeze mnie hipotez. Otóż z perspektywy kultury 3 Spirit Termin ten wprowadza V. TUl'ner w ,swej pracy: Chihamba, The Whzte (1'962, s. 82). 4 Magia Al.kJmeny (ter.min Z3'PożycZJonyz g,reckiej mitol{}gii) to zdaniem S.t,ommy z grubsl;a biorą.c - wszelkie dZJi.ał'aUl;ia magiczme polegającoCna zaJwi<łzywan~u, zamykaniu, ,splataniu itp. (-) i ich odwróecniu, a wi<;c l'ozwiązywa'n.i-u, otwii'ra1niu, rozplataniu itp. (+). �ETNOLOG1CZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZE.lŚC1A 69 nowożytno-europejskiej mówić możemy o wyróżnianiu w jej ramach trzech względnie autonomicznych zasadniczych sfer: techniczno-użytkowej, symboliczno-komunikacyjnej (w jej zakres wchodzą m. in. obyczaj, język, sztu'ka) i światopoglądowej (magia, religia, filozofia świecka) (J. Kmita, 1982, s. 63 - 90). W kulturach pierwotnych nato~iast sfery te stanowią synkretyczną (syntetyczną) całość i dlatego to, co dla nas stanowi zupełnie odmienne porządki rzeczy, dla podmiotów świadomości magicznej (określenie to przyjmuje z merytorycznych powodów) jawi się jako nierozdzieilna, jednodziedzinowa, zunifikowana całość (A. Pałubicka, 1984; M. Buchowski, w druku). Poszczególni badacze obrzędów przejścia, w ramach zakładanych przez siebie opcji i przyjmując stanowiska będące wyrazem podzielanego przez nich wspólczynnika metodologiczno-teoretycznego, akcentowali poszczególne aspekty tego zagadnienia. Na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie podkreślenie "obecności sacrum", konstatacje o przepojeniu obrzędów przez wyobrażenia magiczno-religijne (van Gennep, Horton, Turner, Honko, Stomma); zwróćmy uwagę, że w niezwykle rozpowszechnionym graficznym przedstawieniu obrzędów przejścia sporządzonym przez Leacha stan liminalny również charakteryzowany jest w pierwszym rzędzie poprzez kontakt z sacrum (E. Leach, 1961, s. 134; E. Leach, 1976, s. 77 - 79). Następnie wskazuje się w tym względzie na dokonywaml zmianę statusu społecznego jednostki lub grupy (van Gennep, Gluckman, Turner, Honko), wiążącą się - zdaniem Gluckmana - z funkcją integrująco-różnicującą obrzędu, czy nawet z funkcją narzędzia umożliwia·· jącego dokonanie rzeczonej Zlffiiany (Gluckman, van Gennep). Ponadto Horton i częściowo Turner mówią o fun'kcjiedukacyjnej, zaś ten ostatni akcentuje symboliczne znaczenie obrzędów przejścia rozwiązujących przy tym emocjonalno-egzystencjalne problemy człowieka. Wykorzystując powyższe ustalenia stosownie do kontekstu mych założeń dotyczących myślenia typu magicznego (reprezentowanegD przez podmioty kultury magicznej), sądzę, że za obrzędy przejścia sensu stricto (mam tu na myśli kategorię znajdującą swe bezpośrednie odniesienie przedmiotowe w rzeczywistości społecznej) uznać można obrzędy, w których dochodzi do synkretyzacji, lub - co faktycznie zachodzi najczęściej (o ile nie wyłącznie) - nie doszło jeszcze do dysocjacji, sfery praktycznej, komunikacyjnej i światopoglądowej, bądź pr,zynajmniej vvyodrębnionej już sfery światopoglądowej ze zunifikowaną wciąż sferą praktyczno-komunikacyjną. Występują one zatem jedynie w kontekście kultur reprezentujących magiczny lub religijny typ świadomości społecznej. Mówić zasadnie o nich można w sytuacji, gdy z pełniącymi swą integ:rująco-różnicującą i organizacyjną funkcję społeczną obrzędom towarzyszącym zmianie statusu społecznł"go jednostek idą w parze odpowiednie �70 Michal Buchowski przekonania światopoglądowe, utożsamiające te symboliczne akty z ich uchwytnymi praktycznie implikacjami, z ich odniesieniami przedmiotowymi. Innymi słowy, obrzędem przejścia jest tylko ten obrzęd, w trakcie którego (1) następuje zmiana statusu społecznego jednostki lub grupy, (2) towarzyszą mu określone treści światopoglądowe sankcjonujące niezbędność tego obrzędu w dokonaniu pożądanej zmiany i (3) punkty (1) i (2) (obrzęd i przekonania) są wzajemnymi transformacjami metaforycznymi, z czego - rzecz prosta - tkwiące w odpowiednim typie ś",viadomości podmioty rytuału nie mogą sobie zdawać sprawy. W trybie ohiektywnym nadrzędne funkcjonalnie są tu czynniki spoleczne (1), natomiast w trybie subiektywnym czynniki myślowe (2). Interpretując z tego punktu widzenia ustalenia dotychczasowe powiedzieć można co następuje: A. van Gennep twierdził, l.e sfera światopoglądu przepaja komunikacyjną (wraz z obyczajem), Turner poprzez sferę symboliczno-komunikacyjną pragnąl odczytywać sferę światopoglądową, Horton zamierza iść jednocześnie w ślady ich obydwu, Gluckmana interesuje tylko sfera komunikacyjna, zaś Hanko wydaje się dostrzegać ich odrębność, choć nie prowadzi go to do innych, poza taksonomicznymi, wniosków. Powyższym autorom trudno było jednak skonstatować 11ieodzowność "obecności" wszystkich wyimienionych sfer kultury w obrzędzie przejścia w podanym wyżej sensie, gdyż patrzeli na nie z punktu widzenia własnych, nowożytno-europejskich kategorii kulturowych, "narzuconych" im bezpośrednio niejako przez konstatacje Arnolda van Gerll1epa. Przyjęte tu stanowisko pozwala - mym zdaniem - dać odp:)';.'iedź na kilka wątpliwości nasuwających się przy rozważaniu naszego problemu. Pierwsze pytanie brzmi następująco: czy każ,da zmiana spoler:zna jest obrzędem przejścia? W świetle powyższych uwag odpowiedź na nie jest oczywiście negatywna. Społeczeństwa zurbanizowane dostarczają w tej mierze szeregu przykładów, gdy role i status społeczny mogą się zmieniać bez jakiegokolwiek obrzędu czy m.wet ceremonii (np. przyjęcie do nowej pracy, przyjęcie do szkoły, ukończenie szkoly - udzi:łl w uroczystości absolutoryjnej nie jest warunkiem sine Q1w non otrzymania dyplomu rzeczywiście skończonych studiów, uzyskani.:' statusu czlonka Spółdzielni Mieszkaniowej!). Następnie zapytać można, czy każda zmiana związana z obrzędem jest obrzędem przejścia? I w tym wypadku wypada zaprzeczyć. Często bowiem mamy do czynienia z obrzędami, którym nie towarzyszą specja,lne (wiążące się z tym przejściem) treści światopoglądowe. Przykładem niech będzie współczesne wesele stanowiące ceremonia1ną oprawę zaślubin, gdzie poszczególne rytualy nie są w ogóle traktowane jako konieczne, a tym bardziej światopoglądowo zwaloryzowane (usankcjonowane) wyznaczniki zmiany statusu społecznego nowo- �ETNOl.OGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 71 żellców. Obrzęd i status pozbawione swego magiczno-religijnegq spoiwa autonomizują się 5• .Można wreszcie udzielić odpowiedzi na pytanie trzecie: czym różni SIt; przeJscle "przy pomocy obrzędu", od obrzędu, którego sensem jest przejście? Otóż pierwszy rodzaj obrzędów wykazuje, mym zdaniem, wyrainą dominację elementów światopoglądowo-symbolicznych nad elementami ze sfer pozostałych; typowego przykładu w tym względzie dostarczają nam obrzędy inicjacyjne. Drugie natomiast wykazują nadrzędność czynników symboliczno-komunikacyjnych (integrująco-różnicujących, dystynktywnych - zmiana statusu) w porównaniu do czynników innego rodzaju; tradycyjne wesele wiejskie może stać się egzemplifikacją tegc typu obrzędów. Oczywiście, granica pomiędzy dyskutowanymi rodzajami rytuałów, zwłaszcza w przypadku konkretnych materiałów empirycznych, okazuje się niezwykłe delikatna i trudna do określenia. Powróćmy na koniec do wprowadzonego na wstępie rozróżnienia dwóch zasadniczych tendencji "ekspansywnej" i "restryktywnej" - zauważalnych w etnologicznych studiach nad "obrzędami przejścia". Poczynione przed chwilą uwagi i ustalenia, odnoszące się do drugiego z tych nurtów (pierwszy bowiem, szeroko rozpowszechniony w pracach etnograficznych, nie wY'maga specjalnego, dodatkowego jeszcze komentarza), nie miały bynajmniej na celu dyskredytacji bądź całkowitej negacji osiągnięć szeregu prac prowadzonych na gruncie tej dyscypliny, niezależni'e od tego, który kierunek one reprezntują. Uważam, że problem ten, którego ZCllążków - jak już wspomniano - d-oszukiwać .•ię można w 'samej pracy van G€nnepa, rozstrzygnąć można w myśl nie do końca rozwiniętych intencji Hanko. Zdawać sobie sprawę należy z istnie.nia dwóch zdecydowanie różnych rozumień terminu obrzęd przejścia. Po pierwsze, JEst to kategoria będąca instrumentem analizy, heurystycznym narzędziem doszukującym się triadycznej struktury w różnego typu działaniach obrzędowych, pozwalająca na systematykę opisu, studia komparatystyczne i p-oszukiwanie analogii. Po drugie, jest to także kategoria badawcza z jej - wskazanymi powyżej jako nieodzowne - cechami charakterystycznymi, znajdująca Swe odniesienie przedmiotowe w spcłecznych realiach, w określonym kontekście całokształtu praktyki społecznej." Świadomość tej zasadniczej różnicy, jaka winna towarzyszyć w,szelkim poczynaniom ~" 5 Na róż;nora,kic Z'1l:1LZcn'ic obrzędów przejścia w grupach podziclającycil różneg,) typu świadomości ws·kazyw.ać moż.e pośrcdni·o kwestia kr,ańcowo odmicnnf>j oceny i społecz.nej .,:rkoeptacji związków dwojga ludzi żyj,)cych ze s'o:bą po ślubie kościelnym, śl.Llbie cy'wil'l1ym ·(kontTa,kcie!) i w konkubi'l'w.de. Jest to zarazem wyraz "zmagan.ia .s.i!;" rożlleg·o typu przekona"l (światopoglądów) 'fun.kcj'Otnujących równnlegle w danym ~p()łeczeńsbwie. �72 Michal Buchowski w tym ,względzie, to niezbędny warunek dalszego postępu poznawczego i gwarancja tego, że "odkrycie" Arnolda van Gennepa nie zostanie zaprzepaszczone i nie ulegnie da:lszej dewaluacji. LITERATURA Belmont N. 1979 Arnold van BuchowSiki M. w druku Magia: Ge'n.nep A. v.alI1 1977 jej The Rites Gennep. The Creator i struktlLra, funkcje of French Chicag0. Ethnography, Poznań. of Passage, London. Gennep A. van Religions, 1914 \1'0'1. moenrs Gluckmaln M. WO:a Les Rites Social Hertz et legendes; Essais d'eth1l0grnphie et lingnistiq'[e. 5, P,mis. de Passage, M. [w:] G.luckma·n <ed.), Essnys on the RitLwl (Ie la r/ Ma,nchester. Relatio.ns, R. ci nne etude sur ia representation "Annee S'O'ciologique", vol. X, s. 48 - 137. Contribution 1'907 Honko collective morre. L., 1979 Theories Concenling (ed.), Science the Hitual of R;eligion: Process: Studies in An [w:] L. Honk', H<1guc, .-;. 369 - 390. Orientation, Methodology, HO'rto'n R. 1979 Ritual 1\1an in Comparatire Huhe.rt H., Mauss W. A. Lc~.:;a and [,w:] An Anthropological Approach, Z. Vcgt (cds.), Remler ", New York, s. 243 - 2SL M. Sacrifice: 1964 Africa, ReLi.gion. its Nature and Function, London. Kmi.ta J., 1'982 Leach vVans'z·awa. O kulturze symbolicznej, Re.thinking Anthropology, E. 1961 London. Leacth E. 1'976 Culture and Communication. Tlw Logic by which Cambridge. Leach E. 19Jł2 Social Maus,.; M. 1909 "L'An-nee S'OcioJ.og'ique", vol. XI, s. 200 - 202. Prałubick,a A. Przed teoretyczne Stmnma 1981 Glas!goiw. Anthropology, postaci historyzmu, Warszawa---'P'oZJnall. L. Słońce rodzi się 13 grudnia, W<l!r,szawa. TumeT V. W. 1'902 Chihamb'1. The White Spirit, Manches't€r. Symbols are Connected, �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJŚ'CIA 73 Turner V. W. 1'969 The Ritual Process. Structtire and Anti-Structure, Ohicago. Tun~er V. W. 1979 Betwixt and Between: The Liminal Period in the Rites de Passagi?, [rw:} \II. /I.. Lessa .and Z. Vagt (eds.), Reader in Comparative Religion. lin Anthr0pological Approach, New York, s. 234 - 243. .vlichal Buchowski ETHNOLOGICAL INTERPRETATION OF RITBS DE PtAS'SAGE (summary) The author indicates in brief, in his opi'nil();ll,the !nos,t impO:I'talnt featui·';'; oJ van Gennep'.> concepti-em of ritec; ,de pal3's'age. Tho;; a:uithor ,ascer.tainc; that ambiguity uf his statements be0ame an assumption of creation in et hno!o,gica! ,reHechon two opposlite curre1lJts: "exp:.Lrtsio(J<nal" 'nonr'ef1ectively sll:a,rching for proesenc·e Ol~ "r.ite,; de p3'sc;·age" in <-'ach c'oremcmal ,act and <11.>'0 "re~triC'ti.ve" at;tem,ptillg tu -operate and theo'l'eHc.ally ,develop "-d1i':;covery"of A. van Ge'nnep. Afterward", aó,,;'U'mingsynthetism of primitive thinking (insepalraltion at practical-techn.ical, eommunica'tive ,1nd wodd o'll'iJ,()();k tlp:heres) the a'u't'hor pr·opo's·es [,) recogniz'e as ri~es de paSls,agc stric·t\y 'on!y these ritual a,ot:; 'during w,hkh: 1) thea'e i.s a c.ha.ngc of social OltatU'Suf .ind:iviodua']:;,2) i'n prcs'en{;e 00£ defined wm!,d outlooK content authoriz.ing indbpens,a;bil'ity, 3) rite and (xmvict'łons are mut,ual1y transfornmiJi{)ns'.Du·c to the fact the rite,; odepa.';.O;<łge.a's .aca'tc'goO';·y in s,odal reali'ty is presento.nly in C'(}/nmli'nlt'ieswhich share magllc 0'1' religious type o'f cO'nsciousne6s (style of thinking). The conseiousrte.>s of difference between un-der~tal1Jd:i'ng "riltes de passage" as a taxo't\O(J'micsoheme, and <I.S a se3r<:hing c.ateg'O'ry be'ing rcflectBd i'n socia:! pr.lct'ice, is IKer-eąuis'Lte fur si,ne qua !lon uf oreative applicati'Olll o·f the i,dea. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae58865f1c0b7e457940bca3045b2d91.pdf 1cce402f211b41551d3d1ac22d84ec78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1889 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1752 Title A name given to the resource Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.35-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 I. STUDIA KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI Insty,tut Archeologi'i i Etnografii U:'vlK, Toruli. PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ Jeżeli przeanalizujemy drogę rozwoju poznania naukowego w ostatnich dziesięcioleciach możemy zauważyć, że nie tylko stale powiększa się wachlarz podejmowanych problemów, lecz coraz większego znaczenia nabierają metody działalności naukowej. Również na gruncie etnografii utrwala się przekonanie, że uzyskanie prawidłowych efektów prowadzonych badań wynika bezpośrednio z przyjętych założeń teoretycznych, a więc ze sposobu ujęcia analizowanego problemu. Zatem coraz bardziej istotne staje się naukowe i teor€tyczne przygotowanie począ,tkowych faz badawczych. Efekt końcowy procesu badawczego nie jest już więc jedynym wyznacznikiem postępów poznawczych. Przy dynamicznym i wszechstronnym rozwoju badań, a także przy ich znacznych możliwościach metodologicznych i technicznych, założenia wstępne należą w naukach humanistycznych i społecznych do podstawowych kryteriów wart:Jści i celowości tych badań - a w gruncie rzeczy do oceny ich Afek. tywności 1. Wpływ wiedzy teoretycznej na realizowane w praktyce badania jest więc niewątpliwy. Można tu nawet mówić o pewnego typu determinacji, która bywa niezależna od subiektywnego stosunku bad~cza-etnografa do teoretycznych założeń. Praktyka badawcza polskiej etnografii wykazuje pełną gamę stanowisk: od całkowitej świadomości metodologicznej - do SlkoncentrmX1ania się tylko na zagadnieniach pragmatycznych. Niektórzy etnografowie zwra·· cają uwagę jedynie na warsztat badawczy (technikę pracy terenowej), odcinając się tym samym od jakiegoś modelu uprawianej dyscypliny. Ihetelność empirycznych badań terenowych (tzw. rzetelność warsztatowa) jest tu zasadniczym celem. Jeżeli jednak przeanalizujemy istotę owej rzetelności warsztatowej, dojdziemy zawsze do jakiegoś modelu dyscypliny, modelu, który nie jest wolny od 'teoretycznych założeń (czasem nawet nieuświadamianych przez badacza). Oczywiście, pomijam tu liczne prace 1 ,por. J. W. BlaubC'l'g, W. N. Sadowski, wspó/czesnej nauce, s. 9; S. Amskrdamc;'ki, 3' [w:] Probl'emy Nauka E. G. Judin, metodologii a porządek badań świata, Koncepcje systemowych, WaLsz,-cwa 1983, sJjstemo;))c Vva,rsza'Wa s, 122 - 133. we 19703, �36 Krzysztoj Piqtkowski etnograficzne, które nie zawie'ra'ją w sobie zasad postępowania naukowego, a są tylko systematycznym opracowaniem informacji źródłowych (praCe źródłotwórcz.e) 2. Z punktu widzenia naukowej etnografii - sprl'śród stanowiskba!dawczych interesujące są te postawy, które wzmocnione bywają świaciQmością potrzeby posiadania metodologicznych przekonań. Praktyka naukowa etnografów ukazuje również wyraźne przedziały między uczonymi zajmującymi się podobnymi problemami (nie chodzi tu tylko o zaniedbywanie przez długie lata aspektów symbolicznych badanej kultury). Różnice te są skutkiem przyjmowania rozmaitych założeń wyjściowych. Wynika z tego stosowanie odmiennych języków analizy (adekwatnych do przyjętych załQżeń teoretycznych), a nawet w przypadkach skrajnych uwypukla .9ię odmienność stylów pisarskich. Możn'f postawić tezę (będzie ona udokumentowana w dalszym ciągu tych rozważań), iż nie jest możliwy jeden wspólny język analityczny w etnografii, przy różnym podejściu do założeń metodologicznych i przy różnym określaniu przedmiotu badań. Stąd niepQwocizeniem kończą sic: usilne próby stworzenia uniwersalnego słownika pojęć dła tej dyscypliny. Lata osiemdziesiąte charakteryzują się dość zaanwansowanym, rozszerzającym się pluralizmem stanowisk poznawczych w etnografii 3. Jest to niewątpliwie wyraz osiągania wreszcie przez tę dyscyplinę pewnej samoświadomości teoretycznej. Jeszcze na początku lat siedemdziesiątych 1\laria Frankowska, charakteryzując dorobek etnografii polskiej z uboi ewaniem podkreślała, iż "w zakresie teorii i metodologii stwierdzić należy, 2 Z.ob. na ten temat fragmenty ·odpowi'edzi na ainkbe·tl; "Co to jc"t eionogru1i.a?" publik'O\'Ja.ne [w:] "Po!s.1{a Sztuka Ludowa", 1931, nr 2, s. 69 - 80. Ni.októrzy ba·dacze s toj;.\ na gr·unóe .klasycznego rozróżnienia, rezerwując :t.akrcs etnogr.alii dla początkowych eta'pów pracy badawczej w terenie ~o,~,'erwacja i opis), oraz dla działail ZJmierzających do groma,dzenia, por,ząd:kowani,ai sY_'Jtema1tykiźródel; natomiast etno,\ogia opierająca się na ebnogra'f<ii, dąży do lvogolnivnego spojrzcnia na wewnętr.zne mec.hall1izmy kulturowe iczlawieka w śr<Jdowi&ku kulturowym. Tymczasem ,na puczą,tk'll lat pięódzi;esiątyoh, pod wpływem r,adzi.lo<:Jdm, wprowadzono jednolitą naZJwq etno,gr.a,i'ia, Iktóra zasadnic.z.o przetrwała do dziś, za'równo w n<1zewUliouwie ·ins<tytucjonalnym, jak ·i w pubłikacjach. M·ożna już więc mówić () pona.c] trzydziestolet'niej br-adycji ebnogm'fiJi (w sensie nazewniczym) ... Wprawdz;ie Z. Sokolewicz (cyt ankieta, s. 77) słus:zmie podkreśla, iż ujednolicenie nazewnic.twa miało podłoże hl'oz'o:ficznei mebodokJ<gic~ne (oparta na materializmie historycznym etnQ;gra.fi.a była nauką his<torycZtl1ą, badając'l kU;jj:kreLne gn'upy eLn:ic~ne historycz:nie o:krC'Śłoolne,ogllądal11e w pers;pElktyw'ie proce"u historycznego). Jednak dziś, w do.bie pewnego pluralizmu filo~ofic=eg'O i metodC11ogi.oznego w polskJiej etnograii'i, wla'ś'nie eLn:ogra<fi'i,stiO'sowarnie tef1minu etnogrr.aha lub etnologia ni,e jes.t JUL !'ezułialtem spo!'u metodolo,gicZJnego.. Przyjęło się Zl'CS?JtąwY'ro'ienne stos'Owanie tych nazw. Ten spór powunien s'ię ,przenieść (i ta,k s<ię dZ'ieje) na g'runt różJl1ych teorii i w)"ni:kających stąd asp~tów po·z.na'wcrZych. 3 Tendencja ta z'O'siala zauważona w o.praoowaniu: J. Hu.r.s:lJta,B. Kopczyńska-Jaworska, Polska etnografia (etrwlogia) po II wojnie, "Lud", 1982, ·t. 66, s. 14 -17. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ .ETNOGRAFII POLSKIEJ 37 że jest to dziedzina, jak dotąd, z wielką szkodą dla rozwoju współczesnej naszej etnografii, zaniedbana, że mimo istniejących już i w szeregu wypadków poważnych publikacji z tego zakresu, prac o podobnym pł'Ofilu jest zdecydowanie za mało, nie wszYSltkie przy tym mają wyrównany poziom (... ) i na ogół mają one dD'śĆograniczony zakres problemowy ustępując w tej mierze wielu ośrodkom obcym, zarówno europejskim jak i amerykań~kim" ,t. Przyczyny takiego stanu rzeczy autorka upatruje między innymi w długotrwałym zaabsol'bowaniu starszej i średniej generacji etnografów odbudowywaniem od podstaw zniszczonych podczas wojny ośrodków pracy, w zachwianiu proporcji między bardzo absorbującą pracą dydaktyczną (szkolny charakter uni wersyteckiego ks~tałcenia), a naukową, a także w tym, że przez dłuższy czas po wojnie były trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z zagranicznymi instytucjami i towarzystwami naukowymi, a Co za tym idzie - w otrzymywaniu literatury, zwłaszcza nowych temetycznych propozycji, ukazujących się za granicą 5. W efekcie takich i innych uwarunkowań, prace ochara kterze teoretycznym stanowiły bardzo nieznaczny procent, dominowały publikacje materiałowe i dokumentacyjne. Bardzo pouczające jest prz;:analizowanie procentowego stosunku tych rodzajów publikacji na prze'itrzeni lat 1945 - 1975 G. Otóż w latach 1945 - 54 pu,blikacje o charakterze teoretycznym stanowią około 3% prac materiałowych i dokumentacy jnych, przy czym zasadnicza większość została opublikowana w końcu lat czterdziestych. W roku 1955 ukazują się tylko trzy artykuły metodyczn<:o' (ok. lO/u). W latach 1956 - 58 obserwujemy pewien wzrost tego typu publikacji (do ok. 40/u), a dziesit~ci{)lecie 1959 - 69 stabilizuje się na poziomie ok. 2,50/u. Lata 1970 - 75 charakteryzują się zauważalnym wzrostem (do % ok. 4,5 ) dociekali. metodologicznych. Ta tendencja wzrostowa utrzymuje się w następnych latach. Pomijając nawet fakt, że część opracowalI teoretycznych nie .była auto·rstwa zawodowych etnografów i nie ukazała się w periodykach etnograficznych, taki stan rzeczy należy ocenić krytycznie. Widać wyraźnie, że po próbach "zebrania sił" i metodologicznego określenia się w końcu lat czterdziestych, etnografia popada w wyraźny kryzys poznawczy we wczesnych latach pięćdziesiątych, z którego nie potrafi wydobyć się specjalnie odnowiona po 1956 roku, mimo zasadni., :\1. Fra'Jlkowsi.;:cl, EtnoflTafia polska po II wojnie .~wiatowej, [w:] Historia etnoTed. \If. Ter!cekiej, Wrocław 19.73, s. 257, 249. 5 T,amŻie, s. 249. 6 Opie.r<lJm siG na publikowanych bibliografiach: H. Bi-ttner-S zewc zyk-owa, Materiały do bib!iografii etnografii polskiej za 1945 - 1954 r. supleme.n1: do "Lu.d" 1:958, t. 49; B. Ga,win, Bibliografia etnografii polskiej za 1955 T., za lata 1956 - 1958, za lata 1959 - 1960 (material powielony); M. N.iewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 - 1969, cz. I i II, Wlroclaw W83; E. Kar,piń-s:ka, Bibliografia etnogTajii polski!ij za lata 1970 - 1975, Wrocław 11980. grafii poLskiej, �38 Krzysztof Piqtkowski czej zmiany uwarunkowań zewnętrznych nauki. Pewien rozkwit poznawczy (nowe propozycje metodologiczne, reinterpretacja dotychczasowego dorobku dyscypliny) obserwujemy dopiero w połowie lat siedemdziesiątych. Sytuacja taka bardzo zaciążyła, jak zauważa Maria Frankowska, na pozycji etnografii wśród innych dyscyplin, "a skutki tego dają się zaobserwować jeszcze obecnie (... ) Konsekwencją braku aktywności ze strony etnografów w zakresie badań teoretyczno-metodologicznych stałe się m. in. przejęcie .przez socjologów w dużej mierze tematyki wyraźnie należącej do zakresu szeroko rozumianej etnografii" 7. Efektem takiego stanu rzeczy jest również dość rozpowszechniony pogląd (także w ni~'których środowiskach naukowych), że etnografia jest dyscypliną faktograficzną, opisową, do tego anachroniczną, bowiem głównym jej przedmiotem są oglądane statycznie, r·eliktowe zjawiska kultury. Zarysowany powyżej ilościowo stan dociekań poznawczych powojennej etnografii polskiej warto uzupełnić niektórymi podstawowymi iaktami organizacyjnymi i ideologicznymi. Pierwsze pięciolecie to okres odbudowy zniszczonych w czasie \\jojny placówek; to praca organizacyjna przy otwieraniu nowych Qśrodkóv,,· badawczych, niezwykle trudna z uwagi na bardzo ograniczone możliwnści personalne, jak i ogromne braki w tym, co nazywamy zapleczem pracy naukowej. Ośrodki naukowe nawiązywały w tym cZ.1sie do kierunków metodologicznych i problematyki charakterystycznej dla poszczególnych katedr przedwojennych, które reprezentowały zróżnicowane metodologiczni", opcje, poświęcając sporo uwagi aspektowi poznawczemu etnog::afii '. Z publikowanych w tym okresie rozpraw teoretycznych na plan pierwszy wybijają się artykuły Kazimiena Moszyńskiego: Sian i zrldania etnografii polskiej i Ewolucjonizm kTytyc:::ny na tleinn?Jch kieTJlnków w etnologii, przedstawiające omówienie trzech głównych w tym czasie nurtów w etnografii polskiej ewolucyjnego, historycznego i socjologicznego,oraz prezentację własnej koncepcji ewolucjonizmu krytycznego 9. To skorygowane ujęcie ewolucjonizmu wyróżniało się poprze'~ "wysunięcie na plan pierwszy kontaktu z terenem, przez znaczne powię~szenie krytycyzmu, przez uwzględnienie rozległych migracji ludów i ekspan-. sji kulturowych, wreszcie przez wydatne zastosowanie metody geogr8ficznej. Dąży ono do zrekonstruowania rozwoju poszczególnych wytworów 7 M. Fral1JkClwska, 8 Zdb. Historia 9 Aliykuły teoretycznych s. 24'9. Szkoły i kierunki UJ etnografij polslciej (do 1939 r.J, [w:] ... , op. cit., s. 140 - 167. etnografii etnografii op. cit., Z. Sok'OJewioz, te .(ypu:bJik{JwaJl1JO [w:] "Lud", 1948, K. Mo'szyńs:kieglO była monumentalna powszechnej i etnologii, WrCJc1aw 1956. t. 38. Po·dc'iumowaniem praca: Czlowiek. refleksjI Wstęp do �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 39 kultury i ich zespołów w celu przy'czynienia się do wykrycia praw czy cech rozwoju" 10, Tę interesującą koncepcję metodologiczną zamykał jednak Moszyński w ograniczonym zakresowo polu badawczym, obejmującym tzw. kultury pierwotne i chłopskie. Inne stanowisko reprezentował Kazimierz Dobrowolski, wnoszący do etnografii gruntowne przygotowanie histDryczne, źródłoznawcze oraz SDcjDlogiczne. Jeszcze przed wojną nadał kształt metodzi~ swoich badań, nazywanej integralną 11. Kultura rDzpatrywana bywa jako integralna całość wewnętrznie powiązanych działów, :Przez pryzmat historyczny, :socjologiczny, antropogeograficzny, biDpsychologiczny, funkcjo,nalny, itd., zmierza Dobrowolski do "odtworzenia pełnego, realnego życia zjawisk kulturalnych, tak jak one w rz€czywistD'ści ródzą się, rDzwijają i. giną w określonych ramach przestrzennych i czasowych". Dyrektywy b:ldawcze zmierzały do lączenia różnych podejść w zależności od problemu oraz charakteru źródeł i materiałów jakimi dysponuje badacz. Najpełniej takie podejście rmwinął Dobrowolski w studiach dotyczących kultury wsi Karpat. W pierwszych latach powDjennych po£-więcił się natomiast doraźnym problemom życia społecznego w nowych uwarunkowaniach. InterE"sowały go socjologiczne aspekty migracji i osadnictwa na nowych ziemiach. W 1948 r. na zjeździe PTL Dobrowolski powraca jednak do teoretycznych problemów zderzenia kultur: rolnicz,ej i pasterskiej 12. Prp.zentowany przez niego w istocie historyczny socjDIDgizm odnosi się do pro,· blematyki rekonstrukcji rozwDju dawnej kultury wsi oraz do przemian jakie zachodziły dawniej (na przełomie XIX/XX wieku) i współcześnie w kulturze chłopSkiej. Tak ukierunkowane badania, zdaniem tego autora, "wnoszą do teorii kultury ustalenie wspólnych i swoistych właściwości określonych kultur, w poszczególnych fazach ewolucyjnych. Odsłaniają warunki, w jakich te zbieżności i różnice się kształtowały. Pozwalają uchwycić czynniki determinujące zarówno antagonizm jak współdziałanie, jakie się zaznacza na gruncie styczności między dwoma '-<gru· powaniami etnicznymi, które są twórcami względnie nosicielami odmiennych układów wartości. Dzięki badaniom tym można wniknąć z kolei w mechanizmclyfuzji poszczególnych wytworów lu:b ich zespołów, w czynniki hamujące lub ułatwiające przejmowanie wartości, w czynniki wywołujące proces selekcji wytworów, w zagadnienie kolejnDści zapożyczania i przeobrażania tych wytworów. (... ) Na tle tych badań zaznaczają się również w sposób szczególnie wyrazisty istotne funkcje wytworów jedK. M().,zyń~ki, Stan i zadania etnografii poLskiej, "Lud", 1948, t. 38, s. 2·24. D ob rn·wo!sk i, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Kar;wtach 2C1chodnich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława Kntrzeby, t. 2, Kraków 1938, s. 181- 246. 12 'K. D()bl'owo!.';ki, Zderzenie kultnr (streszczenie), "Lud", 1952, t. 39, s. 101 - 109. In 11 K. �40 Krzysztof Piqtlwwski nostkowych lub ich zespołów oraz społeczne funkcje zapożyczenia danego wytworu" 13. Dobrowolski usiłował także przełożyć j~zyk charaMel'Yzowanej tu teorii na sferę praktyki społecznej: prognozowania i kierowanie; zjawiskami kulturowymi. Ze względu jednak na sor::jalne i przestrzenno-czasowe uwarunkowania, zasięg odniesienia tej teorii był ograniczony. Oprócz tych dwóch dominujących tendencji wspomnieć należy takż.;:: o kierunku kulturowo-historycznym kuLtywowanym w ośrodku lubelskim przez następców S. Poniatowskiego - Jana Cze'kanowS'kiego i .JÓzefa Gajka 14. Zainteresowania etnogenetyczne tego drugiego zaowocowały póżniej w reahzacji Polskiego Atlasu Etnograficznego. Warto również nadmienić o ory'ginalnych pomysłach badawczych Eugeniusza Frankowskiego, odnoszących się do wnikliwego pogłębienia kontekstu historycweglJ przy rozpatrywaniu zjawisk kulturowych oraz postulujących w badaniilch nad sztuką ludową obok przygotowania historycznego, także filozoficzne i psychologiczne 15. W 1950 r. dokonano reformy studiów uniwersyteckich, rezyg!lując: ze zindywidualizowanych wykładów odzwierciedlających zainteresowania i prace badawcu~ profesorów kierujących katedrami, na rzecz ujednoliconych' sztywnych zajęć kursowych. Pod nazwą Studium Hist8rii Kultury Materialnej doszło do instytucjonalnego połączenia etnografii z archeologią i, co za tym idzie, wysunięcia na plan pierwszy w badaniacl-, problematyki kultury materialnej. Wspólne kształcer.i'e przez pil.'fwsze dwa lata stu;diówetnografów i archeologów pozostawiało zbyt mało możliwości na dogłębne poznanie (już w ramach specjalizacji) i tak okrojonego przedmiotu podstawowego. Trudno zgodzić si~ z opinią, iż wpnwadzenie ujednolicenia opartych na materia'lizmic historycznym i dialektycznym "założeń metodologicznych oraz zasadniczego programu ob~)wią.. zującego we wszystkich ośrodkach, jak również z położenia dużego nacisku w doborze wykładów na wykłady z zakresu historii, zaliczyć należy do pozytywów" 16. W tym okresie wprowadzono do praktyki naukowej i dydaktycznej zasadę centralnego planowania, co wiązało się raczej ze:zmianami organizacyjnymi i podbudową metodologiczną, a właściwie z szukaniem ideologicznej racji dla poszczególnych dyscyplin. Niewiele to więc miało wspólnego z merytoryczną, centralną koordynacją prac 13 Tamże, s. 102. Fakty etnologiczne i metody ich badali, "Lud", l. 39. 1952,s.32 - 6i2. Z ośrodkiem lubelskim związany był t<lkże E. Bul::llnda. Z,ob. E. Bulanda, O metodzie funkcjonalnej w etnologii, "Lud", 1945, t. 36, s, 348 - 368. 15 E. F1r,u'!1'kowstld, Zagadnienia metodologii badań nad 8ztnkq ludową, [w:1 14 Z'O:b. S. P'olllia-tow.ski, Materiały nej do studiów oraz metodologii kawska, 16 i dyskusji badań nad ;:; zakresu sztuką, teorii i historii sztnki, krytyki anystycz- t. 5, 1951, s. 369 ~ 382. oab . .t3Jkże M. Fran- Etnografia ... , op. cit" s. 2.2-1 - 223. M. Fr-a1nkowska, op. cit., s. 198. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POUSKIF..T 41 badawczych. Był to czynnik istotny, lecz to przede wszystkim ogrnniczenie ekspansji poznawczych etnografii, rzutowało w sposób decydujący na pozycję tej dyscypliny wśród innych nauk humanistycznych i społecznych. Doprowadziło to tak'że m. in. do "rozproszenia organizacyjnego i wchłonięcia przez różne instytucje pewnych działów etnografii, jak np sztuki ludowej przez Państwowy Instytut Sztuki, a literatury ludowej przez Instytut Badań Literackich, bądź podejmowania przez przedstawicieli innych dyscyplin, zwłaszcza socjologii, tematyki etn,ograficznej w swych własnych wydawnictwach" ". Na konferencji metodologicznej zorganizowanej w lutym lH51 r uchwalono powołanie w Polskiej Akademii Nau'k Instytutu Etnografii, lecz do jego powstania nie doszło. Tak więc na odibywającym się w tym samym roku I Kongresie Nauki Polskiej "pozycja etnografii wśród in nych dyscyplin naukowych nie została wyra żnie określona ani pod 'vvzględem merytorycznym, ani organizacyjnym i rozproszenie jej działóv,; nie uległo zmianie". W 1953 'r. powołano w ramach PAN Instytut HistDrii Kultury Materialnej, a w roku następnym powstał w tej instytucji Dział IV Etnografii, b<;dący akademicką reprezentacją środowiska \&. D·) tego czasu Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było jedyną ogólną organizacją etnografów, jedyną płaszczyzną intelektualną dla wymiany poglądów i prowadzenia działalności wydawniczej. Natomiast Dział IV miał byĆ' oprócz tego koordynatorem programów metodologicznych i badawczych. Na tym forum podjęto decyzje o konkretnych programach badawczych, absorbujących etnograficzne placówki naukowe na szereg następnych lat. Za priorytetowe uznano prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym, podjęte pod kierunkiem J. Gajka. Drugi nurt prac etnografic7.nych. w oparciu o badania terenowe, miał dążyć do sporządzania monografii wsi, regionów, bądż wybranych zagadnień, głównie jednak dotycz<jcycl: zaniedbanej dotąd kultury materialnej 19. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, oprócz zmian organizacyjnych w etnografii, toczą się również dyskusje o charakterze metodologicznym. Na wspomnianej konferencji w 1951 1'. zwra'cano szczególną uwagę na dynamikę współczesnych prz.eobrażeń, na powiązanie etnografii "z życiem" i budową socjalizmu Krytycznie i pochopnie wypowia dano się na t€mat przeżywania się metod przedwojennych. Dochodziło 2<l. " Taunż,e, 18 tendencje 19 s. 1'!'}9. Zob. J. :Bu'f'sz\a, Etnografia - kierunki A. Kutrz'eba~Bojnarow.a, cach etnograficznych, w badań. ,.Lu,d", Kultura [w:] Etnografia cIaw 1'976,s. 46. 20 J. Burszta, op. cit., s. 42. ćwierćwieczu Polski 1009, t. 53, s. 3'8. ludowa Polski. w Ludowej. dotychczasowych Przemiany kultury Organizacja pniskich ludowej, t. pra- 1, Wro- �42 Krzysz·iOf Piątkowski do politycznych ataków np. na :funkcjonalizm. Ideo~ogiczną determinant~ nauki obrazują m. in. publikowane tłumaczenia prac radzieckich w rodzaju: Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu. Podnoszono także problem celów i metodologii etnografii, pob1:ulując oparcie tej dyscypliny na ·bazie materializmu historycznego. Te nowe idee miały się realizować w podejmowaniu zagadnień gospodarczych i spolecznych, w podkreślaniu w opisywanych kll'lturach "ludu pracującego" współzależności sił wytwórczych i stosunków produkcji, czy też odbicia stosunków społecznych w organizacji pracy i życia "mas pracujących". Pos~ulowano powiązani€ prac etnograficznych z "potrzebami budownictwa wcjalistycznego", maz podejmowanie prac, "które mogą dać podstawę do lepszego planowania i organizowania nowego życia" "l. Trzeba przyznać, że postulaty te pozostały w zasadzie deklaracjami pohtycznymi, bowiem tWÓTCZO i konsekwentnie nie zaadaptowano materializmu historyc:mego w pracach etnograficznych, chociaż niektóre z nich miały taki właśnie deklaratywno-polityczny charakter (na przykład kilka prac K. DJbrowolskiego z tego okresu). Bardziej merytoryczne były późniejsze dyskusje inspirowane przez UlKA PAN, dotyczące prac atlasowych czy mOllograficznych. J. Gajek w referacie wygłoszonym na konferencji we Wrocławiu w 1955 r., zatytułowanym Zadania i metody prac!j Polskiego IltlasH Etnograficznego, wi'dział etnografię jako naukę historyczną, zajmujQcą się genezą i rozwojem ludów, narodów i ich kultur, opisywanych w .N/ojej specyfice. Program prac atlasowych charakteryzował następująco: ,,1) koncepcja Atlasu jako całości nie może być tylko zbiorem zasięgów różnych faktów ku1turo'vvych, lecz musi poprzez nie obrazować historię określo-. nych narodów, a więc historię ich warunków bytu i kultury; 2) Atlas nie może być: zbiorem statystycznych i statycznych map, lecz musi: aj odtwarzać i rejestrować zmienność różnych zjawisk kultury, a tym samym i warunków bytowania narodu, b) bądź też zawierać takie elementy, które ułatwiają lekcję dokonanych w przeszłości przemian; 3) Atlas musi obejmować teraźniejszość i przeszłość; 4) musi on być bodaj przekrojJwym obrazem wszystkich dziedzin życia ludzkiego w określonych c?:.lsach i określonej etnicznie przestrzeni" Z kilku sesji naukowych, odbytych w połowie lat pięćdziesiątych pod egidą PAN, szczególne znaczenie dla polski·ej etnografii nadawano Krakowskiej Konferencji i\1etodologicznej z kwietnia 1956 r. Celem tego spotkania była ocena i analiza współczesnych problemów etnogra-fii, ckreśtt. tl dzenia o. Zob. Gaj.kowa. postępowej Ocena "t Cyt. za: lVI. Fr.ankows,k,a, gresywna w zróżnicowanie dorobku m.1jśli spolecznej, etnografii obsza m polskiej, polski, polskiej "Lud", 1!95Q, etl10grafii .t. i etnologii op. cit., .'3. 2i2;8. Zob. -takŻJe .T. Gajek, "Lud", 1954, t. 4t, [w:] Etnografia z pnnklll wi- 39, s, GZ6 - 6Z·9. s. 242 - 256, tenże, Polski, Przemiany. _" Metoda retro- Etnograficz7u? op_ ci;, t. 1. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 43 lenie jej zakresu i założeń badawczych, a także wytyczenie metodologicz·nych dróg oraz problematyki badań na przyszłość ""o Programowy referat pt. Drogi roz'l£oju etnografii, jej obecne zaJania i :wi4Zki z innymi naukami wygłosił Kazimierz Dobrowolski 24 Określał on istotę etnografii w perspektywie dwóch teorii: z jednej strony teorii rekonstrukcji historycznej, a z drugiej - spolecznej teorii współczesności. W realizacji takich założeń powinno się, zdaniem Dobrowolskiego, krzyżować indywidualizujący, historyczny i syntetyzujący, socjologiczny punkt widzenia. Taki historyczny socj0logizm,oparty na materializmie historycznym, zmierzał zatem do łączenia w sobie ujęcia diachronicznegD i synchronicznego. Etnografia została zatem określona jako nauka historyczna. "Przy wyznaczaniu jej współczesnych teoretycznych i metDdologicznych podstaw widziano dwa pod~iawowe zadania: rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rzeczywistości kulturowej (w sensie badań małych społeczności i ich kultury). To ostatnie określano jako podstawową domen~ etnografii" "5. W związku z takim nastawieniem zaczęto szczególną uwagę poświęcać badani-om terenowym (zwrócił na to uwagę Dobrowolski), widząc w nich podstawowy zakres pracy etnograficznej. Miały one zmierzać do rekonstrukcji aktualnych procesów, ze zwróceniem uwagi na aspekty genetyczne i rozwojowe oraz do rekonstrukcji "rzeczywistości minionych, historycznych". Badane procesy miały być ujmowane zdaniem Dobrowols15.iego w sposób integralny. W efekcie takie dezyderaty kierowały penetrację etnograficzną na małe społeczności lokalne, prowadząc do ich empirycznego, strukturalizującego oglądu w perspektywie socjologicznej. W tym możemy szukać: źródła rozkwitu w następnych kilkunastu latach tak charakterystycznych studiów monograficznych, jak równ~eż źródła idei przemiany, przez pryzmat której spogląda się na współczesną rzeczywistość kulturową (w jej powiązaniach w ramach mikrostruktur i zależnościach od makrostruktur). W swoim referacie K. Dobrowolski postulował także rozszerzeni~ zakresu etnografii o dziedzinę kultury robotniczej. Przedmiotem badar! mialy być dawne i współczesne formy i treści tej kultury. Punktem wyjścia przemiany kulturowe wsi, spowodowane postępującą ~ndustrializacją. Wprawdzie idee badań kultury robotniczej podjęto wcześniej w ośrodkach krakowskim i łódzkim, lecz tak wyraźne postawi.enie problemu uznania tej sfery rzeczywistości za przedmiot badań etnografii "~J. BUl:-;zhl, op. cit., S. 4'3; M. F'ran'kowsk,a, "l K. Dohrmvoh'lki, Drogi rozwoju etnografii cL)} i zwiqzkl z i1lnym"i 11QHkami (rozważania t. l, s. 72 - 83. :l5 J. Bur.-;2lta, op. cit., S. 44. op. cit., s. 2'06. poLskiej, d1Jskusyjne), jej obecne "Etnogra>fia zarlania, meto- P.ols.k~i", 1958, �44 Krzysztof Piątkowsk! stanowiło novum i wzbudziło liczne kontrowersje. Na konferencji krakowskiej doszło do wyraźnej "polaryzacji stanowisk etnografów, opowiadających się częściowo za ograniczeniem zakresu probh,matyki badan, tj. do wyłączenia badańk<l.dtury robotniczej, w przeważającej zaś większości za jej rozszerzeniem, tj. objęciem badaniami etnograficznymi także kuItury robotniczej, dawnej i współczesnej. Zdecydowanie odmienne od referenta stanowisko zajął prof. K. Moszyński wysuwający poważne zastrzeżenia co do potrzeby tak poważnego rozszerzenia zakresu p.tnografii. Jego zdaniem «przedmiotem etnografii, na ogół do niedawna nie podlegającym poważniejszej dyskusji, są mianowicie kultury wszystkich ludów niecywilizowanych i kultury ludowe, przede wszystkim chłopskie, narodów cywilizowanych». Historią kultury robotniczej, według K. Moszyńskiego, winna zająć się specjalna dyscyplina, z którą współpracowałaby etnografia, nie traktując jednak prac tego typu ja.Jo własnc:go przedmiotu badań" ~~. Z tej konfrontacji zwycięsko wyszły propozycje badawcze K. Dobrowolskiego, poparte przez większość uczestników konferencji. Niektórzy z nich, jak np. A. Kutrzeba-Pojnarowa, bardzo zdecydowanie opowiedzieli się za rozszerzeniem problematyki etnografii także o kulturę robotniczą, nie rezygnując jednak z dotychczas podejmowanych zagaci-nień 27. Można zatem stwierdzić, że efektem Krakowskiej Konferencji Metodologicznej było przyjęcie historycznego socjo10gizmu jako u:liwersalnej metody badawczej, wykorzystywanej przy empirycznych opracowaniach monograficznych. Nowa idea podnosząca problem zmian ~ulturowych, zaszczepiana była do badań nad współczesnością kultury chłopskiej i robotniczej, oglądanych funkcjonalnie (w sensie odniesier\ d') zwykle niedużych, społecznych całości) i w procesie przekształceń. iN modelowym spojrzeniu' na proces przemian dokonywano jego oceny w kategoriach ilościowych, starając się także uchwycić mechanizmy zmian. iN duchu socjologii próbowano wydobyć także korelację zmian standardu kulturowego ludności wiejskiej, ze zmianami struktury sp;}lecznej, (-konomicznej czy zawodowej. Wreszcie relacjonowany tutaj spór o przedmiot etnografii doprowadził w efekcie do rozszerzenia zakresu problematyki etnograficznej i wyjścia poza ramy badań regionalnych. Dokonując oceny lat pięćdziesiątych z pU11ktu widzenia teorii eLnograficznej, trzeba zająć stanowisko krytyczne. J. Burszta, pisząc a sytuacji polskiej etnografii w pierwszych latach tej dekady, zauważył enigmatycznie, że "nie było pomyślnej aury" dla tej dyscypliny 28. iNcze.śniej M. F,rainkO'\v&ka, op. cit., s. 23Q. ZOb. E. P.ietraszek, Et1wgraficz1Ut konferencja 1950), "Eino@mfia 'P~lstka", 1958, t. 1, s. 41'8. 28 J. Burszta, op. cU., s. 35. 26 27 metodologiczna (K'raków, 23JV. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 45 była mowa o redukcjonizmie poznawczym i szukaniu ideologicznych racji dla etnografii. Jednakże w czasie konferencji krakowskiej, już w "innej aurze", także nie doszło do konfrontacji wielu stanowisk poznawczych. Historyczny socjologizm zdominował ewolucjonizm krytyczny Kazimierza I:vIoszyńskiego.Ale nawet w wystąpieniach programowych Dobrowolskiego można zauważyć mało pogłębionych argumentów poznawczych, punkt ciężkości zostaje przeniesiony jakby na spory przedmiotowe (zakresowe). W tym okresie wytyczona została problematyka etnograficznych prac badawczych na następnych kilkanaście lat. Główne tendencje tych badań to: opracowywanie monografii regionalnych, opracowywanie monografii tematycznych i problemowych, kontynuowanie prac atlasowych i, już w latach sześćdziesiątych podjęcie problemów etnografii pozakrajo\vej (badanie przemian kulturowych w Mongolii, Bułgarii oraz amerykanistyczne .., studia poznańskie) 29. Warto także wspomnieć o badaniach nad kulturą ludową Karpat, które osiągnęły spory rozmach i doprowadziły do współpracy naukowej z badaczami Czechosłowacji, Rumunii, ZSIU{ oraz o badaniach poznańskich nad integracją kulturową ziem zachodnich. Monografie c-egionalne zbudowane były przeważnie według klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową. Z całego szeregu takich publikacji wystarczy przytoczyć dwie, najbal'dziej reprezentatywne i najobszerniejsze: Kultura ludowa Wielkopolski (t. 1 - 3, 1960 - 67) i Kurpie, Puszcza Zielona (t. 1 - 3, 1962 - 65). Pierwszą z nich charakteryzowało podejście historyczne, gdzie najogólniejszym odniesieniem był podział na formacje społeczno-ekonomiczne, w obrębie których następowały już bardziej szczegółowe podziały, adekwatne do zmian gospodarki oraz warunków życia (np. czasy gospodarki folwarcznej), lub odnoszące się do ważnych wydarzeń historycznych, mających wpływ na obraz kultury regionu (np. wojny, rozbi.ory itp.). Druga monografia wprow2dza obok perspektywy historycznej, synchroniczne spojrzenie na współczesne przem:any rzeczywistości kulturowej. Najliczniejsze były monografie tematyczno-problemowe. Zasadniczo ograniczały się one z jednej strony do badań kultury tradycyjnej, a z drugiej - opisywały współczesne procesy społeczno-kulturowe, z uwzględnieniem jednak aspektu diachronicznego Wśród tej pierwszej grupy prac mamy zarówno czysto opisowe, wąskie tematycznie i drobiazgowe, traktujące opisywany przedmiot czy zagadnienia w oderwaniu od kontekstu kulturowego, społecznego czy historycznego oraz takie, które trak~O. Ta'mże, s. 44 i nast. Tamże, s. 49; zab. t.c,kże: J. BUDszJa, Dwa modele etnograficznych monografii u;si, ,.Lud" 1!J&9, t. 53, s. 147 - 163; K. Adam'l1iS, Monografie wsi w Polsce. Przeglqd problematyki badawczej, "Etnog.rafia ,PolsGl:a" 1'959, t. 2, s. 1157-202.. 29 :30 �46 Krzysziof Piątkowski tują problematykę całościowo w jej uwarunkowaniach; przeważa tu historyczny punkt odniesienia, korzysta się także z metod fiIologicznych. Z kolei monografie d<:otycząceproblematyki współczesności kultury ludowej podejmują m. in. takie zagadnienia jak: rozpad tradycyjnej kultury i krystalizowanie się jej współczesnego oblicza pod wpływem procesów urbanizacji i industrializacji 31, procesy adaptacji i integracji kulturowej (Ziemie Zachodnie) 32, kultura współczesnych grup zawodowych ~3, czy analiza przeobrażeń środowisk wiejskich 34. Badaniami obejmowano przeważnie małe społeczności lokalne lub pojedyncze wsie, wydobywając określony aspekt kulturowy czy społeczny. J. Burszta zauważa, że tego typu studia opierają się (zwykle implicite) o inne założenia metodologiczne (w sensie koncepcji kultury), nIż te przyjmowane w tzw. tradycyjnej etnografii. "Przedmiotem badai\ nie jest już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie pojmowanej kultury (kultura l·uclzkości), lecz kultura konkretnej grupy" Kulturę pojmuje się w tych badaniach "nie jako sumę czy zbiór luż;1ych elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na da\Nnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną i funkcjonalną całość" 35. Główny nurt badawczy powojennej etnografii polskiej postuluje zatem funkcjonalną i strukturalną łączność opisywanych zjawisk z ich kulturowym czy społecznym kontekstem :'6. Ponadto uwzględnia się tło historyczno~gospodarcze i zachodzące współcześnie przeobrażenia. Najwięcej prac odnosi się do tak zwanej bazy, czyli kultury materialnej, rozpowszechniają się badania dotyczące szeroko rozumianych stosunków społecznych w kulturze ludowej (np. prace kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską), natomiast zdecydowanie najmnie]sza ilość prac podejmuje problematykę symbolicznych aspektów kultury:'; 31 Zob. np. A. KUltTzcba-Pojnarowa, przemian wspÓ!czesnych. D. M'arkowska, P,l'!skG." 1'964, t. Siudinm Tradycyjna 8. TradycJJ.ina społeczno.~<' wiejska w pl'ocesie Mników, pow. krakowskie(}o, Wroclu\v 19ti8; wsi spoleczność wioskowa w procesie zmian, "Etn<lgnfiz. Zob. np. J. H1l'rsZJta, Einografia polska a ziemie zachodnie, "Lud" nHl, l. JJ. lI'P. J. Ku-ehał-.Slka, Prze'miany sirukt.ury spoleczno-zawodowej J.()~i kaszubskiCh w XX wieku, WI'{)c1aw 1'971; B. Kopczyńs.ka-Jawor~ka. Tradycyjllo go.<· podarka sezonowa w Karpatach polskich, W'r'ociaw 19>69. 31 Z,Oib.np. D. lVIankowska, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium w"i podkrakowskiej, Wrodaw 1'964; W. PaprooCika, Współczesne przemiany wsi kurpi(J'1Js1<iej, 32 33 Zub. W:roclaw krakowska nych 1-9'7-5; D. D o'brO\'lr-olska, osad<l Chełm '15 J. B U r,szt'a, Etnografia 36 Zob. K. Zawi-s'bwicz-A'dams'ka, (z uwzględnieniem Przeobrażenia społeczne w la.tach 1900 - 1967, W'rodaw w ćwierćwieczu problematyki wsi podmiejskie}. ]'od- ]196'8. ... , op. cit .. s. 51. Konkret. i kontekst zmiany kllłtnrowej), w bnd[miach [w:] Grallice etnogra[!czi horyzon- Wa,rsz.awa 19'76, s, 1'14 - 1'30. 37 Wyróż'ni'a się tu;taj nowa,tonska 'W tym okresie pr,aca Z. Szyf'eJbcin-Sok!)lewicz, Plon - ob'rz<:d i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędÓW i Z1VJjc:n- ty badań kultury wsi w Polsce, �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 47 Przede wszystkim są to prace opierające się na matcriałach zebranych współcześnie. Oś tematyczna rozciąga się między problemami regionalizmu kulturowego a procesami i mechanizmami zmian kulturowych. A. Kutrzeba-Pojnarowa w książce Kultura ludowa i jej badacze wysuwa supozycję, iż istnieje syndrom, który można nazwać polską szkołą etnografii, mający swe źródła w XIX w. Odrębność tej szkoły wyrażać się ma w jej stosunku do badań kultury ludowej własnego kraju. Cechuje ją także "żywe, emocjonalne zaangażowanie, reagowanie na aktualne problemy polityczne i społeczne, wynikające z sytuacji kraju, empiryzm i zespołowość prac terenowych. Jest to główny rzec można nurt jej inspiracji, wysuwający konkretne pytania pod adresem obserwowanej i kształtowanej nastc;pnie rzeczywistości kulturowej kraju i jej historycznego uwarunkowania" 38. Mamy tutaj przykład pozytywistycznej wizji jednej (może lepiej ujednoliconej) etnografii, sięgającej tradycjami do XIX w., a wspartej zasadniczo metodologicznymi dezyderatami historyzmu i socjologizmu, w której to optyce następuje "zbliżenie postaw metodologicznych" badaczy. W takiej tradycji intelektualnej kształtowały się podstawowe pytania etnografii: 1) o cechy badanej kultury (regionalnej ludowej, narodowej); 2) o genezę i drogi rozwoju kultur (rozwijane ewolucyjne idee stadiów rozwojowych, czy drogi wędrówek poszczególnych wytworów kulturowych analizowane dawniej prz€z kierunek Kulturowo-historyczny); 3) o mechanizmy przemian kulturowych, gdzie metodą ukazującą proces przemian była, ukształtowana przez kierunki historyczne metoda rekonstrukcji modelu tzw. kultury tradycyjnej (opracowanego przez K. Dobrowolskiego) 39, modelu opartego na archaizmach i analizowaniu zmian, jakie w stosunku do "modelowej sytuacji" zaszły w badanej społeczności lokalnej; 4) o zasady funkcjonowania badanych systemów kulturowych, wynikające z całościowych ujęć funkcjonalnych, czy funkcjonalno-strukturalnych 10. W tym nurcie etnografii dominuje spojrzenie na przedmiot badall. przez pryzmat tematyczno-problemowy. Dlatego pewnie, mimo określonych założeń metodologicznych (historyzm, socjologizm), bogate inspi·· racje tematyczne i problemowe czerpano z twórczości K. Moszyńskiego. K. Zawistowicz-Adamska (i jej uczniowie) nawiązywali do tradycji socjologicznych dawnej szkoły Stefana Czarnowskiego. J. Gajek podstawy jów rolniczych, ,,;talwj'llla ."pra,wa 38 Wl'oc!a,w 1967. Ba,rdZlo wyraźnie podbudowy metodologie,znej A. Kutrzeba-Poj'na'IOwa, Warszawa w ty,m opracowaniu po- ludowa i jcj badacze. Mit i TzeczYLc'istość, 1'9,77.s. 17 - 18. 39 K. D~br{)Wlolsk'i, Chlopska s. 19 - 53. •0 Kultura z:o',;tala badań. A. Kutrzeba-Pojnarowa, kultura tradycyjna, op. cit., s. 21. "Etnografia Pols:ka" 1958. t. 1, �48 Krzysztof Piqtkowski rekonstrukcji historycznych (metodą retrogresywną) wywodził z prac J. Czekanowskiego i K. Moszyńskiego, do postulatów badawczych K. Dobrowolskiego i K. Moszyńskiego odwoływali się w swej praktyce m. in.: J. Klimaszewska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, M. Znamierowska-Priifferowa, M. Gładysz, A. Nasz, W. Dynowski, J. Burszta; idee E. Frankowskiego inspirowały badaczy poznańskich. A. Waligórski konsekwentnie zaszczepiał w rodzimej etnografii funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego". Analiza twórczości każdego z tych badaczy pozwoliłaby wydobyć pewne szczegółowe problemy teoretyczne, pojawiające się w ich pracach. Nie jest to jednak celem tego opracowania, koncentrującego się na podstawowych trendach metodologicznych. Dokonania charakteryzowanego wyżej głównego nurtu polskiej dnugrafii zostały zebrane w syntetycznym opracowaniu Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (t. 1, 1976; t. 2, 1982). Lata siedemdziesiąte cechuje znaczne rozszerzenie kontaktów z nauką światową poprzez udział polskich etnografów w międzynarodowych kongresach i sympozjach, uczestnictwo w europejskich przedsięwzięciach badawczych i wydawniczych, a także poprzez indywidualne wyjazdy czy zorganizowane ekspedycje badawcze (m. in. do Azji, Afryki, Ameryki Płd.). Za tym idzie szerszy dostęp do światowej literatury etnologicznej. Powstały w 1975 1'. Komitet Nauk Etnologicznych PAN stara się koordynować wszelkie poważniejsze inicjatywy środowiska. Sytuacja "otwarcia na świat" musiała doprowadzić do pewnych przewartościowań odnośnie "kondycji" krajowej etnografii, zwłaszcza w obliczu nauki światowej. "Wprawdzie o sytuacji kryzysowej w etnografii dyskutowano już od końca lat 50-tych, kiedy to przyśpieszone przeobrażanie się krajobrazu kulturowego polskiej wsi "uśmierciło" wyodręhniający definicyjnie tę dyscyplinę przedmiot badań tradycyjną kUlturę chłopską (często identyfikowaną z kulturą ludową); przez długi czas sytuacja była jednakże paradoksalna: w teoretycznych rozważaniach pisano i mówiono a potrzebie określenia na nowo przedmiotu badań etnGL~ra.fii. wskazywano na niemożność kontynuowania dotychczasowego profilu badań itd. - W praktyce badawczej niewiele się jednak zmieniało, mimo iż rozszerzono badania o zjawiska kultury robotniczej oraz współczesnej kultury artystycznej o ludowo-chłopskiej proweniencji (np. folkloryzm) 4", Początkowo nowe tendencje w humanistyce (np. strukturalizm, hermeneutyka, semiotyka, ogólna teoria systemów) nie zostały zaabsorbowane przez krajową myśl etnograficzną, skoncentrowaną nadal na lokalnej problematyce 43. Na przełomie tej dekady pojawiają się opracowania dat yH '2 43 A. Wali,gómk'i, Antropologiczna koncepcja człowieka, J. Bur6zta, B. Kopczyń.s-ka-JawolTc'ika, op. cit., .s. 13. Tamże, s. 14. Warsz,alwa 19'7'3. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII 49 POLSKIEJ czące metody funkcjonalnej i funkcjonalno-strukturalnej w etnografii ~\ a także omówienia fenomenologicznego sposobu interpretacji zjawisk kulturowych, w kontekście twórczości C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-J ędrzejowiczowej ~5. Na początku lat siedemdziesiątych poprzez prace C. Levi-Straussa dociera do polskiej etnografii strukturalizm. Metoda ta została podjęta przez etnografów bez swoich uwarunkowań filozoficznych (a właśnie do aspektów filozoficznych strukturalizmu odnosi się przeważająca większość polskich komentarzy), starano się wydobyć możliwości poznawcze tego kierunku w odniesieniu do sfery kultury symbolicznej. Algorytmy strukturalne posłużyły do analizy mitologii, magii ludowej czy symboliki obrzędów 46. \V następnych latach klasyczny strukturalizm przekształca się na gruncie polskim jakby w dwa nurty, łącząc się z jednej sirony z fCIeami francuskiej szkoły strukturalno-historycznej "La nouvelle histoire" i dążclC do interpretacji "struktur długiego trwania" w per· spektywie historyczno-strukturalnej (połączenie w etnologii historycznej badaJ} synchronicznych i diachronicznych); a z drugiej .- wchodzi w związki z semiotyką, tworząc specyficzny odłam semiDtyczno-strukturalny. Inspiracje teoretyczne wywodzą się ze szkoły semiotycznej Moskwa - Tartu, gdzie z rzeczywistości kulturowej analitycznie wyodrębnia się teksty (aspekty zjawisk kulturowych spełniające funkcje semiotyczne) i poszukuje się ich odniesień znaczących (analiza semantyczna) oraz odkrywa wewnętrzną strukturę (analiza syntaktyczna). Niektórzy zwolennicy orientacji semiotycznej wprowadzają ponadto perspektywę pragmatyczną analizy, jako łącznik z rzeczywistością empiryczną (tzw. społeczDćl sytuację komunikowania). W tzw. "nowej etnografii polskiej" podejmuje się także próby zastosowania metody fenomenologicznej w dociekaniach "o istocie" symboli, wyodrębnianych z ciągu struktur pokrewnych i doprowadzaniu do mniej lub bardziej intuicyjnych ujęć "tego samego jądra znaczenia". Przewodnikiem myślowym jest w tym przypadku przede wszystkim M. Eliade, a także G. Van der Leeuw. Najnowsze inspiracje metodologiczne płyną z amerykańskiej antropologii, skąd usiłuje się przetransportować wizję etnografii jako dyscypliny 41 Zob. np. Z. Szyfelbcin-Scko.lewkz, mu-strukturalizmu w tłumaczeniu O niektórych zmianlf kulturowej, t. 13. z. 2. s. 25 - 43; także prace A. vV,alirsór'lK:':ego. H Zob. A. Zadl'ożyósk\-Barącz, Fenomenologiczna Znstosowanie w polskich badaniach etnograficznych, L. SItamma, Rytnn! pokładzin w 16 Zob. np. "Etl1iografia Pol,ska" Polska" 4 Lud. 1915. t. 19, z. 1, .3. 51 - 64; 1'976. t. 20, z. 1 ,.C;. 99 - no. t. LXIX ograniczeniach "Etnognfi,a konccPc)ll Junkcjm7'llizPo,bka" hishrii i 1969, kulhr1J "Et'!1'Ogr<\fia Polska". 1963. t. 12. Polsce ~~ anaUza struktt.ralnn, t'enźe. Mit Alkmen)}, "Ehl~)G"aE'1 �50 l{;zysztof Pil1tkowski badającej kulturę "we wszystkich jej przejawach i wymiarach", bez :>graniczeń przedmiotowych i problemowych. Zgodnie z obcymi wzorami można wtedy mówić o etnografii kognitywnej, interpretatywnej c.zy symbolicznej, w zależności od przyjętej optyki metodologicznej. Dokonując oceny najnowszych tendencji badawczych w polskiej etnografii, należy podkreśłić dążenie do określenia nowych płaszczyzn badawczych (odnoszących się głównie do symbolicznej sfery kultury), z pominięciem przedmiotowego wyznaczania ich zakresu. Czerpiąc inspiracje z nauki światowej, dąży się także do precyzacji warsztatu badawczegu w oparciu o przyjęte konsekwentnie założenia metodologiczne; zmierza się tym samym do krytycznego przezwyciężenia dotychczasowych sposobów badania rzeczywistości kulturowej 47. Należy także zaznaczyć, że niektórzy z młodych wyznawców metod poststrukturalnych w etnografii niezbyt jasno zdają so'bie sprawę z ich uwarunkowań filozoficznych i metodologicznych, zgarniają tylko jakby wierzchnią "śmietankę" (np. typologie strukturalne), ignorując głębsze konsekwencje teoretyczne i poznawcze. Prowadzi tD często do chybionych ,bądź wtórnych rezultatów, ZW]dSZ·· cza bez znajomości tradycji badawczych w określonej problematyce i perspektywie teoretycznej. W omówieniu tendencji badawczych powojennej etnografii A. Kul rzeba-Pojnarowa podkreśla przesunięcia przedmiotowe i zakresowe tej dYT scyphny, odpowiadające nowej sytuacji historycznej. I tak: odnośnie zasadniczego przedmiotu i celu badań etnograficznych, nastąpiły przesunięcia "ze studiów nad historią kultury ludowej oraz nad źródłamI kultury narodu i państwa na zagadnienia teorii kultury, w tym mechanizmy i czynniki przemian". Z kolei w odniesieniu do pola i metod badawczyci1 - przemieszczenia "ze studiów porównawczych wybranych elementów kultur tradycyjnych i rekonstrukcji procesów ich rozwoju oraz obrazu zróżnicowań regionalnych kultury - na mniej lub więcej pogłĘbiony opis całościowy funkcjonowania i zmiany kultu-ry wybranych W:i; lub ich zespołów w ostatnim kirlkudziesięciołeciu". Wreszcie można zaUWAŻyĆ przesunięcia "z zainteresowania konkretnym opisem faktów umiejscowionych w czasie i przestrzeni, na zagadnienia metod ich opisu i analizy w kategoriach ogólniej~zych, zarówno generalitzacji historycznej, ja~ teorii" 48. W rzeczywistości te przesunięcia nie odbywały się w tak ukierunkowany i powszechny spasab. Obecny stan głównego nurtu etnografii wykrystailizował się, o czym była mowa, w połowie lat pięćdziesiątych. Etno- 4; J, Bu!',svta, B. KQlpczyńsxa-.J<:lworska, 48 A. s. 14 - 15. KutrzeOa-iPojrrau'Qwa, op. cit., s. 16 - 17. Wprowadzenie, [w:] Przemiany ... , t. l, op. cit.- �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W !?OWOJENNE.J ETNOGRAFII POLSKIEJ 51 grafia wybierała w swym rozwoju podejścia opisowe, faktograficzne. Jej postęp stymulowany był bardziej logi'ką badań terenowych (niektórzy twierdzą, że i tu panowała żywiołowość i przypadkowość), niż inspiracjami metodo'1ogicznymi. Dominowało "przedmiotowe" (składni'kowe, niekoherentne) rozumienie przedmiotu badań. Krytycy zarzucają takiemu modelowi etnografii zbyt małą ekspansywność teoretyczną, zawężanie p::Jla poznawczego, utrzymywanie stałych załO'żeń odnośnie przedmiotu badań, i co za tym idzie, rejestrację mało znaczących zjawisk, bez szczególnego wydobycia tych istotnych dla mechanizmów wewnątrzkulturowych; wreszcie rejestracja tych zjawisk dokonywana bywa przez pryzmat przeszłości. Zarzuty te wywodzą swą zasadność z faktu minihlalizowania etnografii przez inne dyscypliny, tak że dopiero teraz można mówić o tendencji "wyrównywania wymagań warsztatowych pomiędzy etnografią a innymi naukami" 49. Ten nurt krytyczny (można go nazwać humanistycznym) pojawia się w pO'lskiej etnografii, o czym też była mowa, na początku lat siedemdziesiątych. Mamy odtąd jakby spór o metodę. Metodologia głównego DUctu (pozytywistyczna) jest w zasadzie metodologią na uk i rzeczach i zachowaniach (wyłączyć tu trze·ba dociekania etnogenetyczne). W końcu lat sześćdziesiątych historyczny socjołogizm dąży, jak się wydaje, do pozytywistycznego ideału "naukowości" (prawdopodobnie za wzorem socjologii), rozbudowując i standaryzując warsztat badawczy, wprowadzając próby formalizacji, czy zmierzając do unifikacji programów dydaktycznych. Metodologia antyscjentystyczna nurtu humanistycznego chce być metodologią nauk o kulturze. Publikowane prace w tych kie,runkach odzwierciedlają także podział w środowisku etnograficznym. Aby uzyskać: przejrzystość poglądu na "metodologicznym polu" etnografii, należałoby konfrontować deklaracje metodologiczne etnografów z przebiegiem postępowania naukowego, zawartego w ich pracach. Dła uzy&kania lepszych efektów analitycznych takiego przedsięwzięcia, lub dla przeprowadzenia bardziej wszechstronnej i pogłębionej krytyki dorobku etnografii, przydatne będzie pewne jakościowe upo.rządkowanie Zaproponuję tutaj cztery płaszczyzny porządkujące: I. ogólna orientacja metodologiczno-filozoficzna; II. hierarchia komplikacji podejść opisowych; III. zastosowany przez badacza "wymiar" etnografii; IV. zastosowana metoda i jej efekty teoretyczne. Ad. I. Ogólna orientacja metodo·logiczno-filozoficzna zawiera się między aprobowaniem źródeł pozytywi.stycznych (neopozytywistycznych) coZy 49 •• Tamże, s. 17. �52 Krzysztof Piątkowski antyscjentystycznych uprawianej dyscypliny 50. Pozytywistyczni filozofowie nauk przyjęli w latach trzydziestych i czterdziestych nauki ścisłe za wzór wszystkich wypowiedzi sensownych. Język dyscyplin nie ujętych w karby indukcjonizmu uważano za pozbawiony sensu. Zasada weryfikacji przyjęta w tym kręgu głosiła, że poza tautologiami i definicjami o zdaniach sensownych można mówić wtedy, jeżeli dadzą się one zweryfikować JXlprzez dane empiryczne. Taka nauka była więc drogą do prawdziwego poznania 51. Ta wersja neopozytywizmu została poddana w latach pięćdziesiątych ostrej krytyce (zob. prace np. P. K. Feyerabe;1da, T. S. Kuhna, J. Lakatosa, K. Poppera). Wiele idei pozostało w tzw. empiryzmie i można przyjąć, że znalazły one ostoję także w etnografii. Założenia empirystyczne, które można odnieść do etnografii, to m. in. teza, że dyscyplina naukowa posiłkuje się intersubiektywnie obserwowalnymi (podzielanymi) danymi, dającymi się opisać językiem obserwa( ~inym (nie obciążonym żadnymi teoriami). Mieści się tu także stwierdzeni{;, :.':e poszczególne teorie mogą być falsyfikowane lub weryfikowane poprzez porównanie z opisaną rzeczywistoś'Cią empiryczną, a wybór teorii dokonuje się racjonalnie i obiektywnie (można wyeksplikować kryteria tego wyboru). W praktyce badawczej zakłada się analityczne wyodrębnimie składników badanych zjawisk, poddanie ich obserwacji, "parametryzacji" i opisowi. Następuje tu redukcja tych zjawisk do ich części i elementarnych procesów. Badacz stara się być obiektywny i neutralny, odrzuca więc gusty, uczucia, sympatie społeczne czy historyczne, zachowuje bezstronno'ść w podejściu do prz'edmiotu -badań, a także reprezentuje dqżenie do sprawdzalności zdań; wyklucza również wartościowanie (oceny). W humanistyce nie udaje się osiągnąć takiego stanu. W etnografii trudno zdecydowanie oddzielić podmiot poznania od jego przedmiotu (przedmiot jest jakby cząstką podmiotu). Wydaje sic;, że specyficzna stronnicwść (nie tendencyjność) jest cechą działalności badawczej. Pozytywistyczna etnografia stara się jednakowo widzieć wszystkie problemy badawcze, czy zatem można patrzeć wartościująco na wybój' problemu i perspektywy badań? J. Huizinga mawiał o historii, że jest jedną z form, w jakiej cywilizacja mówi o sobie samej. Chociaż główny nurt krajov:rej etnografii "wpisany" był niejako w orientację empiry'czną, ni'e udało się w nim utrzymać założeń empirystycznych w czystej postaci. Teoria nieZJgodna z rzeczywistością obSErWOwaną uważana bywa przez empirystów za fałszywą. Jednak można zna50 Zob. J. K'lTI!ita, Scjentyzm i antyscjentyzm, [w:] Poznanie, umysł, k71,tura, Lub1in 11982, 's' HO - 186. SI Zob. np. J. Kotarbińska, Ewolucja KQla Wiede1isk.iego, [w:1 Logiczna tcori(l nauki. Wybór artykulów, lI'ed. T. !Pa:wlow~ki, Warszawa 1'966, ,;. 295 - 31'8; takż.e tej autorki, Kontrowersja: dedukcjonizm -ind1Lkcjonizm, tamże, ;;. 31'9- 340. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 53- leźć przykł,ady (np. odno,szące się do sfery symbolicznej kultury), gdzie dane sprzeczne z teorią nie doprowadzają do jej odrzucenia, jeśli brRk jest teorii alternatywnej (jak na pewnym etapie etnografii). Przyjmuje się wtedy czę~;to dodatk{)we założenia lub traktuje problem jako jeszcze nie {)pracowany. PrawdopodDbnie teorie o znacznym stopniu ogólności są niepodatne na falsyfikację 52. ZałDżenie {) istnieniu "czysteg{)", {)bserwacyjnego języka p{)kutowałD w etnograficznych {)pisach, które były prostymi indukcjami faktów, pDtem uogólnianymi. W rezultacie wy,::h{)cizil fenomenahstyczny (mDże lepiej, zdroworozsądkDwy) obraz rzeczywist{)ści kulturowej, d{)stępnej każdemu. Antyscjentystyczna krytyka wykazuje, że procedury badawcze (obserwacyjne), jak i język Dpisu badanej rzeczywistości - są zdetermin{)wane teoretycznie. Z wielu pwblemów, jakie pojawiają się w tej płaszczyźnie, warto zwrócić uwagę na zagadnienia p{)znawcze. "Wbrew tradycyjnemu empiryzmowi bowiem, który ujmuje poznanie ja'k{) niczym nie zapośr;:;dnicwne tworz'enie pojęć {)gólnych na podstawie jednostkowych obserwacji własności p{)wtarzalnych, nie potrafimy wyodrębnić ze świata żadnego konkretnegD, niepowtarzalnegD wydarzenia i zakomunikDwać dyskursywnie naszej wiedzy o nim, nie p{)sługując się w tym celu pojęciami r;gólnymi, t{) jest nie traktując obserwowaneg{) zdarzenia jako elementu jakiejś klasy. (... ) Możemy tedy powiedzieć, że to, co się powtarza w obser· wowanych zdarzeniach, tD abstrakcyjne stany rzeczy (i ich następstwa), które nigdy nie występują realnie w postaci czystej, chyba że przyznać realne istnienie ideom plat0l1skim, ,lecz realizują się uwikłane w Dkol1cz~ ności, których nie uwzględnia charakterystyka tych stanów. W odr0żnieniu od niepowtarzalnych zdarzeń, powtarzalne stany rzeczy są więc kon-struktami na~zego umysłu (... ). Nie ma więc innej drogi do wyodrębnienia niepowtarzalneg{) lwnkrE'tu niż przez wyróżnienie gD za pośrednic"w"'m P{)jęć ogólnych, dotyczących tego, CD powtarzalne" 53. Pojęcia, ich klasy - są uwarunkowane przyjętą teorią. Tzw. "g{)łe fakty" uznawane przez empiryzm, t{) w istocie interpretacje badanych zajwisk w pojęciach dotychczas przyjętych teorii, założeń i wart{)ści 5~. Podejście antyscjentystyczne nie pokrywające się z empiryzmem "", m{)że przyjmować adekwatn{)ść: sądów (o charakterze pojęciowym) z rze5~ 5~ 5ł 1. Barbour, Mitu, mor/de, paradygmaty, Kraików 11984, s. 15. S. AHk;'!c'rdamski, Nauka a porządek świnta, War5zawa 1983, s. 56 - 57. Tamże, s. III ;por. t,akże S. Amsterdamski, Między historią a metodą, \Vdl'- szawa lfł83. 5:; Zob. interes'ujące prace s,ocjolo.g.iczne np. H. Gar-finkla, D. H. W'["onga, A. W. G(}uldner~\. A. V. C i·C'oul'cIa, czy etnologk:zne np. ·M. Singera, W. G00denougha, V. Turncra, czy C. GeDrtza, j.ośli ograniczyć s'ię tylko do badaczy :<merykaz'J.sk'ich. �54 [{>'zysz,ioj Piątkowski czywistością kulturową i uznawać poznanie pojęciowe, lub taką formę poznania odrzucać. Przyjmuje się, że nie istnieje jeden język r.auki uwzorowany na przyrodoznawstwie, lecz wiele ich typów, które spelniają różne funkcje. Każda z szerokich dziedzin etnologicznych - np. mitologia, religia, sztuka, operuje pewnym językiem i dąży do innego "celu" (typ języka posiada własną logikę dostosowaną do tego celu). Zastosowane metody oceniać można w zależności od tego, w jakim stopniu przyczyniają się do od1uywania funkcji tego języka (w etnografii bardzo dogłębnie zostały rozpracowane np. funkcje języka mitologii) 56. Mogą pojawiać się w ta-kiej perspektywie pytania o kategorie kultury, jak np. w pracach A. Guriewicza 57. Przez te kategorie rozumie sip, takie ogólne pojęcia, które składają się na ludzki światopogląd i leż<.~u jego' podstaw, Znaczna część przedstawicieli jakiejś kultury może r.awet nie zdawać sobie sprawy z ich znaczenia i wcale nie uważać ich za istotne pojęcia światopoglądowe, lecz uważać je za coś oczywistego, narzuconego przez tradycję, kulturę i socjalizację. Etnograf natomiast, nawet z perspektywy czasu, może "odgrzebać" je w jakiejś formie językowej, w sztuce czy innych zjawiskach kulturowych: w różnorodności form zwyczajowych zachowań, w rytuałach, normach itp. Badacz dąży do zrozumienia mentalności innych kultur i epok. Taka perspektywa pozostawia zawsze możliwość nowego stosunku do materiału etnograficznego, jego reinterpretacji; rysuje się więc nieskończone pole badań. Ad. II. Hierarchię komplikacji podejść opisowych w etnografii można przedstawić na-stępująco: 1. Opis parametryczny - naj prostsza forma opisu wychodząca od empirycznej obserwacji - polega na analitycznym \vyodrębnieniu cech i relacji badanego obiektu (zjawiska kulturowego). Należy mieć świadomość ''''pływu teorii na obserwacje; w pracach etnograficznych często można spotkać tę formę opisu przeprowadzoną w sposób niemetodyczny, zdroworozsądkowy (,,fenomenalistyczn y"). 2. Opis morfologiczny - zakłada analityczne ustalenie składu i struktury tego obiektu, a następnie prowadzi do wydobycia powiązań między cechami i relacjami wyodrębnionymi w opisie parametrycznym. Najpowszechniejszy w etnografii jest opis "powierzchniowych" struktur badanych zjawisk kulturowych, mOŻe on także dotyczyć, tak jak w kierunkach poststrukturalnych, struktur "głębo'kich" (przyjmuje się wtedy najczęściej "językopodobne" odwzorowanie kultury). 3. Opis funkcjonalny - może dotyczyć: a) zależności między parame.6 E. M'ieletiru<;'k:i, Poetyka 57 ,A. Guri€wicz, Kategorie mitu, Wa.rszawa kultury 11181. średniowiecznej, Warszawa 10976. �FROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 55 trami (cechami, relacjami) badanego obiektu kulturowego (tzw. opis funkcjonalno-parametryczny) - najbardziej popularna forma opisów funkcjonalnych w etnografii; b) zale·żności między elementami zjawiska Kulturowego (opis funkcjonalno-morfologiczny) 'Czy nawet między aspekt.ami badanej kultury, jak w klasycznym funkcjonalizmie B. Malinowskiego 5b; ej zależnosci między strukturą i cechami obiektu, a zwłaszcza zależiJOści między strukturą "głęboką" a powierzchniowymi parametrami jakiegoś zjawiska kulturowego, charakterystyczne dla funkcjonalnego odłamu kierunku semiotyczno-strukturalnego w etnografii 59. 4. Opis zachowaniowy badanego aspektu kultury - ma złożoną postal', stanowiąc jakby dalsze rozwinięcie form opisów funkcjonalnych Vi kierunku ukazania "działania" analizowanych obiektów; przybiera on nie tylko w etnografii konstrukcję modelu teor'etycznego. Można powiedzieć, że teoria jest systemem abstrakcYjnych symboli nie zawsze analoglcznie obrazujących wybrane aspekty rz€czywistości w perspektywie: określonych celów. W takim sensie - modele teoretyczne są symbolicznym przedstawieniem, w okre.ślonym oelu, wybranych aspektów zachov..-aniazłożonego systemu np. kulturowego 60; mogą np. odzwierciedlać "głęboką" strukturę badanej rzeczywistości symbolicznej. Są zatem istotnymi składnikami myśli naukowej i odgrywają podstawową rolę w naukowym wyjaśnianiu u'. 5. Opis systemowy - może być związany z opisem (3) lub (4), może być także jeszcze bardziej złożony. V. Sadowski, przedstawiciel tzw. ogólneJ teorii systemów, charakteryzując istotę ujęcia systemowego podkreśla, że cechUje je "rezygnacja z jednostronnie analitycznych, liniowych metod badania. Główny akcent kładzie się na anahzę całościowych, integrujących właściwości badanego obiektu, ujawnianie jego różnorodnych sprzężeń i struktury" A zatem takie podejście stanowi dzisiejszą próbę rozwiązania dylematu części i całości. Problem ten dotyczy warunków poznawczych i charakteru opisu, również w odni€sieniu do kultury. Można tu mówić o ukierunkowaniu "na odkrywanie szcz'egółowych zasad metodologicznych odtwarzania prżez wiedzę teoretyczną modeli całości, obiektów systemowych" 63. Takiemu opisowi można poddać np. systemy U:l. 5S Ta,ki opi.:; j.n.-.lyucji ha'ndlu i wy'm.iany "kula" Argonauci PacYfiku, B. :\Ialionow.siki, ZachodniefJo na wyspach Wa.pszoawa Trobl'i:C.mda [w:] '1'967. 5" Zob. K. PiąLkowski, N,iektóre problemy zastosowania metody sen"ioLycznej "Łódzkie Studi.a Eltnog~aJiczne" 1004,.t. 2'3, s. 1'84 - 190. '10 1. Barbou'r, op. cit., s. 10, 43. -li E. Nagel, StTHktura nau.ki, Zagadnienia logiki wyjaśnień naukowych, 'Wal'- u.' elllografii, sza \\'a 62 1970, s. 109. V. Sadowski, ')J T,a'mż€, .s. Hl. Podstawy ogólnej teorii systemów, Warszawa 1'978, s. 13 - 14. �56 Krzysztof Piqtkowski wierzeniowe, ale i pewne układy cało'ściowe, np. układ: człowiek grupa kulturowa - światopogląd. Będzie to tzw. system supe,rzlożony, gdzie nakładają się aspekty psych01ogiczne, techniczne, społeczne, symboliczne, itp. Należy j'eszcze podkreślić różnicę między podejściem systemowym i strukturalnym. Analiza struktura'lna - i to we wszystkich swoich odmianach - poprzestaje na badaniu sieci wzajemnych pow:ązań w obiekcie, co jest tylko jednym z etapów badania systemowego. Poza tym salm punkt wyjścia dla analizy strukturalnej może być systp.mowy i niesytemowy, a więc mOże się ono zawierać w ujęciu systemowym, lub się nawet z nim rozmijać. Ad. III. Ta z kolei płaszczyzna - "wymiaru" etnografii - m"żc się wydać kontrowersyjna ze względu na inne skojnenia znaczeniowe tego słowa. Chodzi tutaj o sposób widzenia przez etnografa przedmiotu swojej dyscypliny. We współczesnej etnografii polskiej można wydzielić trzy idee czy perspektywy, które determinowały ogląd kultury, wyznaczając ramy metodologiczne; są to: A. perspektywa społeczna, B. perspektywa historii, i C. perspektywa interpretacji. W tej płaszczyźnie istotny jest wzajemny stosunek przedmiotu badań (kultury) i wybranej perspektywy. Z. Sokolewicz dzieh podstawowe metody etnologii na trzy grupy, '.1\\"0.żając za podstawowe kryteria: charakter przedmiotu bddań i jego stosu· nek do kategorii czasu i przestrzeni. Metody te są: ,,1. stosowane w przypadku problemów dotyczących form i struktuc charakteryzujących się długim czasem i odpowiadającej mu dużej przestrzeni, w tym struktur ukrytych, nie pJddających się bezpośredniej obserwacji; 2. stosowane w przypadku problemów dotyczących prawidłowości następstwa zdarzeń dziejących się w czasie krótkim i odpowiadającej mu określonej, historycznej, małej przestrzeni, zarówno dających się obserwować, jak ukrytych; 3. stosowanie do analiz małych społeczności i układów kulturowych ujmowanych jednowymiarowo, synchronicznie" 61. Z grubsza biorąc, grupa (1) metod, poza analitycmo-typologicznym ujęciem K. Moszyńskiego, odpowiada "wewnętrznemu", interprebtywnemu oglądowi kultury (C), gdzie nawet kategorie czasu i przestrzel1l SeJ jakby zawarte w samym zjawisku kultury (Imetody strukturalne, semiotyczne, fenom·enologiczne). Grupa (2) odpowiada determinantom historycznym (B) kultury, a grupo. (3) - socjalnym (A), gdzie przeważają ujęcia funkcjonalne. 6-[ Wyd. Z. Sokolewicz, Rozwój me~od analizy Un1w. Wal'szawskiego, 1!l81, s. H. w etnologi-i, [w:] Metol/Y etnologii, C?. 1, �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWO.JENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 51 Można stworzyć porządkującą typologię, gdzie kultura i elementy determinujące jej ogląd mogą być w konkretnych założeniach badawczych uznawane za stałe lu;b zrrnienne. Otrzymamy wówczas trzy zasadniczE:' nurty badawcze ("wymiary"), a w każdym z nich dwie alternatywn{~ tendencje badawcze. Pierwszy - s p o ł e c z n y "wymiar" etnografii zawiera zatem dwie ogólne możliwości ustawi-enia problemów badawczych: ]. Przyjmuje się jako stałe elementy kulturowe, szukając dL; nich zmiennych społecznych. W takiej persp€ktywie mieści się większość prac socjologizującego nurtu krajowej etnografii. Niektóre prace etnog:,aIiczne przyjmują perspektywę poznawczą, określoną przez przyjmowane (zwykle implicite) założenie, utożsamiające kulturę z procesami uczestnictwa j-ednostek w kulturze 65. Identyfikuje się wtedy uczestnictwo w kulturze z zewnętrznymi przejawami tego uczestnictwa, czyli zachowaniami (rozumienie kultury jako zespołu określonych zachowań). 2. Dla stałych wyznaczników typu socjologicznego (np. grupa, wiek, zawód, wykształcenie, itp.) szuka się w badanej społeczności zmiennych o charakterze kulturowym. J'est to zasadniczo podej.ście socjologii, lecz takie badania podjęło wielu etnografów, zawężając możliwości pOzrł?Wcze przez wprowadzanie skategoryzowanych ankiet. Drugi - h i s t o r y c z n y "wytrniar" etnografii 66 ukonstytuowany jest podobnie: 1. Fakty kultu.rowe odnosi się do procesów czy stadiów historycznych, dążąc do uzyskania ich historycznych generalizacji. Podnoszone są próby opisu, jakby prz·ekroju procesu historycznego, gdzie uwzględnia się współzależność różnych faktów historycznych. Krok stąd do ujęć synchr<micznych, zresztą K. Dobrowolski uznawał współczesność za ogniwo w procesie histQfycznym. Jego szerokie rozumienie kontekstu historycznego (przemiany warunków środowiskowych, gospodarczych, społecznych, wydarzenia polityczne i istotne historycznie) było specyficznym kryterium id-entyfikacji faktu kulturowego. Przeważnie w tego typu pracach poszukuje się okresów przełomowych w histo,rycznym kształtowaniu si(~ kultury chłopskiej 67 i przyjmuje się je jako determinanty rozwoju tej kultury, odnosząc do nich fakty kulturowe. Źródła (materiały) historyczne 63 J. Kmj'i<l, Kultura jako rzeczywistość myślowa, [w:ł Teoria artystycznymi, W,alI'szalwa 1'003, s" 15. Z{)b. Z. Sokolcwkz, O podejściu historyc.znym we kultury Q bada- nia nad zjawiskami M polskiej, rzowi 6, [w:] StlLdia zz akresu socjal·og·ii, K.m·ków19'ł2, s. 255 Woiniatk,Z metodyki badań Dobrowolskiemu, Zob. A. sce, [w:] Metody etnologii, op. cit., s. 3\1- 60. etnografii i historii współczesnej ofiarowane etrwgrafii Kazimie- - 2-63. nae! rozwojem klLltury chłopskiej ~v pol- �58 Krzysztoj Piqtkowski traktowane są pomocniczo, np. do odtwarzania historii dawnego regionu, osadnictwa itp. 2. \V tym aspekcie mieszczą się prace "etnograficznie" ukierunkowanych historyków, najogólniej mówiąc z zakresu historii kultury ludowej. Także np. w badaniach nad świadomością historyczną wszelkie wyjaśnienia postaw i zachowań kulturowych nie są mOŻlliwe ,bez rekonstrukcji struktur świadomości w różnych epokach i na różnych ohszaracil 6'. Mi€szczą się w tym nurcie również prace historyczn€ "La nouvelle histoire" postulująoe program kategoryzacji historii 6". Celem takiej ;~Cltegoryzacji byłoby rejestrowanie i rozpatrywanie różnych możliwości sposobów konstrUoQwania historii jako opowieści, w zależności od tego, jakie uwzględnia się aspekty procesu historycznego. Kultur·owe odnie,;ienić, stwarzają płaszczyznę do fuzji takiego ujęcia historii z antropologicznym strukturalizmem. Trzeci - "wymiar" i n t e r p r e t a c j i - dotyczy zasadniczo znaczących aspektów kultury. .Może być tutaj zakładany pansemiotyzm, przyjmujący, że podstawowa większość (a w zasadzie wszystkie) treści kulturowych jest znacząca. 1. Analitycznie wyodrębnionym elementom kulturowym (ich konfiguracjOlffi, relacjom) nadaje się różne interpretacje, w zależności od rodzaju znaczeń (znaki ikoniczne, indeksalne, symbole), czy zastoso\vnnej metody (strukturalnej, semiotyczno-strukturalnej, semiotycznej, fenomenologicznej, hermeneutycznej itp.). W metodach poststrukturalnych określone zjawi'ska kultury traktowane są jako znaki usytuowane w systemach znakowych i spełniające funkcje rzeczowe i semiotyczne. Znaczenia odkrywa się poprzez badanie tych systemów, czyli ich struktury. To ta struktura (zwykle ukonstytuowana językopodobnie) ujawnia znaczenie znaków. Za wzorem lingwistyki dąży się tu do ścisłości deskryptywnej. Istotny jest tu także -problem uniwersaliów kulturowych. W podejściach fenomenologicznych i hermeneutycznych zjawiskom kulturowym nadaje się charakter intencjonalny. Doświadcze.nie wewnętrzne bywa nie tylkc źródłem heurezy, lecz także aparatem metodologicznym slużącJ'lm do interpretacji. Takie wewnętrzne doświadczenie psychologiczne (oparte na odpowiedniej wiedzy i implicite przyjmowanym założeniu o podobnej strukturze psychicznej ludzi) jest nadzędzi,em służącym do odkrycia sensów zjawisk kulturowych. Różni ,badacze przedstawiali różne sposoby wi6S J. Topol'ski, Kultura a świadomość historyczna, [w:] Teoria kultury ... , OP. cit., s. 33 - 47. 69 Zob. prace np. F. Br.audela, J. Le Ga!fa, M. Blocha; W P,oilscc te idee podejmują .m. in. A. Gieys·ztor i B. Geremek. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 59 dzenia metody hermeneutycznej, prezentując psychologiczne interpretacje zjawisk kulturowych i próby odkrywania ich sensów 70. 2. W tym asp€kcie chodzi o znalezienie stałych wartości interpretacyjnych w odniesieniu do kultury. Chodzi tu np. o p€wne sposoby wyjaśniania kultury w oparciu o koncepcje ligwistyki generatywno-transformacyjnej N. Chomsky'ego 71. Dąży się m. in. do budowania gramatyk struktur "głębokich" zjawisk kulturowych. Ad. IV. Czwarta plaszczyzna dotyczy przyjęcia okreś'lonej metody badawczej. Pozostawiając szczegółowe omówienie konkretnej metody na inną okazję, wypada podkreślić wymóg logicznej konsekwencji w posłu. gi'vaniu się aparatem pojęć danej metody, jak również świadomość jej możliwości i ograniczeń w konfrontacji z badanym obiektem i oczekiwanymi efektami. W omawianych tutaj tendencjach badawczych powojennej etnografii polskiej brakło m. in. miejsca dla metod kiedyś podstawowych: tzw. etnograficznej, czy analityczno-tYpo'logicznej K. Moszyl1skiego. Wydaj.~ Sil:. że etnografia oparta na takich podstawach jest (z różnych przyczyn) \'07 odwrocie; te formy badań już nie określają w sposób decydujący obli· cza poznawczego ws.półczesnej etnografii. ::\Ja koniec kilka uwag o rozumieniu kultury. W pracach etnograficzn:-'ch często ujmuje się kulturę jako zbiór rozmaitych, nie powiązanych ze sobą elementów, traktowanych jako zobi'ektywizowane, zastane wytwory, Definicje nominalistyczne określają kulturę jako zbiór wytworów działalności ludzkiej, materialnej i niemateriailnej (np. K. Moszyński, S Czarnowski). Inna grupa definicji ujmuje najogólniej kulturę jako zbpół zachowań wraz z zespo!-em wytworów tych zaohowal1 (ludzkif; postawy i zachowania są rezultatem mechanizmów psychO'logicznych) 72. ::'Jowsze kierunki badań ujmują kulturę jako rzeczywistość myślową, jako ~rzespół form świadomości społecznej, jako dziedziczoną pamięć, czy system informacji wi€lokodowej, itp. Uwzględnia się przy tym reguły genetyczne, funkcjonalne czy strukturalne. Jaka'ś ogólna teoria kultury, do której dałoby się zredukować wiedzę z różnych metodologicznie ujęć (pozytywistyczny model jedności nauk), jest na gruncie metod stosowanych w etnografii nierea'lizowalny; zresztą wątpliwy poznawczo byłby taki program. Możemy za'tem mówić o różnych teoriach kultury. W noNp. P. Ricocull', Egzllsteltcja i hermeneutyka, Wa'l's21a'wa 1975. 'I Zob. np, N, Ch{)l]l1,sJ<;:y, Teoria lingwistyczna, !'w:] Język w świetle :;Z<1\\'<1 1980, S, 38 -18; tenże, Forma i znaczenie w języku naturalnym, '0 stul. konwencja, \\'a War,-;z<Jwa A. Fałubicka, 1975, ..'. 60 - 61. 72 nauki, Wa;:- [w:J Znak, 1'977, s, 98 - 121. O dwóch pojęciach kulturU, [w:l Wartość, dziel0, sens, Wa1'5Za- �60 Krzysz.tof Piqtkowski wyoh tend~mcjach badawczych na gruncie etnografii przeciwstawr:e są: ekspresyjna i systemowa teoria kultury. W tej pierwszej zjawiska kulturowe są realizacją ukrytych znaczeń, ujmowanych psychologicznie (metody hermeneutyczne, fenomenologiczne, psychoanalityczne), a mają one być odkrywane przez badania świadomych czy nieświadomych motywacji ludzkich. W systemowych teoriach kultury (metody poststrukturalne i semiotyczne) znaczenie znaków określa ich miejsce w systemie (v.; zespole relacji); dotrzeć do niego można obiektywnie, "z zewnątrz", badcijąc strukturę. Interpreta(;ja zjawisk kulturowych nie jest moŻ'liwa bez uchwycenia znaczeń - przez któryś z charakteryzowanych sposobów badali.;3 Na płaszczyźnie filO'zoficznej nie jest rozstrzygalna antynomia między próbaJmi opisu systemu z zewnątrz i dążeniami do zrozumienia człowleka (siebie) jako fragmentu tego systemu. Natomiast na płaszczyźnie metodologicznej nierozstrzygalności sprzyjają odmienne ideały wiedzy, akceptowane przez badaczy, a co za tym idzie różne teorie naukowego wyjaśniania. Wybór metod jest dla badacza akceptacją określonego ideału 'vviedzy. Jak słusznie pisze S. Amsterdamski, "warunkiem niezbędnyni lO z;:;trzygalnaści sporów metodologicznych jest pewne consensus 07nnium, na które składa się wspólnie akceptowany ideał poznania naukowego. jego celów - wartości, które ma ono realizować" ". Krzysztof Piqtkowski THEORE"DICAL PROBLE2WS OF POST-WAR POLISH ETNOGR.Ą,PHY (summary) The a!im of ,th€ alftide ,is a sysrtomatic out1o-ok alt t,he mahl methodoil;g;cal tendencies O'f post-war P'Q11i,hethnogr.a,phy. W'ithi'n the ethnograrphy aIs) the C'fIlviction is being fixed 'that acqu'isition ofoarrec.t effez:{s 'of ca.n~'ed re.'earch dCP""ld3 directly Oil theoretical eSrta:blishments. Therefor,e the're i'~ no,t p(J.~·S'Lble, po.-;tuJatcd by some re sea,rch€!rs, Q.ne co:m'm{~n ana,lytica,j langua,g,e in c,thno,graphy ;J,t dj[fe~'0:H treatment of mcthodologic,al e.-;·tahlri.,himent:sand different def initi'o'J1s o[ a _'llb,icct being under res-ea,rch. A wide {JuUook a,t the pr{)'blem Q·f method..; i'n othnogra,phy j;-; pro·po.-;cd ~le"c. ordere-cl ·in fou:r s'tr,a'ta: 1. 'general !rrlet:hordological-phil,o,~r()'phica,jorientati{)'J1(illc]:Jded within acceptance of pOls:ibivi'Stk or arntiscent:ific sources of CI pLlrsuEld h:idl, 2. hierarchy of complications of de.,cl'iptions (par,aull'ctpic de,cripLi<)n, nlorpho["gical i3 Zob. S. A..rnster·da.m.;;;ki, op. cit., s. 1'32- 133. 7-1 Talmże, 'S. 1"35. �PROBLEMATYKA TEORETYCZNA W POWOJENNEJ ETNOGRAFII POLSKIEJ 61 d(C-'c'iption, funotional dl,-scPiption, conservative de.scription, system description), 3. "jimen"ian" 01 ethnog,raphy (pers1pec'tivesdetermining survey 0'1 cultu:'e and setting theoretica'l frames in llbhnogra'phy: sodail, historica,l,intcI'pretat<ive), 4. applied dera:; methodand its theoretical eHeet", Choice of defincd 'I'ese,arch mc'thods is an acceptalnce Ul a certain ideal oI knc1wledge for the ethrwgraphor, whioh determines 'the theory. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c0da7c7ee8edb83871fc849a6fd2df5.pdf 8f2ded53c7b7cfca5e0ef4f08c93af56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1887 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1750 Title A name given to the resource Zarys działalności naukowej i dydaktycznej prof.dra Józefa Gajka/ LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jubileusz prof. dra Józefa 23 Gajka Lud, t. 69, 1985 BARBARA BAZIELlCII Katedra Btnografi.i uniwersytetu Wrocławskiego ZARYS DZIALALNOSCI NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ PHOF. DR JOZEFA GAJKA Profesor Józef Gajek znany jest jako doświadczony i doskonały dydaktyk, wytrawny naukowiec oraz niespożytej energii organizator życia naukowego. Ktokolwiek jako uczeń miał okazję chociaż raz uczestniczyć w jego zajqciach akademickich przyzna, że angażował się w nie bez r€szty, rozbudzając horyzonty myśli słuchaczy, wciągając ich w dyskusję lub naprowadzając na drogę twórczych koncepcji i realizacji. Swoją osobowością wzbudzał u uczniów szacunek, czasami lęk, a nierzadko nClstrój pogody i humoru. Swoją drogę dydaktyczną i naukową rozpoczął po zakończeniu studiów w 1930 r., najpierw jako profesor polonista w Państwowym Gimnazjum we Lwowie i niemal równocześnie jako asystent Adama Fischera w Uniwersytecie Jana Kazimierza, gdzie również w niedługim czasie, tj. po 4 latach, uzyskał dyplom doktora nauk humanistycznych. Do wybuchu drugiej wojny światowej, po rezygnacji z nauczania \v gimnazjum, angażuje się do pracy Instytutu Bałtyckiego w Gdyni i Instytutu PomoI'zoznawczego w Toruniu, a w końcu przyjmuje funkcję dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Wtedy też zarysowują się kierunki jego zainteresowail badawczych, które z czasem poszerzał i pogłębiał, lecz nigdy z nich nie zrezygnował i które zapewne uzna{~ można za inspirację dalszych badawczych i naukowych jego poczynań. Zainteresowania te dotyczyły problemów etnicznych na pograniczu polsko-gdańskim, etnicznego oblicza Wielkiego Pomorza oraz strojów ludowych na tym obszarze, elementów bałtyckich i skandynawskich na obszarach Wielkiego Miasta Gdańska, co ostatecznie znalazło odbicie w publikacjach. Poza tym długotrwały pobyt na terenach Polski południowej i lat pracy na Pomorzu dostarczyły mu materiałów dla szerszych opracowań, z których wówczas na czoło wysunęły się: problemy etniczne i narodowościowe na Podolu (1937), zarys etnograficzny Podola obejmujący kulturę materialną (1939, 1947) oraz etnografia Kaszub. Z wcześniejszych opracowań na osobną uwagę zasługuje Kogut w wierzeniach ludowych (1934). �24 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka Druga wojna światowa przerywa jednak tok dotychczasowych intensywnych prac badawczych i edytorskich, aczkolwiek prof. Gajek, pomimo podejmowania różnych dorywczych zajęć zapewniających byt i przetrwania, nie wyłącza się całkowicie z naukowych poczynań. Dowodem tego jest fakt, że już w 1945 r. haibilituje się. Także z chwilą oswobodzenia Lublina, podejmuje w 1944 r. zajęcia d~daktyczne na Katollckim Uniwersytecie Lubelskim, a w dwa lata później równitż zajęcia na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej, gdzie pozostaje do 1951 r. Od paru lat jest już wówczas profesorem nadzwyczajnym i spod swej naukowej opieki wypuszcza pierwszych magistrantów. Do nich należeli, nieżyjący już dzisiaj: Tadeusz Delimat, Janusz Optołowicz i Mirosława Jastrzr~bska oraz 13 innych osób, z których część później doktoryzował. OkH~s pobytu na Lubelszczyźnie znajduje wyraz w tematyce badawczej i wydawniczej. Z ważniejszych opracowań wymienić tutaj należy. budownictwo ludowe w wojewó.dztwie lubelskim, przemysł ludowy w województwie lubelskim i rzeszowskim oraz opracowanie dotyczące struktury etnicznej Łemków (1946). W 1951 r. prof. Gajek przenosi się na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pomimo krótkiego tutaj pobytu, zdążył dopr~)wadzić do dyplomu magisterskiego paru studentów. Po dwu latach prof. Gajek prZ€nosi się do Wrocławia, gdzie osiada na stałe i przebywa do chwili obecnej. Tutaj obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian w Uniwersytecie im. Bolesława Bieruta i pełni kolejno funkcje prodziekana i dziekana na Wydziałe Filozoficzno-Historycznym. Z Uniwersytetem Wrocławskim związany był do 1967 r., poczem ciężar energii skierowuje na prace organizacyjne i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którego łona wyrasta koncepcja "Polskiego Atłasu Etnograficznego", przekształconego z czasem w Zakład IHKM PAN, na czele którego staje nasz Jubilat. Jego zaangażowanie w sprawy i prace PTL, którego czlonkiem jest od 1926 r., datuje się jeszcze z czasów lubelskich, we Wrocławiu jednak nabrały pełnego rozmachu i systematyzowania podj~tych ]wncepcji. Na tym t12 rodzą się zainteresowania i opracowania dotyczące metodyki badaiJ, jak: metoda retrogresywna w etnografii polskiej, metodyka rnonograficznego opracowania strojów luowych jako sugestia realizacji zeszytów "ALlasu Polskich Strojów Lu1dowych", ankiety do badań roślin jadalnych i leczniczych o,raz liczne kwestionariusze do badań terenowych, np. nad hodowlą i rolnictwem, uprawami niektórych roślin, budownictwa, transportu i komunikacji łądbwej, nadto innych jeszcze wybranych zagadnień z zakf'esu kultury materialnej, społecznej i duchowej, np. przemysłu wiejskiego i małomiasteczkowego, zwyczajów, obrzędów i wierzel1. Do badań tych zapała i angażuje swoich :,1;udentów i magistrantów, �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka 25 których liczba wzrasta do 44 osób, a od 1959 r. poszerza się o grupę doktorantów. Prowadzą je również, zgodnie z siatką "Polskiego Atlasu Etnograficznego" także różni inni baidacze z terenu całej Polski. Krąg zatem współpracowników znacznie się rozszerza i równocześnie zacieśnia więzy naukowych kontaktów, również z ośrodkami uniwersyteckimi i akademickimi różnych krajów europejskich. Należy przy tym zwrócić uwagę, że dużą pomocą we wspomnianych poczynaniach służyła zawsze żona Pana Profesora, dr Olga Gajikowa, pracująca również w Katedrze Etnografii i udzie lająca się energicZ'l1ie w PTL. Pomimo przejścia na emeryturę (1971 r.), prof. Gajek nadal otacza opieką młodych adeptów nauki i chętnie dJpomaga im w awansowaniu stopni naukowych. Swoje dydaktyczne i naukowe doświadczenia przejawiał nic tylko w zorganizowaniu katedry etnografii w Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, czy opracowaniu skryptu z zakresu Socjologii ogólnej (Lublin 1946), ale na życzenie Minist(~rs1wa S2'Jkolnictwa Wyższego w 1951 r. sformułował także "Plan i program studiów z zakresu etnografii". Można zatem śmiało powiedzieć, zgodnie z opinią innych profesorów etnografii, że w swoim czasie walnie przyczynił się do rozbudowy studiów etnograficznych w Polsce. Równocześnie na pod!kreślenie zasługuje fakt, że wszyscy z jego 16 doktorantów związani są z działalnością naukową i zajmują liczące się na tym polu stanowiska. Świadczy to niezbicie o wielkim wpływie osobowości nauczyciela na swoich uczniów, a także o niemałej sile jego oddziaływania i włączania ich w krąg potrzeb i problemtyki, jakie stoje) przed etnografią. Swoim wychowankom pozostawiał przy tym żawsze dużą swobodę wyoopu tematyki i wykazywał zrozumienie dla ich pracy i wysiłku. Dzięki takiej postawie, poltrafił skupić przy sobie grupę stałych współpracowników oraz wykształcić swoich następców. Dostrzegając liczne potrzeby nauki, którą reprezentuje prof. Gajek dał tego wyraz w opracowaniu pt. Tezy dotyczące przedmiotu i celu etnogTaJii, a w ooniesieniu do Ziem Zachodnich i Północnych - artykuł pt. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych. W miarę jednak postępu prac w "Polskim Atlasie EtnografIcznym" i dzięki nagromadzeniu ogromnych materiałów terenowych, dających możliwość: mapowania i porównywania faktów, uwagę swą koncentruje następnie na problemach etnogenezy, przeprowadza studia nad etnograficzną regionalizacją Polski, nad etnograficznym zróżnicowaniem obszaru Polski, bada elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur (1962). Równocześnie opracowuje mapy podkładowe i mapy poszczeg6lnych zjawisk kulturowych oraz publikuje artykuł pt. Znaczenie kartografii etnograficznej dla badait slawistycznych w .h.:ietle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Długa jest lista opracowań �26 Jub,ileusz prof. dra Józefa Gajka i publikacji autorS'twa prof. Gajka. W sumie jest ich około 120, nie licząc autorstwa lub współautorstwa map PAE. Pu'blikacje jego ukazaiy się w różnych wydawnictwach krajowych i zagranicznych. Z przedwojennych wymienić nał,eży: "Teatr Ludowy", "Wiadomości Literackie", "Wiek Nowy", "Głos Polski''''', "Goniec Nadwiślański", "Rohotńik", "Teka Pomorska", a następnie "Lud", "AnnaIes UMCS", "Zaranie Śląskie", "Przegląd Zachodni", "Przegląd Antropologiczny", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Etnografia Polski", "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", "Nauka Polska", "Z polskich Studiów slawistycwych", "Polski Słownik Biograficzny", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". Puhlikował takż·e za granicą, np. w niemieckim "Vortrage der Beó'liner I'agung", "Veroffentlichungen des Instituts fUr Deutsche Volksk'Jnde", w rosyjskich: "Kratkije Soobszczenija", słowackim "Slovensky N{)l'oJopis". Poza tym swoje przemyślenia i wyniki badań referował na zorganizowanych przez siebie w kraju naukowych zjazdach i sesjach oraz na międzynarodowych konferencjach i sympozjach: trzykrotnie w Mo<;kwie (1954, 1958, 1963). dwukrotnie w Sofii (1958, 1973) oraz w Pradze i Bratysławie (1956, 1973), w Berlinie (1955), w Belgradzie i Zagrzebiu (1958) oraz w Stokholmie (1972). Licząca się w świecie nauki pozycja Pana Profesora znajduje także wyraz w licznych jego osobistych kontaktach z naukowcami z różnych ośrodków w kraju i poza granicami. Dowodem uznania i szacunku dla jego osoby i pracy jest chociażby zgłoszony przez panią Kovacevicovą ze Słowackiej Akademii Nauk (SAV) referat oraz nadesłane listy i gratulacje z innych krajów. Od wielu lat prof. Gajek redaguje, a także jest lub był członkiem Komitetu Redakcyjnego różnych €tnograficznych edycji, przede wszystkim PTL, tj. Dziel wszystkich O. Kolberga "Prac i Materiałów Etn0graficznych", "Litera tury Ludowej", "Archiwum Etnograficzneg{)", "Ludu", "Prac Etnc::;raficznych", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Etnografii' Połskiej", "Demosu", gdzie publikuje swoje prace, recenzje opracowania innych autorów oraz zamieszcza prz€dmowy i wstępy od redakcji. Ponadto jest członkiem Rady Naukowej IHKM, Rady Naukowej Komitetu Antropologicznego i Komitetu Slawistycznego PAN, członkiem Towarzystw Naukowych w Lublinie, Poznaniu, Wrocławiu, a także Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires w Paryżu. Nie sposób w krótkiej wypowiedzi przedstawić pełny dOTohekJubilata. Na zakończenie można jedynie jego działalność scharakteryzować w paru płaszczyznach, a to jako: naukowca i teorety'ka, badacza terenowego, organiza:tora życia naukowego, dydakJtyka i wychowawcy, redaktora i wydawcy oraz społecznika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66268d6c318abb8fb88ae37fc43f0ab5.pdf c6d6c9e6e4e703934ac639a014355229 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource prawo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1759 Title A name given to the resource Etnologia prawna / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.191-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pavković, Nikola F. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, NIKOLA t. 69, 1985 F. PAVKOVIC ETNOLOGIA PRAWNA * Niewątpliwie korzystne byłoby, aby w kręgu marksistowskiej teorii prawa przeprowadzić próbę określenia przedmiotu, miejsca i naukowego znaczenia tych systemów prawnych, które dotychczas nie tylko nie były obiektem badań naukowych, lecz także poddawano w wątpliwość ich charakter prawny. Mamy tutaj na myśli prawo tzw. społeczeilstw prymitywnych, społecze1'lstw niepiśmiennych, tradycyjnych społeczeJlstw, jak określano narody i społeczeństwa, które stosunkowo późno i stopniowo pojawiają się po okresie wielkich odkryć geograficznych na arenie światowej. Od momentu ich pojawienia do połowy XIX wieku, w europejskich naukach prawnych nie zastanawiano się w ogóle nad problemem istnienia prawa u "dzikusów" Nowego Swiata, czy u czarnych mieszka1'lców Afryki. Charakterystycznych dla myśli praetnologicznej było porównywanie "my" - "oni". "Oni" byli z jednej strony tak daleko, że odmawiano im nie tylko prawa, instytucji, porządku, przepisów, moralności (i innych elementów kultury), lecz także odmawiano im ludzkiej istoty. Potrzebny był czas, istniała potrzeba zebrania licznych wiadomości o tych społeczeństwach, by powstała naukowa myśl etnologiczna, która wykazałaby, że "oni" wszystko to zasadniczo posiadają, tylko odmienne od mlszego. europejskiego. Należało dojść do stwierdzenia, że i to jest kulturq, że kultura posiada rozmaite formy. Równoległe z zainteresowaniem tylko egzotyką, tym czego nie ma w Europie, równolegle z odrzuceniem istnienia prawa u "prymitywnych społeczeństw", powstaje idea "dobrego dzikusa", która kulminuje się w dziele J. Rouseau. Kiedy ostatecznie w drugiej połowie XIX wieku zaczyna w etnologii przeważać przekonanie, że prawo istnieje u ludów "prymitywnych", pojawiają się nowe skrajności: u nich istnieje nie tylko prawo, lecz jest ono nawet bardzo złożone, u ludów prymitywnych istnieją cechy wrodzone, osobiste zalety podporządkowują normy zwyczajowo-prawne. Podporządkowanie zwyczajów przez wymienione cechy, a w szczególności zwyczajów prawnych, europejska myśl prawna tłumaczyła to • wg. "G\ledista", nr 2, 1979, ss. 77 - 81' �192 Nikola F. Pavković kodyfikujących mechanizwpływem niedoskonałości ustanawiających mów. Na gruncie takich poglądów zaczyna się stopniowo kształtować nowa dyscyplina etnologiczna etnologia prawna. Początki jej powslania w drugiej połowie XIX wieku łączą się z nowym, pierwszym naukowym kierunkiem w etnologii ewolucjonizmem (J. J. Bachofen, Das l'v1uetterrechl, 1861; H. S. Maine, Acient Law, 1861; Mac-Lenan, Pr'i1nitive iHariage, 1865; Lewis Morgan, Acient Society 1877). Szczególn<! rolę w początkowej fazie rozwoju etnografii prawnej odegrały prace niemieckiego prawnika A. II. Posta, który w tytułach swych dzieł pochodzą· cych z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku: PoSLrLwy pmu.mej etnologii, Wprowadzenie w badania etnologicznej jLLrisprwlencji i Purisprudencja Afryki, zapowiedział powstanie nowej dyscypliny etnologicznej - prawnej etno10gii. Od czasu powstania dzieł Posta do okresu dekoloniczacji, wszystko to, co zrobiono w zakresie prawnej etnologii Afryki, nosiło znamię stałego porównywania dwóch zupełnie różnych (i przeciwstawnych) systemów prawnych: kolonialnego i autochtonicznego. Jest rzeczą zrozumiałą. że zawsze ze szkodą dla drugiego, który traktowany był jako niższy i mniej wartościowy. Wszystkie prace z zakresu etnologii prawnej kolonii i metropolii posiadają wspólną wadę tkwiącą w tym, że syst,(~my prawne nie były rozpatrywane w dialektycznej więzi z realiami społeczno-ekonomicznymi badanych środowisk, że "prymitywne prawo" najczęściej ujmowano stosując europejskie kryteria prawa. Stwierdzić można, że od momentu wydania pracy Engelsa (O pochodzeniu rod:iny ... ) nie powstały zasadniczo wartościowe, oparte na zasadach analizy mclrksistovvskiej, dzieła z zakresu prawnej etnologii. Jeżeli chodzi o wzajemne układy między etnologią a prawem, można z całą pewnością stwierdzić, że przez długi okres czasu nic było l1li,~dzy tymi dyscyplinami jakiejkolwiek współpracy, a nawet nie próbowaly sif; wzajemnie poznać. Wiadome jest, że przez wiele wieków kierunki europejskiej myśli prawnej powiązane były z klasycznym, a wężej ujmlijc1c z prawem rzymskim. Niejednokrotnie też prawnicy podkreślali, że prawo rzymskie okazalo się znacznie trwalsze od licznych (materialnych) pomników rzymskiej kultury. Niedostateczne wzajemne poznanie i brak współpracy jest charkaterystyczne dla tych dyscyplin także i w ,J ugosławii. W "prymitywnych" społecznościach siła prawa nie wynika z władzy centralnej, z praw pisanych, sądu i aparatu przymusu, lecz - jak podkreślają badacze - prawo w tych społecznościach stosowano spontanicznie, bez siły i przymusu. Podkreśla to również B. Malinowski (Szkic'! z teorii kultury, Warszawa 1958, str. 318 - 343). Jednakże, jak się wyda- �ETNOLOGIA 193 PRAWNA je, zrównał powierzchownie pojęcia siły i przymusu. Wiadomym jest, 'i,e w tych społecznościach nie było zinstytucjonalizowanych aparatów sIły i przymusu, lecz istniała niewątpliwie siła kolektywnego, publicznego sądu, który zmuszał przestępcę, by popełnił samobójstwo skacząc z czubka wysokiej palmy. Lecz ten rodzaj siły i przymusu różni się jednak od sytuacji, w której tego samego przestępcę te dwa prawne wyroki, to znaczy siła i przymus, zrzuciły z palmy. Oznacza to, że istoty tego prawa nie należy dopatrywać się w tym, że nie jest ono kodyfikowane, lecz w tym, że (podobnie jak w przypadku obyczajów i norm społeczno moralno-religijnych) jest obowiązujące, że posiada osłonę, którą staDowi cała społeczna wspólnota i że w swym funkcjonowaniu nie moż(, się powoływać na sankcję siły (.T . .T. Wiatr, Wstęp do socjologii systematycznej, Warszawa 1973, 85 - 86). Znamienne są dla prawa obowiązki, a są one rzeczywiście bardzo licz·· oe i różnorodne w "prymitywnych" społecznościach, w których osobnik Ln2jduje się pod silną społeczną kontrolą grupy, gdzie obowiązek jest siłą nadprzyrodzoną, gwarantującą trwanie całości wspólnoty. Społeczeństwo "prymitywne" pod wieloma względami posiadało pros1e struktury społeczne, było mało zróżnicowane w pojęciu europejskim. także i jego mało zróżnicowane prawo było poprzeplatane i ściśle powią:Lane z religią, moralnością i wzorami zachowań. Stąd wynika dążenie do szerokiego pojmowania prawa, poprzez takie ujęcie można uchwycić całość życia społecznego, to znaczy wszystkio to co w nim jest, choćby Iniało wtórny charakter. Takie ujęcie prawa reprezentowali B. Malinowski, szczególnie zaś Macel Mauss (Manuel d'Ethnographe, Payot, Paris 1967, 135), a u nas Valtazar Bogisić. Przeplecenie prawa z normami społecznych zachowań, a szczególnie z religią, występowało najczęściej w przeszłości, a także w wi.elu przypadkach i obecnie w społeczeństwach, które nie są wiodącymi na drodze rozwoju cywilizacji. Nawet jeżeli nie weźmiemy w rozważaniach pod uwagę społeczeństw teokratycznych (jak na przykład starożydowskie i islamskie), właściwości systemu prawnego wykazuje prawo kanoniczne. W tym przypadku relatywnie mniej ważny jest problem, czy sankcja ma charakter ziemski (społeczny), czy nadprzyrodzony. Wiadome jest powszechnie, że liczne "czyste" kwestie prawne (jak przykłado,'lo: spadek, stosunki krewniacze związane z zawraciem małżeństwa, małżeilstwo, obowiązki, prawo "l<::arneitd.) regulowane było przez święte księgi, bądź określone inaczej przez święte przepisy (Henry Levi-Bruhl. L'Ethnologie Paris juridique. Ethnologie Generale, Encyclopedie de la Pleiad('. 1968, 1115). Należy podkreślić, że N. Visković w swych wystąpieniach wypowiada my.~li bliskie współczesnemu pojmowaniu etnologii prawa, twierdzi, 13 Lud, t. LXIX �194 Nikola F. Pa vkovźć że prawo istniało przed powstaniem panstwa, przed powstaniem kLas społecznych. W przeciwieństwie do jego twierdzeń, w wielu współcze;mych wypowiedziach pojawia się myśl, że istota prawa zwiazana jest z powstaniem państwa, z powstaniem klas, że stanowi wyraz r()znic; klasowych. Musimy stwierdzić, że takie stanowiska nie są uznaWJtle przez współczesną etnologię prawną, a także i przez prawo. Silny rozwój badań etnologicznych w końcu XIX i XX wieku. ci .3Zczególnie wyniki bada!'l prowadzonych nad społecznymi kwestiami przez etnologię, potwierdziły, że prawo powstało i rozwijało się obok (a zna..., czy to także, że i przed)powstaniem klas społecznych i państwa. Znaczy to dalej, że każde społeczeństwo jest także społeczeństwem prawd, że nie ma ludzkich wspólnot bez organizacji tworzonej przez określony porządek i prawo. Takie rozumienie charakteru i genezy (zwyczajo\Ver~o) prawa występowało u nas już wcześniej (Encyklopediaj Jugoslavije VI, Zagreb 1965, S. V. Obicajno pravo) i obecnie. ,Już wcześniej także stwierdzono, że etnologia prawa cywilnego. w r;}zumieniu wspomnianego francuskiego prawnika H, Levi-Bruhla, w :CJsadzie nie jest zgodna z tezą Marksa o powiązaniu prawa z państ'.ven: powstały one w określonym systemie produkcji (N. F. PavkO\'ic, ~.?: savremene metodoloske problematike pravne etnologije, SimpoziJum a metodologij i etnoloskih nauka 18 - 20, decembar 1972, SANU Beograd 1974, str. 165 - 165). Kiedy produkcyjny system kapitalistyczny zanikme zastąpiony przez socjalizm, nie będzie państwa razem z prawem! Wydaje się nam że w tym miejscu mamy do czynienia z uproszczonym rOZUlllleniem dzieł Marksa, w których nie ma zaprzeczenia istnienia prawa w prymitywnych wspólnotach społecznych. Genezy prawa Marks nie wiązał z powstaniem państwa. Pośrednio potwierdza to jego znane twierdzenie, że prawo, jak i religia, nie ma własnej historii, znaczyłoby to, że rozwijało się ono równolegle z ludzkiem społeczeństwem. Odwrotnie, w krytyce ideologii niemieckiej wskazuje na ścisłe powiązania współczesnego państwa i prawa, gdzie "wszystkie wspólne instytucje (a znaczy to i prawo, NFP) podporządkowane są państwu i otrzymują polityczny kształt" (Karl Marks, Fridrich Engels, Rani radova, Naprjed. Zagr~b, 1967, 412, 413). Systemy prawne tradycyjnych społeczności Afryki. Azji, Australii i Oceanii, Ameryki, jak i społeczności rolniczych regionów Europy. były i pozostały podstawowym przedmiotem zainteresowań badawczych etnologii prawa. Dzisiaj, w epoce postkolonialnej, okazało się, że SZCz('giJlme aktualne z naukowego i społeczno-politycznego punktu widzenia je:.;t bardzo potrzebne, szczególnie wszechstronne badanie systemów prawnych tych społeczności. Dotychczasowe badania dowiodły, że oprócz źródła rzymskiego istnieją także inne źródła prawa, że są one bard'~J �ETNOLOGIA 195 PRAWNA i-n;.żnicowanc, bogate i interesujące dla nauki i praktyki społecznej naJ'oci6w, wśród których istnieją. Relatywnie szybkie tempo kształtowania :'1(~ nowych państw, ich dążenia do przodowania pod ekonomicznym i spoćecznym względem, narzuciły potrzebę tworzenia nowego prawa. Trady,:yjna zwyczajowo-prawna praktyka, wciąż jeszcze żywa, okazuje się ;}JT niedoskonałą w procesach regulacji złożoności współczesnego żywota. Z drugiej strony krokiem niezbyt odpowiednim okazało się odrzucenie iJrawa opartego na osnowie Code Civil'a oraz praw tych metropolii ko;onialnych. Najczęściej wybierana jest droga pośrednia między tendencją do tworzenia nowych systemów prawnych nawiązujących do pozylywnych i trv/ćlłych wartościowych elementów własnego dziedzictwa imlturowego, a przys'vvajaniem wzorów obcych. W rozprawach nad przedmiotem prawa wysunięto także kwesti~ określania jako prawo: normy prawa zwyczajowego, prawa zwyczajo',vego i naszego prawa samorządowego. Jeżeli chodzi o prawo zwyczaj 0".c, podkreślamy, że jest ono uznawane jako prawo i że jego zn~lczenie ,:cst niezależne od zgody i potwierdzenia przez władze. Rozumie się, że wszędzie, także i u nas, istnieją rozmce związane z szerokim i wąskim pojmowaniem prawa. Dla europejskiej, a szczegól,lic zachodnio-europejskiej myśli prawnej, charakterystyczny jest europ(x:entryzm, który a (nie) prawności niczego nie rozsądza. Takie rozu,nienie prawa jest także i u nas. Fakt, że w naszym samorządowym społeczeIlstwie każdego dnia pow:,,-tają liczne, nowe i wciąż nowe akty prawne, którymi ludzie kIerują się w swej pracy, zachęcają do relatywnego posługiwania się dvvoma samorządowym i zwyczajowym) prawami. Zrozumiałym jest, że między nimi istnieją ogromne i zasadnicze różnice. gdyż są one wytworem różnych społeczności. Nasze sL)ołeczeństwo jest nieporównywalnie bardziej złożone od "prymitywnego". Można powiedzieć, że to pierwsze prawo ;)Owstało w społeczeństwie, poza formalnymi strukturami państwowymi. To drugie powstaje inaczej, na gruncie struktur państwowych. Jednakże, nasza rzeczywistość społeczna wskazuje, że zasadniczo źródła pra\v są liczne i że oparte są na szerokiej podstawie, dopiero stopniowe} się uspołeczniają wychodząc z formalno-strukturalqych kręgów. l':um. Andrzej ~. Brene:: �196 Nikola F. Pavković N~kolll F. Pavković LAW ETHNOLOGY (summa'ry) In ,the article an attempt ha's been t a:ken to define a S'llbj€0t, place, and scie:.signifkance 'of lawert:hn<jlogy. The 'oI1iJginof 'its beginning 'is oOOJ'l1eotedwitl~ firs.t scientific etho.n,ologcal trend - evolurt'ionistm. P~rti.culC1r role in lits phmse ofdeV'eh~pmeITt was played by German lawyer A. H. Bois-t's ,-"vorks. In fol1o:w~ng part the authm cotls,idŁ'rs rela,Lio'l1sbetween law and law ethnG;n,ąy, taking into account difference-.s of law performance in "primitive" societies. l'" aUithoof abo fiol1JdsQ'u't that law, aga'ins.t the preva1iling (,pini'nn, developed bet u\prisingClf s·06al clas,5e.s and state struoture.s. Law systems of traditional societies im Afrka. Asia, Austral,ia <Nld OC>CaJDlia Ai::;leriea, a!nd also agricul,tural BO'C'ieHesin European region ..,;, ,are the mai::l subj-ect of in,ter·es1; o,f law ethrwlogistts. Nowadays, becaus,e of changing s,oC'ilal-politi-cal c~mdi't·ioll•.,;,there is an urgent nepd to carry ,r,esca.rc,hof law 'systeuns of the .,;vdcti,,:·, in order toan9wer the que:-ltion what a Il1€iWlaw should reguJat'e ·complexity current life. E.,itablishment of new laws is often based 'On tendency between m;l:ki;r,g new law systems de.aling wirth pos·itive, sitabJe «'!lid valuabl,e pk'tl11cnrts of own ClI;tural :writage, and abo adoptiuoll O'f f:or1ei'g'1l patterl1s. In roference to the ,problems, the authoT con.s'Łders at the end, "Gme que.;:;t;o:lJ vi Yug(),lav ::Jtandm'ds (jf municipal l'aw. t'i!>ic (i~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5d1f313b5eec9ae56f2766aae1a3887.pdf 50d0ff639d0a8f0992745499505d8248 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3584 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.6-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.6-8 ;s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK O R G A N P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U B A D A N I A S Z T U K I ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ LUDOWEJ ИСКУССТВО ЕЖЕМЕСЯЧНИК L'ART P O P U L A I R E REVUE P O L I S H POLONAIS MENSUELLE P E A S A N T M O N T H L Y A R T R E V U E NUMER POTRÓJNY POŚWIĘCONY WYSTAWIE SZTUKI LUDOWEJ W KRAKOWIE T R E Ś Ć W S T Ę P J. G. — Sztuka ludowa O M Ó W I E N I E sztuką ludów. W Y S T A W Y JÓZEF GRABOWSKI — Wystawa Krakowska Rze­ źby, Malarstwa i Grafiki Ludowej. W Y P O W I E D Z I A R T Y S T Ó W J E R Z Y F E D K O W I C Z — O wystawie rzeźby, malar­ stwa i grafiki ludowej w Krakowie. H E L E N A BLUMOWNA — Zbigniew Pronaszko i Eugeniusz Eibisch o sztuce ludowej. CZESŁAW RZEPIŃSKI — O sztuce lądowej. K A S P E R P O C H W A L S K I — Artysta i świątki. JAN HOPLIŃSKI — Ślady aureoli (pictura translucida) na pozłocie malowideł ludowych. „Cepaiic " W % о г с o wi 7 S ROK II P I S R Y C I Nr. 1Щ, N C Z E R W I E C L I P I E C SIERPIEŃ; 1948 Nr 6, 7, 8 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4674d19f70101a6e23cabb6191e743ce.pdf 828525b4134aed8742c73f371f5f404d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3820 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3583 Title A name given to the resource Streszczenia i przypisy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Н А Р О Д Н О Е ИСКУССТВО МАЗУР И ВАРМИИ. Два об'единенные номера нашего месячника б ы л и п о с в я щ е н ы п р о с м о т р у м а т е р и а л о в , сгруп­ п и р о в а н н ы х на п е р в о й в ы с т а в к е н а р о д н о г о ис­ кусства Мазур и Вармии, открытой в ф е в р а л е м е с я ц е с е г о года в О л ь ш т ы н е . Эту в ы с т а в к у организовал многолетний исследователь и лю­ битель мазурского народного искусства Иероним С к у р п с к и й . Ее з н а ч е н и е и м е л о х а р а к т е р о т к р ы т и я , т а к к а к н е м ц ы , п о н и м а я , что н а р о д ­ ная к у л ь т у р а м е с т н о с т и с в и д е т е л ь с т в у е т о е е существе и народной принадлежности, не толь­ ко не с т а р а л и с ь п о к а з а т ь е е миру, но с т р е м и ­ л и с ь к у м е н ь ш е н и ю е е с т о и м о с т и там, г г е д о л ж н ы б ы л и о ней г о в о р и т ь . В ы с т а в к а в О л ь ­ штыне показывает богатство и разнородность мазурского народного искусства, о п р о в е р г а е т л о ж н ы е сведения об е е у б о ж е с т г е , распрост­ р а н я е м ы е немцами (Класен и гругие). А ведь с о б р а н и е э к с п о н а т о в э т о й в ы с т а в к и б ы л и да­ л е к и от п р е д с т а в л е н и я с о в о к у п н о с т и э т о г о ис­ к у с с т в а , так к а к е е о р г а н и з а т о р о г р а н и ч и л с я только показом фрагментов и отрывков, кото­ рыми располагал в момент создания выставки. И о о д я из х а р а к т е р а в ы с т а в к и а в т о р на­ с т о я щ е й о б р а б о т к и стремился к такому под­ ходу п р е д с т а в л е н н о г о е ю м а т е р и а л а , к о т о р ы й п о з в о л и л бы о б р и с о в а т ь е с л и не н а б р о с о к к а р т и н ы п р е д с т а в л е н н ы х на в ы с т а в к е п р о и з ­ в е д е н и й н а р о д н о г о и с к у с с т г а , то п р о б л е м а т и к и с в я з а н н о й с их и з у ч е н и е м . П е р в о е м е с т о с р е д и э к с п о н а т о в въ с т а в к и з а н и м а л а т к а н ь , т. н. „ п л а х т а " . В п о с в я щ е н н о м ей р а з д е л е , а в т о р с т а р а л с я о б у п о р я д о ч е н и и р а з н о г о р о д а т к а н е й с о г л а с н о с б о р н ы х моти­ в о в их т р е ч о с н о в н ы х э л е м е н т о в : п о л о с , к л е т к и и р о м б о в . Таким о б р а з о м с о з д а н н а я с и с т е м а , отдельные элементы которой можно наблю­ дать в ряде представленных иллюстраций, проя­ вила с о е д и н е н и е с у щ е с т в у ю щ и х м е ж д у с а м ы м и п р о с т ы м и и самым 1 с л о ж н ы м и к о м п о з и ц и я м и , с в и д и т е л ь с т в у ю щ и м и , что о р н а м е н т н ы й тип ма­ з у р с к о й „ п л а х т ы " в о з н и к на м е с т е . И з в е с т н ы е ти­ пы о р н а м е н т н ы х р а с п о л о ж е н и й с о з д а н ы путем к л е т о к п о х о ж и в м а з у р с к и х тканях на т к а н и вы­ р а б а т ы в а е м ы е в других м е с т н о с т я х П о л ь ш и на Курпях и на П о р л е с ь и . С р а в н е н и е м а з у р с к о й тка­ ни ( р и с . 15) с п р о и с х о д я щ е й из о к р е с т н о с т е й П у л т у с к а ( р и с . 16), а т а к ж е Б е л о . т о к а ( р и с . 17) у к а з ы в а е т на п р и м е р а х что в них и м е е т с я та ж е основная композиция в клетку, а т а к ж е р а з б и в к а п о л у п о л о с или п о в е р х н о с т и к в а ­ д р а т о в на г а л е н ь к и е д о л и , о д н а к о ж е о н и и м е ­ ются в б е л о с т о к с к о й т к а н и или к у р п е в с к о й б о л е е о д н о р о д н ы е и е д и н ы е , что п р и д а е т их композиции характер спокойный прихотливой мазурской „плахты". Сравнивая с мазурской „плахтой" е щ е другие "северо-польские ткани, а т а к ж е л и т о в с к и е а в т о р приходит к з а к л ю ч е ­ нию, что с р е д и них с у щ е с т в у е т о б щ и й с т и л ь , который позволяет говорить о родственном 60 х а р а к т е р е у к р а ш е н н о й ткани в юго-восточной б а л т и й с к о й о б л а с т и . С р е д и с у щ е с т в у ю щ и х там групп о с о б о е з н а ч е н и е з а н и м а е т м а з у р с к а я „ п л а х т а " ввиду в ы с т у п а ю щ и х на н е й э л е м е н ­ тарных узоров. Второй раздел обработки материала гыставки в О л ь ш т ы н е автор посвятил керамике, главным образом, народному изразцу. Народ­ н о е п р о и з в о д с т в о и з р а з ц о в на М а з у р а х н е за­ м е ч е н н о е немцами как произведение искусства, б е р е т свое начало в конце XVIII века и суще­ с т в о в а л о до п о с л е д н е й ч е т в е р т и XIX в е к а . П о л ь с к и е н а д п и с и в ы с т у п а ю щ и е на и з р а з ц а х , а также фамилии мастеров (Карпович, Сслевский, Н а д р о в с к и й и др.) с в и д е т е л ь с т в у ю т н е т о л ь к о о т е м кем б ы л и их с о з д а т е л и , но т а к ж е о н а р о д е , для к о т о р о г о это с о з д а в а л о с ь . А в т о р д е л и т и з р а з ц ы с о б р а н н ы е на в ы с т а в к е на р я д групп, из к о т о р ы х о д н и п р и ч и с л я ю т с я к с р е д ­ ним м е ж д у м е щ а н с к и м и гданским и з р а з ц о м , а т а к ж е п р о и с х о д я щ и х от н е г о н а р о д н ы м , — д р у г и е ж е к р а н н и м или п о з д н и м п р о и з в о д ­ ствам о т д е л ь н ы х м а с т е р с к и х . О д н о й из о с о б ы х х а р а к т е р н ы х п о д р о б н о с т е й для о б о з н а ч е н и я мастерских автор находит орнамент углового и з р а з ц а , к о т о р ы й не и з м е н я е т с я д о к о н ц а их существования. Среди ряда изменений народ­ ных и з р а з ц о в б у д ь а н е к д о т и ч е с к о г о с о д е р ж а ­ ния, б у д ь ж е ц в е т о ч н ы й о р н а м е н т — о т л и ч а е т а в т о р группу, и м е ю щ у ю на ч е т ы р е х углах р а з ­ м е щ е н ! о з ч и с л о 1794. Фантазия линий и цвет­ ных п я т е н , и з о б р а ж е н н ы х там ч е л о в е ч е с к и х о б р а з о в , а о с о б е н н о з в е р е й — с о с т а в л я е т один из с а м ы х и н т е р е с н ы х т в о р е н и й н а р о д н о г о ис­ к у с с т в а г о о б щ е . Это н а р о д н ы е о б р а з ы , в ы п о л ­ н е н н ы е к е р а м и ч е с к о й т е х н и к о й . С р а в н и в а я на­ родные мазурские изразцы с краковскими, а т а к ж е покуцкими автор замечает родство те­ м а т и к и и ч а с т и ч н о ф о р м ы т а к о т д а л е н н ы х от себя центров. Третий раздел трактует о народной резьбе, р а в н о как о м е л к о й так и о б о б р а з н о й . И з д е с ь , как и в керамическом производстве, автор под­ т в е р ж д а е т не только сохранение народного стиля в о р и г и н а л ь н о й ф о р м е , н о т а к ж е в ы с о ­ кий у р о в е н ь о т д е л ь н о й х у д о ж е с т в е н н о й р е з ь б ы , которую м о ж н о об'единить во т д е л ь н ы е группы, я в л я ю щ и е с я р а б о т а м и к а к о г о - л и б о Мастера или е г о ш к о л ы ( р и с . 68, 69, 70) или ж е с и н т е з о м стиля н а р о д н о г о и с к у с с т в а ( п р я д к а , р и с . 63). В п о с л е д н е м р а з д е л е а в т о р г о в о р и т о при­ кладном искусстве предметов домашнего оби­ хода, г л а н н ы м о б р а з о м о к р а ш е н н о м о р н а м е н ­ т е ш к а ф о в , на к о т о р ы х т а к ж е н а х о д я т с я п о л ь ­ с к и е н а д п и с и . Д о к а з а т е л ь с т в о м н а р о д н о г о ис­ к у с с т в а на М а з у р а х и К у р п я х я в л я е т с я с о с т а ­ в л е н и е на р и с . 75 и 76 двух п л е т е н ы х из с о ­ л о м ы к р е с е л в н а р о д н о м духе, п о ч т и о д и н а к о ­ вых ф о р м . �L'ART POPULAIRE E N M A Z U R I E Ce double numero de notre revue mensuelle est c o n s a c r é á l ' é t u d e des m a t é r i a u x r a s s e m b l é s á la premiere exposition de Г a r t populaire en M a z u r i e et en W a r m i e . Cette exposition a é t é o u v e r t e en f é v r i e r de cette a n n é e á O l s z t y n ; elle a é t é o r g a n i s é e par H i e r o n i m S k u r p s k i q u i . depuis de longues a n n é e s s'est c o n s a c r é á l ' é t u d e de l'art populaire de ees p r o v i n c e s . Elle a eu une importance r é v é l a t r i c e : les A l l e m a n d s en effet, comprenant que la c u l t u r e populaire d'une r e g i o n t é m o i g n e de son ame et de la naticmalité de ses habitants, n o n seulement ne faisaient rien p o u r la signaler, mais au contraire, t á c h a i e n t d'en a m o i n d r i r la v a l e u r lá ou ils é t a i e n t obliges d'en parler. A i n s i l ' E x p o s i t i o n d'Olszt y n , en mettant en pleine l u m i é r e la richesse et la d i v e r s i t é de l'art populaire mazurien, a d é m a s q u é les theories m e n s o n g ě r e s d'AUemands c ó r a m e Ciasen et d'autres q u i s'obstinaient á en affirmer la p a u v r e t é . Et pourtant, les objets exposes é t a i e n t b i e n l o i n de r e p r é s e n t e r toutes les formes de cet art puisque l'organisateur avait du se borner a n'en m o n t r e r que ce dont i l disposait au m o m e n t de Г exposition et c ' é t a i t peu. Se basant sur le c a r a c t é r e de l'exposition, l'auteur de cette é t u d e a tendu á en presenter le m a t e r i e l d u n e maniere q u i permette de tracer, sinon une esquisse de Г ensemble des oeuvres d'ari: representees, du moins quelques d o n n é e s approximatives n é c e s s a i r e s á leur comprehen­ sion. Parmi les objets exposes, la premiere place é t a i t o c e u p é e par u n tissu d u n genre special a p p e l é „ p ł a c h t a " . Dans le passage q u i l u i est c o n s a c r é , l'auteur s'est efforcé d'en classer les d i f f é r e n t e s sortes ď a p r é s les motifs ď o r n e m e n t qui sont formes de trois elements p r i n c i p a u x : la rayare, l e quadrille, le losange. A i n s i é t a b l i e , la s y s t é m a t i q u e dont o n peut suivre les elements parLiculiers sur les i l l u s t r a t i o n s d i s p o s é e s successivement, a m o n t r é la liaison q u i existe entre toutes les compositions, des plus simples aux plus complexes, p r o u v a n t ainsi que le t y p e de l'ornement des „ p ł a c h t y " de M a z u r i e a pris naissance dans la r e g i o n m é m e . Certaines disposi­ tions analogues de l'ornement damier se retrouvent dans les tissus de M a z u r i e ainsi que dans ceux d'autres parties de la Pologne (Kurpie et Podlasie). En comparant le tissu de M a z u r i e (dessin 15) á c e l u i q u i p r o v i e n t des environs de P u ł t u s k (dessin 16) et á c e l u i de B i a ł y s t o k (des­ sin 17) o n a u n exemple q u i m o n t r e comment la m é m e c o m p o s i t i o n f u n d a m é n t a l e s'y r e t r o u v e dans les quadrilles aussi bien que dans les bandes r a y é e s . Toutefois les tissus de B i a ł y s t o k ou de K u r p i e de composition plus uniforme et plus h o m o g é n e ont un c a r a c t é r e plus calme com­ pares aux „ p ł a c h t y " de M a z u r i e si v i b r a n t e s et comme capricieuses. En comparant á ceux de M a z u r i e encore d'autres tissus du n o r d de la Pologne et de L i t h u a n i e , l'auteur en v i e n t á conclure q u ' i l existe entre e u x une c o m m u n a u t é de style q u i permet de parler de p á r e n t e entre les tissus d é c o r a t i f s du sud-est des bords de la Bal- ET E N WARMIE. tique. Parmi les groupements q u i y existent, les tissus de M a z u r i e oceupent une situation tres importante du fait qu'on i e n c o n t r é p a r m i eux des modeles aussi bien é l é m e n t a i r e s que d é v e l o p pés. L'auteur a c o n s a c r é le d e u x i é m e cha pitre á la c é r a m i q u e p r i n c i p a l e m e n t au carreau de faience pour p o é l e s . L'art p o p u l a i r e de la faience pour la c o n s t r u c t i o n des p o é l e s , q u i n'avait pas é t é reconnu comme u n art par les A l l e ­ mands, est apparu á la f i n du X V I I I s i é c l e et a d u r é jusqu'au dernier q u a r t d u X I X s i é c l e . Les inscriptions en polonais q u i sont sur les carreaux de faience ainsi que les noms des artisans (Karpowicz, S o l e w s k i et d'autres) p r o u v e n t clairemenL n o n seulement quels en ont é t é leurs c r é a t e u r s mais aussi á quelle p o p u l a t i o n é t a i t d e s t i n é e catte production. L'auteur d i v i s e les faiences á p o é l e s r é u n i e s á l ' e x p o s i t i o n en p l u sieurs groupes d o n t l ' u n , d ' a p r é s l u i , sert de stade i n t e r m é d i a i r e entre l a faience de la v i l l e de G d a ń s k et la faience p o p u l a i r e q u i en est d é r i v é e — quant au second qroupe, i l le con­ sidere comme provenant d'ateliers soit plus anciens soit plus r é c e n t s . Comme l ' u n des details les plus c a r a c t é r i s t i q u e s pour reconnaitre les différents ateliers, l'auteur designe l'ornement de coin d u carreau de faience: i l reste constamment le m é m e pour le meme atelier. Parmi les nombaeuses v a r i e t é s de ees faiences •— á sujet soit anecdotique, soit á ornement f l o r a l — l'au­ teur remarque u n grouipe dont les quatre coins des carreaux sont m a r q u é s du chiffre 1794. La fantaisie des liqnes et des taches de couleur, les silhouettes humaines q u i y sont representees et sourtout les animaux, font d'elles l'une des plus curieuses creations de l'art p o p u l a i r e en general. A v r a i d i r e , ce sont lá des tableaux populaires executes en c é r a m i q u e . En comparant les carreaux de faience de M a z u r i e á ceux de C r a c o v i e ainsi q u ' á ceux de Pokucie, l'auteur remarque la p á r e n t e des sujets et aussi p a r t i e l l e m e n t de la forme dans des centres pourtant si é l o i g n é s les uns des autres. Le t r o i s i é m e chapitre traite de la sculpture (decorative et statuaire) en M a z u r i e . Et i c i , de m é m e que pour les faiences, l'auteur m o n t r e n o n seulement comment le style populaire s'est con­ s e r v é dans sa forme o r i g i n á l e mais aussi la r é e l l e valeur artistique des d i f f é r e n t e s sculptures. O n peut aussi les r e p a r t i r en d i f f é r e n t s groupes cor­ respondent soit á u n artisan d o n n é ou á son é c o l e (dessins 68, 69, 70) soit representant la synthase du style le plus r é p a n d u en cet art (dessin 63). Dans le dernier paragraphe, l'auteur traite de la decoration en ameublement, surtout de l'ornement peint des armoires, sur lesquelles se trouvent é g a l e m e n t des inscriptions en polonais. Que l'art populaire de M a z u r i e et c e l u i de K u r p i e ont b i e n des points communs, la preuve en est d o n n é e par les dessins 75 et 76 q u i m o n t r e n t l'une a c ó t é de l'autre d e u x chaises, de paule de formes presque identiques. 61 �FOLK ART OF W A R M I A T w o numbers of our m o n t h l y magazine w e r e devoted t o the r e v i e w of the exhibits assembled at the first e x h i b i t i o n of f o l k art of W a r m i a and M a z u r y d i s t r i c t . T h i s e x h i b i t i o n w h i c h opened i n February this year i n O l s z t y n , was organized b y a great l o v e r and connoisseur of folk art, M r . H i e r o n ' m S k u r p s k i w h o made a t h o r o u g h study of the local folk art. The e x h i b i t i o n was indeed a r e v e l a t i o n , since Germans d i d t h e i r best to supress f o l k art, as it was too d i s t i n c t l y Polish i n its character. T h e y have realised that folk c u l t u r e is the best proof of the n a t i o n a l i t y of people i n h a b i t i n g Wiaraiia and M a z u r y d i s t r i c t s . N o w o n d e r that the Germans d i d n o t w i s h to reveal to the w o r l d the beauties of the f o l k art and were always t r y i n g to d i m i n i s h its v a l u e . The e x h i b i t i o n c l e a r l y belies the o p i n i o n oí the Germans (Ciasen and others) w h o have classed folk art of these provinces as inferior and un­ interesting. Even a casual v i s i t o r was impressed b y the e x h i b i t i o n , t h o u g h i t d i d not represent the complex of the l o c a l art, b u t mere fragments and snatches such as were at this time at the disposal of the organiser. T a k i n g into consideration the general cha­ racter of the e x h i b i t i o n the author of this article has approached the assembled w o r k s from such angle, w h i c h w o u l d permit h i m to o u t l i n e the problems connected w i t h the study of art, if n o t the w h o l e picture of the represented art. A m o n g the exhibits a prominent place was occupied b y a rectangular piece of cloth, called b y the natives „ p ł a c h t a " , w h i c h is used b y w o m e n as a cape or a s h a w l . I n the first part of the article devoted to the description of this garment, the author has classified various types, according to their o r n a m e n t a l pattern, w h i c h is composed of the three basic elements: stripes, checks and romboids. This m e t h o d w h i c h allows to trace i n d i v i d u a l elements i n the enclosed illustrations, c l e a r l y shows the bonds existing between the simplest and the most i n t r i c a t e compositions and proves that the ornamental style of „ p ł a c h t a " is of local o r i g i n . Certain decorative arrangement of check pattern is i n M a z u r y cloth similar to the patterns produced i n the other parts of Poland, namely i n Podlasie and K u r p i e districts. C o m p a r i s o n of M a z u r y cloth (fig. 15) and c l o t h w o v e n i n the e n v i r o n m e n t of P u ł t u s k (fig. 17), or B i a ł y s t o k shows the same basic composition, similar placement of spaces, stripes or checks d i v i d e d i n t o small fragments. H o w e v e r , B i a ł y s t o k or K u r p i e design is more u n i f o r m and guieter in its effect, contrasting sharply w i t h fanciful and capricious patterns characteristic of M a z u r y . I n comparing i t w i t h the designs produced i n the N o r t h e r s provinces of Poland o r L i t h u a n i a , the author concludes that there exists a s i m i l a r i t y of s t y l e . c o m m o n to 62 A N D MAZURY DISTRICT. all these districts, some k i n d r e d characteristics of o r n a m e n t a l c l o t h familiar to a l l South-East Baltic p r o v i n c e s . A m o n g the groups e x i s t i n g there, M a z u r y p ł a c h t a " occupies a leading posi­ tion, o w i n g to its patterns i n their elementary, as w e l l as i n its f u l l y developed stage. v The second part of the r e v i e w is d e v o t e d b y the author to ceramics and especially to orna­ m e n t a l tiles used for m a k i n g stoves. This b r a n c h of. art o r i g i n a t e d i n M a z u r y at the end of 18th c e n t u r y and flourished, unrecognized and u n n o t i ­ ced b y the Germans, t i l l the end of the 19th century. Polish inscriptions on the tiles and the names of the makers (Karpowicz, Solewski, N a d r o w s k i and others) are the best proof that the people w h o made t h e m and the people for w h o m they w e r e m a d e were of Polish n a t i o n a l i t y . The author divides the tiles i n t o v a r i o u s groups. Some of the groups are considered as an inter­ m e d i a r y stage b e t w e e n the specimens of G d a ń s k tiles and those of the n a t i v e f o l k art. O t h e r groups b e l o n g to the earlier or later productions of the i n d i v i d u a l workshops. O n e of the most d i s t i n g u i s h i n g feature of the tiles produced i n p a r t i c u l a r w o r k s h o p s is the design of the corner tiles. I t never v a r i e d and was the i n d i v i d u a l characteristic of the w o r k s h o p . Some of the tiles depicted anecdotes or f u n n y stories, others had a f l o r a l pattern. The author draws a t t e n t i o n to a certain g r o u p , w h i c h had an o r n a m e n t a l figure 1794 placed i n the corners of the tiles. Fanciful lines and c o l o u r e d spots of h u m a n and especially a n i m a l figures, made the ornamental tiles one of the most interesting examples of f o l k art i n general. T h e y are r e a l l y pictures produced b y p o t t e r y technique. W h e n comparing the tiles produced i n M a z u r y w i t h those of K r a k ó w or Pokucie the author notices c o m m o n features of the subject and the formal treatment, regardless of the fact that the tiles have o r i g i n a t e d i n the centres v e r y distant from one another. The t h i r d part of the article deals w i t h sculpture, sculptured ornaments and figures. Here the author also notices as i n tiles, a 'perfectly preserved f o l k style i n its o r i g i n a l f o r m and a h i g h artistic standard of the i n d i v i d u a l exhibits. The sculptures can be also d i v i d e d into groups, corresponding to the style of some artist, some school of art (fig. 68, 69, 70), or even to t h e synthesis of the style of generally practiced art (a w o m a n at the s p i n n i n g w h e e l , f i g . 63). The last part of the article is devoted to the ornamented household articles and f u r n i t u r e , especially to p a i n t e d cupboards, w h i c h often bear Polish inscriptions. There is a distinct likeness of M a z u r y and K u r p i e style, as s h o w n b y the pictures 75 and 76, representing t w o chairs, w i t h rush seats, of almost i d e n t i c a l shape. �P R Z Y ') Sztuka Ludowa Mazur i Warmii. Opracował Hiero­ nim Skurpski. Wystawa Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Luty, marzec 1948 Olsztyn str. 7. 2) loc. cit. str. 12. ) loc. cit. str. 13. Tkanina ta jak również reprodukowana na ryc. 18 znajdują się w zbiorach С. I . K . a możność porównania zawdzięczam w s k a z ó w k o m p. Orynżyny. ) Ostatnio dużo miejsca poświęcił tej sprawie prof. Marian Morelowski w cennej dla poznania sztuki ludowej książce: Abstrakcjonizm i naturalizm w sztuce. Lublin 1947. •) Taką ocenę w y c z y t a ł e m w książce: K . Heinz Ciasen Ostpreussen, będącej w gabinecie dyrektora Muzeum w Olsztynie. Nie zrobiłem jednak notatki, nie mogę w i ę c dać cytatu. ) Literaturę polską i niemiecką cytuje H. Skurpski w odsyłaczach swej pracy dotyczącej eksponatów wystawy Olsztyńskiej, oraz również w odsyłaczach Adam Chętnik, w artykule: „Mazurzy pruscy na płaszczyźnie mazurskiej". Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat działu infor­ macji naukowej. Nr 4 k w i e c e ń 1948. ) Tadeusz Soweryn. Pokucka majolika ludowa, str. 82. o) loc. cit. str. 15. ) Emilia Sukertowa-Biedrawina. Kafle Mazurskie. „Ziemia" 1932 str. 244. ") loc. cit. str. 15. loc. cit str 16. ) Tadeusz Ssweryn loc. cit str. 41. '*) loc. cit. str. 16. ) loc. cit. str. 16—17 3 5 7 8 10 1 2 13 I5 S P I S R y e 1. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X185 cm. Muz Mazurskie Olsztyn nr. inw. 103. Ryc. 2. — Płachta czterobarwna (biało-czerwono-jasno i c.emno-niebieska) wym. 180X140 cm. pochodzenie pow. Olsztyn, gmina Dywity, ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 18. Ryc. 3. — Płachta dwubarwna (biało-niebieska) wym. 180X144 cm. pochodzenie pow. Mrągcwo. ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 12. Ryc. 4. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 50 X195 cm. Muz. Mazurskie Olsztyn. Ryc. 5. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X200 cm. poch. okolice Olsztyna. Muz. Mazurskie O l ­ sztyn nr. inw. 108. Ryc. 6. — Płachta trójbarwna (biało-czerwono-niebieska) wym. 178X140 cm. poch. Mrągowo. Ze zbiorów T. Mo­ dzelewskiej nr. inw. 21. Ryc. 7. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X182 cm. poch. pow. mrągowski. Muz. Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 8. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym 130X180 cm. poch. Olsztyn. Muz. Mazurskie Olsztyn. Ryc. 9. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 166X72 cm. poch. pow. Letkowo. Muz. Mazurskie Olsztyn nr. inw. 146. Ryc. 10. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X170 cm. poch. pow. Ostróda. Ze zbiorów T. Modze­ lewskiej nr. inw. 4. Ryc. 11. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X182 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 12. — Płachta dwubarwna (biało-zielona) wym. 130X180 cm. pow. Mrągowo. Muz. Mazurskie Szczytno. P I S Y le ) ks. dr. T. Kruszyński: Zdunowie gdańscy w daw­ niejszych czasach. „Przemyśl, rzemiosło i sztuka". Rok I I Nr. 4 1923 str. 31. ") loc. cit. str. 244. "») loc. cit. str. 29. ">) loc. cit. str. 17. -'") loc. cit. str. 19. ) loc. cit. str. 20. 22) H Skurpski. loc. cit. str. 20—21. -») loc. cit. str. 21. ) loc. cit str. 19. ) A. Zweck: Masuren. Stuttgard 1900. Skurpski loc. cit str. 18. - ) Keisor. Deutsche Hinterglasmalerei. 2') loc. cit. str. 9. 2S) loc. cit. str. 10. 2") loc. cit. str. 11. ) Reprodukowana u Skurpskiego Tabl. I I I 2. ) R. Detlefsen. Baurehauser und Holzkirchen in Ost­ preussen. Berlin 1911 Skurpski loc. cit. str. 29 2) loc. cit. str. 23. M) Wedle oceny H. Skurpskiego w porównaniu z re­ produkowanym przez A. Chętnika w rozprawie „Pożywie­ nie Kurpiów" fig. 14 nr. 1. ) loc. cit. str. 23. ) loc. cit. str. 23. «) loc. cit. str. 22 ) Świecznik żelazny kuty. Nieznana miejscowość na Warmii. Tabl. 15 nr. 2. ; l 24 25 6 M 31 3 34 M 3 s: R Y C I N Ryc. 13. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X190 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 14. — P ł a c h t a trójbarwna (biało-niebiesko-czerwona) wym. 180X144 cm. poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowo. Ze zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 36. . Ryc. 15. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 150X182 cm poch. pow. Mrągowo wieś Marcinkowe Z¡? zbiorów T. Modzelewskiej nr. inw. 7. Ryc. 16. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała) poch. gmina Wyszków wieś Kręgi. Ze zbiorów C. I. K. Ryc. 17. — Tkanina dwubarwna (czarno-pomarańezow.)) wym. 148X185 cm. poch. wojew. białostockie pow. So­ kolski. Ryc. 18. — Tkanina czterobarwna (biało-niebiesko- czer­ wono-żółta) półdywan poch. pow. Pułtusk, gmina Zatory wieś Cieńszo, wyk. E w a Jackowska 1.84 Ze zbiorów C. I . K . Ryc. 19. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 130X180 cm. poch. Olsztyn. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 130. !. Ryc. 20. —• Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 143X190 cm. poch. pow. Mrągowo w i e ś Pieczki. Ze zbio­ rów T. Modzelewskiej nr. inw. 22. Ryc. 21. — Tkanina dwubarwna (czerwono-biała, natu­ ralny kolor lnu) wym 100X70 cm. poch. Podlasie, pow. Węgrów. Wykonała Morawska Eugenia 1946 r. Ryc. 22. — Płachta dwubarwna (biało-czerwona) wym. 140X200 cm. poch. pow. Olsztyn w. Rożniów. Muz. Ma­ zurskie Olsztyn. Ryc. 23. — Tkanina wileńska (żółto-czarna) reprodukcja z Katalogu Sztuki Ludowej J . Orynżyny. 63 �Ryc. 24. — Dywan mazurski dwubarwny (czerwonoczarny) wym. 130X170 cm. poch. pow. Olsztyn, gm. Dy­ wity wieś Rożniów. Ze zbiorów T. Modzelewskiej. Ryc. 25. — Piec w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 26. — Reprodukcja kafla gdańskiego, zamieszczo­ na przy artykule K s . dr. T. Kruszyńskiego — Zdunowie Gdańscy w dawnych czasach — „Przemyśl, Rzemiosło i Sztuka" rok. I I nr. 4. Ryc. 27. — Kafle różne zestawione razem w Muzeum Mazurskim w Olsztynie. Ryc. 28. — Kafle o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym. wym. 22,5X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 29. — Kafel o rysunku dwubarwnym: niebieskobrązowym, wym. 22 5 X 1 7 - Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 30. •— Kafle o rysunku trójkolorowym: brązowozielono-żółtym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 31. — Kafle z pieca zestawionego w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 32. — Kafle z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Ryc. 33. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Ryc. 34. — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żółtym, wym. 20X16,5 cm. z pieca w Mu­ zeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 35 — Kafel-narożnik o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22 X 7 cm. Muzeum Mazur­ skie Olsztyn Ryc. 36. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym 22X17 cm. z pieca w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 37. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie. Ryc. 38. — Kafel z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie. Ryc. 39. — Reprodukcja kafla krakowskiego zamiesz­ czona w artykule Á. Chmielą: Kafle warsztatu krakow­ skiego z połowy X I X wieku — „Przemysł, Rzemiosło i Sztuka" 1922. Rok I I Nr 1. Ryc. 40. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowoz'etono-żółtym, wym. 22X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 41. — Kafle o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żółtym, wym różne. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 42. — Kafel o rysunku trójbarwnym: brązowo-zielono-żóltym, wym. 22,5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 43. — Kafel o rysunku trójbarwnym: zielono-brązowo-żółtym, wym. 22.5X17,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 41. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowo- zielonym, wym. 20\П,5 cm. z pieca w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 45 — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 46. — Kafel o rysunku dwubarwnym-: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 47. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 48. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20X17,5 cm. z pieca w Muzeum Mazur­ skim w Szczytnie. Ryc. 49. •— Kafel o rysunku brązowym, wym. 19X16,5 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 50. — Kafel o rysunku dwubarwnym: brązowozielonym, wym. 20,5X16,5 cm. z pieca w Muzeum Ma­ zurskim w Szczytnie. Ryc. 51. — Zespól kafli reliefowych w Muzeum Ma­ zurskim w Olsztynie. c m » N 64 Ryc. 52. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 53. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T. Seweryna „Pokucka majolika ludowa". Ryc. 54. — Kafel reliefowy, trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 22X17>5 cm. Muzeum Mazurskie w Olszty­ nie. Ryc. 55. — Kafel reliefowy trójbarwny: brązowo-zielono-żółty, wym. 20X18 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 56. — Kafle reliefowe, trójbarwne: brązowo-zielono-żółte, wym. 20X18 cm. i 15,5X23 cm. z pieca w Mu­ zeum Mazurskim w Szczytnie. Ryc. 57. — Reprodukcja kafla pokuckiego z książki T. Seweryna - „Pokucka majolika ludowa". Ryc. 58. — Dwojaki, tło różowo-kremowe, ornamenty brązowe i zielone, wys. 20 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 218. Ryc. 59. — Miska czarna, wym: wys. 9 cm., średnica 23 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 60. — Dzban żółty, ornament brązowy, wys. 31 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 61. — oraz na stronie tytułowej rozdziału o rzeź­ bie. — Forma do masła w drzewie, wym: średnica dna miski 11 cm., wys. formy 7 cm. Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn. Ryc. 62. — Przęśliczka w drzewie bukowym, polichro­ mowana, wys. 30. cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 63. — Przęśliczka drewniana, wałeczki z drutu, Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 64, 65. — Ucieczka do Egiptu. Rzeźba w drzewie sosnowym polichromowana, wys. z podstawą 57 c m , sama pestać 31 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw 86a. Ryc. 66. — Święty w infule. Rzeźba w drzewie lipowym polichromowana, wys. 72 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 67. — Ukrzyżowanie (fragment: głowa). Rzeźba w drzewie sosnowym polichromowana, wys. 66 cm. Mu­ zeum Mazurske Olsztyn. Ryc 68. — Ukrzyżowanie, Rzeźba w drzewie jodłowym bez polichromii, wys. 86 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc 69. — Ukrzyżowanie. Rzeźba w drzewie lipowym, polichromowana, wys. 85 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 70. — M Boska ze Św. Anną. Płaskorzeźba w drze­ wie lipowym, polichrombiwana, wym.: 75,8X55,4 cm Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw 89. Ryc. 71. — Kobieta z wiadrami. Rzeźba w drzewie sos nowym polichromowana, wys. 19,5 cm. poch. z pow. szczycieńskiego. Muzeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 7. Ryc. 72. — Szafa o> wym.: wys. 196 c m , szer. 46 cm. M u ­ zeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 73, 74 — Szafka wisząca, polichromowana, wyko­ nana w drzewie sosnowym, wym.: wys 69 c m , dł. 57 cm. szer. 16,5 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 215. Ryc. 75. — Krzesło (siedzenie wyplatane ze słomy), wys. 85 cm. szer. siedzenia 42X40 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie, nr. inw. 186. Ryc. 76. — Krzesło kurpiowskie, siedzenie wyplatane ze słomy), wym : wys. 94 cm, szer. siedzenia 51 cm. poch. wieś Kadzidło pow. Ostrołęcki. Ryc. 77. — Czerpak, malowany, wys. 15 cm, średnica 21 cm. Muzeum Mazurskie Olsztyn. Ryc. 78. — Koszyk wys. 22 cm. Muzeum Mazurskie w Szczytnie nr. inw. 223. Ryc 79. — Koszyk wys. 24 cm. Muzeum Mazurskie O l ­ sztyn nr. inw. 76. Ryc. 80. — Lampa tłuszczowa, żelazna wys. 40 cm. Mu­ zeum Mazurskie Olsztyn nr. inw. 72. Ryc. 81. — Lichtarz żelazny, wys. 61 cm. Muzeum Ma­ zurskie Olsztyn. �C E N A Z E G Z E M P L A R Z A P R Z E S Y Ł K A * * » ZŁ. P O C Z T O W A I S O .— ( P O D W Ó J N E G O ZŁ. 1 0 0 . - W P Ł A T Y N A ZŁ. 300.-) K O N T O W A R U N K I P . K . O . N r P R E N U M E R A T Y : 1-6939 P O L S K A MIESIĘCZNIE S Z T U K A L U D O W A B-53870 �PAŃSTWOWY I N STYTUT BADANIA S Z T U K I LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/053f22071ffec53f33e9b162f0bb4e9a.pdf 160ffa3c2f18d9f68231db2eba38271a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1454 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource etnografia - leksykografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1345 Title A name given to the resource O powojennej leksykografii etnograficznej / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. A R T Y KUŁ Y, O M O W I E N I A, M A T E R I A Ł Y Lud, t. 58, 1974 ZOFIA STASZCZAK O POWOJENNEJ LEKSYKOGRAFII ETNOGRAFICZNEJ Wydawnictwa słownikowe i encyklopedyczne mogą być uważane za pewnego rodzaju odbicie stopnia rozwoju nauki, bądź poszczególnych dyscyplin. Także i dla współczesnego warsztatu etnografa wydawnictwa tego typu mają coraz większe znaczenie. Terminem słownik (dawniej dykcjonarz) określa się rodzaj publikacji obejmującej wykaz wyrazów, zwykle w układzie alfabetycznym, wraz z ich objaśnieniami. Wyróżnia się słowniki językowe, które rejestrują i objaśniają wyrazy istniejące w danym języku, względnie podają ich przekład na inny język, oraz słowniki rzeczowe, które podają informacje o terminach z określonej dziedziny. Natomiast termin enkyklios paideia został wprowadzony przez Greków na określenie całości wiedzy, którą musiał poznać wolny i wykształcony Grek. W czasach nowożytnych termin encyklopedia przeniesiono na dzieła obejmujące zbiór wiadomości ze wszystkich nauk, czy grup nauk, ułożony alfabetycznie lub usystematyzowany według zagadnień. Współcześnie używa się jeszcze tego terminu na określenie sumy ogólnych i podstawowych wiadomości z zakresu danej dyscypliny nauki. Często używa się także terminu "leksykon" zamiennie z terminem "encyklopedia". W Polsce leksykonem nazywany jest również słownik encyklopedyczny o określonym zakresie tematycznym 1. Przedmiotem niniejszego omówienia są słowniki i encyklopedie etnograficzne, czyli dotyczące etnografii jako dyscypliny i opracowane przez etnografów. Dodatkowo wskazane zostaną także niektóre tego rodzaju wyl Definicje podano według Wielkiej Encyklopedii t. 6, 1005, s. 437 i t. ;10, 1961, .s. 604. Z opracowań etnograficznej warto wymienić ture in the Field of Ethnology, t. 3, 1963, s. 426; o stanie leksykografii Powszechnej mówiących A. Hultkrantz, Encyclopaedical "Laos" t. 3, 1955, 6. 43--47. and Lexical Litera- �132 ZOFIA STASZCZAK dawnietwa z dyscyplin pokrewnych etnografii, a zawierające w dużym stopniu dane etnograficzne. Natomiast nie zostaną tu uwzględnione encyklopedie powszechne. Słownikiem lub leksykonem etnograficznym będziemy określali więc publikację objaśniającą terminy, definicje, hasła z zakresu etnografii, której treść podana jest w układzie alfabetycznym. Natomiast termin encyklopedia lub podręcznik encyklopedyczny będzie oznaczał całościowe kompendia etnograficzne, niekoniecznie uporządkowane alfabetycznie, lecz także usystematyzowane według zagadnień. Publikacje te w końcowej części uzupełnione są najczęściej przez słowniki, indeksy. Zauważyć można, że często podręcznikowo-encyklopedyczne wydawnictwa etnograficzne w układzie systematycznym wydawane są przez klasyczne wydawnictwa encyklopedyczne i w seriach określanych jako encyklopedyczne 2. Omawianie slowników i encyklopedii etnograficznych musi narzucać przyjęcie pewnej konwencji, tj. zwrócenia przede wszystkim uwagi na id, zakres, układ treści oraz dobór haseł. Słowniki, encyklopedie ogólne można również rozpatrywać ze względu na stopień uwzględnienia polskie] kultury ludowej. Natomiast opracowania dotyczące jednego narodu mogą być omówione nie tylko ze względu na układ i dobór haseł, ale i ze względu na stopień uwzględnienia haseł ogólnoteoretycznych i stopień zobrazowania w danym haśle specyfiki danego narodu. Prace słownikowe i encyklopedyczne z innych dyscyplin można omawiać ze względu na stopień uwzględnienia danych z zakresu etnografii. Ze względu na zakres omawianych zagadnień słowniki i encyklopedie etnograficzne można zgrupować w kilka zespołów, a mianowicie: 1) obejmujące całość zagadnień etnografii jako dyscypliny; 2) z zakresu etnografii powszechnej; 3) etnografii narodowej; 4) cząstkowe, tj. dotyczące niektórych działów etnografii; 5) z niektórych pogranicznych dyscyplin etnografii. 1. Niewątpliwie duże znaczenie posiada pierwsza wyróżniona powyżej grupa słowników. Są to nie tylko opracowania materiałowe, ale stanowią również pomoc w unifikacji i standaryzacji róinie w poszczególnych krajach używanej terminologii etnograficznej. Taką m. in. rolę ma odegrać wydawany przez UNESCO międzynarodowy słownik europejskiej etnologii i folkloru 3. Pomysł opracowania tego słownika został wysunięty jeszcze w 1940 r. przez A. Van Gennepa w Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Dyskusja nad jego projektem 2 Np. Larousse, względnie serie Encyclopedie de la Pleiade, Encyclopedie Clal"- fes i in. 3 International Ethnological Kopenhaga 1965. of European Ethnology: t. 1 A. Hultkrantz, General Kopenhaga 1960; t. 2 L. B0dker, Folk Literatul"e (Germanic), Dictionary Concepts, �o powojennej leksYKografii etnograficznej 133 l realizacją toczyła się na kilku kongresach etnologicznych (m. in. w Sztokholmie w 1951 r., w Wiedniu w 1952 r.). Dotychczas ukazały się dwa tomy tego słownika, którego redakcję stanowi międzynarodowy zespół (S. Erixon, L. Bodker, A. Hultkrantz, H. Stigum, K. Vilkuna). Pierwszy tom, pod redakcją A. Hultkrantza, zawiera wyjaśnienie terminów i definicje pojęć ogólnych, o zasadniczym znaczeniu dla etnologii i folkloru Europy. Drugi tom, pod redakcją L. B0dker, omawia zagadnienia germańskiej literatury ludowej. Dalsze tomy mają zawierać hasła z zakresu kultury społecznej, organizacji społecznej, kultury umysłowej, sztuki ludowej i kultury materialnej ludów europejskich. Słownik ten stanowić będzie m. in. ogromną pomoc w opracowaniu planowanego podręcznika etnografii Europy, który ma być napisany również przez międzynarodowy zespół specjalistów. Podobne zadania, ale w szerszym ujęciu przestrzennym, stoją przed planowanym międzynarodowym słownikiem terminologicznym z zakresu etnologii, którego realizację referował G. Mostny (Chile) na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r.4 Słownik ten stanowić ma przede wszystkim pomoc w unifikacji terminologii etnograficznej i ułatwiać pracę przy tłumaczeniu obcych tekstów. Z tego względu ma on być wydawany w czterech językach głównych (hiszpańskim, angielskim, francuskim, niemieckim) i w dwóch językach dodatkowych (rosyjskim i japońskim). Próbną listę terminów, które obejmuje projektowany słownik, publikowano na łamach "Current Anthropology". Z wydanych natomiast słowników terminologicznych wymienić trzeba Dictionary oj Anthropology 5. Obok słowników omawiany dział jest reprezentowany przez wydawnictwa encyklopedyczno-podręcznikowe. Na szczególną uwagę zasługuje w tym zakresie wydana ostatnio Ethnologie Generale 6. Ta z pozoru objętościowo nieduża pozycja zawiera aż 1907 stron tekstu (wydanego na kalce japońskiej). Taka objętość pozwoliła uwzględnić w zasadzie całokształt zagadnień etnologii światowej. Poza ciekawym układem problemowym, bogatą treścią, praca ta odznacza się jeszcze starannie zestawioną bibliografią do poszczególnych zagadnień. Liczne indeksy stanowią nieodzowną pomoc w jej wykorzystaniu. Wydaje się, że ze względu na wymienione walory pozycja ta stanowi dużą pomoc w naukowym warsztacie etnografa. Ze względu na zakres treści i podtytuł można wspomnieć w tym miejscu o powszechnie 4 G. Mostny, Glosario Multilingue de Terminos Antmpológicos. "Trudy VII Mezdunarodnogo Kongres.sa Antropologiceskich i Etnograficeskich Nauk" t. 4, Moskwa 1967, s. 203-205. 5 C. Winick, Dictiona1·y of Anthropology, London 1956. 6 Ethnologie Generale, red. J. Poirier, Paris 1968, ss. XVII + 1907, [w:] Encyclopedie de la Pleiade, t. 24. �l3{ ZOFIA STASZCZAK znanym opracowaniu problemowym, a mianowicie Anthropology Today 7. 2. Słowniki z zakresu etnografii powszechnej mają już swoje tradycje. Stan ten wynikł niejako z historii rozwoju etnografii jako dyscypliny, której reprezentanci zajmowali się we wcześniejszym okresie jej rozwoju przede wszystkim badaniem kultur tzw. społeczeństw niecywilizowanych (pierwotnych). Bogata etnograficzna literatura naukowa z tego zakresu stworzyła dobrą podstawę dla wydanych słowników i encyklopedii poświęconych tym zagadnieniom. Omawiane opracowania ze względu na objęte terytorium można podzielić na dotyczące: a) świata, b) poszczególnych kontynentów, c) wybranych ludów lub obszarów. a) Przegląd słowników dotyczących niecywilizowanych społeczeństw świata wypada rozpocząć od opracowania W. Hirsch'berga 8. Jest to slownik historii, kierunków badań etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych dyscyplin pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Słownik ten omawiany był na lamach polskich czasopism etnograficznych 9. O kilka lat wcześniej został wydany słownik W. Ni:mego 10. Natomiast w znanej serii Das Fischer Lexikon pod redakcją H. Tischnera 11 ukazał się słownik, który daje popularnonaukowy przegląd społeczeństw niecywilizowanych świata i ich kultur. Hasła glówne, ułożone alfabety cz·· nie, są w zasadzie hasłami geograficznymi. Słownik zaopatrzony jest w ilustracje, fotografie i mapy. Bibliografia zamieszczona na końcu pracy podana jest w układzie hasel głównych. Podobnie popularnonaukowy charakter ma bogato ilustrowany leksykon wydany pod redakcją W. St6hra 12, którego hasła w układzie alfabetyczno-etnonimicznym zawierają dane o ludach i ich kulturach, rasach, grupach etniczno-języ'k:owych oraz wyjaśniają znaczenie podstawowych terminów używanych w etnografii. We Francji wydana została z tego zakresu praca J. Cazeneuve 1~ w serii kieszonkowych encyklopedii "Larousse". W układzie problemowym (6 części, 21 rozdziałów) przedstawiono problematykę odnoszącą się do współczesnych społeczeństw pierwotnych. Praca zaopatrzona jest w indeksy, bibliografię i liczne ilustracje. 7 Anthropology Today, An Encyclopaedic Inventory. Red A. L. Kroeber, Chi- cago 1953. 8 Worterbuch der Volkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissen- Red. W. HiI'schberg, Stuttgart 1965, ss. VIl + 508. 9 Recen:wwali: J. Kucharska [w:] "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 565-566 i G. Kloska [w:] "Lud" 1968 t. 52, s. 339-34l. 10 W. Nolle, VOlkerkundliches Lexicon, Monachium 1959. 11 Volkerkunde. Red. H. Tischner. Das Fischer Lexikon, t. 13, Fl-ankfurt 1959, ss. 370. 12 Lexikon der Volker und Kultttren. Red. W. Stohr, t. 1-3, Braunschweig 1972. ss. 1'55 + 157 + 182. 13 J. Cazeneuve, UEthnologie, Paris 1967, ss. 383. Seria Encyclopedie Larousse schaften. de poche. �o powojennej leksykografii etnograficznej 135 b) Wybranego kontynentu dotyczy np. encyklopedia Afryki opracowana przez radzieckich uczonych pod redakcją 1. 1. Potiechina 14. Encyklopedia ta, o alfabetycznym układzie haseł, posiada obszerną część wstępną i zawiera wiele wiadomości o Afryce także spoza zainteresowań etnografa. c) Publikacje dotyczące wybranych ludów reprezentuje ostatnio wydana encyklopedia Indian Ameryki Południowej należących do rodziny językowej bororo, a zamieszkujących stan Mato Grosso w zach. Brazylii 15. 3. Słowniki z zakresu etnografii narodowej nie znajdują się jak dotąd - powszechnie w dorobku etnografii poszczególnych krajów, większe bowiem możliwości stoją przed słownikami terminologicznymi, operującymi szerszym ujęciem przestrzennym. Jednakże słowniki narodowe, uwolnione od tej problematyki, mogą ograniczyć się do pogłębionego ujęcia zagadnień, ściśle związanych z kulturą ludową określonych grup etnicznych i stanowią rodzaj podręczn~ków etnografii narodowej. Mimo dość wąskiego profilu tego rodzaju słowników zapotrzebowanie na nie istnieje, i mamy już próby jego zaspokojenia. Z tego zakresu wypada zwłaszcza wymienić słownik kultury ludowej Niemiec wydany pod redakcją C. Ericha i R. Beitla 16, który rna już dwa wydania. Opracowany on został przez byłych pracowników redakcji Atlas der deutschen Volkskunde oraz pracowników muzeum etnograficznego w Berlinie. Leksykon ogranicza się do omówienia pojęć i zjawisk związanych z etnografią Niemiec. Mimo, że - zdaniem autorów - w drugim wydaniu liczono się ze zmianami zaszłymi w okresie po drugiej wojnie, dziwić może fakt posługiwania się w słowniku mapami przedstawiającymi obraz Niemiec w granicach z 1937 r. Słownik jest wykazem haseł alfabetyczno-przedmiotowych, dla zestawu których wykorzystano w sposób możliwie pełny dorobek etnografii niemieckiej z tego zakresu. Bardzo przydatne okazały się zwłaszcza wcześniej wydane podręczniki i słowniki 17. Po ważniejszych hasłach słownik podaje literaturę przedmiotu. Pomyślany on jest zarówno jako opracowanie dla zawodowo przygotowanych etnografów, jak i dla wszystkich zainteresowanych kulturą ludową Niemiec. 14 Afrika. Encik10pediceskij sb0rnik. Red. L L Potiechin, t. 1-2, Moskwa 19 63, ss. 474 +376. 15 C. Albisetti, A. J. Venturelli, Enciclopedia Boróro, t. 1, Campo Grande 11962. lG Worterbuch der deutschen Volkskunde. Red. O. U. Erich, R. Beitl. I wyd. Leipzig 1936, II wyd. Stuttgart 1955, ss. X + 91\9; podobny charakter ma narodowy słownik etnograficzny austriacki: A. Haberlandt, Taschenworterbuch der Volkskunde Osterreichs, Wien 1953. 17 Trzeba tu wymienić zwłaszcza dwa dawne, powszechnie znane opracowania, a mianowicie: J. Hoops, Reallexicon der germanischen Altertumskunde, t. 1-4, Strasburg 191'1-1919 oraz O. Schrader, Reallexicon der indogermanischen Altertumskunde, t. 1-2, Berlin-Leipzig 1917~1929. 1 �136 ZOFIA STASZCZAK Idea stworzenia węgierskiego słownika etnograficznego pojawiła się na Węgrzech już w pierwszych latach XX w. (Z. Batky). W okresie późniejszym materiały do niektórych działów słownika gromadzili Z. Szendrey i A. Szendrey. Ale realizacja słownika ruszyła dobiero po drugiej wojnie, kiedy inicjatywę tę przejął Komitet Etnograficzny Węgierskiej Akademii Nauk lR. W Polsce słowników i encyklopedii etnograficznych jak dotąd w zasadzie brak, chociaż podnoszono sprawę ich opracowania w warszawskim środowisku etnografów. Na marginesie można przypomnieć, że w związku z wydaniem fotooffsetowej reedycji Encyklopedii staropolskiej Z. Glogera 19 planowano opracowanie tomu uzupełnień, zawierającego krytyczną analizę i uaktualnienie niektórych zagadnień. Byłaby to już niewątpliwie istotna podstawa dla prac nad przyszłym słownikiem etnografii Polski. Wiadomo także, że w Związku Radzieckim przygotowywana jest monumentalna encyklopedia etnograficzna 20. Szerszy zakres, nie dotyczący jednego tylko narodu, ma również Slavonic Encyclopaedia 21, ale nre jest to opracowanie o profilu głównie etnograficznym. 4. Słowniki i encyklopedie cząstkowe, tzn. o określonym zakresie tematycznym, węższym niż całość problematyki etnograficznej, można podzielić na dwie grupy, a mianowicie obejmujące wybrane zagadnienia z etnografii: a) określonego kraju, b) w szerszym ujęciu terytorialnym. Znamienny jest fakt, że tego rodzaju publikacje w większości dotyczą zagadnień folkloru. Wiadomo, że sam termin "folklor" bywa różnie interpretowany, a i folklorystyka ma do dziś różne ramy organizacyjne, stanowi bowiem bądź odrębną dyscyplinę, bądź dział w obrębie etnografii. !8 Pierwszą wersję węgierskiego słownika etnograficznego opracowali Z. Szendrey i A. Szendrey, Magyar nr'phit es nepszokas lexikon, ale nie ukazał się on drukiem, a rękopis znajduje się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Budapeszcie. Od r. 1950 p,rzygotowywany jest węgierski słownik etnograficzny pod red. G. Ortutay w Węgier;skiej Akademii Nauk. Omówienie stanu badań i kierunków prac nad tym wydawnictwem zawarte jest w pracy B. Gunda, A magyar nl~prajzi lex ikon, w "Rozprawach Wydziału Historyczno-Społecznego Węgierskiej Akademii Nauk" 1957, s. 12~136. (Dziękuję p. E. Foldes za te informacje). In Zapowiedź tomu uzupełnień wiąże się z wydaniem: Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warn,zawa 1958. Warto w tym miejscu przypomnieć i o innych, starych tradycjach polskiej leksykografii etnograficznej, jak: A. Schneider, Encyklopedya do krajoznawstwa Galicyi pod względem historycznyrn, statystycz- t. 1-2, Lwów 1868-1874 (ukazały się tylko 2 tomy); Z. Gloger, Słownik rzeczy starożytnych, Kraków 1896; A. Bruckner, Eru;yklopedia staTopolska, t. 1-2, Warszawa 1939 i in. 23 Wiadomość ta pochodzi ze Słownika folkloru polskiego. Red. J. Krzyżanowski, War.szawa 1965, s. 5. 2! Slavonic Encyclopaedia, New York 1949. nym, topograficznym, orograficznym, hydrograficznym, etnograficznym, �o powojennej leksykografi'i 137 etnograficznej Bogaty zakres folkloru, a szczególnie motywów folklorystycznych, wymaga systematycznego porządkowania, toteż wszelkie słowniki i encyklopedie znajdują w tej dziedzinie duże zastosowanie, i to oprócz systematycznych indeksów motywów. Jeżeli chodzi o słowniki i encyklopedie folklorystyczne dotyczące jednego kraju, to wzory ich opracowywania są już dość odległe. Wymienić tu można chociażby klasyczny już dziś, szeroko znany, wielotomowy Handworterbuch des deutschen Aberglaubens 22. Mniej więcej z tego okresu pochodzi również słownik niemieokich bajek 23. Wiadomo z zapowiedzi wydawniczych, że przygotowywane są z tego zakresu nowsze pozycje, tj. sześciotomowy Handworterbuch der Sage oraz Encyklopedie des Miirchens 24. Niektóre powojenne słowniki folklorystyczne ograniczone wprawdzie terytorialnie także do jednego kraju nie są już tak wąskospecjalistyczne i przynoszą ogólniejszy przegląd folkloru na tle innych elementów kultury ludowej. Wskazać można np. na cytowany Slownik folkloru polskiego 25 który, jak podają we wstępie autorzy, zawiera w alfabetyczno-przedmiotowym układzie haseł trzy grupy zjawisk, mianowicie charakterystykę składników, tworzących kulturę ludową, wiadomości teoretyczne z zakresu nauki o literaturze ludowej, a więc folklorystyki i wreszcie biogramy ludzi, którzy budowali wiedzę o folklorze polskim w ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat. Wszystkie hasła otrzymały w tym słowniku przypisy bibliograficzne, odsyłające do prac naukowych polskich i obcych. Z tej grupy słowników warto też wymienić opracowania dotyczące Holandii i Belgii 26. Inny charakter ma już dwutomowy słownik opracowany przez uczonych amerykańskich 27, który ujmuje zagadnienia w szerszym ujęciu terytorialnym. Założeniem wydawców było stworzenie encyklopedycznego zbioru, omawiającego możliwie największą ilość faktów i motywów folklorystycznych. Słownik charakteryzuje pod względem folklorystycznym szereg krain, nie omijając i zagadnień związanych z mitologią grecko-rzymską i z folklorem ludów egzotycznych. Podobną problematykę des deutschen Aberglaubens. Red. H. Bachtold-Staubli, t. 1-10, Berilin-Leipzig 1927-1942. Handwurterbuch des deutschen Miirchens. Red. L. Mackensen, Berlin-Leipzig "Handworterbuch E. Hoffman-Krayer, '3 1930-1933. '4 Por. Słownik folkloTu polskiego ..., s. 5. '5 Op. cit. ,. K. Laan, Folkloristisch venhage 1949. 27 Funk and Wagnall's Woordenboek Standard van Dictionary Nederland en Vlaams of Folklore, Red. J. Fried, M. Leach, t. 1-2, New York 1949-1950, [w:] "Literatura ludowa" H157, nr 2, s. 56-57. SiS. Mythology 1196; Belgie, Gra- and Legend. rec. K. Kwaśniewski �ZOFIA STASZCZAK uwzględniają i specjalistyczne słowniki mitologiczne 28, których opracowywanie ma w Polsce również stare tradycje 29. 5. Ostatnia wyróżniona grupa, to słowniki i encyklopedie z pogranicznych dyscyplin etnografii. Można tu w zasadzie wyróżnić dwa dalsze podzespoły: a) wydawnictwa z za'kresu nauk społecznych, które uwzględniają łącznie dane z zakresu socjologii, etnologii i antropologii; b) wydawnictwa dotyczące poszczególnych, pojedynczych dyscyplin, a mianowicie socjologii, demografii, antropologii, religioznawstwa i w związku z tym uwzględniające również hasła etnograficzne. Pierwsza wymieniona powyżej grupa wydawnictw stara się przedstawić w możhwiepełnym zróżnicowaniu i uwarunkowaniu życie i kulturę społeczeństw ludzkich na świecie 30. Dlatego też wydawnictwa te zawierają duży ładunek treści etnologicznych, opracowanych zresztą czasem przez wybitnych specjalistów z tej dyscypliny. Można wyróżnić wśród tego rodzaju encyklopedii opracowania w układzie alfabetyczno-przedmiotowym, jak i opracowania podręcznikowe w układzie problemowym, zaopatrzone jedynie dodatkowo w słowniki terminologiczne, indeksy i ilustracje 31. Z drugiej wyróżnionej powyżej grupy wydawnictw, tj. opracowań słownikowych i encyklopedycznych z dyscyplin pojedynczych a pokrewnych etnografii, na czoło wysuwa się socjologia. Z bogatego dorobku tej dyscypliny wskażemy na niektóre tylko, ostatnio wydane opracowania 32. Na specjalną uwagę zasługuje zwłaszcza Worterbuch der Soziologie opra- J. Cinti, Dizionario mitologico, Milano 1935. Np. A. Osiński, SŁownik mitologiczny, t. 1-3, Warszawa 1806-1812. 30 Np. Les societes humaines. Seria Collection "Pour conna'itre" Larousse, Paris 1965, ss. 368; ,por. też UHomme, races et moeurs. Red. A. Leroi-Gourhan. Seria Encyclopedie Clartes, Paris 1958. 31 Uespece humaine. Red. P. Rivet. Encyclopedie Franc;aise, t. 7, Paris 1936; Encyclopaedia of the Social Sciences. Red. E. R. A. Seligman, t. 1-15, New York 1937; H. Baldus, E. Willems, Dictionario de Etnologia e Sociologia. Sao Paulo 1009; J. T. Zadrożny, Dictionary of the Social Science. Washington 1'959; A. Birou, Vocabulaire pratique des sciences sociales, II wyd. Paris 1966, ss. 384; A. MU<Jchiel1i, R. MucchielIi, Lexique des sciences sociales, Paris 1969, ss. 199; R. Caratini, Sciences sociales. Seria Bordas Encyclopedie t. 12, Par~s 1971, ss. 160. 32 Dictionary of Sociology and Related Sciences. Red. H. P. Fairchild. New York 1944, II wyd. New Jersey 1966; E. Willems, DictiorLario de Sociologia, Porto Alegre 1950, wyd. francUJSkie zaadaptowane przez A. Cuvillier, Paris 197{); Handworterbuch der Sozialwissenschaften, Stuttgart-Ttibingen-Gottingen od 1953, nowe wydanie dawnego Handworterbuch der Staatswissenschaften; Glossary of sociological Terms. Red. C. S. Mihanovich, R. J. McNamara, W. N. Tome, Milwaukee 1,957; C. A. Echaoove T., Diccionario de Sociologia, Mexico-Buenos Aires 1J957; Soziologie. Red. R. Konig [w:) Das Fischer Lexikon, t. 10, Frankfurt 1958; G. A. Theodoroon, A. G. Theodoroon, A Modern Dictionary of Sociology, New York 1969, 28 29 �o pou;ojennej leksykografii etnograficznej 139 cowany pod redakcje! W. Bernsdorfa, który ma już dwa wydania 33. Ten obszerny słownik (1317 stron) w układzie haseł alfabetyczno-przedmiotowym opracowany został przez międzynarodowy zespół specjalistów. Hasła etnologiczne, bogato w słowniku reprezentowane, opracował metodolog etnologii W. E. MUhlmann. Podkreślić należy, że wszystkie hasła w omawianym słowniku zostały zaopatrzone w wykazy podstawowej literatury z uwzględnieniem naj nowszych pozycji. Z opracowań demograficznych pomocniczą rolę w warsztacie naukowym etnografa odgrywa Międzynarodowy slownik demograficzny ONZ 34, który w u'kładzie przedmiotowym wyjaśnia podstawowe terminy i definicje. Dotychczas ukazały się wersje tego słownika w dziewięciu językach, a polska wersja jest dziesiątą z kolei. Słownik ten podjął próbę skodyfikowania terminologii demograficznej, stwarzając przez to możliwości szerokiego korzystania ze światowego dorobku w tej dziedzinie. W słowniku znajdujemy wyjaśnienie terminów podstawowych i dla etnografii. Z encyklopedycznych wydawnictw w dziedzinie antropologii wymienić trzeba polskie opracowanie 35, które wśród nielicznych tego typu wydawnictw na świecie wyróżnia się dużą ilością szczegółowych haseł. Hasła w układzie alfabetyczno-przedmiotowym zawierają dane z zakresu etnografii powszechnej dotyczące m. in. struktury grup etniczno-językowych i ich rozmieszczenia na świecie. Istotne dJa etnografii dane zamieszczają także słowniki religioznawcze 36. Niektóre z nich są nawet tytułowane jako "słowni'k etnologiczno-religioznawczy" 37, objaśniają bowiem terminy, które i w etnografii mają podstawowe znaczenie. Powyższe omówienie pozwala na próbę jeszcze innego uporządkowania opracowań słownikowych i encyklopedycznych, mianowicie według układu treści i ewentualnych haseł. Nie można niestety stwierdzić, aby poszczególnym rodzajom opracowań przypisywano najbardziej ~la nichaptymaIny układ. Treść porządkowano w dwóch zasadniczych układach, a mianowicie: 1) alfabetycznym, 2) problemowym. ss. VIII ss. 333. 33 + 469; La Sociologie, Worterbuch der guide Soziologie. alphabetique. Red. J. Duvignaud. Paris 1972, Red. W. Bernsdorf, F. BUlow. Stuttgart 1'955, II wyd. Stuttgart 1969, ss. ,1317. wersja polska, Warszawa 1966, ss. Hl. Red. A. Wanke. Warszawa 11969, 'SiS. 415. :l6 Mały słownik religioznawczy. Red. Z. PoniatoW\Ski. Wa~szawa 1969, SIS. 476; por. też Die nichtchristlichen Religionen. Red. H. von Glasenapp. [w:] Das Fischer Lexikon, t. 1, Frankfurt 11957. 37 Religie świata. Red. E. Dąbrowski. Warszawa 1957. Zawiera: B. Radomski, Słownik etnologiczno-religioznawczy, s. 567-589. 34 Wielojęzyczny słownik :l,j Mały antropologiczny. słownik demograficzny, �140 ZOFIA STASZCZAK 1. Układ treści alfabetyczny należy uznać za najbardziej typowy dla tego rodzaju wydawnictw, które mają przecież informować w sposób łatwy i szybki. Wśród układów alfabetycznych można z kolei ze względu na kryteria wyodrębnienia haseł wyróżnić: a) układ alfabetyczno-etnogeograficzny, b) alfabetyczno-przedmiotowy, c) układ haseł alfabetyczno-mieszany. a) Alfabetyczno-etnogeograficzny układ haseł jest przede wszystkim typowy dla słowników i encyklopedii dotyczących etnografii społeczeństw niecywilizowanych i etnografii powszechnej. Można tu wskazać publikacje, w których układ haseł głównych jest dobrany tylko według kryterium geograficznego 38 lub etnogeograficznego 39. Na ogół tego typu słowniki mają układ haseł jednostopniowy, rzadziej dwustopniowy, tj. gdy hasła drugiego stopnia są wyodrębnione spośród haseł głównych innym drukiem (etnonimy, hasła przedmiotowe) i można je odnaleźć przy pomocy indeksu. b) Alfabetyczno-przedmiotowy układ haseł stosowany jest najczęściej w terminologicznych słownikach i encyklopediach etnograficznych 40. Taki układ treści cechuje także słowniki z zakresu etnografii narodowej 41, oraz słowniki i encyklopedie problemowe 42. Są to układy haseł jednostopniowe, różniące się zakresem doboru haseł i ich uszczegółowieniem. Alfabetyczny układ haseł przedmiotowych może kłaść nacisk albo na hasła określające konkretne wytwory kulturowe (zwłaszcza rzeczowe), bądź na hasła ujmujące teoretycznie instytucje kulturowe. Hasła tego ostatniego typu uwzględniane są zwłaszcza przez słowniki socjologiczne, a także religioznawcze. c) Układ haseł alfabetyczno-mieszany występuje w niektórych tylko omawianych powyżej wydawnictwach i wówczas zarówno hasła etnogeograficzne, jak i przedmiotowe występują obok siebie 43. 2. Drugi wyodrębniony podstawowy układ treści stosowany w omawianych wydawnictwach, to układ problemowy. Stosowany bywa przede wszystkim w encyklopediach typu podręcznikowego 44. Układy problemowe cechuje rozbudowana systematyka, zazwyczaj wielostopniowa. Śledzenie różnic i podobieństw tego rodzaju układów problemowych treści, daje także w pewnym stopniu pojęcie o zmianach zaszłych w poglądach na cel, przedmiot i rozwój etnografii. Orientację i korzystanie z tego typu wydawnictw ułatwiają liczne indeksy, słowni'ki i spisy treści. Np. Np. 'o Np. 41 Np. 4" Np. 43 Np. 38 Volkerkunde. 39 Lexikon H Red. H. Tischner, op. cit. und Kult1l1'en, op. cit. de?' Volker C. Winick, Dictionary Wi:irterbuch Slownik Afrika, Ethnologie of Anthropology, de1' deutschen Folklor'u Polskiego, enciklopediceskij generale, Volkskunde, op. cit. op. cit. op. cit. op. cit. sbornik, op. cit. �a powojennej leksykog.-afH etnograficznej 141 Z kolei przejdziemy do bliższego omówienia niektórych wskazanych powyżej słowników i encyklopedii. Przy wyborze kierowano się zasadą, aby były to możliwie najnowsze opracowania, zawierające bogaty materiał etnograficzny i posiadające dla etnografa duże walory usługowo-pomocnicze. Uwzględniono także wydawnictwa różne ze względu na zakres i sposób ujęcia treści, zgodnie z przedstawioną powyżej próbą typologii. W ten sposób wytypowano kilka następujących pozycji: 1. Ethnologie generale 45. Omówienie pracy, której sam analityczny spis treści ob€jmuje 30 stron dr<Ybnegodruku, może być tylko ogólne z punktu widzenia systematy'k'i i sposobu ujęcia materiału. Praca składa się z trzech zasadniczych części, które dzielą się na kilkanaście rozdziałów rozbudowanych bogato pod względem systematycznym. Dział pierwszy ("historia i metodologia") obejmuje nie tylko historię myśli etnologicznej i stosowanych w dyscyplinie metod, lecz konfrontacje z dyscyplinami pokrewnymi - ekonomią, demografią, językoznawstwem, muzykologią, oraz szerokie zastosowanie w etnologii różnych, nie tylko czysto etnologicznych metod, technik badawczych i sposobów rejestracji danych. W dziale tym mamy do czynienia zarówno z historią, jak z wszechstronną systematyką wszelkich możliwych form działalności, kooperacji i funkcji usługowych badań etnologicznych. Szczególną uwagę zwraca np. podkreślenie możliwości i konieczności ekspertyz etnologicznych przed większymi inwestycjami, tak by mogły one funkcjonować bez przeszkód w 'kulturze danej społeczności. W części drugiej, zatytułowanej "dyscypliny etnologiczne", mieści się również omówienie specyfiki danych właściwych warsztatowi antropologa fizycznego i społecznego, specyfiki i systematyki ujęcia danych dotyczących kultury materialnej, mitologii, folkloru 'prawnego, a wszystko w konfrontacji materiału charakterystycznego dla badań społeczeństw niecywilizowanych i ludowej tradycji z 'kręgu kultury europejskiej. Takie ujęcie przynosi w 'konsekwencji nie tylko równomierne uwzględnienie wszystkich cywilizacji, bez względu na stopień zaawansowania, ale i bardziej wszechstronne ujęcie metodologiczne, zacierające często słusznie (zgodnie z tradycjami szkoły francuskiej) różnice między etnologicznym a socjologicznym badaniem kultury. Jeszcze wyraźniej występuje ten fakt w części trzeciej ("konfrontacje"), w której etnologia jako nauka konfrontowana jest z językoznawstwem, historią, geografią społeczną, demografią, psychologią, estetyką i naukami przyrodniczymi. Ethnologie generale jest naj wszechstronniejszą ze wszystkich tutaj wymienionych pozycji ze względu na to, że: 1) uwzględnia nie tylko problematykę ludów rozwijających się, ale i w znacznym zakresie problematykę ludów rozwiniętych, a nawet tradycyjne elementy kultury spo45 Ethnologie generale, op. cit. �ZOFIA STASZCZAK leczeństw miejskich; 2) uwzględnia analizę nie tylko zwyczaJow, względnie materialnych i artystycznych wytworów kulturowych, ale i analizę instytucji kulturowych; 3) bardzo obszernie uwzględnia zakresowe, metodologiczne i badawcze (tj. w zakresie techniki badań) interferencje etnologii i dyscyplin pokrewnych. Jest to zatem bardzo szerokie i nowoczesne rozumienie etnologii, którym jest charakterystyka kultury, jej przeszłości i teraźniejszości, bez jakiegokolwiek ograniczania się do perspektywy genetycznej, czy do mniej rozwiniętych stadiów rozwoju. Wyraża się to np. w tym, że wsparcie warsztatu socjologa i demografa jest w tym opracowaniu równie wyraźne, jak tradycyjny już dla etnografii związek z archeologią, antropologią fizyczną i językoznawstwem. Jedyna uwaga recenzyjna, jaka się tu nasuwa, to ta, że jest to stanowczo bardziej podręcznik, niż encyklopedia, gdyż trudno jest (mimo doskonałych indeksów) korzystać z niego w sposób wyrywkowy. Nawet uwzględnienie pewnych zagadnień, a zwłaszcza powiązań z pO'kre\vnymi dyscyplinami wielokrotnie w różnych częściach opracowania nie jest jasne na pierwszy rzut oka i staje się zrozumiałe dopiero w dokładniejszej lekturze. Można powiedzieć, że wiele jest wiadomości o cechach charakterystycznych różnych kultur i ludów, których nie znajdziemy w tym podręczni'ku, ale nie opuszczono w nim chyba niczego, co dotyczy problematyki interesującej etnologa, możliwości ujęć metodologicznych i technik badawczych oraz pogranicza problematyki etnologicznej. Daje on także dobrą choć nie wyczerpującą orientację w najważniejszych osiągnięciach etnologii w różnych krajach (omówione zostały osiągnięcia etnologii współczesnej w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Belgii, Holandii, Włoszech, Portugalii, Ameryce Płd. [łącznie], Japonii, Związku Radzieckim i Francji). Wydaje się, że czytelnik polski nie powinien czekać na udostępnienie tej podstawowej pracy tak długo, jak to miało miejsce z równie fundamentalnym opracowaniem G. Cocchiary, Dzieje folklorystyki w Europie (17 lat). 2. Inny charakter ma już praca J. Cazeneuve, L'ethnologie 46, której przedmiotem są współczesne ludy niecywilizowane, bez nawiązań do źródeł archeologicznych, czy pisanych. Kryterium doboru najbardziej pierwotnych, żyjących do dziś grup etnicznych wydaje się zrelatywizowane na różnych szczeblach; nie mamy tu do czynienia z wyróżnieniem szczebla rozwoju cywilizacyjnego na jednej skali dla całego świata, lecz z uwzględnieniem tylko tych grup, które wyróżniają się niższym rozwojem cywilizacyjnym w stosunku do ludności danego kraju. Na przykład z pewnością nie można zestawiać na jednym poziomie radzieckich Czukczów i filipińskich Aeta, albo afrykańskich Buszmenów. Nie jest też jasne dlaczego w Afryce za ludy pierwotne uznano np. Haussa czy Masajów. I dlaczego w związku z tym nie wymieniono w ogóle relatywnie najbardziej trady46 J. Cazeneuve, L'Ethnologie, op. cit. �o powojennej leksykografii etnograficznej 143 cyjnych ugrupowań etnicznych Europy, a z drugiej strony potraktowano jako jedną grupę całą rodzimą ludność Australii. Wynika z tego, że jest to opracowanie mówiące bardziej o etnologii i jej problemach, niż o konkretnych ludach jako przedmiocie jej badań. Praca ma układ problemowy. Część pierwsza zawiera dane o ogólnych cechach społeczeństw niecywilizowanych, wymienia współczesne ludy prymitywne oraz podaje klasyfikację dziedzin ich kultury. Przegląd koncepcji i teorii badawczych dotyczących ludów społeczeństw niecywilizowanych i ich kultur zawiera część druga. Dopiero od części trzeciej ksiąŻ'ka uwzględnia w układzie problemowym następujące zagadnienia: wierzenia (mana, magia i religia, mitologia); obrzędy (obrzędowość religijna, obrzędy pośrednie i praktyki półrytualne); organizacje społeczne (klan, rodzina, stowarzyszenia społeczne, kontrola społeczna, stosunki międzygrupowe) ; życie materialne, umysłowe i estetyczne (techniki, myśl i język, gry i sztuki). Walor leksykalny omawianej pozycji jest mocno ograniczony, bo indeks zawiera tylko kilkadziesiąt terminów ogólniejszych oraz nazwiska. Jako encyklopedię można ją potraktować najbardziej z tego powodu, że została opublikowana w serii "kieszonkowa encyklopedia Larousse". 3. Lexikon der Volker und Kulturen 47 różni się od wymienionej powyżej pracy J. Cazaneuve, jest to już bowiem typowe opracowanie słownikowe o układzie haseł alfabetyczno-etnonimicznych. Jego pierwszym zadaniem jest charakterystyka grup etnicznych z pewną tendencją do wyjaśnień genetycznych, z częstym odwoływaniem się do historii, a nawet archeologii. Zasada ta nie jest stosowana bardzo konsekwentnie, ponieważ brak haseł odnoszących się do większości współczesnych narodów europejskich, brak nawet hasła mówiącego o ludach romańskich, podczas gdy ludy germańskie i słowiańskie są omówione, a osobno wyodrębnione jest niejasne hasło "europeidzi". Wprowadzone są hasła dotyczące ludów, które nie są grupami etnicznymi (np. "Kozacy"). Zamieszczono dobrą mapkę przedstawiającą ugrupowania etniczne na terenie Związku Radzieckiego, nawiasem mówiąc tylko przy haśle "Finowie". Jest także dość schematyczna mapka obrazująca rodzime ugrupowania etniczne Australii, a brak etnicznej mapy Afryki, którą przedstawia się tylko we fragmentach. Niekonsekwencją wydaje się także przedstawienie (przy haśle "Słowianie") dokładnej mapki łużyckiego obszaru językowego, przy całkowitym pominięciu kartograficznego przedstawienia stosunków etnicznych w Europie. Dobór haseł odznacza się dużą rozmaitością szczebla uogólnienia (np. "Indianie południowo-amerykańscy", co jest właściwie pojęciem geograficznym; "Wikingowie", co jest już tylko pojęciem historycznym; o Niemcach mówi się tylko w obrębie hasła "Germanie", ale "Węgrzy" 47 Lexikon der Volker und Kulturen, op. cit. �144 ZOFIA STASZCZAK mają oddzielne hasło poza wymienieniem w haśle "ludy fińsko-ugryjskie"). Jedynym bodaj ludem słowiańskim, któremu poświęcono odrębne hasło, są Bułgarzy, chyba właśnie ze względu na swoich starobułgarskich, niesłowiańskich przodków. Z drugiej strony przykładem niekonsekwencji może być sąsiednie hasło "Burowie", dotyczące ludów o bardzo świeżych tradycjach osadniczych w Afryce. Indeks w ogóle nie uwzględnia haseł rzeczowych i nie ma żadnego innego ich spisu, tak że zorientowanie się w nich kogoś, kto nie wie z góry jakiego hasła szukać, jest niemożliwe . .Jak na trzytomowy leksykon stosunkowo nieduża jest ilość haseł rzeczowych, a odnoszą się one głównie do objaśnienia form pierwotnych wierzeń (np. animizm, totemizm, tabu, szamanizm) oraz takich terminów jak "ludy pierwotne", "ludy zbieracko-łowieckie". Leksykon posiada krótki słowniczek objaśniający podstawowe terminy używane w etnologii oraz zestawienie wybranej literatury przedmiotu. Zwraca uwagę doskonała szata graficzna w postaci wielu barwnych i czarnobiałych fotografii oraz map. 4. Nie tyle ze względu na swoją wartość encyklopedyczną, co ze względu na sposób ujęcia, osobnej wzmianki wart jest tom Les socii!tes humaines 48. Jako encyklopedia może on być traktowany tylko ze względu na dążenie do ujęcia całości zagadnień, a posługiwanie się nim ułatwia dość obszerny ind€'kJs i wspomniany wyżej mały słowniczek socjologiczny. Uderza jednak szerokość horyzontu tego opracowania. W przeciwieństwie do wielu innych, ujęcia etnologiczne przerastają się tu i uzupełniają harmonijnie z punktem widzenia socjologicznym, zaś przesłanki rozumowania i przykłady zaczerpnięte są swobodnie i szeroko z archeologii, historii, aż do współczesnych danych demograficznych, ekonomicznych i socjologicznych, nie pomijając nawet takich źródeł, jak afisze lub rysunki dziecięce. Podziw musi budzić wykorzystanie tak szczegółowych wyników badań, jak dokładne zestawienie ilości pielgrzymów do Mekki z różnych krajów w jednym roku dla zbudowania tylko jednej przesłanki. Jasne, doskonałe schematy obrazują np. konflikt ról społecznych, urbanizację czy strukturę pokrewieństw. Takie sprofilowanie pracy jest podyktowane potrzebami szerszego odbiorcy, którego przecież interesuje przedmiot badań, 'tj. społeczeństwo, a nie podziały kompetencyjne między dyscyplinami naukowymi. Ujęcie takie, niemożliwe dziś w pracy badawczej jednostki w związku ze swoją wielowarstwowością, wydaje się jednak najsłuszniejsze właśnie w tych opracowaniach podręcznikowych i encyklopedycznych. których ambicją jest służenie nie tylko specjalistom. Od zachęty do udostępnienia tej książki czytelnikowi polskiemu powstrzymuje tylko to, że nie jest ona napisana z pozycji marksistowskich, mimo że właśnie z tych pozycji można ją było napisać jeszcze lepiej. 4H Les societes humaines, op. cit. �o powojennej leksy/wgrafii etnograficznej 140 5. Inne ujęcie prezentuje nieco dawniejszy leksykon z serii Fischer 49. Jest to ujęcie alfabetyczne, ale głównie według kontynentów lub subkontynentów, obejmujące tylko 22 hasła. Wyjątkiem w tej regule są hasła dotyczące Eskimosów oraz Indian południowo- i północnoamerykańskich, co zresztą redaktor stara się uzasadnić we wstępie. Nazwiska badaczy, nazwy geograficzne, etnonimy i zjawiska kulturowe uwzględnia dość wyczerpujący indeks. Należy też podkreślić podanie bardziej wyczerpującej niż w innych leksykonach bibliografii, choć z drugiej strony szata ilustracyjna jest uboższa. Uderza też nierównomierne potraktowanie sposobów prezentacji materiału, zwłaszcza w opracowaniu kartograficznym: Afryka reprezentowana jest tylko przez mapę gospodarczą, Indie i Indochiny w formie dość szczegółowej mapy rozmieszczenia plemion, brak zupełnie jakiejkolwiek mapy całościowej Azji, Ameryka Północna reprezentowana jest przez mapę "rozmieszczenia Indian północnoamerykańskich", a mapka Ameryki Południowej zawiera bardzo ogólnikowe dane o "rodzinach językowych ludów pierwotnych Ameryki Południowej". W sumie, nawet jeśli przyjąć zastrzeżenie redaktora, że nie jest to praca dla etnologów, lecz dla szerszego kręgu zainteresowanych, można było oczekiwać większej zwartości i konsekwencji przedstawienia danych, co nie powinno sprawiać trudności przy aż tak formalnym układzie haseł. W pracy tej, jak i w poprzednich, uderza też brak synchronizacji spojrzenia, np. autorzy, opierając się na starszych danych, zdają się często nie zdawać sobie sprawy z przemian, jakie zaszły choćby w azjatyckiej części Związku Radzieckiego, czy nawet w wielu krajach afrykańskich. Jest to problem tak stary, jak etnologia, polegający na tym, czy należy opisywać przede wszystkim tradycyjne uwarunkowania teraźniejszości, czy w teraźniejszości i przeszłości doszukiwać się elementów najbardziej archaicznych, reliktowych. Wydaje się, że w większości cytowanych tu opracowań (z wyjątkiem może Ethnologie generale, czy Enciklopedii Afriki) zdecydowano się raczej na przedstawienie reliktów i archaizmów, z tym, że w sposób niezupełnie obiektywny wyłączono z tej procedury ludy europejskie. Prace etnologów polskich uwzględniane są w spisach literatury omawianych opracowań w sposób dość przypadkowy. I tak Ethnologie generale i W. Stohr podają tylko B. Malinowskiego, przy czym pierwsza z tych pozycji podaje jeszcze kilka nazwisk nie-etnologów polskich, np. A. Zajączkowskiego. Natomiast opracowanie pod redakcją H. Tischnera wymienia M. Czaplicką, a nie wymienia nawet B. Malinowskiego. 6. Jak widać choćby z zestawionych powyżej danych, leksykografia etnograficzna ustępuje znacznie wobec rozwoju leksykografii socjologicz- Lexikon 4D tO ~ V olkerkllnde. Lud, tOlll LVIII Red. H. Tischner, op. cit. �146 ZOFIA STASZCZAK nej. Mimo dawnych, znanych tendencji do sprowadzania w krajach socjalistycznych socjologii do etnologii, obecnie problematyka etnologiczna uwzględniana jest szerzej w socjologicznych le'ksykonach, pisanych z punktu widzenia niemarksistowskiego 50. Najobszerniejszym, poważnym leksykonem socjologicznym, który dotarł do nas ostatnio, jest Warterbuch der Soziologie 51. Jest to wydawnictwo z tradycją, gdyż jest ono drugim, rozszerzonym wydaniem opracowania z 19·55r., nawiązującego zresztą do dawnego, gruntownego opracowania pod redakcją A. Vierkandta. Wśród haseł tego leksykonu dotyczących głównie instytucji, zjawisk i ugrupowań społecznych, a także etnologicznych, których autorami są przede wszystkim G. Heilfurth (5 haseł), W. E. Miihlmann (36 haseł), E. W. MillIeI' (6 haseł) i S. Westphal-Hellbusch (6 haseł), polskiego czytelnika może zainteresować to, że wśród współpracowników-konsultantów wymieniony został S. Ossowski, a autorami dwóch haseł (ale nie etnologicznych) są J. Hochfeld i J. Szczepański. Wracając do haseł etnologicznych trzeba powiedzieć, że dotyczą one przede wszystkim etnol'Ogicznego wyjaśnienia podstawowych, tradycyjnych instytucji społecznych i pojęć określających zajmujące się ich badaniem dyscypliny. Uderza (zwłaszcza w leksykonie niemieckim) uwzględnienie jako osobowych trzech haseł antropologii społecznej, etnologii i "Volkskunde". Brak natomiast takich haseł, jak antropologia kulturowa, etnografia i "Volkerkunde". Wśród haseł uwzględniono: zwyczaj, obyczaj, przesąd, magię, następnie takie zjawiska jak akulturacja, inicjacja, pokrewieństwo, kanibalizm, nomadyzm, totemizm, dyfuzja i wreszcie tradycyjnie uwarunkowane grupy, lub kategorie 'Społeczne,jak klasy wieku, tajne stowarzyszenia, kasty, plemiona, fratrie itp. Jak widać z tego przykładowego wyliczenia słowni'k nie zajmuje 'Się oczywiście kulturą materialną, nie uwzględnia charakterystyk grup etnicznych ani konkretnych zwyczajów, lecz zatrzymuje się na wyższym szczeblu uogólnienia. W związku z tym dziwić może brak osobnego wyjaśnienia pojęcia specyfiki etnicznej (etnos), które występuje jednak w związku z takimi hasłami, jak natywizm, naród, charakter narodowy, "folk society". W sumie jest to pozycja warta zalecenia etnografom, 'którzy mogą tu znaleźć w pewnym zakresie więcej danych O' teoretycznej problematyce etnologicznej, niż w niejednym specjalistycznym leksykonie etnograficznym. Słownik ten wyróżnia się tym korzystnie od np. słownika pod redakcją R. Koniga 52, który prawie zupełnie nie została uwzględniona w WOTSoziologie, Berlin 1969, ss. 535, ani w FilosOfskaja Enciklopedija, t. 1-5, Moskva 1960-1970. 51 Worterbuch der Soziologie. Red. W. Bernsdorf, op. cit. 5" Soziologie. Red. R. Konig, op. cit. 50 terbuch Problematyka der etnograficzna Marxistisch-Leninistischen �a powojenne; leksykografil etnograficznej 147 uwzględnił tylko trzy hasła etnologiczne (etnologia, społeczeństwa prymitywne i społeczeństwa nierozwinięte, autorstwa E. Willemsa). Gdyby na tle powyżej zgromadzonych danych pokusić się o sformułowanie pewnych postulatów pod adresem jakiegoś przyszłego leksykonu etnograficznego, można by je ująć następująco: 1. Jeżeli chodzi o zakres i 'wszechstronność przedstawionych zagadnień oraz szerokie, a konieczne uwzględnienie pogranicza z innymi dyscyplinami - wzorem może być Ethnologie generale. Z tego też opracowania należałoby przyjąć szerokie uwzględnienie tradycji kulturowych ludów i społeczności cywilizowanych, a więc zaiJnteresowanie współczesnością. 2. Ze względu na układ, najbardziej informujący wydaje się układ hasłowy, jak w Worterbuch der Soziologie, także na dość dużym szczeblu uogólnienia, ale z dodatkowym indeksem, umożliwiającym odszukanie konkretnych, szczegółowych zjawisk, jak w Soziologie R. Ki::iniga. 3. W zakresie doboru haseł wskazany byThy układ przedmiotowy, z uwzględnieniem jednak najważniejszych etnonimów oraz kierunków etnograficznych. Takie ogólne opracowanie wydaje się niezbędne dla czytelni'ka polskiego, potrzebniejsze niż narodowy słownik etnograficzny, który - jak wskazuje przykład opracowania R. Beitla - może być z powodzeniem zastąpiony przez 'podręcznik, zaopatrzony dobrym indeksem. Podstawową pomocą, nie tylko zresztą dla specjalistów, byłoby bowiem zdefiniowanie i ujednolicenie aparatu pojęciowego. Pewne usługi z tego zakresu oddaje już dziś interdyscyplinarny Leksykon PWN, a można mieć nadzieję, że pomocą będzie tu także słownik terminów socjologicznych, zapowiadany jako uzupełnienie podręcznika J. Szczepańskiego 53. ZOFIA STASZCZAK ON POSTWAR ETHNOGRAPHIC LEXICOGRAPHY (S u m m ary) The article .is a compilation and systematic discussion of the data on specialized dictionaries, lexicons and encyclopedias from the field of ethnography and related disciplines treating ethnographic problems. The works dilScussed are thooe which were available to the author. 53 J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, por. s. 10. �148 ZOFIA STASZCZAK The following types of '.'lorI,s were discLLssed: 1) those containing the whole range of ethnographk problems, 2) those from the area of general ethnography. 3) those from the ethnography of individual nations, 4) lexical works of the subareas of ethnography, 5) works from related scholarly disciplines which take ethnographic data into a0count. A further dLscUJSSiion was carried out with respect to the geographk area of a given work (the whole world, continent, country or territory) and with respect to the method of approach. This may be an alphabetic approach (in an ethno-geographic, subject or mixed order) or an approa·ch dealing with certain problems that stands on the borderline of being a textbook but is included in the encyclopedia mainly because of the title of the work, series or large alphabetical index. At the end select, representative works f1'om various groups arc dis<CluSised in more detail. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee031d50b54ade068de0f09390b2cb11.pdf 9c2dc77a8a5e6421381518036d5fc7b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1450 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource narzędzia rolnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1341 Title A name given to the resource Rezginie w Europie / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.73-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 58, 197f ZYGMUNT KLODNICKI REZGINIE W EUROPIE Jedną z ciekawszych form ludowego transportu, występującą na obszarze Europy, jest przenoszenie małych ilości siana, liści lub ściółki na plecach przy pomocy siatki lub sznurków rozpiętych na dwóch żerdkach. W polskiej literaturze etnograficznej na określenie narzędzia w postaci siatki rozpiętej między dwoma kabłąkami przyjęła się gwarowa nazwa rezginia. W dalszej części artykulu będę używał tego terminu w znaczeniu szerszym, określając nim narzędzia w postaci kabłąków, bądź prostych żerdek połączonych siatką albo sznurkami. Celem niniejszego artykułu jest próba podsumowania dyskusji, jaka się w ostatnich latach rozwinęła na temat genezy rezginii w Europie 1. I. S t a n b a d a ń. W przeciwieństwie do wielu innych narzędzi transportu siłami ludzkimi rezginie doczekały się kilku opracowań. Pierwszy zwrócił na nie większą uwagę Karl Rhamm (1908 r.) przy okazji studiów nad pograniczem germańsko-słowiańskim. Zdaniem K. Rhamma "rezginia jest [...] tak osobliwym narzędziem, że trudno przyjąć, iż mogła powstać niezależnie w różnych miejscach. Z tego wynikałoby, że plemiona, u których ona obecnie występuje, żyły dawniej w ścisłym sąsiedztwie" 2. Autor miał na myśli bezpośrednie sąsiedztwo w przeszłości między Germanami północnymi, wschodnimi oraz tymi, którzy później osiedli w Alpach. Ten wywód opierał na popularnej w owym czasie teorii, którą Gustaf Kossinna wprowadził do archeologii jako "Siedlungsarchaologie", a mianowicie, że występowanie podobnych wytworów kulturowych u różnych ludów świadczyło o pokrewieństwie tych ludów. W ćwierć wieku później, dyspo1 Dyskusja na ten temat trwa z dłuższymi przerwami od czasu, kiedy K. Rhamm poruszył zagadnienie rezginii w pracy Ethnographische Beitriige zur germanischslavischen Altertumskunde, t. 2 Urzeitliche Bauernhofe im germanisch-slavischen Waldgebiet, Braunschweig 1908, s. 1035 i nast. Ożywienie w dy,skusji, jakie miało miejsce w ostatnich latach, wywołał L. Schmidt, Der Heubogen im siidlichen Burgenland. Aus der Arbeit am Atlas der burgenliindischen Volkskunde. "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" 1932, t. 8, cz. 2, s. 351-3,60. 2 K. Rhamm, op. cit., s. 1037 (tłum. Z. K.l. �14 ZYGMUNT KLODNICKI nując nieco obfitszym materiałem, ten sam pogląd powtórzył Bruno Schier 3. Wiadomości o występowaniu rezgmu w Szwecji, Danii, Schwarzwaldzie, wschodnich i zachodnich Alpach oraz w Piemoncie uzupełnił następnie Arthur Haberlandt informacją o istnieniu tego narzędzia na Balearach i w północnej Afryce, gdzie używano go do transportu zboża na osłach 4. Znamienne jest, że żaden ze wspomnianych autorów nie orientował się, że rezginie występują także na obszarach słowiańskich i z nimi sąsiadujących. Zasięg rezginii w Europie uzupełnił Kazimierz Moszyński, podając ich występowanie na Białorusi, w południowej i zachodniej Wielkorusi, południowej Litwie i Łotwie, a z drugiej strony w południowo-zachodnich Węgrzech, Slawonii, Chorwacji, Słowenii i części Bośni. K. Moszyński zaliczył to narzędzie do grupy wytworów występujących w przerywanym zasięgu bałtycko-adriatyckim 5. Wiele materiału z obszaru Półwyspu Bałkańskiego, głównie z zakresu nazewnictwa rezginii, przyniósł, przeoczony w późniejszych opracowaniach, artykuł Borivoje Drobnjakovića 6. Autor przypuszcza, że to narzędzie dostało się do Europy z Egiptu. Bardziej ożywione zainteresowanie omawianym narzędziem dało się zauważyć po opublikowaniu przez Leopolda Schmidta w 1962 1'. artykułu o rezginiach w południowym Burgeniandzie 7. W oparciu o nowsze materiały z obszaru Austrii i Schwarzwaldu autor uściślił zasięg występowania rezginii na terenach podalpejskich. L. Schmidt uważa rezginie za relikt pochodzący z czasów, kiedy gospodarka wiejska była na niskim ,3 B. Schier, Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen MitteleuTOpa. Reichenberg 1932.,.5. 13. Seria Beitriige ZU1' sudetendeutschen Volkskunde, t. 2,l. 4 A. Haberlandt, Die volkstii.mliche Kultur Europas in ihrer geschichtlichen Entwicklung, [w:] Illust1'ierte VOlkerkunde. Red. G. BUiSchan, t. 3, cz. 2, Stuttgart 1926, s. 394-395. 5 K. MQszyński, Kultura ludowa Slowian, t. l, Kultura materialna. Wyd. 2, Warszawa 1967, § 631. W innym miej:scu(§ 23) autor napisał: "Zasięgi tego typu w,kraczają wprawdzie niekiedy zatokowo lub wyspowo z krajów nadadriatyckich w głąb zachodniej lub środkowej Europy (np. na Węgry), albo z krajów nadbałtyckich w głąb północno-zachodniej Polski i wschodniej oraz środkowej Rosji; tworzą też czasem wyspy w Karpatach {...], a niekiedy i drobne lub znaczne wyspy tu i ówdzie w Europie; niezmienną ich cechą jest jednak to, że bardzo znaczne ich części lub nawet główne jądra przypadają, o ile do dziś wiadomo, z jednej strony nad Bałtykiem, z drugiej zaś strony - w krajach alpejskich i dynarskich". 6 B. Drobnjaković, Un instrument ancien pour Ie transport de la nourriture. "Bulletin de l'Academie Serbe des Sciences", t. 24 nowej serii, Classe des sciences sociales, nr 7, 1959, s. 123-128. 7 L. Schmidt, op. cit. �Rezginie w Europie 75 stopniu rozwoju. Dyskusyjne okazały się jego wywody dotyczące genezy kształtu tego narzędzia. L. Schmidt próbował wyjaśnić kształt rezginii kabłąkowatej w oparciu o dawne wierzenia ludowe związane z kultem księżyca. W następnych latach ukazały się obszerne artykuły oparte na szerokiej bazie materiałowej, polemizujące z poglądami L. Schmidta. Ants Viires analizując funkcję rezginii na Białorusi i w republikach bałtyckich ZSRR stwierdził, że na obszarach tych są one typowym narzędziem chłopskim związanym z rozwiniętą uprawą roli i hodowlą bydła (wynoszenie siana i plew z klepiska, noszenie paszy do stajni). A. Viires nie znalazł w północnowschodniej Europie danych przemawiających za pierwotnym używaniem rezginii do zbierania liści i ściółki, z czym wiąże to narzędzie L. Schmidt w oparciu o materiały z obszarów podalpejskich. Uznając rezginię za stare narzędzie do gospodarki hodowlanej przyznaje, że dawniej funkcja tego wytworu w pewnej mierze mogła zmieniać się zależnie od charakteru miejscowej gospodarki hodowlanej. W zasadzie autor dopuszcza możliwość zaproponowaną przez L. Schmidta jak również rozwiązanie K. Moszyńskiego, który przypuszczał, że rezginia pierwotnie mogła być w Europie używana podczas żniw do transportu ściętych kłosów 8. Nils-Arvid Bringeus skorygował uogólnienia co do funkcji i form rezginii w Szwecji, którymi posłużył się L. Schmidt konstruując hipotezę dotyczącą pierwotnej funkcji rezginii. Bringeus przypuszcza, że rezginie w Szwecji powstały w drodze wewnętrznego rozwoju ze starszych wytworów kulturowych, takich jak np. rodzaj pętli do transportu na plecach, ukręconej z dłuższej witki wierzbowej. Analizując dawne spisy spadkowe doszedł do wniosku, że rezginie pojawiły się w Szwecji w pierwszej połowie XVIII w. i wiązały się z rozwojem gospodarki hodowlanej (hodowla bydła w zamknięciu, sprzęt siana na trudno dostępnych polankach leśnych i na bagnach), a niekiedy także do noszenia zboża (sic!) 9. Ten odosobniony w etnologii pogląd N.-A. Bringeusa poddał przekonywującej krytyce Sven B. Ek 10. Zwrócił przy tym uwagę, że należało uwzględnić materiał porównawczy, zwłaszcza z obszarów ościennych, tj. z Danii, północnych Niemiec i północno-wschodniej Europy, zwracając przy tym baczną uwagę na zmienną w czasie funkcję rezginii. W niniejszym artykule, zwłaszcza przy opracowywaniu map, uwzględ- g A. Viires, Der Heubogen in Osteu1"Opa. "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde" 1964,t. 10, cz. 2, s. 280-2!H. 9 N.-A. Bringeus, Hobagen. Relikt eller novation? "Rig" 1964, R. 47, s. 65-88. 10 S. B. Ek, Bagen ett gammalt homatt. "Rig" 1965, R. 48, s. 105-1;22, �ZYGMUNT Mapa. L Przybliżony 1 3 - rezginie olJszary kabląkowate na których (por. ryc. re7.ginie KLODNICKI zasięg rezginii w Europie 1-5); 2 bye': lTIOŻe rezginie \\'ystępujq. z prostymi drążkami brak poś\\'ić.ldci',enia (por. IV ryc. 6-8); literaturze. �Rezginfe w Europie 77 niono także prace kilku innych autorów, którzy omówili występowanie rezginii na obszarach poszczególnych krajów europejskich 11. II. F o r m y r e z g i n i i. Starym i szeroko rozpowszechnionym narzędziem do transportu naplecznego jest siatka. Szczególnym przypadkiem takiej siatki jest rezginia. Jak już wspomniałem na początku, za rezginię Ryc. 1. Rezginia kabłąkowata loogused, Vonnu, raj. Tartu, Es.tonia Hyc. 2. Rezginia kabląkowata pugatsid, Ampla, raj. Harju, Es.tonia uważam siatkę o wielkich okach, albo parę lub kilkanaście równoległych sznurków rozpiętych między dwoma prostymi lub wygiętymi w kabłąk żerdkami. Analiza zgromadzonego materiału, ze względu na formę omawianego narzędzia, pozwoliła na wyodrębnienie rezginii kabłąkowatych i rezginii o prostych drążkach. Scheuermeier, Bauernwerk in Italien, der italienischen und ratoromat. 1, Erlenbach-ZUrich 1943, t. 2 Bern 1956; GUnter Wiegelmann, Erste Ergebnisse der ADV -Umfragen zur alten bauerlichen Arbeit. "Rheini.schen VierteljahrsbUittern" 1969, t. 3:3, s. 2.13; Christo Vakarelski, Arten des Tragens bei den Bulgaren. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 664; Attila PaladiKovacs, Einige Bemerkungen ii.ber die Traggeriite der ungarischen Bauernschaft. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, s. 412, .ryc. 1. Zasięg rezginii w Polsce w oparciu o materiały pracowni Polskiego Atla.su EtnogtI"aficznego, zebrane według kwes.tionariusza Józefa Gajka (Transp01·t i komunikacja lądowa. "Archiwum Etnograficzne" nr 22, Wrocław 11960) i matel'ialy rękopiśmienne K. Moszyń'skiego, podał Z. Klodnicki, Transport mit Menschenkraft in Polenin der ersten Half te des XX. Jahrhunderts. "Muveltseg es Hagyomany" 1971, t. 13-14, :s. 597, mapa V. A. L Czabiaruk, Nazwa prystasawannia, u ja/dm nosiac siena, salomu. [w:] Dy,ialektalagiczny atłas biełaruskaj mowy (pod red. R. I. Awanesawa i in.) Mińsk 1963, mapa 2~4. 11 Paul nischen Schweiz, �78 ZYGMUNT Ryc. :3. Rezginia kabłąkowata, Ivankovo, pow. Vinkovci, Slavonia KLOONICKl Wśród rezginii kabłąkowatych można wyrozmc dwa warianty: 1. Kabłąki są odsunięte od siebie, a łącząca je siatka nie pokrywa powierzchni w obrębie każdego z kabłąków, ryc. 1. Do tej odmiany można, z pewnymi zastrzeżeniami, zaliczyć małe rezginie z północnej Estonii, w których kabłąki są połączone tylko dwoma sznurkami, ryc. 2. Taką małą rezginię z ładunkiem niesie się w ręku, przy czym kabłąki służą jako uchwyty. 2. Kabłąki są blisko siebie, tak, że rezginia po rozłożeniu tworzy kształt zbliżony do koła; za- mknięta kabłąkami powierzchnia jest zapleciona siatką, ryc. 3-5. Rezginie kabłąkowate występują na obszarach nadbałtyckich i w północnej, naddunajskiej części zasięgu śródziemnomorskiego, por. mapa I. Rezginie o drążkach prostych również występują w dwóch wariantach: we Włoszech drążki są połączone równoległe usytuowanymi sznurkami, ryc. 6, a na Półwyspie Bałkańskim siatką, ryc. 7-8, mapa I. Poza Europą rezginie były używane w Syrii 12 i Maroku przy sprzęcie zbóż. Znane były także w starożytnym Egipcie, gdzie używano ich do transportu kłosów zbóż na osłach 13. W poludniowej Etiopii kobiety z plemienia Banna używały nosiłek napłecznych w postaci dwóch owalnych, względnie jednej kolistej obręczy z rzadką siatką wyplecioną ze skórzanych rzemieni 14. Wyraźne pokrewieństwo z rezginiami wykazują północnoruskie nosiłki myśliwskie kroszni. III. N a z w y r e z g i n i i. W nazwach rezginii odbija się zarówno kształt i technika wykonania, jak i funkcja tego narzędzia. Formę rezgin ii odzwierciedlają nazwy kabląki, kabluki z pogranicza polsko-ruskiego Ryc. 4. Rezginia kabłąkowata, rezgm, Wierzchlesie, pow. Sokółka 12 B. DTobnjaković, op. cit., s. 125. K. MQszyń:skd,op. cit., § 63l. Elisabeth Pauli, MaterieIle KUltU1' der Banna und Hammar, [w:] Ad. E. Jensen (red.), Altvi:Hker Siid-Athiopiens, Stuttgart 1959, s, 349 i ryc. 31-2a, 31-2b, 31~3. 1·3 I4 �Rezginie Ryc. 5. Transport 79 w Europie przy pomocy rezginii kabłąkowatej, Hajnówka rjeski, Nowoberezowo, pow. oraz nazwy Zooga, Zoogacl, Zoogusecl tzn. "łuki", ze wschodniej Łotwy. Do grupy nazw wiążących funkcję rezginii z jej formą należy zaliczyć germańskie nazwy typu heubogen, (ho)bdga, hobue, fuadaschbogn, futterbogen, laubbogen, streubogen itp., gdzie pierwszy człon nazwy określa rodzaj noszonego ciężaru, tj. siano, paszę, liście, ściółkę, a drugi znaczy "kabłąk, łuk". Z funkcją rezginii wiążą się nazwy: heutrage z akr. Gtissing w południowym BurgenIandzie, nosze, noszki z pogranicza polsko-ruskiego oraz kandmecl (1. mn. od kandma - nieść) w północnej Estonii. Z techniką wykonania tego narzędzia wiąże się nazwa typu rezginie, rezgine. Autorzy są zgodni co do tego, że jest to nazwa pochodzenia bałtyjskiego 15. Litewskie ri?gzti znaczy "wyplatać, dziać etc.", lotewskie rezgit zaplątać, zawikłać, lit. regztis "siatkowaty pojemnik do siana, nosiłki do siana, kosz", lot. rezgis "plecionka" itp. 16 Wskazuje to na fakt, że 15 K. Mos,zyński, op. cit., Si 631; A. Viires, op. cit., s. 238; G. Wiegelmann, cit., s. 2113i in. 16 A. Viires, op. cit., s. 283 za E. Fraenkelem i M. Va~merem. op. �80 ZYGMUNT II'III/IUNIII ł iI/IIIIII"t Ryc. 6. Rezginia z drążkami prostymi, rete, góry Piemontu, Liguria, środkowe i południowe Włochy Ryc. 7. aezginia z drążkami "Vb7'zóbla, Rodopy prootymi, KLODNICKI sia tka łącząca kabłąki była dawniej plecionką 17. Zważywszy, że bardzo podobne nazwy, np. mrezage występują w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego, a być może nawet zaliczyć tu można włosko-albańską nazwę rete, rjete, gdzie nie można oczywiście doszukiwać się wpływów bałtyjskich, należałoby przyjąć bardzo dawne, może praindoeuropejskie pochodzenie tego typu nazwy i być może desygnatu. Szereg nazw określających rezginie obejmuje także inne narzędzia do noszenia. Nazwie rezginii koszel, kas.~els z południowo-wschodniej Łotwy odpowiada rosyjskie kosel, tj. torba, worek, rezginia itp. wyplatane.z kory 18. Tak samo nazywają się w cześci Białorusi i Litwy kobiałki wyple- Ry<:. 8. Transport prz.\' pomocy rezginii prostymi dnl/.kami, I'rzmi, Ma<:edonic! l 17 W muzea<:h za<:howało się jeszcze kilka egzemplarzy !'ei:ginii z siatką uplecioną z łyka. Wiadomości o tak wykonanych rezginiach można także znaleźć w lite['aturze; por. N.-A. Br.ingeus, op. cit., s. 87; A. Viires, op. cit., s. 2112-28:l; materiały rękopiśmienne K. Moszyńskiego. l.~ Franciszek Sławski, Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 2, Kraków 1958-1965, s. 539; A. VUres, op. cit., s. 284. �l!ezginie Si w Europie # tJ li r-, ,..,.....,•...• ~1 Mapa II. Przybliżone zasięgi niektórych nazw rezginii w Europie 1 - mrezagc, reźgine, rc.zwiny itp.; 2 krośnje, krosni; 3 bogen, (ho) baga, IJUga, pulca, tutterbogen, laubbogen, streubogen cr.znli, vrzunl; 6 - zgcncralizo\vane zasięgi rezginii 6 - Lud, tom LVIII 6 rete, ,oete, rjete: 4 heuitp,; 5 - vbrzóbla, vih',zame, (por. mapa I). �82 ZYGMUNT KLODNICKI cione z kory techniką krzyżowo-taśmową, noszone na pasku przez ramię. Nazwa ta jest ściśle spokrewniona z ogólnosłowiańskim terminem kosz używanym na określenie różnych wyplatanych pojemników. Nazwa krosznie oznacza oprócz rezginii także nosidła do noszenia wody i drewniane skrzynki napleczne, używane przez wędrownych szklarzy (Słowacja, sporadycznie w południowej Polsce). W okolicach Pińska rezginię nazywają rept'uch. Podobnie nazywa się płócienna torba na owies dla konia w Polsce, na Ukrainie i u Rosjan 19. IV. P r z e r y wan y z a s i ę g r e z g i n i i. Rezginie w Europie występują na dwu dosyć zwartych obszarach tworząc przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski. Za tym, że jest to zasięg przerywany, przemawia analiza zarówno mapy form, jak i nazw rezginii. Rezginie kabłąkowate zajmują północną, alpejską część zasięgu śródziemnomorskiego i są formą wyłączną na obszarach nadbałtyckich. Podobnie wygląda rozmieszczenie części nazw tego narzędzia, mapa II. Na obu obszarach powtarzają się nazwy typu krosnje - krosni; mrezage - rezgine, rezwiny; heubogen - (ho)bdga, buga, puka itp. Rezginie w postaci siatki, bądź kilku sznurków rozpiętych między dwoma prostymi drążkami, występują w strefie śródziemnomorskiej jako forma wyłączna. W pewnym stopniu podobne do nich są rezginie estońskie, które niekiedy mają kabłąki słabo wygięte i połączone siatką; a niekiedy tylko parą sznurków, ryc. 2. Kuszące jest zatem przypuszczenie, że występujące na peryferiach Europy rezginie o prostych lub prawie prostych drążkach, są formą starszą od rezginii kabłąkowatych. Świadczyłby o tym zarówno peryferyjny zasięg, jak i prostsza, bardziej prymitywna forma. Wartość tego przypuszczenia osłabia fakt, że w starożytnym Egipcie, znane były rezginie kabłąkowate 20. Również wspomniane nosiłki napleczne z poludniowej Etiopii i z północnej Wielkorusi są bliższe formą rezginiom kabłąkowatym. P o d s u m o wan i e. Wydaje się faktem 'bezspornym, że rezginia jest bardzo starym wytworem kulturowym. Przemawiają za tym: a) typowo rezidualny, przerywany zasięg baltycko-śródziemnomorski zarówno samego narzędzia, jak i jego nazw; b) bardzo prosta konstrukcja tego narzędzia, wywodząca się przypuszczalnie od sznurkowych, a nawet wiklinowych pętli i siatek do noszenia na plecach. Współcześnie rezginia jest używana głównie do przenoszenia paszy lub ściółki dla bydła na obszarach, na których gospodarka hodowlana odgrywa mniejszą rolę aniżeli rolnictwo. Natomiast tam, gdzie dominuje paster- 19 20 F. Sławski, op. cit., t. 3, Kraków 1966-1969, s. 88-89. B. Drobnjaković, op. cit., ryc. 4. �Rezginie w Europie 83 stwo, a więc w Alpach i Karpatach, rezginia w zasadzie nie jest znana. Na wielu obszarach Europy, a zwłaszcza w strefie lasów liściastych, gospodarka sienna jest dosyć późnego pochodzenia 21. Zestawiając ten fakt z dawnością rezginii prawdopodobnym staje się przypuszczenie, że mamy tu do czynienia z prastarym narzędziem rolniczym używanym dawniej do transportu ściętych kłosów. W miarę jak w rolnictwie dokonywała się ewolucja od zżynania samych kłosów do zżynania całych źdźbeł zbóż, a w gospodarce hodowlanej rolników dokonywało się przejście od zimowego wypasu bydła w lasach liściastych do gospodarki 'siennej, rezginia tracąc zastosowanie w rolnictwie stała się typowym narzędziem do transportu siana, liści i ściółki dla bydła. ZYGMUNT KLODNICKI THE REZGINIA IN EUROPE (Summary) The author attempts to summarize the discussion which has been going on since 190B (K. Rhamm, op. cit.) concerning the rezginia in Europe. The heretofore discus.sions concerning the origin of this implement have restricted themselves most frequently to its form in the .shape of a net stretched between two hoops. In contradistinction to his predeceSiSOr,g the author considers the rezginia to be a net or &trings stretched parallel to one another on straight rods or rods bent into the shape of a hoop. 21 J. G. D. Clark, Prehistorie Europa. The economic Basic. Tłum. J. Kostrzewski, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, War.szawa 1957, pisze na s. 146: "... bydło [...] korzystało [...] z liści i galęzi drzew liściastych, zw.laSlZcza wiązu i 'lipy, jako paszy zimowej; stosowało się to szczególnie do okresu przed powstaniem zwyczaju zbierania siana we wcze.snym okresie żelaza". Dalej, na s. 152: "... 2Jbieranie siana na więks:zą skalę, poświadczone przez istnienie żelaznych sierpów zrównoważonych, a w okresie rzymskim kos, zapoczątkowano w końcowych stadiach epoki przedhistorycznej". Tamże na s. 1::3'5-137 o przedhistorycznych żniwach polegających na ścinaniu samych kłosów. K. Maszyńsk.i, op. cit., § 118, podał kilka przykładów śwliadczących o tym, że j8SelCzew XIX w. tu i ówdzie w Europie "... np. w niektórych zakątkach Litwy do niedawna bydlo rogate musiało się zimą obywać bez rSiianai slomy, pasąc się :po całych dniach w lasach [...], w pewnych zakątkach Polesia, np. w okolicy Dawidgródka, niektórzy chłopi tamtejsi dawniej przez całą zimę trzyrnalipodobno swe bydlo na takiej paszy leśnej". Dalej (§ 199) autor pisze o "... ;prastarym zwyczaju żęcia samych tylko kłosów który to zwyczaj poprzedzał dzisiejszy i zachował się jeszcze gdzieniegdzie w Europie (np. w okolicy Alessio w Albanii)". �84 ZYGMUNT KLODNICKI There is no doubt that the rezginia in the above proposed meaning of the word is a very old cultural implement. In favor of thi.s argument are the following: a) the typically residual range from the Baltic lo the Mediterranean of both the implement itself (M",p I) as well as its names (Map II). b) very :simple construction of the implement coming presumably from loops and nets of string or wickerwork for carrying on the shoulders. Nowadays the rezginia is used mainly for carrying fodder or litter on one's back for cattle in areas where cattle raising plays a lesser role than agriculture. However, in pLaces where cattle raising is predominant, i.e., in the Alps or the Carpathians, the rezginia is generally unknown. In many areas of Europe, especially in the zone of deciduoUJSforests, hay-making is of rather late origin. Considering these faJCbstogether with the antiquity of the rezginia, it is reasonable to assUJme that it is a prehistoric European agricultural implement formerly used for carrying ears of grain jUJStas they did in ancient Egypt or, not too long ago, in North Africa and Syria. As in agriculture the evolution of harvesting ears alone to the harvesting o[ whole stoc.ks took place and in cattle raising there was a change from the winter pasturage of cattle in the deciduous forests to hay-making, the rezginia lost .its use in agriculture and became an implement for carrying hay, leaves and litter for cattle. ZYGMUNT KLODNICKI HEUBOGEN IN EUROPA (Z u s a m m e n f a s s u n g) Im vorliegenden Artikel vensucht der Verfasser die seit 1908 (K. Rhamm, op. cit.) gefiihrte Diskussion liber Heubogen in Europa zUJSammenzufas\5en.Die bisherigen Betrachtungen libel' die Herkunft dieses Gerates beschrankten sich meistens auf ein zwischen zwei Bogen gespanntes Netz. 1m Gegen:satz zu Vorgangern versteht der Verfas.ser unter Heubogen ein zwischen zwei geraden oder bogenartigen Stangen eingespanrrtes Netz bzw. parallellaufende Schnuren. EJs scheint unbestreitbar zu Isein, dass der Heubogen, in dem von uns vorgeochlagenen Sinne des Wortes, ein sehr alter Kulturelement ist. Dafiir sprechen: a) die fUr die Restgebiete typis'che, baltisch-mittelmeerliindische inselartige Verbreitung des Gerates (Karte I) wie ,seiner Bezeichnungen (Karte II), b) die sehr unkomplizierte Konstruktion des Gerates, del' wahrscheinlich Schnurode·r Weideschl.aufen UIld Netze den Anfang gegeben haben und zum Tragen auf dem Riicken gedient haben. Gegenwartig dient del' Heubogen VOl' allem zum Eintragen von Fuller und Streue fU'r das Vieh, be.90nders in Gegenden, in denen Viehzucht eine geringere Rolle spielt als Acker-bau. In Land:schaften dagegen, in denen Schafzucht vorherrscht, in den Alpen also und im Ka.rpatengebiet, ist del' Heubogcn an und fur �Rezginie w Europie 85 sich unbekannt. In vielen Gebieten EuropaJS, besonders in LaubwaIdzonen, hat sich die Heuwirtschatt verhii.ltni.smassig spat entwickelt. We= wir diese Tatsachen mit dem Alter des Heuoogcns verglekhen, scheint die Annahme nahe, dass er cin in der Landwirtschaft gebrauchtes uraltes europaisches Gerat ist, das fruhel' zum TranspOrt der Ahrenmahd verwendet worden ist, ahnlich wie im altertilmlichen Agypten und, auch unlangst noch, in Nordafrika und in Syrien. 1m Laufe del' Zeit, da man VOl' del' Ahrenmahd langs.am zur Halmernte i.iberging und in del' L,mdwirtS:chnft von del' Winterweide in Laubwalder.n zur Heuwirtschaft, verIor del' Heubogen die Anwendung in del' Landwirtschaft und wurde zum Heu-, LaubUM Streugerat. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1dca223beaefe13b8a887454eac97a9a.pdf fa02aa95edefce64fe75e86d3142c521 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4581 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource plastyka ludowa rzeźba ludowa Pomorze - platyka amatorska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4254 Title A name given to the resource Przegląd plastyki amatorskiej.Cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Wojciech Barzykowski, Gdynia. Światowidy, drewno. Aleksander Jackowski PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ AMATORÓW, CZ. III. POMORZE (RZEŹBA) Granica sztuki ludowej i amatorskiej Przedmiotem tego omówienia są cztery równocześnie zorganizowane i wzajemnie się uzupełniająco w y s t a w y : w Szczecinie — sztuki ludowej oraz rzeźby i malarstwa a m a t o r ó w m . i n . w o j e w ó d z t w koszalińskiego i szczecińskiego, w G d a ń s k u — a m a t o r ó w tego w o j e w ó d z t w a , w Oliwio — pokonkursowa wystawa rzeźby ludowej północnej Polski. Daly one w sumie dosyć pełny obraz plastyki amatorskiej Pomorza, dały t e ż m a t e r i a ł do refleksji, któro c h c i a ł b y m uczynić głównym tematem tego „ p r z e g l ą d u " . Chodzi t n 0 granice między s z t u k ą l u d o w ą a a m a t o r s k ą , granice coraz mniej uchwytni-, zwłaszcza w twórczości rzeźbiarskiej. Dlatego t e ż omawiam razem wystawy sztuki amatorskiej 1 ludowej. Pojęcie granicy kojarzy się nam z linią d e i n a r k a c y j n ą oddzielającą dwa, odrębno obszary. Tymczasem wiele zja­ wisk, zwłaszcza w sferze k u l t u r y , nie da się w ten sposób w y o d r ę b n i ć . G r a n i c ą jest t u mniej czy bardziej rozległy obszar. W i d a ć to w y r a ź n i e na p r z y k ł a d z i e sztuki ludowej i plastyki amatorskiej. Oczywiście w postaci modelowo czystej dość ł a t w o jest zdofiniować różnice m i ę d z y obu t y m i pojęciami. R ó ż n i c e 1 2 zacierają się jednak w strefie p o ś r e d n i e j . Jest to zrozumiałe, zwłaszcza w fazie zaniku dawnej, wyraźnie odrębnej k u l t u r y ludowej, w fazie przenikania do świadomości t w ó r c ó w różno­ rakich bodźców i wzorów estetycznych. Dawniej odrębność i względna trwałość k u l t u r y ludowej p o w o d o w a ł y krystalizację form wspólnych, powszechnych w danej grupie. Potocznie nazywa się t o stylem ludowym. Styl t e n w y s t ę p o w a ł w żywej praktyce, tworzony przez l u d , ale i k s z t a ł t u j ą c y estetyczne n a w y k i tegoż l u d u . Obccnio stereotyp tego stylu przesuwa się ze sfery p r a k t y k i codzie­ nnej do sfery tradycji, a — ścisłej m ó w i ą c — jednej z trady­ cji, jednego z wzorów estetycznych, do k t ó r e g o świadomie się nawiązuje. Powstaje zjawisko pozornie paradoksalne. Ginie baza, z k t ó r e j w y n i k a ł a odrębność ludowego n u r t u k u l t u r y , sama k u l t u r a m a coraz bardziej reliktowy charakter, a jednocześ­ nie tworzona dziś jeszcze sztuka ludowa w pewnych przypadkach rozwija się. Rozwiązuje nowe zadania, odpo­ wiada na nowe potrzeby, ujawnia — pełniej nawet niż to miało miejsce dawniej — indywidualny talent jednostki, jej inwencję. W ł a ś n i e dlatego że coraz mniej krępują, j ą normy d e t e r m i n u j ą c e k s z t a ł t dawnej twórczości ludowej. Sztuka tworzona obecnie stanowi więc zarówno relikto- 107 �Eugeniusz Michalski, Zimowiska, pow. Słupsk: I I . 2. Kobieta z grzybami, drewno, wys. 36 cm. I I . 3. Aniołek, drewno, wys. 23 cm. I I . 4. Sarkofag królewski, drewno, wys. 16,5x27 cm. I I . 5. Wojciech Strahl, Ustka. Szopka, drewno, 5 6 x 5 7 cm. 11. 6. W ł a d y s ł a w a Adrianowa, Kruchowo, pow. Mogilno. Chłop z dzbanem, drewno, wys. 25 cm. 108 �w ą fazę dawnej, tradycyjnej, j a k też nosi cechy nowe, sprowokowane przez inne funkcje, przez inne bodźce estety­ czne- Można chyba wyróżnić trzy główne kierunki jej ewolu­ cji. Pierwszy to roztopienie się w kulturze współczesnej, przejęcie powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h norm estetycznych. D r u g i — stylizacja m o t y w ó w ludowych, świadome ich konserwowanie i rozwijanie. Trzeci — tworzenie w izolacji od k u l t u r y otaczającej, wypowiadanie się na m i a r ę swych umiejętności, potrzeb i świadomości. „ R o z t o p i e n i e się w kulturze w s p ó ł c z e s n e j " dzieje? sie na r ó ż n y c h szczeblach, dotyczy różnych wzorców postaw estetycznych. Jednocześnie bowiem w kulturze naszej funkcjonują różne wzorce, od „ j a r m a r c z n o - d r o b n o m i e s z c z a ń skich" po model współczesnych ambitnych p o s z u k i w a ń twór­ czych . „ S t y l i z a c j ę " , ś w i a d o m e uprawianie konwencji ludo­ wych, spotyka się dziś zarówno u k o n t y n u a t o r ó w dawnej sztuki ludowej, j a k i a m a t o r ó w - i n t e l i g e n t ó w . I u jednych, i n drugich w y n i k a ze świadomej decyzji, ponieważ jest to forma sztuki najbliższa im uczuciowo, a nawet i dlatego, że dość ł a t w a w realizacji i g w a r a n t u j ą c a pewien status materialny (sprzedaż, opieka, stypendia, nagrody). Odróżnia jednak wielu z t y c h t w ó r c ó w od dawnych — „ l u d o w y c h " stopień konieczności. Dawni t w ó r c y musieli w y p o w i a d a ć się zgodnie z n o r m ą e s t e t y c z n ą grupy, norma t a b y ł a ich w ł a s n ą n o r m ą , świat, w k t ó r y m t k w i l i b y ł ich ś w i a t e m . B y l i ludźmi jednej estetyki. Współcześnie — poza auten­ tycznymi, starymi t w ó r c a m i ludowymi — m a m y do czynie­ nia przeważnie z l u d ź m i ż y j ą c y m i w k r ę g u d w ó c h albo i więcej „ e s t e t y k " . Rzeźbiarz „ l u d o w y " ubiera się po miejs­ k u , mieszka w pokoju z meblami na wysoki połysk, korzysta z telewizora, chodzi do kina, w kościele z a c h w y c a j ą go rzeźby wcale nie ludowe. Tworzy jednak w konwencji ludowej, bo j ą zna, rozumie, bo jest m u najprzydatniejsza. Trzecia grupa — to p r y m i t y w i , żyjący często poza spo­ łecznością lokalną, ludzie dziwni, „ i n n i " , wyizolowani z normalnego życia społecznego. He-ródok, Nikifor, Dorota L a m p a r t i i m podobni. T w ó r c y samorodni, naiwni, pry­ m i t y w n i . Żyjący niegdyś w k r ę g u ludowej k u l t u r y , ale nie mieszczący się w niej. A więc w perspektywie m o ż n a widzieć j a k b y trzy osio krystahzacyjne, wokół k t ó r y c h s k u p i a ć się będzie twórczość w y w o d z ą c a się z grupy „ l u d o w e j " — roztopienie w kulturze powszechnej, n a w i ą z a n i e świadome do zasad i form sztuki ludowej, twórczość spontaniczna, „ n a i w n a " , mało uwarun­ kowana jakimikolwiek w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i . Nietrudno z a u w a ż y ć , że podobne procesy z a c h o d z ą i w twórczości a m a t o r ó w . Rozmywanie się granic jest więc rzeczą n a t u r a l n ą i na pewno z biegiem czasu granice „ludo­ w y " — „ a m a t o r s k i " b ę d ą jeszcze bardziej p ł y n n e . W y r a ź n e są bowiem o d r ę b n e modele skrajne — z jednej strony sztuka ludowa w y w o d z ą c a się z tradycji, z drugiej twórczość a m a t o r ó w zrodzona ze świadomej percepcji sztuki profes­ jonalnej, rozumiejąca i p o d c h w y t u j ą c a jej intencje. A m i ę d z y nimi leży szeroki pas graniczny, strefa pośrednia, k t ó r a orzszorza się z roku na rok. Obszar wspólny, k t ó r y w zależ­ ności od sytuacji nazywany b y w a „ l u d o w y m " lub „ a m a t o r ­ skim". 109 �N a s t ę p u j ą bowiem dwa równoległe procesy. Twórczość ludowa ewoluuje, w c h ł a n i a coraz to nowe elementy k u l t u r y otaczającej. Kozsadza jej ramy inwencja, swoboda inter­ pretacji n i e p o r ó w n a n i e większa, niż to miało miejsce w okresie życia odrębnej ludowej k u l t u r y . Nowe funkcje, nowe potrzeby odbiorcy czy instytucji sprawującej opiekę nad współczesną s z t u k ą l u d o w ą sprzyjają również poszuki­ waniom, zwłaszcza w rzeźbie. „ L u d o w o ś ć " coraz częściej wynika, więc nie z w e w n ę t r z n e j konieczności, ale ze świado­ mej decyzji. Nie jest to j u ż sztuka żywa, autentyczny wyraz odrębnej k u l t u r y , lecz sztuka u p r a w i a n a , świa­ domie kultywowana, jak m u z y k a renesansu czy cenne i p i ę k n e rośliny. A jednocześnie w nurcie twórczości po­ wszechnej, niezawodowej, amatorskiej—tradycje ludowe również stają się przedmiotem kultywacji, naśla­ downictwa, inspiracji. Świadomie n a w i ą z u j ą więc do ludowej s t y l i s t y k i : malarka na szkle Ewelina P ę k s o w a czy K a t a r z y n a B a n a ś , r z e ź b i a r z e : A n t o n i Toborowicz, A d a m Słowiński, W i k t o r Szewczyk, H e n r y k Zegadło i wielu innych. N a w i ą ­ zuje rzesza a m a t o r ó w do zasad ludowej rzeźby, nie zawsze nawet z miłości a często z pobudek czysto praktycznych. P o n i e w a ż figurka „ l u d o w a " jest ł a t w a do zrobienia, nie wymaga ani obserwacji natury, ani s t u d i ó w a k t u — jest stosunkowo prosta. P o n i e w a ż figurka taka ł a t w o staje się przedmiotem handlu, a zapotrzebowanie Cepelii, B H Z Desy czy Veritasu wciąż jeszcze rośnie. A do tego naturalnego procesu zacierania się granic pojęć dodajmy jeszcze z a m ę t terminologiczny, różne rozu­ mienie określenia „ l u d o w y " , wynikłe z odmiennych p u n k t ­ ów obserwacji zjawiska. „ L u d o w e " co innego znaczy w od­ niesieniu do przeszłości, co innego na wsi mazowieckiej i co innego w środowisku g ó r n i c z y m na Śląsku. „ L u d o w o " — to forma, styl, ale kiedy indziej oznacza twórczość osoby pochodzącej i żyjącej na wsi. Sztuka ludowa — to arcy­ dzieła dawnej r z e ź b y i drzeworytu, ale równocześnie i kicz jarmarczny i makatka z jeleniem czy kotkiem, albo rzemieślniczo powielany haft kaszubski, czy gliniane f i g u r k i z K c y n i . Często, co t y l k o się da nazywa się mianem „ l u d o w e " , ponieważ sztuka ludowa otoczona jest specjalną opieką, są środki na jej podtrzymywanie, na konkursy, wystawy, nagrody, stypendia dla twórców, nie ma zaś t y c h środków dla a m a t o r ó w . Nazywa się więc l u d o w y m i mierne i typowo amatorskie, pejzaże braci P ó ł t o r a k ó w z Kielc, ł a d n e , ale amatorskie (w pewnej mierze naiwne) obrazki Józefa Franusiaka. W t y m przypadku dzieli się go na p o ł ó w k i : l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Obok bowiem pejzaży ze stron rodzinnych Framisiak maluje też kolorowe, ukwiecone Madonny, świa­ domie stylizowane na ludowe. Widziałem na warszawskiej wystawie w Domu Chłopa k a r t k i wskazujące na to, co zakupiło jedno z naszych m u z e ó w etnograficznych. K u p i ł o połówkę „ l u d o w ą " Franusiaka. A co zrobić z d r u g ą połową, równic, jeśli nie bardziej, c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla indywidual­ ności artysty ? Podobne pytania nasuwa twórczość ciekawego amatora z Polwicy — J a r o s ł a w a F u r g a ł y , k t ó r y niekiedy świadomie nawiązuje, do ludowych wzorców. U k s z t a ł t o w a ł się niepisany zwyczaj, że za „ l u d o w y c h " poczytuje się wszystkich m a l u j ą c y c h na szkle. I zawodowego plastyka, masowo malującego dla Cepelii stylizowano obraz­ k i góralskie (np. St. G a ł k a z Zakopanego), i początkującego I I . 7. Jan Gajdowski, Grudziądz. Matka Boska z Dzieciątkiem, drewno, wys. 42,5 cm. 11. 8. Edward Kołacz, Szczecin. Grupa, drewno patynowane, wys. 51,5 cm. 110 �amatora miejskiego, skoro zechciał zabawić się na ludowo (Woźniak z Siedlec), stare kobiety wiejskie, k t ó r y m pora­ dzono, aby gryzmoliły na szkle rodzajowe scenki, nic nie mające wspólnego z d a w n ą t r a d y c j ą regionalną czy formą ludową. W Szczecinie jako „ l u d o w e " figurują na wystawie sztuki ludowej „ m o r z o k s z t a ł t y " Stanisława Tychawskiego ekonomisty, człowieka nic nie mającego wspólnego ze s z t u k ą ludową, i t p . Zamęt pojęciowy świadczy czasem w туе/, o nie­ frasobliwości i nieuctwie. P r z y k ł a d e m — reprodukowana niedawno w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " notatka z „ G a z e t y P o z n a ń s k i e j " , w której dumny t y t u ł „ s z t u k a ludowa wciąż ż y w a " zdobi zdjęcie koszmarnej kariatydy z drewna, nie­ udolnie naśladującej miejski kamienny pierwowzór. Wszystko to sprawia, że w świadomości społecznej, mimo wysiłków etnografów, pojęcie sztuki ludowej staje się core z bardziej nieostre, nieokreślone. Coraz też częściej występuje ono wymiennie z pojęciem amatorst w a. W i d a ć to zwłaszcza na tych terenach, gdzie nie. ma już żywych ośrodków zachowujących dawno tradycje, a konkursy i wy­ stawy, zmierzające do uaktywnienia jednostek i reaktywo­ wania zamierających rzemiosł, obsylane są w znacznej części przez a m a t o r ó w . Tak więc we Wrocławiu konkurs na wy­ cinankę i malowankę ludową ujawnił t y l k o j e d n ą osobę, k t ó r a nadesłała wycinanki... kurpiowskie, całą resztę sta­ nowili amatorzy, którzy przedstawili praco (przeważnie mierne) nawiązujące do ludowych m o t y w ó w . Jednego t y l k o twórcę ludowego ujawnił również Zielonogórski konkurs na s z t u k ę ludową i p a m i ą t k ę . I n n a rzecz, że n a d e s ł a n e na ten konkurs rzeźby a m a t o r ó w niewiele się różniły od tych, 3 4 Jzajasz Rzepa, Reda, pow. Wejherowo. I I . 9. Św. Franciszek, drewno, wys. 45 cm. I I . 10. Paw, drewno d l . 57 cm. k t ó r e spotykamy w sklepach Cepelii czy w regionalnych muzeach. Podobna sytuacja zaistniała też na Pomorzu, jest to bowiem nie przypadek a prawidłowość. Rzeźba na wystawach pomorskich J e d n ą z najciekawszych pozycji wystawy w Oliwie b y ł y rzeźby Eugeniusza Michalskiego (il. 2-4), reprezentujące cechy formalne—typowe dla ludowej s z t u k i — s t a t y c z n o ś ć figury, równowagę k o m p o z y c y j n ą o p a r t ą n ą symetrii wzdłuż osi pionowej, rzadziej na r ó w n o w a d z e ciężaru b r y ł . F i g u r k i Michalskiego cechuje zarazom dekoracyjne traktowanie szczegółów, ubioru, włosów — żłobionych równoległymi row­ kami, oczu, ust, zarostu twarzy. Na tle ogromnej produkcji współczesnej, w rzeźbach t y c h dostrzec, m o ż n a szczególnie w y r a ź n ą więź z d a w n ą rzeźbą rozwiązaną w konwencji deko­ racyjnej. Mają przy t y m o d r ę b n y , indywidualny charakter, przejawiający się w typie stylizacji twarzy, w opracowaniu dekoracyjnym szczegółu. Autor pozostaje w k r ę g u t e m a t y k i sakralnej, rozszerzając j ą na sceny z historii, niemal równie dalekie w czasie, uświęcone rolą w przeszłości narodu. R z e ź b y Michalskiego znalazły się również na szczeciń­ skim przeglądzie a m a t o r ó w . Takie same w warstwie sty­ listycznej, nieco inne w tematyce. Doszły bowiem f i g u r k i świeckie. Czy to jest w p o r z ą d k u ? Sądzę, że tak. Gdyby k t o ś żądał jednak klasyfikacji bardziej zdecydowanej, powie­ d z i a ł b y m — są to rzeźby bliższe formalnie sztuce ludowej. Nic jednak nie wiemy o autorze, skoro więc jego życiorys to potwierdzi — t y m bardziej uznamy go za „ l u d o w e g o " . Ale co będzie, gdy się okaże, że to typowy amator, miejski inteligent czy robotnik, w y p o w i a d a j ą c y się w ludowej kon­ wencji ? Kwalifikacja zależeć będzie wówczas nie t y l k o od cech formalno-stylistycznych ale i od życiorysu t w ó r c y . K t o ś , k t o go zna, umieści rzeźby w jednej ł u b drugiej 111 �I szufladzie, chociaż dla widza z z e w n ą t r z b ę d ą to t e s a m e rzeźby. ( R o z w a ż a m t u na k o n k r e t n y m przykładzie s у t u ac j ę, czytelników p r a g n ę uspokoić, że z racji swego życio­ rysu Michalski jest t w ó r c ą ludowym). Z kolei zainteresujmy się Edwardem K o ł a c z e m , ( i l . 8) k t ó r e g o rzeźby, pokazano w Szczecinie jako ludowe, spotyka się na wystawach opatrzonych r ó ż n y m i etykietkami. A więc j a k i jest Kołacz ? Ludowy, amatorski, naiwny, spontaniczny ? Jest po trosze k a ż d y m , najmniej jednak „ l u d o w y m " , skoro za p u n k t wyjścia w e ź m i e m y cechy formalne rzeźb i życiorys t w ó r c y . Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą prac K o ł a c z a jest r u c h , linia p ł y n n a , gest dynamiczny, a nie zastygły w hieraty­ cznym znaku. B r y ł a modelowana miękko, bardziej na k s z t a ł t gliny n a k ł a d a n e j iwrażliwie modelowanej niż j a k klocokdrowna, z którego świątkarz wyciosywal figurę, eliminując to, co niepotrzebne. Są więc u K o ł a c z a przysadzisto dziady i baby, jak wielkie grzyby wyrosłe z ziemi, pary t a ń c u j ą c e , grupy figur świetnie- skomponowano, p r z e w a ż n i e na tej zasadzie, że mniejsze otaczają wieńcem c e n t r a l n ą p o s t a ć ( i l . 8). Nierzadko inspiracją rzeźbiarza staje się kora, narośl, huba, sęk. Stają się źródłem rzeźbiarskiego p o m y s ł u , wprowadza­ jąc zróżnicowanie materii, f a k t u r y . W y o b r a ź n i a K o ł a c z a jest typowo rzeźbiarska, ekspresyjna, nic też dziwnego, żo Zygmunt Oiler Starogard Gd. I I . 11. Król, 112 r z e ź b y jego pokazane w N R F znalazły t a m szczególny oddźwięk, p r z y r ó w n y w a n e w klimacie i typie ekspresji do dzieł Barlacha. N i e k t ó r e proste f i g u r y K o ł a c z a zbliżone są jeszcze do tego t y p u rzeźb, jakie nazywa się ludowymi, ale istota jego twórczości jest inna. Wyobraźnia, raczej ekspresjonistyczna, szerszy k r ą g rzeczy widzianych i p r z e ż y t y c h . A więc jest to nie tyle linia rozwojowa wiodąca do ludowej t r a d y c j i , co do sztuki samorodnej, spontanicznej, rozwijanej w sposób eoraz bardziej p e ł n y i ś w i a d o m y . Punktem k r a ń ­ cowym b y ł a b y t u pełno, świadomość i niezależność t w ó r c z a , dojrzałość artystyczna. S t ą d toż Kołacz mieści się raczej w kategoriach nie-ludowych. Potwierdza to zresztą i życio­ rys, p r z y k ł a d awansu kulturowego człowieka, k t ó r y należy do barwniejszych i ciekawszych postaci środowiska szcze­ cińskiego, szewca, k t ó r y w y c h o w a ł syna na, profesjonalnego plastyka, jednego z czołowych malarzy w y b r z e ż a . Szukając k r a ń c o w y c h p r z y k ł a d ó w rzeźby ludowej i nie-ludowej, na j e d n y m biegunie umieściłbym Michalskiego, na drugim K o ł a c z a , a więc twórczość, k t ó r a odrywa się zdecydowanie od ludowych zasad k s z t a ł t o w a n i a rzeźby. Przypomnijmy t u — rzeźba ludowa nie n a ś l a d o w a ł a n a t u r y (jak realistyczna), lecz j ą w y o b r a ż a ł a . Upraszczała, deformo- drewno, wys. 63 cm. Ił. 12. Chrystus Frasobliwy, drewno, 4 5 x 2 5 , 5 cm. �I wala — szukając ekwiwalentu dla idei rzeźby (Piety, Fraso­ bliwego), posługując sio a t r y b u t e m , symbolem, uproszcze­ niem — czytelnym jak znak zrozumiały dla t w ó r c y i od­ biorcy. Do dziś cechą figurek ludowych (czy ludowopodobnych) jest uproszczenie, statyka, zwartość b r y ł y , często, dekoracyjne i umowne traktowanie szczegółu, ornamentu, koloru. Rzeźba „ a m a t o r s k a " natomiast d ą ż y do efektu rea­ listycznego, wzorcem jej jest przeważnie rzeźba nie-drewniana i nie-ludowa. Punktem zerowym jest t u naturalistyczny kicz, docelowym zaś — dojrzałe dzieło, budowane w konwencji realistycznej czy na p o d o b i e ń s t w o rzeźby współczesnej. R z e ź b y o t a k i c h ambicjach znalazły się m . i n . w G d a ń s k u na wojewódzkim przeglądzie twórczości amator­ skiej, niestety były to prace bardzo słabo. Szeroki pas graniczny, sygnalizowany we wstępie obszar wspólny ludowo-amatorski, rozciąga się p o m i ę d z y t y m i k r a ń c o w y m i modelami. Z Gdańskiego p r z e g l ą d u za­ liczam t u blisko trzymetrowe słupy rzeźbiono Wojciecha Barzykowskiego, nawiązujące do „ Ś w i a t o w i d a " (it. 1) oraz kolorowe płaskorzeźby w deskach L u d w i k a K a m i ń s k i e g o w k t ó r y c h autor posługuje się dwoma g ł ó w n y m i planami — wciętą płaszczyzną t ł a i t r a k t o w a n ą niemal płasko s y l w e t ą twarzy (il. 27). 1 > 13 113 �Aleksander Słomiński, D ą b r ó w k a Nowa, pow W ę g o r z e w o . II. 15. Portret Prezydenta Wietnamu Południowego, (fragment), drewno. I I . 16. Św. Paweł, (fragment), drewno, I I . 17. Delegat Anglii, drewno, malowane, wys. 40 c m . �I I . 18. Czesław W ą t k o w s k i , Skubarczewo, pow. Mogilno. Kopernik W obu szczecińskich wystawach „strefę p o ś r e d n i ą " r e p r e z e n t o w a ł y m . i n . rzeźby Stanisława Szulca z K o b y l a n k i , Romana Maruszewicza z Worowa i Jana Strzelczyka z Strzelczyk, a szczególnie Szulc t w o r z ą w w y r a ź n y m k r ę g u w p ł y w ó w K o ł a c z a , choć w odróżnieniu od szczecińskiego mistrza, zachowują w swych figurach s t a t y k ę i symetryczność budowy, co zbliża ich do r z e ź b y ludowej. Maruszewicza wymieniam t u z innego powodu. Ma dopiero 12 lat, pierwsze jego prace, rzeźbione bukiety, grzeszą jeszcze p e w n ą nie­ udolnością, ale n a w i ą z u j ą do rzeźb niedawno zmarłego dziadka chłopca — Zygmunta Skrętowicza. P r z e c h o d z ą c z kolei do wystawy w Oliwie, jednej z największych, jakie mieliśmy w kraju, przyjrzyjmy się reprezentowanym t a m postawom. Materiał, w y j ą t k o w o ob­ f i t y , pozwala na generalizację wniosków, bowiem w ś r ó d 221 wystawionych rzeźb 46 a u t o r ó w m o ż n a było znaleźć niemal pełen wachlarz postaw t w ó r c z y c h . Tradycje ś w i ą t k a r s k i e w y s t ą p i ł y już t y l k o sporadycznie, w paru przypadkach. Nio kapliczka p r z y d r o ż n a i p a m i ę ć dawnych ludowych rzeźb inspirują dziś większość rzeźbiarzy a raczej ten t y p figurek, k t ó r e spotyka się w sklepach Cepelii. Zmiana funkcji rzeźby z kultowej na e s t e t y c z n ą przy­ niosła w efekcie poszerzenie t e m a t y k i i większą swobodę twórczej wypowiedzi, co oczywiście nie znaczy, że poziom prac jest w y ż s z y niż w dawnej rzeźbie kultowej. Rozluźnienio rygoru t r a d y c j i poszerza k r ą g rozwiązali i inspiracji, ale z kolei powoduje, że t w ó r c a zdany jest w większym stopniu na siebie, że doświadczenie zbiorowe, k t ó r e w sztuce ludowej stanowiło b e z p o ś r e d n i ą t r a d y c j ę , wzorzec estetycz­ ny — z a s t ą p i o n e zostaje i n n y m systemem odniesień. D l a n i e k t ó r y c h staje się n i m natura, wówczas d ą ż ą do realizmu, p r ó b u j ą obserwować modela, i n t e r p r e t o w a ć ruch, szczegół i cenzor, drewno polichromowane, 1 7 x 2 0 cm. — na ogół z m i e r n y m skutkiem, r z e ź b a bowiem o t a k i c h ambicjach wymaga sporych umiejętności technicznych, znajomości anatomii i t p . Większość realizuje po prostu f i g u r k i opowiadające o ludziach, przy czym a m b i c j ą rzeźbiącego jest uczynić te f i g u r k i możliwie poprawne w proporcjach, trafnie w y r a ż a j ą c e w y k o n y w a n ą czynność, gest. F i g u r k i r o d z ą f i g u r k i . Wzorcem dla nich, ldiszą p a m i ę c i o w ą są widziane f i g u r k i , czy to w scenach szopkowych, czy na fotografiach. Jest zarazem w t y c h figurkach naturalny stopień uproszczenia, w y n i k ł y z braku większych doświadczeń warsztatowych, przejawia­ j ą c y się podobnie w pracach ludzi, z a c z y n a j ą c y c h rzeźbić po to aby ilustrować życie dawne lub i m współczesne. N a t y p naturalnych uproszczeń w p ł y w a więc nie w y o b r a ź ­ nia, ale obiektywne cechy tworzywa, n a r z ę d z i a , dyspozycji manualnych. Rzeźbiarz współczesny nie tworzy w izolacji. W i d z i prace innych, widzi telewizję, fotografię, widzi w mieście w i t r y n ę sklepową. To co r o b i nie jest więc t y l k o jego dzie­ łem, a stanowi s u m ę z a p a m i ę t a n y c h obserwacji. W i d a ć to zwłaszcza na p r z y k ł a d a c h d r u g o r z ę d n y c h , w twórczości p r z e c i ę t n e j . P o w s t a j ą r z e ź b y bezosobowe, pozbawione od­ r ę b n e g o wyrazu, stylu. Podobne u t w ó r c ó w wiejskich i miej­ skich, „ l u d o w y c h " i a m a t o r ó w . Utalentowany t w ó r c a osiąga oczywiście i w tej konwen­ cji rezultaty wybijające się ponad przeciętność. N a omawia­ nej wystawie w y r ó ż n i ł b y m w tej grupie „ f i g u r e k " (słupków) — m i n i a t u r k i u l i W ł a d y s ł a w y Adrianowej (il. 6). R z e ź b y tego t y p u w świadomości powszechnej w i ą ż ą się najsilniej z pojęciem r z e ź b y ludowej. I c h „ l u d o w o ś ć " w y ­ r a ż a się w typie uproszczenia, w zachowaniu podstawowych 115 �zasad, takich j a k prostota kompozycji, s y m e t r y c z n o ś ć , statyka i t p . A l e w sytuacji, gdy na t w ó r c ó w tak miejskich, j a k wiejskich, działają r ó ż n o r o d n e bodźce artystyczne, w y b ó r wzorca wiąże się z poziomem świadomości, z wykształce­ niem, z upodobaniami. Powstaje sytuacja paradoksalna kiedy do dawnej sty­ l i s t y k i świątkarskioj n a w i ą z u j ą coraz liczniej ludzie wy­ kształceni — czasom z wyrachowania, często jednak z autentycznej potrzeby, z sentymentu dla k u l t u r y lat młodo­ ści, dla rodziców • — podczas gdy rzeźbiarze ze środowiska wiejskiego m a j ą często ambicje wychodzenia poza k r ą g dawnej t e m a t y k i i s t y l i s t y k i . W y b ó r wzorca inspiracji określa często poziom a nawet charakter prac. Tam gdzie widoczne b y ł o odwołanie się do tradycji wiejskich świątków, poziom realizacji r z e ź b y b y ł znacznie wyższy, po prostu zamierzenie b y ł o na skalę możliwości. T a m jednak gdzie wzorem s t a ł y się dzieła sztuki kościelnej m o ż n a było dostrzec często elementy naiw­ ności czy p r y m i t y w i z m u w interpretacji stylowego dzieła. N a wystawie p r z y k ł a d e m n a w i ą z a n i a do r z e ź b y średnio­ wiecznej b y ł y prace Stanisława Szczęśniaka z Prabut i Jana Gajdowskiego z G r u d z i ą d z a (il. 7). Efekt „ n a i w n o ś c i " wy­ nika u nich z dystansu j a k i p o w s t a ł między wzorem a jego t r a n s p o z y c j ą przez rzeźbiarza. Oczywiście do wzorów kościelnych n a w i ą z y w a n o i dawniej, ale w warunkach żywej i odrębnej k u l t u r y ludowej o utrwalonych nawykach estetycznych stopień asymilacji wzoru by) znacznie wyższy. Dziś oglądając prace Szczęśniaka czy Gajdowskiego nie dostrzegamy za n i m i o d r ę b n e g o ś w i a t o p o g l ą d u artystyczne­ go t w ó r c y . Gdyby mogli, rzeźbiliby tak jak ci, k t ó r y c h naśladują. Najciekawszymi zjawiskami artystycznymi wystawy b y ł y rzeźby o w y r a ź n y c h znamionach o d r ę b n e g o stylu ich a u t o r ó w . W y m i e n i ę t u przede wszystkim Izajasza R z e p ę z Redy, pow. Wejherowo i Aleksandra Słonimskiego z D ą b ­ rówki Nowej, pow. W ę g o r z e w o . Rzepa reprezentuje t y p t w ó r c y o dużej precyzji warsztatowej. Nic dziwnego. Podobnie jak wielu dawnych ś w i ą t k a r z y jest z zawodu cieślą, stolarzem, zna więc t e c h n i k ę obróbki drewna, rękę ma uprawną,. R z e ź b i od wielu lat, szerokie, masywne figury, statecznych r y b a k ó w i świętych, p t a k i . Mają one swój charakter, indywidualny styl, słusznie więc należała się Rzepie jedna z dwóch pierwszych n a g r ó d . Zasłużył na nią zwłaszcza p i ę k n y m św. Franciszkiem (il. 0). Rzeźbi! t ę wersję już kilkakrotnie, t y m razem wprowadził jednak kolor, wzbogacając efekt artystyczny dzieła. Pierwszą n a g r o d ę dostał również Aleksander Słonimski (il. 15-17). .lest on p o n i e k ą d przeciwieństwem Rzepy. Nie ma żadnego przygotowania warsztatowego, techniki, sprawności. I I . 19. Włodzimierz Bukowski, Słupsk. Staruszkowie, drewno, 27,5x23 cm. �Figury, k t ó r e tworzy, różnicuje t y l k o nieznacznie, nie gest rąk, zwłaszcza, dłoni, ma, w jego rzeźbach wyraz niemal magiczny. Są to znaki polne znaczeń, nie zawsze czytelnych dla widza. Dziwne to rzeźby. Sprowadzone do formy prostej, kancias­ tej. Kule, p r o s t o p a d ł o ś c i a n y , walce, bryły niemal geomet­ ryczne. Przypomina się C ś z a n n o w s k a formuła n a t u r y widzia­ nej poprzez walec, kulę, stożek. T y l k o że tutaj jest to geometryzacja pierwotna, intuicyjnie odczuta, w y n i k ł a z mozołu a nic; refleksji. Postacie, ledwo w y r ó ż n i o n e a t r y b u t a m i za­ wodu czy stanu, p r z e d s t a w i a j ą konkretnych ludzi. Pielęg­ n i a r k ę , M u r z y n k ę , delegata Anglii, oficera m a r y n a r k i o k r ę t ó w wojennych, oficera, sztabu bułgarskiego, Faraona czy p a n n ę kierowniczkę szkoły angielskiej. Szukając dla tej twórczości paranteli, znajduję je nie w ludowej rzeźbie, powszechnie egzystującej w dawnej wsi, ale w sztuce ludzi marginesu, takich jak H e r ó d e k czy N i k i f o r . Sztuce tworzonej z w e w n ę t r z n e j potrzeby, m a ł o zależnej od wzorców i w p ł y w ó w . R z e ź b y Słonimskiego nie m o g ą liczyć na, szeroki od­ dźwięk. Nie są „ ł a d n e " . Nie są technicznie, rzcmieślniozo sprawne. Jest w nich jednak siła wyrazu, bezpośredniość przekazu twórczej myśli, z pominięciem wzorów zaczerp­ n i ę t y c h z z e w n ą t r z . Styl rzeźbiarza u k s z t a ł t o w a n y jest przez jego dyspozycje fizyczne, j a k też i psychiczne, przez rodzaj plastycznej w y o b r a ź n i . Ten t y p p r y m i t y w n e j twórczości, j a k ą reprezentuje Siemiński, może, znaleźć się na wsi, ale może też i w środo­ wiskach miejskich. Dlatego nie u t o ż s a m i a ł b y m rzeźb tego rodzaju z d a w n ą s z t u k ą l u d o w ą . T y p rzeźby p r y m i t y w n e j , ledwie znaczonej w klocku drewna n i e w y r o b i o n ą r ę k ą t w ó r c y , r e p r e z e n t u j ą na Oliwskiej wystawie Włodzimierz Bukowski (il. 19) i Alojzy Stawowy. Bliżsi temu, co potocznie przyjmujemy dziś za rzeźbę l u d o w ą , a co spotykamy w sklepach Cepelii, są E d m u n d Zieliński i Franciszek Maik. Ten ostatni kontynuuje nawet t e m a t y k ę s a k r a l n ą . Rzeźbi Frasobliwych. Są to rzeźbki ładne, ale p r z y p o m i n a j ą już raczej breloczki do kluczy niż święte figury. Bo też i funkcja ich uległa zmianie. D o tego Frasobliwego n i k t się nic modli, jest on po prostu dekoracyjnym bibelotem, p a m i ą t k ą . R z e ź b a staje się p a m i ą t ­ k ą . L e p s z ą lub gorszą. W Kielcach widziałem na głównej ulicy sklep Cepelii, w witrynie kilkadziesiąt rzeźbek Fraso­ bliwego, bodajże S t a n i s ł a w a Denkiewicza. Ł a d n e , barwne, estetyczne, j a k ze sztancy, takie samo. Na Oliwskiej wystawie trudno było znaleźć rzeźbę s a k r a l n ą , t r a k t o w a n ą zgodnie z jej pierwotną, funkcją, rzeźby do m o d l i t w y . Chyba t y l k o p o w a ż n e figury święte Wilhelma, Kujawskiego n a w i ą z y w a ł y do założeń formalnych i ideowych dawnej r z e ź b y religijnej. 11. 20. W ł a d y s ł a w Szulc, K o ś c i e r z y n a . Kataryniarz, drewno, wys. 26,5 cm. I I . 21. Stanisław Cierniak, K o l o n i a Rybacka, pow. W ę g o r z e w o . Pod drzeitem, drewno, wys. 51 cm. 117 �22 N a resztę wystawy, a więc z n a k o m i t ą większość, złoży­ ły się rzeźby, k t ó r e równie dobrze m o ż n a było n a z w a ć mianem amatorskich. I t u m o ż n a b y ł o znaleźć prace wywo­ dzące się z zasad ludowego k s z t a ł t o w a n i a r z e ź b y , ale kształ­ towane j u ż pod w p ł y w e m innych ambicji. B a b i ń s k i s t a r a ł się p r z e d s t a w i ć charakterystyczny t y p dozorcy, Szulc — katary­ niarza, Lachowicz — p o p r a w n ą w ruchu i kompozycji scenkę z k o l ę d n i k a m i , Kubaszek realistycznie p o t r a k t o w a n ą rzeźbę, Ż y r e k usiłował nawet w y d o b y ć ekspresję gestu w Piecie, n a d a ć miękkość udrapowaniu szat Madonny. Wojciech Strahl w szopce p o t r a k t o w a ł dość konwencjonalnie f i g u r k i (ale z p r ó b ą wydobycia gestu, ruchu postaci), za to zadziwił p o m y s ł e m z a s t ą p i e n i a stajenki r o z w a r t y m i szeroko gardzie­ l a m i d w ó c h śpiewających aniołów. T y p o w o a m a t o r s k ą rzeźbę reprezentowali B o g u s z y ń s k i czy Zwolakiewicz. Za­ b a w n ą i ł a d n ą kolorystycznie scenkę „ K o p e r n i k i cenzor" oraz f i g u r k i w strojach p o k a z a ł W ę t k o w s k i ( i l . 18). D o b r y w p o m y ś l e b y ł też N e p t u n Kazimierza Szpili. P r e c y z j ę rzemio­ sła z a d e m o n s t r o w a ł Stanisław Ciszek, rzeźbiąc scenę z rybaka­ m i , p o p r a w n ą w proporcjach i kompozycji. W y r z e ź b i ł on na­ wet oka sieci... Z grupy „ a m a t o r s k i e j " najbardziej cenię bardzo indy­ widualne r z e ź b y S t a n i s ł a w a Cierniaka. Szokują one s w ą d e f o r m a c j ą , p r e c y z y j n ą n i e p o r a d n o ś c i ą czy też odwrotnie — n i e p o r a d n ą p r e c y z j ą , obie, j a k b y toczone na tokarce, t o znów w sposobie traktowania drewna zbliżone do figuralnych w y p i e k ó w z ciasta (il. 21). R z e ź b y te na t y l e odbiegały od wzorca ludowo-amatorskiego, że j u r y pominęło je w nagro­ dach woląc w y r ó ż n i ć pozycje bardziej konwencjonalne. 118 23 Tymczasem Cierniak, podobnie j a k Słomiński, to t w ó r c a samorodny, ciekawy. J u r y j p o m i n ę ł o również prace Zygmunta Ollerą, (il 11,12) nawiązujące do wzorców dawnej ludowej rzeźby, do jej dekoracyjności i s t y l i s t y k i . P o m i n ę ł o , ponieważ — j a k się okazało — Oller nie pochodzi ze wsi i ma bodajże wyższe wykształcenie. Dobrze, że j u r y na czas dowiedziało się 0 t y m , inaczej — obawiam się — mogło wyróżnić te p ł a s k o ­ rzeźby, obok Kujawskiego najbliższe t r a d y c y j n y m wzorom. Myślę, że w rzeźbie, n a p r a w d ę j u ż coraz dalszej od wiejskiego dawnego ś w i ą t k a r s t w a , trudno będzie na dalszą m e t ę zachowywać purystyczne k r y t e r i a „ l u d o w o ś c i " , coraz częściej dochodzi bowiem do sytuacji drażliwych. B y ć może warto będzie w p r o w a d z i ć równoległe nagrody w r ó ż n y c h kategoriach, w k a ż d y m razie trudno p r z y m y k a ć oczy na to, że coraz częściej „ l u d o w e " prace dają właśnie amatorzy 1 że status formalnego w y k s z t a ł c e n i a nie zawsze zmienia osobowość człowieka. Nie wierzę, że k t o ś może b y ć godnym nagrody, bo oblał m a t u r ę , a niegodnym — bo j ą zdał. I kiedyż to p r z e s t a ł b y ć w naszym obecnym pojęciu „ l u d o ­ w y m " . R o k przedtem, czy w dzień po dyplomie? I r o n i z u j ę , ale problem istnieje n a p r a w d ę . I będzie się k o m p l i k o w a ł , zwłaszcza w rzeźbie, k t ó r a nie ma tego oparcia w zapleczu tradycji i w technice - co wiejskie rzemiosła. Sytuacja wymaga więc rozwagi i elastyczności w d z i a ł a n i u , zwłaszcza ze strony kadry Cepeliowskich opiekunów, od k t ó r y c h w d u ż y m stopniu zależy los naszego rzeźbiarskiego p r z e m y s ł u . M a r t w i więc, gdy się słyszy, że na Pomorzu etnogra­ fowie (? ?) n a k ł a n i a j ą rzeźbiarzy, aby nie malowali swych �24 25 I I . 22. Kazimierz Urbanek, Gdynia. Kobieta, drewno, wys. 42 cm. I I . 23. Helena Maciejewska, Ł a n k i e j m y , pow. K ę t r z y n . Syrena, drewno, wys. 49 cm. I I . 24. Jan Stachura, K c y n i a , pow. Szubin. Paw, drewno, wys. 22,5 cm. I I . 25. St. Rekowski, Więcków, pow. K o ś c i e r z y n a . Paw, drewno, wys. 34 cm. I I . 26. Helena Maciejewska, Lew, drewno, wys. 20 cm. 119 �I I . 27. L u d w i k K a m i ń s k i , Napoleon, drewno, 3 5 x 1 8 cm. I I . 28. Helena Majeciewska, Kościuszko, prac, ponieważ rzeźba kulowa powinna zachować czysta, f a k t u r ę drewna. Obawiam się, że щ to (-cha haseł głoszonych przez p l a s t y k ó w jeszcze w okresie przed I wojną, haseł, k t ó r e m i a ł y swój sens w zupełnie innej sytuacji. R z e ź b a natomiast ludowa, o czym warto, aby manipulatorzy sztu­ k ą l u d o w ą wiedzieli, z reguły b y ł a polichromowana, tak z powodów dekoracyjnych jak i utylitarnych (zabezpie­ czenie przed deszczem, zimnem, suszą). PRZYPISY 1 XI Wojewiklzka wystawa sztuki ludowej. Szczecin, Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. 1 5 . X I — 10.Х11.1972. IV Wystawa plastyki amatorskiej Ziem Nad odrzańskich.. Szczecin. Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich. 1 5 . X l — 10X11.1972. IWystawa t u poszerzona została, o prace z woj. koszaliń­ skiego. Poprzednio trzy wystawy o d b y ł y się w Zielonej (Jorze, W r o c ł a w i u i Opolu]. 11 Wojewódzka wystawa plastyki amatorskiej. G d a ń s k . D w ó r Artusa. 2 5 . Х Т - 1 5 . Х 1 1 . 1 9 7 2 . [Wydany został katalog ze zdjęciami]. wys. 34 cm. Rzeźba ludowa Polski północnej. Wystawa pokonkursowa. Oliwa. P a ł a c O p a t ó w . Listopad — grudzień 1972. [Katalog ilustr., wstęp A. Jackowskiego.] - A r t y k u ł ograniczam do ram problemu: ludowe-amatorskie, s t ą d też z a w ę ż a m ten p r z e g l ą d t y l k o do rzeźby i sztuki ludowej. Omawianie malarstwa amatorskiego od­ k ł a d a m na później, wystawa w Szczecinie nie d a ł a bowiem pełnego wglądu w s y t u a c j ę malarstwa amatorskiego woje­ w ó d z t w a szczecińskiego i koszalińskiego. W b i e ż ą c y m roku o d b ę d ą się starannie przygotowane przeglądy w Szczecinie, Koszalinie i G d a ń s k u , wówczas wrócimy do tego tematu. Konkurs na w y c i n a n k ę i m a l o w a n k ę l u d o w ą . W D K . Wroclaw. 1972. Mały pokonkursowy pokaz m i a ł miejsce w salach Muzeum Etnograficznego. 4 Konkurs na sztukę ludową i pamiątkę m. Zielonej Góry i woj. Zielonogórskiego. [Katalog wystawy] Wojewódzki D o m K u l t u r y . Zielona, Góra 1972. 5 Wojewódzka wystawa sztuki ludowej i twórczości pla­ styków amatorótc. Szczecin. W D K . S t y c z e ń - l u t y 1962. [ W s t ę p do katalogu Alicji Gerlach]. Fot.: J;m Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b96a2667e2db71bf500e5b45b8106df.pdf 490bbb4cbc30ecd2017cd8297e6f0a08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource społeczeństwo pierwotne - teorie antropologiczne antropologia brytyjska kolonializm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2029 Title A name given to the resource Kilka refleksji na temat historii antropologicznych koncepcji społeczeństw pierwotnych i uwarunkowań towarzyszących ich powstaniu / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.55-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 81. 19'>7 \\().IC1EClI DOlI Inst) tUI Etnologii Lnillersytel l'o7.JHlli AL i Antropologii Kulturowej illl. !\. Mickiewie/.a KILKA REFLEKSJI NA TEMAT HISTORII ANTROPOLOGICZNYCH KONCEPCJI SPOLECZEŃSTW PIERWOTNYCH I UWARUNKOWAŃ 'rOWARZYSZĄCYCH ICH POWSTANIU I Jednym z wyzwall, przed jakimi stanę1a wspókzesna humanistyka, w tym także antropologia, w okresie krytyki postmodernistycznej stało się podjęcie krytycznej rdleksj i nad dotychczasową praktyką badawczą N ie powinna ona jednak zmierzać w stronę autodestrukcji bądź kwestionowania niewątpliwego dorobku antropologii, lecz raczej ponownego jego odczytania i spojrzenia nail z perspektywy kulturoznawczej, w którym nacisk pada na prześledzenie różnych epizodów z dziejów tej dyscypliny na tle kultury, której jest ona integralną częścią. Dzit;ki temu można dostrzec, w jaki sposób w nauce tej jest konstruowany kulturowy obraz rzeczywistości i jakim podlega on uwarunkowaniom. Postulat podjt;cia tego rodzaj u refleksj i, nazywanej niekiedy metaantropologią2, cIotyczy zarówno niezwykle bogatego dorobku teoretycznometodologicznego antropologii, w tym zw1aszcza rozmaitych teorii kultury, jak również szeregu szczegółowych prac powstałych w ciągu jej ponacl stuletniej już dzisiaj historii. Jest on zatem adresowany clo wszystkich: metodologów i historyków nauki oraz bardziej empirycznie zorientowanych przedstawicieli ,.tradycyjnych" subdyscyplin antropologii, Sądzę, iż każdy badacz powinien świadomie ustosunkować sic,:do niego, Dla mnie, z racji moich wcześniejszych zainteresowaJl, szczególnie interesujące wydaje się ponowne przemyślenie i zreinterpretowanie teoretycznego dorobku tzw. antropologii powszechnej czy plemiennej, Mam oczywiście pełną I Niniejszy co/sM tekst powstal na podstawie mojej I konieczności rozprcl\\Y doktorskie.i) prezentujJ; w nim zatem pro\\adzon)ch analiz. co nickiedy może wywolywać nych ~'llk)\\. i.ywi.,: jednak nad/jej.,:. ;i.c już wkrótce \\ ićnia swojego antropologii" I lu rodzaj . .lego I.daniem, kultufll\\ym bogactwćm pora;ićk i z\\ yci.,:stw tamtejsz) ch dyscypliny nauki. zaintcrĆSlJ\Val'l". refleksji W. Ilurszta. Wojciech "w przyglądaniu świata. ale l3urs7.la określa jako si,\ jak na przestrzeni nić o to jednak aby zobaczyć Świadomość Illa prz)' lym l.,: wartość, tu i lćraz". loh.: tylko niektóre wyniki wcześniej wra;i.enie zbytniej arbitralności prezentowabJ;dę miał możliwość pełniejszego przedsta- stanowiska. : Proponowan)' siJ; pl. Antropologiczne koncepcje spolebrytyjskiej (nic publikowany maszynopis pracy IJienroll/yeil. Sludilllu :: !IislOrii antropologii przcdc naszą pr/.eszlośei ;ie poszerza wszystkim kulturową i wzbogaca chodzi, przeszlość i znajomość ,.spektrum C::y/anie kllltwy. Pięć szkiców, Lódź "antropologiczną historiJ; lat antropologia 'mierzyła' by uJrzeć poprzez dziedzictwa możliwych 1996, s. 143-144, pasmo pryzmal naukowego analiz naszego �56 świadomość, że tak rozległego zadania nie da sit; zrealizować w ramach jednego, choćby bardzo obszernego, opracowania. Tym bardziej nie jest to zatem możliwe w prezentowanym tu szkicu. Niemniej jednak sądzy, żc trud taki warto podejmować, choć każdorazowo winno się świadomie wyznaczyć jego zakres. W polskiej literaturze istnieją już znakomite prace analizujące antropologiczne koncepcje różnych dziedzin tzw. kultury pierwotnej (np. magicznoreligijnej czy językowej)'. Z tego też powodu, z niezwykle bogatego dziedzictwa antropologii plemiennej, zdecydowałem się rozważyć tylko jeden element. a mianowicie koncepcje dotyczące społecznego czy grupowego sposobu istnien ia, tj. organ izacj i i funkcjonowania wspólnot pierwotnych. Zagadn ien ia te. mające przecież podstawowe znaczenie dla całości rozwa;i.ail nad odmiennymi ludami i ich kulturą, mieściły się zawsze w głównym nurcie zainteresowall antropologii plemiennej. Uważam zatem, żc ich wydzielenie z szerszego kontekstu teoretycznego oraz osobne omówienie jest zabiegiem uzasadnionymI. Chciałbym jednak z całą mocą podkreślić, iż mam pelml świadomość faktu. że teorie dotyczące organ izacj i i funkcjonowan ia pierwotnych systcmów społecznych, dalej zwane przeze mnie po prostu koncepcjami społeczellst\v pierwotnych), zawsze były ściśle związane z wyobrażeniami dotyczącymi tak ważnych instytucji jak religia, prawo czy ekonomia pierwotna. Doceniając znaczenie tych ostatnich, zdecydowałem się je jednak pominąć. Wybór przedmiotu rozważail jednoznacznie ukierunkow<lł moje zainteresowanie w stronę antropologii brytyjskiej. Zadecydował o tym fakt. że najbardziej znaczące opracowania z zakresu teorii społeczcllstwa pierwotnego pc)\vstal) , Mam tu prY.ede wszystkim na myśli prace M. I~uehowskiego, "'agia . .Iejjilllkcjo I Slrttkllll'(/. U;\M. Poznań 1986 oraz W. Burszty. Ję::yk a jW//llra II' my.Y/1ellw/nglcne/. I'TI .. Wroela\\ 1986 4 1)0 podjęcia takiego zadania zachc;cają coraz licznicjszc \\ ostalnich latach prace. \\ których nacisk pada na uhistorycznienie i z'n:latywi/.Owanie procesu t\\or/.cnia antropologii poprzez osadzenie gu w szerukim kontekście politycznym, ekonomiCl.nym i spolcClnym danego czasu Mam tu na myśli m.in. pracc A Kupera (1988): II. Kuklick (19')!): T Lcwellena (1992): ;\ (1992); M. Flis (1988); L Leacha (1982. 1984. 1'18'1): M. Kempncgo \ 1'194): (1992) oraz wiele innyc!l. Wszystkie I.ainspiro\\·aly mnie do podj,,:cia wlasnych badali ;\ppaduraia J. Vincent w tym zakresie. -, Zdaję tywny sprawę, zarazem że termin slownika antropologicznego bardzicj. że próby go uwolnić historyczno-typologiczne mówiąc ślenic ukreślunej okrcśleniami Przyjmuję studiów formy organizacji pn ludzka nowożytnych. stanowi politycznych społecznej warlościujqcych. prostu. i ctnieznych, typ I.naczeniu wygodny Pamiętać i politYCl.ncj. t\1ll (por.: jednak lachO\vuj,[e termin kultury mi. \\ylączllic pierwotne 10 - odmienllY oJ stosuje; J'('l\\nicż okre- eb\'iwalcnl nalei.y. Leach. pragmatyczllY że spoleczellstwo reprezcntująca po prostu do sztucznym. si,,: zabicgicm w/gl,,:dami i pcjora- przcnikn,[ljuz się nicpowodzcnicm wylącznie W zbliżonym pierwotlll:". etnocentryCIn) len na IIwale \\')'daje zakoliczyly konotacji grupa tennin stosowania od jakichkolwiek "spoleczeJistwo na gruncie zjego siC; zatcm zorganizowana ma \\ydiwięk Jednak kieruję które w tym przypadku terminu śeie. zwłaszcza czenie uż.ycie w spoleezeJistwaeh .. plemię", przydługiego innymi znaczcnic. - picrwotnc" kontrowersje. i rezygnacja się na jego pl7.y czym pragnę znajdowanego liczne zastqpienia 1989). Decydując najogólniej "spoleczellstwo i może budzić pojc;ciO\\) że w innym tcn .Iest stosowany nieCl> knl1lck- na ozna- �57 \ kręgu tej wlaśnie szkoly narodowej. Stało się tak z kilku powodów. \, pierwsze. nakiy wskazać na podzialy instytucjonalnc w łonie nauki brytyj.kiej. w tylll zwlaszcza na brak pozaantropologicznej socjologii (zob.: Levi;trauss. 1970: Szacki, 1981: Flis. 1988). Po drugie, zainteresowanic problemayką społeczną silnie wiązalo się z uwarunkowaniami społeczno-politycznymi o\\arzyszącymi powstaniu i rozwojowi antropologii brytyjskiej. Wśród tych :zynllikó" pierwszoplanową rol~ odgrywał kontekst kolonialny (zob.: Ingold. 99·L s. xiii). Zainteresowanie socjologią ludów kolonialnych posiadało jednak, lbok historyczno-politycznego, także uzasadnienie teoretyczne. Otóż uczeni nyrJjscy sądzili. że wśród niewielkich. izolowanych i względnie prostych \spólnot plemiennych można odnalcźć takie same cechy, zjawiska i procesy ak \\ innych typach spoleczellstw. tyle tylko, że w fonnie prostszej, a przez to al\\ iejszej do i'.aobserwowania i interpretacji (zob.: Evans-Pritchard, 1964, ,. 56). Spo!cczności lokalnc żyjące na peryferiach świata nowożytnego trakto\ali zatem jako swego rodzaju laboratoria badawcze, w których można uchwy:ić uniwersalne cechy spo!cczei1stwa ludzkiego. Uczynienie z nich głównego Jrzedmiotu zainteresow,1I1 nie oznaczało więc marginalizacji antropologii, lecz Jrzcci,vnie. zarewnialo jej status prawdziwie humanistycznej dyscypliny lkademickiej. Retrospektywne spojrzenie na proces historycznego kształtowania się antroJOlogicznych wyobnlżell na tcmat społeczei1stw pierwotnych pozwala wyróżnić ;ilka następujących po sobie etapów: I. Okres dominacji paradygmatu historyczno-porównawczego (ewolucjolizm i dyfui'jonizm), w którym wykreowana została wizja społeczei1stw pier\ornych jako "żyjących przodków" ówczesnych Europejczyków. Obraz ten ;konstruowany na zasadzie antytezy społeczellstwa nowożytnego zakładał, 'e ludy plemienne istnialy jako całości organiczne, których funkcjonowanie Jpieralo się na związkach pokrewicllstwa. Cechował je ponadto brak organiza:ji politycznej (terytorialnej), prawa oraz własności indywidualnej. Podstawo\ymi jednostkami życia spolecznego były egzogamiczne grupy krewniacze pierwotnie dwie), powiązane ze sobą poprzez wymianę matrymonialną. NajJardziej rozpowszechn ionymi typam i małżeIlstwa było małżellstwo grupowe model australijski) i kuzynów przeciwległych (model melanezyjski). Klasyfi~aeyjną terminologi<; pokrewicIlstwa interpretowano jako pozostałość tej sytulej i. Aborygen i austral ijscy natom iast zostal i uznani za reprezentantów naj\eześniejszych etapów ewolucji. 2. Okres funkcjonalizmu strukturalnego (Radcliffe-Brown i strukturaliści Jksfordzey). w którym nastąpiła stabilizacja i udoskonalenie modelu ewolucjolistyeznego. Istotna ró7nica polegała jednak na tym, iż ówczesna antropologia Jdrzucila zainteresowanie historią, koncentrując uwagę na poznaniu współcze;nie żyjących ludów. Stało się ono możliwe dzięki metodzie intensywnych JadaIl terenowych. W ich świetle społeczellstwo pierwotne poczęło się jawić �58 jako doskonale zintegrowana i jednorodna całość podlegająca prawom funkcjonalno-strukturalnym, której każdy element wspóldzialal z. innymi slużąc podtrzymywaniu globalnego systemu społecznego. Synchroniczny obraz "plemienia jako organizmu" zakładał jego stabilność i równowagc;, a także grupowe i terytorialne ograniczenie. Funkcjonaliści podtrzyma Ii przekonanie swych poprzedników o nadrzędnej roli pokrcwiellstwa, które zapewniało trwa l) mechan izm integracj i i reprodukcj i społecznej, stanowilo podstawc; rckrutacj i członków grupy, było źródłem ładu prawnego i wyznaczało ramy funkcjonowania dla systemu gospodarczego. Szczególne znaczenie przypisywano prz) tym pokrewiellstwu rodowemu regulującemu całokształt stosunków na poziomie międzygrupowym. Unilinearne grupy pochodzeniowe uznane został) za podstawę organizacji społecznej większości plemion . .lej opisu dokonywano w kategoriach modelu segmentarnego opartego na materiale afrykallskim. 3. Okres narastającej krytyki koncepcji funkcjonalistycznej (Gluckman oraz "wczesny" Leach), w którym nastąpiło podważenic dotychczasowego sposobu konceptualizowania plemienia. Rewizja poglądów na temat sposobu istnienia ludów pierwotnych dotyczyła głównie założenia o ieh ..zamknlc;ciu", jednorodności i równowadze. W jego miejsce zaproponowano wyobrażcnie plemienia jako obszaru dynamicznie zmieniających się stosunków społecznych, cechującego się "otwartością" granic oraz stałą obecności~\ napięć i konfliktó\\ wewnętrznych. Drugi zarzut dotyczyłnadinterpretaci i znaczenia pokrewiellst II a prowadzącej do przekonania, iż systemy polityczny, prawny i ekonomiczny w sposób obiektywny podporządkowane były stosunkom krewniaczym. Pod\\3żono równ ież dom inującą wcześniej skłonność do ujmowan ia spoleczerlst\\ a jako rzeczywistości sui generis, samodzielnego bytu ponadjednostkowego. W holizmie wcześniejszych koncepcji upatrywano jednego ze źródeł rozbieżności pomiędzy statycznymi modelam i tworzonym i przez antropologó\\. a rzeczywistym obrazem nieustannie zmieniających siC;stosunków społecznych. W kOrlcu, postulowano także konieczność rozpatrywania badanych zjawisk w perspektywie diachronicznej uznając, że ludy pierwotne, tak samo jak wszelkie inne społeczności ludzkie, posiadają wlasllC:l historię i zmieniają si~ w czasIe. 4. Okres osłabien ia zainteresowan ia tradycyj n ie rozum ianą problcmatyh:a organizacji społecznej ludów pierwotnych i zwro!ll w stron<; badarl zorientowanych bardziej kulturoznawczo ("nowa antropologia"). Pewnym wyjątkielll na tle ogólnego regresu teoretycznego była próba reinterpretacji klasycznegcl modelu plemienia dokonana przez badaczy z \-;rC;gumarksizmu strukturalnego (Godelier, Friedman i Bloch). W proponowanym przez nich ujęciu zostala zakwestionowana teza głosząca, iż pokrewiellstwo stanowi nadrzędną determinantę całokształtu życia społecznego ludów plemiennych. Marksiści twierdzili bowiem, że w organizacji wszelkich społeczności ludzkich czynnikiem prymarnym jest zawsze ekonomia, w tym zwłaszcza stosunki produkcji. Jak zau'v'vażył �59 Jodelier, pokrewiel'lstwo jawić się może w niektórych spoleczel'lstwach jako iOl1linuj'lce. ak tylko wtedy, gdy pełni jednocześnie funkcję stosunków proJukcji. 5. Okres ZW'ltpienia w doniosłość i realność antropologicznych koncepcji Jlemienia (,.pó/.ny" Lcach, Kuper, postmoderniści), w którym pojawiają ;ię zasadnicze wątpliwości dotyczące możliwości adekwatnego poznania społe:zelistw repn:zentujących wspó!czynniki humanistyczne różniące się od nowo':- lnoeuropejsk ich. Dom inuje przekonan ie o nieuchronnic ctnoccntryczncj subiektywistycznej perspektywie postrzcgania i konceptualizowania badanych 'ja\\isk, \\Iskaluje siy na istnicnic epistemologicznych barier poznania antroJologiczncgo. kulturowy charakter sądów naukowych, w tym dotyczących Jlel1lienia. oraz ich zdeterminowanie przez szcreg czynników poznawczych pozapo/nawClych. Wyraźnie artykułowany jest postulat podmiotowej rckon;trukcji kultury, w którym nacisk kładzic się na konieczność świadomego llinil1lalizowania wplywu czynników etnocentrycznych, by w ten sposób zbli':-ć modele tworzone przez antropologów do modeli, jakimi operują podmioty Jadanych PI7.C1. nich kultur. \\' zarysowanych powyżej naj istotniejszych ctapach antropologicznego l1y~len ia o sposobie organ izacj i i !'unkcjonowan ia społeczelistw pierwotnych itaralcm siy wyeksponO\vać. z konicczności niezwykle krótko i ogólnie, ~,1\\arte w nich oceny merytoryczne i metodologiczne. Pragnąc ukazać drogę, aką reflcksja ta pr/.ebyla od początków istnienia antropologii aż po czasy lajn()\\Sze. Kolejnc koneercje zostaly przedstawione w taki sposób. aby pokalac. \\ jakim zakresic ustalenia zawarte we wcześniejszych ujęciach były wyko'7:- sty\\ anc w p\')źn icj szych. oraz jak byly one wzbogacanc i modyfikowane. ~jęcie takic puzwolilo punadto wyjaśnić mechanizm ciągłości i zmiany ., antropologicznym myśleniu o ,.Innych". Moim cekm nie jest jednak wylącznie historyczna rekonstrukcja teorii Jlemienia wypracowanych w ramach kolejno po sobie następujących szkół c\lretyclnych. Zadaniem. jakie mnie bardziej intcresuje, jest bowiem rozparzcnie wymiaru poznawClego dyskutowanych teorii. Innymi slowy, chciałbym 1\ skazać na przyClyny. które decydowaly o określonym sposobie konceptuali1lmania SPOkCldlstw pierwotnych w bezustannie ewoluującym dyskursie lntropologicznym. Podcjmując si~ kulturoznawczej rcinterpretacji dorobku szkoły brytyjskiej \\ zakrcsie teorii spolcC/elistw pierwotnych) stawiałem przede wszystkim J:-tanie o kulturowc ramy ewolucji oraz czynniki decydujące o trwałości , zmienności antropologicznych wyobrażell o plemieniu. W związku z tym wcisk mcj analizy zostal polożony na poszukiwanie uwarunkowali decydują::-ch o określonym sposobie ujmowania koncepcji plemienia. Pragnę od razu \\:-jasnić. ii. pr/ystypując do tak nakreślonego zadania odrzuciłem, zgodnie I dominującym d/.isiaj stanowiskicm, tczę () skrajnej autonomiczności praktyki �60 badawczej, skłaniając się w stronę przekonania o jej kulturowym charakterze. Równocześnie jednak daleki byłem od zaakceptowania poglądu o jednoznacznym przyczynowo-skutkowym zdeterm inowan iu działa Inośc i intelektual nej sytuacją polityczną, ekonomiczną czy społeczną!'. Ten swoiście antyredukcjonistyczny punkt widzenia sprawił, że analizowane teorie starałem sic.:odczytywać kontekstowo, poszukując przyczyn, które zadecydowały o ich ostatecznym kształcie. Powyższe stanowisko świadczy niedwuznacznie, iż naukc;:, w szczególności zaś antropologię, traktuję jako dziedzinę kultury, jako określony wieloma czynnikami wytwór danej epoki w danym miejscu. Znaczy to, że proponowane przez nią sądy stanowią nie tyle opis "rzeczywistości". w naszym przypadku "plemienia". lecz istnieją raczej jako pewne kreacje powstałe w wyniku zetknięcia się myśli europejskiej z nowymi dla niej zjawiskami społecznymi. Kształt tych kreacji uwarunkowany jest wieloma przyczynami i pozorna jedność przedmiotu nie prowadzi bynajmniej do jedności opisu i teorii. Spektakularnym tego przykładem mogą być dalece rozbieżne poglądy na temat spoleczel1stwa Kachinów przedstawione przez Levi-Straussa (1949), Leacha (1954) i Friedmana (1975). Wachlarz tych przyczyn jest szeroki i obejmuje zarówno czynniki pozna\\cze, jak i pozapoznawcze. Znaczenie pierwszych jest dość szeroko rozpoznawane i współcześnie badacze mają zwykle świadomość ich wpływu na treść wysuwanych przez siebie koncepcji. Jest zatem rzeczą oczywistą, że najczęstszym zabiegiem, do jakiego odwoływałem sil( poszukując uwarunkowaJ1 dyskutowanych teorii, była analiza dzieł antropologicznych rozpatrywanych na tle ogólnych założell teoretycznych obowiązujących w danym czasie lub uzn3\\anych przez danego autora. Nie ulega wątpliwości, ii. założenia teoretyczne i metodologiczne bezpośrednio rzutują na sposób postrzegania danego problemu, w tym przypadku plemienia, stanowiąc swego rodzaju przedsądy. które z góry niejako narzucają wnioski kol1cowe. Tym samym punkt wyjścia staje się nieświadomie częścią punktu dojścia. Każda tcoria musi być przy tym rozpatrywana w kontekście poprzedzających i następujących po niej poglądó\\ innych autorów. Sądzę, iż tylko w ten sposób można odtworzyć (a może \\Tecz stworzyć) historię danego zjawiska, w tym przypadku perypetii rozważali na temat sposobu istnienia społeczellstw plemiennych. Przykładu dostarcza tu choćby analiza prototypowego modelu plemienia stworzonego przez ewolucjonistów. Rozpatruj'lc go z perspektywy ówczesnych zalożeó teoretycznych i metodologicznych wyraźnie widać, w jaki sposób model ten podporządkowany zostal potrzebom poznawczym antropologi i historycznej. (,O dyskusji toczoncJ ki spokczlll:. hislorycznć dOglJlCIlń\F -learia na lt:mat stopnia dctcrminacji treści pOl.llallia 1l~lllk()\lcg() priCI. i kultuf"(l\\Ć pis/.ć obs/ćrnic M. KCll1pn: \\ pracI .ill/ro/iO/ogia spo/eel/a he~ ilieji. IFiS 1'/\1 . Warv,l\\a 1994. CI: 11Il!- h,·~ �61 Przypomnijmy. że badacze tacy jak Tylor, Maine czy Frazer, powołując się [la teorię ewolucji e.\plicife zakładali, że kultura i społeczer'lstwo europejskie ";'Ollca XIX wieku reprezentuje najwyższy poziom historycznego rozwoju ludzkości. Przckonanie to, będące sądem normatywnym, stanowiło element 3wiadomości ówczesnych Europejczyków. Innym jej elementem była wiara 1\ ideę postępu zakładająca ciągły, linearny, choć nierównomierny rozwój ,połeczny, postępujący od form naj prostszych, po wysoce złożone. Konse.;\\encją obu tych sc,dów było aprioryczne dzielenie ludzkości na "wyżej" ..niżej" rozwiniętą, wyrażające si~ opozycji MY versus ONI. W oczywisty ,posób owi "Oni" musieli. na gruncie przyjmowanych założer'l, różnić się od .Nas". To aprioryczne różnicowanie kultur i społeczer'lstw znalazło swój wyraz ,\ t""orzanych ciągach historyczno-rozwojowych. Skoro spolcczellstwo własne Jadaczy definiowane było przez występowanie takich wartości jak małżel1stwo llonogamiczne, własność indywidualna czy par'lstwo terytorialne, to "Innych" llusiały charakterYl.Ować te same cechy, tyle tylko, że opatrzone znakiem ljcmnym. Ludy pierwotne żyły więc w promiskuityzmie, cechował je brak ;tosunków własności oraz dominacja stosunków pokrewieJlstwa nad terytoriallymi (por.: Kuper. 1987, s. 6-7). Wszystkie te elementy stanowiły o istocie ?\\olucjon istycznego modelu plem ien ia. Warto może jeszcze dodać, że również zaintercsowanie kulturą Australij:zyków. tak typowe dla badaczy tego okresu, miało swe źródła w przyjmowalych przez nich zalożeniach. Światopogląd ewolucjonistyczny zakładał podział ;\\iata na cywilizowane, wysoko rozwinięte "Centrum" oraz pierwotne, repre'entujące niskie stadia rozwoju "Peryferia". Zamicszkujący odległe geografi:znie rejony imperium aborygeni musieli zatem wydawać się oświeconym )rzedstC\\vicielom metropolii szczególnie pierwotni. Opozycja MY i ONI znaj7 100\Clłatu swój nowy, przestrzenny wymiar Metodologia ewolucjonistyczna znakomicie ułatwiała realizację celów )(lznawczych ówczesnej antropologii. Klasyczni badacze powszechnie stoso\ al i procedurę naukOWe!, którą w uproszczeniu przedstawić można następująco: ocl\\olując się do respektO\.vanego światopoglądu oraz wiedzy wyniesionej , \\ueśniej prowadzonych studiów (np. z zakresu historii powszechnej, historii )(llist\\a lub prawa) konstruowano ogólne teorie dotyczące genezy i rozwoju \) branych instytucj i: ma/żelistwa, prawa czy stosunków własności; 2. towarzy.zyło temu odwoływanie się do dostc;pnych danych etnograficznych pochodzą::cl1 z r<'l:i.nych rejonów świata. Materialy te zestawiano ze sobą i porówl) \\ano poszukując podobieJlslw. W przekonaniu autorów miały one stanowić lodsta\\t; empiryczn'l potwierdzającą prawdziwość wcześniej wysuwanych eorii. Stosowanie zaś naukowej metody komparatystycznej zapewnić miało ich '\a h:III a I 111<:lal()('\..<:<:l1lrUI11"i ..pćryil:rii" J{ul'SIla i K. l'i;llk(l\\Ski ll<)1. roldl. I. (" 17-\7) II pracy: () C.'·111 \\ dyskursi<: antropologicznym of}()\riada anrrop%gic:::na obszernie piszą opowieść:, Warszawa �62 ostateczne zweryfikowanie i uwiarygodnienic. "Uczeni gabinetowi" nie dostrzegali przy tym, bo na gruncie pozytywistyczncgo modelu nauki dostrzegać wręcz nie mogl i, że danc ctnograficzne, którym i ilustrowa Ii swc prace pochodziły z bardzo nieraz odmiennych kontekstów kulturowych. Co wi~cej. pozostający w zaciszu swych college'ów badacze, zmuszeni byli do korzystania z przypadkowych często relacji misjonarzy, kupców i urzędników kolonialnych. Informacje uzupełniano niekicdy danymi pozyskiwanymi jako odpowiedzi na rozsyłanc ankiet/o Sytuację tę dałoby się obrazowo przedstaWIĆ jako układanie puzzli. Amropolog pochylał się nad stołem, w tym przypadku stronami swej pracy. z wyraźną wizją obrazka, jaki zamierzał stworzyć. Wi7,ja zaś była gcnerowana przez jego światopogląd i dostępną wiedzę. W tym czasie dostarczano mu zbiór elementów, tj. danych etnograficznych, które miały posłużyć cło wypełnienia pustego miejsca. Pamiętając o kształcie przewidywanej całości przystępo\\al do ich przeglądania. W trakcie pracy odrzucal łi-agmcnty kl()C'lcC się z ogólną ideą, pozostawiając tylko te, które pasowały do calości obrazu. Przekonan) o słuszności swej wi~ii nie przejmował się przy tym, iż nic zna miejsca pochodzenia "puzzli", ani tym, że pierwotnie były one c/ęści,! zupclnie innego obrazka. W razie konieczności można było poszczególnc elementy pominąć lub odpowiednio "przykroić". lwiel1czeniem żmudncj pracy bylo ulożcnic calości. która dokładnie pokrywała się z wcześniej zamierzonym projcktem W przel\onaniu badacza potwicrdzało to empirycznie prawidłowość wykonanej pracy. W ten sposób kształt modelu plemienia, antycypowany przez wcześniejsze założenia teorctyczne, pozostawał nienaruszony, co więccj .. Iyskiv"al \\alor prawdziwie naukowego, co z góry wykluczalo możliwość kwestionowania jego pra womocnośc i pozna wczcj. Powyższe uwagi trudno oczywiście uznać za wyczerpuj'lcc i 7 pcwnością rzetelna analiza wymagałaby prześledzenia wpływu wielu jeszcze czynnikc'm poznawczych, które decydowały o pojawieniu się i trwalości koncepcji ewolucjon istycznej. Z braku micjsca n ie jest to niestety możl iwc. Sądz~ jednak. że dotychczasowe argumenty potwierdzają wczcśn iej wyra:i.onc przekonan ie. iż założen ia teoretyczno-metodologiczne stanowią wcwnętrznc dctcrm inant) rozwoju teorii antropologicznych. Ich historia nie byłaby jcdnak pełna, gdyb) nie uwzględnić czynników pozapoznawczych. RozpiylOŚĆ tych czynników jest bardzo szeroka: od kontekstu politycznego po ccchy osobowc i temperamcnt badacza, od "ducha epoki" po fakt pobierania nauki u określonego ..mistrza". od przynalcżności do określonej szkoły antropologiczncj czy orientacj i teoretycznej po teren, na którym dana osoba prowadziła badania. Są to czynniki zewnętrzne, pozaepistemologiczne, które jednak również. okazują sit; istotne dla g W ten spusóh CZyŚĆ danych na temat elnogralii A. Kuper. s.1 O I-I 02. The Invenfion oj" Primifive lud{1\\ Australii Sociefv. hilllS/imllilfiillls /.gromad/il II! illI !/IIIsilIlI. np. Fra/er: /ob.: I.ondon I YXX. �63 zrodzonych w ramach ctnologii wyobrażell o świecie nieeuropejskim. Czynniki poznawcze łącz'l siy wiyc ściśle z pozapoznawczymi. Funkcja społeczna antropologii odgrywa niebagatelną roly w jej rozwoju, a wytwarzane przez nią teorie stają siy czyścią życia społcczcIlstw i to nie tylko tych, w których doszło do ich pc)\\stania, alc i tych badanych. Trudno jednoznacznie okrcślić w jakim zakresie splot warunków historyczno-politycznych, nastrojów społecznych i atmosfery intelektualnej mógł kształtować poglildy każdego z antropologów na sposób istnienia grup plemiennych. W konkrctnych przypadkach różna mogła być bowiem waga każdego z powyższych czynników. Ich identyfikacja nie jest zatem zadaniem prostym. tym bardziej, że w większości wypadków można się jedynie domyślać ich \\ pływu na podstawic gotowych już opracowaIl naukowych. Elementem pomocn iczym jest znajomość biografi i autorów poszczególnych koncepcj i, choć rzadko zdarza się by sami badacze dokonywali autorekonstrukcji procesu dochodzcnia do określonego stanowiska, jak to np. ma miejsce w przypadku Leacha ( 1984). ldaję sobie sprawy zc zlożoności i delikatności tak postawionego zadania. Przyznaję również, iż uwzględnienie wszystkich zasygnalizowanych okoliczności nie w każdym przypadku stało się możliwe. Jednak uważam, że właśnie taka idea swego rodzaju "zagyszczonego" opisu dać może w efekcie obraz, który przybliża nas do historii pojycia plemienia w dyskursie antropologicznym. Oznacza to, że analiza historyczna, teoretyczno-metodologiczna, społeczna i kulturowa winny iść ze sob'l w parze. Z takiej perspektywy wyraźnie widać, że o swoistości refleksji nad sposobem istnienia społcuellstw pierwotnych każdorazowo decydowały nie tylko za lożen ja teoretyczno-metodologiczne obowiązujące w danym okresie, bądź clkceptowane przez poszczególnych badaczy, lecz również czynniki pozapo1I1a\\cze. Przemiany teoretyczne towarzyszące zmieniającemu się kontekstowi politycznemu (kolonializm i jego późniejszy upadek) uprawiania "antropologii plemienia" dostarczają w tym względzie wyrazistej ilustracji. lwi,!zki antropologii z kolonializmem posiadają swą skomplikowaną histot·ic. która wymyka siy wszelkim próbom jednoznacznej oceny (por.: Kuklick, 1991 Nie ulega jednak wątpliwości, że brytyjska polityka Imperialna wy\\arla znaczclcy wplyw na rozwój tej dyscypliny, w tym również na kształt t"Ozwijanych w jej ramach koncepcji plemienia. Należy sobie bowiem uświadL1mić f~lkt, że stosunki pomiędzy antropologami a badanymi przez nich ludami \\ pisane były zawsze w szerszy kontekst uwarunkowaIl politycznych. Poza tym, \dadza kolonialna w bezpośredni sposób oddziaływała na lokalne systemy społeune, pośrednio ingeruj'lc tym samym w antropologiczny przedmiot po- t '. SInoki pr/cgl'ld Ja (cd.) .. III/limj!IJ!IJ."]· s(,II111\\isk na (emal "antropologia a kolonializm" illld l!/(' (·IJ!IJIlIU!l:"lIcolllll"r. London 1973. przynosi książka T. Asa- �64 znania. Przykład Nuerów, którzy na krótko przed badaniami Evans-Pritcharda zostali brutalnie spacyfikowani, nic jest w tym względzie odosobniony. Już powstaniu i utrwaleniu się koncepcji ewolucjonistycznej sprzyjało istniejące zapotrzebowanie społeczne. Ówczesna antropologia dostarczała społeczeństwu takiej wizji historii ludzkości i kultury, która w sposób "naukowy" mogła sankcjonować i legitymizować politykę imperialnej Anglii. Jak zauważa Leach, "doskonale współgrała ona z ctosem epoki europejskiej ekspansji kolonialnej i marszem na zachód osadników ameryk,1I1skich" (Leach. 1982, s. 16). Z całą pewnością nadużyciem byłoby stwierdzenie, że antropologia ewolucjonistyczna świadomie i wprost "pozostawała na służbie" imperializmu brytyjskiego. Nie ulega jednak wątpliwości, ż.e stworzona przez nią idea społcczellstwa pierwotnego stanowiła atrakcyjną pożywkę dla ideologii kolonialnej i nacjonalistycznej. Ugruntowany przez naukę pogląd, iż ludy pierwotne stoją na niższych szczeblach rozwoju pozwalał zaliczać je do świata natury i umacniał Europejczyków w poczuciu wyższości moralnej nad mieszkallcami odległych kolonii (por.: Kuklick, ) 991, s. 22). Polityczne uwikłanie antropologii szczególnie wyraźnie zaznaczyło się jednak w okresie międzywojennym, kiedy to miała miejsce wzmożona akty\\ność brytyjskiej polityki kolonialnej, a obszarem, na którym realizowano ją szczególnie intensywnie stała się Afryka. Dla rozwoju teoretycznej rcfleksji o plemieniu sytuacja ta miała poważne konsekwencje. Czasowa zbieżność narodzin i rozwoju funkcjonalizmu z ekspansją brytyjskiego kolonializmu była nieprzypadkowa. W latach trzydziestych badacze uzyskali wsparcie finansowe ze strony instytucji, które były szczególnie zainteresowane utrzymaniem i utrwaleniem porządku kolonialnego na terenach stosunkowo niedawno poddanych administracji brytyjskiej. Administracja kolonialna nie tylko finansowała badania terenowe, uznawane przez funkcjonalistów za warunek sine qua non pracy naukowej, lecz również gwarantowała etnografom swobodny dostęp do społeczeJlstw plemiennych. Pom()C i wsparcie ze strony miejscowych władz zapewnialy im ponadto poczucie bezpieczellst\\a wynikające z zajmowania uprzywilejowanej pozycji przcdstawicieli klasy rządzącej. Przychylność urzędników względem antropologów nie była jednak bezinteresowna. Wyniki badall antropologicznych interesowały administrację kolonialną z powodów czysto pragmatycznych. Z jednej strony oczekiwano. że mogą one dostarczyć wiedzy, którą dałoby się praktycznie spożytkować do sprawnego zarządzania podbitymi ludami, zwłaszcza zaś w realizowaniu polityki rządów pośrednich (zob.: Mucha, 1985, s. 226), z drugiej zaś - wykorzystywano je w celach ideologicznych (zob.: Gellner, 1995, s. 178). Kluczo\\e znaczenie miała przy tym odpowiedź na pytanie, czy i w jakim zakresie ludy te mogą być poddane kontroli, i jak, wobec braku sformalizowanych struktur politycznych, można nimi efektywnie zarządzać. Finansując badania terenowe �65 urzędnicy oczekiwali, żc antropologowie potrafią na pytania te odpowiedzieć. Przedstawiciele nauki upewniali ich z kolei, że tak jest w istocie (zob.: Grimsha\\ i Hart. 1994, s. 242-243). Prace czołowych przedstawicieli szkoły oksfordzkiej jednoznacznie wskalUją, że zapotrzebowanie ze strony sponsorów w poważnym stopniu wpłynęło 'la ich zainteresowania. Przedmiotem swych studiów uczynili oni społeczeń,t\\a aceti:t1iczne, a wysiłek badawczy skierowali w stronę poszukiwania źródeł ladu i integracj i społeczncj. W ten sposób ich zainteresowania zbieżne były 7. interesem władz. Z ideologią kolonializmu najbardziej być może współgrało \\ykreowane przez funkcjonalistów wyobrażenie plemienia jako statycznego, Lamkniętego i izolowanego organizmu nie podlegającego przemianom we\\nętrznym (zob.: Grimshaw i Hart. ł 994, s. 242; Kuper, 1987, s. 156). Włączenie się antropologii w politykę, często zresztą nieświadome, stwo·zyło tej raczej malo dotychczas popularnej nauce szansę na zdobycie silnej Jozycji akademickiej. Co wi'tcej, stawała się ona w ten sposób nauką stosowa1ą. której wyniki mogły znaleźć zastosowanie praktyczne. Z punktu widzenia 'OL\\OjU instytucjonalnego koegzystencja z kolonializmem była zatem dla lI1tropologii nader korzystna. Nie można jednak nie dostrzegać, że pociągała Jna także za sobą bardzo poważne skutki negatywne. Należały do nich niewątJli\\ie: gi<;boki regres teoretyczny, utrata, przynajmniej częściowa, niezależno;ci i autonomii poznawczej, a także - co stało się zapewne wbrew woli i inten:jom samych badaczy - uznanie antropologii za dyscyplinę "imperialną". Dodać jcdnak należy, że jakkolwiek gwałtowny rozwój badań terenowych, Jo\\slanie antropologii politycznej oraz instytucjonalny awans całej dyscypliny ;tały się możliwe dziyki mecenatowi administracji kolonialnej, to jednak sytuleja ta nic oznacza la, że antropolodzy stali się intelektualnymi lokajami kololializmu. Przeciwnie, w swych pracach niejednokrotnie dawali wyraz dezaproJacie względem niego i wyst'tpowali w obronie ludów plemiennych. Co więcej, o właśnie funkcjonaliści pierwsi wyraźnie sformułowali postulat relatywizmu ,ulturowego twierdząc, że analizowane przez nich zjawiska każdorazowo były Izależnionc od kontekstu, w którym występowały, oraz że tworzyły spójne ;ystemy, w których ramach istniała pełna współzależność pomiędzy poszcze;ólnymi elemcntami. W okresie postkolonialnym związki antropologii z polityką uległy istotnym lrzeobrażeniom. Przede wszystkim znacznie ograniczono fundusze na badania erenowe, co boleśnie ugodziło w podstawy metodologiczne nauki o kulturze, ;rając się przyczyml jej względnej stagnacj i i kryzysu 10. Ponadto, w całkowicie ldmiennych warunkach politycznych badacze natrafili na nie spotykane wcze,niej trudności. W powszechnym odbiorze społecznym antropologia uznawana in W.:dlug Kupna lo właśnie utrata możnych mecenasów była jcdną z przyczyn kryzysu nSl>tucionalncgo. IV jakim ;:nala;:la si.,: antropologia brytyjska IV latach siedemdziesiątych. Zob.: \. Kuper. JIi'Cd::.r chw:\'::'l/Ią a I'lIIYl1ą, Lódź 1987, ro;:dz. 8 (s. 241-253). �66 była za naukę imperialną, której przedmiotem byli "dzicy", czyli ludy posiadające prymitywną kulturę. Przekonanie to sprawiło, że władze wielu pallst\\ postkolonialnych niechętnie odnosiły się do antropologów, niekiedy uniemożliwiając prowadzenie badaJl, lub ingerując w ich przebieg (zob.: Kuklick, 1991. s. 192-193). O ile zatem uprzywilejowana pozycja badacza działała wcześniej na jego korzyść, o tyle w nowych warunkach, obróciła się przeciwko nienlll (por.: Gellner, 1995, s. 179). Historycy myśli społecznej zgodnie dziś podkreślają, że w obliczu przeobrażeó polityczno-społecznych, jakie z początkiem lat sześćdziesiątych zaczęły się dokonywać w Trzecim Świecie, antropologia zmuszona została do ponownego przemyślenia wielu swych podstawowych zalożeó teoretyczno-metodologicznych (zob. m.in.: Ingold, 1990; Kempny. 1994; Gellner. 1(95). Konsekwencją tej reorientacj i było zrewidowanie dotychczasowych poglądów na temat ludów plemiennych. Funkcjonalizm opierał się na przekonaniu, że przedmiotem badall antropologi i są proste, izolowane ludy pierwotne charakteryzujące się wewnętrzną spójnością i brakiem dynamiki. Dopóki trwał system kolonialny przekonanie to wydawało się uzasadnione. Jednak w zupełnie odmiennym kontekście politycznym legło ono w gruzach (zob.: Kempny. 1994. s. 89). Kategoria stabilnych i zamkniętych społeczeóstw okazała się całkowitą ilu/ją· Krach systemu kolonialnego w Afryce, tradycyjnym obszarze badaJl antropologicznych, obnażył fałszywość przekonania o stabi Iności i równowadze pierwotnych struktur społecznych. Z dnia na dzielI zaczęły one podlegać dynamicznym procesom modernizacyjnym, w których wyniku powstaly nowe narody i pailstwa, a wspólnoty plemienne zostały włączone w skład większych formacji politycznych. W tej sytuacji przedstawianie ich jako izolowanych i zamkniętych całości synchronicznych stało się niemożliwc. Prawa statyki społecznej okazały się bezradne wobec zmieniającej się rzeczywistości. Pojawiła się zatem konieczność zastąpienia dotychczasowcj teori i synchron icznej nowym podejściem, które by było zdolne uchwycić i zinterpretować zachodzące zmiany. W takich okolicznościach zrodziły się pracc Gluckmana ileacha. W miejsce systemowo-strukturalnego modelu spoJeczeóstwa wprowadziły koncepcję otwartego obszaru dynam icznych stosunków społecznych, na którym ścierają się sprzeczne wartości i interesy, a równowaga ma charakter czaso": i nietrwały (por.: Lewellen, 1992, s. 113). Era postkolonialna obnażyła słabość funkcjonal istyczncj tcori i plcm ien ia. W konfrontacji z dynamicznie zmieniającą się rzeczywistością rozwiał się mit o ich prostocie, stabilności i homogeniczności. Załamanie sit;: tych kanonicznych, jak dotychczas sądzono, aksjomatów społeczcllst wa pierwotnego zachwiało wiarą antropologów co do możliwości poznawczych strukturalnofunkcjonalnego badania form organ izacj i społecznej (zob.: Mach, 1989. s. 195). Co więcej, wobec fikcyjnego, jak się okazało, charakteru przyjmowanych przez �67 'unkcjonal istów zalożell, coraz wyraźniej zaczęto stawiać pytanie o wzajemne elacje pomi<;dzy teorią a rzeczywistością, Stało się ono szczególnie aktualne \ówczas, gdy badacze uświadomili sobie, że w nowym kontekście politycznym ch praca nic mogła być dłużej uważana za neutralną etycznie oraz wolną ld pozanaukowych implikacji. Najkrócej mówiąc, wobec zmieniających się l\\arunkowaJl politycznych zmieniała się również świadomość samych antroJologów (zob,: Kempny, 1994, s. 88-89). W nieuchronny sposób musiało się to ldbić na rewizji zalożeó leżących u podstaw pojęciowego modelu społeczeót\\ a pierwotnego. Byla to też z pewnością jedna z przyczyn odpowiedzialnych :a spadek popularności studiów nad organizacją społeczną ludów plemiennych. ~'o więcej. zainicjowana wówczas przez Leacha debata teoretyczna miała \krótce doprowadzić do zasadniczego przełomu w antropologicznym myśleniu l ..Innych" (zob.: Ingold. 1990. s. I). Obnażając słabość klasycznych teorii połeczel1stwa oraz "importując" na grunt brytyjski idee strukturalizmu franculiego. rzucił on swym kolegom intelektualne wyzwanie, apelując o ponowne lrzemyślenie koncepcji plemienia. Wszystko to ukazuje istotne znaczenie oddziaływania kontekstu historyczlo-politycznego na ewolucję antropologicznych wyobrażeó o społeczeI1stwach liemotnych. N ie można jednak zapominać, iż dodatkowym elementem, który \y\\ierał przemożny wpływ na teoretyczną konstrukcję przedmiotu badaó były akże czynniki subiektywne. Ich znaczenie, często niezwykle istotne, znacznie rudnicj jest jednak uchwycić. Mam na myśli osobiste doświadczenia autorów :olej nych koncepcj i, w tym zwłaszcza ich światopogląd, zarówno potoczny, jak Iaukowy. kształtowany w toku edukacji kulturowej i profesjonalnej. Wspo11I1iałemjuż wcześniej. że w tym kontekście postacią wyjątkową jest Leach, ,tóry pod kon icc swej kariery naukowej (Leach, 1984) świadomie zaczął pisać ) tym, co przez większość współczesnych mu antropologów pozostawało lieuświadamianc o obecności elementu subiektywnego we wszelkich fornach poznania antropologicznego. Uwagi te w dużym stopniu dotyczyły histoii poznania .Jnnego". Sądzę. że z tego powodu zasługują one na krótkie omó\ICnle. Leach w autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable in the ii.llorv ol British S'ocia/ Anthrop%gy wskazał na dwa elementy w swojej liografii - wykształcenie i pochodzenic społeczne, które ukształtowały jego yh\etkę naukową. W latach 1929-1932 studiował matematykę i inżynierię la uniwersytecie w Cambridge, a przeszło pół wieku później przyznał, e doświadczenie to wywarło przemożny wpływ najego późniejsze zainteresovan ia (Leach. 1984, s. 9). Antropologiczne prace Leacha dowodzą, że wyznanie to nie było pustą leklaracją. Przeciwnie, wydaje się, że proponowany przez niego sposób rozu[1icnia podstawowych pojęć, takich jak funkcja czy struktura, postrzeganie połeczellstw jako dynamicznych konstrukcj i mechanicznych oraz poszukiwa- �68 nie quasi-matematycznych wzorów strukturalnych - wszystko to było w jakimś stopniu inspirowane przez politechniczny punkt widzenia. Z racji swego ''''ykształcenia Leach znacznie bardziej interesował się wyjaśnianicm mechanizmów, dzięki którym systemy społeczne zdolne były, pomimo ciągłych przeobrażeń, zachowywać ciągłość i trwałość, aniżeli odkrywaniem szczegółó" budowy czy opisywaniem par1ykularności i wyjątkowości różnych ludó,\. Można także przypuszczać, że wykształcenie było jedną z przyczyn krytycznego stosunku do tradycj i funkcjonal izmu brytyjskiego, i to zarówno w wersJi Malinowskiego, jak Radcliffe-Browna. Dystansując się od dominujących wówczas wersji funkcjonalizmu Leach zbl iżał się jednocześn ie do kontynentalnego struktura Iizmu Lćvi-Straussa. choć - jak sam podkreślał - jego późniejszy "tlili" z teorią strukturalistyczną b: I pochodną zainteresował1 matematyczno-inżynierskich, a nie, jak si« nickied: sugeruje, wynikiem bezkrytycznego powielania cudzych poglądów (Leach. 1984, s. 18). Jeżeli wpływ edukacji specjalistycznej Leacha na kształt stworzonego przez niego modelu społeczeóstw pierwotnych wydaje się dość czytelny i stosunko\\o łatwo można go uchwycić, to znacznie mniej jednoznacznie przedstawia się próba wskazania, w jakim zakresie określała go jego pozycja społeczna (Leach. 1984, s. 2). Leach należał do pokolenia, którego czasy studenckie przypadły na przełom lat dwudziestych i trzydziestych. W Wielkiej Brytanii był to okres pogłębiającego się kryzysu wewnętrznego i zewnętrznego II. Jednym z dalekosiężnych skutków I wojny światowej było stopniowe załamywanie się projektu społeczel1stwa opartego na war10ściach konserwatywnych. Ówczcśni studenci w Cambridge, niemal bez wyjątku rekrutujący si<;:spośród absolwentów najbardziej prestiżowych szkół prywatnych, należeli do elity społcczcl1stwa brytyjskiego. Można by więc przypuszczać, że z racji zajmowanej pozycji to oni właśnie stanowczo będą się przeciwstawiać wszelkim zmianom. Tak jednak się nie stało. Przeciwnie, również w ich środowisku narastalo niezadowolenie z anachronicznego i niesprawiedliwego porządku społeczncgo, który \V ich oczach symbol izowała konserwatywna struktura uniwersytecka 12. Zdan jem Leacha, krytycyzm studentów wzmacniał dodatkowo fakt. iż jako obserwatorzy wewnętrzni, znający istniejący system niejako .,od podszewki" i stykając: się 11 W tym okresie dzynarodowej, wzrostu Wielka lecz Brytania prleżywala gospodarczego, wielkość nie tylko utracila również produkcj poważne i przemyslowcj Bylo to szczególnie widoczne na tle rozwijających nych i icmiec. Zob.: H. Kuklick, The Savage Antlll'opology 12 1885-1945, Cambridge Znakomitym korespondencja da rirtha. Zob.: "Cambridge świadectwem wewn.;trlnc oral wysokość rOlycj.; - na arcnie sradlo dochodu tcmpo nawdo\\ mi.;- .iei ego. siC; POl';!; ckonomicznych Stanów Ijcdnocz0Withill. The Social flisforv of8ritish Socia! ł 99 1. s. 22 nastrojów panujących wówczas Lcacha z Rosemary Firth. przyjaciółką R. Firth, A Cambridge Undergraduate' Anthropology" swą mocarstwow<\ trudności vol. 13, nu 3, 1989-1990 \V z dziccii\st\\'a środowisku i pll/nicIS/.ą Some j,'arlv I,ellers/i'ol/l (Spccial Issuc), s. 9-1 X. studcnckim .ie'';! /Oną Ra) mUIl- I,'dmulld I.ei/cil. �69 z nim na co dziell, byli pozbawieni złudzeó na temat panującego w nim ładu i harmonii. Wyrazcm buntu i dezaprobaty "młodych gniewnych" wobec konsenvatyzmu spo/ccznego stała się ożywiona działalność pol ityczna i sympatia dla poglądów lewicowych';. Z kolei protest przeciwko dominującej moralności purytaJlskiej manifestowal się w ogromnej popularności książek Bertranda Russella, które staly siy manifestem ideowym zbuntowanego pokolenia (Leach, 1984, s. 9). Doświadczenia okresu studenckiego określiły przekonania społeczne i polityczne Leacha, który do kOllca życia pozostał liberałem zaciekle zwalczającym wszelki konserwatyzm i ortodoksję, co nie pozostało bez wpływu na kształt uprawianej przez niego antropologii. Bez wątpienia współtworzyły one również przedsądy teoretyczne, zjakimi przystępował do badaJl obcych ludów. W takim rozumieniu proponowana przez niego wizja społeczeilstwa, jako dynamicznej struktury poddanej ciąglym napięciom i podlegającej stałym przekształceniom, może być odczytana jako świadectwo edukacj i kulturowej wyniesionej z okresu studenckiego. Co więcej, w swoim eseju Leach wielokrotnic podkreśla, że to właśnie zapatrywania społcczne ostatecznie zadecydowały o odrzuceniu przezell stabilnego modelu równowagi i zainteresowaniu problematyką dynamiki społecznej. Odróżniało go to wyraźnie od wielu wybitnych postaci brytyjskiego funkcjonalizmu (np. Firth, Fortes i Gluckman), którzy, jako przybysze z zell \\nątrz , zaakceptowali i zinternalizowali wartości, przeciwko którym wystęPO\\ ał (Leach, 1984, s. 12). Konkluzja Leacha była zatem nast~pująca: pozycja społeczna badacza i jego stosunek do konscrwatywnej doktryny społecznej, której ucieleśnieniem i ostoją był uniwersytet w Cambridge, kształtowały wizję porządku społecznego. z jaką przystępował on do badania ludów plemicnnych. Wszyscy, którzy aprobowali doktrynę konserwatywną opowiadali się po stronie badail synchronicznych i dowodzili, że naturalnym stanem wszelkich zbiorowości ludzkich jest stabilność i równowaga. Z kolei Leach, któremu bliższa była doktryna liberalna, odrzucal koncepcję ekwilibrium społecznego, postulował konieczność prowadzenia badaó diachronicznych i wskazywał na dynamiczny charakter procesow. spo Iecznyc Il I'.. :'--Jiezalcżnie od wątpliwości, jakie może budzić tak radykalne stanowisko, trudno oprzeć si<; wrażeniu, że edukacja kulturowa oraz specjalistyczna Leacha I; \\\;dlllg I.eaclw Ic"icowe sympatie ówczesnych studenlÓw Cambridge sprawiły. żc w cza- sie Ilojn)' donlllwej w Iliszpanii wi.:lu z nich wstąpi lo do Brygady MiJ;dzynarodowej, 7 ch~tniej CI:- lanych prz.Clnich teoretyków spolccznyeh był Marks (I.each. 1984. s. 9). II Fort.:s i (illlekan pochod/ili z /\fryki l'oludniow.:j. zaś Firth z Nowej Zelandii. " /aslilnilwiilć n:-ch 1\ B:-ć 11loie jego ")'bon·)\\ si.,: moina . .:zy wilgil. jaką Kszlaitowaniu opinie si.,: wlasnej na t.:n lemat i ich rzeC/.)'\listy u\lilgi te rz.lIcaj'lnowe śI\iatlo wpl)',,· sylwclki Lea.:h naukowcj są rodzajem był znaC/ni.: na wymiar przypisywał nic zoslala wtórn.:j mniejszy. pO/.nawcz.y znaczeniu pricz. racjonałizacji Naw':l formułowanych jeśli wątków niego przez. niego biografiez- wyolbrzymiona. wczcśniej lak bylo, a jednym dokonanych to z pcwnością konecpcji. �70 rzeczywIscle mogły wpłynąć na sposób. w jaki z czasem zaczął myśleć o dotychczasowych sposobach konceptual izovvan ia społcczel1stw pierwotnych. Możliwe jest również, że współkształtowały one założenia cpistemologiczne. z jakimi przystępował do badania obcych kultur. W każdym razie. także 'iVtym aspekcie Leach różnił się bardzo od swych poprzedników. Funkcjonal iści przywiązan i do klasycznej teori i rOZllan ia uznawal i. że doświadczenie empiryczne stanowi gwarancję obiektywności wiedzy naukowej. Za przekonaniem tym kryło się apriorycznie założenie. że zachowania. czyli ,Jakty empiryczne", istnieją w sposób realny i mogą być przedmiotem doświadczenia. Po etapie badał) terenowych antropolog przyst<;pował do uogólnienia swoich obserwacji. Tak powstały opis stanowił przesłankę do konstruowania modeli teoretycznych. Ich prawomocność poznawcza wynikała z obiektywności faktów empirycznych. Uzasadniony zatem wydawał się po.gląd, że teoria antropologiczna wprost korespondowała z rzcczywistością. Tego rodzaju empiryzm, dominujący w antropologii brytyjskicj do lat sześćdziesiątych, określany był przez Leacha jako przy/.iemny. W plaszczyźnie poznawczej był on bowiem oparty na z gruntu fałszywym zało/.eniu. że teoria w izomorficzny sposób przystawała do faktów. Leach nie podzielał tej optymistycznej wiary swych poprzedników i wskazywał, że kreowany przez nich obraz niezmicnnego porządku społecznego powstal w wyniku imputo'ivania badanym ludom wartości pochodzących z kultury własnej badaczy. Modele teoretyczne. w rodzaj u konccpcj i ekwi Iibri um czy segmentarnej struktury lineażowej, uznawał za konstrukty myślowe zrodzone w umysłach antropologów i dowodził, że nie mialy one wiele wspólnego z rzeczywistością. Wbre'i\ temu. że uważali się za empiryków to, jego zdaniem. byli konstruktywistami. którzy własne wyobrażenia udowadniali w tercnic. Fakty, na jakic tam natrafiali. interpretowali w taki sposób, by zgodne były z ich wizją świata. Nie dostrzegali przy tym, że zarówno obscrwacja uczestnicząca, jak jej opis i teoretyczne objaśnienie, zawsze obciążonc są osobowością badacza, mają więc charakter subiektywny (zob.: Leach, 1984, s. 22). Należy wyjaśnić, że przez "osobowość" rozumiał I,cach zespół przedsądó\\. z jakimi antropolog przystępował do badania rzeczywistości. Kształtowały się one w toku jego edukacji kulturowej, były wynikiem osobistych doświadczel). uwarunkowal1 spolecznych i historyczno-politycznych. a także indywidualnych predyspozycji intelektualnych. Przedsądy te w bezpośredni, choć na ogół nieuświadamiany, sposób wpływały na wizję przedmiotu badaó, rozstrzygał) o sposobie ich prowadzenia oraz ostatecznym kształcie proponowanych rozstrzygn ięć. Dlatego też, zdan iem Leacha, iluzją było przekonan ie empirykó\\ o istnieniu teorii wiernie odzwierciedlającej rzeczywistość. Przeniesienie europocentrycznych schematów myślowych na grunt bad3li antropologicznych zaowocowało powstaniem wielu fałszywych stereotypó\\ na temat społeczeóstw pierwotnych. W książce Socia! Anlhropo!o[{y (1982) �71 Leach wymieni! trzy najbardziej rozpowszechnione "mity". Pierwszy, dotyczący homogeniczności ludów plemiennych, drugi - ich rzekomo segmentarnej struktury i trzeci - ich mitopoetyczności (Leach, 1982, s. 142-145). Każdy z mitów zrodził siC; w wyniku włączania subiektywistycznych przedsądów do ustalel] o charakterze poznawczym. W rezultacie w antropologii wytworzył się obraz redukuj,\cy spoleczel]stwa pierwotne do statycznych, jednorodnych i segmcntarnych struktur zdominowanych przez system pokrewieóstwa. Z chwilą. gdy pogl'ld ten zdobył uznanie, cmpirycy zajęli pozycje konserwaty\\nc. Wykreowany przez siebie obraz stosunków społecznych uznal i za pnl\\dziwy i caly wysilck skicrowali ku temu, by wykazać, że tak jest w rzeczy\\istości. I nawet jeśli pojawiały się fakty, które stanowisko ich podważały, to konsenvatyści albo calkowicie je ignorowali, albo też - powołując się na statystykC; - wskazywali na ich marginalne znaczenie. Wląezanic sądów światopoglądowych do założer1 poznawczych antropologii zaowocowało taki.e utrwa len iem siC; obrazu "tradycyj nego" społeczet'Jstwa pierwotnego. Przymiotnik ,.tradycyjne" był, wcdług Leacha, wyrazem rozpo\\szechnionego przekonania o stabilności i niezmienności ludów plemiennych, sugerowal, że istnialy one poza historią i nic doświadczały kontaktu ze światem zewnętrznym (zob.: Leach, 1984, s. 14). Wyobrażenie to, sięgające korzeniami głęboko w historię europcjskiej myśl i fi lozoficznej, stanowiło istotny fragment przedsądów, z jakimi podejmowano badania terenowe. W oczywisty sposób sprZyjało powstaniu wszelkiego rodzaju modeli równowagi i - przynajmniej ~z'tściowo - bylo odpowiedzialne za bezradność antropologii wobec proble11at:k i zm iany spolecznej. Na tym jednak zafałszowan ie obrazu się nie kOll~zylo. Antropolodzy byli tak silnie przywiązani do mitu "tradycyjności" badalych przez siebie ludów, że rejestrując dane terenowe w sposób nieświadomy ~Iilllinowali ze swych prac wszelkie elcmenty postrzegane przez nich jako .obce ", nietradycyj ne. .Ieśl i natomiast zdarzało się, że były dostrzegane, o zawsze przedstawiano je jako obce i podkreślano ich destrukcyjny charakter Leach, 1989. s. 35). Opracowując materialy terenowe antropolog nie tylko usuwał z nich .\SZ) stko, co nie odpowiada lo wyobrażeniu o "tradycyjności", lecz również :alkowicie pomijal kontekst w jakim zostaly onc zgromadzone. Nic miało ~atelll szczególnego znaczenia, że np. większość informatorów Radcliffe3rowna była pacjentami szpitala dla chorych wenerycznie, a blisko 95% mateiałów etnograficznych dotyczących Indian Ameryki Północnej zgromadzonych :05ta10 w rezcrwatach (Leach. 1989, s. 44). N iezależnie od wszystkiego, .f~lkty·· bron iIy si<; si lą swej autentyczności. Dla większości badaczy zupełn ie lalllralnc bylo równic/. takic prowadzenie narracji, jakby w terenie nie byli ud/.1l1i z krwi i kości, lecz niewidzialnym medium, przekazującym czytelniko\ i obiektywny obraz rzeczywistości. N ie dostrzegal i przy tym, że sama ich �72 obecność mogła mieć wpływ na informatorów oraz na sposób, w jaki interpretowali różne aspekty swojej kultury (Leach, 1989, s. 39). Wyobrażenie "tradycyjnego" społeczel1stwa pierwotncgo było więc dla Leacha fikcją, kreacją stworzoną przcz antropologów, którzy nie potrafili uwolnić się ze swych etnocentrycznych przedsądów i konsckwentnie przedstawiali badane ludy tak, jakby żyły poza historią, w idealnym, nic zmieniającym się świecie. Tymczasem, jego zdanicm, nic istniały żadne przcsłanki, by tak rzeczywiście było. Niezmienny system kulturowy stanowić by musiał całkowitą anomai ię. Leach kwcstionując kolejne mity narosłe wokól spolcczCllstw pierwotnych podważał wiarę w możliwość obiektywnego poznania antropologicznego. Pod konicc życia, gdy sceptycyzm tcn był najsilniejszy, skłonny był uważać. że wszelka etnografia jest fikcją, to znaczy, nie mówi wprost o obiektywnej rzeczywistości. Dla Leacha nie był to jednak powód do podważania wartości prac antropologicznych, lecz jedynie przestroga, by uświadamiać sobie własne ograniczenia. Równicż tą drogą można bowiem - jak twierdził - dowiedzieć się czegoś o ludziach i ich kulturze (Leach, 1984, s. 22). W ten oto sposób badacz. który rozpoczynał swoją karicry jako kontynuator tradycj i empiryzmu brytyjskiego dotarł na pozycję określaną dziś jako postmodernistyczną. W pewnym sensie ewolucja ta możc symbolizować drogę, jaką w swojej ponad stułetniej historii przebyła antropologiczna reflcksja nad społcczel1stwami pierwotnymi. Wyobrazić ją można jako drogy po spirali. Punktem wyjścia było pytanie o sposób istnienia i funkcjonowania społeczcl1stw pierwotnych. Towarzyszyła temu ufność, że nauka jcst w stanic udzielić obiektywnej odpowiedzi. Kolejne etapy to coraz bardzicj zaawansowanc pod względem teoretycznym próby znalezienia takicj odpowiedzi. Doprowadziły one w efekcie do punktu, w którym poddano w wątpliwość dotychczasowe ustalenia i wyjściowe pytanie ponownie stało się aktualnc. Tym razem odrzuca się jednak naiwną wiarę, iż sięgając po coraz bardziej wyrafinowane narzędzia anal ityczne zdolni jesteśmy dotrzeć do obiektywncj prawdy o plemieniu. Prawda ta jest bowiem zawsze po części prawdą antropologa, a nic tylko badanych przez niego ludzi. Wszelkie ustalenia okazują się wynikiem negocjowania sensó\\ między badaczem i jego rozmówcami. Dyskurs antropologiczny jest współtworzony przez obydwie strony: wyposażonego w swe sądy kulturowe i pojęcia antropologiczne badacza oraz uczestników badanej kultury. Każda opowieść ma zatem charakter subiektywny, by nie powicdzieć podwójnie subiekty\vny. stanowi ledwie jedną z możl iwych interpretaej i obserwowanych i zarazem tworzonych zjawisk i - jako taka - nie może pretendować do rangi uniwersalnie prawdziwej. Wyobrażenia o rzeczywistości stają się jakby jej częścią. Nie oznacza to jednak wcale, by wysiłki zmierzające do poznania "Innego" były pozbawione sensu. Przeciwnie, dzięki zwiQkszonej samoświadomości uwalniamy nasze myślenie od wielu obciążell i zafałszowall, dzięki czemu jest �73 możl iwe da ISl:c uprawian ie "antropologi i plcm ien ia" jako retleksj i mówiącej coś istotnego () świecie innych ludzi. Myślę, że przekonanie to stanowi dobry prognostyk dla dalsl:ych studiów nad społeczellstwami pierwotnymi. BlnLl()(jRAFI/\ \ppadurai !\ 199::' /'lIl/llIg /liemrch,' III /1.1'/'/ace. W: Nereodlng CIl/tllra/ Anlhrop%gy, G. E. Marcus (e:d.). Duke: tJnive:rsily Pre:ss. s. 34-47, Durham. \sad T. 1973 .·(III/lm/l%g.\' I 'il)h l~ncolllI/eJ'. Routledge, aw/ Ihe ('olollio/ 3uchowski M. 1l) l)l> \/agw . .Iel/llllkc!o ~urs"la W. .I('::1-ka kllllllm \I' i sll'llktllra. I.ondon - New York. [JAM. Poznali. PTl., Wrocław. 1Ill'.'/i elll%gicnej. I (Y)6 ('::.I'lallie hIllIIIn'. l'i('(" s::kicI)w. l.tleU. lurvIa \V .. Pi,\tkll\\'ski K. 199.+ O .1 ('(//lIhl'l(~~l! I l)l)()-I9()() 1975 fL'orle sll'llkllilT Kultury, Warszawa. Cohe:n & We:sl. l.ondon. (!IIi/ergmdllale. bridge: Anthropology". li.s \1 19l)l) ricdman J. opowieH', Instytut 0l)()wlodo olltl'lllW/ogiclla crill '\ans-Pritchard F. 9()'+ (J 951) Social .llIlhmlllllog.". inh R. SOllie l:'al'/y I,etters ji-O!11 t'd!11und Leach, "Cam- vol. 13. no. 3. (Special spo!eclle! issue). s. 9- ł 8. Ossolineum, w alllmp%gll/Ilnkcjona!n('j. hihe.\'. Slales alld halls/omll/llons. Wrocław. w: ;\lorxist /Ina/yses and Social Anthrop%gy. M. Illoch (e:d.). (\SA Sludie:s 2. Malaby Pre:ss, l.ondon, s. 161-203. I~lincr L. I'oi('cle IlIIhl'e\l'lelislll'<I I lillie s::klc('. Universitas, 1995 rilllshaw !\ .. 199.+ Kraków. Ilart K. .llIlllml'ologl· no 3. s. aild Ihe Crisis o/Ihe IlIle//eclllo/s. "Critique of Anthropology" vo1.14. 227-26.1. I';':llldT. 1 ()l)() (ćd) lh<· ('ollce!,1 o(Soclely IS Theoretlco//v Ohso/ete:) A debate he/d in the Murie/ Scoll ('<'1111'1', (;lIin'rsllv oJ,Hanchesler 28 Oct. 1989. London. 199.+ (;"lIeml /lIlrodIlClioll. \\': ('Olll/Hlllioll Cncyclopedia ('/(/llII'e (f/u! Socia! I.ifi'. ROlli kdge:. London. :m[1ny 199.+ of Anlhropology. !Iul1lanity, M. ..1/lIrollll/ogia he:: dllg1ll01611' leol'ia .\jJo/ec::na be i/lI~ji, IFiS PAN, Warszawa. l[1ćr ..\. 19l)7 I()l)l) .\!!('d::1' cha!'\'::III1/ a 1'11/1'111/ . .'tlllrop%gia lill' /1II'ellliml oj I'rilllilivc Kcgan PaliI. l.onLion. /wyty/ska 1922- / 982, Łódź. .'lociel)!. ii'fllls/orlllatiuns of an Jl/usion, Routledge: & �74 1992 Postmodernism, Cambridge logy" I (Part lA). s. 57-71 Kuklick H. 1991 and the Great Kalahari f)e!Jate ... Social The Savage Wilii in. The Social Historv oj British Social Anthropology Cambridge Univcrsity Press, Cambridge. Anthropo- 1885-19-15. Leach E. R. Rethinking Anthropology, Thc Athlone Pn::ss. London. 1961 1965 (1954) Political !J:vstems of Ilighfand Burma. II Studl' oj Kachin S'ocial StruCIure. Bacon Press. l3uslon. 1982 Social Anthl'Opology. Fontana, Glasgow. 1984 Glimpses of lhe Unmentionable in the HistOly of IJritish Social IllIthropologv .,Annual Rcviev ul' Anthropology" vol. 13. s. 1-23 1989 Tribal Ethnography: Past, Present, Futw·e. w: IIistOly alld Flhllicity. L Tonkin. M. McDonald. M. Chapman (eds.), ASA Monographs 27. London. s. 34-45. Levi-Strauss c. 1949 Les structures elementaires de la parente, Presse UI1vasitaires (k France. Paris. 1970 /In/ropologia slrukturolna, PWN. Warszawa. Lewellen T. Political Anthropology: an Introduction. Bergin & Clarvey. Westport. CT 1992 Mach Z. G/ówne nurty wspó/c=esnej antropologii brvlyjskiej. II': /-.'mest (Jel/ller 1989 międ::.! ji/o::ojią a antropologią. red. t\. Flis, UMCS, I ,ublin. s. 187-211. Mucha J. Antropologia stosowana w ujęciu /Jl'Onis/awa Malillowskiego. w: lIn/ropo/agia 1985 spo/eena Uronis/owa Malinowskiego. red. M. Flis. A K. Paluch. PWN, Wars7alla. 5.206-234. Szacki .I. Historia myHi socjologic::nej. t. 1-2. PWN. Warszawa. 1983 Vincent .I. Enganging Ilisloricism. w: !?ecapturing ,/Illhropologv. Working in the Presel1l. 1992 R.G. Fox (cd.). School of American Rescarch Press. Santa Fc. s. 45-58. Wojciech Dohnal SOME REMARKS ON THE SUBJECT OF HISTORY OF ANTHROPOLOGICAL CONCEPTIONS OF PRIMITIVI: SOCII:TII:S AND ON Tl-IE CONDITIONS ACCOMPA YINCi TIIJ:lR FORMATlO. (Summary) The artick is devoted to critical rel1ection on anthropological conceptions or primitivc socie· tics. i. c. on theories concerning their group organi/.ation and runctioning. It prcsents crucia stagcs in the historical proCl::SS of devclopment of anthropological concl::ptions or trihe (fi'olll th, rise or anthropology to thl:: present) and tries to highlight thl:: contcnl and mcthodological '::I·alu· ation of the conc.::ptions. In pr.::sentation or ea.::h conc.::ption. an attcmpt has h.::en mad.:: lo discus' its cognitive value and to identifY the reasons which led to a given conceptualization of primili\ ( societies in the constantly evolving anthropological discoursc. The spectrum of the reasons is very wide. ranging from intcrnal (cognitivl::) to extcrnal (noll cognitive). The importance of the rormer unes has becn quite widely r.::wgnizccl, as the theordica �75 and Illdhodological the tribe. This rhe history premises directly of the development alket the perception by the model is well illustrated of a given of primitive of anthropological thought would la~c into aceoun! Ihe non-cognitive factors and Icmperamcnt of the researcher: li'om the ..spirit of the epoch" master: frum the membership cnnducted research. as it \\ as attempted thc relations ,icscriptions school context case. if wc did nOI to individual to the intluencc to the area in this by evolutionists. not bc complete from the political anthropological problem. formulated traits of a particular in which a scholar /\11 nf these het\\'een of cthnolngieal of some ranging socicty to prove arc non-epistemological external factors. which, however. on the oceasion of discussing Edmund Leach's views and anthropology coneeptions of ..realil)" lions born out of the conlact about and co!oni;liism. the non-Ićuropean in this ease of primitive of I:uropcan thought turn out worltl: societies cssential conceptions. - but which with Ihc hitherto for the which dcvelopment are cxist as certain unknown social not mere construc- phenomena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f045d95b3a4bf031ea82c709e0a250e.pdf a22fa289a818ceb70f11b37a3f2df756 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4256 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.123-125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N К A X-XI * Imprezy folklorystyczne i regionalne Wrzesień 8 X — w Poznaniu o d b y ł I I I Turniej K a p e l Dudziarzy. się * 8 X — w WDK w Krakowie, w ramach Turnieju P o w i a t ó w zapre­ z e n t o w a ł y folklor swego regionu My­ ślenice, organizując t a k ż e spotkanie z twórcami ludowymi — Wiktorem Cwierzyńskim i M a r i ą W n ę k o w ą . Grudzień X I I - — w salonie Cepelii w K a t o ­ wicach o d b y ł się pokaz koronkarstwa. Zaprezentowano zarówno bogaty asortyment koronek koniakowskich j a k sam proces ich w y r o b u przez a r t y s t k i ludowe. Impreza, zorganizo­ wana przez Spółdzielnię „ A r w " wzbu­ dziła duże zainteresowanie publicz­ ności. Listopad 26 X — w D o m u Chłopa w War­ szawie otwarto w y s t a w ę prac Józefa Franusiaka ze wsi K o n i e m ł o t y , w o j . kieleckie. Organizatorami wystawy b y l i : W y d z i a ł K u l t u r y Prez. P R Ń w Kielcach, Świętokrzyski K l u b STL i redakcja „Chłopskiej D r o g i " . Na wystawie pokazano ponad 200 o b r a z ó w i kilkadziesiąt rzeźb Franusiaka z czego 20 obrazów i 4 rzeźby zakupione zostały przez M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie, a 10 obrazów przez p r y w a t n y c h kolekcjonerów. Z okazji wystawy wydano katalog, zawierający w s t ę p Barbary Erber, życiorys artysty, opr. przez Jerzego Pałysiewicza, spis prac i zdjęć. Wystawy i Konkursy P a ź d z i e r ii i k X -— z okazji inauguracji K o k u Kulturalnego w G d a ń s k u , otwarto we Wdzydzach Kiszewskich, pow. K o ś c i e r z y n a — w y s t a w ę sztuki ludo­ wej, k t ó r e j t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y ze­ społów folklorystycznych. 5 X I — w Opolu otwarto w y ­ s t a w ę prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z te­ renu Opolszczyzny zorganizowaną przez W y d z i a ł Kultury PWRN, W K Z Z i W D K . Pokazano 100 prac 51 a u t o r ó w . * XI — w krakowskim Klubie Dziennikarzy czynna b y ł a wystawa malarstwa L u d w i k a Holesza, g ó r n i k a z kopalni „Moszczenica". * 6 X I — w Muzeum w N o w y m Sączu otwarta została pokonkursowa wystawa pn „Współczesna sztuka l u ­ dowa powiatu s ą d e c k i e g o " , na k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu ogłoszonego w marcu przez Spół­ dzielcze Zrzeszenie W y t w ó r c ó w Prze­ m y s ł u Ludowego i Artystycznego „ M i l e n i u m " w Krakowie. W konkursie uczestniczyły 34 osoby, k t ó r e nade­ słały 352 prace, w ś r ó d k t ó r y c h domi­ n o w a ł y haft i garncarstwo. J u r y p r z y z n a ł o nagrody i w y ­ różnienia. * 11 X I — w W D K w Koszalinie dokonano podsumowania konkursu p a m i ą t k a r s t w a i w y r o b ó w ludowych twórców. W y g ł o s z o n y został referat informujący o opiece resortu k u l t u r y nad s z t u k ą l u d o w ą na terenie woje­ w ó d z t w a oraz referat S. B ł a s z c z y k a pt. „Folklor i Folkloryzm". * X — w Poznaniu r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs wojewódzki na wyroby kowalstwa ludowego i artystycznego, zorganizowany przez W R N . * * 20 X — w salach Muzeum Święto­ krzyskiego w Kielcach otwarto wy­ s t a w ę prac zmarłego przed rokiem artysty ludowego Józefa P i ł a t a z D ę b ­ skiej W o l i . Zaprezentowano 180 jego rzeźb w drewnie i kamieniu z różnych okresów twórczości. Z okazji wystawy wydano bogato ilustrowany katalog ze w s t ę p e m Bar­ bary Erber. 19 X I — w Muzeum O k r ę g o w y m w Lublinie otwarto w y s t a w ę prezen­ t u j ą c ą prace n a d e s ł a n e na wojewódzki P r z e g l ą d Plastyki Amatorskiej. W Przeglądzie b r a ł o udział 63 auto­ rów, n a d s y ł a j ą c 141 prac. W czasie otwarcia wystawy o d b y ł o się spotka­ nie z redaktorem naczelnym „ P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j " Aleksandrem Jackowskim. freonuH«k^'Z&/ /Vg,0 lUeUo 1ЛШ,гМ/ I I . 2. A u t o p o r t r e t . W y k . J ó z e f F r a n u siak. K o n i e m ł o t y , pow. Staszów. * 19 X I — w P a ł a c u O p a t ó w w Oli­ wie otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej Polski p ó ł n o c n e j , na k t ó r e j zaprezen­ towano dorobek konkursu zorganizo­ wanego na p o c z ą t k u roku przez sopocki „ A r t - R e g i o n " i związek Spół­ dzielni C P L i A . N a konkurs w p ł y n ę ł o 390 prac n a d e s ł a n y c h przez 60 arty­ stów z 5 północnych województw: gdańskiego, szczecińskiego, koszaliń­ skiego, olsztyńskiego i bydgoskiego. J u r y , w skład k t ó r e g o wchodzili etnografowie z Warszawy, Torunia i G d a ń s k a oraz organizatorzy — przy­ z n a ł o n a s t ę p u j ą c e nagrody: Nagr. I o t r z y m a l i : Izajasz Rzepa z Redy i Aleksander Słomiński z D ą ­ b r ó w k i Nowej, w o j . o l s z t y ń s k i e ; Nagr. I I — Czesław W e n t k o w s k i z Kubarczewa, w o j . bydgoskie, Eugeniusz Michalski z U s t k i i Stefan Boguszew­ ski z K c y n i , w o j . bydgoskie; Nagr. I I I — W i l h e l m K u j a w s k i z Jasnej, 123 �pow. Sztum, E d m u n d Zieliński /, Orło­ wa, Władysława, Adryanowa, z Mogilna i W ł o d z i m i e r z Bukowski ze S ł u p s k a . * C P L i A . N a wystawie pokazano praco n a d e s ł a n e na konkurs p r o p o n u j ą c e 850 wzorów. Przyznano 69 n a g r ó d i wyróżnień. * X I - w P D K w Mrągowie, z ini­ c j a t y w y K l u b u Współczesnej Twór­ czości Plastycznej otwarto w y s t a w ę t k a n i n y ludowej i haftu. W wystawie u d z i a ł b r a ł y członkinie kół hafciar­ skich z Kosowa, Piecek, Marcinkowa i J o ł m u n i a . Pokazano hafty mazurskie i kurpiowskie, u k r a i ń s k i e i wileńskie na, serwetkach, obrusach i strojach ludowych. X I — - na Dworze Artusa w G d a ń ­ sku, za staraniem W D K i W K Z Z otwarta, została 11 W o j e w ó d z k a W y ­ stawa P l a s t y k i Amatorskiej, na k t ó r e j zaprezentowano 121 prac 63 a u t o r ó w . Nagrody o t r z y m a l i : Nagr. I — Maria F r o ł o w za cały zestaw prac; Nagr. I I — Wojciech Barzykowski i Wojciech Luliński oraz J a n Ż u k ; Nagr. I I I Andrzej Za­ wada. Ponadto przyznano liczne w y ­ różnienia. N a wystawie p r z e w a ż a ł y prace malarskie i rzeźbiarskie. * X I — w ramach akcji „ K u l t u r a ludowa dobrem n a r o d u " zorganizo­ wano w muzeum w Lubartowie wy­ s t a w ę prac rzeźbiarzy ludowych z te­ renu wojow ództwa. 28 X I — w Łęczycy rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na rzeźbę l u d o w ą , zorganizowany przez łęczyckie M u ­ zeum Regionalne, W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Ł o d z i oraz Ł ó d z k ą Roz­ głośnię Polskiego Radia, która, ufun­ dowała jedną z nagród. W konkursie uczestniczyło 15 t w ó r c ó w , n a d s y ł a j ą c 135 prac. Na­ grody o t r z y m a l i : Nagr. 1 — Ignacy K a m i ń s k i z Oraczowa., Bolesław Grab­ ski z Leśmierza, Filomena Roba­ kowska z W i t o n i i , Stanisław Walczak ze Szłapów. Nagr. I I - - Stanisław Pawlak z K o z u b , W a c ł a w Czerwiński z Świnic. Przyznano też 3 nagrody I I I i wyróżnienia. Grudzień 4 X I I — w D o m u Chłopa w War­ szawie otwarta została wystawa rzeźb a r t y s t y ludowego z Nowej Słupi — Aleksandra Kucharskiego. Organiza­ torami b y l i : Wydział Kultury PPRN w Kielcach, Świętokrzyski K l u b S T L , C P L i A , Stowarzyszenie D o m u Chłopa i redakcja „Chłopskiej D r o g i " . * 7 * 25 X I w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarto w y s t a w ę p n „ P r z e g l ą d Kolekcji Pa­ m i ą t e k K o p e r n i k a ń s k i c h " . zorganizo­ w a n ą przez Zjednoczenie Ogólnob r a n ż o w e Przemysłu P a m i ą t k a r s k i e g o 6 X I I — w Muzeum w Często­ chowie otwarta została pokonkursowa wystawa p n . „ L u d o w e w y r o b y ko­ walskie regionu częstochowskiego". W Konkursie uczestniczyło k i l k u ­ dziesięciu rzemieślników z miasta oraz p o w i a t ó w : kłobuckiego, myszkowskie­ go i częstochowskiego. W ś r ó d nadosłanych e k s p o n a t ó w p r z e w a ż a ł y przed­ m i o t y u ż y t k o w e przeznaczone do współczesnego w n ę t r z a : świeczniki, lampy, patery i t p , ale z n a j d o w a ł y się też obiekty charakterystyczne dla tradycyjnego kowalstwa ludowego j a k okucia wozów. Organizatorami konkursu b y l i : Muzeum w Częstochowie i W y d z i a ł K u l t u r y P W R N w Katowicach. Po otwarciu wystawy o d b y ł o się spotkanie a u t o r ó w i wręczenie n a g r ó d , k t ó r e o t r z y m a l i : M . Błaszczykiewicz ze wsi D u d k i , K . Grabara z K a w o d r z y G ó r n e j , T . Czarniak z pow. myszkow­ skiego, St. W i t a z Mokrej, J . Patrzyk z Częstochowy, A . B a r t n i k z Bargiel, F. G ó r n i a k z W ł a s n e j , J . M a ł y s k a z Kawodrzy Dolnej, J . Czajka ze Złochowic i J . F a j g ł a z C z ę s t o c h o w y . * 7 X I I - — rozstrzygnięty został X X X doroczny konkurs szopek w K r a ­ kowie, organizowany pod patronatem Muzeum Historycznego. Prace nade­ słało ponad 80 a u t o r ó w , z k t ó r y c h naj­ młodszy liczył niespełna 5 l a t a naj­ starszy — 77. N a d e s ł a n e szopki wy­ konane b y ł y z r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w , j a k : papier, drewno, plastelina, za­ p a ł k i , jarzyny i andruty (!), zdobione k o l o r o w ą folią a l u m i n i o w ą . Rozmiary w granicach od k i l k u c e n t y m e t r ó w do 3 m e t r ó w . J u r y oceniało n a d e s ł a n e szopki w trzech grupach wielkościo­ wych. W grupie szopek d u ż y c h nagrody I o t r z y m a l i : Jan M a l i k i Tadeusz Gilbert. W grupie średnich — W i t o l d Głuch, w grupie szopek m a ł y c h - Aleksander Jurkiewicz i Maciej Moszew. Ponadto przyznano 8 n a g r ó d trzecich i kilkadziesiąt w y r ó ż n i e ń . Po rozstrzygnięciu konkursu, w dniach 8 X I I — 5 1 t r w a ł a wystawa 11. 3 — Szopki. W y k : Aleksander Jurkiewicz, W i t o l d Głuch, Tadeusz Gillert. 124 I �szopek w Muzeum H i s t o r y c z n y m m . K r a k o w a . Wystawa cieszyła się ogromnym zainteresowaniem. Noto­ wano d z i e n n ą frekwencję w liczbie 1000 osób. skie) — N a d e s ł a n o łącznie 350 prac. Na w y s t a w ę zakwalifikowano 80 prac, 32 a u t o r ó w . * X I I — w Dworze Artusa w G d a ń ­ sku czynna b y ł a I I wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zorganizowana przez W D K i W o j e w ó d z k ą K o m i s j ę Związków Zawodowych. Na wystawie zaprezentowano 121 prac 62 a u t o r ó w w t y m : malarstwo, rzeźbę, grafikę. J u r y pod przewodnictwem prof. Kazimierza Śremkiewicza p r z y z n a ł o nagrody: nagr. I — M a r i i Frołow, nagr. I I — Wojciechowi Borzykow­ skiemu, Wojciechowi Lulińskiemn i Janowi Żukowi, nagr. I I I — Andrze­ jowi Zawadzie. •8 X I I — w Muzeum Kujawskim we Włocławku r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na współczesną s z t u k ę l u d o w ą K u j a w , zorganizowany przez Spółdzielnię Pra­ cy P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego „ P r z y j a ź ń " AVO W ł o c ł a w k u . Przyznano nagrody i wyróżnienia. * 16 X I I — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta została wystawa wycinanek Czesławy K o n o p k ó w n y z K a d z i d ł a , zorganizo­ wana staraniem M K i S , Wydziału K u l t u r y P W R N w Warszawie, M u ­ zeum Mazowieckiego w P ł o c k u , Zwią­ zku P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycz­ nego oraz Towarzystwa P r z y j a c i ó ł Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Oprócz wycinanek zaprezentowano na wy­ stawie t a k ż e inne prace zasłużonej ludowej a r t y s t k i : papierowe bukiety, „ b y ś k i " . ozdoby koronkowe, t k a n i n ę i t p . Odtworzono t a k ż e fragment regio­ nalnego w n ę t r z a domu K o n o p k ó w . * * X I I — w Zamku K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Szczecinie czynna b y ł a I V wystawa prac twoi'cow ludowych i p l a s t y k ó w a m a t o r ó w Ziem Nadodrzańskich. W związku z w y s t a w ą , dn. 1 0 X 1 1 o d b y ł się w W D K do­ roczny zjazd t w ó r c ó w ludowych i pla­ s t y k ó w a m a t o r ó w z Ziemi Szczeciń­ skiej . * Z okazji wystawy wydany został katalog ze w s t ę p e m Aleksandra Bla­ cho wskiego. W dniu otwarcia wystawy, k t ó ­ rego d o k o n a ł wiceminister K u l t u r y i Sztuki Bogusław P ł a z a artystka o t r z y m a ł a o d z n a k ę Zasłużonego Dzia­ łacza K u l t u r y . X I I — w Muzom W o d z i s ł a w s k i m czynna b y ł a wystawa pn. „ R z e ź b a w w ę g l u " , na której pokazano prace ok. 50 rzeźbiarzy z w o j . katowickiego. Wystawę zorganizowała Spół­ dzielnia C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c z o ś c i P r z e m y s ł u Ludowego w Czechowi­ cach — Dziedzicach oraz miejscowe muzeum. * * X I I — w Galerii Dziennikarza we W r o c ł a w i u czynna była wystawa r y s u n k ó w H e n r y k a Kostrzewskiego, artysty samouka, k t ó r y od 14 r o k u życia zajmując się s z t u k ą osiągnął w swej twórczości d u ż ą dojrzałość a r t y s t y c z n ą i bogactwo warsztatu. Na n a s t ę p n e j wystawie w t y m samym klubie pokazano 7 malowideł P a w ł a Trybalskiego z Kamiennej G ó r y . malarza — amatora, k t ó r y od 1970 r. jest członkiem Z P A P , i którego prace wystawiane już b y ł y w N o w y m J o r k u , N R F i na Wyspach K a n a r y j ­ skich. X I I — z okazji o b c h o d ó w 50-tej rocznicy Z w i ą z k u Radzieckiego, w M u ­ zeum Górnośląskim w B y t o m i u otwar­ ta została wystawa ceramiki i tek­ styliów republiki Białoruskiej i U k r a i ń s k i e j . Prezentowane eksponaty pochodziły ze zbiorów własnych oraz z Muzeum we W r o c ł a w i u . Z okazji wystawy wydano ka­ talog zawierający wstęp Barbary Bazielich omawiający treść i cel wystawy oraz a r t y k u ł y c h a r a k t e r y z u j ą c e pre­ zentowane dziedziny sztuki ludowej obu republik, a t a k ż e spis e k s p o n a t ó w . * Polska sztuka ludowa za granicą X I I - - w sali B W A w Zakopanem czynna b y ł a wystawa rzeźb Edwarda Sutora. Zaprezentowano t u ok. 53 jego prac, z k t ó r y c h część zakupiło Muzeum Tatrzańskie. Z okazji wystawy wydano bo­ gato ilustrowany katalog ze w s t ę p e m Heleny Srodniawy. 14 X I I — w Zielonej Górze otwarto wojewódzką w y s t a w ę plastyki amatorskiej, na której zaprezento­ wano prace n a d e s ł a n e na I Woje­ w ó d z k i P r z e g l ą d Plastyki Amator­ skiej, zorganizowany przez W D K i Lubuskie Towarzystwo K u l t u r y . W Przeglądzie uczesniczylo 45 ama­ t o r ó w z 5 p o w i a t ó w (Zielona Góra, Nowa Sól, Lubsko, Krosno Odrzań­ 8 X I I — w czasie „ D n i Polskich" w Rostocku o d b y ł y się m . in. w y s t ę p y zespołu ludowego „ K a s z u b y " z K a r ­ tuz, a w Domu K u l t u r y Stoczni „ N e p t u n " czynna b y ł a wystawa obra­ zująca s z t u k ę l u d o w ą Kaszub, Po­ wiśla, Żuław i Pomorza Szczeciń­ skiego. N a wystawie zaprezentowano r z e ź b y w drewnie i glinie, c e r a m i k ę , hafty i plecionki. X I I — Rawski Zespół Pieśni i T a ń c a GS „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " z Rzeczycy oraz Kapela Ludowa GS „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " z Nowego Miasta nad Pilicą gościły na w y s t ę ­ pach w J u g o s ł a w i i , w o k r ę g u Sobottica, gdzie s p o t k a ł y się z g o r ą c y m przyjęciom publiczności. * X I I — w tygodniku „ B u n t e I l l u strierte" (NRF) opublikowano serię zdjęć z krakowskiego konkursu szo­ pek. X I — w Wejherowie obchodzono jubileusz 5-lecia działalności Mło­ dzieżowego Zespołu Rzeźbiarskiego, założonego i prowadzonego d o t ą d przez rzeźbiarkę l u d o w ą , Otylię Szezukowską. * X l — uroczyście obchodziły j u ­ bileusz 20-lecia swej działalności re­ gionalne zespoły pieśń i i t a ń c a : „ G o r c e " z Kamienicy k. Limanowej oraz „ T a t r y " z GS Czarny Dunajec. W uroczystościach jubileuszowych obu zespołów uczestniczyli przedstawiciele władz terenowych i wojewódzkich, k t ó r z y wręczyli złote; odznaki zespo­ łowe i kilka indywidualnych. W sanatorium przeciwgruźliczym w Prabutach, ś w i ą t k a r z ludowy Sta­ nisław Żyrck rzeźbi postacie z „Chło­ p ó w " Reymonta. * 2 -4 X I I w Rzeszowie t r w a ł a Ogólnopolska Konferencja Folklory­ styczna Regionu Rzeszowskiego, zor­ ganizowana z inicjatywy Centralnego O ś r o d k a Metodyki i upowszechnienia K u l t u r y przez W y d z i a ł K u l t u r y Prcz. W R N , W o j . K o m i s j ę Związków Za­ wodowych, W D K i Muzeum Okrę­ gowe w Rzeszowie. W konferencji uczestniczyło 127 choreografów, kierowników i członków zespołów pieśni i t a ń c a oraz kapel ludowych. Inauguracyjny w y k ł a d wy­ głosił doe. Franciszek K o t u l a . W semi­ n a r i u m brali udział prof, dr J . Burszta, dr B . Linctte. Konferencji t o w a r z y s z y ł a wysta­ wa pn. „ O b r z ę d y doroczne wsi rze­ szowskiej". 1 5 X 1 1 — w G d a ń s k u odbył się doroczny zjazel t w ó r c ó w ludowych Ziemi G d a ń s k i e j , w czasie k t ó r e g o przyznano nagrody za dorobek arty­ styczny 1972. Nagrodę Wydziału K u l t u r y W R N o t r z y m a l i : Jadwiga Б inc. W dniu 24 grudnia 1972 roku z m a r ł nagle w wieku 62 lat długoletni dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u , doc. Józef Ligęza, zasłu­ żony badacz folkloru, zwłaszcza gór­ niczego, organizator życia naukowego i kulturalnego na Śląsku, członek wielu towarzystw naukowych i spo­ łecznych, a k t y w n y i zasłużony dzia­ łacz społeczny. Odznaczony b y l K r z y ­ żem Kawalerskim, Z ł o t y m K r z y ż e m Zasługi, Złotą O d z n a k ą Zasłużonego dla Rozwoju Województwa Kato­ wickiego, Medalom Dziesięciolecia P R L i N a g r o d ą W o j e w ó d z k ą . W oso­ bie zmarłego nauka i muzealnictwo śląskie u t r a c i ł y wybitnego z n a w c ę , działacza i eiddanegei dyrektora. opracowała Jadwiga Jarnszkiewicz 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc705206b8fdf4a98dcf9f20987048f8.pdf dcf35728a3fc064041eb1001c179ce30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:329 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource Syberia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:291 Title A name given to the resource Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.503-585 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II. 1903 ANTONI KUCZYŃSKI WKŁAD POLAKÓW W BADANIA NAD LUDAMI SYBERII I ICH KULTURĄ WSTĘP Interesującym lecz słabo opracowanym zagadnieniem jest wkład Polaków do badań nad ludami Syberii i ich kulturą. Konieczność opracowania tego tematu w granicach historii etnografii polskiej jest widoczna, gdyż znaczny dorobek Polaków w tej dziedzinie nie jest jeszcze \V pełni znany ani też doceniany w nauce krajowej, a także nie liczy się z nim prawie nauka światowa. Trudno jest wymienić choćby jedną pracę etnograficzną traktującą o obszarach północno-wschodniej Syberii, której autorzy 'Powoływaliby się na fakty z'awarte w licznych pamiętnikach polskich jeńców wojennych i !politycznych wygnańców z okresu od XVII-XIX stulecia. W wielu wypadkach relacje te posiadają oryginalny char<lkter i zawierają prawdziwy obraz inwentarza kulturowego z interosującego nas obszaru. Zdarza się nieraz, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej kultury, ale błędu tego nie ustrzegli się ;przecież i późniejsi podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że materiały nagromadzone w pamiętnikach polskich zesłańców z XVII i XVIII stulecia posiadają niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych zachodzących wówczas na Syberii. Z problematyką tą łączą się liczne .pamiętniki jeńców wojennych i politycznych zesłańców, a także artykuły i rozprawy, które powstały \V oparciu o pobyt i badania etnograficzne na Syberii. Istnieją względnie istniały ciekawe rękopisy i bogate zbiory etnograficzne wiążące się z tym mało opracowanym zagadnieniem l. Myślę więc, że ten ogólny I Z ważniejszych rqkopisów wymienić należy: B. D y b o w s k i "Cnoty i wierzenia Kamczadali", rps. Bib!. im. Ossolińskich we Wrocławiu, nr inw. 7200/II; B. P i ł s u d s k i, L. S z t e l' n b e l' g "Giliatskie teksty", rps. Arch. Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, fond. 282, nr 142 oraz B. P i ł s u d s k i, Les Polonais en Siberie", rps. Arch. Bib!. Polskiej Akademii auk w Krakowie, nr inw. 2798; �ANTONI KUCZY NSKI przegląd polskich badań nad ludami Syberii pozvi/oli przyszłemu bad'JczO\,vi zorientować się w wartości tych materiałów oraz ich przydatności do dalszych .studiów z zakresu etnografii i historii Syberii, Dotychczasowy dorobek historii etnografii polskiej na ten temat ograniczD się głównie do prac związanych z dziejami Polaków na Syberii. Do nich zaliczyć należy interesującą książkę Z. L i b 1" o \\' i c z a, (1884), wymagającą dzisiaj wielu sprostowań i uzupełnień oraz przestarz':l1e opracowanie M, .J a n i k a, (1924) stanowiące nadal naj obszerniejszą pozycję z tego zakresu. Pewne wiadomości wynotować również można z artykułów: L. Tatomira, (1865), W. Sieroszewskiego, (1911) .T, T a l k i - H r y n c e w i c z a, (1924) i S. P a w ł o w s k i e g o, (1925), Wreszcie istnieją dwa artykuły poświęcone wyłącznic temu problemowi. Pierwszy z nich jest powierzchownym przeglądem polskich baclal1 nad ludami Dalekiego Wschodu i Azji Środkowej, (M. Kor b c c k a, L M os z y ń s k a, L Ok r u s z k o, 1954), drugi natomiast pióra S. Kał uż Y Jl. s k i e g o, (1966) omawia szczegółowo \vkład Polaków w poznanie etnografii Jakutów. W wykazie tym uwzględnić równi('ż należy sło\\7niki: E. Maliszewskiego i B. Olszewicza, (1925--1927). S. Z i e l i ń s k i e g o, (1932) zawierające bog:lte wiadom·ości z za1<rcsLl polskich badań etnograficznych nu Syberii, bibliogrufię pumiqtników polskich E. M a l i s z e w s k i c g o, (1928), El takż:.: pracę rnugisterskCl autora artykułu poświęconą ocenie polskich lT!<..ltcria1<'lw do etnografii Kamczatki 2. tenże: Album fotografii z Syberii i Sachalinu z objaśnicniami Er. Piłsudskiego tamże nr inw. 2799: ,.Korespondencja Br. Piłsudskicgo z lat 100:'i··_·190H: tamże nr ;'l\\'. 4646; "Listy i bruliony listów Br. Pilsudskiego do ró'ln~'('h osób", t3m:~e. nr inw. 4647; St. P o n i a t o w s k i Material~' z wyprav,,-y nauku\'.-ei cifJ kraju G[)ldó\\' i Oroczonów znajdują się vv posiadaniu Archiwum PTL \\'C Wroci::lwiu. nr inw. 293-293. Dokładne informacje w tej sprawie patrz: St. P o n i a t o w s k !. ,.Dziennik wyprawy do kraju Galdów i Ol'oczonó\\" w 1914 roku". (wstępcrc z"olDtrzyla i do druku przygotowała B. Heidenrcichl, Lud. l. :ill, 1961i, s. 7-1~O: W. S i e r o s z e w s k i, Rc:kopis drugiego tomu monografii u .Jrlkutach (w .icz~·ku rosyjskim) znajduje sic: w zbiorach Arch. Akademii Naui, ZSRIl w Leningradzie: mikrofilm tego rękopisu jest w posiadaniu Bib!. 1 arodowc.i w Warszawic, S~·g'1. 1\'1[. :\. 161: A. S z y m a 11s k i, "Materiały jakuckie ... ". rps :\ rcll. T'olsk ie.: Akademii Nauk w Warszawie sygn. III - 24. Zbiory etno.graficztle: z ('ic!owsz~'l'h kolekcji etnograficznych wymienić należ~' tę, którą przywiózl z Kamczatki B. D yb o \\' ski. Dokładne informacje w tej sprawie znajduje! si(; \\.: ,.Katalog wysta\\'\' ctno;uaficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w WarszCl\,·ie". ! He;!. Wi~'ksZil czcić z tych zbiorów znajduje się obecnie w !Vluzeum Narodowym w Krakowie. TaL:l' Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada zbiory z tcrenu S~'bcrii, ".: sklad klÓl'\'ch wchodzą eksponaty z kolekcji kamczackiej R. D,\'bowski('go. - A. K u c z y ń s k i, "Etnograficzny obraz Kamczatki w świetle pfJhkicll badac'z", podróżnikóv" i zeslal1ców polit~·czn::ch". prac? !11Cll(istC'r~krłnapisana w K3- �y",'/.dad Po[a/()w do bada,! nad Ludami Syberii )J ic więc dziwnego, że wiele specjalistycznych bibliografii w nUnImalnym tylko stopniu uwzględnia, a nieraz całkiem pomija polskie źródła do historii i etnografii Syberii. Uwaga ta odnosi się do bibliografii A. Ternowskiego, (1893), A. N. Popowa, (1932) i R. J. Ker n e r a, (1939). W pewnym stopniu sprawy te uwzględnia .-'1.. :\T. P Y P i n w "Istorji russkoj etnografii", (1892, t. IV, s. 313-323) or<1Z bibliografie: W. 1. M e ż o w a i M. 1. S i b i r jak o w a, (1891) i R. Jakobsona. G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, (1957), a także najnowsze wydanie "Istorji Akademii Nauk SSSR", (1964, t. II). Przed autorem przystępującym do opracowywania tego zagadnienia stoją drukowane i niewydane rękopisy, pamiętniki oraz drobne artykuły rozsypane w licznych czasopismach, których wartości źródłowej nikt jeszcze nie ocenił. Istnieje wprawdzie wiele popularnych artykułów o polskich badaczach Syberii ale większość z nich jest mniej lub bardziej udaną kompilacją bądź wierną kopią faktów zawartych w poprzednich opracowaniach. Artykuły te ograniczają się przeważnie do podania skrótowej biografii poszczególnych postaci,a tylko w małym stopniu uwzględniają osiągnięcia i treści etnograficzne zawarte w ich IDmiętnikach czy pracach. W artykułach tych wymienia się przeważnie W. Sieroszewskiego, B. Dybowskiego, J. Kowalewskiego, J. Czerskiego, A. Czekanowskiego, a więc badaczy których wkład w poznanie Syberii ZO:'Lll już wielokrotnie przedstawiony, natomiast ulegli prawie zapomnieniu A. Kamieński-Dłużyk, L. Sienicki, J. Kopeć, K. Lubicz-Chojecki, F. Ciecierski, A. Junuszkiewicz, J. Kobyłecki, J. Żyskar, A. SzymCl11ski, B. Pilsudski, R. Błoński, E. Piekarski, A. Giller i inni, których prciCC posiadają duże wartości dla etnografii. Zagadnienie polskiego dorobku w zakresie etnografii Syberii wiąże sic z historią jej kolonizacji i ówczesną polityką rządu rosyjskiego. Należy tu jednClk rozróżnić kolonizację samorzutną od rządowej i dobrowolnq od przymusowej. Kolonizacja samorzutna rozpoczęła się w pierwszym okresie gospodarczego opanowywania Syberii, kiedy to przenikające coruz dalej na wschód oddziały kozackie zakładały tam wypadowe stanice, przeksztulcanc kolejno na większe osady, a potem miasta. W ten spo:,ób powstał Tobolsk (1587), Tiumicó. (1588), Tomsk (1604),' Ketsk (1603), Irkuck (1661) i inne miasta syberyjskie (W. A. Aleksandrov, 1964, G. F. Miller, 1941. W. 1. Szunkov, 1941, W. 1. Szunkov, 1946, N. M. Jaclfj:1CCV, Prawie teci:·:o:e :J:"';:. 1946). równocześnie z tą kolonizacją rozpoczęła Etnografii Ogólnej i Slo'vvian Uniwersytetu dr J. Gajka. Wrocław 19G2. się kolonizacja Wrocławskiego rzą- pod kierunkiem �50G ANTONI KUCZYŃSKI dowa przeprowadzana na mocy postanowień administracyjnych (P. L Bucinskij, 1889, s. 185). Odrębne miejsce w procesie po~nawania i opanowywania Syberii zajmowała kolonizacja "zesłanych na osiedlenie". Osadzanie na tych obszarach Iprzestępców praktykowano od pierwszych lat ich podboju, ale dopiero w roku 1769 'po zastąpieniu w Rosji kary śmierci katorgą fala zesłańców zaczęła gwałtownie rosnąć. Wśród tej kategorii zesłańców wyróżnić należy: zwyczajnych przestępców i kryminalistów, od skazanych na osiedlenie jeńców wojennych i politycznych wygnańców. W okresie od XVII-XIX wieku rząd carski zsyłał na Syberię nie tyłka przestępców rosyjskich lecz także jeńców z wojen polsko-rosyjskich, uczestników powstań narodowych oraz członków wszelkich patriotycznych związków. Zsyłki te posiadały charakter celowej akcji kolonizacyjnej mającej podnieść na wyższy poziom gospodarczy syberyjskie prowincje rosyjskiego imperium. Bardzo często z zesłańców tworzono specjal'ne oddziały, które v/ysyłano na podbój nowych ziem i do pobierania podatku tzw. "jaSdku". W roku 1648 car Aleksander Michajłowicz spodziewając się napadu hord kałmuckich na Tobolsk, powierzył ważny odcinek obrony szczególnej pieczy oddziałowi złożonemu z jeńców polskich (Z. Librowicz, 1884, s. 33). Z warstwy kolonistów po niewoli wywodzą się też liczni badacze Syberii i jej ludów. Siły oraz wiedza zesłańców zużywały się na Syberii dla dobra jej mieszkańców, a polscy jeńcy wojenni i polityczni wygnańcy, odegrali rzeczywiście poważną rolę w podniesieniu na wyższy poziom gospodarczy wielu prowincji. O wpływie Polaków na syberyj.skie rolnictwo pisze W. S i e r a s l e ws k i podając występowanie polskiego nazewnictwa nad rzeką Leną "polska daroga", "poIskaj a polana", "poIskaj a pasznia" (W. Sieroslc:v;ski, 1928,s. 11). Pogląd ten podziela również Z. Librowicz stwierdzając, że: ,,( ... ) Stan rolniczy był naj liczniej reprezentowanym przez Polaków. W wielkim okręgu iszymskim tobolskiej guberni nie było ani jednej znaczniejszej wsi. VI której nie możnaby pokazać było kilku lub kilkunastu, czasami kilkudziesiccit.: polskich dworów. (. .. ) Pod względem materialnym rolnicy byli dobrze posta'Nieni. Przyzwyczajeni do pracy na roli przy mniej dogodnych warunkach \\' kraju, spotykali trudności tylko w 2-3 latach zanim się zdołali zastosować do ·.vymagań syberyjskiego klimatu" (Z. Librowicz, 1884, s. 181-182). Nade wszystko jednak, znana jest humanitarna działalność polskich zesłańców wśród ludów Syberii. Wielu z nich zjednało sobie ludność tubylczą serdecznym współczuciem dla jej niedoli. Gdy do jednej z wiosek jukagirskich dotarł W. Sieroszewski, a jej mieszkańcy dowiedzieli się, że jest on Polakiem zaczęli się do niego zwracać ,,(. .. l ze wszystkimi swojemi biedami: przynosili do napraw~' zepsuta 01'011. pytali o radę co do wędzenia i soleni8 ryb, rząd ali bym uzdrawiał ich ślep'~ów, �Wkład Polaków do badań nad lwiarni ;;07 Syberii leczył ich chore kobiety i nie wierzono, że tego wszystkiego uczynić nie mage; "wszakżeś ty Polak" mówili Jukagirzy i Jakuci zdziwieni i dotknięci moją odmową. Polak wg. ich mniemania był to człowiek "ze złotymi palcami", który wszystko wiedział i wszystko umiał" (W. Sieroszewski, 1928, s. 16). J ak więc widzimy z pobytem Polaków na Syberii łączy się szereg zasług ekonomiczno-społecznych niezależnych zupełnie od przyczyn, które go wywołały. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że wśród tej liczby zesłańców byli i tacy, którzy pod tym względem działali bezwiednie. Szukając korzyści głównie dla siebie przynosili jednak korzyści i temu społeczeństwu wśród którego wyJpadło im żyć. Po tych uwagach o charakterze wstępnym przejdźmy z kolei do szczegółowego omówienia wkładu Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą. Wąskie ramy tego artykułu nie pozwalają na szersze przedstawienie procederu carskich zesłań na katorgę lub osiedlenie. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym terenem wszelkiego rodzaju zsyłek, a przez długie stulecia takie też było jej przeznaczenie. Po każdym stłumionym powstaniu nowe rzesze (polskich patriotów wysyłane były na wschód i północ, "do bardziej oddalonych obszarów państwa" - jak głosiła oficjalna formułka w sentencji wyroku. Wśród polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców znalazło się wielu światłych ludzi, którzy opisali jak najdokładniej miejsce swego pobytu, co przyniosło ogromne korzyści nauce. W celu dopełnienia ogólnej historii polskich badań etnograficznych nad tubylczą ludnością Syberii całość dalszego opracowania podzielona jest na cztery działy; w których oprócz wyczerpującego omówienia tekstów źródłowych przedstawiono pobieżną charakterystykę poszczególnych fal zesłańczych i wywodzących się z nich autorów relacji o ludach Syberii. POLSKIE WIADOMOŚCI Z ZAKRESU DO KOŃCA XVIII ETNOGRAFII SYBERII WIEKU Przy okazji omawiania polskich badań nad ludami Syberii warto zaznaczyć, że pierwsze kontakty Polaków z obszarami Azji datują się od czasów najazdów mongolskich (tatarskich) na Europę i Polskę w XIII wieku. Zapewne już wtedy, wzięci w jasyr mieszkańcy ziem polskich odbyli daleką wędrówkę w głąb Azji. Właśnie najazdy mongolskie na obszary wschodniej Europy były bezpośrednim powodem poselstwa papieskiego do chana mongolskiego. W roku 1245 papież Inocenty IV przyjął na audiencji pożegnalnej mnicha J a n a z Pl a n o C a r p i n i. We Wrocławiu do poselstwa dołączył franciszkanin miejscowego zakonu B e n e d y k t P o l a k, nazywany w podróżniczej relacji Jana z Plano, Benedictus de Polonia. Droga członków poselstwa wiodła przez Kijów, wybrzeżami Morza Czarnego i Azowskiego, w pobliżu ujścia Wołgi mi- �;J08 ANTONI KUCZYŃSKI nęli oni osadę Chadżi Tarchan, gdzie po upływie półtora wieku powstała stolica nowego chanatu: Astrachań. Dalej przechodzili przez stepy zamieszkałe przez Kazachów, koło Jeziora Aralskiego, wzdłuż Syr-Darii przez Turkiestan, Dżungarię i pustynię Gobi. Swe interesujące obserwacje spisali mnisi w tzw. "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami", której redagowanie zajęło im trzy miesiące pobytu na dworze papieskim. Zawarte w niej fakty zgodne są ze źródłami chińskimi, arabskimi, perskimi, a szczególnie z Dżami at-Tawarich (Zbiór Kronik) Raszid ad-Dina, historyka perskiego na służbie mongolskich władców Iranu z końca XIII i początku XIV wieku Oraz anonimową kroniką mongolską z 1240 roku znaną pod nazwą "Mongołun Ni'ucza Tobcza'an" ("Nieoficjalna Historia Mongołów"). Wiadomości dostarczone przez członków wspomnianego poselstwa były dla ówczesnej Europy pierwszymi autentycznymi relacjami o państwie wielkiego chana, o ludach i obszarach Azji Centralnej. "Historia Mongołów zwanych inaczej Tatarami" zawiera szereg interesujących wiadomości o zwyczajach i obyczajach tego narodu, podaje organizację armii i wojsk'a, historię państwa mongolskiego, fizjonomię ludów mongolskich, położenia kraju oraz kontakty Mongołów z innymi narodami. Te interesujące informacje krążyły w średniowieczu w 'wielu odpisach. Ich tłumaczenia istnieją w języku włoskim, francuskim, holenderskim, angielskim, rosyjskim i 'Polskim :ł. Dalsze kontakty Po}aków z obszarami Azji łączą się ze wspomnianą już kolonizacją rosyjską. Jeńcy z wojen polsko-rosyjskich stunowili poważny procent nowych mieszkańców Syberii. Wśród tej grupy zesłaJ'J.:, Do dnia dzisiejszego nie ustalono kto jest autorem "Historii Mongolów zwanych inaczej Tatarami". Formalnie jest ona znana pod nazwiskiem Jana z Plano C a r p i n i. Pod nazwiskiem Benedykta Polaka nie istnieje żadna piśmienna relacja z poselstwa do Mongolii pochodząca z jego 1'<:;11.1. Wiadomo jest, że B e n ed y 11.t P o l a 11. złożył na dworze papieskim w Lyonie "cenne w swych szczegółach sprawozdanie ustne, utrwałone w pergaminach z XIV wieku, przechowywanych w bibliotekach narodowych w Wiedniu i Paryżu" (Wyd. zbior. "Polska i Polacy w cywilizacjach świata", t. l, zesz. 3, 1939, s. 233). W tzw .. r({kopisie Colbertowskim w Bibliotece Narodowej w Paryżu na końcu "Historii Mongołów zwanych inaczej Tatarami" Jana z Plano Carpini znajduje siC; krótkie streszczenie ustnej relacji Benedykta Polaka pochodzące z niewiadomej reki (E. Kar w o t, "Benedykt Polak w Mongolii", Poznaj Świat, nr. 5, 1962, s. l:l). Krytyczne W~'danie relacji Benedykta Polaka przygotowywał prof. M. L e w i c k i jednak nie doszło ono do skutku z powodu śmierci profesora (K. M o s z y I1 s 11. i, "Czlowiek. Wstc:p do etnografii powszechnej i etnologii", 1958, s. 133 - przypis ili' 50). Bezwartościowe tłumaczenie tej relacji ukazalo się kilkakrotnie drukiem w jqzyku polskim. Po raz pierwszy opublikował je M. W i s z n i e w s 11.i, "Historia literatury polskiej", t. II, 1840, s. 208-233, potem przedrukował je L D a n i e l e w s 11. i w książce: "Sybir. Pamiqtniki Polaków z pobytu na Sybirze", Chełmno 1864. �Wklad PoLaków do badań nae; ludami Syberii ców znana jest postać Nicefora C z e r n i c h o w s k i e g o, jeńca z wojen polsko-rosyjskich prowadzonych przez Zygmunta III. Osiedlony początkowo w Jenisiejsku, a potem w Ilimsku od roku 1652 kierował N. Czernichowski warzelnią soli w Ust' - Kutsku nad górną Leną. Po Vyarym;y, wh1zienia UlosJdewskiego Tniast i Juiejsc Ada.Jllll Kamieńskiego. I:\,dąc łll'tt'U kitli!: łaty w <lelHokll.ch u ks.. Piotra H.<i~I.)"]ltki('f'tOl widtc l.a::.J Ul (JI.Wgn przez (.dn{lwi{'nil~ k\)~ci()ł'a. g(·:nhiekit·go. Jcdm'tw t najdt1'Guil'J~t)'ch ,i naji,i-':~l:l('J~l.y(h <;,trukturą w WidkiO\:j l'lJl~l. 1.naiazłt:m w jt~ip bllilh:tI.:cc grulx'. Sih"a H{'/~Dl, klt)fe ~flb}wnł ~ubic Z(~lt:mown.nia ..\ugust~"l lIt jakiś $zladitic wiclkolK1.1~l.i. u'ft()r'wflin et y )o;juga suu'osty kOl\nnitkieg(', l'{llliu$kh~gQ. lliędlY innemi cie. l.:ltwn}Ji r:t:tczami, mit'i<z\,;:4ccmi t;i~ w OOĆ) k~it:d't(~,zDalazł f;,j~:Ł.,k:i;c uiłlk~y d)'B.t)'U'''l Adani,t J{R.mieilskjt'gi)~ k~6ry hędlJe ni(~ZlIWj}linie teIacyą z' poh~tu Polaków nn Syhcryi. Podwdi.i bowiem l k,il~'y .naj•. pit'(Wt\lC drukfl\v:H.li' pllUJłttniki s:.-lJir~h:j(l:Km'(J]a l\cnlQwskie•. go i j~';H:rała Kopcia, (.(lf}O$t~ !'<,ie ~l()f'iero do tlrugtt'j p{)hwy wieku" Kill, Hit'fl/nim l\ajsirwio: w ~;woim ź.\'wocj(~ bł .• \ndl"l\~jan(jbnH Iy',tryż' HI,:,4c,) 'lf5ł)()mi~ il<Jj<)C(/ rH!,li'hizit mo~J;l~w~kifll w\ ł.ll~·t za Ah;ksf:gO Jlith:~jłowit.v...• '\ w latach Hi54i lfi;.l\ w)'m;Cfiill O, KawtCl.y!\skicg\.). Tt)wnn}':~Jwa JezuS<;)WC'JOl który z N'ow(tgród •. h" IJnrwJ.n by! flit :-;Jberlą,< PO'w\ułlljlj. ~ie I\~. f{~iJ~jc\\'icl na O. Bt.lnMławtl 'kl>~t'l\Y-.,ki('gl} T j" kViI")' tji~n,ł hbt"')~ prowin-rji Ht('\\";~i.:i('j ~w(,'g-c Z&H-OtlU, iJodajc u t!, KawCClyill-kim. "jh~t:lm "ycil:'fl'JAł jak ;-;it ~tJmtf!d llO-POy;tót do Litwy pl'f.eo lh~dl to :,;am we Właji,lluręczn}'ch ł'tlll.dttJlik:H.~,b obszt!ł1Iifj skn'Ś-Hł," (Dtiejc hl. Hu. 'JOli :-,lr 2~1.) ?-:~m te pamif;toil..i u:ezuau(', 'lie wiCr.1-Y.uawet, c:J.y i gtltię był)' d.rtJ. ł..ow:'mt~. W biblio[cee O . .llr~wlla 1H1;t~'isk:1 O. l\'llWCfi)'rłskiego nie DlS. Dya....,·ut.z "i\.'e łiaruil.'iJskkgo bftJli~ uajdawnirj£14 l';lmi:}.1k4 ~1nlltków poł3ki,,'b ue. Sybinr. h.... kod;~, 1.e. kOllłll, i którćj niukj::.zć \\ yt.ł:UJlC !lpOf1,,'t.dl.{)l.lC~ pcloa bł,.dów i Pnetro-u,:ń, tak JA' u:orM t.rudno o rozumienie, ~ic Wllt.~UJlł)rze<-iet, t.c rzec: ta, nAwet uJ< jak je;!, zajmie tz)'!.ającyc.h. Wiitl'l. 12. Kv:ut/li(J 1074. j Ryc. 1. Fotografia wstGPu A. Maryańskiego do pracy: K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia moskiewskie'Jo miast i miej.~c spisany przez... Poznań 1874. A zabiciu wojewody Ilimska, który znieważył mu siostrę (czy żonę?) 'vvyruszył z grupą jeńców nad Amur gdzie odbudował ruiny chińskiego Alhazimu i stworzył miniaturowe "państewko", uniezależniając jego okolice od wzmożonych wpływów chińskich. Alhazim nie istniał długo . .Jego centralną rolę zmniejszył ostatecznie traktat nerczyński (1689), a dalsze losy "polskiego ambasadora" rosyjskiej kolonizacji nad Amurem nikną w mroku dziejów póżniejszych ekspansji. Sława N. Czernichowskiego i pamięć o nim jako "mądrym chanie" przetrwała w kronikach chińskich, jak też dochowała się wiadomość o tym, że rząd bogdychana korespondował z nim, nie tylko po chińsku, ale i po polsku (S. Zieliński, 1932, s. 70-71) 4. 4 W świetle istniejącej zbyt w~'raźnie. W źródłach literatury postać N. Czernichowskiego nie rysuje sic tych istnieją pewne róźnice biograficzne nasuwające �.")10 ANTONI KUCZYŃSKI Co się tyczy najwcześniejszych polskich relacji z zakresu etnografii Syberii, to przegląd ten rozpocząć należy od Adama K a m i e ń s k i e g o -D ł u ż y k a, o którym nie wiemy więcej ponad to, co sum o sobie napisał w "Dyaryuszu". Wzięty do niewoli rosyjskiej 20 października 1657 r. podczas bitwy z wojskami kniazia Jurija Dołgorukiego "pod Basią między Uchłami" 5, wywieziony został na Syberię gdzie podzielił los większości ówczesnych mu zesłańców - wcielony do oddziału wojskowego zajmował się podbojem nowych ziem i zbieraniem podat~u tzw. "jasaku". Po 4-letnim pobycie w Rosji i na Syberii wrócił do kraju, gdzie napisał "Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego", wydany przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu "Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Rażyńskiemu .... ", Poznań 1874. Oryginał "Dyaryusza" nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca ks. A. Maryański pisze we wstępie: "Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, (... ) znalazłem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta III jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kO!paniokiego, Ponińskiego. Między innemi (... ) w onej księdze, znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberyi" ("Dyaryusz więzienia .... ," s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku i jego "Dyaryuszu" spotykamy w wielu publikacjach (A. N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316, Z. Librowicz, 1884, s. 34-36, S. Zieliński, 1932, s. 201-202, ale często określa się go jako "krótki, skąpy w dane faktyczne" (polski Słownik Bibliograficzny, 1939 1946, t. V, s. 200). Ostatnio jednak etnograficzna wartość tego "Dyaryusza" została oceniona przez B. L Polcwoja z Irkucka (1965, t. V. s. 122-129), S. Kałużyńskiego, (1965) oraz Z. Jasiewicza, (1966). Należy jednak podkreślić, że A. Kamieński-Dłużyk jest pierwszym Polakiem, który pozostawił w swym "Dyaryuszu" opisy: Wogułów, Tunguzów, Jakutów, Czukczów i Giliaków. O Wogułach :pisze on że: konieczność wnikliwszej korekty poglądów na temat kolonizacyjnej działalności tego zesłańca. Sprawa ta nie jest łatwa gdyż należałoby wykorzystać wspomniane kroniki chińskie, a także zbiory starych syberyjskich archiwów, w których być może kryją się nieznane wiadomości z tego zakresu. Literatura dotycząca N. Czernichowskiego: M. D u b i e c ki, "Osadczy w ziemi Mandżu", Tygodnik Ilustrowany. nr. 358-365, 1874, tenże: "Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1884, tenże: "Osadczy ziemi Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy i studia historyczne", Warszawa 1901, wyd. II, Z. Librowicz, op. cit. s. 15-28; T. T u r k o w s k i, "Czernihowski Nicefor", Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1938, t. IV, s. 342-343. 5 Data ta podana jest mylnie. Bitwa nad rzeką Basią odbyła się w r. 1660. �Wkład Polaków do badail nad ludami Syberii fill .,Mają W lesie koczowiska, zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, oglen dzien ; noc gore w kominie. Pieców nie mają, ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, "00 kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale łuk nasz. Poty m go zjedzą, a głowie siG jego modlą, która zawsze w koczowisku w kącie stoi, s:atkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją. l:dko siG lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (DvarytEz wiGzienia ... s. 381). Informacja ta chociaż ogólnikowa zawiera jednak wiele cennych spostrzeżeń wśród których na szczególną uwagę zasługuje wzmianka a kulcie niedźwiedzia. Wspomniane tu przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapewnianie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci niedźwiedzia stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii o charakterze religijno-magicznym, wspólny dla wielu grup etnicznych Syberii u których występował kult tego zwierzęcia. W ten sam sposób postępują i Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia, czynem tym obwiniają ludzi, lub twierdzą, że śmierć jest dziełem przypadku spowodowanego przez samo zwierzę (A. F. Anisimow, 1958, s. 108). Inne strony "Dyaryusza" zawierają informacje o Ostiakach, którzy prowadzili koczowniczy tryb życia, łowili ryby w sieci z włókien pokrzywy. polowali na dzikie gęsi i kaczki. N ajdokładniej jednak opisał polski zesłaniec Tunguzów z okolic górnej Angary i dolnej Leny. Jego zdaniem byli oni wybornymi strzelcami, polowali przy pomocy łuków, hodowali renifery, których stada dochodziły u nich do 1000 sztuk. Zmarłych chowali ina drzewach, żyli w wielożeństwie, a twarz pokrywali tatuażem. A oto fragmenty samego "Dyaryusza" podające szczegóły o Tunguzach i ich kulturze: ..Ci Tungusi lud lekki, z łuku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie wlóczą siG od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą w pół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha wyjąwszy cielęta, jedzą. Każdej rzecz:,' nie przepuszczą, lubo najbrzydszej. Żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni stada wielkie po 1000 i więcej. Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszukiwają takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny; tedy temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci, i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ów jeleń domowy z nim igra, i tak ów powróz na niego zarzuci i upląta go tak, że się ze sobą biedzą, a potym gospodarz, albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczyw:;zy tego jelenia, z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić" (Dyaryusz więzienia ... s. 284). Jadąc dalej w kierunku z Jakutami, którzy północnym zetknął się autor "Dyaryusza" ..Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B~'ki bardzo wielkie chowają, a nosy ich przewleczone, jak u niedźwiedzia, także i u krów. Wszystko jeżdżą na nich, a konie jedzą, jako psi; niczym się nie �512 ANTONI KUCZyNSKI brzydzą, nigdy się nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z lukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydla, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. Ci ludzie posiedli tq Leno i hriegi jej. Tam: się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje wiqcej jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa niesłychana moc, ale poganie nie umieją ith zażywać: tak jak psy jedzą. Co większa, pióra oskublszy, u kogo jest kotie!. to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieńmi parzą w dzieżkach albo korytach. bez soli. strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają, ani co grzech jest nie wiedzą. Na koniach białogłowy jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach, jak talerze srebrne, na czole noszą krągi, a na szyi srebrne i miedziane obręcze. Tak jak mężczyzny chodzą w skórach jeleniach i wołowych, sierści'j do ciała, a drugą na wywrot. Łuki mają długie, wyżej człowieka, a ciqciwy !'Ze .. mienne" (Dyaryusz więzienia ... s. 385-386). Przytoczone tu wiadomości są prawdziwe, a choć spora ich część ,\,~"maga komentarzy, znajdują one potwierdzenie u późniejszych badaczy (D. A. Kocniev, 1899, W. L. Priklonskij, 1896, W. Sieroszewski, 1900, S. A. Tokariev, 1945 i inni). Na dalszych stronach "Dyaryusza" zamieszczona jest informacja o ludzie, którego nazwy autor !nie podał. "Tam nad morzem - pisze on - są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo siq w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset. To największy pan. który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z córkami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole, albo inne piękne zwierzęta. Lud prosty; nic innego nie mają prócz psów. Poganie, bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z djabłami z ust w usta mOWlą: jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijó\\', kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. Ci ludzie mieszkają nad rzeką Lamą G, która wpada w morze, jakb:-' w koniec Zimnego Morza" (Dyaryusz więzienia .,. s. 386-387). Wnosząc z etnicznego układu Syberii w XVII stuleciu była to ludność jednego z licznych wówczas plemion tunguskich - Kiłarów, Ujganów, Godnikanów i innych - rozsiedlonych wówczas w dorzeczu Lamy (B. O. Dołgich, 1960, s. 379 - 386 oraz mapa na końcu książki). Dalsze informacje A. Kamieńskiego-Dłużyka wymagają jednak poważniejszych sprostowań. Pisząc o Czukczach podaje on, że są oni wysocy, noszą długie brody i: "... chodzą jakby Barnardyni w kapturach; u każdego paciorki w rqku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad lokieć, ale lud bardzo bitny. Kraje tam bardzo piękne, ciepłe i obfite. ale nam tam dlu~() nie dali popasać" (Dyaryusz więzienia ". s. 387). Pewne szczegóły opisu oraz nazwa ludu wskazują, że rzeczywiście mamy tu do czynienia z Czukczami, ale skąd się wzięły u nich długie G Chodzi tu o rzekę Ochotę wpadającą do Morza Ochockiego, nazywano często Lamą (W. P. Polewaj, op. cit., s. 127). którą w XVII \\', �Wic/ad Polalcuu; do !)a<lU1' nad ludami Sybuif :113 szable przy boku na "kształt starych kordów" i długie brody, których raczej Czukczowie nigdy nie zapuszczali. Kwestia t<1pozosta~e jeszcze nie wyj<1śniona 7. Pisząc o Giliakach wspomina A. Kamieński-Dłużyk, że: "Jeżdżq na niedżwiedziach i tak nimi kierują jak u nas kOlimi, ale im obrzvna.ic) paw.okcie i z~b:-' wybierają, a karmią ich na stajni, jak woly, i jedzą ich także." ("Dyar~'usz więzienia ... " s. 387). Informacja ta nie jest w pełni prawdziwa. Prawdą natomiast jest, że Giliacy hodowali niedźwiedzie, które potem zabijali i zjad<1li je \v celach kultowych. Oceniając wartość materi<.lłów etnograficznych z<1wartych w "Dyaryuszu" podkreślić należy, że są one w prz2ważającej części pr<1wdziwe, zgodnie z notatką, którą zamieścił sam autor w jego zakończeniu: "Ten mój dyaryusz napisany przeze mnie niccj nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję". ("Dyaryusz wiE;zienia ...", s. 388). W odniesieniu do wiadomości z zakresu etnografii ściśle opisO\vej, dodać należy jeszcze inne pamiętniki polskich jeńców wojennych z XVIII w., którzy już w owym czasie przemierzyli olbrzymie obszary Syberii. Drugim z kolei autorem wspomnień z syberyjskiego wygnania był Ludwik S i c n i c ki (l677-?). Wzięty do niewoli. po kapitulacji Bychowa (1707) zastal wraz z bratem Krzysztofem Sieniekim wywieziony do Moskwy, a potem na Syberię do Tobolska. Po półrocznym pobycie w tym mieście przeniesiono ich do Jakucka, dokąd przybył tylko Ludwik, gdyż brat jego zmarł w drodze wkrótce po wyruszeniu z Tobolska. Przebywając na zesłaniu w latach 1707-1722 .poczynił L. Sienicki szereg trafnych spostrzeżeń o życiu napotkanych ludów, a najwięcej o Jakutach. Obserwacje swe zawarł w wydanej po powrocie książce: "Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego , Wilno 1754, której wartości jako źródła etnograficznego nikt jeszcze w pełni nie ocenił. W odniesieniu do Jakutów uczynił to ostatnio S. Kałużyński podając szer,eg bardzo trafnych komentarzy do zawartych w niej opisów kraju i ludzi (S. Kałużyński, 1966, s. 173-174). . L. Sienickiego uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. O Jakutach pisał on że: 7 Z krótkiego opisu przytoczonego w "Dyaryuszu" wnosić należy, że byli to prawdopodobnie Czukcze. Biorąc jednak pod uwagę terytorium ich rozsiedlenia \V XVII wieku (B. O. D o I g i c h, op. cit., s. 549-578 oraz mapa na kOl1CU książki), a także niezbyt dokładne określenie obszaru na którym oddział A. Kamieńskiego zostal l'ozbity przez "Czuchczów", sprawę tę należy uznać za nie \Vv·jaśnioną· 11 - Luci, l. .,1, cz. II, I%H �514 ANTONI KUCZYŃSKI bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samey udają siG na głębokie puszcze y dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków, gronostajów, popielic, łosi, jeleni, żubrów, niedźwiedzi, wilków, (... ) y inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza gdzie zabiją tam jedzą, 'skóry wynosząc do domów, temi dań Carowi płacą, y co im trzeba kupują, pieniGdzy nie mają, (. .. ) y tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią siC; łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków, y inszych nieczyst~'ch zwierząt, ~.,I(UMENT ~1aoił:tWSIuDZIA IJOSKIiGO . .... eudo..tnie I Jfal"i6fkieySch, Pewnego SII1~' Cb"alc~ Iwergo 'L~~ <Tn KOSCIOl.A CHRYSTUSOWEGO PoqJĄGAIĄCY, .z "3~Jad;m;'i&-;r~h ionrrotverryilIac~od3¥:,ch miedz}' naul'a Kosclola Pow£aechaego Karolłl::klcgo, i podaniem ll'JOlJslonlln roz.um<:OlludzkIm ~ulalkiey.Kalwińr"i~y, l.iIec:klc:y, y LOoJeh 'I tey KŚJ~dr.e wyrażonych y c~~nlonJchSek~ y ~ YJ'lp~"'fI;"ł;l1tł 41 ,..,.;.,.U4'19ł .''foJłi •.•.'Jii.80 PaII/!W4 "at •..} Wl'łgctJ.(ł.i<J, blrd.cb jolst •.! so!iI1!~CJ~h~ dla dltciJ01lJ"tg<J .f't'ir'iru r~:. tJ" 'al 1"Q"'1"6 Sttl4ab 04 Jtd ••,;", P4WPU1OfgO Xc-iCiofJ "J"c''''. ,'o ~,1CIJ#łx "p"rfi. ex(itiq~.• "i~UJia!1(i"I(Jići i,iq~y,b) ~ ...•...• (,;,., 1t d•.•• b 1'ltywJ., Ta. WYCHODZĄCY~ "t'/rld;..... •• \toll.Nt!! Mo Ww.,b<,}'<* ll"~ :101.,. l'aA*l... • 1 J .••• J I.. '~Shn""" Ryc. 2. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwefJo miŁosierdzia bOiikicgo ... Wilno 1754. Fa],s~'milc stroll." tytułowej które (. .. ) jedzą, latem zbierają jagody, porzeczki CZl'l'wonc :,. czarne, czernicC' albo pijanice, brusznice, które w obfitości tam siG rodz,), (... ) na wiosnc kopi~1 różne korzenie, gotując sobie na zim~ dla wiktu, a naywiqccy na WiOSll~ zdzierają korę sosnową, z którey szarą y zieloną naybarżiej funduje] i zapasuj<). Żal' mają tyle, wiele mogą przekarmić, a kupuje] u jey krewnych. (... l a jeśli sic nicpodaba, znowu drugiemu przedają, ( ... l Za boga maie] łabcclzia, a na mieysc\i popów Szamanów maią, którzy czarnoxicską naukc umieiq, ~i ubrawszy sic w żelazne karaceny biją w bcbny, a na te bcbnienie pr'zychodzi diabeł w postaci labedzia, y rozmawia z Szamanem jako człowiek, powiadajc]c każde] rzecz o które1 sic go Szaman pyta, co się ma urodzić, kto ma umrzeć:, ~. jakie kto ma mieć szczc;ście w strzelaniu, w łowieniu ryb~' y inszych okolicznościach, a .l(d~· który zacho- �W/<lacl PoLaków do badań nad Luciami Syberii 515 ruje, mówią że ich Szastan zieł. Ci Jakuci, od Ruskich ludzi, którzy za nich Carowi jesak, to, jest dań płacić podeymą się, z wielką ochotą chrzczą się po Rusku a gdy ich oycowie chrześni odjadą do Jakucka, (... ) znowu wracaią się do lasów swoich, Jakuckie zwyczaje stare przyjmują" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... s. 11-12). L. S i e n i c k i dał więc obraz kultury Jakutów bardzo zbliżony do tego jaki rysują późniejsi badacze W. Sieroszewski, E. Piekarski i inni. A ponieważ to co napisał zawiera również i .parę mylnych sądów, przeto jego wywody o szwedzkim pochodzeniu Jakutów mają dla nas i to znaczenie, że dają świadectwo ,,'panującemu wówczas przekonaniu o nieautochtonicznym pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną" (S. Kałużyński, 1966, s. 174). "Ten Jakucki naród - pisze on - odmienny jest y ubiorem, od wszystkich tameczn:.·ch narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś nakształt Szwedzkiego, tylko wsz:"stko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rospory. O Jakutach tych powiadaj'1, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a niechcąc ciężarów znosić, (. ... ) na statki wodne powsiadawszy na morze puścili się, y wiatra-' mi przeniesieni do Jakucka, wysiadszy, Tunguzów, którzy na ten czas y Jakucką ziemię trzymali wybiwszy y wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu tam osiedli;" (Dokument osobliwego miłosierdzia ... , s. 11). Wzmianka o szamaniźmie jakuckim zestawiona z wiadomością, że za "boga mClją łabędzia" wymaga pewnych komentarzy. W szamaniźmie tego ludu nic istniało wyraźnie sprecyzowane pojęcie najwyższego bóstwn, stąd też chodzi tu zapewne o ducha zjawiającego się podczas obrzędu szamańskiego. Duch ten występował więc pod postacią łabędzia, gdyż w przekonaniu jakuckich szamanów duchy te zjawiały się jako zwierzętn. Wnioskować o tym można z dalszej części teJ<stu: "przychodzi diabeł \V postaci łabędzia y rozmawia z Szamanem jako człowiek" (S. Kałużyński. 1966, s. 174). Pomimo paru błędów i niedokładności materiały etnograficzne L. Sienickiego są nadzwyczaj cenne. Z jego relacji widać wyraźnie jak dalece interesowała go egzotyka syberyjska. Wprawdzie znalazł się on na Syberii współcześnie z Ph. J. Strahlenbergiem, szwedzkim jeńcem spod Paltawy. ale swą książkę wydał nieco później od niego (1754), stąd też zaszczytne miano prekursora studiów ałtajskich przypadło temu pierwsz(,mu autorowi "Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und Asia ... ·. Stockholm 1730. IN źródłach historycznych dochowały się liczne wiadomości o innych Polakclch, którzy już w XVII wieku znaleźli się na Syberii. Ks. Jędrzej K a w c c z Y ń s k i (?-1667), jeden z pierwszych, ;;ma'nych w historii Polnków, którzy wywiezieni byli na Sybir, pozostawał 10 lat na wygnaniu, CIwrócił prawdopodobnie z A. Kamieńskim-Dłuży;kiem (S. Zieliński, 19~2, " 208-209). Następny z Polaków Ignacy K o s a r z c w s ki �516 ANTO przedostał się na początku XVIII (J. Pertek, 1957, s. 279 i przy,pis ków na Kamczatce był Dymitr cica Jana Pawłu0kiego zesłanego (Z. Librowicz, 1884, s. 29-30, A. ~/ .... I KUCZYNSKI w. z Kamczatki na Wyspy Kurylskie nr 2), () jednym z pierwszych osadniP a w ł u c k i, wnuk polskiego szl,)chll1a Sybir za rządów Zygmunb III N. Pypin, 1892, t. IV, s. 316). 04$" )(+ )t -tIS'" . 'ł ".....te ...' ..J... i.. ·.~.ll.m pok~zvje, it mocni.eYI.l..')' ;'.. m .. ~drtzy jelt od wrzy' IUdell"bOte\\! Rui/deh, Y ol'OI:Jada nam, wfllilki! prlyfzłt ~~~1nam I'?tr:e!:>nc •. ~o co fi~ go pyr_my; czego Rufc;r bo1\l.wlt,un7nl~ me wll'71" y me tnQ~.. . ."J'rt):i'th lei p1"'''y ~il.1C Z t3~y ~;;m'l!k~wle do)alruck\ dla ~tac(ltj~d.ni ~m)Wj,¢l :)mutf.;'w,: prze,;! rr1;Jk:em łal.utow 'Ze'S:z\~'tC-]łpO:1-potu it T Ul.1g:I:l1ml !"lerl.,~tłlt., Je(,~n )ę~Yj( mlcll, ,edne cenmonict\%ymal., )nbal'.l.c. Od~lellje no~;II,a gdy TanJ:4%iprzez JakC'towz Jakucluey Z,eml wJ~n:łnJ, ~l11o(ko~"e nad tnor:r.em lodowatym l .• mł nn\\'anpn 'U.cflka,,,e)', wYPrd!i~ lif !lied"li y jaKo ""ini prl)' f"ojc)'d~wney p(ll!cifyi h, umy"ali, 31e 'y nat! Jalluumi jui lry""lfowJć zaczynali, J Sdyu)' hyli Mc:!kic'I'fcy btii. z 1\(0")'. I1~P3dflj lli:po<Jb~!i ~'1ku!Qw.)ptwnrebt -fi!trnc.d um~ldkaml !11cotrzymah jaJ .•ucl; pkQZ 'I tC'-~'I., b.1o ~U~,pod wl.dziI ~1o~Jewlk. •. IC oł~a """'<!:I: 7-l'1l.i., jC{:nakic gclilc hę tyJkO'lC)'CóJ,.lrod7e h~ ZJUJjJli/. ej OJf'MkJlt j""'" • "'." N..-.J I.••••,•••• naJ L~J1J •• IJ. "'tlI<", ~a Za t41n1udhowic_ maja", ?a__hcgJ J:L.dz\\ ildiia .bj;ałC'tv mQrikiego, od Jakmow h;~m:iUHv;_~a:;. to Jdr~ ~~J!"~OXI~nua n:nlcz)'\"rz)' iJt ('id da:\t1lJch :ra-ńgt:~_Q:w fJ~ oCIOlcm1J, }ccz te blfd)', ktore Drl fwoich l'r',odlow mieli za na, 1.pr7~ prawdę, y (!Ol,,! o .;ebie tl'Z1rr,a:i_. N:d.l~wijc z J(or3c~.i(go narodu Rl.litJ hldiir przy· lo\·icili Amanato\\,) 1'1,) .iefł,:.co Lt:3CZl1j(lf7~'ch 'Z tlgo naroc!u ludti \\'iię1]ch W at:efzt,~!bQ \"'anuli,., i. ma len n!y na.od co rok dań Cal'owi~"JpracJć. Ten oarod taki. of"b;i~'cgo jell jętyk:ł, , uhi.or irtJ+ł fOIm~ mt, •• kic ~ 1);6r z",;.r;~c]ch. Z..,idC3\\,O,6 pofzcdłąl'lpr.)'patf'l)'t' im,gdi.ir mm"m wielu lloi~ym. :t. bOku'n'Jl,o,jtży,12 świnia" l;<órry my "Ol ftt.iOCl hog. ui<-,hlk"(' Jf.ia hifll~&. "•••.j/"'g •. ~.rtfTOJ ·ow. i.•• r.~ nicuwó1Źali. At.r. n K O......• tii ~ .•. k·.'.\).b.c1.,'.wfZy (\linię, upadł n. iicm't ••.ób.iiC, ie j'~l1\ilfz~\lfunec;;l)O/ll.()baC1,Jl tu f"'ego bog.•, o kt6rym jak ' tać gdiie go J jak wi'Hid, cu. l" _.1-": • • • • l i.ilłi •.• n11J1 .H' '" tYmzno'w ta:< h~ wraca a jwjma, '~n'i'ów woM, n~<en C7.as uOf.umicii;my, ,i~,tó .<\11,,"io\ vf1.yiedy onego pob-l3Jijwy mu lakfrom()tna,li'rośna, y {zprtna ~tory""d3C S!\\Ql'qćidcm wfzy. lllna;ryic!\nk.,ftym być muli, ale l1llry'cb zWyGJajow, 6.i~i<t;o"'·- .sOU"' ~ "g' Ryc. 3. L. S i e n i c k i, Dokument osobliwego miłoboskiego ... Wilno 1754. Faksymile strony 13. sierdzia Nie byli to jedyni Polacy na Syberii. Już w drugiej połowie XVIII w. przybywa na jej obszary znaczna liczba konfederatów barskich, z których część osiedlono w Orenburgu (dzisiejszy Czkałow), pozostałych w Tobolsku i jego okolicy. W grupie tej był również Karol Lubicz C h oj e c k i (około 1760-?) wzięty do niewoli po zdobyciu Krakowa w 1768 roku. Wcielony do oddziałów kolonizujących Syberię przybywał początkowo w Tobolsku, a potem w Omsku i nad granicą chińską. Po powrocie do kraju wydał wspomnienia "Pamięć dzieł polskich podróż inic'P0myślny sulkces Polaków przez urod'zonego Karola Lubicz Chojeckiego". Warszawa 17898, zawierające dokładny opis wędrówki. Jakkolwiek 'wia" Pamif,'tnik K. L u b i c z C h o j e c k i e g o doczekał się dwu nastf,'pnych w:;dal1: wyd. II, Warszawa 1790, wyd. III, Chełmno 1864. �Wkład Polaków clo badali naci luciami Syberii G17 domości etnogrClficzne przekazane przez K. Lubicz ChoJeckiego dotyczą w szczególności Kirgizów, to jednak posiadają one niepomierne znaczenie dla etnografów zajmujących się rekonstrukcją XVlII-stowiecznych układów ludnościowych na obszarze Syberii. Historyka za1nteresują napcwno informacje K. Lubicz Chojeckiego ukazujące przebieg powstania chłopskiego w Rosji pod przywództwem Jemieliana Pugaczowa. ::\ajgłośniejszą jednak sławę pozostawił po sobie konfederat barski :VL.lllrycyAugust B e n i o w s k i (1746-1786), człowiek uważany przez jednych za Polaka przez drugich za Węgra. Urodzony w Werbowie na Węgrzech, odziedziczył na Litwie majątek .po stryju. Walcząc po stronic }.:;onfederacjidostaje się do niewoli rosyjskiej. Zesłany początkowo do Kazania, a potem do Bolszerecka na Kamczatce, wywołał tam bunt i uciekł na zagarniętym statku. Swe pełne burzliwych ,przygód życie opisał w: "Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego z francuskiego tłomaczona", 4 tomy, Warszawa 1797 H. Chociaż w pamiętniku tym roi się od fantastycznych opisów prz~:gód doświadczonych przez autora, to jednak zawarte w nim skąpe dane etnograficzne nic stoją w sprzecznoś·ci z relacjami innych autorów. Mimo uzasadnionych wątpliwości co do jego przynależności narodowej (choć osobiście uważa go autor za Węgra) informacje te winny być zawsze uwzględnione w wykazie źródeł do etnografii Syberii. Pod koniec XVIII stulecia sporo etnograficznych obserwacji poczynił gen. wojsk kościuszkowskich Józef K IQ P e ć (1762-1827) zesłany nn Kamczatkę po klęsce maciejowickiej. Szlak jego zesłańczej wędrówki prowadził przez Moskwę, Kazań na Tobolsk do Irkucka, a ,potem rzeką Leną do JClkucka skąd wiódł dalej lądem do Ochocka, następnie morzem na Kamczatkę. Wydany po śmierci jego "Dziennik podróży JózefClKopciCl przez całą wzdłuż Azyą, lotem {lądem) do portu Ochotska oceClnem przez wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki ..., Wrocław 183'710, zawierCl nie tylko opis Kamczatki (gdzie przebywał na zesłaniu) ale także i innych obszarów Syberii z jej ludami. Relacje .J. Kopcia o mies~kańcach Kamczatki stanowią cenne dopełPamiqtnik M. A. B e n i o w s k i e g o doczekał się szeregu wznowień i obcojt;zycznych tłumaczeń. Pierwsze jego wydanie opracowane zostało przez M a g e 11 an a i ukazało sit; w Paryżu w 1791 r. pt.: "Voyage et memoires de Maurice Auguste, com te de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ", Pari~ 1791, poczem nastąpiły tłumaczenia na język angielski, niemiecki, szwedzki, holenderski, węgierski, słowacki i inne. Polski przekład dokonany był z francuskiej edycji Magellana i wydany został w Warszawie 1797 r. Ostatnie, skrócone polskie wydanie tYl:h pamiqtników ukazało się w 1898 r. w Krakowie jako - "Dziennik podróży hr Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce". :I' Późniejsze wydania tego pamiętnika z pewnymi zmianami w tekście i tytule ukazał~' siG: Berlin 1863; Chełmno 1865; Berlin 1868; Lwów 1881; Paryż 1887 (z przedmową A. Mickiewicza); Lwów 1899; Lwów 1906. �518 ANTONI KUCZYŃSKI nienie do prac S. P. Kraszeninnikova (1755), G. W. Stellera (1774), J. Lessepsa (1790), G. Langsdorffa (1812) i G. SaryCieva (1820). Brak zainteresowania "Dziennikiem" ~rawia, że zawarte w nim materiały etnograficzne nie doczekały 'się jeszcze w pełni naukowego opracowania. W minimalnym stopniu w odniesieniu do Jakutów uczynił to S. Kałużyński (1966, s. 174-175), a do Kamczadali A. Kuczyński li. "Dziennik" Józefa Kopcia, jako źródło etnograficzne, dostarcza wicie ciekawego materiału. Obok opisów Ó Ż I' P 9 D'8 JÓZEFA KOPCIA C.U." lI"7;DU:i AnĄ, LOn:~ł OD PoIlttOCrtO; ocE.~;'Ilm 1'1\ZE1. WYSPY lm"USlUE DO :'nisz~:,l łl.HłC1.UKJ,'Zl'ł»l"\lłN.~l'riwn.l't nO T£GÓi 1'011111'\,\ l'.\łACH ł JtLE"il.tCn. TSliA w wnoel.AWIU" --_. -- dz~akresu 'k~ltury tmaterhial~efjodnajUjemy na Jego s ronac In ormacje tyczące się kultu'ry społecznej i duchowej. A oto tyl!ko niektóre z jego relacji a Kamczadalach i ich kulturze: "Mieszkani.a ich pisze autor .,l... ) sc~ istnymi z.iemnymi norami. Jurta '" je~t to długa i szeroka sala wykopana w zŁem;. której ściany wewnątrz drzewef:1 ~;'I odziane; w pośrodku takiej sali je:;t komin ,na którym ni'eustannie ogiell si~ pali. Luft czyli otwór jest tylko jeden pr:lktykowany w tym miesz.ka.niu, służy on za okno i komin do wyprowadzania d:,.mu. Otwór tak,owy jest zwierzchu, wchocl:,i się więc do jurty z góry po wschocla('l)" (Dziennil{ Józefa Kopcia ... , 1863. s. ['Ja). I Kamczadale mieszkali przed\? Ryc. 4. J. K o p e Ć, Dziennik powszystkim na wybrzeżach morskich lróży... Wrocław 1837. Faksymile i w dolinach rzek. Utrzymywali sit~ strony tytułowej. z rybołówstwa, 'Polowali na ssaki morskie i lądowe oraz na ptactwo wodne. Właśniee w "Dzienniku" J. Kopcia odnajdujemy informacje nu ten temat, który oprócz tego .przedstawia sposób łowienia soboli. Wg. niego wygląda to w ten sposób że myśliwi Patrz przypis nr 2. Na ogół wszyscy wcześniejsi badacze i podróżnicy określali stożkowe szałasy o dachu wspartym na ziemi oraz ziemianki i półziemianki wspólną dla nich nazwą "jurta". Dlatego należy wyjaśnić, że właściwą jurtą jest kopulasty przenośny szalas kryty wojłokiem lub skórami, którego ściany boczne wykonane są z gotowych elementów konstrukcyjnych o kształcie prostokątnych, drewnianych kratownic utworzonych z płaskich szczebelków ukośnie ułożonych w stosunku do ziemi i przecinających się pod kątem. Szczeble połączone w miejscach skrzyżowania przy pomocy rzemieni tworzą kratownicę dającą się rozciągać. Dzięki takiemu 11 12 �Wkłarl Polukow rio badań nad ludami Syberii GI9 ,,(. .. ) mając znaczną ilość pas tek wcześnie przygotowanych, zebrawszy dostateczną ilość żywności i wiele psów (... ) wyruszają na polowanie. Mają już oni z 'doświadczenia nabytą wiadomość, gdzie najwięcej soboli; przybywszy do ich siedlisk zastawiają owe pastki na drzewach z przywiązanymi do nich pieczonemi rybami. Sobole przeskakując z drzewa na drzewo (... ) wpadają w te pastki i już z onych dobydż siG nie mogą. Zostawiwszy tak rozstawione pastki na kilkanaście dni, sami z psami swemi idą \v lasy cedrowe, wypędzają sobole na drzewa i biją je z łuków ztGPionymi strzałami, trafiając w same łebki, aby skór nie popsuć ... " (Dziennik Kopcia ... , 1863, s. 155). Równie interesujący jest opis -polowania na ptactwo wodne: "Placem tego myślistwa są brzegi rzeki i strumieni oraz sitowia, slowem, miejsca wód wszelkich wpadających do morza. Na takowy cel, ani wiele zachodu, ani prac, ani przemysłu nie trzeba. Zastępując bowiem z psami naprzeciw biegu wody, tysiące osieroconych piskląt na brzeg wypędzają i miotłami biją. Ten niekosztowny rodzaj myślistwa przynosi Kamczadalom znakomity artykuł letniego polowania" (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 148. Drugim z kolei okresem polowania na ptactwo wodne była wg. relacji autora jesień. W okresie tym wiązali Kamczadale ,,(. . .) siatki z trawy tam znanej, a uwiązawszy ową do dwóch wielkich drągów zastawiają je po rowach i wąwozach, które będąc pomiędzy górami zachodzą do pobliskich jezior, na których obszernych przestrzeniach różnego rodzaju i gatunku ptastwo przebywa: jadłem tego ptastwa są po większej części wodne orzechy, przez co tak jest tłuste, że wysoko nad wodę wznieść się nie może. Pospolicie bywa, że te niezliczone krocie ptastwa na noc dla słodkiej wody zbliżają się do ujścia wpadających rzeczek i strumieni między wspomnianemi wąwozami, gdy już wcześnie zastawione są sieci. Zbliżywszy się do tych punktów zasadzki, wpadają przynajmniej po kilka kóp razem w zarzuconą siatkę, gdzie miotłami ogłuszone, a nareszcie ukręceniem głów poduszone bywają. Noc każda podobnego połowu wielki plon Kamczadalom przynosi, a że tak wielkiego mnóstwa tłustej zwierzyny zjeść nie podobna, robią przeto z niej zapasy na czas zimowy i wiosenny." (Dziennik Józefa Kopcia .... , 1863, s. 150-151). Sporo miejsca poświęcił również Józef Kopeć kulturze duchowej Kamczadali. Jego relacja o obrządku pogrzebowym stanowi cenne dopełnienie do innych wiadomości związanych z formami 'pochówków u ludów Syberii. Po śmierci Kamczadala pisze on ,,(. .. ) nakładają wielkie stosy suszonych cedrów na 3 lub 4 sązme wysokości od ziemi, na tak ułożone rusztowanie kładą zwłoki nieboszczyka i wszelkie ulubione jego sprzęty, a mianowicie zbroję, łuki, strzały i łyżwy. Szamanka czyli sybilla z rozczochranemi włosami i w dziwacznym ubiorze, trzymając w jednej ruchomemu połączeniu ściany jurty można wydłużać, obniżać oraz wyginać. Dlatego też jurta złożona z paru powiązanych ze sobą kratownic posiada kształt kolisty, a nie wieloboczny. Konstrukcja kopulastego dachu wspiera się głównie o ściany boczne. Takie formy przenośnych pomieszczeń mieszkalnych typowe są dla ludów pasterskich Azji Środkowej. Zatem mieszkanie Kamczadali opisane przez J. Kopcia nie jest jurtą, ale typową dla tej strefy klimatycznej ziemianką. �ANTONI KUCZYŃSKI ręce palme:, a w drugiej ogień, z rykiem niedźwiedzim w sZ~'bkim biegu zbliża siG do stosu i tenże podpala. ( ... ) Poczem sybilla zebrawszy popioły zmarłego, rozsiewa je na wszystkie strony odsyłając je bogom" (Dziennil< Józefa Kopcia ..... , 1863, s. 145). Z innych wiadomości zamieszczonych w "Dzienniku" zasługują na uwagę interesujące obserwacje a Czukczach, o 'których .T. Kopeć pisał, że podobni są jurty ,,(... ) do innych hord azjatyckich, mają oni na zimę jak Kamczadzale swoje na lato zaś ze skór lub z kory ... " (Dziennik Józefa Kopcia ... , 1863, s. 183). Nie ustrzegł się jednak pol-ski zesłaniec pewnych błędów, wynikających na jprawdopodobniej ze zbyt wielkich uogólnieó. Jego uwaga o jurtach Czukczów jest tr{)chę nieścisła, gdyż 'porównując ją z mieszkaniem Kamczadali miał on chyba na myśli ziemiankę, a nie przenośny szałas typu jurty. Również troszeczkę niejasną jest informacja jakoby Czukcze używali też renów do jazdy wierzchem. Wiemy dzisiaj dokładnie, że ludy, które nie znały dojenia renów, nie praktykowały też używania ich jako zwierząt jucznych ani pod wierzch. Byli to Ugrowie, Samojedzi (wyjąwszy część Samojedów leśnych, u których reny służyły jalko zwierzęta pociągowe, pod wierzch i juczne), część Ewenów i Jukagirów oraz wszyscy Czukcze i Koriacy (G. M. Vasilevic, M. G.Levin, 1951, s. 63-87). W dalszych partiach "Dziennika" odnajdujemy informacje () J akutach. "Naród Jakutów jest to lud pasterski posiadający niezliczone prawie trzody bydląt i stada koni; natura w tern miejscu odpowiada sposobowi życia, ofiarując im pastwiska wygodne i obszerne; zboża tu prawie nie znają: chleb zaś ich jest bardzo ciekawie sporządzany z kory drzewa zwanego listwinica, podobnego bardzo do naszej jodły. Trzecia kora tego drzewa wysuszona i utarta mięsza się z częścią mąki żytniej, którą dostają bardzo drogo od Rossyjan \V Jakucku zamieszkałych; dwie pierwsze kory tego drzewa nie są zdatne do tego użytku. Mic:so bydlęce wędzone, a niekiedy i końskie są takoż ich powszechnym pożywieniem, majq oprócz tego od swych trzód dostatek nabiału" (Dziennik Józefa Kopcia ... 1863, s. 96). 0 W innych częściach "Dziennika" zamieszcza .T. Kopeć informacje o Ewenach, Buriatach, Chantach, Czuwaszach i Tatarach. Wiadomości te posiadają bezSiporną wartość, chociaż ze względu nu czas ich {)publikowania nie stanowiły już rewelacji dla nauki rosyjskiej. Pamiętać jednak należy, że przy współczesnym rozwoju badań nad etnografią Syberii stanowią one poważny sprawdzian przy rekonstrukcji XVIIIstowiecznej kultury tych ludów. Równie interesujące wiadomości etnograficzne zawiera "Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 'przeora Dominikanów wileńskich ...", Lwów 1865. Ks. Faustyn C i e c i e r s k i (1760-1832) zesłany został na Sybir za udział w spisku przygotowującym powstanie, które ogarnąć miało �W/dud Pulaków c/o badań nad ludami Syberii ~ .".j..,.' .y~~ ..•~ ~~~-;~~. Ryc. 5. Ilustracja z berlińskiego niepewne) do tekstu J. Kopcia, wydania (1863) Dziennika (autorstwo ryc. opisującego drogę powrotną z Kamczatki. wszystkie trzy zabory. Sądzony w Petersburgu, skazany został na "Imuty i katorżną robotę". Osiedlony w Daurii zwracał baczną uwagę na życic religijne i obyczaje ludności tubylczej. Dużą ilość cennych dla nas fragmentów w tym "Pamiętniku" zawdzięczamy wyrazistemu opisowi wrażeń z zesłańczego szlaku, Tak więc pisząc a Tunguzach podaje F. Ciecierski, że zajmują się oni hodowlą reniferów, których stada przepęd ,"ają z miejscu na miejsce. Charakteryzując ich wygląd zewnętrzny podaje on, że nie różnią się oni od Buriatów i innych ludów Azji . ..Oczy maleńkie czarne. nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, usz:,' \\'ieJkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto ScI cechy prawic ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po tra\\'ie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, li dlatego jeźli który z zasłanych uciecze. Tunguzy zaraz go wyśledzą" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865. s, 80). "Lata swoje liczą - oni - na śniegi: przeżyłem powiada Tunguz, śniegów czyli zim t.de a tyle. Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach, Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem siC; nie różnią od jurt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, lub z powodu rus- �ANTONI KUCZYNSKI kich (... ) wówczas pędzi z sobą i całą swą trzodę. (. .. ) Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształtnie złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy" dorodniejsza młodzież męzka. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej familii mieszkanie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte, zbierają tylko ku potrzebie mleko. Mężczyżni z łukami idą na polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Interesowały również F. Ciecierskiego kwestie związane z obróbką surowca, łowiectwem, transportem i komunikacją, z odzieżą, a materiał dostarczony przez niego na ten temat liczy się w ogólnej statystyce źródeł do etnografii Tunguzów. Z informacji przekazanych przez niego wynika, że ,,(. .. ) każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym mu wisi długi nóż w pochwach. Mają psy nabijane srebrnymi figurami, wyobrażającemi rozliczne poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki wyrabiania srebra i innego metalu. (... ) W grobach ich przodków do dziś dnia znajdują się prócz innych narzędzi, sztuki srebrne wyobrażające ich bożyszcza oraz strzały nabijane srebrem" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego ..... , 1865, s. 81-82). Przytoczone powyżej informacje nie stoją w sprzeczności z innymi materiałami zebranymi przez późniejszych badaczy i podróżników (F. Muller, 1882, N. Kostrov, 1355, C. Hiekisch, 1879, S. Sestin, 1898). Przejeżdżając przez Zabajkale zetknął się F. Ciecierski z Buriatami, o których pisze na kartach "Pamiętnika". Podane przez niego 3zczegóły z życia tego ludu zgodne są z wiadomościami innych autorów (M. KroI, 1896, 1. A. Mołodych i P. E. Kułakov, 1896, N. 1. Razumov, 1899, A. Termen, 1912), i raz jeszcze potwierdzają prawdziwość zawartych w "Pamiętniku" faktów. JUTta Buriatów pisze on składa się z koliście ustawionych żerdzi pokrytych skórą. "Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz są wojłoki lub skóry kształtem kanap ułożone i żelazny kociołek, ogień na środku jurty pali się dniem i nocą. Buriaty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi. w kociołku grzeją wodę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem zaprawną" (Pamiętnik Xiędza Ciecierskiego 1865 s. 85). Obok tych wiadomości wymienia F. Ciecierski ,sporo innych, jak np. o handlu z kupcami rosyjskimi, o ubiorach, o pożywieniu, o piciu wódki i jej wytwarzaniu. W drodze z Niżnego Nowogrodu do Tobolska zetknął się autor "Pamiętnika" z Czeremisami i Czuwaszami, ludami mieszkającymi w do- �Wkla(1 Polaków do badań nad IlL(/<lmi ;123 Sybe;'ii rzeczu Wołgi i Kamy, Nie wchodząc głębiej w analizę wiadomości o ich kulturze podkreślić należy bezsprzeczną zasługę !polskiego zesłańca, który w skrótowej formie potrafił przekazać szereg istotnych szczegółów z życia tych ludów. Powyższe relacje należą do pierwszych polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii. Przytoczone opisy stanowią tylko małą część materiałów zgromadzonych przez polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu XVII~XVIII stulecia. Takich opisów można by jeszcze wiele wymienić. Wydaje się jednak, że te, które zostały wybrane i przytoczone, w wystarczający sposób ilustrują 'przydatność polskich źródeł do rekonstrukcji dawnych form kulturowych ludów Syb2rii. Przedstawieni zesłańcy - to byli żołnierze, względnie spiskowcy walczący o wolność Polski. Wszyscy przeszli twardą szkołę życia, nic też dziwnego że niedola ludzka bardziej zaznacza się w ich pamiętnikach, aniżeli katalog faktów kulturowych. Dostarczony przez nich materiał zbierany był bezwiednie, bez większych studiów nad nim. Wszystkich ich uderzał odmienny sposób życia i egzotyczna kultura ludów syberyjskich. Obserwując te różnice przekazali o nich tylko naj ciekawsze wiadomości odrzucając szereg istotnych dla etnografii szczegółów, które przy współczesnym rozwoju wiedzy o historii i ludach Syberii stanowiłyby cenne informacje prawie sprzed trzystu lat. Wymienieni autorzy potrafili jednak podać wiele ciekawych informacji posiadających do dzisiaj niepomierne znaczenie przy rekonstruowaniu skomplikowanych procesów etnicznych i kulturowych na Syberii. Szkoda jednak, że materiał ten nie jest jeszcze uwzględniany w pracach poświęconych tym problemom. ETNOGRAFIA SYBERII W PRACACH POLSKICH AUTOROW PIERWSZEJ POŁOWY XIX-GO STULECIA Już pierwsza połowa XIX w. dopełnia liczby Polaków na Syberii. Okres wojen napoleońskich był początkiem masowej deportacji, która rozwinęła się szczególnie po powstantu listopadowym (1831). W całej historii nauki trudno jest Zlnaleźć inny przykład tak wyjątkowo ciężkiej sytuacji, w jakiej znalazła się nauka polska prawie przez cały okres XIX stulecia. Wyroki sądów carskich uderzały wtedy z 'całą surowością w ,postępowe środowiska nauki polskiej. Wileński proces "Filomatów i Filaretów" (1823) był tragiczną zapowiedzią szeregu późniejszych represji, które dotknęły postępowe warstwy ówczesnego społeczeństwa polskiego. Po powstaniu listopadowym zamknięte zostały �ANTONI KUCZYNSKI dwa uniwersytety ~ warszawski i wileński, rozwiązano Wars~awskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które w roku 1304 powołało specjalną Komisję do badań ludu litewskiego. Zabór rosyjski pozbawiony był wyższej uczelni polskiej aż do pierwszej wojny światowej, nie licząc kilkuletniego egzystowania Szkoły Głównej w Warszawie w latach sześćdziesiątych. Uczeni polscy bardzo często na obczyźnie szuka li możliwości do rozwinięcia swych prac badawczych. Inni zesłani na Sybir z konieczności współpracowali z rosyjskimi placówkami naukowymi. Spora część członków tajnych stowarzyszeń postępowych i uczestników powstania listopadowego pozostawiła ciekawe pamiętniki z syberyjskiej tułaczki. Przechodząc jednak od najwcześniejszych źródeł polskich z zakresu etnografii Syberii, podkreślić należy, że zawarte w nich materiały są o wiele ciekawsz'e od informacji pochodzących z pierwszej połowy XIX stulecia. Te ostatnie są bardziej fragmentaryczne i nic zawierają już tak cennych dla etnografii wiadomości, chociaż zasługują bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w literaturze polskiej. Dalszy chronologiczny przegląd polskich relacji o ludach Syberii rozpocząć należy od ks. Tadeusza M a s z e w s k i e g o (l731~1343), który na początku XIX stulecia udał się jako misjonarz na Syberię, skąd powrócił w 1821 r. Podróżując w celach misyjnych dotarł nad Bajkał, gdzie zetknął się z Tunguzami i Buriatami. Jego "Opis Syberji" zamieszczony w "Miesięczniku Połockim" (1312) oraz "Wyjątek z lisL! opisującego podróż z Irkucka do Nerczyńska", drukowany również w "Miesięczmiku Połockim" (l308) zawierają nicco informacji o napotkanych ludach. Jako misjonarza interesowała go szczególnie kultura duchowa tubylców, o której przekazał trochę wiadomości. Tak jak i poprzedni autorzy również i ks. T. Maszewski nie był oczywiście badaczem w ścisłym znaczeniu, ale podróżnikiem ~ misjonarzem, który opisał swoją peregrynację i spotkane ludy. W pierwszej pał. XIX w. ważną postacią dla historii etnografii i orientalistyki polskiej jest znakomity badacz ludów mongolskich Józef K a wal e w s k i (1801~1878), zesłany na osiedlenie w Kazaniu, po procesie "Filomatów i Filaretów", do których grona należał. Już jako student uniwersytetu wileńskiego odznaczał się J. Kowalewski wielkimi zdolnościami lingwistycznymi. Stąd też od pierwszych chwil zesłania zabrał się do nauki języków Bliskiego Wschodu. Wkrótce opanował arabski, perski, turecki i tatarski, a potem język mongolski, mandżurski, tybetański i sanskryt. Podróżując po środkowej Syberii gromadził materiały językowe i etnograficzne. Interesował sit; ustrojem społecznym ludów Dalekiego Wschodu, zbierał wiadomości do historii tych obszarów, badał pierwotne wierzenia Buriatów. J. Ko- �Wkład PoLQkuw <Lv badań nad Lu<Lami Syberii 525 walewski był do połowy XIX stulecia jedynym znawcą północnego buddyzmu i kultury szczepów mongolskich, i bez przesady można powiedzieć, że to właśnie on położył trwałe podstawy pod późniejsze badania ludów mongolskich i ich kultury. Odbył on dwie wyprawy naukowe w doliny rzek Tamczy i Selengi, a a swych eksploracjach pisał, że zawsze musiał: ,,(...) wdzierać się na urwiska skał, żeby wynaleźć koczowiska i pod okopciałymi jurtami szukać ludzi, zaznajomić się z lamami, z nimi razem jeździć na nabożeństwa do świątyni i klasztorów, wszędzie wydobywać odwieczne rękopisa, ślęcząc nad nimi w dzień i w nocy; a tymczasem z ogoloną głową, zawinięty w szlafrok mongolski, musiałem poprzestawać na miseczce herbaty ..." (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 137-138). Główne zainteresowania J. Kowalewskiego koncentrowały się wokół Mongolii, ale przebywając na Syberii oddaje się w całej pełni studium nad jej ludami. Mieszkając wśród Buriatów, poznał ich język, obyczaje i niedolę. "Żyję tu między Józef Kowalewski (1800-1878) dobrymi Buriatami, pisał on zawsze gotowymi ku pomocy w moich zatrudnieniach naukowych. Z nimi czytam, rozmawiam, a wolne chwile przypędzam w przyległych koczowiskach, świątyniach, podczas nabożeństwa lub biesiad przyjacielskich. Wszędzie jednostajną znajduję uprzejmość za uprzejmość. Skromny mój stół nie zamknięty przed gośćmi stepowymi, z którymi dzielę się kawałkiem chleba, łopatką baraniny i miseczką herbaty. (...). W murowanych gmachach, wytwornych salach za własny grosz trudno ujrzeć tyle ujmujących przychylności, ile na twarzy ubogich moich sąsiadów, z radością niosących ostatnią odrobinę dla przybysza" (cyt. za W. Zawadzki, 1952, s. 138). Uznając zasługi badawcze polskiego zesłańca w dziedzinie mongolistyki ówczesne władze carskie mianowały go zarządzeniem z dnia 23 lipca 1833 r. profesorem filologii mongolskiej na Uniwersytecie w Kazaniu. Lata od 1833-1850 są najbardziej twórczym okresem działalności naukowej i pedagogicznej J. Kowalewskiego. W tym czasie wydaje �ANTONI KUCZYŃSKI on trzy prace: .,Dictionnaire mongol-russe-fran<;ais", Kazań 1844-1845, "Krat'kaja gramatika mongolskaja kniżnago jazyka", Kazań 1835 O'faz "Mongolskaja chrestomatija", Kazań 1836-1837. Warto zaznaczyć, że jakkolwiek związany był J. Kowalewski z rosyjskimi placówkami naukowymi, nie zerwał jednak łączności z krajem i nauką ,polską. Po zaproponowaniu mu profesury w Warszawskiej Szkole Głównej (1862) powrócił do kraju. Jego dorobek naukowy przywieziony z Kazania był ogromny. Obejmował on szereg przygotowanych do druku prac, a wśród nich: "Badania a buddyjskiej chronologii", "Historia literatury mongolskiej", "Hi:storia buddyzmu", "Gramatyka porównawcza mongolsko-turecko-fińska", "Próba mongolskiego źródłosłowu", "Podróż do Mongolii i Chin w latach 1828-1831", 6 tomów, "Historia Mongolii", 3 tomy, "Biografia Dżonkawy, reformatora buddyzmu w Tybecie", "Biografia Ozoja Pandity" oraz "Biografie Dalaj Lam tybeckich". Prace te nie ukazały się jednak drukiem. We wrześniu (dnia 19) 1863 roku z okien domu, w którym mieszkał J. Kowalewski, dokonano ~amachu bombowego na namiestnika carskiego F. Berga. Wówczas to w odwet za ten czyn władze wojskowe nakazały spalić wszystkie ruchomości mieszkańców tego domu. Razem z fortepianem F. Chopina -rzucono na stos pod pomnikiem M. Kopernika bezcenne rękopisy prac J. Kowalewskiego. Zrozpaczony właściciel udaje się wtedy do pałacu namiestnikowskiego. Powraca z rozkazem zaprzestania palenia. ZmartwiOlUy szuka wśród popiołów prac swego życia, ale co udało mu się wydobyć z popieliska nie wiadomo. Zmartwiony klęskami osobistymi, nie może już J. Kowalewski wkroczyć w wir wydarzeń politycznych. Obce mu stały się ideały młodości. Nie interesuje się zupełnie po"\vstaniem styczniowym i obojętnym wzrokiem przygląda się jego upadkowi. Złamany na duchu, przedwcześnie zniedołężniały, umier:l w roku 1878. Jeszcze w czasie podróży J. Kowalewskiego po Syberii, podczas których gromadził materiały etnograficzne o Tunguzach i Buriatach wyo. buchło w kraju 'powstanie listopadowe. W okresie tym stykał się on z nowymi transportami jeńców-powstańców, pędzonych na zesłanie. W jednej z takich grup był przyjaciel A. Mickiewicza, Adolf .J a n u s z·· k i e w ic z (1803-1857), zesłany do Wiatki, a ,potem do Tobolska skąd przeniesiony został do Iszymia. Przebywając na zesłaniu gromadził materiały etnograficzne. Od roku 1841 mieszkał w Omsku, gdzie pracował w kancelarii naczelnika Kirgizów sybirskich. Stąd też odbył trzy wyprawy na te-ren dzisiejszego Kazachstanu: pierwszą w r. 1843, drugą w r. 1845, trzecią najdbuższą w r. 1846 . .Jego "Listy ze stepu Kirgiskiego pisane do rodziny i przyjaciół w 1846 r." ukazały się w Bibliotece Warszawskiej, 1859 r., t. I-III, a dziennik wyprawy, uzupełniony lista- �WkŁad POLaków do badań nad Ludami 527 Syberi.i mi do rodziny i znajomych, wydany został dwukrotnie jako: "Żywot Adolfa Januszkiewicza i jego listy ze stepów Kirgiskich", (1861 i 1875). Ostatnio dziennik ten przetłumaczyła na język rosyjski F. Iwanowna Stiekłowa z uniwersytetu w Ałma-Acie (J. Odrowąż-Pieniążek, 1966). Zawarte w nim wiadomości posiadają znaczenie dokumentu historycznego gdyż dowiadujemy się z nich o przyjęciu Wielkiej Hordy Kaza{;hów pod pakf;l;uhm41Ćt/ nowanie rosyjskie. Wartość dziennikCl (f) wzbogacają mClte-riały etnograficzne odnoszące się do Kazachów, Tatarów i Kirgizó",,·. Chociaż relacje te dotyczą głów; r";)«l!e, a"'ł~ ,,;)g1ło nie ludów Azji Środkowej, należy jed""'-.,1: nak pamiętnć, że posiadają one duże zna,. L~l"«jl IS:!!. UJ:!:.!.lR33.1JiHI. czenie przy odtwarzaniu związków kulturowych sąsiadujących ze sobą grup etnicznych, u w tym z obszaru Syberii. TlMll. Ciekawe wiadomości o Syberii i za= mieszkujących ją ludach podaje również ,Józef Kobyłecki (1801-1867), oficer urtylerii, który za odmowę walki przeciw powstaJ'lcom w 1831 r. przoniesiony został do Moskwy, a potem do ToboIsk". Jego książkn: "Wiadomości o Syb(Tyi i podróże w niej odbyte w latach 1B:31, 1833, 1B34 przez J. K., t. I, II", wyd,1nJ \'.' Warsz<i\vie 1837 r. zawiera sporo : i/\" i l' •• hrqI\:V~""St£"Fi.;;:;Ł'n informacji z zakresu etnografii i jako pierwsza w literaturze polS'kiej próba monograficznego ujęcia na temat Syberii, Ryc. 6. J. K o b y ł e c k i, zasługuj c nu nieco szersze omówienie. Wiadomości o Syberii i podróże.. Warszawa 1837. Fa.,Wiadomości" J. Kobyłeekiego przyksymile strony tytułowej. noszą taki obraz .kultury ludów Syberii, jaki rvsuje ówczesna literatura przedmiotu. W wielu jednak wypadknch jego relucje zawierają nieco błędów, graniczących z etnograficzną fantazją. Ustel'ki te, które łatwo się zauważa nic przekreślają jednak trudów autora piszącego we wstępie, że przejeżdż".1ąc ,,(...) kilkakrotnie od 1831 roku, w przeciągu lat czterech z po wołaniCl służby, średnią i południową Syberyją, aż do samych granic państv,;a chiJ'lskiego, zbierałem w tych podróżach z troskliwością dla własnej pamięci to wszystko, co tylko od światłych mies~kaJ'lców znsiągnąć mogłem: o zwyczajach, religii, sposobie życia ludzi okolicy \V której się znajdowałem i najodleglejszych nawet stronach; takowe f �538 ANTO I KUCZYNSKI wiadomości starannie zebrane (...) w wolnych od obowiązków chwilach. sprawdzałem Z opisami rozmaitych Autorów" (Wiadomości o Syberyi .... 1837, przedmowa). W pierwszych partiach "Wiadomości o Syberii" formacje o Tatarach. Zakres tematyczny tych szeroki. Dotyczą G:ne szczegółów z zakresu zClmieszczone są inrelacji jest bardzo kultury materialnej, spolecznej i duchowej. Oto jak brzmi opis Clutora, dotyczący budownictwa mieszlwlncgo: "Domy bogatych tatarów są obszerne połączone niekiedy gankami, zwykle tak wzniesione nad poziom. iż po kilkunastu stopniach do nich wstępować trzeba, zawierają onc' ,.;:ilka komnat (...) obszerne pod\\'órze :>parkanione, zabudowane jest 'amusami i magazynami; biedi1i2jsi 5tawia,ią podobnie wzniesione zamieszkania, ale o jedne,; tylko niewielkiej izbie, do której pro\\·2.dzą Ryc. 7. Chata Tatarów syberyjskich (auz podwórza szerokie o:!kryte \\'schotor rysunku niezidentyfikowany). J. K o:!y, tworząc przed drzwiami galery~ b y ł e c k i, Wiadomości o Syberii i pobez poręczy; podłoga jednej połowy dróże ... Warszawa 1837. izby wzniesioną jest na pół arszyna, na niej rozpostarte są wypra\\'ne skóry, leżą bez porządku poroz.rzucane poduszki, odzienia i wojłoki, i to t\\'orz~' leżankę familii tatarskiej; tam starce i dzieci rozciągają się niedbale po cal\'ch dniach" (Wiadomości o Syberyi..., 1837, s. 70-71). Opisana tu chata Tatarów syberyjskich, a więc tobolskich, jenisiejskich, kuźwieekich, Kaczyńców i Sagajców to kleć G prastarej konstrukcji slegowej, występującej do niedawna na Polesiu, Białorusi, Wielkorusi, Finlandii, Skandynawii i Szwajcarii (K. Moszyński, 1927, s. 482). Jest to niewątpliwie typ prastary, występujący obok konstrukcji na sochę i ślemię. Ciężar dachu spoczywa tu na slegach tj. belkach wspartych o szczytowe ściany budynku wypełnione coraz to bardziej zwężającymi się belkami zrębu. Co się tyczy wiadomości a innych pisał J. Kobyłecki, że: ludach Syberii, to a Ostiakach ,,(... ) wzrost mają średni, twarz rumianą, włosy i oczy czarne: są po większej części bałwochwalcami; żony sobie kupują, (. .. ) zatrudnieniem Ostiaka jest r~'bołówstwo, z którego robią sobie zapasy na rok cały; latem rozkładają ,\\'e "czumy" nad brzegiem ulubionej rzeki, zarzucają siecie, wyciągają je i z pra\\'dziwą żarłocznością rzucają się na ułowioną rybę pożerając ją surową" (Wiadomości o Syberyi ..... , 1837, s. 160). �\V/. ...lttd Puletkóu: (lu bada?'l nad ludami Suber}i Dalej następują szczegóły dotyczące magazynowania ryb na zimę, pożywienia oraz opisy ubiorów, a także wiadomości z zakresu kultury duchowej. Sto5unkowo najdokłctdniej opisał J. Kobyłecki Tunguzów, podając szereg wiadomości o ich gospodarce, kulturze społecznej i duchowej w obrębie której -najwięcej miejsca poświęcił obrzędom szamańskim. Oto jak w relacji autora wygląda ubiór Tunguza: "Głównym ubiorem Tunguza, jest kurtka .,chuń·' podobna do dawnej Hiszpańskiej, 'zrobIona z wyprawnych skór jelenich, lub sukna, obszyta jest na wszystkich szwach i po brzegach, zamiast wyłogów szeroką paciorkową taśmą z wypustkami, z jedwabnej materyi, z pod tych obszywek wychodzi po brzegach sukni, [randzJa z grzywy koziej, biała lub czerwono malowana. Obuwie, buty "unty" są dwojakie, jedne krótsze z zapięciem, drugie zaś równie długie jak u Samojedów, okrywają gołenie i zawięzują się rzemieniami, robią je z jeleniej skóry. Spodnie odzienie "chorki" podobne jest do Ostiackiego i Samojedzkiego, ale bez futra i nakrywa się krótką jubką "siln.ie". Od szyi do jubki, wisi napierśnik, a na nim poprzyszywane różne kółeczka; mala żelazna fajka "sanRyc. 8. Tunguzka na renie (auga", krzesiwko "neka", tytuń "chara", siarka, tor rysunku niezidentyfikowan:I'). hupka, nóż i inne drobiazgi, wszystko razem J. Kobyłecki, Wiadomości ... WarIV skórzanym lub sukiC'nnym chińskim woreczszavra 1837. ku. Na głowie noszą czapeczkę "awon"; na plecach kołnierz ze strzałami, łuk w sajdaku. W ręku trzymają (...) oszczep myśliwski i gwintówkę. Buty, kurtka, napierśnik, pas, czapka i sajdak obszyte są roznokolorowemi paciorkami w deseń; kołczan zaś staraniem uprzejmej Tunguzki, najpyszniej bywa ozdobiony. Ubiór kobiety prócz uzbrojenia, zupełnie jest taki sam ,jak u mężczyzny, tylko że bogaciej bywa wyszyty kolorowemi pacioreezkami, także i czapka zgrabna, lekka, lejkowata, obszyta futerkiem i mająca u góry otwór, przez ktar . ,. przepuszczany jest pęk rozpuszczonych włosów" (Wiadomości o Syberyi ..., 1837, s. 191--192). W innych partiach "Wiadomości" wymienione są szczegóły o tatuowaniu twarzy, o obrządku pogrzebowym, tańcach i ceremoniach szamańskich. "Szaman pisze J. Kobyłecki - wymaga od przychodzącego po radę w chorobie, łub chcącego wiedzieć przyszłość swoją, aby w zapytaniach proszącego, była zupełna prawda, otwartość i szczerość, a nadewszystko ufność. (. .. ) Ubiór Szamana, zrobiony jest z jeleniej skóry, na nim pozawieszane są dzwonki, szpony orła, skóry z wężów, rzemienie. blaszane figurki i różnego rodzaju brzękadła. Na nogach nosi "unty" z nóg renifera. W czasie Szamaństwa, zwykle odbywa swe tarlce i szamotania siG koło ogniska, przez które skacze; wyciąga ręce, przekrzywia 12 - Lud. t. ;)1, cz. II, 196H �;-;30 ANTONI KUCZYŃSKI usta, przewraca oczy, w ciągłym ruchu utrzymuje wszystkie członki i ciało całe, pot strumieniem spływa po jego twarzy; głos ma przeraźliwy i przenikający; nakoniec pozbawiony czucia pada na ziemię; (. .. )mówią źe w tej chwili obcuje z duchami, potem przepowiada" (Wiadomości a Syberyi .... , 1837, s. 198-200). Wiadomości we. Oczywiście szamana, która te chociaż bardzo powierzchowne są jednak prawdzipominięto tu szereg szczegółów dotyczących działalności opierała się na wierze, że całe swoje nadprzyrodzone umiejętności czerpie on od wielu duchów opiekuńczych i pomocniczych. Co do stwierdzenia, że podczas ceremonii szaman "pozbawiony czucia pada na ziemię", to chodzi tu a ten moment misteriów szamańskich, kiedy ekstaza tańczącego dochodziła do punktu kulminacyjnego, i rzeczyv\7iście padał on na pewien czas półprzytomny lub nioprzytomny na ziemię. Moment ten traktowano jako najważniejszy punkt obrzędu, wierząc że jest to chwila wędrówki duszy szamana do krainy duchów pomocniczych i opiekuńczych (A. F. Anisimov, 1951, s. 187-215). Dalsze informacje J. Kobyłeckiego o ludach Syberii północno-wschodniej są bardzo skąpe. Pisząc a Jukagirach, Czukczach i Koriakach, ograniczył się on do !podania ich głównego zajęcia hodowla reniferów lub myślistwo wraz z 'Polowaniem na ssaki morskie (Koriacy i Czukcze) - oraz przybliżonego określenia rejonów w których oni zamieszkiwali. Bardziej d~kładnie opisał autor Kamczatkę i zamieszkującą ją ludność (Kamczadale). Podane przez niego wiadomości są powtórzone za S. P. Kraszennikowem i G. W. Stellerem, autorami dwu najwcześniejszych prać a tym półwyspie i jego mieszkm'lcach (S. P. Kraszennikaw, 1755, 'Pierwsze wyd., G. W. Steller, 1774, pierwsze wyd.). Pisząc a Kamczadalach podaje autor, że ich głównym zajęciem podczas lata jest: .,(. .. ) łowienie ryb, suszenie ich i przewożenie z brzegów morza do własnvch siedzib, oraz przysposabianie żywności dla psów używanych do jazdy: kobiety wyprawiają i czyszczą ryby, albo zbierają różne potrzebne zioła. W jesieni mqżczyzna bije ptastwo i zimą chodzi za sobolami i lisami, wiąże sieci, sporządza sanie i zwozi drzewo; żony zaś przędzą w domu. Skoro tylko nastąpi wiosna, a rzeki rozpuszczą i oczyszczą siG z lodu, zaraz Kamczadale do połowu morskich bobrów, wyder i innych zwierząt płyną w morze ... " (Wiadomości o Syberyi ..... , 18:31, s. 206-207). Pozostałe wiadomości na temat etnografii Kumczadali dotyczą kultury społecznej i duchowej. \'1 skrótowej formie przedstawił autor zwyczaje związane z zawieraniem związku małżeńskiego, które już wcześniej opisane zostały przez S. P. Kraszennikowa. Sumując uwagi na temat etnograficznych obserwacji J. Kobyłeckiego, podkreślić należy, że książka jego zasługuje bez wątpienia na uwagę. jako pierwsza w literaturze polskiej próba pewnej syntezy na temat �Wkła([ Polak()w do bada?'z naci ludami Syberii Syberii i jej mieszkańców. Nie ustrzegł się w niej autor szeregu błędów, które v."ystępują również w ówczesnej literaturze przedmiotu. Niceo informacji o Syberii zabajkalskiej zawierają wspomnienia Wincentego M i g u r s k i e g o (1815?-1863), zatytułowane "Pamiętniki z Syberii", Lwów 1863. Jako Ipowstaniec 1831 r. wyemigrował on początkowo do Francji, skąd przybył do kraju jako emisariusz. Uwięziony przez władze carskie zesłany został do Uralska (1835), następnie mieszkał w Nerczyńsku, a potem w Irkucku. Z Syberii powrócił w 1859 roku. J ego ,Pamiętniki" nie zasługują jednak na szersze omówienie, gdyż zawarty w nich materi,jł etnograficzny nie posiada tak oryginalnego charakteru jak relacje przytoczone powyżej. Równie ogólnikowe i fragmentaryczne są matcriClły etnograficzne zawarte w książce: .,\Vspomnienia z czasów pobytu w cytadeli warszawskiej i na Syberji", Lwów 1876. .Jej autor Konstanty Wa lick i (1805-1863) był członkiem nieudanej wyprawy pClrtyzanckiej z Galicji do Królestwa Polskiego, którą dowodził pułkownik Józef Zaliwski. Pojmany przez wojska rosyjskie zesłany został w 1833 r. na Sybir, początkowo do Omska, a potem do Irkucka. Do kraju powrócił w r. 1845. Brak miejsca nie Ryc. 9. Samojedzka odzież poz\vaL nCl szersze omawianie treści zimowa (autor rysunku nie"Wspomnień", tym bardziej, że jest ona zidentyfikowany). ,T. Kobymałowartościowa dla rozpatrywanych tu łecki, Wiadomości ..., Warszawa 1837. zagadniel'l. W skład ciekawszych postaci polskich zesłańców, którzy interesowali się etnografią Syberii wchodzi Ewa z Wendorffów F e l i ń s k a (1793-1859), pisarka zesłana na Sybir w 1839 1'. w związku ze sprawą Szymona Konarskiego. Osiedlona początkowo w Berezowie, a od 1841 r. w Saratowie, napisała obok paru po\vieści .,PClmiętniki z życia", Wilno 1856 oraz "Wspomnienia z podróży po Syberji ,pobytu w Berezowie i Saratowie spisane przez Ewę Fe1il1ską", t. I-II, WarszClwa .1852, zawierające nieco uważnych informacji a Ostiakach i Samojedach. Oto mały fragment z jej relacji mówiący o pożywieniu Ostiaków: ,,(. .. nie można sobie wyobrazić, jakiemi obrzydliwościami Ostjacy karmią sic pospolicie. Pomijam surową rybq, która jest pierwszym przysmakiem wszystkich kla.'; tamtejszych mieszkańców. Ostjacy jedzą surowe mięso i krew, kiszki, �532 ANTONI KUCZYŃSKI zdechliny, zgniłe mięso i śmierdzące ryby. Żadne mięso jakiegokolwiek ptaka nie jest przez nich wyłączone. Lisy, wrony, wiewiórki, sroki, wszystko u nich zarówno dobre" (Wspomnienia z podróży po Syberyi ..... , t. I, 1852, s. 124). Całość materiału etnograficznego zawartego we "Wspomnieniach" jest bardzo przemieszana. Opisy kultury materialnej łączą się z zagadnieniami z zakresu kultury duchowej i społecznej. Nie umniejsza to jednak wartości relacji, które w dużej mierze zgodne są z relacjami innych autorów. Pisząc o zawieraniu związku małżeńskiego podaje autorka, że Ostiacy ,,( ... ) zwykle kupują swoje żony; jednak ten obrzęd mniej jest formą handlową niż obrzędem grzeczności i wspaniałości. Żona im drożej zapłacona, tem jest zaszczytniej dla niej jak dla jej rodziców i narzeczonego. Rodzice bogaci choć biorą kałym czyli zapłatę za córkę, dają jej wszakże pewną wyprawq czy to w renach, czy też w futrach pewnej wartości, ubodzy zaś ograniczają się bardzo małym kałymem. Żona ubogiego Ostjaka nie kosztuje go czasem więcej nad wartość rena. (. .. ) Według religii szamańskiej, którą wyznawali dawniej i dziś jeszcze wyznaje znaczna część Ostjaków, wielożeństwo jest dozwolone;" (Wspomnienia z podróży po Syberyi .... , t. I, 1852, s. 175). Bliższa analiza tych wiadomości wskazuje, że znajdują one potwierdzenie w literaturze poświęconej 'przedstawieniu kultury Ostiaków (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Podobne informacje podała E. Felińska o Samojedach, którzy KOczowali wówczas ,,(. .. ) ponad brzegami oceanu Lodowatego, poczynając od gór Urałskich, aż do rzeki Leny. Ziemia którą oni zajmują jest nizka i bagnista z tej przyczyn~'. las nawet nie porasta, to jest, nie ma gatunków drzew wysokich, tylko łozy. Nie mają więc Samojedy obfitego opału jak Ostjacy, ani las nie służy im za ochronę od zimna. Cienkie patyki z łóz są ich jedynym opałem, namiociki ze skór renów rozbite na śniegu, schronieniem przeciw ostrym mrozom. Te namiociki mają kształt ostrosłupów, nazywają je czumy. Samojedy przenoszą je z miejsca na miejsce kilka lub kilkanaście razy do roku, według potrzeby wskazanej przez myślistwo lub rybołówstwo. (. .. ) Samojedy żyją jedynie z rybołówstwa i polowania: utrzymują także większą ilość renów, któremi się karmią w czasach nieszczęśliwych łowów, lub gdy rybołówstwo niepomyślne" (Wspomnienia z podróży po Syberji .... , t. J, 1852, s. 177). Informacje E. Felińskiej o Samojedach odpowiadają w dużej mierze opisom innych autorów. Ten niezbyt szczegół<JIWY opis przenośnego szałasu wymaga dodatkowych uzupełnień. Otóż za powszechną formą mieszkania służył Samojedom przenoŚ'l1Y stożkowy szałas, składający się z żerdzi złączonych u góry, pokryty w lecie korą brzozową, w zimie skórami Teniferowymi lub łosiowymi. Wewnątrz znajdowało się ognisko. Ponad nim na wysokości około 1,5 m. przechodziły dwie poprzeczki na których zawieszano metalowe kotły do gotowania strawy (E. D. Prokofieva, 1956, s. 618). �Wkład POlaków do badań nad ludami Syberii 533 Na zakończenie należy także dodać, że zauważyła również E. Felińska różnice językowe pomiędzy Ostiakami, a Samojedami, którzy pomimo zbieżności kulturowych należą do dwu odrębnych grup językowych: samojedzkiej i ugryjskiej (Atłas Narodow Mira, 1964, s. 22-23, T. Milewski, część II, zesz. I, 1948, s. 200-205, E. D. Prokofieva, 1956, s. 610 i 571). Ciekawą postacią w dziejach polskich zesłań politycznych pierwszej połowy XIX stulecia jest Eugeniusz Ż m i j e w s ki (1816-1885), uczestnik ruchu konspiracyjnego organizowanego przez Szymona Konarskiego. Aresztowany przez władze carskie (1838) wywieziony zostaje na Sybir, do katorgi nerczyńskiej. Zwolniony z :katorgi, musiał osiedlić się na Syberii. Od tego momentu roz'począł ,poszukiwania złota w pustyni witymskiej kraju Zabajkalskiego między Wierchnoudyńskiem a Barguzinem. Potem wędrował w okolicach górnego Jeniseju, w górach Sajańskich i nad brzegami Leny i Ol~kny. Po powrocie do kraju w 1856 r., wydał "Sceny z życia koczowniczego", 3 tomy, Warszawa 1859-1862 oraz .,Daurja. Z moich wspomnień syberyjskich", Wiek (Warszawa) 1884, nr 291, 295; 1885, nr 7 i "Z moich wspomnień. Żegluga po Lenie i podróż po puszczach oleknińskich", Wiek (Warszawa) 1883, nr 178. ,Jego wspomnienia nie zawierają wiele materiału etnograficznego. Są to bardzo luźne urywki O Tunguzach i ich zajęciach myślistwo, łowienie ryb, hodowla reniferów. O Buriatach pisał E. Żmijewski, że są oni "szczepem ludu mongolskiego" i mówią jego językiem. Dzielą się na rody" (... ) pod zarządem naczelnika rodu stojącego; ten nietylko jest głową familij i, lecz zarazem wykonywa nad wszystkimi jej członkami pewien rodzaj władzy administracyjno-sądowniczej. Niektóre z tych rodów posiadają prawo pierwszeństwa nad innymi. (. .. ) Naczelnikiem całego pokolenia, czyli wszystkich rodów, jest tak zwany Tajsza, którego władza jest dziedziczną w jego domu. Rada stepowa złożona z Zajsangów, czyli ze starszych z każdego rodu i pod prezydencją Tajszy zostajqca jest pośredniczką między pokoleniem i rządem cesarstwa, wykonywa rozporządzenia tego ostatniego, rozstrzyga spory między członkami różnych rodów zachodzące i wydaje rozmaite urządzenia wewnętrznych stosunków całego pokoleni" dotyczące" ("Sceny z życia koczowniczego"). Pozostałe informacje z zakresu etnografii są bardzo ską:pe i nie zasługując na wnikliwszą analizę. Dodać tu tylko nnIeży, że są one zgodne z innymi wiadomościami zawartymi w literaturze przedmiotu. Innym Polakiem zesłanym za sprawę Sz. Konarskiego był Bronisław Z a l E S k i (1819-1880), przebywający od roku 1847 w orenburskich batalionach karnych. W czasie 'pobytu na zesłaniu zwiedził on zachodnią część Syberii, a w latach 1848-1855 brał udział w trzech wyprawach: w gór:-! Uralu, do Turkiestanu i Chin. Jego książka "La vie des steppes Kirghises, descri!ptions, recites et contes", Paris 1865 nie dotyczy jednak Syberii, więc dajemy o niej tylko wzmiankę. �ANTONI KUCZYŃSKI W r. 1840 zesłany zostaje na dwa lata katorgi Rafał B ł o 11 s ki (1817 ?). Wywieziony początkowo do Tary, potem do Ekateryneńskich Zawodow, zamieszkał pod koniec zesłania we wsi Uj kolo Tary. gdzie zetknął się z Ostiakami. Jego wspomnienia "Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego przez niego samego w Rzymie opisany \\. 1865 r.", Kraków 1867, zawierają nieco szczegółów z zakresu etnografii Ostiaków. Wiadomoś'ci te chociaż fragmentaryczne nie stoją jednak w sprzeczności z relacjami innych autorów (G. Novickij, 1884, M. A. Kastren, 1858). W związku z tym warto przytoczyć obszerniejszy wyciąg z tych wspomnień: Ostiacy pisze R. Błoński ,,(. .. ) są ludem na pół dzikim, życie prowadzą koczujące. (. .. ) "-lajd 3woich duchowników czyli Szamanów, którzy przychodzącym o porade;, gdzieby ,ie dało napotkać kosztowną na polowaniu zdobycz, wróżą. Odbywa sie; to tak: Szaman upaja siC; dymem z ziół, poczym gdy go wiążą, rzuca się konwulsyjnie na ziemi i po niejakim czasie uspokaja się, i jak przez sen mówi o odległości miej.oca i stronie, gdzie siC; zwierzę znajduje. O obrzędach religijnych nic dokladncg0 od nich dowiedzieć się nie można: t.o tylko jcst wiadomym, że jeżeli kto 7. nich umrze zawijają go w rogóżki, kładąc mu przy boku łyżkC; i miskę, i zawie . ;zaj'j na drzewie. Lud ten żywi się mięsem, z zabitych zwierząt bez wylączeni<1 rodzaju. Zgłodniały na polowaniu zabitą wiewiórkę rozdziera i najprzód kI'C\\' WYS~'5a, a potem zjada surowe mięso. Zwyczajnie zaś je gotowane bez żadn~'ch przypra\\' i soli. Odzież jego i obuwie skład3 się ze skór zwierzęcych, a nic\\'.\'prawn~'ch szerścią do wierzchu szytych żyłami tych samych zwierząt, lub z w:"c;trzności zrobionymi nakształt strun nitkami i igłą kościaną. Ostjak włosy ma na głowie po połowie rozgarnięte z warkoczem w tyle. Twarzy jest śniadej, plaskiej, Ni.[~d\· się nie umywa. Poluje po ogromnych śniegach na łyżwach, wyrobion\'ch z cienkich desek brzozowego drzewa, Są one długości dwa i pół łokcia. ~)odbite ,.c spodu skórą z łosiowych lub jełenich nóg szerścią ułożonych do przodu - szerokości zaś na ćwierć łokcia - końce ich z przodu zachylone - na środku j\'Ź\V\" są urządzenia do stawiania nóg" (Pobyt na Syberyi Rafała Błońskiego .. 1867, s. 29-30). W innych partiach 'pamiętnika znajdują się krótkie wiCldomosci o sposobach polowania na niedźwiedzie, lisy, wilki i różnego rodz8ju ptactwo, Relacje te chociaż skąlpe świadczą jednak o etnograficznych zainteresowaniach autora, który w krótkim czkicu ,podał zwięzłą charakterystykt; paru zagadnień z 'zakresu kultury Ostiaków. Dla dopełnienia obrazu polskich relacji o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o autorze zesłańczych wspomnień Rufinie P i o t l' o W s k i m (1806-1872), który po upadku powstania listopadowego wyjechał do Francji. Wróciwszy do kraju j£lko emisarjusz Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, uwięziony zostaje przez władze carskie i zesłany na Sybir (1843), skąd udało mu si,~ zbiec, Początkowo mieszka w Paryżu, następnie przenosi się do krćiju. Swe przygody z zesłania opisał w "Pamiętnikach z pobytu na Syberjl". Po- �W/da<l Poln/"'>u.; <lo b(u!llń lIa<1 ludami Syberi.i znal1 18GO-1861, które zawierają bardzo mało materiału etnograficznego. Wiedza etnograficzna R. Piotrowskiego ogranicza się w .,Pamiętnikach" do podania paru małowartościowych szczegółów o Kirgizach, Czerkiesach i Kozakach. ,Jeszcze bardziej ogólne wiadomości podaje on o Ostiakach, Tunguzach, Jakutach, Czukczach i Kamczadalach. Stąd też ..Pamiętnik" jego bardziej zainteresuje historyka polskich zesłal1 politycznych aniżeli etnografcI. Tak przedstawiają się w najogólniejszych zarysach polskie relacje o ludach Syberii w pierwszej połowie XIX stulecia. Wiadomości te przeważnie skąpe zasługują jednak na uwagę jako jedne z wcześniejszych w dziejach naszej etnografii. Nie dziwmy się jednak autorom tych relacji, którzy przebywając wśród ludów Syberii tak mało napisali o ich kulturze. Wyjąwszy .T. Kowalewskiego wszyscy z nich nie posiadali tak gruntownych studiów jak on. Ich zainh,resowania badawcz1:' kształtowały się na obczyźnie, a że nie obce im były ideały romantyzmu. stąd w większości cytowanych pamiętników zawarty jest chociaż maly pierwiastek syberyjskiej egzotyki. Zesłanie i ciągła tułaczka nie sprzyjały gromadzeniu materiału z zakresu etnografii więc tylko to co pamięć przywiozła do kraju znalazło swój wyraz w wydanych po latach wspomnieniach. POLSCY BADACZE LUDÓW SYBERII W DRUGIEJ POŁOWIE I ICH KULTURY XIX WIEKU Druga połowa XIX stulecia, a właściwie okres po powstaniu styczniowym dostarcza Syberii wielu polskich badaczy po niewoli. Ważnym momentem w historii tych badal1 było założenie w r. 1846 Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu oraz powołanie w r. 1B51 Syberyjskiego Oddziału tego T0warzystwa w Irkucku, z inicjatywy którego \vielu polskich zesłańców prowadziło prace naukowe. Od tego rr.omentu obok ruchliwych kupców, śmiałych awanturników, politycznych względnie wojennych wygnal1ców zaczęły pojawiać się na Syberii coraz częstsze wyprawy naukowe. Druga połowa wieku XIX ożywia na Syberii życic kulturalne i badania naukowe. W odróżnieniu od okresu wcześniejszego, kiedy vv'szystkie poczynania badawcze (ekspedycje naukowe) przychodziły z zewnątrz, teraz zaczęła się ujawniać działalność kulturalna sił miejscowych. Na podstawie bogatych i różnorodnych materiałów, gromadzonych w miarę upływu lat, zaczęła powstawać bogata syberyjska literatura historyczno-geograficzna. Powoli odsłaniały się tajemnice nieznanych obszarów i egzotyczna kultura syberyjskich tubylców. Poważny udział w poznawaniu tych tajemnic posiada nauka polska. �,1,3G ANTONI KUCZYŃSKI Przegląd polskich badań nad ludami Syberii i ich kulturą rozpoczniemy w tym okresie od luźnych relacji Agatona G i 11 c l' a (1831-1887), ceni<mego publicysty i historyka, zesłanego nad Bajkał do karnych batalionów w r. 1853. Przebywając na zesłaniu poczynił A. Giller szereg interesującwch spostrzeżeń o życiu i kulturze ludów z którymi się zetknąl. O sprawach tych pisał w listach do brata Stefana Gillera, który zebrawszy je podał do Biblioteki Warszawskiej ja:Jw "Listy z Syberyi Agatonil Gillera", tamże, Warszawa 1856, t. 2, s. 186-192 oraz t. 4, s. 623-638. Materiał etnograficzny zawarty w "LisZABA.TKAL8KIEJKIłAINY tach" nie jest bogaty i dotyczy Buriatów, Czeremisów oraz Czuwaszów. W SYBERYJ O wiele wartościowsze informacje z tego zakresu odnajdujemy w książce A. Gillera - "Opisaniezabajkalskiej krainy", Lipsk 1867. Praca ta stanowi również interesujący zbiór wiadomości odnoszących się do zagadnien poli tYCl'Jl1o-społecznych zachodzących na obszarach Zabaj'kala w drugiej połowie J{IJ{ stulecia. A. Giller przebywając na zesłaniu gromadził 'stare pieśni, podania poetyckie, interesował się zwyczajami i obrzędami religijnymi Buriatów i ludów tunguskich. Interesujące są jego U I'1i li: ,.,\ lJ spostrzeżenia na temat szamanizmu. Zarejestrował on nieco szczegółów z zakresu praktyk magicznych towarzyRyc. 10. A. G i 11 e r, Opisanie zabajkalskiej krainy... Lipsk 1867. szących szamanowi podczas wprowaFaksymile strony tytułowej. dzania się w stan ekstatycznego podniecenia, mającego na celu nawiązanie łączności ze światem duchów. Oprócz tego zgromadził skromny materiał językowy, który wydał po latach W. Ziemacki jako - "Słowniczek oroczyńsko-polski A. Gillera", Lingua Posnaniensis, 1953, t. IV, ;:~-< s. 337-338. Kończąc te skromne uwagi na temat etnograficznych materialóvi A. Gillera, podkreśłić należy, że ja'1~kolwie'knie był on badaczem w pełnym znaczeniu tego słowa, to zgromadzony przez niego katalog L,l!dów kulturowych zasługuje na nieco szersze omówienie na co nie pozwnlają ramy tego artykułu. �Wkład Polaków do badań naci Luciami Syberii 537 ,lednym z powsz~hnie znanych Polaków, który zesłany został na Sy.bcrię za udział w powstaniu styczniowym był Aleksander C z e k an o \V s k i (1830-1876). O życiu i pracy tego zesłańca napisano wiele artykułów, ule w każdym z nich pominięto jego zainteresowania etnografią Syberii. Jedyny wyjątek w tym względzie stanowi praca zbiorowa wyduna w Związku Radzieckim. Jej tytuł brzmi: "A. L. Cekanowskij, Sbornik nieopublikowannych materiałow", "A. L. Cekanovskogo stati o jego naucnoj rabotie". Irkuck 1962. Znajdujący się w niej rozdział: "Etnografii~eskije nabljudienija i lingvistićeskijc zapisy A. L. C~kanovskogo", s. 47-54 sumuje jego dorobek w tej dziedzinie. Podróżując po Syberii spostrzegł A. Czekanowski, że Ewenkowie z okolic rzeki Olenick koczujący głównie po terytorium zamieszkiwanym przez Jakutów pozostawali pod wzmożonym wpływem ich kultury. Zebrał on także bogaty materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi do opracowania małego słownika: "ALexander CZ$anowski's Tungusisches Worterverzeichniss. Herausgeg. von A. Schiefner". Bull. Ac. Sc., t. XXIV, 1878, s. 89-146. O wiele cenniejsze mateAleksander Czekanowski (1830-1879) riały zgromadził A. Czekanowski z dziedziny geologii Syberii, ale spmwy te nie należą już do tematu niniejszego opracowania. Dzięki staraniom Towarzystwa Geograficznego przeniesiono go do Petersburga, gdzie miał opracowywać te materiały. Lata ciężkiej pracy zesłańczej doprowadziły twórczy umysł badacza do depresji. PopcInił samobójstwo przez otrucie, w momencie gdy otworzyły się przed nim możliwości systematycznej pracy naukowej, możliwości rozwinięte przez rząd, który przed laty zesłał go do katorgi w okolice Bratskiego Ostroga nad Paduńskimi kataraktami rzeki Angary. Podobne zasługi w poznaniu geologii i paleontologii Syberii przypisać nalu;-- Janowi C z e r s k i e m u (1845-1892), zesłanemu po upadku powstania styczniowego. Wcielony początkowo do oddziału wojskowego, bez pr<lwa awansu miał wędrować J. Czerski do karnych batalionów na ..kr&j świata" do Błagowieszczeń.ska nad Amurem. Na szczęście \V Omsku wówczas maleÓ'kim syberyjskim miasteczku - skończył się �ANTONI KUCZY:\,SKI okres jego wędrówki. Pozostał tu jako żołnierz batalionu Iortc:c'Zl1ego, a po przeniesieniu ,się do Irkucka (1871) poświęcił się badanion, geologiczno-geograficznym. Od roku 1883 pracował w Petersburgu ogłaszając wiele prac z zakresu geologii Syberii. Zmurł ,podczas wypraw~' do północnej Syberii w roku 1892 i został ,pochowany 30 km od miejsca śmierci, w uroczysku Omołon na wysokim brzegu Kałymy. Literatura polsku nie posiada do tć;'j pory wyczerpującego opracowania na tl:rnat życia i pracy naukowej .T. Czerskiego. POW8.Żniejsze artykuły z tego zakresu istnieją \\. języku rosyjskim, a ostatnio ukazdla sie nawet obszerna monograIia pod red. S. '.1./. Obrucieva - ,,1. D. Cerskij nieopublikovannyje sta ti, pisma i dnievniki. Stil ti (J 1. D. Cerskom i A. Cerskom", Irkuck 1956. Książ .. ka ta zawiera także pewną czc;ść nie wydcwych dotychczas materiałów polskiego badacza. W ich skład wchodzą równiez ..Etnograficeskie zamietki", s. 242-259 pochodzące z okresu jego jakuckiej ekspedycji Notatki te dotyczą szamanizmu u .Jakutóv:. lecznictwa, pieśni i opo\viadań. :'vbteriaJ~' językowe zgromadzone przez .T. CZt'rskiego podczas tej wyprawy opracownnc został," oddzielnie przez G. V. Tropina, juko "Lingvisticeskie nabljudienija 1. D. Cu,;kogo". Sbornik trudov po filologii, vyp. III. tilnn .. Ryc. 11. Faksymile z zapisami słownikowymi języka Ude1 958, s. 207-222. Ewenów. A. C z e k a n o wGłośną sławę w dziejach polskie!' badań s k i, Dziennik podróży (rkp). Syberii pozyskał Benedykt Dyb ow sk l (Zbiory Archiwum Akademii (1833-1930). Urodzony w rodziniesrednioNauk ZSRR). zamożnej szlachty kształcił się początkowCl w mińskim gimnazjum a potem na Uniwersytecie w Dorpucic. Wrocławiu i Berlinie_ W roku 1862 zostaje profesorem zoologii w Wars73-,vskiej Szkole Głównej. Ścisła współpraca z Rządem Narodowym w okresie po·· wstania styczniowego zaprowadziła go na syberyjskie wygnanie gdzie przebywał w latach 1865-1877. W okresie tym przeprowadza B. Dybowski badania nad florą i fauną Bajkału, których wyniki przynoszą mu sławę naukową. Odbywa szereg wycieczek po Kraju Zubajkalskim, ;) najgłośniejszą z nich jest zwiedzenie Kraju Amurskiego i Ussyryjskiego. Po uwoJinieniu, przybywa B. Dybowski do kraju, ale nie bawi tli długo (od sierpnia 1887 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to usilne poszuki- �Wkład Polaków do badali nad lv"elami Syber:i wania za pracą gwarantującą mu możliwości rozwoju badań naukowych, pracą której jako darwinista nie mógł znaleźć. Zrozumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca. Postanawia za wszelką cenę zrealizować swe poprzednie zamiary wyjazdu na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rasyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, gdzie przebywa przez cztery lata (1879-1883). W roku 1884 jest już B. Dybowski we Lwowie, gdzie otrzymuje katedrę zoologii po zmnrłym profesorze Szymonie Syryjskim. Do kraju nic wracał nasz podróżnik z pustymi rę!wmi. Wiózł ze sobą bogatą kolckc.i(~ przyrodniczą i cenne zbiory etnograficzne 1:1. Omówioniu życia i pracy naukowej B. Dybowskiego poświęconych jest wiele artykułów patrz S. Zieliński, 1932, s. 93-99 oraz K. Kowalska, A. Mikłaszewska Mroczkowska, 1960 ale w każdym z nich pominięto jego zasługi w zakresie etnografii. Przebywając na Kamczatce nie poprzestawał B. Dybowski na przypisanych mu obowiązJan Czerski (1845-1892) kach. Z własnej inicjntywy czynił o wiele więcej. Oddany pracy lekarskiej rozwinął w całej pełni działalność humanitarną. Troszczył się o zabezpieczenie bytu ludności, dziesiątkowanej przez choroby weneryczne zawleczone tam wraz z "cywili]: K . .J u r k i e w i c z, "Wystawa etnograficzno-przyrodnicza D-ra Dybov,skiego", ]<josy, 1884, t. ;J8, s. 150-151, 160, 171, 189-190, 207-208, rys.!. F. S u l i m i r s k i, "Wystawa zbiorów prof. B. Dybowskiego", Kurier warsz., 1884, nr. 456, s. 1-2, tenże "Dr. Benedykt Dybowski i wystawa jego zbiorów", Wl{drowiec, 1884, rocz. 22, s. 79-80, 86-87. "Katalog wystawy etnograficznej Kamczatki i wysp Komandorskich w Warszawie", Warszawa 1883, Toż: Lwów 1885 oraz patrz przypis nr 1. Katalog wystawy jest pracą anonimową, bez miejsca i roku wydania. Dane pochodzą z opracowania: K. K o wal s k a, A. NI i kła s z e ws k a - M l' o C z k o w s k a, "Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne", Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. �CJ40 ANTONI KUCZYNSKI zacją"; domagał się .poszanowania kultury tubylców, ich języka i obyczajów, :protestował przeciwko rabunkowej gospodarce myśliwskiej. Trzeba też podkreślić, że we wszystkich swych wspomnieniach idealizuje nieco B. Dybowski ludność Kamczatki, przedstawiając czasy, gdy była ona ,,.cywilizacją ludzką nie popsuta". Ten kult dla "dziJldch" przypomina w pewnym stopniu idee J. J. Rousseau (1712-1778), piszącego na temat pierwotnej niewinności, swobody, dobroci i szczęśliwości człowieka nie zepsutego jeszcze przez cywilizację. Okres kamczacki w życiu B. Dybawrskiego to nie tyIko praca lekarska i walka o prawa ginącego narodu, ale także ciągłe badania naukowe. Przebywając na półwyspie gromadził materiał antropologiczny, zoologiczny, etnografic~ny i językowy. Około 10 tys. zebranych przez niego wyrazów kamczada,lskich i koriaekich opracował na jego prośbę 1. Radliński wydając: Benedykt Dybowski (1833-1930) "Słownik narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", PAU. Wydz. Filologiczny Roz. Seria II, Kraków 1892-189514. Autor ten wykorzystał także materiały etnograficzne B. Dybowskiego w swej pracy "Przeszłość w teraźniejszości", Warszawa 1901 oraz w artykule "Stosunki etnografic~ne na krańcach wschodniej Azji", "Wszechświat" 1895, nr 65, 89, 99, 115; nr 44-45, 47-48, 50; 1897, nr 22-23. Sporo wiadomości etnograficznych zawierają także listy B. Dybowskiego pisane z Kamczatki do W. Taczanowskiego, opublikowane w czasopiśmie "Wszechświat", 1883, t. 2, s. 417-422 oraz inne prace i artykuły 15. 14 I. R a d l i ń s k i, "Słowniki narzeczy ludów kamczackich. Ze zbiorów Prof. B. Dybowskiego", Polska Akademia Umiejętności. Wydz. Filologiczny. Rozprawy, Ser. II, vol. 1-3, Kraków 1892: toż samo ukazało się jako oddzielne odbitki, Kraków 1892-1894; vol. 7, Kraków 1895: toż samo jako oddzielna odbitka, Kraków 1895. IS Z ważniejszych opracowań B. Dybowskiego zawierających materiały etnograficzne wymienić należy: "O Syberyi i Kamczatce", Warszawa-Kraków 1912, "Wyspy Komandorskie. Odczyt miany na posiedzeniu Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu w marcu 1884", Kosmos 1885, rocz. 10, s. 1-30, 48-68, 113127, 168--180, 224--229, 436-458, tabl. ID, mapa 1. Oddzielna odbitka s. 106, Toż w streszczeniu w języku rosyjskim: "Soobscenie o Komandorskich ostrovach", łzv. Rus. Geogr. Obsc., 1884, t. 20, s. 196-201, "Z Syberyi i Kamczatki", Tydzie11 1900, �\VJ{/ad rio Pola/.u)H) badań nad luclan1i SybArii Materiały etnograficzne zgromadz·one przez B. Dybowskiego podczas wyprawy kamczackiej są niezwykle cenne. Na czoło wysuwają się tu zabytki kultury materialnej - odzież, modele letnich i zimowych mieszkań kamczadalskich, modele sań i łodzi, plecione kosze, sprzęt łowiecki, drobne rzeźby koriackie wykonane z kości morsa - opracowane częściowo przez A. Kuczyńskiego 16. Przebywając na Kamczatce prowadził B. Dybowski szczególowy dziennik. Niestety zaginął on podczas wojny i trudno dzisiaj odtworzyć z niezlicznych notatek historię tej wyprawy. W wydanym pod koniec życia pamiętniJku pisał on: "gdyby mi starczyło zdrowia, pragnąłbym jeszcze oglosić pamiętniki moje o Kamczatce i Kamczadalach, czyli o kraju i narodzie najciekawszym i ;naj'sympatyczniejszym w Azji", ("Pamiętniki Dra Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878", Lwów 1930, wstęp). Jednym z mniej znanych polskich badaczy Syberii był MikoRyc. 12. Tablica na grobie J. Czerskiego (uroczysko Jąża nad Kołymą) z napisem: łaj Witkowski (1843-1892), "Znakomitemu badaczowi Syberii i Koorganista z wykształcenia, urołymy, Indigirki i Jany, geologowi i geodzony w Moszarzu (czy Moszagrafowi Iwanowi Diemientowiczowi Czernie?) na BiałorU'si. Zesłany za skiemu - 1845-1892 - od wdzi<;cznych udział w powstaniu styczniowym potomnych". przebywał początkowo w OłOlllce, maleńskiej osadzie w kręgu bałagańskim, gdzie pracował przy wyrębie lasu. Przeniesiony do Irkucka w 1873 r. zetknął się 'tam z J. Czerskim, z którym odbył szereg wycieczek o charakterze geologicznym. Penetrując brzegi i wysepki Angary zwrócił M. Witkowski uwagę na małe pagórki, które po rozkopaniuo:kazały się 'kurhanami z epoki neolitu. Przerocz. 9, s. 7-8, 103-104, 10-16, 110-111, 31-32, 127-128, 39-40, 134, 181-192, 199-200, 207-208, ilustracje. cowaniu: K. Kowalska, JG Zbiory dotyczące 46-48, 143-144, 55-56, 63-64, 151-152, 160, 71-72, 168, 87-88, 175-156, 95, 183, Dokładniejszy wykaz znajduje siG w opraA. Mikłaszewska-Mroczkowska, op.-cit. Kamczatki opracował A. Kuczyński, patrz przypi$ nr 2 i 13. �ANTONI Ryc. 13. Szpital - leprozorium KUCZYNSKI założony przez B. Dybowskiego na Kamczatce. prowadzając eksplorację tych stanowisk ogłosił szeregg artykułów "Sledy kamennogo vieka w dolinie r. Angary", IVSORGO, t. 20, nr 1 _. 2, 1889, "Kratkij otcet o raskopkie mogił kamiennogo pierioda wIr·· kutskoj gub. na levom bieriegu r. Angary", IVSORGO, t. 11, nr 3 - 4, 1880 i inne 17, które spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Trudno jest dzisiaj ocenić w należyty sposób zasługi badawcze M. Witkowskiego. W literaturze polskiej brak jest na ten temat materiałów, a skromny artykuł B. Dybowskiego -- "Wspomnienie biograficzne o archeologu i powstańcu polskim Mikołaju Witkowskim", Swiatowit, t. XII. za rok 1924/1928, s. 1 - 4, bardzo ogólnie omawia to zagadnienie. Ostatnio jednak archeolog irkucki P. P. Horoszych przygotowuje monografię o tym polsldm archeologu - samouku, i dopiero po jej ukazaniu się będziemy mogli powiedzieć w jakim stopniu interesow<lły M. Witkowskiego zagadnienia etnograficzne. W odniesieniu do dziejów polskich badań Syb::.:rii w drugiej połowie XIX stulecia ważne są materiały etnograficzne zebrane przez innego uczestnika powstania .styczniowego Albina K o h n <l (1820-1880). A. Kohn pojmany z bronią w ręku pod Ruszkowem w woj. poznańskim, podzielił los innych powstańców i razem z nimi odbył długą drogę do katorgi. Jego "Listy z Syberji" opublikowane w czasopiśmie Sobótka, 1871 zawierają nieco informacji z zakresu etnografii Syb::rii. O wiele 17~. 'IT Irkutskoj L V i t k o v s kij, "Otcet o raskopach mogił kamiennego vieka gub. na levom bieriegu 1'. Angary". Ivz. IVSORGO, 188, t. 11. nr 3-4. �Wkład Po[aków do badań nad [udami Syberii G43 cicku',':5za pod tym względem jest książka A. Kohna opracowana wspólnie z R. Andree'm "Sibirien (und das Amurgebit). Geschichte und Reiser:. Landschaften und Volker zwischen Ural und Beringstrasse", Lipsk HJ76. Praca ta zawiera szereg uważnych informacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i duchowej, dotyczących głównie Jukagirów Czukczów, Koriaków, Kamczadali i Giliaków. Oczywiście nie jest Ryc. l·L :\Iodel koriackich sań renifel·o\\"\·cl:. Kolekcja B. Dybowskiego [I!uzeu:" Etnograficzne, Kraków, ni" irl\Y 10159. Fot. i\. I<'uczyński. Ryc. 15. Model sań kamczadalskich do Laprzęgu psów. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 18 982. Fot. A. Kuczyński. ona wolna od pewnych usterek, wynikających ze zbyt wielkich uogólnieJ1. Pobyt na zesłaniu pozwolił A. Kohnowi poznać dokładnie stosunki etniczne na obszarze Syberii co przy pogłębieniu zdobytych wiadomości istniejącą wówczas literaturą pozwoliło mu na trafną ocenę zaobserwowanych zjawisk. Warto więc zaznaczyć, że na'kreślony w książce obraz kultury wymienionych grup etnicznych zgodny jest z innymi opracowaniami z tego zakresu, a wspomniane powyżej usterki nie ujmują jej \\ar'losc:. Z wużniejszych zagadnień poruszonych w tej książce wymienj~· l': cbsz::r etnograficzny, myślistwo i rybołóstwo, hodowlę reniferów. trunsport i komunikację, budownictwo, zawieranie małżeństwa i szamanizm. Dopełniając obrazu polskich wiadomości z zakresu etnografii Syberii wspomnieć również należy o licznych materiałach zawartych w pamiętnikach zesłańców po powstaniu styczniowym. Jeśli w dwu poprzednich rozdziałach poświęcono stosunkowo dużo miejsca charakterystyce podobnych wiadomości, to uczyniono tak dlatego, że większość z wymienionych pamiętników uległa już prawie zupełnemu zapomnieniu. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że przedstawione powyżej relacje zasługiwały bez wątpienia na uwagę jako jedne z wcześniejszych w naszej literaturze. Tymczasem etnograficzne relacje zawarte we wspomnieniach powstcUl.CÓWz 1863-64 r. nie są już tak ważne dla rekonstrukcji katalo- �ANTONI KUCZYNSKI gu wytworów kulturowych poszczególnych grup etnicznych z obszaru Syberii, gdyż ich ogólnikowy charakter oraz czas opublikowania przesunął je na plan dalszy w istniejącej literaturze przedmiotu. Stąd też uwagi te jak również wąskie ramy artykułu wydają się być dostatecznym uzasadnieniem tłumaczącym dalszy układ opracowania, w którym zrezygnowano z przytaczania obszerniejszych wyciągów z tych źródeł. Przegląd tych materiałów rozpoczniemy od Juliana B i e s i e k i e rsk iego (1838-1910), powstańca z 1863 r. zesłanego do kraju Ostiaków. Jego "Wspomnienia myśliwskie z pobytu w Narymie", ukazały się w "Kalendarzu Myśliwskim" za rok 1904. Ryc. 16. Kamczadalskie naczynie Nakreślony w nich obraz polowań jest z kory brzozowej, służące do przebardzo interesujący. Dużo uwagi pochowywania owoców. Kolekcja B. święca w nich autor broni łowieckiej. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzpodając między innymi, że przez długi ne, Kraków, nr inw. 18982. Fot. A. Kuczyński. okres posługiwali się Ostiacy łukiem. który wy,party został przez strzelbę. Znane też im były sidła i samostrzały, a także kopie, którymi dobijali zranione zwierzę. Te spostrzeżenia o myślistwie Ostiaków nie stoją w sprzeczności z relacjami innych autorów, którzy pisali o kulturze tego ludu (M. A. Kastren, 1858, N. Kostrov, 1872). Interesujące, chociaż skąpe wiadomości z dziedziny etnografii Syberii zebrał Ferdynand Władysław C z a p l i c k i (1828-1886), uczestnik powstania 1863 r. Przebywając na zesłaniu interesował się on kulturą Ostiaków, Buriatów i Tunguzów, a swe spostrzeżenia zawarł w dwu książkach: "Na Irtyszu", Kraków 1869 i "Obraz Syberyi przez F. M. Władysława Czaplickiego", Kraków 1871. Jego relacje są bardzo fragmentaryczne, a najciekawsze z nich to informacje o transporcie i k{)munikacji, budownictwie i rybołówstwie. W sumie jednak nie przedstawiają one większego znaczenia dla studiów etnograficznych nad obszarem Syberii. Równie fragmentaryczne zawarte są we wspomnieniach (1814-1892), zatytułowanych: wiadomości na temat etnografii Tunguzów Michała Jana Ignacego G r u s z e c k i e g {) "Z podróży po wschodniej Syberyi", Ty- �WkŁad })OL(ll\()W cia badań 'lulc1 lllcl(ln~i Syberii godnik Mód i Powieści, 1873, nr 17-32. Autor relacji zesłany został na Sybir za udział w powstaniu styczniowym, a osiedlony początkowe w miejscowości DwIe nad Angarą podróżował potem po północno-wschodniej Azji interesując się zoologią, botaniką i etnografią Tunguzów. Jeśli idzie o treść informacji z zakresu etnografii, to składają się na nią okruchy z wielu dziedzin: - budownictwa, łowiectwa, ubioru, transportu i komunikacji. Nieporównanie więcej aniżeli wymienieni wyżej wszyscy trzej autorzy zasłużył się dla poznania interesujących nas zagadnień, zesłuniec Ryc. 17. Model aleuckiej łodzi obciągniętej skórą. Kolekcja B. Dybowskiego. Muzeum Etnograficzne, Kraków, nr inw. 19014. Fot. A. Kuczyński. polityczny Jan Stanisław Jodłowski, autor ksiąŻ1ki: "Wspomnienia z Dalekiej Północy przez J. J.", K'rosno 1909 oraz opracowania "Myślistwo w Syberyi. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej. Przez J. J.", Lwów 1886, odb. z czasopisma "Łowiec". J. Jodłowski przedstawia w relacji swojej interesujący obraz z dziedziny życia codziennego Tunguzów i Ostiaków. Sam autor nie podróżował wiele po Syberii, ale przebywając stale wśród wspomnianych ludów poczynił szereg ciekawych spostrzeżeń z zakresu myślistwa, rybołówstwa, budownictwa, pożywienia, transportu i komunikacji. Jeśli już mowa o myślistwie to stwierdzić należy, że materiał z tej dziedziny jest naj liczniej reprezentowany we wspomnieniach. Na baczną uwagę zasługują też informacje na temat komunikacji pieszej, w których podaje autor dokładny wygląd nart używanych przez Ostiaków i Tunguzów. Tak więc wartość tych opisów zasługuje bez wątpienia na uwagę etnografów. Interesujące wiadomości z zakresu kultury Buriatów zawarte są we wspomnieniach Ludwika Ż y c h l i ń s k i e g o (? - 1891), zesłanego na obszary zabajkalskie za udział w powstaniu styczniowym. Jego wspomnienia zatytułowane: "Wrażenia i przygody zesłanego na Sybir Wielkopolanina. Buriaci lud mongolskiego pochodzenia", Poznań 1883, zawierają ciekawy opis zwyczajów i obyczajów ludu, wśród którego wy13 - Lud. t. 'iI, cz. If, 1968 �SLG ANTONI KUCZYŃSKI Ryc. ] 8. Szle do zaprzęgania psów na Kamczatce. Kolekcja Etnograficzne, Kraków, nr inw, 13992. Hys. B. Dybovv'skiel(o, Muzeum A. Kucz)'óski p<1dło mu żyć. Dzięki lekturze tych wspomnień' wiadomości o kulturz(~ Buriatów znacznie się powiększyły w literaturze polskiej. Dodać prz\' tym należy, że są one cennym dopełnieniem do pracy ks. Mikołaj,) Kał u s z Y ń s k i e g o, zesłańca po powstaniu styczniowym, który przez długi okres przebywał w gubernii krasnojarskiej wśród Buri;ltÓ·vV . .Jego pamiętniki ,,2 Syberji. Burjaci stepu tunkińskiego. Wieś Tunku i pobyt w niej kapłanów polskich", drukowane były w czasopiśmie "Warta", PoznaJ1 1878, nr 197 203. Jako duchowny zwracał M. Kałuszyński lJWagę na kulturę duchową Buriatów, stąd wspomnienia te zawierają naj liczniejszy materiał z tego zakresu. Brak miejsca nic pozwala na zajęcie się szczegółami, relacje obu autorów należą do lwtegorii wnikliwszych źródeł z zakresu etnografii Buriatów. Przy tej sposobności należy również wspomnieć o innych zesłał1ci1ch, którym choć krótkie, ale nieraz bardzo interesujące informacje o ludach Syberii zawdzięczamy. Do nich należą: Jan S i w i ń s k i 18, ks. Jan C h Y 1 i c z k o w s ki 19 i inni mniej znani 20. W tym .samym mniej więcej czasie podróżował po Syberii literat Ludwik Ni e m o j e w sk i (1832-1902). Jego 'peregrynacje obejmowały obszar Syberii środkowej, stąd też w opracowaniu "Obrazki Syberyi '" Autor pamiqtnika: "Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane przez Jana SiwiI'lskiego zesłanego w roku 1863 na ośm lat do robót katorżniczych w kopalniach Nerczyóskich Kraju Zabajkalskiego w Syberyi", Kraków 1905. ", J. C h y l i c z ko w s k i, "Syberja 'pod względem etnograficznym. adminirolniczym i przemysłowo-handlowym", Włocławek 1898. 2U Do nich należą: S. K l' U P s k i, (pseud. Purk X.l, "Lużne karty pamiętnika zbiega z Sybiru", Lipsk 1874; H. S a m b o l' S k i, "Wspomnienia z powstania 1863 r. i pobytu na Syberyj i", Warszawa 1917; K. S z w e r n i c ki, "Wyjątki z dziennika podróż)' odbytej w krajach amurskich w prowincji irkuckiej do spełnienia posłu~ duchownych katolikom od dnia 26. III. 1859 do dnia 25. I. 1860", (w) Pam. Rel. MoraIn." 1861, ser. lI, t. 7, p. 161-189,281-300,397-421; E. Tabeóska, "Z doli i niedoli. Wspomnienia wygnanki", Kraków 1897; S7.. T o kar z e \V s k i, "Ciernistym szlakiem "pamiętniki z więzieó robót ciężkich i wygnania", Warszawa 1909: tenże: "Na tułactwie", Warszawa 1:=111oraz inni wymi2nie:1i w ksicr~ce: 1\1. .J a n i k, "Dzieje Polaków na Syberii". Kraków 1928 i Z. Z i e l i ń ~ k i. "MaI." slo\-\'nik pionieróv: polskich kolonialnych i morskich", Warszawa 19:32. �Wkład Polaków do badań nad ludami SybCTii przez Ludwika Niemajewskiego", Warszawa 1875, najwięcej materiału odnosi się do Tunguzów i Buriatów. Mimo trudnych warunków podróży czynił on nieu.stannie obserwacje i notował spostrzeżenia, dzięki którym jeden z rozdziałów tej książki zatytułowany: "Studia etnograficz:ne" przedstawia z całą dokładnością wszystkie szczegóły z zakresu kultury ludzi, wśród których przebywał. Opisując Tunguzów podaje L. N i c Hl o .i e w s k i Wiadomości t y2zące się zwyczajów i obyczajów, języka, szamanizmu, obrządku pogrzebowego, leczenia chorych oraz szereg innych szczegółów z dzie:iziny kultury materialnej i społecznej. Podobne wiadomości odnoszą się do Buriatów i Giliaków. Wiadomości swe uzupełniał L. Niemoje"vski istniejącą wówczas literaturą przedmiotu. Stąd też jego relacje noszą nieraz charakter komplikacji. Dotyczy to szczególnie opisów kultury ludów północno-wschod.niej Syberii, z którymi polski podróżnik nie był w częstym kontakcie. Niemniej jednak trzeba zaznaczyć, że bezpośrednia obserwacja wzbogacona literaturą złożyła się na jeszcze jeden ciekawy obraz kultury syberyjskich tubylców. Z żalem trzeba więc stwierdzić, że informacje L. Niemajewskiego dotyczą nieRyc. 19. Ostiak z nad Obi (autor rywielu grup etnicznych z obszaru sunku niezidentyfikowany). J. Jodłowski, Wspomnienia.... Krosno 1909. Syberii okrywając cieniem niewiedzy jeszcze sporo innych mieszkających tam ludów. Oprócz wspomnianej książki napisał L. Niemajewski jeszcze parę innych artykułów z zakresu etnografii Syberii, które uzupełniają nieraz zawarty w niej materiał. Do nich należą: "Ludy podbiegunowe", Wędrowiec, 1875, nr 280, 281, 299 - 301, 309 - 312; "Z nad granicy chińskiej, urywek z listu", Tygodnik Ilustrowany 1870, nr 128, 149. 155, 1B71, nr 187, 188 i inne. Równic dokładne wiadomości o niektórych zawdzięczamy współczesnemu L. Niemojewskiemu SbWO'lNi R e i c h m a n o w i (1848 - ?). Studiował miesztkańcach Syberii podróżnikowi, Bronion przez pewien okres �548 ANTONI KUCZYŃSKI przyrodę w Warszawskiej Szkole Głównej. Mając możliwości wyjazdu na Syberię udał się tam w celach podróżniczych. W swych wspomnieniach - "Z Dalekiego Wschodu - wrażenia, obrazki i opisy z dobrowolnej podróży po Syberii", War,szawa 1881, zawarł wiele interesujących szczegółów o ;przyrodzie, geografii, kopalniach złota, miastach i osadach. Materiał etnograficzny reprezentują w tej książce fragmentaryczne opisy z zakresu kultury materialnej - budownictwo, transport i komunikacja, pożywienie, łowiectwo oraz inne tyczące się kultury społecznej i duchowej np. szamanizm. Dane te dotyczą szczególnie ludności tunguskiej. Z wędrówki tej przywiózł także B. Reichman bogate materiały. które posłużyły mu do napisania obszernego artykułu: - "Samojedzi. Studium etnologiczne", Wszechświat 1882, nr 13, 20 - 21, 28, 31 - 32, 34, 36 38. Lud ten zamieszkuje z dawien dawna rozległe obszary tundry i laso-tundry, rozciągające się od białomorskich wybrzeży półwyspu Kanin aż po skraj półwyspu Tyjmyr i ujście Chatangi. Studium to oddaje w pełni obraz kultury tego ludu. Odnajdujemy w nim opisy pomieszczeń mieszkalnych tj. przenośnych szałasów krytych skórą. Ten rodzaj mieszkania wyznaczała istniejąca u Samojedów forma gospodarki, którą stanowiła hodowla renów i polowanie, a także drobne rybołówstwo. Na szczególne podkreślenie 'Zasługuje fakt, że w opracowaniu tym spotykamy oprócz opisu także refleksje na temat przyczyn takiego stanu kulturowego. W sumie więc opracowania obu autorów L. Niemojewskiego B. R e i c h m a n a są .skromnym początRyc. 20. Tunguz w zimokiem późniejszych badań, które rozwinęły się wej odzieży (autor tysunku w ostatnim trzydziestoleciu XIX stulecia. nie zidentyfikowany). J. J 0dłowski, Wspomnienia ... Polskie badania etnograficzne na terenie Krosno 1909 Syberii w ostatnim trzydziestoleciu ubiegłego wieku (1870-1900), obejmują dzieła Wacława Sieroszewskiego, Adama Szymańskiego, Edwarda Piekarskiego, Mikołaja Witaszewskiego i Sergiusza Jastrzębskiego, a więc autorów doskonałych opracowań o Jakutach i ich kulturze. Nie są to oczywiście jedyni Polacy, których notuje historia etnografii Syberii. Do najbardziej znanych postaci zesłańców Polaków, którzy prowadzili badania etnograficzne na obszarach Jakutii należy autDr wielu powieści podróżniczych, utalentowany pisarz Wacław S i e r a s l C w- �WIc/ad PO!Clków do bCldCl(' nad !udClmi Syberii ;>49 s k i (1858-1945). Urodzony na Mazowszu w Wólce Kozłowskiej, doświadczył wiele w okresie swego długiego życia. Ojciec jego prześladowany za udział w powstaniu styczniowym zmuszony był wyjechać zagranicę, wkrótce też posiadłość rodzinna została skonfiskowana. Nieco później zmarła matka. Wychowując się pod opieką rodziny, ukończył pięć klas gimnazjum. Prześladowany 'Za działa:lnGść wkółtkach samokształceniowych, przerwał dalszą naukę i rozpoczął pracę w charakterze robotnika kolei warszawsko-wiedeńskiej. Od tego momentu datuje się jego ""ewolucyjna działalność wśród robotników 'skupionych wokół kółek socjalistycznych organizowanych przez L. Waryńskiego. Za pracę tę zostaje aresztowany (1878) i zesłany do Jakutii, gdzie przybył na wiosnę 1880 r. Osadzony ,początkoWG w Wierchojańsku próbował W. Sieroszewski ucieczki, za co IprzeniesiGno go do oddalGnego 'O kilkaset kilGm£tró\v od Kołymska uroczyska Jąża. Następnie mieszJkał w II ułusie Bajagantajskim nad rzeką Ałdan, skąd przeniósł się do ułusu Namskiego w sąsiedztwie Jakucka. Od roku 1892 pozostawał w Jakutii na prawach osiedleńca, mając przez to możliwość swobodniejszego podróżowania po jej obszarach. Zainteresowanie Jakutami i ich kulturą zrodziło się u W. Sieroszewskiego już od pierwszych chwil pobytu na ziemi jakuckiej. Przemierzając kilkakrotnie J akutię \V różnych kierunkach, gromadził zabytki kultury materialnej, robił notatki etnograficzne, poznawał zwyczaje i obyczaje narodu \vśród którego wypadło mu żyć. W porozumieniu z A. Szymańskim rozpoczął systematyczne badani:.! etnograficzne zbierając materiał terenowy. Większość z tych zbiorów zginęłu bezpowrotnie podcz<u Kilkakrotnych rewizji i przymusowych Wacław Sieroszewski (1858-1945) przesiedleń, resztę przekazał do muzeum w Jakucku oraz przedstawił Wschodniosyberyjskiemu Oddziałowi Irkuckiego Towarzystwa Geograficznego, skąd otrzymał obietnicę druku pracy o etnografii Jakutii. Dalsze uzupełnianie materiałów terenowych zajęło mu cztery lata, tak że dopiero w roku 1896 ukazało się wyczerpujące i dobrze ilustrowane studium - "Jakuty. Opyt etnogra- �;;50 ANTONI KUCZYNSKI ficeskago issledovanija", t. I, St. Petersburg 1896 21, za które otrzymał złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz pozwolenie na powrót do kraju. Jeszcze przed ukazaniem się tej monografii ogłosił W. Sieroszewski parę artykułów, dając się poznać jako wytrawny znawca etnografii .Tnkutów 22. W sumie jego rozprawy z tego zakresu z3jmują czołowe miejsce w naukowej literaturze jakutoznawczej. Szereg uczonych wyrażało się o nich w słowach wysokiego uznania, chocinż nie brakło też sądów zbyt surowych. J·eden z ówczesnych recenzentów jego książki. etnograf N. Charuzin pisał o niej jaJko o naj pełniejszym i najbnrdziej naukowym dziele "z zakresu etnografii Jakutów", a także uważał ją Z:I "najwybitniejszą pracę w zakresie etnografii Rosji z wyd'lnych w ostatnich latach" (Etnograficeskoie Obozrienie, 4, 1896, s. 170, 172). Nicco odmiennego zdarua jest inny uczony, znawca etnografii Jakutów V. lonov który w artykule - "Obzor literatury po vierovanijam jakutov", Żivaja Stadna, XXIII, 1914, vyp. 3 - 4, s. 317-372, zarzuca polskiemu badaczowi wiele kardynalnych błędów w -pisowni i tłumaczeniu wyrazów jakuokich. Uwaga ta jest bardzo słuszna, gdyż jak wspomina S. Kałużyński, "pisownia przytaczanych form, wyrazów i przekładów jakuckich nie jest bynajmniej naj mocniejszą stroną monografii Sieroszewskiego, natomiast acena całej pracy jako 'kompilacji i książki, ncl którą nie można się .powoływać bez sprawdzenia danych, która zawiera 21 W języku polskim książka ta ukazała się w Warszawie w UlGO t'. jako: "Dwanaście lat w kraju Jakutów. Wrażenia i notatki", drugie wydanie poiskie poprawione i rozszerzone wyszło w 1936 1'. także w Warszawie, a wyd. trzecie ukazało się w Krakowie w 1961 1'. - oba wznowienia w ramach edycji dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. Istnieje także angielska wersja tej książki:: The Yakuts. Abridged from the Russian of Sieroshevski by W. G. Sumner (revised and completed by W. Sieroshewski), "The Journal of the Anthropological Institute", Vol. 31, January - June 1901. Przygotowany przez autora drugi tom monografii miał się ukazać w 1902 r. Rosyjski rękopis tego tomu (nie wykończony \V calości) znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. Mf. A. 161. Należy także wspomnieć o tym, że Sto Poniatowski jadąc z wyprawą naukową do Kraju Nadamurskiego spotkał się w maju 1914 r. z E. Piekarskim (spotkanie miało miejsce w Petersburgu), z którym omawiał zamiar nowego wydania monografii o Jakutach. W dziele tym widział E. Piekarski wiele błędów, wynikających z niedostatecznego opanowania języka. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze St. Poniatowski -drugiego wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewski" (St. P o n i a t o w s k i, 1966, t. 50, s. 78-79). Z powodu braku innych wiadomości na ten temat trudno jest dzisiaj ustalić o ile tą sprawą zainteresowano autora monografii o Jakutach - W. Sieroszewskiego. 22 Do nich należą: "Jakutskaja svadba", Żivaja Starina, 1894, vyp. 3-4: ..Soobscnie o bracnom sojuzie jakutov", Izv. IRGO XXXI/2, 1895 i inne. �WkłacI Po!ak,)w do bad((); naci 11u!ami Syberii wiele informacji wątpliwych itd. wydaje się stanowczo zbyt surowa" (S. Kałużyński, 1966, s. 186). Przyjmując krytyczne uwagi V. Ionova i S. Kałużyńskiego podkreślić jednak należy, że choć autor monografii był tylko samoukiem o doskonałym talencie pisarskim, potrafił jednak zgromadzić liczny materiał etnograficzny, względnie dobrze go uporządkO',vać i wybrać z niego rzeczy n8jistotniejsze. W dziele tym uwzględnił W. Sieroszewski ewolucjonistyczny punkt widzenia, ale w szczegółowych rozważaniach typu etnogenetycznego doceniał znaczenie migracji i dyfuzji kulturowej. Stąd w monografii, która nic jest suchym opisem z8obserwowanych faktów znajdują odbicie różne kierunki i metody etnologiczne. Całość opracowania napisana z wielkim talentem literackim, stanowi także z8jmującą lekturę dla przeciętnego czytelnika, a przy tym jest też dziełem, które do dziś najpełniej ujmuje szereg zagadnień z zakresu etnografii .Jakutów. Osobny rozdział w badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego stanowi jego udział w wyprawie naukowej na wyspę Hokkaido w r. 1903, gdzie zCljmował się gromadzeniem materiału na temat życia i kultury mieszkających tClm Ajnów. Badania te przerwane zostały na skutek wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904~1905), tak że ich rezultat zamknął się ostCltecznie w niewielkiej książce ~ "Wśród kosmatych ludzi", Warszawa 1927, (pierwsze wyd. książkowe). N a zakończenie tego ogólnego szkicu o badaniach etnograficznych W. Sieroszewskiego należy jeszcze dodać, że cenne materiały z tego ZClkresu znajdują się w jego licznych utworach literackich, które doczekały się kilkakrotnych wydań 23 • .Jednym z mniej znanych Polaków, który z'ljmował się badaniami etnograficznymi na obszarze .Jakubi był Adam S z y m a ń s k i (1852~ ~1916), znany czytelnikowi polskiemu przede wszystkim jako pisarz i publicysta. Urodzony na PodIa siu w rodzinie szlacheckiej, mieszkał potem w Warszawie gdzie odbywał studia na wydziale prawnym. Aresztowany za współpracę z polskimi organizacjami politycznymi (1878) zesłany został do Jakucka, gdzie zetknął się się z W. Sieroszewskim, który przybył tam a parę miesięcy później od niego. Po czteroletnim pobycie w Jakucku, przeniesiono go do Kireńska, a potem do Bałagańska. Od roku 1885 mieszkał w gubernii kostromskiej, a po powrocie do kraju osiadł w Krakowie. Omówieniu życia i naukowej działalności tego ba- 23 Należą tu: "Na Daleki Wschód. Kartki z podróży", Warszawa 1904; "Mandżuria" - reportaż, po raz pierwszy drukowany w cyklu: "Przez Syberię i Mandżurię do Japonii" w "Tygodniku Ilustrowanym", 1903, nr 38, 42, 43, 45, oraz 1904, nr 1-5 i inne, patrz: edycja dzieł zbiorowych W. Sieroszewskiego. �ANTONI KUCZYŃSKI dacza pOsvv'1ęcony jest popularny artykuł H. Obuchowskiej Pysiowej "Polski badacz ziemi jakuckiej", Problemy, nr 5, 1957. Wyniki prac badawczych A. Szymańskiego nie są liczne, <.l większość ze zgromadzonych przez niego materiałów dotyczących Jakutii i jej ludów pozostaje do dzisiaj w formie r~kopisów, które znajdują się w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie jako "Materiały Adama Szymańskiego" III 24. O rękopisach tych pisał Z. Piedos w artykule zatytułowanym ,,0 materiałach jakudkich Adama Szymańskiego w zbiorach Archiwum PAN w Warszawie", Przegląd Orientalistyczny, nr 2, 1962, stwierdzając że pewna ich część "zasługiwałaby na opubliJkowanie". Znając treść tych materiałów przychylam się do sądu Z. Piedosa z zaznaczeniem, że rękqpisy te należy wydać w całości uzupełniając je dodatkowymi przypisami. Część swych materiałów zebranych wśród Ja:kutów opublikował A. Szymański w artykule "PiSca jakutov", Izv. VSOIRGO, XVI. 1-2, 1885 oraz w paru innych o których wspomina A. N. Pypin, (1892, s. 319) i P. P. Chorosich, (1924). Warto tu także wspomnieć o jeszcze innym jego artykule - "Proischożdienie i dejstvitiel'noie znacenie slova "tungus", Etnograficeskoie Obozrienie, 1905, gdzie z wyrażonymi przez niego poglądami polemizuje E. Piekarski, (Etnograficeskoie Obozrienie. 3-4, 1906). Na zakończenie warto jeszcze wspomnieć o innej interesującej pozycji A. Szymańskiego "Z jakuckiego Olimpu. Jurdiuk Ustuk Us. Baśl1", Kraków 1910, s. 149, z której wynika, że nie obcy mu był język i folklor jakucki. Współczesnym W. Sieroszewskiemu i A. Szymańskiemu polskim badaczem kultury JakEtów był Edward P i e kar s ki (1858-1934), urodzony w szlacheckiej rodzinie mającej swe posiadłości w Piotrowiczach powiatu ihumeńskiego, byłej gubernii mińskiej. Początkową naukę odbywał E. Piekarski w gimnazjum w Mińsku, potem w Taganrogu i Czernihowie. Studia wyższe rozpoczął w Instytucie Weterynaryjnym w Charkowie, gdzie nawiązał ścisłą wspMpracę z organizacjami politycznymi. Zagrożony aresztowaniem porzucił Instytut, a pojmany przez władze carskie w roku 1881 skazany został na 15 lat katorgii, zamienionej mu z powodu złego stanu zdrowia i młodego wie~u na zesłanie do Jakutii, dokąd przybył jeszcze w tym samym rokupóźmą jesienią. Osiedlony w Inaslegu Igidej'sikim Boturuskiego ułusu - miejscowości oddalonej od Jakucka o około 250 km. zbudował sobie E. Piekarski mały domek i założył gospodarstwo. Szybko pozyskał zaufanie otaczających go Jakutów. Wkrótce po osiedleniu ożenił się z Jakutką. Podyktowana koniecznością nauka języka jakuokiego przekształciła się u naszego rodaka w systematyczną pracę nad gromadzeniem materiału �Wkład Polaków do badmi nad ludami Syberii Ji/3 słownikowego. Trudności i niepowodzenia w tym względzie pokonywał On z wielkim uporem. E. Piekarski nie posiadał przecież wykształcenia filologicznego ani językoznawczego. Na zesłaniu dQpiero studiował prace z tego zakresu. Cel był jeden. Zgromadzić liczny materiał językowy, a potem opracować słownik. Korzystając ze współpracy miejscowego duchownego prawosławnego, D. D. Popova oraz 'Zesłańca politycznego, etnografa rosyjskiego V. M. lonova, zebrał E. Piekarski tak liczny materiał. że Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego zdecydował się na wydanie opracowanego przez niego słownika. Wkrótce też zezwolono mu przcnlesc się do Jakucka (1889), gdzie gromadził dalsze materiały do ' '. słownika, Od roku 1904 korzystał I E. Piekarski ze stypendium nauko(. wego Rosyjskiej Akademii Nauk, a \\' rok później, przybył do Petersburp, gdzie mieszkał do chwili śmierci. pracując na różnych stanowisk<lch w zakładach naukowych lVIuzE:umRosyjskim, Muzeum Antropologii i Etnografii. Ro;~ 1907 przynosi mu niebywały sukct's. Po wielu latach żmudnej prac:-' ukazuje się jego pomnikowe dzieło: "Slovar jakutskogo jazyka", lVydan:-' w Petersburgu. Następne zesz:-'t:-'tego słownika, liczącego 1929 stron dużego formatu (in quarto, tekst \\' dwóch kolumnach), ukazały się \'-' latach 1907-1930. Edward Piekarski (1858-1934) Słownik ten opracowany jest z niezwykłą starannością. Uwzględnił w nim autor pokrewieństwo niektórych wyrazów z językami tureckimi, uwzględniając także zapożyczenia mongolskie, tunguskie i rosyjskie. Większość haseł zawiera obszerne informacje z zakresu etnografii. Rozbudowany system przypisów dokumentuje prawdziwość przytoczonych wiadomości, dając przez to możliwość do ich łatwiejszej konfrontacji z obszerniejszym kontekstem. Nie pomija też E. Piekarski bogatego materiału toponomastycznego i onomastycznego, zamieszcza przezwiska, przekleństwa i zwroty "nieprzyzwoite". Wszystko co zanotował w terenie i zgromadził z innych źródeł, znalazło miejsce w słowniku. Słownik ten stanowiący efekt prawie 50-u lat żmudnej pracy zyskał >- �5;1(i ANTONI KUCZYNSKI przybywał w latach 1907-1909. Od r. 1909 mieszkał ponownie w Rosji, początkowo w Odessie, potem w Petersburgu, gdzie pracował w Muzeum Rosyjskim, a następnie (od r. 1914) w towarzystwie ubezpieczeniowym "Wołga", W okresie rewolucji październikowej (1917) stoi na uboczu wydarzeń politycznych. Wkrótce wyjeżdża do Moskwy, gdzie umiera 21 czerwca 1918 r. zdala od przyjaciół i znajomych. Przebywając wśród Jakutów zgromadził M. Witaszewski liczny materiałetnograficzny, który tylko w części zdążył opracować. Z uwagi na wąskie ramy artykułu nie jestem w stanie przytoczyć wszystkich jego prac, które w dokładny sposób zestawił W. Armon, (1961, s. 150-152). Ryc. 21. Zjazd uczestników ekspedycji L M. Sibiriakowa w styczniu 1895 1'. Siedzą od lewej strony: drugi - F. Kan, piąty - M. Witaszewski, siódmy - E. Piekarski, dziesiąty - S. Jastrzębski. Z tych które nie mogą jednak być pominięte wymienić należy: "Jakutskije matieriały dla razrabotki voprosov embriołogii prava", drukowane po raz pierwszy w latach 1908-1909 jako dodatek do "Izviestii Vost-Sib. Otdieła IRGO, przy czym z niewiadomego powodu ich druk został przerwany na s. 114. Drugie wydanie uzupełnione rękopisem ukazało się w Leningradzie w r. 1929. Zagadnieniem specjalnym, którym interesował się M. Witaszewski, był szamanizm. W jednym z opracowań poświęconych temu zagadnie- �Wk/ucI Polak<iw rlo barla,i narl !Udami Syber;; niu "Matieriały dla izucenija samanstva u jakutov", Izv. Vost.-Sib. Otdieła IRGO, 1890, vyp. 2, s. 36-48, dał wnikliwą analizę ceremonii szamańskich, przy czym zwrócił szczególną uwagę na kult .pewnych gatunków zwierząt, wywodzący się z dawniejszych przedszamańskich wierzeń totemistycznych. Oceniając dorobek M. Witaszewskiego podkreślić należy, że większą część zgromadzonych materiałów nie zdążył on opracować. Niemniej jednak dorobek ten powinien być zawsze uwzględniany w etnografii i historii Jakutów. Fakty nagromadzone przez niego, stawiają go na czołowym miejscu wśród badaczy stosunków zwyczajowo-prawnych tego ludu. Jednym z mniej znanych badaczy kultury Jakutów był Sergiusz J as t r z ę b s ki (1857-1931 r.), urodzony w Charkowie, w polskiej rodzinie pochodzenia szlacheckiego. Za udział w rosyjskim ruchu rewolucyjnym skazany zostnł na 10 lat katorgi, z których sześć przesiedział w więzieniu. W roku 1886 osiedlony został w Jakutii, gdzie przebywał do roku 1896. Właśnie z tego okresu datują się jego badania etnograficzne i językoznawcze . .Jako członek ekSlpedycji naukowej 1. M. Sibiriakowa, podróżował w latach 1894-1895 po kraju Jakutów gromadząc materiały z za'kresu etnografii i folklorystyki. Główną zasługą S. Jastrzębskiego jest dokładne zbadanie języka jakuckiego i opracowanie jego gramatyki ("Gramatika jakutskogo jazyka", Irkuck 1900, wydanie II - ukazało się w r. 1938). Drugą dziedziną, którą interesował się S. Jastrzębski był folklor jakucki. Opracowane przez niego - "Obrazcy narodnoj litieratury Jakutov", Leningrad 1929, zawierają liczne poematy epickie (jak ołongho - epos bohaterski), pieśni i bajki. Zebrane w tej książce teksty, są tym bardziej cenne ponieważ w literaturze jakutoznawczej sprawa folkloru była zawsze niedostatecznie opracowana. Wyniki prac badawczych S. Jastrzębskiego zapewniły mu trwałe miejsce w naukowej literaturze przedmiotu o czym pisali: B. 1. Ubrjatova, Jakuck 1945, s. 15-21, S. A. Tokariev, 1948, nr 2, s. 191 i inni. Bardzo mało znane są w historii etnog,rafii :polskiej prace badawcze nad ludami Syberii, prowadzone przez Feliksa K o n a (1846-1941), zesłanego na katorgę, a potem na osiedlenie w J akutii, za polityczną dzia·łalność w szeregach "Pierwszego Proletariatu". F. Kan zajmował się głównie etnografią Tuwińców (Sojotów), ale jako członek naukowej ekspedycji 1. M. Sibiriakova (1894-1896) zgromadził wartościowe materiały dotyczące Jakutów. Praca polityczna w WKPb nie pozwoliła mu na systematyczne opracownnie rozpoczętych badań, stąd większość art y- �ANTONI KUCZYŃSK[ kułów, które ogłosił .pochodzi z okresu przed rewolucją październikową. W ich skład zaliczyć należy: "Priedvariticlnyj otcet po ekspedicii v Urjanchajskuju ziemlju", Izv. Vost.-Sib. otd. IRGO, t. XXXIV, wyp. 1, 1903. "Chatyn Arinskoie skopceslwic siclenie", tamże, t. XXVI/4-5, 189G i inne 24, które wymienia S. I. VćlllStajn, 1965, nr 4, s. 116-128. Polskim badaczem kultury ludów Syberii był również Bronisław P i ł s u d s ki (1866-191H), którego zasługi w tej dziedzinie, często współczesnym nieznane, dziś prawie mpełnie poszły w niepamięć. Jako student uniwersytetu w Petersburgu, zamieszany w spisek na car:l Aleksandra III (1845-1894), zesłany został w 1'. 1886 na 15 lat katorgi na Sachalinie. Od tego momentu datują się jego zainteresowania etnografią Ajnów i Giliaków. Przebywają-c wśród tubylców Sachalinu pozyskał B. Piłsudski ich zaufanie, a przez Giliaków nazywany był bratem. Częste kontakty z ludnością wśród której wypadło mu żyć rozbudziły w nim zainteresowania jej językiem, Feliks Kon (18=4-19'l1) zwyczajami i obyczajami. Rozpocząl gromadzenie materiału etnograficznego a przychodziło mu to tym łatwiej, że nabyta znajomość trzech języków (giliacki, oroczoński, ajnoski) pozwalała mu na obywanie się bez tłumacza. W tym czasie zaczyna też publikować wyniki swych bac.ań. Starannie opracowany artykuł: "Nużdy i potriebnosti sachalińskich giljakov", IRGO, Priamurskij Otd. Zapiski, vyp. IV, nr 3, 1898, s. 1-23, otwiera mu drogę do dalszych prac badawczych. W roku 1899 zostaje kustoszem muzeum we Władywostoku, pełniąc jednocześnie funkcję sc·· kretarza władywostockiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Zdobycie stałego zatrudnienia pozwoliło B. Piłsudskiemu na usystematyzowanie zebranych przed laty materiałów, uzupełnienie bra"4 Do nich należą: "Fizjologiceskie i biologiceskie dannyje o jakutach", stanowiące dopełnienie do artykułu D. 1. Melikova pt. "Vażnejsyje promysły i zanjatija żitielej Kolymskago okruga", Minusinsk 1899; "Ekpedicija v Sojotiju", Sob. soc .. t. 3. Moskwa 1934 i inne wydane w ramach dzieł zbiorowych F. Kona. �Wkłacl Polaków cia baclań naci Ludami SyberiL ków ; glębsze studia etnograficzne. W roku 1903 wspólnie z W. Sieroszewskim wyruszu on nu wyspę Hokkaido, w celu zbadania pod względem językowym i etnograficznym zamieszkałych tam Ajnów. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japOllskiej (1904-1905), która zastała ich TIn Hoklwido powracają dwaj polscy badacze-zesłańcy do kraju. Po przyjeździe do Polski, nie mógł jednak B. PHsudski powrócić na \Vilellszczyznr~,do Zulowa w pow. święciańskim. Zatrzymał się w Krakowie z myślą, że tutaj będzie mógł opracować Swe materiały etnograficzne. Przeliczył się jednak. Brak stalego miejsca zatrudnienia towarzyszy mu przez caly okres krakowski. Bory-kając sil~ z trudnościami finansowymi nie Z3niedbuje jednak B. Piłsudski swych zainteresowań ludoznawczych. Przebywając na Podhalu prowadzi badania etnograficzne oraz zakłada \V roku 1911 sekcjf; dnograficzną, przy Towarzystwie Tatrzaóskim w Zakopanem 25. W okresie tym poznaje się z Juliuszem Zborowskim, który pisze o nim w Ziemi (1934, nr 1-4, s. 1) jako o "miłośniku Podhala, grasującym w Nowym Targu i okolicach". Mieszkając na przemian raz w Krakowie, raz w Zakopanem opracowuje B. Piłsudski swe zbiory sachalińskie. Bronisław Piłsudski Korzystając z wydatnej pomocy językoznawcy (1866-1918) Jana Rozwadowskiego przygotowuje do druku pracę o folklorze i języku Ajnów- "Materials for the Study of the Ainu Language and Folk-Lode", Kraków 1912, stanowiącą do dnia dzisiejszego podstawowe opracowanie z tego zakresu. Drukuje również parę artykułów na łamach czasopisma etnograficznego "Lud" "Szamanizm u tubylców na Sachalinie", Lud, 1909, t. 14, s. 261-274 i tamże 1910, t. 16, s. 117-132 oraz "Poezja Giliaków", tamże 1911, t. 17, s. 95-12:3 i "Trąd wśród Giliaków i Ajnów", tamże, 1912, t. 18, s. 79-91. Z braku miejsca nie jestem w stanie nie tylko omówić jego artykułów, ale nawet przytoczyć większości z nich, które częściowo zostały zestawione przez K. Zawistowicz (1930) i R. Jakobsona, G. Hi.ittl-Worth, J. F. Bebbe, 1957, s_ 87 i IDO, Tu dla wyjaśnienia dodam tylko, że artykuły te rozrzucone są po wielu czasopismach: "Żivaja Starina", "Anthropos", "Globus", .,""'olk-Lore" i "Bulletins et Memoires Francuskiego Towarzystwa Antropologicznego" . ce. Sp:'a\\'ie tej poświęcony jest artykuł ~udoznav-.-st\\'a i muzealnictwa na Podhalu:" Tatrzań,k;ego (l911-H119). (Maszynopis). J. Z b o r o w s k i e g o "Z dziejów Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa �5GO ANTONI KUCZYNSKI Wyniki prac badawczych B. Piłsudskiego zapewniły mu szeroki rozgłos w ówczesnych środowiskach etnograficznych w kraju i za granicą. Niestety jednak, brak studiów uniwersyteckich był główną przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie go na uniwersytecie w Krakowie. W okresię pierwszej wojny światowej wyjeżdża on z kraju, przebywcl początkowo w Szwajcarji, a potem w Paryżu, gdzie umiera śmiercią tUlgiczną 1918 roku. Drukowany dorobek B. Piłsudskiego nie jest wielki, ale to co napisał stanowi bez wątpienia poważną wartość w literaturze przedmiotu. N a jego pracę o kulcie niedźwiedzia powołuje się badacz tego problemu A. F. Anisimov, (1950, s. 309, 313-314, 318), a na opracowanie '-' tubylcach Sachalinu M. G. Levin, (1958, s. 123-124). Patrząc na badania naukowe B. Piłsudskiego musimy zawsze pamiętać, że opublikowane prace są tylko częścią bogatych materiałów zgromadzonych na Sachalinie i Hokkaido. Niezależnie od materiału etnogruficznego zebrał on także teksty starych podań, baśni i pieśni, które posiadają duże znaczenie dla folklorystyki. Część tych zbiorów z zakr<::su języka i folkloru Giliaków odstąpił B. Piłsudski, L. Szternbergowi, rosyjskiemu zesłańcowi, z którym zaprzyjaźnił się i badał wspólnie kulturę tego ludu. Zapisane przez B. Piłsudskiego cztery poematy giliackie weszły w skład zbioru L. Szternberga - "Matieriały po izuceniju giliatskogo jazyka i folklora", St. Petersburg 1908, który tylko w przedn:owie do pracy zaznaczył ich pochodzenie. Część zebranych przez B. Piisudskiego materiałów pozostała w rękopisie i znajduje się w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, w zespole fond 282, pod nr 142 jako Piłsudski B. i Szternberg L. - "Teksty giliackie" (I. S; Vdovin, 1954, s. 163, R. Jakobson, G. Hiittl-Worth, J. F. Beebe, 1957, s. 100). Osobne dzieje przeszły wałki fonograficzne z pieśniami Ajnów, które przywiózł B. Piłsudski do kraju. Uważane przez pewien czas za zaginione odnalazły się o czym pisze J. Bańczerowski w artykule "Zapisy fonograficzne Ajnów", Biuletyn Fonograficzny, 1964, VI, s. 91-96. Przebywając wśród tubylców Sachalinu starał się nasz rodak polepszyć warunki ich życia, domagał się poszanowania ich kultury, zwalczał przekupstwo i łapownictwo carskich urzędników. W jego luźnych notatkach zachowała się wzmianka, będąca odbiciem jego stosunku do ludności miejscowej. Według niej "tam gdzie inni badając smutne ginące szczepy niosą ujarzmienie, niech [Polacy] w imieniu Polski niosą im największy skarb ludzkości: serdeczne współczucie poparte czynem", (cyt. za M. Korbecką, L Moszyńską, 1.0kruszko, 1955, s. 423). Zamykając omówienie badań nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia wspomnieć jeszcze należy o Wacławie Was i l e w s;-;:i m, myśliwym i podróżniku, który w latach 1880-1882 przebywał w Kraju �Wkład PoLaków do badan 'wd Ludam! Syberii Ussuryjskim. Opisy przygód oraz spostrzeżenia etnograficzne, florystyczne i faunistyczne zawarł on w książce pt.: "Z krańców Sybiru. Zapiski myśliwego i turysty", Warszawa 1886. Książka ta nie posiada jednak większego znaczenia dla etnografa. W. Wasilewski ogranicza się przede wszystkim do nakreślenia ówczesnej sytuacji gospodarczej niektórych ludów tungusko-mandżurskich; siląc się przy tym na sensacyjność, która często zaciera fakty ważne dla etnografa. Równic mało interesującego materiału etnograficznego zawierają wspomnienia podróżnicze Pawła S a p i e h y (1860-?), który będąc szambelanem cesarza Austrii wyruszył jesienią 1888 r. z Konstantynopola aby zwiedzić kolejno Aden, Cejlon, Singapur, Japonię, archipelag Riu-Kiu i Mongolię. Powracając do kraju przejeżdżał P. Sapieha przez Irkuck, a zwiedziwszy jego okolice nosił się z z9.miarem powrotu na Syberię w celu poznania gór Sajańskich, Ałtaju ·oraz etnografii Sojotów i Kałmuków, (Misye Katolickie, 1890, IX, s. 85-86). Wyprawa ta nie doszła jednak do skutku, a jego książka "Podróż na Wschód Azji 18881889 r.", Lwów 1B99 zawiera skromny materiał etnograficzny dotyczący Buriatów. Kończąc rozważania na temat polskich badań etnograficznych nad ludami Syberii w drugiej połowie XIX stulecia podkreślić należy, że ich rozwój nie odbywał się w sposób ciągły i zamierzony. Przyczyny, które wiązały si~ z pracami na tym polu nie zmieniły się wcale w ciągu trzech stuleci. Stąd też większość wcześniejszych informacji z zakresu etnografii Syberii znajduje się w pamiętnikach jeńców wojennych i politycznych wygnańców z okresu od XVII--XIX stulecia. Dopiero pod koniec wieku XIX kiedy Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne rozpoczęło prowadzenie badań etnograficznych przy pomocy więźniów politycznych zesłanych na Syberię, na czoło tych zasłużonych postaci wysunęli się Polacy, a wśród nich W. Sieroszewski, E. Piekarski, B. Piłsudski i inni. Badania te chociaż rozwinęły się na obczyźnie w warunkach niejako przymusowych doprowadziły do poważnego rozszerzenia wiadomości o etnografii Syberii. POLSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE NA SYBERII W XX WIEKU Historia polskich badań etnograficznych prowadzonych na Syberii XX wieku jest wyjątkowo skąpa. Niemniej jednak i w tym okresie odnotowujemy wybitne sukcesy w dziedzinie poznania kultury syberyjskich tu by lców. O ile wcześniejsze badania wiązały się zawsze z dziejami carskich zesłań, o tyle w wieku XX mamy doczynicnia z zamierzonymi badaniami i wypruwami etnograficznymi. \V l~ -- Lud. t. ;;1, C7.. II, 1~1(j(: �ANTO I KUCZYŃSKI Przegląd ten rozpoczniemy od Juliana T a lik o - H r y n c e w i c z a lekarza, antropologa i podróżnika, profesora antropologii na Uniwersytecie Jagiell'Ońskim w latach 1908-1933. Początki jego pracy naukowej łączą się z prowincjonalną praktyką lekarską w Zwinogrodzie, skąd wraz z żoną Krystyną - towarzys~ką prac naukowych przenosi się na pogranicze Chin w obwodzie Zabajkalskim, gdzie pozostaje przez siedemnaście lat (1891-1908). Pełniąc obowiązki lekarza okręgowego organizował J. Talko-Hryncewicz wy;prawy naukowe o charakterze ekonomiczno-przyrodniczym. Interesował się przy tym etnografią ludów Zabajkala, zwłaszcza Buriatów, Tunguzów i Mongołów. Gromadził materiał antropologiczny przeprowadzał badania antropometryczne oraz rozkopał szereg cmentarzysk na obszarze północnej Mongolii i Zabajkala. Po powrocie do kraju (1908) został kierownikiem katedry antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie stopniowo opracowywał zgromadzone na Syberii materiały. W wyniku swych badań ogłosił O'koło 300 prac w języku polskim, rosyjskim i francuskim, z których część .poświęcona jest ludom Syberii. Badania J. Talko-Hryncewicza pozwoliły w pewnym stopniu rozwiązać skomplikowane problemyetnogenetyczne na obszarze Syberii oraz rzuciły nieco światła na związki kulturowe niektórych grup ludności tunguskiej. Sprawom tym poświęcił parę prac między innymi: "K'antropołogii Zabajkalija i Mongolii. Buriaty, Tunguzy, Chałchasy", Russ. Antr. Żurnał, t. X/2, 1902, "K'antropołogii Tunguzov", Trudy Priamursl\:. Otd. Imp. R. Geogr. Obsc., t. 7/3, 1904, "Matieriały do paleoetnołogii Zabaj'kalia", PrO'tok. Troickosav.-Kjachtins. Otd. Priamursk.Otd., t. 3/8, 1899 oraz "Przyczynek do kranjologji ludów pół.-wsch. Azji. Czaszki Kamczadałów, Koriaków i Aleutów", Spr. z pos. i czynn. Ak. Um., Kraków 1909, nr 3, i inne 26. Materiały zawarte w tych pracach stanowią ciągle aktualne źródło wiedzy o ludach Zabajkala i ich kulturze. Wiele cennego materiału etnograficznego zebrała Maria Antonina C z a p l i c k a (1886-1921), utalentowana badaczka wybijająca się na czoło polskich eksploratorów Syberii. Jako stypendystka l(asy im. Mianowskiego odbywała studia etnologiczne w Anglii. Tam też wykładała etnologię - początkowo na uniwersytecie w Oxfordzie; potem w Londynie i Bristolu. W latach 1914-1915 prowadziła badania terenowe n:1 (1850-1936), ",; Do nich należą: "K' antropologi; Tunguzov. Troiskic chamnegan\·. Anlrop:Jlogo-etnołogieeskij oeerk", Trudy Trojskovsavsko-Kjachtskogo otd. Priamurskago otd. RGO., St. Petersburg 1905; tenże: "Bronislaw Piłsudski jako badac? Dalekiego Wschodu", Naprzód, nr 112-115, 1920 r.; tenże: "Polacy jako badacz.e Dalekiego Wschodu", Przegląd Współczesny, 1924, t. 9. �\Vklad PoLaków do badal?' nad Luciami Syberii ij()3 Syberii jako uczestniczka wyprawy naukowej finansowanej przez uniwersytet: filadelfij ski i oxfordzki. Jej zainteresowania badawcze szły w kierunku wyjaśnienia wspólnoty kulturowej ludów turańskich, a prócz tego zajmowała się etnografią Tunguzów i Samojedów. Prace w tej dziedzinie przyniosły jej uznanie w nauce światowej i nagrodę Murichsona przyznaną przez Royal Geographical Society w 1920 r. Czytelnik polski zna przede wszystkim jej pierwsze artykuły ogłaszane w "Ziemi" "Stanowisko etnografii w dobie dzisiejszej", 1911, t. 11, s. 193 -195, 209-211 i drugą pt.: "Piorun w wierzeniach różnych ludów", 1912, t. :3, s. 754-756, 770, 772, natomiast rzadziej styka się z syntetycznymi opracowaniami zamieszczonymi w 13-tomowej ćmgie1skiej encyklopedii religii (Encyclopaedia of Religion and Ethics) J. Hastingsa, a także z "My Siberian Year", London 1916 i innymi 27. Przedwczesna śmierć M. A. Czaplickic.i zmarła w 1921 r. zamknp'lu ważny rozdział w dziejach naMaria Antonina Czaplicka (1886-1921) szej etnografii, jakim było nawiązanie do odległych tradycji polskich badań Syberii tak chlubnie rozpoczętych w warunkach zesłania i niewoli. Jej badania były pewnym nawiązaniem do prac uczonych rosyjskich W. Bogorazo i W. Jochelsona, którzy zajmowali się wyjaśnieniem zagadnienia czy "czerwonoskórzy" Ameryki są bliskim odłamem miesZikańców wschodniej i północnej Azji. Sprawy te nurtowały wielu uczonych, a znany antropolog czeski A. Hrdlicka odbył w raku 1912 podróż badawczą na Syberię. w wyniku której opublikował krótką rozprawę naukową: "Remains in Eastern Asia of the Race that poeopled America", Washington, Smithsonian Miscelaneous Collections, Vol. LX, No. 16, Publication No. 2159, Washington, 1912 podważającą tezę o autochtonicznym pochodzeniu Indian Ameryki. " Należą tutaj: "Aboriginal Siberia. A study in Social Anthropology", Oxford 1914 oraz "The "rnfluencc of Environment upon the Religious Ideas and Practices of the Aborigines of Northern Asia", Folk-Lore, vol. XXV, 1914. �ANTONI KUCZyNSKI Kruchość podstawy źródłowej na której można by się bylo oprzeć rekonstruując etnografię tych obszarów, stanowiła wówczas jedną z głównych przyczyn powstania dużej mozaiki :poglądów na temat etnogenezy "czerwonoskórych" Ameryki. Dla wyjaśnienia tej kwestii potrzebne były badania antropologiczne ludów mieszkających jeszcze dalej od Indian, aniżeli Czukcze, Koriacy i Kamczadale. Należało więc: przebadać grupy etniczne znad Amuru Giliaków, Goldów i 01'0czonów. A. Hrdlicka pracujący wówczas w Smithsonian Institution w Waszyngtonie zainteresował tymi badaniami St. P o n i a t a w s k i eg a (1884-1944), który już 10 maja 1914 r. wyjechał z ramienia tego Instytutu do Kraju Nadamurskiego *. Celem wyprawy było odnalezienie "pośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych ,pokrewnych Indianom amerykańskim" (St. Poniatowski, "Dziennik wyprawy". II, 1914, s. 1). Badania etnograficzne w północno-wschodniej Syberii prowadzone przez W. Bogoraza i W. J ocheIsona wykazały istnienie związków kulturowych pomiędzy zamieszkałymi tam Koriakami, Czukczami i Kamczadalami, a Indianami wybrzeży Pacyfiku Ameryki Północnej. "Jednakże same tylko kulturalne związki pisze St. Poniatowski nie mogły być uważane za wystarczające poparcie powyższej hipotezy, ze względu na możliwość zapożyczeń. Również i stwierdz~nie pokrewieństwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszlułymi Czwkezami i Koriakami z jednej strony a Indianami północnych wybrzeży Pacyf1ku nie mogły być sil:nym argumentem wobec możliwości (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludó-,\' do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejszym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indianami amerykańskimi a ludami sybc~ryjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi (St. Poniatowski, "Dzlennik wyprawy", II, 1914, s. 1). Cel wyprawy zaprDwadził więc polskiego badacza do kraju Goldów i Oroczonów wśród których 'zgromadził on ciekawe materiały antropologiczne i etnograficzne. Roz;poczęcie wojny (1914) zmusiło go do powrotu. 8 sierpnia 1914 r. wyjeżdża St. Poniatowski z Kraju Nadamurskiego i przez Chabarowsk, Nikolsk Ussuryjski, Irkuck oraz Moskwę dociera do kraju. Materiały z wy'prawy leżały długo w rękopisach. Lata okupDcji hitlerowskiej tak nieszczęśliwe dla Profesora uniemożliwiły mu całkowicie ich opracowanie. Aresztowany przez Gestapo, przebywał na Pawiaku, potem w obozie koncentracyjnym Majdanek koło Lublina, a przewieziony do Litomierzyc - obóz w Sudetach - zmarł 5 czerwca 1944 r. '" Patrz: S. P o n i a t o w s k i, "Dziennik wyprawy ...", ogłoszony w t. L ..Ludu". �"Vklacl Po Ul!{Ó v: cia baclań nad ludami Syberii 56:) .r ak zwykle w takich chwilach działalność ludzi dobrej woli, spowodowała ze cenne rękopisy zostały uratowane. Zaraz po wojnie weszły one w skład Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, i dzięki staraniom prof. .J ózcfa G a j k a doczekały się opublikowania. Wartość tych materiałów została wnikliwie oceniona przez autorów opracowania (F. Wokroj, 1966, J. Glinka, 1966), natomiast "Dziennik wyprawy do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 roku" przygotowała do druku B. Heidenreich (1966). Innym Polakiem zajmującym się wprawdzie głównie mongolistyką był Władysław K o t w i c z (1872-1944), który po odbyciu studiów w zakresie języka mongolskiego, mandżurskiego i chińskiego, na Wydziale Języków Wschodnich w Petersburgu zasłynął jako wybitny wawca dialektów mongolskich. W roku 1900 zostaje on docentem filologii mongolskiej a po rewolucji październikowej wykłada filologię mandżurską na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu w Leningradzie. W tym też czasie zajmował sil: badaniami starych tekstów tureckich. mongolskich i tunguskich przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z tej dziedziny. W roku 1923 po·wraca WI. Kotwicz do kraju gdzie obejmuje stanowisko pro·fesora mongolistyki na Uniwersytecie we Lwowie. Od tego czasu pełni też funkcję redaktora Rocznika Orientalistycznego wydobywając na światło dzienne Władysław Kotwicz (1872-1944) rękopisy B. Piłsudskiego, które zamieszcza na łamach tego pisma. Głównym przedmiotem zainteresowań tego wybitnego naukowca pozostawał jednak zawsze język mongolski stąd też wszystkich bliżej zainteresowanych jego osobą odsyłamy do istniejącej na ten temat literatury. TClk w naj ogólniejszych zarysach przedstawiają się dzieje powstania polskiego piśmiennictwa z zakresu etnografi Syberii. W krótkim artykule, nie sposób było wyliczyć i omówić szczegółowo szeregu drobniejszych informacji z tej dziedziny. Sprawom tym musiałoby się poświęcić o wiele �566 ANTONI KUCZYŃSKI więcej miejsca by wspomnieć o Bronisławie Grą b c z e w s k i m, Czesławie W r oc k i m, Aleksandrze G z o w s k i m i innych. Rola Polaków w tej dziedzinie zakończyła się z chwilą zaprzestania zsyłek carskich ale pisząc o ty;ch zagadnieniach należy zawsze pamiętać o pionierach, dzięki którym odległa od ich stron rodzinnych Syberia zbliżała się do świata, ukazując swe bogactwa i egzotyczną kulturę zamieszkujących ją grup etnicznych. Historia tego kraju przeżywającego obecnie okres intensywnych zmian gospodarczych, zaczyna się m. in. od relacji polskich jeńców wojennych i politycznych wygnańców z epoki caratu. Oni to właśnie wnieśli trwałe podstawy w dzieło poznania tych obszarów, które stały się dla nich drugą ojczyzną. WYKAZ SKROTOW Czasopisma zagraniczne A BAC BMSAP EO ESRGO F-L G IOAIEIKA IIRGOPOZ IPORGO IRKPISIVA IVSOIRGO M PTKOP RAŻ RB RES SE SMAE SMC SSb. STPF Anthropos. Wien. Bulletin de l'Academie imp. des Sciences de St. Petersburg. Petersburg. Bulletins et Memoires de la Societe d'Anthropologie de Paris. Paris. Etnograficeskoie Obozrienie. Moskwa. EŁnograficeskij Sbornik Russkago Gieograficeskago Obscestva. st. Petersburg. Folk - Lore. London. Globus. Braunschweig. Izviestija Obscestva Archeologii, Istorii i Etnografii pri Imperatorskom Kazanskom Universitete. Kazań. Izviestija Impel'. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Priamurskij otd. Zapiski. Chabarowsk. Izviestija Priamurskago Otdiela Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Izviestija Russkago Komiteta po izucenji Sred. i Wostocnoj Azji. = IzviesŁija Vostocno-Sibirskago OŁdiela Impel'. Russkago Gieograficeskago ObScestva. Irkutsk. Moskvitjanin. Moskwa. Prot. Trojtskosavsko-Kjachtinskago Otdielenija Priamurskago. Russkij Antropołogiceskij Żurnal. St. Petersburg. Russkoje Bogastvo. Revue d'Etnographie et de Socjologie. Paris. Sovietskaja Etnograf ja. Moskwa-Leningrad. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii. Moskwa-Leningrad. Smithsonian Miscellaneou Collections. Vashington. Sibirskij Sbornik. St. Petersburg. Sbornik Trudov po Filologii. Ulan-Ude. �Wkład sv SVop. TJAFL TJAI TKPIJASSR TPOIRGO TTSKORGO UJ VO ZCORGO ŻS. Polaków do badań KM KW L LP MP N OR P PF PC PP Pr. PRM PS PW RO RSWFAU S Sb. Sf. luciami Syberii 567 Sibirskij Viestnik. ~- Sibirskije Voprosy. The Journal of American Folk-Lore. - The Journal of the Anthropological Institute. London. Trudy Komissji po Izuceniju Jakutskoj ASSR. Leningrad. - Trudy Priamurskago Otdieła Imper. Russkago Gieograficeskago Obscestva. Chabarowsk. Trudy Trojtsko-savsko-kjachtinskago Otdieła Russkogo Giegraficeskago Obscestva. Chabarowsk. Ungarische Jahrbucher. Budapest. -= Voctocnoje Obozrienie. Zapiski Citinskago Otdieła Russkago Gieograficeskago Obscestva. Zivaja Starina. St. Petersburg. o c oo~ Czasopisma BASC BF BW DzLi EP GL CLi. 'Z KL Kł. nad polskie Bulletin Acad. Sc. Cracovie. Kraków. Biuletyn Fonograficzny. Poznań. Biblioteka Warszawska. Warszawa. Dziennik Literacki. Lwów. = Etnografia Polska. Wrocław. Gazeta Lekarska. Warszawa. Gazeta Literacka. Warszawa. Kosmos. Lwów. Kurier Lwowski. Lwów. -- Kłosy. Warszawa. Kalendarz Myśliwski. Warszawa. Kurier Warszawski. Warszawa. Lud. Lwów, Lublin, Poznań, Wrocław. Lingua Posnaniensis. Poznań. Miesięcznik Połocki. Połock. Naprzód. Kraków. Orli Lot. Kraków. Przyrodnik. Lwów. Pamiętnik Fizyograficzny. Warszawa. -- Przegląd Orientalistyczny. Warszawa. Przyroda i Przemysł. Warszawa. Problemy. Warszawa. Pamiętnik Religijno Moralny. Poznaj Swiat. Warszawa. Przegląd Współczesny. Kraków. Rocznik Orientalistyczny. Lwów. Rozprawy i Sprawozdania wydz. Fil. Akademii Kraków. Swiatowit. Warszawa. c= Sobótka. Poznań. Sfinks. Warszawa. Umiejętności. �568 SPCZAlJ SZDZPO T TI TlVIP W Węd. Wi. Wszo WŻ Z ANTONI KUCZYŃSKI Sprawozdania z posiedzeń i czynności Akademii Umiejętności. Kraków Szkice z dziejów polskiej orientalistyki. Warszawa. Tydzień. Dodatek literacko-naukowy do Kuriera Lwowskiego. Lwów. Tygodnik Ilustrowany. Warszawa. .. Tygodnik Mód i Powieści. Warszawa. Warta. Poznań. Wędrowiec. Warszawa. Wiek. Warszawa. Wszechświat. Warszawa, Wilno, Kraków. Wiedza i Życie. Warszawa. Ziemia. Warszawa. �BIBLIOGRAFIA Armon \V. 1961 I'oLvki borlacz .Jokutów Bal'lczCl"(;',"',kiJ. 1964 Znp"!! fonoomficzne - Mikołaj El', t. IV. Witaszewski. BF, t. IV. lljnów. Beniows;;;j :\1. A. 1i9i I-!!sroria podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szLachcica poLskiego Clicrsh:iC'f/O z francuskiego tłomaczona. Warszawa. 4 tomy, wyd. I. 1898 Dziclioik podróży ; .\jrycC'. Kraków, BiesiekicL';,j 1904 hl' Maurycego llugusta Beniowskiego na i wę- Syberii, llzji wyd. ostatnie. .J. myśliwskie \V'<p0Illniellia z pobytu w Narymie. KM. Błoński R. 18Gi [Job!!' UJ Ciecierski 1Rri:) Syberyi Rafala r. Kraków, I/(/ 1\(;,; BLuńskieoo przez niego samego w Rzymie opisany !C, Pn Hne! ilik xir;dza Ciecierskieoo joCi; .i('f/o i lowarzyszów iSO!. Lwów. przeora jego Dominikanów przygody, doznane wiLe'ńskich, na Sybirze w zawiera- latach 1797- Chojecki 1189 1\:. Pom icc' rlzieL polskich, ;(arula iH'PU Lubicz Iconfederat podTÓż i niepomyślny Polaków 1790 Poiak 18lH miejsca wyd. .Vicu:ola Karola Lubicz Chojeckiego 1768-1776. (w) Sybir. ków z pobytu na Sybirze. T, 1. Chełmno. mo~(' () buncie Ch:-'liczkuw,ki 189S przez sl~kces Moskwę urodzo- na SybeTyę zaprowadzony. Razem wiado- Bez zaznaczenia Puhaczewa. Pamiętniki Pola- J. Syberja porl wzoLędem etnograficznym, lll!Js!.owo-lIalldLowym. Wloclawek. Czaplicka przez Warszawa. Chojeckiego. administracyjnym, mLniczym prze- :\1. A. 1911 StaliO/cisko 1912 Piorun 1914 Thc etnooraJii w dobie w wierzeniach Influcnce różnych dzisiejszej. Z, t. 2. Z, t. 3. ludów. of Environment upon the Religious Nart/wrn F-L, vol. 25. ~1borioin('s of 1914 .'\bnriqinal, Siberia. 1910 MU Siberian Year. llsia. II Study London. in Social l-lnthropology. Ideas and Oxford. Practices of th.e' �570 ANTONI 1921 Siberia, Sibiriaks, Siberians. and Ethics". Vol. II. Czaplicki Na Irtyszu. 1871 Obraz ed. "Encyclopaedia of Religion Kraków. Syberyi przez F. M. Władysława Kraków. Czaplickiego. M. 1874 Osadczy 1884 Obrazy 1901 In: J. Hastings, F. 1869 Dubiecki KUCZYNSKI w ziemi i studia Osadczy ziemi TJ, nr 358-365. Warszawa. Mandżu. historyczne. Mandżu w XVII stuleciu. Obrazy studia War- historyczne. szawa. Dybowski 1877 B. Aleksander PP, t. 4. Czekanowski. IVSOIRGO. t. 8, nr 1/2. (Wspólnie z J. Czerskim, patrz bibl. L. Zubasevej). 1BBO Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Kamczatki. PP, t. B. lB81 Wyjątek z listu doktora Dybowskiego z Petropawłowska w Kamczatce. PP, t. 9. 1881 Wyjątek z listu D-ra Dybowskiego z dnia 19 sierpnia br. Wsz., t. 1. 1877 Aleksander 1882 Pieresielenie Lavrentević Cekanovskij. sieviernych oleniej na ostrovie B. I. Dybovskogo iz Pietropavlovska nr 3. 1883 Urywek z listu D-ra Dybowskiego ser. 2, t. 3. 1883 Wyjątki z listów D-ra Dybowskiego t. 2. 1885 Wyspy Komandorskie. ficznego Odczyt w Petersburgu Beringa. ot 4 oktiabrja do P. Wł. (lz castnogo na posiedzeniu D-ra t. 13, GL, rocz. 18, Taczanowskiego. z Pietropawłowska miany pisma 1882 g.). IVSOIRGO, Wsz., na Kamczatce. Towarzystwa Geogra- 1884. K, rocz. 10. rosyjskim: Soobscenie o Komandorskich w marcu 1912 Toż samo w streszczeniu ostrovach. lIRGO, t. 20 za rok 1884. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 7. O Syberii i Kamczatce. T, rocz. 8. O Syberii i Kamczatce. Lwów. Odbitka z dodatku literacko-naukowego do Kuriera Lwowskiego - Tydzień. Z Syberii i Kamczatki. T, rocz. 9. Odczyt o Kamczatce. (Streszczenie odczytu wygłoszonego w Towarzystwie przyrodników polskich im. Kopernika. T, rocz. 12. O Syberii i Kamczatce. Część 1. Podróż z Warszawy na Kamczatkę. Kraków. 1913 Wspomnienia 1899 1900 1900 1900 1904 nami. 1916 1918 Pobyt 1930 przeszłości półwiekowej; we Władywostoku. (w) "Sybir. pt.: O Syberii Jest to wyjątek z książki Próba przesiedlenia rza 1928 z pomyślna Kamczackiego. Wspomnienie czterdziestu kilku Tyci- S, t. Pamiętnik Dra renów z Obrazy i wspomnienia". Warszawa. i Kamczatce. Patrz poz. z 1912 roku. Kamczatki na wyspę Behringa [t] mo- P, t. 25. biograficzne kowskim, Lwów. objaśnione Lwów. o archeologu i powstańcu polskim Mikolaju Wit- 12. Benedykta Dybowskiego od roku 1862 począwszy do roku 1878. �Wkład Felińska 1852 PoLaków do badań nad Ludami 571 Syberii E. Wspomnienia z podróży po Syberyi, pobytu w Berezowie sane przez Ewę FeLińską. Warszawa. 2 tomy. w Saratowie spi- Giller A. 1856 1867 Listy z Syberii Agatona Gmera. BW, Opisanil? Zabajkalskiej krainy. Lipsk. t. 2 i 4. Glinka J. 1966 Somatoskopia i somatotypologia ności Goldów i Oroczonów. Gruszecki M. L 1873 Z podróży po wschodniej Janik M. 1928 Dzieje Polaków Januszkiewicz (konstytucjonalna) grup nadamurskiej lud- L, t. 50. TMP, nr 17-32. Syberyi. na Syberii. Kraków. Kirgiskiego pisane A. 1859 Listy ze stepu t. 1-3. 1861 Zywot Adolfa i przyjaciół do rodziny i jego Listy ze stepów Januszkiewicza w Kirgiskich. 1846 r. BW, Paryż. Jasiewicz Z. 1966 Pierwszy Jastrzębski Gramatika 1929 Obrazcy 1886 opis jakutskogo narodnoj Irkutsk. jazyka. literatury Leningrad. Jakutov. J. Myślistwo w Syberyi. Odb. z czasopisma 1906 PS, nr 3. Syberii. S. 1900 Jodłowski polski Wspomnienia z Wspomnienia tajgi Przez J. J. Lwów. jenisejskiej. "Łowiec". Odbitka z czasopisma z Dalekiej Północy. Sanok. z Północy. Przez J. J. Krosno. "Gazeta Sa- nocka". 1909 Wspomnienia Jurkiewic7 1884 K. Wystawa etnograficzno-przyrodnicza Kałuszyński M. 1878 Z Syberyi. polskich. Kałużyński 1966 Buriaci stepu D-ra tunkińskiego. Dybowskiego. Wieś Tunka Kł., t. 38. i pobyt w niej kapłanów W, nr 197-203. S. Polskie badania Kamieński-Dłużyk 1874 Dalekiej nad Jakutami i ich kulturą. SzDzPO, nr 2. A. moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Ka(w) Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli. Poznań. Dyaryusz więzienia mieńskiego. Karwot E. 1962 Benedykt Polak w Mongolii. PS, nr 5. Katalog ..... 1883 Katalog szawie. wystawy Warszawa. etnograficznej Praca i wysp Komandorskich bez miejsca i roku wydania. Kamczatki anonimowa w War- Dane po- �ANTONI KUCZYŃSKI chodzą z opracowania: K. K a wal s k a, A. M i k l a s z e w s k a - M l' a c zk a w s k a, Benedykt Dybowski. Materiały biograficzno-bibliograficzne. Wrocław-Warszawa 1960, cz. 1. Katalog 1885 . Katalog wystawy etnograficznej wic. Lwów (Praca anonimowa). Kobyłecki J. 1837 Wiadomości a Syberyi przez J. K. Warszawa Kahn 1871 Kamczatki wysp Kom.andorskich i podróże w niej odbyte w latach 2 tomy razem oprawione. wc Lwo- 1831. 1832. 1833. 1834 A. z Syberyi. Listy Sb. Kahn A. Andree R. 1876 Sibirien (uncI das Volker zwischen Amurgebit). Ural und Geschichte uncI Reisen, Landsclwften Wid Lipsk. Beringstrasse. Kan F. 1896 Chatyn 1899 Fiziologiceskie - Arinskoie i biologieeskie skopceskoic 1903 Predvaritelnyj oteet ekspedicii po IVSOIRGO, t. 26/4-5. a jakutacl>. Minusinsk. sieknie. dannye v Urianclwjskuju zem1ju. IVSOIRGO., t. 36, vyp. 1. 19:34 Kopeć 1821 1821 18:37 Ekspedicija Sob. soc. Moskwa. v Sojotiju. J. GLi., nr 6. SX, nr 14 (Tłumaczenie artykułu zamieszczonego w Gazecie Literackiej). Dane pochodzą z: R. Jak o b s o n, G. H li t t l - W or t h. J. F. B e e b e, Paleosiberian Peoples and Lanfj1w(Jes. Bibliographir:al Guide. New Haven 1957, s. 132, paz. 3/2.52. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez calą wzdlu~ Lłzyą, lotcm [lądem] do Obyczaje Kamczackie. Kameatskie portu abyeaji. Ochotska, i stamtqd oceanem napowrót przez do tegoż wyspy portu 1863 Dziennik Józefa Kopcia BrY(Jadjera sporzqdzony. Berlin. czych 1865 Dziennik T. 1867 podróży. (w) Sybir. Dziennik czych podróży Józefa podróży Niewola Kopcia. 1906 1916 1955 pamiętników pamiętników Niewola wlasnych Sybir. przygody i ciekawe Niewola Korbecka po Syberji. i ciekawe wlasnych wlasnych Polskich Pamiętniki Paryż Józefa Kopcia brY(Jadiejra sporządzony. Berlin. 1881 Dziennik 1399 wojsk do Niższcj i jele n iach. z rozmaitych Polaków Kamczatki ·Wrocław. z pObytll n6t dorywna Sybirze. Chełmno. 2. 1868 Dziennik 1893 Kurylskie na psach przygody i ciekawe pamiętników Obrazy Polaków o i XX w. PO, nr 4. jenerala polskiego Józefa Kopcia pocllu(J je(Jo polskie(Jo Józefa Kopcia podlur; jer;o Józefa Kopcia podlug jego Lwów. jenerala Lwów. przygody jenerala polskiego ulożone. Lwów. i wspomnienia. M., Moszyńska Prace przedmowq A. Mickiewicza). PoLskich z TO.zmaitych. nót doryu:- Lwów. ulożone. ulożone. (Z wojsk (Józefa L, Okruszka ludach Azji Kopcia i innych). Warszawa. L Środkowej i Wschodniej na prze/omie XIX �WkłcH! Kotwicz 1934 Piekarski bac!uń nucI t. 10. l!leluml SybcI'il (1858-1934), RO, J. Kratkaja f/ramatika Kuczyński monf/olskaja kniżnago Kazań. jazyka. chrcstomatija. Kazań. monf/ol-rtLsse-franc;ais. Kazal'!. 183617Mongolskaja 1884/5 Dict.ionairc 1962 C!O WI. Edward Kowalewski 1835 Pulakr;w A. Etnof/raficzny obraz Kamczatki w świetle polskich badaczy, podróżnikótc Wrocław. Maszynopis. Praca magisterska napisana pod kierunkiem Prof. dr J. Gajka w Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego. 1966 jHcksandcr Czckanowski Zycie i praca. Wsz., zesz. 4. 1966 Relacje gcn. Kopcia o Ludach Sybe1·ii. PS, nr 11. 1967 Jan Czerski wybitny gcolog i podróżnik polski 1845-1892. Wsz., zesz. i zeslańców Librowicz 1884 Z. Polacy w Maliszewski 1925 politycznych. Sybcrji. E., Olszewicz Podn;czny Kraków. B. słownik Warszawa. (Jcof/raficzny. -1927 Maliszewski 1928 E. Biblioqrafja pamiętników Polski polskich (Druki dotyczących. r~kopisy). Warszawa. J\Iaszewski T. 1808 Wyjątek 1812 Opis z listu Sy1Jerji. opisująccf/O podróż z Irkucka do Ncrczyńska. MP., t. 2. MP. lVIigurski W. 1863 Milewski 1948 z Syberji. Pamiętniki Lwów. T. Zarys of/ólncf/o. Cz~ść II, zesz. L Lublin-Kraków. językoznawstwa l'vIoszyński K. 1929 Kultura 1958 Człowiek. ludowa Zesz. l, Kraków. Słowian. W stęp do ctnof/rafii etnolof/ii. powszcchnej Wrocław-Kraków·-- Warszawa. Niemojewski L. 1870 Z nad f/ranicy 1871 Z nad f/ranicy 1871 Włóczęf/a 1875 Ludy 1875 Lekarzc Polski 1925 z listu. stcpowi. Syberyi Sladami nr 128, 149, 155. TI, nr 187-188. Tl, Wc;d., t. 3. nr. 280-281, W~d., Wqd., Ludwika H. ziemi badacz Odrowąż-Pieniążek Pawłowski z listu. Urywek po stcpach. Obuchowska-Pysiowa 1966 Urywek chińskicj. podbief/unowc. 1875 Obrazki 1957 chii~skiej. 299-301, Nicmojewskief/o. jakuckicj. Warszawa. Pr., nr 5. J. Adolfa Januszkiewicza. PS, nr 5. S. Podróżnicy polscy 309-312. t. 12. w okresie niewoli P, t. 2. �[j'j4 ANTONI Pertek 1957 J. Polacy na szlakach Piedos Z. 1962 a materialach w 1930 Gdańsk. świata. Adama Szymańskiego w zbiorach ilrchiwU'l1t P AN PO, nr 2. E. JakuŁsk. Petersburg-Leningrad. Przyslowia i przypowiastki jakuckie. RO., t. 2. Zagadki Jakuckie. RO, t. 4. Przyczynki do lecznictwa ludowego Jakutów. RO, t. 6. Kratkij Piłsudski russko-jakutskij Slovar 1907-1930 1925 1928 morskich jakuckich Warszawie. Piekarski 1905 KUCZYŃSKI slovar. jakutskogo jazyka. B. 1898 Nużdy i potriebnosti 1904 Gilyak Maiden's an Account of Island sachaLińskich of Investigations Sakhalin, Giljakov. (w) Hawes Song. with Charles among Notes IRGOPaZ, vyp. IV, nr 3. H., In the Uttermost East, Bein9 the Natives of Travel in and Russian Korea, Siberia, Convicts and of the Manchuria. New York. 1905 Otćet 1909 1909 Na niedźwiedzim Die Urbewohner pokomandirovkie 1909 Der Schamanismus nr 5. 1909 Uaccouchement, k i Orokam /ljnam bei der la grossesse Ainu - Stammen et l'avortement 1909 haline. BMSAP, t. 10. .c1borigeny o. Sachalina. 1909 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Szamanizm u tubylców na Sachalinie. 1910 Rody, bremennast' 1910 ŻS, vykidysi, o. Sachalina. ziemcev Giljaków. Sachalin. chez les indigenes Sak- urody, bezplodie, i płodovitost u tu- bei den Bewohnern der Insel t. 17. Poezja Trąd 1912 Les signes de propriete des Aino. 1912 Materials of L, i Ajnów. Giliaków the study L, t. 18. RES. the Ainu language and folklore. 1912 /linu Folk-Lore. TJAFL, vol. 25. 1913 T/w Gilyaks and Their Songs. F-L, vol. 24, nr 4. 19:16 Pieśni liryczne Giliaków. (Ze spuścizny rc;kopiśmiennej RO, t. 12. 1860 de l'ile L, t. 14. L, t. 16. bliznecy, 1912 Piotrowski G, vol. XCV, t. 19. ŻS, 1911 for von t. 18. Schwangerschaft, Entbindung und Fehlgeburt Sachalin (Giljaken und Ajnu). A, vol. 5. wśród IRKPISIV A. Sachalina. święcie u Ajnów z wyspy Sachalin. Sf., t. 7-8. von Sachalin. G., vol. XCVI, nr 21. Craco\'. wydał WI. Kotwicz). R. Pamiętniki Polski. z pobytu na Syberji Rufina Piotl'Owskiego. Poznań. . 1935-1966 Polski Poniatowski Słownik Biograficzny. t. 1-12. St. wyprawy. (Do kraju GaZdów i Oroczonów w 1914 r.) Wstc;pem zaopatrzyła i do druku przygotowała B. H e i d e n r e i c h. L, t. 50. Purk X (Pseudonim właściwe nazwisko brzmi: S. K r u p s ki). 1874 Luźne karty pamiętnika zbiega z Sybirtt. Lipsk. 1966 Dziennik �Wklad Radlitiski 1891 ell! chaLect pres Diet iUII noire 18n. Slou'nik du nad narzeczu Kraków Ainos, ludami habitant Syberii L'iLe Choumclwu des KamtschadaLes Ludów dans habitant się jako le Long de La riviere oddzielna odbitka: Ze zbiorów Prof. Toż samo ukazało się jako de Kraków dr B. D Y b a woddzielne odbitki. Kamczackich. wal. 1-3. L'ArehipeL BASC. BASC. Toż samo ukazało "k i c g o. RSWFAU, 1393 des Kamtschatka. du diaLecte Kum/sclw/ku. 1892 badali do 1. Die/iunairc dC's KourHes 1892 Polaków 1892-1894. Diet.iulI noire dn diaLecte des Kamtschadales BASC. Toż samo ukazało Kom/schatko. habitant Ie Long de La riviere się oddzielnie jako odbitka: de Kraków 1893. 1895. Slou'nik 1895 sic jako oddzielna odbitka. Kraków SIO:<1I nki etnogrojinznc na krańcach narzeczy Koriaków 1896 Stos1IIIki RSWFAU, wschodnich. wal. 7. Toż samo ukazało 1895. wschodniej Azji. wschodniej Azji. Wsz., nr 65, 89, 99, 115. Wsz., nr 44-45, 47-48, etnoprajiczne na krańcach wschodniej le teraźniejszości. Warszawa. Azji. Wsz., nr 22-23. etnoowjiczne na krańcach ja 1897 19U1 Stosil nki Pr:es:łość Reichm21' 1381 B. Z DolekeplJ 18S2 Wschodu. Wrażenia, i opisy obrazki z dobrowolnej podróży po W<Jrszawa. Syberji. Samojec/.zi. Studium Wsz., nr 13, 20-21, etnologiczne. 23, 31-32, 34, 36-38. Samborski Hl1'! H. Wspomniellia ~ powstania z 1863 T. i pobytu na Warszawa. Syberyji. S<Jpieha P. Hl!)!) Porir6ź na HlsCP,ód Azji Lwów. 1888-1889. SienieJ.;:: L. 175'! Dokument !Jcu.·,J('fjO o.,;obliwego iilWJf; mi/osierdzia 11 clLwakę Boskiego, cudownie do Kościola Swego z kalwińskiej Chrystusowego sekty pociągaiący .... Wilno. Siel'Osze·,\·.~ld W. i va pcrujut jakuty. 1890 Kak 1893 ;akutskie piesni 1894 1894 JakllIskij Jaku!;/wja chleb. RB, nr 12. svaclba. ŻS, vyp. 1895 Soob~ćenie (:10 o i pievcy. braćnom SSb., vyp. 2. t. 24, vyp. 2. IVSOIRGO, 3-4. sojuze jakutov. !IRGO, t. 31/2. T. 1. st. Petersburg. i n.otatki. Warszawa. Th,' Y(/kuls. Abridged from the Russ-iun of Sieroshevski by W. G. Sumne,' (revised and completed by W. Sieroshevski). TJAI, vol. 31. Wychodztwo polskie w Rosji i na Syberii. (w) Pamiętnik wzniesienia i oc/sl.GI/żęeia pomników Tadeusza Kościuszki i Kazimierza Pnlaskiego tudzież po- 18nG JaklIty. Opyt etnografićeskago issliedovanija. 1900 Dwa lia,~cic lat lU kraju Jakutów. Wrażenia 1'101 i9il iqC:OII('gO z /q 1': Waszyngtonie lD2, \),'.'Hi<! kosmatych 1920 Or! pierwszych .\\' eJl'.;;;;'ZCl\Va. uroczystością pierwszego D.C. 1910 roku. w maju Ludzi. śLadów Kongresu Narodowego PoLskiego Polacy n.a Syberii, Chicago. Warszawa. polskości do wojny światowej. (w) �ANTONI Siwiński 1905 KUCZYNSKI J. Katorżnik czyli pamiętniki sybiraka napisane nego w roku 1863 na ośm Lat do robót skich kraju Zabajkalskiego w Syberyi. Sulimirski Wystawa 1884 Dr Benedykt Szwernicki zbiorów kuckiej dnia Szymański Prof. i wystawa KW, nr 455. Wqd., rocz. 22. jego zbiorów. z dziennika podróży odbytej w krajach do spełnienia posług duchownych 25. l. 1860. PRM, ser. 2. t. 7. amurskiclt katolikom 1905 Proischożdienie IVSOIRGO, Jakutov. Z jakuckiego Talko-Hryncewicz 1899 Materialy 1902 K t. 16. vyp. i diejstviticLnoie OLimpu. 1910 Ustuk sLova "Tungus". paLeontologii antropoLogii ZabajkaLia PTKOP, Buriaty, Zabajkalia. i Mongolii. t. 3/8. Tunguz~', Chalchas:i. Czaszki Kamc::uriu";"L·. K antropoLogii Tunguzov. Pr,zyczynek do kranjologii TPOIRGO, ludów t. 7/3. pól.-wsch. Azji. Pilsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. Piłsudski jako badacz Dalekiego Wschodu. 1924 PoLacy jako badacze DaLekiego N, nr 112-, OL. nr 1. ,.~. PW, t. 9. Wschodu. L. Pamiętniki o Sybil'ze. Tabeńska E. 1897 Z doli i niedoli. Tokarzewski Ciernistym Witaszewski Wspomnienia szlakiem, szawa. N a tuLactwie. Przez DzLi., nr 79-84. tajgi pamiętniki z więzień, robót TI, t. 1. MongoLji. Sybiru. Zapisk i haystu, imyśliwerJo Warszawa. M. poriadkach otnosenija w sriedi 1890 Fakticeskije 1890 Matierialy dla izucenija jakutskoj sriedie izucenija semenstva 1890 Matierialy dla 1895 O mierach g upriadoceniju 1897 (w) Pamiatnaja kniżka jakutskoj lzobrażenija na skalach po riece 1906 Po tajgie za zolotom. matieriały k IVSOIRGO, t. 39. jakutskich jakutskoj narodnoj u jakutov. ziemLiepoLzovanija i pismam va, kazakov. rodovoj III. obsCiny. SSB. ,'yp. 2. IVSOIRGO. t. 21. IVOSOIRGO, vyp. :,:, sloviesnosti. nasieLenija obłasti. nr 3. OLiekmie. IVSOIRGO" Po dnievniku i N. A. Vitasevskij. Jakutskije i wygIlu I::. War- ciężkiclt Warszawa. do poziemicLn'ych nuilov Kraków. wygnanki. Sz. Wasilewski W. 1886 Z krańców 1908 Ko- SPCZA U, nr 3. i ALeutów. Bronislaw ° RAŻ. 10/2. Bronislaw 1885 EO. J. 1920 1911 1911 ir- 18;),0 c/o Kraków. Us. Baśń. 1920 1909 II!. 26. 1-2. zna cenie Jurdiuk do riaków 1865 w }Ji'o/t';ncji od ci Ilia A. Pisca Tatomir ,YnC?/JlI- Kraków. Dybowskiego. B. Dybowski 1885 1904 1909 ::('.'/0- i,''],; w kopalniach K. Wyjątki t. Ja lIa Siwińsk F. 1884 1851 przez katorżniczych avtora Jakutsko: oblasti. t. 27, nr 4, picrierabotali X. J, Ma- St. Petersburg. dLa razrabotki voprosov embriolo(Jii prava. P:';lożcnie �Wklac! 1908 Jakttt~kije matierialy k IVSOIRGO, 1908 Ziemsl.vo 1909 Brak 1909 dla v jakutskoj vid razrabotki ludami voprosov 577 Syberii embriologii prava. Prilożenie t. 40. i rodstvo Osobyj cIa bacIm; "ad Polak(;w oblasti. u jakutov. objazatielsl.va SVop., nr 23-24, ŻS, t. 18. v piervobytnom ~ti. pravie "ex EO, t. 21, donatione". vyp. 1. 1911 Iz obla~ti 1912 Osnovnyje piervobytnogo prat:ila Jakutskogo -1913 Jakutskije żenije). m.atierialy 1916 Jakutskije matierialy ziemli lOAIEIKU, okruga. 1915 EO, t. 23, vyp. psiclwnevroza. ra~priedielenija sobranyje 5. 1852-1891 gg. v 1-~. jakutov t. 28, vyp. v sobranyje u ŻS, t. 24, vY9. 1-~ gg. 1882-1891 tdusa Djupsjunskogo ŻS, (Prilo- t. 25, vyp. 4 (Prilo- żenije). 1917 Iz nablilldienije nad jakut.skimi .~am.anskimi SMAE, diejstvijami. t. 5. -1925 1929 S)Jo~oby rozlożenija i sbora 1929 Osnovnyje raspriedicLenija 1929 Jkutsko;Jo Jakutskije Witkowski 1880 1889 praviła podatiej v Jakutskoj ziemli okTuqa. TKPIJASSR, t. 4. matierialy dla razrabotki TKPIJASSR, obseynie. u jaku'ou embriologii t. 4. Djupsjunskogo ulusa TKPIJASSR, prava. t. 4, M. o roskopkic Kraikij oteet levom bieriegu Sledy kam.ie/mago r. .'1ngary. vieka moga kamiennogo perioda w IVSOIRGO, t. 11, nr 3-4. v dolinie r. Angary. IVSOIRGO, Irkutskoj t. 20, nr gub. na 1-2. Wokroj F. 1966 Ludność nadamurska w świetle niatowskiefJo. L, t. 50. antropologicznych materialów Stanislawa Po- Wolicki K. 1876 Wspomnienia Zaleski 1865 z czasów w cytadeli i na Sybcrji. warszawskiej vic rles Zawistowicz steppes Kirghises descriptions, znakomity polski recites et contes. Bronislaw Zieliński Pr., nr 2. orientalisl.a. Pilsudski (21. X. 1866 - 17. V. 1918). WŻ, zesz. 1. slownik lacze pionierów zdobywcy, i pisarze polskich badacze, migracyjni. kolonialnych eksploratorzy, 1958 15 - L. (Pseudonim, właściwe nazwisko Wspomnien.ia z Syberji. Lwów. brzmi:: oroczońsko-polski t. 51, cz. II. 1% - Ludoznawcza Podróżnicy, pamiętnikarze, Adolf Jankow~ki). W. Slownik Lud, i morskich. emigranci Warszawa. Zielonka Ziemacki Sekcja S. Maly krywcy, 1886 Paris. K. Zborowski J. 1934 Wspomnienia. Z, rocz. 24, nr 1-4. 1966 Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Towarzystwa Tatrzańskiego (1911-1919). (Maszynopis). 1932 L\vów. B. La Zawadzki W. 19.)2 JózC'f KowalC'wski 1930 pobytu A. Gillera. LP, t. 4. oddzia- �578 A. TO Zmijewski I KUCZYNSKI E. Sceny z życia koczowniczego. 3 t. Warszawa. 1883 Z moich wspomnień. Zegluga po Lenie i podróż po puszczach Wi., nr 178. 1884 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 291, 295. 1885 Dauria. Z moich wspomnień syberyjskich. Wi., nr 7. 1859-1862 Zychliński L. 1883 Wrażenia i przygody zesłanego pochodzenia. Poznań. golskiego CYTOWANE W ARTYKULE 1964 nasieLenie Voprosy 1951 Samanskije stva. isto7'ii Sibirii XVII religii ateizma. t duch i po vozzri.enijam Evienkov Z ZAKRESU SYBERII. naca/a v. Moskwa. XVIII Moskwa. Evienkov i totemisticeskije v istoriko-gienieticeskom die/!ija piervobytnych verovanij. Bruk S., L, Apenćenko V. S. (Ppraca 1964 Atlas narodov mira. lVIoskwa. 1889 istoki sama/!- izucienii i probliemy proischoż- Moskwa-Leningrad. zbiorowa pod redakcją). P. L Zasielenije Sibiri i byt piervych jej zasielnikov. Charkov. Charuzin N. 1896 Rec. książki W. S i e r o s z e w s k i e g o, Jakuty. Opyt etnogratićeskago dovanija, I .St. Petersburg 1896, zamieszczona w czasopiśmie EO, 4. Chorosich 1924 mon- t. XIII. SMAE, Religija Bucinskij AUTOROW lud A. F. 1950 1958 I HISTORII Buriaci V. A. Russkoje Anisimov WieLkopolanina. PRACE ZAGRANICZNYCH ETNOGRAFII Aleksandrov na Sybir oleknińskich. isslc- P. P. Jakuty. Opyt ukazatielja istoriko-etnologiceskoj ..., Irkutsk. litieratury Obrucieva 1962 S. V. (Praca zbiorowa pod red.). A. L. Cekanovskij sbornik nieopublikovannych skogo stati o ego naucnoj rabotie. Irkutsk. Obrucieva S. V. (Praca zbiorowa pod red.) 1956 I. D. Cerskij nieopubLikovannye stati, skom i A. Cerskom. Irkutsk. matierialov pisma dnievniki. A. Stati L. Cekanov- o I. D. Cer- Dolgich B. O. 1960 Rodovoj Hiekisch 1879 Die i plerniennoj sostav narodov Sibiri v XVII viekie. Moskwa. C. Tungusen. Eine Ethnologische Monographie. Inaugural Dissertation. sto Petersburg. Hrdlicka 1912 A. Remains in Eastern nr 16, Publication Asia ot the Race that nr 2159, Washington. peopled America. SMC., vol. LX, �Wkład Polaków do badań nad ludami G79 Syberii Ionov V. 1914 Obzor Wieratury po verovanijam ŻS, t. XXIII, Jakutov. vyp. 3-4. Ostrovitjanova K. V. (Praca zbiorowa pod red.). 1964 lstorija Akademii Nauk SSSR., t. II. Moskwa-Leningrad. Jadrincev 1882 ~. M. Sibir Jakobson 1957 G., Beebe J. F. R., HUttl-Worth Peoples and Bibliographical Languages. Guide. New Haven. M. A. Etnografieeskie ESRGO, i nabljudienja zamieeania i Ostjc.kach dach vyp. izvlieenne iz ego o Łopariach, putievych Karelach, vospominanij Samoieg. 1839-1844 IV. R. Kerner 1939 St. Petersburg. kolonija. Poleosiberian Kastren 1858 kak Nor/hoes/ern a Selected Asia, on China, Russia Mongolia, and and Japan, Eastern Siberia, Bibliography. with Contributions Special in Oriental Jakutov. Kazań. Reference and to to the Korea, European. Relations Manchuria, 2 vols. Berkeley: 1803-1807. Frank- Uni\·. of. California. Kocniev D. A. 1899 Ocerki Kostro\' juridieeskogo by/a N. M. t. III, nr. 11, kn. 1. Tomsk. 1855 Enisejskie Tungusy. 1872 Norymskij kraj. Kraszennikov S. P. 1949 Opisn nie ziemli Kameatki. KroI :\1. 1896 O zabnjka!skich Buriatach. Langsdorf! 1812 Moskwa-Leningrad ZCORGO, vyp. 1. G. H. Bemerkungen aus einer Reise um die Welt in den Jahren furt. Lesseps J. 1790 Journal historique cle M. ! ecomte du voyage de La Peyrouse jrn nc;oises au port Saint-Piere en France. 2 parts, Paris. Meżov V., Sibiriakov ... depuis Finstant & St. Paul employe dans ou it a quitte du Kamtschatka jusqu'a. l'expedition les fregates son arrivee I. Sibirskaja 1891-1903 de M. de Lesseps ... Bibliografija. Ukazatiel knig statiej a Sibiri. 3 tomy, St. Petersburg. Miller G. F. 1937 lswrija Sibiri. 1941 Istorija Sibiri. Molodych 1897 t. l, Moskwa - Leningrad. t. 2, Moskwa - Leningrad. 1. A., Kulakov lllus/rirrovannoje P. E. opisanie by ta nasielenja sielskogo irkutskoj gub. Piotrograd. MUller F. 1882 Unter Tungusen und Jakuten. Erlebnisse dition cler Kais. Russ. Gesellschaft geogr. und Ergebnisse in der Olenek Leipzig. St. Petersburg. Expe- �580 ANTONI Novickij 1884 KUCZYŃSKI G. Kratkoie o narodie opisanie St. Petersburg. ostjackom. Polevoj B. 1. 1965 Zabytyj istocnik swiedenij ma Kamienskogo Dłużika). po etnografii SE, nr 5. Sibiri XVII vieka. (O soCinenii /Ida- Popov A. 1932 Sieviernaja Archangielsk. BibLiografija. Poppe N. 1927 Eduard Priklonskij 1896 UJ, nr VII. Piekarski. V. L. Letopis jakutskogo kraja, po oficiaLnym sostavLennaja isioriccskim danym. Kostroma. Prokofieva E. D. 1956 Chanty 1956 Neńcy. Pypin A. 1892 Isiorija i Mansi. (w) Narody Sibiri, s. 570-607, Moskwa (w) Narody Sibiri, s. 608-647. Moskwa-Leningrad. Russkoj St. Petersburg, Etnografii. Leningrad. t. IV. Radlov V. V. 1907 SLovar Razumov 1899 jazyka, E. K. Piekarskim sostavL ... ŹS, vyp. IV. N. I. St. Petersburg. ZabajkaLie. Rybakov 1903 jakustkogo S. G. Armakskie tungusy. (SeLcnginskogo uiezda ZabajkaLskoj TTCKORGO, obLasti). t. VI, vyp. 1. Saryciev 1802 G. A. Putiesesivie fLota Kapitana tomu i Vostocnomu morju i Astronomiceskoj Schiefner Czekanovski's Steller G. W. 1774 Beschreibung Nahmen, Von bywsej pod nacaLsivom Sibiri, Ledovi- Gieograficeskoj fLoia Kapitana Tungusischcs Wortcrvcrzeichnis. Herausgegebe" BAC, t. 24. von dem Lande Lebensart Kamtschatka Strahlenberg 1730 Ekspedicii, casii osm i Lei, pri A. ALexander von. A. Schiefner. 1926 morskoj v prodłożenie s 178S po 1793 god. Sto Petersburg. BiLLingsa 1876 po sievierovosiocnoj Saryceva okieanu, und nach Kamtschatka, verschiedenen dessen Einwohnern, Gewohnheiten. Frankfurt deren Sitten, - Leipzig. Leipzig. Amerika. Ph. J. Das Nord - und bstLiche Theil von Europa und Asia ..., Stockholm. Sestin S. 1898 Tungusy, obitajuscje v vierchovjach r. Iro giLiatskogo jazyka jej pritokov. IPORGO, vyp. 3. Sternberg 1908 L. Matieriały po izuceniju foLkLora. Sto Petersburg. t. IV, �Wkłacl Polaków badań do nuci lUdami 581 Syberii Sunkov V. I. 1946 po istorii Occrki kolonizacji Sibiri v XVII - nac. XVIII v. Moskwa - Le- ningrad. Sunkov V. I. 1956 Occrki Termen 1912 Sriccli Ternovski 1893 po istorii zicmlicdielija Sibiri v.). Moskwa. (XVII A. Burjat i Zabajkalskoj gubiernii oblasti. St. Petersburg. A. Malicrialy Tokareiv Irkutskoj dlja bibliografii Sibirii. Tobolsk. S. A. 1945 Obśccstvicnnyj 1948 Vklacl stroj russkich Jakutov v. Jakuck. v XVII-XVIII w mirovoju ucennych etnograficeskuju nauku. SE, nr 2. Tropin G. V. 1958 Lingvisticcskic Ubrjatova 1945 STPF, vyp. III. B. I. Occrki Vajnstejn 1965 I. D. Cerskogo. nabljuclicnija istorii izuccnija jakutskogo Jakuck. jazyka. S. I. J1.ntropol09ićcskic i ctnograficcskic isslcdovanija Feliksa Jakovlevica Kona. nr 4. SE, Vasilevic G. M., Levin M. G. 1951 Tipy olcnicvodstva i ich SE, nr 1. proischożdienije. Vdovin I. S. 19.14 Istorja Zeleman 1907 izućcnja palcoazjatskich jazykov. Moskwa Leningrad. K. Otcct o diejatelnosti Imperatorskoj Akademii Nauk ... za 1907 god. Sto Peters- burg. Zubaśeva L. E. 1956 Bżbliografija ANTONI Irkutskoj Oblasti. Biologija. TNBIGU, nr 15. KUCZYŃSKI THE CONTRIBUTION OF POLES TO INVESTIGATIONS ABOUT PEOPLES OF SIBERIA The history of investigations about peoples of Siberia, which areas were annxed to Russia in the half of the XVII-th century, notes a lot of meri,t Polish names. These areas were used by the Russian empire as terrains of heaviest deportation, became a constrained native land of many Poles, at the beginning for participants of wars against Russia, and later insurgents, revolutionists or members of progressive secret associations. From their ranks arose a number of merit investigators of Siberia's land and peoples. The majority of them did not have any spccialistic education in these investigation's areas, in which their names were �582 ANTONI KUCZYŃSKI noted later. The years of deportation made more than one of these Poles famous specialists in the sphere of knowledge about Siberia and its peoples, and names like W. Sieroszewski (1858-1945), E. Piekarski (1858-1945), B. Piłsudski (1866-1918), M. A. Czaplicka (1866-1921) are well known in the history of ethnographic investigations in this area of Russia. Connected with this problem are numerous of diaries belonging to prisoners of war and political deported and also smaller articles, based on sojourn in Siberia. Their contents become in contemporary development of ethnography and history of this part of Asia historical sources, impossible to be replaced. The value of these relations depends on presenting Siberian's culture before the impact of Russian civilization, which changed them in a great manner in later years. In fact this material does not suit to independent analitic-comparative studies, but in many cases it completes in a real manner the rich Russian sources, contributing to solve a lot of problems in the sphere of Sibirian's ethnography. Meanwhile these relations are not known yet fully, neither appreciated in Polish science, nor did take them in consideration science in general. It happens, that observed phenomena were estimated in the prism of one's own culture, but from this fault did not preserve even later travellers, investigating exotic tribes in remote continents. It should be stressed here, that the materials concerning this sphere and belonging to Polish science property need interpolation by news, deriving from other, better methodological authors, but its undenial value depends on its objectivism and its authenticity. The first Pole, known to us was A. Kamieński-Dłużyk (?-1667), who leaved informations about the peoples of Siberia deported to the area of north-east Siberia in the half of the XVII-th century, where he stayed to the year 1661. After his return to Poland he wrote the Dayriusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc (Diary of Moscow's prison town and places ...), published onl~' 1874. This diary contains ethnographic materials about the Komi-Zyrians, Chantons. Mans, Siberian Tatars from the environs of Tobolsk, Ewenks, Jakuts and modest informations about the Giliaks and Czuks. The second Polish author of Siberian's remembrances, who stayed at the river Lena, was L. Sienicki (1677-?), colonel of the royal army, author of the memory Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego, y chwalcę ..., 1754 (A Document cudownie z kalwińskiej sekt y pewne- of Pecular Copassion of God, Marvellously from a Calvinistic Sects' Certain Servant and Praiser ..., 1754). The memory contains some important informations in the sphere of ethnography of Chants, Nens, Jakuts, Jukagirs and some informations about the colonization of Siberia. L. Sienicki stayed in Siberia together with Ph. J. Strahlenberg, a Swedish officerprisoner of war from the battle of Połtawa (1709 - the victory of car Piotr I about the Swedish King, Karl XII), who thanks to his observations published in the book Das Nordund Ostliche Theil von Europa und Asia ..., 1730, sometime earlier of the memories of L. Sienicki, is considered to be the precursor in Altaistic studies. In later years new deportees from Poland were sent to Siberia. About one of them, D. Pawłucki, we get to know from Russian sources informing, that in the half of the XVIII-th century he fought against the Czuks to subordinate them to the authority of the Russian state. From the huge number of Confederates of Barks (1768) leads out K. Lubicz-Chojecki, the author of memories Pamięć dzieł polskich, podróż i l1ie)Jomy.§lny sukces Polaków ..., 1754 (To the memory of Polish works, journey and unfavflUrable go sługę �Wkład POlaków clo badań nad luciami Syberii succes ..., 1754) containing relations about the Kirgiz. To just the same category of deportees belonged too M. A. Beniowski (1746-1786), a man considered by one as a Pole, by others as a Hungarian. His mer:1ories Historia podróży y osobliwszych. zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego ..., 1797, (History of travels and more peculiar events of the famous Polish and Hungarian nobleman ..., 1797) contain some informations about the Kamchadals and should be taken in consideration al ways in sources to Siberain's ethnography. At the end of the XVIII-th century to Kamchatka was deported the participant of Kościuszko's insurrection (1794) J. Kopeć (1762-1827). His Dziennik podróży ..., 1837 (Diary of travel..., 1837) contains some informations dealing with the ethnography of Siberia, and first of all about the Kamchadals. These informations are valuable complements to the works of: S. Kraszeninnikow (1755), G. Steller (1774), M. Lesseps (1790) and many others. Similarly interesting ethnographic informations contains Dziennik Xiędza Faustyna Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich, 1865 (Diary of priest Faustyn Ciecierski prior of the Dominicans of Vilna), deported to the area of southern Siberia in the end of the XVIII-th century, and likewise the book of J. Kobyłecki (1801-1867), Wiadomości o Syberii i podróże w niej odbyte ..., 1837 (Informations about Siberia and travels made there ..., 1837), establishing the first trial in Polish ethnographic literature of monographic approaching some informations concerning this part of the Russian empire. Among others more important Polish descriptions dealing with Siberia's peoples we have to mention the publication of E. Felińska (1793-1859), entitled Wspomnienia z podróży po Syberji..., 1867 (Memories from a travel in Siberia ..., 1867), the memoir of R. Błoński (1817-?) Pobyt na Syberii ..., 1867 (The sojourn in Siberia ..., 1867), the wark of J. Jodłowski MyśListwo w Syberii. Wspomnienia z tajgi jenisejskiej, 1886 (Hunting in Siberia. Memories from the taiga of Jenisej) and an ample article of B. Reichman (1848-?) entitled Samojedzi. Studium etnologiczne, 1882. To complement the picture of Polish ethnographic investigations in the area of Siberia we have to mention A. Czekanowski (1833-1876), whose property in this field has been presented in the work il. L. Ćekanovskij sbornik nieopubl.ikovanych matieriałov A. L. Ćekanovskogo stati o ego naucnoj rabotie, 1961. Certain materials in the sphere of ethnography of Siberia gathered also J. Czerski (1845-1892), and his lingual collections had been worked out by G. Tropin, Lillr;vistićeskie nabljudienija J. D. Ćerskogo, 1958. The list of fewer known but highly merit investigators in the field of ethnography of Siberia opens B. Dybowski (1833-1930), who staying in Kamchatka in the character of a physician (1879-1883) collected interesting materials in this sphere. Of great scientific value are also his linguistic collections, concerning the Koriaks and Kamchats, published by J. Radliński Słowniki narzeczy ludów kamczackich, 1892-1895, (Dictionary of Kamchats' dialects). Also great merit in the sphere of ethnography in these areas we owe to W. Sieroszewski, the author of the monograph about Jakuts Dwanaście lat u; kraju Jakutów, 1900, (Twelve years in the country of the Jakuts) and some articles, which are fundamental works concerning these peoples. More or less in this time in the country of Jakuts there was E. Piekarski, whose investigative works in the sphere of linguistics brought him some scientific distinctions. His Slovar jakutsko[Jo jazyka, 1907-1930 (Dictionary of the Jakutian Language) does not have till nowadays an equal one and sets E. Piekarsld on the first place in the �58,1 ANTONI KUCZYNSKI international group of Jakuts' investigators. In later years with the ethnography of Jakuts dealed M. Witaszewski (1857-1918), S. JastrzQbski (1857 up to 1931) and F. Kan (1864-1941). In 1886 B. Piłsudski (1866-1918) has been deported to hard labour on Sakhalin, investigating the language and culture of Ainus and Giliaks. Among some articles published in different periodicals: Anthropos. Globus, Folk-Lore, Żivaja Starina, BuHetins et Memoires of the France Anthropological Society and others, especially attention should be payed to his work Material.~ for the Study of the Ainu Language and Folk-Lore, 1912, being a fundamental work in this sphere. The history of Polish ethnographic investigations made in Siberia in the XX-th century in exceptionally lean. There is to note the activity of J. Talko-Hryncewicz (1850-1936), and most of all the works of M. A. Czaplicka (1886-1921), who stayed in Siberia in the years 1914-1915. Her interests first of all concentrated to the ethnography of Tungus and Samojeds, and investigations in this sphere brought her the reward of Murichsan, admitted by the Royal Geographical Society. We have to mention here S. Poniatowski (1884-1944) too, who was doing 1914 anthropological and ethnographical investigations among Golds and Oraczans. These works have been done under the patronage of Smithsonian Institution in Washington and has been undertaken in connection with the well known in the beginning of the XX-th century theory, that the primitive (native) inhabitants of America - the Indians, trace their descent back to Asia. So, in a most common sketch looks the history of coming to life Polish writing in the sphere of ethnography of Siberia. The role of Poles in this sphere ended with the moment of discontinuance emperor's deportations, but we have to remember, that nowadays investigations in these areas begin with the attainments of Polish prisoners of war and political exiles in the period from XVII-th up to XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1555c5f5dbc4c3ce4b87adb9a51a56a4.pdf c0aa784f782977134976e6fd1ea8f6bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:331 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource regionalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:293 Title A name given to the resource Region i regionalne monografie etnograficzne / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.599-614 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 31. cz. U. 1963 JOZEF BURSZTA REGION I REGIONALNE PROBLEMY (REFERAT MONOGRAFIE ETNOGRAFICZNE I METODY BADAŃ WYGŁOSZONY NA XLI WALNYM ZJEŹDZIE LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU, DNIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA 21 X 1966 R.). Tytuł mego referatu można by sformułować nieco inaczej, bardziej może wyraziście i jednoznacznie, jako: "W sprawie założeń, podstaw teoretycznych i metod badań regionów etnograficznych". Cała sesja naukowa z okazji XLI Walnego Zjazdu PTL jest poświęcona - jak wiemy regionalnym monografiom etnograficznym; dobrze zatem chyba będzie, jeśli na początku tej sesji uświadomimy sobie kilka podstawowych, wyjściowych niejako faktów. Dadzą się one ująć w kilka zasadniczych grup: 1) jakie jest w dawniejszej i nowszej etnografii polskiej rozumienie pojęcia "region" i jakie są kryteria jego wydzielania; 2) jaki jest zasadniczy profil (czy profile) opracowań nazywanych "regionalnymi monografiami etnograficznymi"; 3) jakie cele czy zadania stawia się tym opracowaniom, i wreszcie 4) jaki jest stan samowiedzy metodologicznej towarzyszący etnograficznym badaniom regionalnym i odnośnym syntetycznym ich ujęciom. I Posługiwanie się pojęciem regionu nie jest właściwe tylko samej nauce etnografii czy - używając tytułowego określenia naszego Towarzystwa - ludoznawstwu. Posługuje się nim szczególnie geografia i geografia ekonomiczna, posługują się nim też inne nauki, jak archeologia, językoznawstwo itd. Jest ono też w powszechnym użyciu we współczesnej praktyce administracyjnej, w zarządzaniu i planowaniu gospodarczym, w akcji społeczno-kulturalnej itp. W każdej z tych dziedzin nauki i praktyki pojęcie regionu jest swoiste, specyficzna jest też �600 JOZEF BURSZTA w etnografii sama historia zainteresowań regionalnych oraz znaczenie, jakie miały i mają dla tej nauki badania regionalne. Jest charakterystyczne, że jak z jednej strony refleksje o charakterze regionalnym rozumiane jako wyczucie różnych różnic (językowych, V-lyznaniowych, gospodarczych czy w ogóle kulturowych) dzielących jedne społeczeństwa czy grupy terytorialne od innych - towarzyszyły z dawna opisom o charakterze etnograficznym, tak z drugiej strony pojęcie "regionu" nie jest związane ściśle z samym powstaniem etnografii jako nauki, ani też nie towarzyszy stale dalszemu rozwojowi tej dyscypliny. Przecież dla ewolucjonizmu schematycznego XIX w. tego właśnie, który stworzył etnografię jako dyscyplinę naukową (rozumianą jako etnografia i etnologia łącznie), pojęcie regionu było zgoła obce. Przedmiotem tej nauki stało się od razu społeczeństwo ludzkie w ogóle i kultura ludzka w ogóle w ich stadiach i etapach rozwojowych. Chodziło o uchwycenie ich praw rozwojowych, ich ewolucji w czasie, niezależnie od miejsca na kuli ziemskiej. Owszem, stwierdzano różnice w rozwoju i stanie społeczeństw i kultur na różnych punktach lmli ziemskiej (coś jakby ró~:nice regionalne sensu largissimo), ale te różnice przekładano zgoła na inny język naukowy, mianowicie jako różnice szczebla rozwojowego, jako swoisty w y z n a c z n i k c z a s u w rozwoju kultury. Słusznie pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa, że "zagadnienie regionu etnograficznego nie jest tematem nowym w etnografii. Zrodziło się ze zdobytego z potocznej obserwacji przekonania o niejednolitości zjawisk kulturowych, jakie występują w tym samym czasie VI różnych punktćlch przestrzeni w tym samym społeczeństwie" 1. Ale pojęcie regionu i odpowiadających jemu badań etnograficznych nie da się znów, z drugiej strony, jednoznacznie związać z uznaniem przestrzennego zróżnicowania zjawisk kulturowych. Dla prof. K. Moszyńskiego, twórcy pierwszego w Europie tego typu wydawnictwa, jakim był Atlas kultury ludowej 10 Polsce, autora m. in. pracy pod znamiennym tytułem: Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce - region etnograficzny, dla którego miał przecież ogromne zrozumienie, nie był bynajmniej podstawą wyjścia. Co więcej - jest nawet dyskusyjne, czy był on celem dojścia. Interesowały go fakty kulturowe i ich zespoły w ich szerokich zasięgach i zróżnicowaniach przestrzennych. "Nadrzędnym i ostatecznym celem etnografii - pisał Moszyński - (... ) jest przyczynić si€·; do wykrycia praw generalnych rządzących rozwoj em kultury w ścisłym związku z rozwojem człowieka, jako jej wytwórcy i nosiciela", zas "niższym w hierarchii celów - pisał dalej Moszyński - ale bezwzględ1 a A .. K u t:' z Eob a - P W~P()lcZCSii-C MazQŁl1gzll. o.i 11 a etnoqraficzne \V: g,trpil'. PI/sze?o 1" o w a, prace Zie)ol!a Zagac/H1eilic icrcl'.()1('(! It. n. il([. HIt]:? rcuiOlW O/)S.:'(/ r:?'c ". 2:\-2fi. w etnografii polskiej J!()/'/(J('IIO-n;s('1lorl"ic(!IJ �H.eąi-on i. 1'e910Tlulne nl011,ograj'ie nOl etnogro.iiczl1C nie niezbędnym dla osiągnięcia celu ostatecznego, jest rekonstrukcja historii konkretnych kultur poszczególnych ludów oraz, w ścisłym a to oparciu, rekonstrukcja historii kultury w ogóle ... " 2. Czy w tych ujęciach mieści się pojęcie regionu jako p a l a b a d a ń etnograficznych? Niewątpliwie tak, przecież sam Moszyński jest autorem pracy Polesie wschodnie (Warszawa 1928). Ale czy region jest u niego (prócz pola) także p r z e d m i o t e m b a d a ń? Chyba już nie. Bo pole badań - to możliwość uchwycenia wielu zjawisk etnograficznych na określonym terenie (w regionie) i możliwość ich odniesienia do analogicznych zjawisk zachodzących na szerszym obszarze, zaś region jako przedmiot badań implikuje już w sobie (uprzedzając dalsze wywody) jakąś ustrukturyzowaną jedność przestrzenną będącą jako całość obiektem badawczym 3. II Zainteresowania przestrzennym zrozmcowaniem kultury ludowej w Polsce, podziałem kraju na mniejsze jednostki kulturowe - regiony czy etnograficzne grupy regionalne - przejawiają się już od początków etnografii polskiej. Ujawniają się one zarówno w programach badawczych, w ustalaniu samego podziału etnograficznego kraju, jak i w opracowaniu etnograficznych monografii regionalnych. Kapitalne wyczucie zróżnicowania kultury ludowej miał Hugo Kołłątaj, kiedy zalecał badania tej kultury według podziału na prowincje, ziemie czy powiaty. Pierwszy podział regionalny ustalił w 1830 r. Łukasz Gołębiowski, kiedy to lud polski (jeden z trzech "rodzajów chłopów", obok ludu ruskiego i litewskiego w granicach dawnej Rzplitej) dzielił na: "Krakowiaków, Kujawiaków albo Wielkopolanów, gmin lubelski, sandomirski, Podlasianów i Mazurów mieszkańców równin, tudzień Górali, Hucułów ... " 4. Zatem, prócz Hucułów, ustalił on 7 regionalnych grup etnograficznych, rozumianych także jako regiony. Znakomite odbicie tych ugrupowań regionalnych znajdujemy u W. Pola jako poety w jego Pieśni o ziemi naszej i w jego pracach jako geografa i etnografa. Prof. K. Zawistowicz-Adamska pisze zdecydowanie, że W. Pol "jest pierwszym autorem, , K. M o s z~' li s k i, I'VicklórclcytYC2llC d/a prac Po/ski.cqo .ll/asll Etnogra- "Etnografia Polska" t. l. 1958, s. 59. •1 Rozróżnienie obu tych po.i<,'ć w zastosowaniu do badRo po.ied~·ncz."('h w>:i, zob.: J. T () P o I ski. Problemu m,et.odologicznc monograficznych bodań wsi . ..K\vartalnik Historii Kultury Materialnej" R. XIV, nr 3, J960, s. -l29. l L G () l C' b i ()w ~ l; i. Llld polski.. je!!/) :W.llC?o.l<'. ::nllOoo'lI/. \\'\"d. lI. Lwó\~' fiez /lego. 1 ~JB.j. ~. J Ci. �602 .TOZEF BURSZTA który Z całą świadomością dążył do wydzielenia terytorium etnograficznego, zamieszkanego przez określoną grupę ludnościową, wyodrębniającą się zespołem cech kulturowych uwarunkowanych środowiskiem geograficznym i stosunkami narodowościowymi" 5. W przygotowaniu i opracowaniu materiałów do etnograficznej regionalizacji Polski pierwsze miejsce należy się oczywiście O. Kolbergowi. Jego monumentalny Lud jest przecież pierwszym i jedynym konsekwentnym, mniej lub więcej pełnym opisem wszystkich regionów etnograficznych tak, jak to Kolberg założył. Wiemy dobrze, że za podstawę podziału etnograficznego Polski przyjął on historyczno-geograficzne prowincje Polski: Wielkopolskę z Kujawami, Śląsk, Pomorze, Mazowsze i Małopolskę. W dalszych jednak podziałach przyjął dodatkowe kryteria: dawne województwa, ziemie, granice gubernii, księstw czy jednostek administracyjnych stworzonych przez zaborców. Zdawał sobie jednak sprawę z tego, że - jak pisze w przedmowie do SandomieTskiego " ... określona w ten sposób prowincjonalność nie może ściśle być ujętą w karby narzucone jej przez polityczne podziały i rozgraniczenia; wkracza ona nierzadko w ościenne powiaty i a dalsze zawadza, to znów ścieśnia się w grupy gmin blisko siebie leżące. Wiadomo, że naturalnymi przegrodami rodów i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wszelkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten, utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów" 6. O. Kolberg nie tylko przeprowadził podział ziem polskich na regiony etnograficzne - podział, który w znacznej mierze posiadał dalszą wartość użytkową - ale także w przeprowadzonym opisie poszczególnych regionów uwzględniał te kompleksy zjawisk, które powodowały kształtowanie się różnic kulturowych już w obrębie wydzielonych regionów, a więc takie, jak: napływ ludności etnicznie obcej, wpływ kultur i ludów sąsiednich, a więc dyfuzję kulturową, wpływ Kościoła i tzw. warstw wyższych na treści kultury ludowej itd. Stąd też Kolberg nie zadowalał się podziałem obszaru Polski na zasadnicze regiony kulturowe, ale w obrębie tych stosował dalsze podziały na mniejsze jednostki, które określilibyśmy dzisiaj subregionami. Przykładem może być Wielkopolska (W. Ks. Poznańskie) czy Mazowsze. Te subregiony określał dość ściśle, nie starał się jednak a dokładne, linearne odgraniczenie jednych regionów od drugich. W wielu też wypadkach zachodzą one wzajemnie na siebie. Nie można oczywiście na tym miejscu przedstawić historii badań nad 5 wej, 6 K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Wincenty PoL Warszawa 1966, s. 121. O. K o l b e r g, Dzieła wszystkie, t. 2, s. 6-7. badacz kultury Ludo- �HegLull i rcyionalne monografie etno9rafic?ne regionalizacją etnograficzną Polski, nie o to też w gruncie rzeczy chodzi. Wystarczy wspomnieć o ważniejszych usiłowaniach i wynikach oraz uwydatnić cechy ustalanej kolejno regionalizacji. Warto więc może przypomnieć, że w 1900 1'. Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności wystąpiła z inicjatywą stworzenia polskiej mapy etnograficznej, do realizacji której jednak nie doszło. Duże ZP.8czenie miał syntetyczny zarys etnograficzny ziem polskich opracowany przez J. Karłowicza w pracy pt. Lud zamieszczonej w zbiorowym dziele Polska. Obrazy i opisy (1906). W okresie międzywojennym zagadnienia regionalizacji etnograficznej Polski podejmują niemal równocześnie dwaj wybitni uczeni: A. Fischer i J. St. Bystroń. Pierwszy w swym znanym podręczniku Lud polski wywodzi zróżnicowanie etnograficzne nie tyle z dawnych podziałów administracyjnych, co przede wszystkim plemiennych i językowo-historycznych, na podstawie których wyodrębnia 8 tzw. "grup etnicznych" (WielIwpoIanie, Łęczycanie, Sieradzanie, Kujawianie, Pomorzanie, Ślązacy, Małopolanie i Mazurzy) 7. U Fischera zatem zasięg podstawowej "grupy etnicznej" (szczepowej) jest równoznaczny z podstawowym, zasadniczym podziałem regionalnym. W obrębie jednak tych grup szczepowych wyróżnia Fischer grupy drobne i odmiany lokalne (np. Pałuki, Porzeczanie, Chazaki, Taśtaki, Borowiacy itd.). Od tej samej strony - zasięgów wielkich grup plemiennych i grup mniejszych - podszedł do regionalizacji Polski J. Sto Bystroń. Opierając się o doskonale opracowaną metodę filologiczną i historyczną posługuje się nie tylko analizą obiektywnych cech etnograficznych (strój, budownictwo, gwara i in.), ale także danymi pomocniczymi, a więc nazwiskami czy przezwiskami grup lokalnych. Z pierwotnych swoich zamiarów wyznaczenia regionom granic linearnych Bystroń zrezygnował' stwierdziwszy, że terytoria graniczne przedstawiają stan przejściowy. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że widział on konieczność badań o charakterze atlasowym jako podstawę do ścisłej regionalizacji Polski. "Aby móc wyznaczyć z całą pewnością i ścisłością grupy etnograficzne na ziemiach polskich - pisał Bystroń - należałoby najpierw mieć mapy najdokładniejsze zasięgów terytorialnych poszczególnych składników kulturalnych, np. budownictwa, ubiorów, sprzętów, zwyczajów itd., potem dopiero skonstatować w jakich zespołach te składniki występują i wreszcie określić terytorium grupy" 8. Wykreślenie terytorium grupy etnograficznej jest dla Bystronia podstawą wyjściową dalszych badań. "Nauka o terytorium etnograficznym podkreśla on A. F i s c h e r, Lud polski, Lwów, Warszawa, Kraków 1926, s. 12 i nast. J. Sto B y s t roń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego, KrakÓW 1926, s. 4. s. 119. 7 H �(;04· JOZEF BURSZTA wyraźnie - musi poprzedzić studium kultury ludowej. Zanim przystąpimy do badania poszczególnych działów kultury, musimy zapoznać się z grupami, które zamieszkują terytorium nas interesujące i które tworzą j podtrzymują tę kulturę" 9. Ustalił on też 7 tzw. podstawowych grup pierwotnych (prócz kresowej), które z kolei podzielił na etniczne grupy zasadnicze i grupy mniejsze, łącznie ponad 60 grup (część z nich poza obecnym terytorium Polski). Po tej linii szły badania J. Gajka nad składem etnicznym Pomorza 10. Ustalenia te mają dziś w znacznej mierze wartość historyczną wobec ogromnych zmian, jakie zaszły w demograficznym układzie Polski po II wojnie światowej. Są one jednak nadal ostatecznym osiągnięciem etnografii polskiej w stosunku do dawnego terytorium państwowego. W okresie Polski Ludowej mamy - jak wiadomo - do czynienia z dwoma kierunkami prac w zakresie regionalizacji Polski. Jednym jest schemat regionalizacji przygotowany zespołowo pod kierunkiem doe.' dr A. Kutrzeby-Pojnarowej w Zakładzie Etnografii Polski IHKM PAN. O tej pracy może poinformować sama doc. Kutrzeba-Pojnarowa. Drugim rodzajem pracy a zarazem znacznym osiągnięciem, innej zresztą skali i odmiennego typu, to dwa zeszyty Polskiego Atla'su Etnograficznego opracowane pod kierunkiem prof. dr J. Gajka w Zakładzie PAE PAN. Prof. Gajek, w oparciu o ok. 300 opublikowanych i pozostających jeszcze w rękopisie skartografowal1. przestrzennych zasięgów poszczególnych wytworów kultury ludowej, głównie materialnej, opracował wstępny, syntetyczny zarys regionalizacji Polski w postaci oznaczenia 7 zespołów terytorialnych w Polsce, inaczej "specyficznych areałów kulturowych" 11. Do tych zagadnień będę miał możność jeszcze wrócić. Może nazbyt długo zatrzymałem się nad scharakteryzowaniem niektórych wysiłków zmierzających do ustalenia podziału terytorium polskiego na regiony etnograficzne. Przypomnienia te były jednak chyba potrzebne. Okazuje się, że ustalenie regionów etnograficznych jest jednym z najtrudniejszych zadań. Trzeba tu krzyżować z sobą wiele przekrojów dwóch - powiedzmy - ciągów: chronologicznego i przestrzennego (geograficznego), oba zmieniające się stale w czasie i wymagające olbrzymiego wręcz zasobu faktograficznego, często jednak już dzisiaj w terenie niedostępnego. Jak widzieliśmy, do wyznaczenia etnograficznej regionalizacji Polski dOcllOdzi się dwoma różnymi metodami. .Jedna to to, jaką nojpcłnie,i B y s t l' ()!'t, Wstęp do J. G a.i E'k, Skl,ad ci'nicZ'lI.l} .J. SI. l' Hna. R. :~.nr 1-2 J: .J. C;' a j ("l\:, ,%1. " 16-'-209. (9-10). Studio uncl 1./((l.():CI/(ltr~lw(l H'ieikit'!lo ,'!JfoptOulf(o:'itą polskicqo, POlllorzo .. (cpifJllu;i'zru'.irt wyd. ,T(>},a II. Warszawa Pomol>ka", Pnj, ... oi.ę; ... Lud" H139. Toru"l t. 47. �1{eyiu1! i re~t(}nallle TIu.JHografit' et H04raficz"e stosował J. St. Bystroń: historyczno-etnograficzna z uwzględnieniem także metody socjologicznej (samookreślenie grupowe). Druga to właśnie metoda kartograficzna, zastosowana w PAE, metoda niewątpliwie precyzyjna, ale opierająca się na zupełnie innych od tamtej założeniach. W tej chwili nie chodzi o to, by określić wzajemny stosunek obu tych metod, ich efektywność i przydatność czy też o to, by uwydatnić różnice w ich podstawowych założeniach. Chodzi nam w tej chwili tylko o stwierdzenie, że obie mają na celu m. in. wyznaczenie zróżnicowania terytorium polskiego w zakresie ludowej kultury tradycyjnej w postaci ustalenia jego tradycyjnych regionów kulturowych jako właśnie pola czy przedmiotu regionalnych badań etnograficznych. III Już pobieżny rzut oka na dzieje etnografii polskiej wykazuje, że konkretne badania regionalne toczyły się równolegle i w znacznej mierze niezależnie od studiów nad l ustaleniem podziałów regionalnych. Powstają więc tu dwa zasadnicze pytania: 1) jaki obierano zakres terytorialny monografii regionalnych: w jakiej więc mierze kierowano się zasięgiem grupy pierwotnej, czy tzw. zasadniczej (Bystroń), czy też grupy mniejszej, pochodnej; inaczej: jak wyznaczano zasięg terenowy badań, ów właśnie region i czym w istocie ten region był; 2) jaka była typowa treść merytoryczna etnograficznych monografii regionalnych, jakie były stąd cele naukowe stawiane tym badaniom regionalnym, czy istniało tu może jakieś stopniowanie celów - i jakie? Dużo czasu musielibyśmy użyć dla scharakteryzowania choćby ważniejszych opracowań. Jest ich mnóstwo. Niech nam wystarczą wyrwane przykłady, względnie tylko ogólna ich charakterystyka, z konieczności nazbyt pobieżna. O. Kolberg stworzył niewątpliwie pierwszy wzór klasycznej monografii regionalnej zarówno co do wyznaczenia regionu, jak i treści merytorycznej monografii. Wzór ten działał szeroko i długo, naśladowany był jednak rozmaicie. Jeśli więc chodzi o sam zasięg obieranego do opisu regionu, to panuje tu znakomita różnolitość. Zależało to od konkretnych warunków: możliwości terenowych danego badacza, jego przygotowania i zamiłowań regionalnych, atrakcyjności opiS)"""anego terenu itp. Można tu zastosować pewne stopniowanie. Tak ",1ięc mamy opisy etnograficzne miasta i jego okolicy. Przykładem - S. Udzieli Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy, lub A. Saloniego Lud przeworski, czy W. Łęgi Okolice Świecia. Matel'iały etnograficzne. Badania takiej ..oko- �(jOn JOZF.F BURSZTA licy" pokrywają się niekiedy z obszarem powiatu. Mamy następnie niejasne zazwyczaj określenie "ziemi", które rzadko nawiązuje do historyczno-geograficznego pojęcia terytorialnego o tej nazwie. W. ł--,ęga swoje dwie pełne monografie nazwał: Ziemia chelmdiska'. Prace i materiały etnograficzne, drugą, starszą, Ziemia nwlborska. Wiadomo zaś, że w geografii historycznej dawnej Polski nie było "ziemi malborskiej". Innym przypadkiem zakreślenia regionu badawczego, już szerszego, to dowolny wybór kilku sąsiednich powiatów, nie stanowiących często ani żadnej jednostki geograficznej, ani historyczno-kulturowej. Przykładem mogą być prace J. Szembek-Szeptyckiej P1'zyczynki do etnografii Wielkopolski i uzupełniająca tę praca Z. Szembek, Dalsze p1'zyczynki do etnogmfii Wi.elkopolski - obie, mimo tytułu "przyczynki", stanowiące typowy przykład ówczesnych monografii regionalnych. W obu chodzi o teren kilku powiatów południowej Wielkopolski a więc o teren dostępny do badań obu siostrom Szembek. Idąc dalej po tej linii dochodzimy do obszaru województwa, rzadko zresztą branego za pole badań regionalnych. Rzadko również podejmuje się określony region geograficzny czy jego część (np. J. Gajek Zarys etnograficzny zachodniej części Podola). Ulubionym natomiast obiektem badań regionalnych jest większa lub mniejsza etnograficzna grupa regionalna. Już w połowie XIX w. L. Delavaux pisał o Góralach Beskidowych. Przykładów nowszych może być bardzo dużo: L. Krzywicki Kurpie, A. Chętnik Kurpie czy najnowsze opracowanie Kurpie. Puszcza Zielona, dalej A. Pleszczyński Bojarzy międzyrzeccy. Studium etnograficzne, A. Chmielińska Księżacy (Łowiczanie), R. Reinfuss Ruś Szlachtowska' czy opracowania Kaszubów (F. Lorenz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński Kaszubi. Kultura ludowa i język) itd. Rzecz znamienna, że w wyborze i zakreślaniu regionu nie podejmuje się na ogół rozróżnień regionalnych O. Kolberga. Bodaj czy nie jedynym, jak dotąd, wyjątkiem są badania kultury ludowej Wielkopolski, podjęte (i właściwie już zakończone) w naszym ośrodku (Kultura ludowa Wielkopolski t. I-II, tom III w druku). Z dokonanego wyżej szkicowego przeglądu etnograficznych monografii regionalnych wynika jeden zasadniczy wniosek: oto brany za pole badań teren jest ogromnie rozciągły, a przy jego wyborze nie było jednolitego kryterium. Gdybyśmy za -monografię regionalną uznali zbiorowe, wielotomowe dzieło pod kierunkiem i redakcją prof. M. Gładysza Stare i Nowe Siolkowice (a tak przecież trzeba to uznać), to zasięg terenowy monografii regionalnych rozciąga się od jednej gromady po dawną historyczno-geograficzną prowincję (Wielkopolska) 12. Wśród tej różnorodno12 Można na tym miejscu zaznaczyć, że szeroko zakrojone i przeprowadzone kompleksowe badania karpackie nie są badaniami regionalnymi w sensie tu rozumianym. Są to badania wieloregionalne i zarazem wielotematyczne. �H.(~~;i()H i (euio1wl.1'/e mUlll.'f)ruf'e etn()yra}ic:ll(~ ()O'l ści można jednak zauważyć kierowanie się dwoma podstawowymi kryteriami wyboru wyznaczającymi dwa rodzaje prac. Wybiera się więc, po pierwsze, jako przedmiot czy pole badań określoną g r u p ę e t n 0g r a f i c z n ą, mniejszą lub większą, zajmującą mniejszy czy wi~kszy teren, bardziej lub mniej jednolitą kulturowo (od Bojarów Międzyrzeckich czy Mazurów Wieleńskich po Kurpie czy Kaszuby). Polem badań jest, po drugie, mniej lub więcej umownie wykrojony t e r e n: wsi, gromady, współczesnego powiatu (nazywanego często "ziemią"), kilku sąsiadujących powiatów, całego współczesnego województwa czy da'vvnej prowincji. Teren taki może stanowić wycinek z większego obszaru zajętego przez jedną grupę etnograficzną, może też przekraczać zasięg przestrzenny jednej grupy, obejmować ich kilka itp. Powstają stąd więc - jak wspomniałem - dwa rodzaje monografii: 1) taki, którego treść stanowi k u l t u r a l u d o w a regionalnej g r u p y etnograficznej (czy etniczr:ej); 2) taki rodzaj, który zawiera mniej lub więcej systematyczny opis k u l t u r y l u d o w e j danego t e r e n u (regionu). Pewna różnorodność istnieje także w zakresie treściowym monografii regionalnych. O. Kolberg stworzył tu pewien wzór sekwencji materiałowego opisu, był on jednak naśladowany w różnym stopniu. Utarł się tradycyjny podział: na kulturę materialną, społeczną i duchową. W tym zakresie jednak widzimy dużą różnicę między XX-wiecznymi iJ. współczesnymi monografiami regionalnymi. Monografie dawniejsze, pisane często przez nie przygotowanych do tego amatorów, nie-zawsze obejmowały wszystkie: dziedziny kultury ludowej, traktując je wyborczo. Manierą ówczesną nie zwracano większej uwagi na kulturę materialną, kładąc nacisk głównie na treści folklorystyczne. Nie przedstawiano też zazwycwj historii grupy czy regionu i nie dawano opisu środowiska geograficznego oraz historii zagadnień osadniczych. Z uporem zaś przedstawiano cechy antropologiczne opisywanej grupy i cechy osobowości (charakterologiczne) jej członków. Jeśli zaś chodzi o opisy samych działów kultury, to mają one z reguły charakter statyczno-opisowy. Celem tych monografii był bowiem sam opis pełni ginącej już kultury tradycyjnej, przynajmniej niektórych jej dziedzin. Chodziło głównie o jej dokumentację. Były to też w gruncie rzeczy "materiały etnograficzne", co często znalazło swoje odbicie w tytule. Były takimi nawet i wtedy, gdy zawierały w podtytule oznaczenie: "studium". Chcąc podać choćby najbardziej ogólną charakterystykę współczesnych etnograficznych monografii regionalnych należałoby zauważyć, że towarzyszy im zarówno inny, nowoczesny warsztat naukowy jak i zwiększona znacznie samowiedza metodologiczna. Współczesne monografie re- �608 JÓZEF BURSZTA gionalne nie są już z reguły niemal dziełem jednego badacza. Wymagania współczesnego opisu tak wzrosły, że zanika już uniwersalny etnograf, znający się na wszystkich dziedzinach kultury i biorący się do ich analitycznego opracowania. Są to więc zazwyczaj badania i opracowania zespołowe, w których biorą udział już specjaliści: obok typowego, "rasowego" etnografa, posiadającego już pogłębioną znajomość wybranych dziedzin kultury, bierze w nich udział folklorysta, muzykolog, językoznawca, historyk gospodarczy, socjolog itp. Jest to zgodne z charakterem etnografii jako nauki, mającej nazbyt obszerny swój zakres przedmiotowy, łączący się bardzo ściśle z szeregiem sąsiednich dyscyplin naukowych. Stąd opisy poszczególnych dziedzin uzyskują pogłębienie od strony technologii, typologii czy funkcji. Jest to też zgodne ze współczesnym, integratywnym spojrzeniem na kulturę, jako skomplikowaną, ciągle zmienną, ale strukturalną i funkcjonalną jedność unormowanych zachowań ludzkich i wytworów tych zachowań. Stąd też poszczególne działy czy elementy kulturowe traktowane są w zarysie ich historycznego rozwoju, przeobrażeń a także zaniku, rozpadu. Poszczególne zjawiska traktuje się też zarówno w ich wzajemnym powiązaniu, jak i na tle i w związku z środowiskiem geograficznym i ze społeczno-gospodarczymi dziejami regionu. Takim badaniom i opisom towarzyszy też świadomość bliższych i dalszych celów. Poza zwykłą dokumentacją kultury tradycyjnej i współczesnej regionu, tak potrzebnej nie tylko ze względu na dobro nauki czy ewentualne wykorzystan~ opracowań etnograficznych w regionalnym ruchu kulturalno-oświatowym, ale także zamierzonej, przyszłej syntezy etnograficznej Polski - analiza kultury regionalnej powinna dać niezbędne dane do teorii kultury. IV Wróćmy jeszcze do niektórych zagadnień regionalizacji, regionu, kultury regionalnej i samej regionalnej monografii. Sprawy te bowiem nie są dotąd jeszcze nazbyt jasne. Mówić o regionie, terytorium etnograficznym czy grupie etnograficznej oznacza zarazem uznawanie przestrzennego zróżnicowania kultury ludzkiej w jej poszczególnych czy choćby niektórych elementach. Oznacza to chyba także, że poszczególne regiony czy grupy etnograficzne posiadają jakąś swoją specyfikę, czymś wyznaczoną. Dążenie do wyjaśnienia tego zróżnicowania, do uchwycenia czynników determinujących te różnice oraz specyfikę kultury regionalnej -- staje się podstawowym powodem badań i opracowań regionalnych. W postępowaniu badawczym jednym z pierwszych niepokujq ..ch �Heqioll i Teylonl1lHe mlHworllfie et.nogTaIiczne GOg problemów jest bliższe czy nawet ścisłe wyznaczenie granic regionu jako określonej swoiście jedności czy zespołu tradycyjnych elementów kulturowych. Widzieliśmy z kilku przykładów, że w praktyce badawczej postępowano w tym zakresie - zwłaszcza dawniej - dość niefrasobliwie. Wybór regionu można więc porównać do nakładania na teren jakby szklanego klosza o większej czy mniejszej średnicy, dość przypadkowej, a następnie na obserwowaniu i opisywaniu tego, co się w granicach zamkniętych tym kloszem dzieje. Zachodzi więc pytanie - czy wolno nam tak region wydzielać, a jeśli tak, to pod jakimi warunkami? Pamiętamy bowiem o tym, jak . J. St. Bystroń domagał się takiego postępowania, aby badania kultury ludowej rozpoczynały się od mniej więcej ścisłego wyznaczenia wpierw samych regionów, aby więc regiony były punktem wyjścia badań, a nie ich punktem dojścia. U podłoża tego postulatu leży bowiem przekonanie, że istnieje określona regionalna integracja podstawowych zjawisk społeczno-kulturowych, że etnografia ma wszędzie do czynienia z obszarami czy areałami 'społeczno~kulturowymi jako jedno'stkami i jednościami strukturalnymi - a te właśnie powinny być w całości przedmiotem makroanalizy. Postulat ten znalazł swoje uzewnętrznienie na krako\vskiej konferencji metodologicznej w 1956 r., kiedy to zaplanowano jed-· nolite mniej więcej badania poszczególnych regionów całej Pol ••ki. Tu wracamy znów do początku zagadnienia: jak te regiony wyznaczyć? Jakie są kryteria ich obiektywnego wydzielania? Można by dużo mówić na temat ewentualnych "zapożyczeń" regionalizacyjnych z innych nauk. Można by więc brać za podstawę wyjścia regiony geograficzne jako te, które w przeszłości stanowiły i w znacznej mierze tworzą i dzisiaj zasadnicze warunki dla gospodarki a stąd i dla konfiguracji kulturowej. Można by, dalej, wychodzić - jak to już było wspomniane - od dawnych jednostek geograficzno-historycznych (dzielnic, województw, ziem itd.). Można by też usiłować nawiązywać do podziałów językowych (narzeczy, dialektów, gwar). Okazało by się jednak przy bliższym wejrzeniu, że żaden z tych podziałów regionalnych nie jest dla wymagań "regionu etnograficznego" adekwatny: regiony geograficzne (fizyczne) stanowią tylko pewne warunki i tło kształtowania się kultury, ale nigdy nie wyznaczają jej typu w sposób konieczny i jednoznaczny; regiony historyczno-geograficzne są tylko częściowo przydatne, gdyż w nowszych czasach zasadniczo się one zatarły; regiony językowe znów nie pokrywają się z innymi zjawiskami kulturowymi. Należałoby szukać oczywiście - i to w pierwszym rzędzie -- etnograficznych wyznaczników regionalnych. Tymi mogłyby być więc wspomniane poprzednio grupy etnograficzne ustalone w dawniejszej i nowszej etnografii. Jest to jednak znów zawodne, gdyż: 1) nie zostały li - Lud. l. ol. ''z. II. l~oH �610 .JOZEF BURSZTA one terytorialnie ściśle wyznaczone; 2) są one dzisiaj już w znacznej mierze kategorią historyczną; 3) około 1/3 obszaru współczesnej Polski (Ziemie Zachodnie i Północne) wymknęłaby się spod regionalizacji. W poszukiwaniu jakichś obiektywnych kryteriów etnograficznych w wydzieleniu regionu odwołujemy się znów do osiągnięć Polskiego Atlasu Etnograficznego, a więc do kartograficznych ustaleń zasięgów przestrzennych poszczególnych tradycyjnych elementów kultury chłopskiej. Ich wzajemne pokrywanie się, krzyżowanie i wyłączanie może ukazać w efekcie zarysowanie się - od tej właśnie, obiektywnej strony - etnograficznej regionalizacji Polski. Znamy pierwsze ustalenia syntetyczne J. Gajka w tym zakresie, z których wynika 7 polskich areałów kulturowych w zróżnicowaniu tradycyjnej kultury chłopskiej. Niewątpliwie są to ustalenia ważne, ciekawe i frapujące. Nasuwa sir: tu jednak dalszy problem. Prof. Gajek świadomy jest tego, że za pomocą analizy setek skartografowań uzyskuje się w efekcie regionali.zację w sposób mechaniczny, że taki region wyłania się wtedy, gdy zasięgi wielu zjawisk zdołają się pokryć w sposób dość jednoznaczny. Z drugiej strony stwierdza, że region jest nie jednością mechaniczną. ale żywą, że wyznaczają go także żywi ludzie kategoriami swoich zachowań, postaw i swej świadomości zbiorowej. W tej kwestii znajdujemy u Gajka znamienną wypowiedź, że oto uzyskany podział na areały kulturowe odpowiada "świadomości ludzkich zbiorowisk regionalnyco" , inaczej "poczuciu wspólnoty" a zarazem "poczuciu różnic regionalnych" 13. Są to jednak stwierdzenia innego już rzędu, nie wynikające zapewne z samych kartogramów P AE, ale uzyskane inną drogą. Wyniki atlasowe stanowić mogą istotnie pierwszy pewny punkt wyjścia do regionalizacji etnograficznej. Uzyskujemy tą drogą tylko podziuł pierwszej niejako kategorii, podział na makroregiony, słusznie też nazwane nie regionami, ale "areałami kulturowymi". W ramach tych siedmiu areałów należałoby poszukiwać przy pomocy także innych metod i kryteriów dalszych podziałów na właściwe regiony etnograficzne i dalsze subregiony, w czym skartografowania mogą odegrać znaczną rolę pomocniczą. Umożliwiają one wiązanie metody kartograficznej z geograficzną, a więc tą, która pozwala na zestawienie faktów etnograficznych (ich formy i funkcji) z warunkami środowiska geograficznego, przez co możemy uściślać wnioski uzyskane na podstawie samej metody kartograficznej. Możemy znów, dalej, wiązać te fakty kulturowe z warunkami historycznymi życia ich nosicieli ludu -, a więc stosować metodę historyczną, historyczno-genetyczną i historyczno-porównawczą. Ale czy uzyskamy tą drogą ścisłe wydzielenie regionów etnograficznych? Chyba nie, a może tylko w niektórych wypadkach, 13 J. G a j e k, Studia nad etnograficzną regionalizacją ..., op. cit., s. 169. �Region i regionalne monografie etnograficzne 611 przy szczególnym złożeniu się różnorodnych czynników. Jak wiemy, regiony ustalano dawniej na podstawie kilku zaledwie, najbardziej ewidentnych cech: stroju, budownictwa, jakichś innych szczególnie wyróżniających cech, w tym nazwy czy przezwiska. Kiedy jednak brano jako kryterium dalsze - samookreślenie się grupy (kryterium socjologiczne), to zasięg przestrzenny objęty tym kryterium nie pokrywał się często z zasięgami wyznaczonymi przez kryteria obiektywne. Podobnie jest i dzisiaj. Możemy więc powiedzieć, że ścisłe i jednoznaczne wydzielenie tradycyjnych regionów etnograficznych na podstawie obiektywnych wyznaczników kulturowych jest bardzo trudne a nawet wręcz (poza pewnymi wyjątkami) niemożliwe. Pojedyncze kryteria takich regionów wyznaczyć nie mogą, suma zaś kilku kryteriów daje wyniki rozbieżne. Region etnograficzny jest zatem kategorią raczej umowną. v A jednak region kulturowy istnieje. Istniał on dawniej jako swoista synteza tradycyjnych elementów kulturowych, do charakteru której usiłujemy dotrzeć za pomocą rekonstrukcji układu i konfiguracji tych elementów. Region kulturowy istnieje też i dzisiaj. Jest faktem ogólnie znanym, że w efekcie olbrzymich przeobrażeń naszego współczesnego życia zatarły się w znacznej mierze i zamazały tradycyjne regiony kulturowe, a powstały i na naszych oczach powstają regiony nowe, nie mające nieraz nic wspólnego z regionami dawnymi. Powstają nowe jedności terytorialno-kulturowe z własnym swoim ośrodkiem skupienia i organizacji, czy będzie nim miasto wojewódzkie, powiatowe, czy centrum ośrodka przemysłowego. Takim regionem staje się np. Ziemia Lubuska czy Koszalińskie, takim też na "starych ziemiach" staje się np. Kieleckie w jego współczesnych granicach. Te nowe całości regionalne oparte są w swej jedności czy wyodrębnianiu się już nie (czy nie tyle) o formalne różnice elementów kulturowych, ale o zgoła inne wyznaczniki. Podstawowym wyznacznikiem staje się coraz silniej - jak to wykazała dyskusja tocząca się wokół Kongresu Kultury Polskiej - szeroko pojmowany n o w y r u c h r e g i o n a l n y, nowy regionalizm, przejawiający się w wielu sferach życia zbiorowości terytorialnych czy społeczności lokalnych, zwłaszcza w ruchu społeczno-kulturalnym. Tworzą się nowe więzie społeczne, nowe wzory zachowań i w ogóle nowe formy i wzory kulturowe. Trudno zresztą analizować tutaj bliżej to nowe zjawisko, owe - jakby to nazwał E. Paukszta - "wszystkie barwy regionalizmu". �t>12 JOZD' BURSZ TA Dla współczesnej etnograficznej monografii regionalnej nie jest istotne ani ścisłe, linearne wyznaczenie granic regionu, ani konieczność wzięcia pod badania całego, wyznaczonego w jakiś sposób regionu, ani też wymóg przebadania wszystkich dziedzin kultury według jej tradycyjnego podziału. Monografie regionalne mogą być różne. Może to być - jak np. w badaniach ośrodka łódzkiego - jakiś jeden problem, jakieś jedno, najbardziej typowe zjawisko, badane na tle i w związku z całokształtem życia i kultury obranej jednostki regionalnej. A jednostką tą może być jedna wieś, jedna społeczność wiejska, może nią być kilka wybranych wsi, może nią też być cały współczesny region (neoregion). Chodzi bowiem nie o to, aby - badając jedną społeczność wioskową (czy małomiasteczkową) - dać jej mikroanalityczny opis, jako właśnie tylko opis. Chodzi o to, aby badaniem kierowała z a s a d a i n t e g r a l n o ś c i. Zasada ta wymaga, aby poszczególne fakty i zjawiska traktować nie w oderwaniu od siebie i od ich całego otoczenia, ale w ścisłym ich strukturalnym i funkcjonalnym związku; odpowiadać więc na pytania nie tylko: "co" i "gdzie", ale też i: "jak" i "dlaczego"? Szukać więc wyjaśnienia faktów nie w nich samych, ale w innych, z nimi związanych. Zasada ta wymaga i tego, aby opisując jakiś mały wycinek treściowy czy terytorialny (wieś) - umieć odnosić ten wycinek nie tylko do całości kultury tej jednostki, ale i do szerszej jedności terytorialnej, której dany wycinek jest tylko ekspozycją; umieć więc uzyskane z mikroanalizy wyniki odnosić z ram badanych jednostek do szerszego regionu, do większych więc całości. Wówczas to mikroanalityczna monografia określonej miejscowości staje się zarazem monografią regionalną, gdyż z p r z e d m i o t u badań staje się ona zarazem p o l e m b a d a ń regionalnych. W ramach więc takiej integralnej monografii regionalnej mamy skojarzenie obu punktów: punktu wyjścia i punktu dojścia. JOZEF BURSZTA THE REGION AND REGIONAL ETHNOGRAPHIC MONOGRAPHS. PROBLEMS AND INVESTIGATIONS' METHODS. SUMMAHY In discussion about regional ethnographic monographs in the very beginning one should take into consideration the problem of methodologic consciousness accompaning the only meaning of the comprehension on one side, and its merits sphereand scientific purposes set up to regional monographs, on the other side. Regional investigations accompanied permanently the history of Polish ethnography. Their connections with ethnographic schools and theories were lax. TI1e~' �Region i -regionalne monogra ..fi.e etnograficzne 613 just resulted out of ascertaining differentiation in cultural phenomena in space and from the necessity of documentation about condition of folk-culture. Hence the region was conceived and chosen differently too: as a single village, the terrain of a district or a province, geographical region, or, most often, as an ethnographic regional group. Tests of precise appointing ethnographic regions were based on different criterions and did not give positive results. A precise appointing of the borders of the region is not indispensable neither in monographs of documentary type nor in those works, dealing with cultural structure of the region. In both cases it means, to have - investigating a smaller part of the terrain the methodologic possibility of delivering investigations' results to greater cultural unites of space character. The principle of integrality should guide modern regional investigations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/874b0ae7492bf1030c2b436d87609368.pdf 37e9cffaa9e8a070aadea5314b7c80ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:332 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:294 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.615-659 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, II. S P R A Pierre Teilhard "7 O Z D A N I A I t. 51, cz. II, 1968 R E C E N Z J E de Chardin, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grupy zooloInst. wyd. Pax, 1962, s. 150. Przekład J. i G. Fedorowscy. Dokoła osoby P. T e i l h a r d a de C h a r d i n tworzy się obecnie atmosfera kultu, stworzono nawet termin "teiłhardyzm" dła określenia pewnego prądu filozoficznego pełnego optymizmu usiłującego godzić ewolucjonizm z doktryną katolicką. Jezuita P. Teilhard de Chardin (1881-1955) był zarówno teologiem jak znakomitym archeologiem, którego prace terenowe wniosły cenne materiały do nauk antropologicznych. Jego liczne prace filozoficzne (np. Le phenomime humain, 1955, L'.Ilvcnir cle l'homme, 1959, Le groupe zoologique humain, 19'56 i inne) ukazały się pośmiertnie, ponieważ za życia autor miewał trudności z Kongregacją Świętego Officium zarzucającą mu zbyt dowolną interpretację dogmatów. Po śmierci Teilharda powstał Komitet Naukowy (między innymi Julian Huxley, G. H. R. von Koenigswald, A. Malraux, C. Cuenot itd.), który wydał wszystkie jego prace. W tłumaczeniu polskim otrzymujemy "Człowieka", jest to trzecia wersja pracy "Fenomen ludzki" i uchodzi za najbardziej reprezentatywne dzieło Teilharda. Autor stoi na gruncie ewolucji. Świat nie jest układem statycznym lecz dynamicznym. W procesie ewolucji zdarzają się "skoki jakościowe". Do tej pory możemy stwierdzić kilka takich zjawisk krytycznych. Pierwszym było powstanie życia na Ziemi (tzw. punkt witalizacji), następnie pojawienie się człowieka w drodze ewolucji z najwyżej uorganizowanych zwierząt (tzw. punkt uczłowieczenia "hominizacji"). Obecnie jesteśmy w fazie ewolucji człowieczej. Nasza przyszłość polegać będzie na zespalaniu się w coraz bardziej spoiste organizacje społeczne ogarniające coraz większą część ludzkości. Wreszcie dojdzie do jednej totalnej społeczności ogólnoziemskiej. Ta ewolucja wymagać będzie pewnych ofiar. Człowiek musi się wyrzec egoistycznego indywidualizmu, zyska natomiast spotęgowanie wartości związanych z pojęciem osobowości ludzkiej (personalizacja). Człowiek jest "panem stworzenia" ale nie w sensie ujarzmiania wszystkiego, co istnieje, lecz w sensie odpowiedzialności za dalszy przebieg ewolucji. Wraz z pojawieniem się człowieka pojawiła siG świadomość i wolna wola, czyli wchodzą w grę czynniki etyczne. Człowiek wierzący powinien zdaniem Teilharda wzniecać w sobie entuzjazm dla doskonalenia świata doczesnego. W tym aspekcie dawne pojęcia wymagają rewizji. Być pobożnym znaczy dziś według Teilharda doskonalić własną pracą świat, który stworzył Bóg. Miłość bliżniego osiąga spełnienie w dążeniu do powszechnego postępu społecznego, do pełnej socjalizacji. Zachowanie czystości to sublimacja namiętności egoistycznych i kierowanie ich ku powszechnemu dobru. Potrzebna jest nowa formuła świętości. Praca ludzka jest święta jako przygotowanie wielkiego dzieła doskonalenia świata. gicznej ludzkiej. �616 Sprawozdania i recenzje Prace TeiJharda de Chardin nie są łatwe do czytania. Także przeloł.ona na język polski książka "Człowiek" musiała nasunąć tłumaczom wiele trudności. Autor ma styl zabarwiony emocjonalnie, przy tym pelny metafor i upiększeń stylistycznych o niezaprzeczonych walorach poetyckich ale nieraz niejasny. Dla przyrodnika przywykłego do precyzji wyrażeń styl Teilharda może być nawet nieczytelny. Niemniej należy lekturę książek Teilharda de Chardin zalecić tym wszystkim, którzy pragnęliby pogodzić światopogląd religijny ze zdobyczami nauk przyrodniczych. Jak wiadomo obawa przed "herezją" wstrzymywała niejednego przed akceptacją ewolucjonizmu. Dziś dzięki publikacjom katolickiego autora Teilharda de Chardin można tezy Darwina przyjąć bez obaw. Leży w tym niewcjtpliwie wielki walor tych książek. Wanda Stę.~licka MAN. A Monthly Record of Anthropological Science, Royal Anthropological tute, London 1963, vol. LXIII, art. od nr 1-266. Insti- Czasopismo "Man" jest organem poświęconym antropologii światowej. Król. Instytut Antrop. w Londynie dąży do tego, by swymi wpływami objąć wszystkie środowiska poświęcone naukom antropologicznym we wszystkich krajach. Ma to być coś w rodzaju międzynarodowej stolicy antropologicznej świata. W ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych A. P. powstało wydawnictwo poniekąd konlmrencyjne p.n. Current AnthropoLogy, kierowane przez Sol Tax'a. Niemniej za angielskim "Man'em" przemawia tradycja kilkudziesięciu lat (omawiany rocznik jest 63). Ponadto ma angielska antropologia utrwałone od dawna kontakty z wszystkimi kontynentami. W tej sytuacji raczej nie obawia się amerykańskiej konkurencji. Czasopismo "Man" ukazuje się jako miesięcznik w jedno-arkuszowych zeszytach. Godna podkreślenia i naśladownictwa jest ogromna punktualność pojawiania się kolejnych numerów. Szata zewnętrzna, papier, ilustracje i układ graficzny są bez zarzutu. Bardzo wygodny dla czytelników jest zwyczaj numerowania poszczególnych pozycji w każdym zeszycie, przy czym numeracja ta jest ciągła dla bieżącego rocznika. W ten sposób bardzo łatwo odszukać każdą publikację i równocześnie unika się nieporozumień w cytowaniu literatury, Treść jest urozmaicona i podzielona na stałe w każdym zeszycie działy. Poszczególne publikacje są niewielkie obejmując najwyżej 3-4 str. (in 4°). Działy są następujące: Artykuły oryginalne, nekrologi, sprawozdania z posiedzeń i prac Król. Inst. Antropol., krótkie doniesienia i komunikaty, korespondencja z czytelnikami, recenzje literatury fachowej. Każdy z tych działów uwzględnia wpierw publikacje o charakterze ogólnym, następnie publikacje dotyczące poszczególnych kontynentów, Afryki, Ameryki, Azji, Europy i Oceanii. Cały rocznik 1963 zawiera w swych 12 zeszytach 266 poszczególnych pozycji. Byłoby niemożliwością wszystkie kolejno omówić. Spośród prac oryginalnych szczególną uwagę zwraca artykuł D. R. H u g h e s a (nr 172) o poligenicznych lub wieloczynnikowych zmiennych u człowieka i przywracaniu równowagi genetycznej (PoLygenic or muLtifactorial variables in Man: redressing the balance). Praca ta jest z tego względu szczególnie interesująca, że autor powołuje się między innymi na publikacje polskie młodych antropologów T. Bielickiego i A. Wiercińskiego. Zagadnienia genetyczne są dla antropologii bardzo ważne, bez znajomości procesów dziedziczenia u ludzi trudno mówić o rasogenezie, która jest podstawą rozważań z zakresu etnogenezy. Obecnie badacze ustalili, że proces ewolucji polega na zmianach częstości genów w populacji. Zachodzi �Sprawozdania i recenzje 61. pytanie, czym są wywołane zmiany częstości genów, a więc jakie są przyczyny i jaki jest mechanizm ewolucji? Powstał w związku z tym nowy aparat pojęciowy i od czasów Darwina pierwszy rzeczywisty krok naprzód w badaniu procesó"" ewolucyjnych. Rozważa siQ trzy główne mechanizmy ewolucji: mutacje, selekcję i tzw. "ucieczkę genów" (drift). Jest wysoce prawdopodobne, że geny decydujące o kształcie głowy, twarzy, nosa, barwie skóry, oczu i włosów oraz o wzroście także ulegajc1 mutacjom. Ponieważ są to cechy poligeniczne, ich dziedziczenie jest trudne do zbadania. Łatwiejsze pod tym względem są np. cechy serologiczne o charakterze monogenicznym, jakkolwiek zjawiska mutacyjne mogą tu sprawiać wielkie trudności. W literaturze światowej podaje się kilkaset stwierdzonych przypad·· ków mutacji genowych u człowieka, szczególnie w grupach serologicznych. \Vszyst·· kie te fakty dowodzą, jak trudne zadanie stoi przed antropologiem chcącym prowadzić badania genetyczne u ludzi. Pozostaje właściwie badanie cech morfologicznych i statystyczne ich opracowywanie. Ten tradycyjny już tok postępowania jest p.arazie najłatwiej dostępny dła antropologii i daje naj pewniejsze rezultaty. Również genetyczny charakter- ma praca (nr 22) o sierpowatych krwinkach u mieszkańców Indii. Autorem jest R. S. N e g i, antropolog prowadzący biometryczne zdjQcie ludności indyjskiej (Tlw incidence of sickLe ceLL trait in Bastar II). Sierpowaty kształt krwinek poznano w tropikalnej Afryce. Jest to forma powstała wskutek mutacji genowej. Krwinki kształtu sierpowatego są wybitnie upośłedzone w procesie oddychania, ale dają odporność przeciwko malarii. Jeśli dziecko dziedziczy zmutowany gen zarówno po ojcu jak po matce, umiera wcześnie wskutek niedotlenienia. Gdy jednak dziedziczy zmutowany gen wyłącznie po jednym z rodziców, a drugi otrzymuje w postaci normalnej, wówczas ma większe szanse przeżycia niż osobnik mający po obojgu rodzicach "normalne" czyli niezmutowane geny. Wskutek tego sierpowate krwinki utrzymują się wśród populacji narażonych na zarażenie malarią. Praca Negi omawia przypadki tego rodzaju wśród ludności indyjskiej. Prace oryginalne nie ograniczają się oczywiście do spraw biologicznych. Spośród 19 tytułów 1 ma treść filozoficzną (marksizm), 4 dotyczy sztuki, 3 zagadnień biologicznych, 6 etnologii, 5 paleoantropologii. Wachlarz zagadnień jest dość duży. W krótszych notkach i komunikatach urozmaicenie jest tak sarno duże. Na ogółem 45 pozycji 18 dotyczy etnologii, 11 biologii, 5 spraw organizacyjnych, 3 pałeoantropologii, 5 sztuki i 3 metod. Niezwykle ciekawy jest dział korespondencji z czytelnikami. W roczniku znajdują się 32 pozycje tego typu. Korespondencja dotyczy np. publikacji ogłoszonych w czasopiśmie "Man", co do których czytelnicy wypowiadają różne uwagi polemizując niekiedy ze sobą w kolejnych wypowiedziach. Inne wypowiedzi dotyczą różnych spraw interesujących antropologów całego świata. Taka trybuna czytelników stanowi moment scalający wszystkich antropologów skupionych dokoła czasopisma. Dział korespondencji jest możliwy oczywiście tylko w periodyku ukazującym się często i punktualnie, w przeciwnym bowiem przypadku wypowiedzi traciłyby szybko aktualność. Zaznaczyć wypada, że w amerykańskim czasopiśmie Current Anthropology dział przeznaczony dła "trybuny czytelników" stanowi istotną część wydawnictwa. Jeśli się jednak porówna poziom wypowiedzi, wówczas przyznać trzeba wyższość czasopismu "Man". Dział korespondencyjny cechuje tutaj oględność i kultura wypowiedzi, jakkolwiek polemiki bywają dość zasadnicze. Na osobną wzmiankę zasługują recenzje. Omawianie literatury zajmuje większość tekstu w każdym numerze. Autorami recenzji są z reguły aktywni pracow- �618 Sprawozdania i recenzje nicy naukowi często o głośnych nazwiskach. Poziom recenzji jest wobec tego bardzo wysoki. Jeśli artykuł drukowany w dziale prac oryginalnych czy krótkich doniesień dotyczy większej publikacji książkowej, omawianej oprócz tego w dziale recenzji, tytuł jest opatrzony gwiazdką. Ten łatwy sposób pozwala się czytelnikowi zorientować, że dodatkowych informacji może poszukać wśród recenzji. Na najwyższą ocenę zasługuje opracowanie redakcyjne całości czasopisma. Przejawia wielką troskę o czytelnika starając się ułatwić mu zarówno lekturę jak poszukiwanie informacji. Warto by było niektóre z tych sposobów przenieść na grunt polski. Wanda I. D. Cerskij, Neopublikovannyje statji, pisma i A. J. Cerskom, pod red. S. W. Obruciewa, 1956, s. 369, fot. 7, rys. 21. Stęślicka StatU o J. D. Ćerskom, Irkuckoje Izdatelstwo, Irkuck i dniewniki. Kniznoje Z uwagi na skromną ilość prac poświęconych zagadnieniu wkładu Polaków w badania Syberii, warto w tym miejscu odnotować ciekawą książkę o Janie Czerskim (1845-1892). Publikacja ta wydana w Irkucku staraniem Wschodnio-Syberyjskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego ZSRR stanowi skromny dowód pamięci złożony polskiemu badaczowi, który za udział w powstaniu styczniowym wcielony został do wojska rosyjskiego i tylko dzięki swym zainteresowaniom naukowym zwolniony został z zesłańczej służby w I-szym Zachodnio-Syberyjskim batalionie liniowym w Omsku, aby z ramienia Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego prowadzić badania nad budową geologiczną okolic jeziora Bajkał. W toku tych prac odbył on szereg wypraw do Kraju Zabajkalskiego, w Sajany, w Góry Wierchojańskie w dorzecze Indygirki i Kołymy. Poszczególni autorzy stworzyli wielozagadnieniową monografię poświęconą działalności polskiego badacza Syberii, którego działalność naukowa nie znalazła dotąd należytej oceny w literaturze polskiej 1. Całość książki podzielona jest na cztery zasadnicze rozdziały, z których pierwszy "Znaczenie naukowych prac J. D. Czerskiego" (str. 9-94) zawiera szereg oddzielnych opracowań różnych autorów. W opracowaniach tych przeprowadzono ocenę prac badawczych J. Czerskiego w zakresie zoologii, paleontologii i meteorologii oraz zestawiono nazewnictwo geograficzne i przyrodnicze związane z jego imieniem. Archeologa zainteresuje napewno zamieszczony w tej części artykuł omawiający zasługi polskiego badacza, który pierwszy odkrył na przedmieściach Irkucka paleolityczne stanowiska archeologiczne i sam je wyeksplorował dostarczając cennego materiału wykopaliskowego w postaci krzemiennych grotów i wiórów (str. 55-60). Złożony zespół autorów opracował poszczególne zagadnienia ne materiały znajdujące się w archiwach, bibliotekach i muzeach kiego. Bogata korespondencja Jana Czerskiego prowadzona z F. Szmidtem, N. Witkowskim oraz z Rosyjskim Towarzystwem w oparciu o liczZwiązku RadziecA. Czekanowskim, Geograficznym za- 1 Polska literatura dotycząca J. Czerskiego nie jest liczna, a zawarte w niej wiadomości sprowadzają się do ogólnych stwierdzeń na podstawie, których trudno jest przedstawić jego zasługi w dziedzinie nauk przyrodniczych i w etnografii. Z bardziej wartościowych opracowań wymienić należy: T u I' k o w s k i T., Czerski Jan (1845-1892), Polski Słownik Biograficzny, t. IV, s. 343-347, Kraków ,1938. T a l k a - H I' Y n c e W i c z .T., Polacy jako badacze Dalekiego Wschodu, Przegląd Współczesny. t. IX" nr 6, s. 357-377, 1924. D Y b a w s k i B .. Pamiętnik od roku 1862 zaczqwszy do roku 1878. Lwów 1930, s. 424-425. �Sprawozdania 619 i recenzje wiera szereg szczegółów biograficznych oraz rzuca pewne światło na zagadnienie wkładu Polaków w badania Syberii. O istnieniu niektórych rękopisów nie wiedzieli autorzy wcześniejszych opracowań, bądź też nie posiadali możliwości ich wykorzystania. Właśnie omówieniu tych źródeł poświęcona jest druga część pracy zatytułowana - "Nieopublikowane materiały J. D. Czerskiego - artykuły, listy, dzienniki" (str. 95-322). Zebrane w jedną całość rękopiśmienne materiały polskiego badacza-zesłańca dotyczą wielu zagadnień. Szczególnie interesujące wiadomości kryją się w dzienniku, który pisany był podczas ekspedycji północnej w latach 1891-1892. Dane te dotyczą jednak spraw związanych z obserwacjami geologiczno-geograficznymi, które były głównym celem tej wyprawy. Inne materiały znajdujące się w tej części pracy zawierają interesujące wiadomości z zakresu polskich badań na obszarze Syberii oraz pewne szczegóły na temat szamanizmu u Jakutów. Mało znane zagadnienie jakim jest wkład J. Czerskiego w badania nad kulturą tubylców Syberii opracowane zostało w książce przez S. W. Obrucziewa syna znanego badacza północnych rejonów Syberii i osobistego znajomego polskiego badacza po niewoli W. A. Obrucziewa (str. 242-259). Warto jednak w oparciu o to opracowanie oraz o wskazane w nim materiały dokładnie omówić zasługi J. Czerskiego w dziedzinie badań etnograficznych, które prowadził on podczas swych wypraw naukowych. Problem ten jest do tej pory mało znany w polskiej literaturze dotyczącej zagadnienia wkładu Polaków w badania Syberii i kultury jej tubylców. Rozdział trzeci "Wspomnienia o J. D. Czerskim" (str. 323-353) posiada mniejszą wartość, chociaż stanowi cenne dopełnienie ogólnej charakterystyki J. C z e 1's k i e g o. Szczególnie wspomnienie W. A. Obrucziewa - "Moje spotkanie z Czerskim" (str. 323-324) zawiera interesujące wiadomości o jego pracach naukowych prowadzonych nad Bajkałem i w Kraju Zabajkalskim. Cenne są również wspomnienia B. Dybowskiego o J. Czerskim oraz inne wyjątki z' jego pamiętników, które znalazły się w tym rozdziale jako "Wyjątki z dziennika" (str. 337-342) 2. Właśnie te wspomnienia podkreślają znacznie wartość prac badawczych J. Czersikego dla poznania Syberii. Kontynuatorem prac badawczych rozpoczętych przez J. Czerskiego był jego jedyny syn, który do ogólnej wiedzy o Syberii wniósł również niemały wkład należycie oceniony w ostatniej części książki zatytułowanej "Naukowa działalność A. 1. Czerskiego" (str. 354-368). Sumując uwagi dotyczące książki należy podkreślić, że stanowi ona jedyne jak do tej pory żródło w którym tak wielostronnie potraktowano ocenę zasług badawczych J. Czerskiego. Szkoda tylko, że brak mapki przedstawiającej trasę syberyjskich wędrówek polskiego zesłańca pomniejsza w pewnym stopniu jej atrakcyjność. Antoni Niko Kuret, Ziljsko Książka Niko sowi i historycznej wśród słoweńskich kiej) znanych pod sie których młodzi i 'Zamieszczone Kamczatce, Część Mehvanje in njegov evropski okvir. Kuczyński Ljubljana 1963. Kureta, znanego etnografa słoweńskiego, poświęcona jest opianalizie gry ludowej "stehvanje", do dziś jeszcze popularnej mieszkańców doliny Zilii (na granicy jugosłowiańsko-austriacnazwą Zilian. Gra ta ma charakter zawodów sportowych w C7.ajeźdźcy winni przebić zawieszoną w powietrzu tarczę przy pow r. książce Podróż Z wyjątki pochodzą z pracy: D y b o w s k i Warszawy na Kamczatkę, Kraków 1912. B.. O Sybel'yi �(;;30 Sprawo=clania i. recenzje mocy trzymanej w ręku dzidy. Owej grze towarzyszy wiele ceremonii i czynności, w których biorą udział prawie wszyscy mieszkatlc;I: wsi, a nawet i sąsiedzi z pobliskich okolic. Fakt oryginal.ności tej gry i jej występowanie jedynie u Zilian interesowalo etnografów już od dawna. Pierwsze jej opisy znane są z początków XIX wieku, lecz naukowe zainteresowanie się tym elementem kultury duchowej datuje siC; dopiero od roku 1934, \v którym to Austryjak G. Graber opublikował pierwsze szersze studium na ten temat. Próbował on udowodnić w nim nienieckość tego elementu kulturowego. Ale już w rol<u nastqpnym folklorysta slowe{lski F. Marolt, na podstawie przekonywujących dowodów, uzasadnił jej słoweóski charakter. Niestety obaj ci autorzy, jak twierdzi N. Kuret, analizując ową grę ludową próbowali "Wyjaśnić jej genezG poprzez szukanie analogii do obrzqdów opisywanych przez Mannhardta i Frazera, a zaklasyfikowanych jako pozostałości kultu drzew. iegdyś nawet traktowano tę grę jako pozostałość po zwyczajach Bunnów i Awarów. Oczywiście takie poglądy nie dadzą się utrzymać w świetle nowszych badań. Autor omawianej pracy rozpatrzył kwestię pochodzenia tej gry w zupełnie inny sposób. Przede wszystkim prześledził on w dostępnej łiteraturze naukowej opisy wszystkich gier sportowych zarówno z epoki starożytnej jak i ze średniowiecza i czasów nowożytnych, aby wśród nich znaleźć elementy podobne do "stehvanja". Jak się okazało, najwięcej analogii znalazł on w organizowanym w późnym średniowieczu i w epoce nowożytnej turniejach, w czasie których należało rozbić osadzony na palu cel (w postaci garnka, tarczy, beczki itp.) rozbijając go i niszcząc. Często cel ten miał postać kukły dziwacznie ubranej, przypominającej Turka lub murzyna. Stąd Niko Kuret wyciąga wniosek, że opisywana przez niego gra jest pewnego rodzaju pozostałością po tradycjach walk z Saracenami i Turkami w czasie wypraw krzyżowych i nieco później. Ciekawy jest przy tym fakt, że niegdyś podobne gry i turnieje były zabawami wyraźnie szlacheckimi i dopiero w XVII i XVIII stuleciu zostały one przez szlachtę porzucone, stając się odtąd integralnym elementem kultury ludowej. Mamy więc w tym wypadku ciekawy przyczynek do historii przechodzenia elementów kulturowych od warstw wyższych do niższych. W jednym z rozdziałów Niko Kuret podkreśla fakt, że Zilianie zdają sobie sprawę z wyjątkowości tej gry i potrafią wykorzystywać ją jako element folklorystyczny przyciągający turystów. W związku z tym wielokrotnie organizowano ją specjalnie w celu uświetnienia pewnych uroczystości ogólnopaństwowych. Odpowiednie zespoły prezentowały ją również i poza granicami regionu, a przede wszystkim w Ljubljanie. Przechodząc do ogólnej charakterystyki omawianej książki należy stwierdzić, że stanowi ona przykład analizy pewnego elementu kulturowego na szerokim tle porównawczym. Nie na darmo tytuł książki brzmi "Zilijska gra ludowa "stehvanjc" na tle europejskim". Jednakże porównawcze potraktowanie tego tematu możliwe było jedynie dzięki historycznej i typologicznej analizie tego zjawiska. Stąd w pracy Kureta znajdujemy dokładne opisy odmian tej gry, wyliczenie jej wszystkich akcesoriów, szczegółowe omówienie okoliczności w jakich się odbywają, jak również szereg ilustracji przedstawiających przebieg calej gry. W specjalnym uzupełnieniu zamieszczono teksty przyśpiewek i pieśni towarzyszących różnym etapom tej gry oraz oryginalne teksty literackie, w których jest mowa o zabawach i grach przypominających słoweńskie "stehvanja". Dzięki bogactwu literatury cytowanej przez autora oraz wnikliwej analizie zebranego materiału otrzymaliśmy książkę mającą wielkie walory poznawcze i metodologiczne. Stanowi ona klasyczny przykład solidnej monografii poświęconej �SJ.1,.alL~()zrlaniCl wybranemu lić mianem elementowi monografii Ii:! I i recen:je kultury, monografii ,którą genetyczno-kulturowej. naj dokładniej dałoby Krzysztof .JULIAN się okreś- Makulski KRZYŻANOWSKI W KRAINIE BAJKI JUGOSŁOWIAŃSKIEJ Jugosłowiańska bajka ludowa, z wielu względów niezwykle interesująca, mało jest znana poza obrębem swej ojczyzny. Dopiero ostatnie łata przyniosły zmianę i w tej dziedzinie. Ukazał się więc przepiękny tom angielski, zawierający umiejętnie dobrane i pięknie ilustrowane jej okazy l. Nastąpił po nim daleko skromniejszy wybór polski, również ilustrowany, przeznaczony jednak dla czytelnika o małych wymaganiach, ani bowiem tłumacze ani wydawcy słowem choćby nie wspomnieli, skąd wybrane teksty pochodzą? Ostatnio wreszcie pojawił się tom, który niewątpliwie stanie się podstawą wszelkich tłumaczeń dalszych i przyczyni się walnie do upowsźechnienia bajki jugosłowiańskiej na szerokim świecie. Opracowała go Maja Bocković Stu1li, czołowa folklorystka chorwacka, lderująca Instytutem Literatury Ludowej Akademii Nauk w Zagrzebiu, wydała go zaś Macierz Chorwacka w serii "Pięć wieków literatury chorwackiej". Książka, odbita bardzo starannie, na doskonałym papierze, ozdobiona pomysłowymi rysunkami Branki Hegedusića, może iść o lepsze z tomem angielskim, bijąc go znakomitym aparatem naukowym. M.B.S. mianowicie, jak M. Bosković Stulli w tekście się podpisuje, dała nie tylko dobry wstęp i wzorowe komentarze, ale dołączyła również rozprawę językoznawcy Bratoljuba Kłaića o gwarach, które w książce występują i tegoż współpracownika nieodzowny słownik wyrazów gwarowych 3. Jednym słowem Narodne pripovijetke w omawianym wydaniu przedstawiają się wręcz imponująco w sensie merytorycznym i formalnym, artystycznym i naukowym, odpowiadają bowiem najwyższym wymaganiom czytelnika zarówno zwyczajnego, jak fachowego miłośnika i badacza twórczości ludowej. Pani M.B.S. usiłowała czytelnikowi temu ukazać kanoniczny, obszerny zestaw serbskochorwackich tekstów bajkowych, zarówno dawnych jak nowoczesnych. Zebrała ich pokażną ilość, bo 172 pozycyj, zaczerpniętych ze źródeł dawniejszych, drukowanych, i nowych rękopiśmiennych, przez nią samą utrwalonych na taśmie magnetofonu i dostępnych jedynie w zapiskach archiwalnych. Całość zbioru rozpada się na dwie grupy, 114 bajek i anegdot, oraz 58 opowiadań, określonych terminem "Predaje", znaczącym tutaj zarówno podania historyczne i topograficzne, jak bajki wierzeniowe. Dzięki temu całość ta daje dobre wyobrażenie o charakterze jugosłowiańskiej prozy ludowej, przede wszystkim serbskiej i chorwackiej, słoweńska bowiem reprezentowana jest tu skąpo, macedońska zaś i czarnogórska do tomu nie weszła, ze względów zapewne językowych. Bogaty ten materiał ułożono w sposób zgodny z powszechnie uznawanymi dzisiaj zasadami bajkoznawstwa nowoczesnego, a więc wedle systematyki międzynarodowej Aarne-Thompsona (The Types of the Folktale, 1961), z modyfikacjami dla bajek wierzeniowych Christiansena (The Migratory Legends, 1958). Równocześnie l N. C u r C i j a - P r o cl a n o v i ć, y u g o s l a v F o l k - T a l e s. Illustrated by d e l - M 011 roe. London, Oxford University Press, 1%0. 'D. j B. C I R L j ć, Bajld spod pigwy. Ilustl'owai J. M. Szancer, Warszawa, nik, 19(;2. ':\'1. B o s k Ov ić S l li l l i. Na1'oane pripovijctke, zagreb, Matica Hrvats!<a Ki J. d- Czyte.l- Zora, 196;!. �6:32 Sprawozdania i recenzje jednak materiał ten dobrano tak, by odpowiadał on charakterowi serii, w której tom się ukazał; stąd mimo iż główny nacisk pada tu na teksty nowe, czytelnik otrzymuje anegdotę, wydobytą z komedii Marina Ddića (nr 76), renesansowego rówieśnika naszego Mikołaja Reja, następnie bajki zapisane przez klasyków, Serba Wuka Karadzića i Słoweńca Stanka Vraza, następnie przez folklorystę dubrownickiego, W. BogiSića (nr 30), a wreszcie cały zespół dobrych zbieraczy bajek ludowych w w. XIX i XX. Uzasadnienie takiego ujęcia znaleźć można we wstępie, gdzie autorka zaakcentowała doniosłość bajki ludowej jako wyrazu jedności narodu jugosłowiańskiego, występującej stale w jego dziejach, niezależnie od jego kolejnych przynależności państwowych. Oprócz uwag wstępnych ich autorka każdą z bajek zaopatrzyła w precyzyjny komentarz bibliograficzny a niekiedy i rzeczowy. Czytelnik dowiaduje się tutaj, skąd pochodzi dany tekst, jakie ma on warianty w zbiorach dawniejszych, jakie wreszcie miejsce zajmuje w systemie międzynarodowym. Innymi słowy informacje te lokalizują daną pozycję w środowisku bajkowym zarówno jugosłowiańskim jak światowym. I właśnie tutaj, w tej pionierskiej pracy występują pewne kłopoty, z których kilka przynajmniej zasługuje na specjalną uwagę. Najosobliwszy z nich dotyczy frantowskiej czy sowizdrzalskiej humoreski "Lukavstvo OmiSana (nr 82), szelmostwa trzech spryciarzy, pochodzących, jak wskazuje tytuł, z miejscowości Omiszal na wyspie Krk. Wyruszają oni łodzią wzdłuż brzegu i docierają zgłodniali do jakiegoś miasteczka, by się posilić, i to za darmo, nie mają bowiem grosza przy duszy. Pierwszy, spotkawszy dziewczynę z bochenkiem chleba, prosi, by mu przyniosła drugi, a on na nią zaczeka. Otrzymawszy bochenek do potrzymania znika z nim bez śladu. Jego kompan zjawia się z butelką wina, którą zdobył w podrumie (winiarni) w taki oto sposób. Upuściwszy korek, skłania karczmarkę, by palcem zatkała otwór w beczce, sam zaś ulatnia się. Frant trzeci kupuje ryby i, przedstawiając się jako brat księdza, każe sprzedawcy pójść na plebanię po zapłatę. Komentarz odsyła tutaj do wątków Aarne-Thompsona T 1525L + 1526A i in., i odsyła całkiem błędnie, bajka bowiem o trzech frantach nie ma z danymi pozycjami niczego wspólnego. Trudność polega tu na tym, że systematyka bajki o trzech frantach nie zna. A chodzi tu o pozycję nie byle jaką, choć zagadkową. Już mianowicie w średniowiecznej Francji krążyły gadki o trickach złodziejskich, wiązanych z osobą Franc;ois Villona, za jego bowiem utwory uchodziły wierszowane opowiadania o łotrzykach, pomysłowo zaopatrujących się w chleb, wino i ryby, ale opowiadania te, znane jako Repues tranches, traktowały każdy kawał oddzielnie. Folklor polski, a jak się obecnie okazuje, również jugosłowiański, trzy kawały związał w cykl trój członowy. Człon czwarty to podejście gospodyni, która frantom przyrządziła ryby. Poczynają oni spierać się, kto ma zapłacić, każdy oświadcza gotowość, wreszcie wybór zdają na zaskoczoną kobiecinę; każą jej zawiązać sobie oczy i schwytać lub uderzyć polanem któregoś z nich, on zaś dług ureguluje. Oczywiście wymykają się, ona zaś, wedle wariantu chorwackiego, uderza własnego męża. Facecja ta w Polsce znana jest z pięciu wariantów, to też w Polskiej Bajce Ludowej uznałem ją za wątek samodzielny, oznaczony jako T 1550. Za słusznością takiego zabiegu przemawia obecnie stwierdzenie, iż Jugosławia ma ten wątek w czterech wariantach, że tedy jest on znany na odległych od siebie terytoriach i nie wątpię, że poszukiwania dalsze wykryją go zapewne na Węgrzech lub w Rumunii, lub nawet w obydwu tych krajach. Systematyka polska okazuje się pomocna w kilku innych jeszcze wypadkach, w których folklorystka chorwacka nie odpoznała bajek znanych również poza Jugosławią. Najciekawszy z nich to facecja "Likarnija babi" (nr 74), gdzie żebrak za- �Sprawozdania i recenzje 623 leca chorej staruszce tanie lekarstwo na jej dolegliwości: "U zrni od zwona zuka, od mazge mlika, od crne krave rika i zejicego trka, pa stuci sve zajedno stinok na stini, privij i proći će biti bolest". Recepta ta, w Jugosławii podana w r. 1905, w Polsce pojawiła się już w r. 1447 w postaci: "Zajaczeho skoku, marmuroweho oleje, zwonoweho zwuku dobud, budesz zdraw". Sowizdrzalski ten koncept, pochodzenia niewątpliwie czeskiego, przez odkrywcę, A. Brucknera poczytany za przysłowie, jest najwidoczniej fragmentem facecji, która w postaci pierwotnej zachowała się w folklorze jugosłowiańskim. W związku z tym zaklasyfikowanie go jako T 1296 nie jest chyba słuszne. Wypadek drugi, to humoreska "Da je stvoriti sve ljude" (nr 114), której odpowiednik polski ("Gdyby, szczyt strachu") oznaczyłem jako T 2294, a która polega na piętrzeniu niemożliwości: "Gdyby wszystkie góry byly masłem, a doliny kaszą, gdyby człowiek to zjadł i dąb złożony z wszystkich dębów ściął siekierą złożoną z wszystkich siekier, to dopiero byłby huk". W Kleinere Schriften R. K Ó h l e l' a, niedostępnych w Warszawie, znaleźć można więcej takich dziwów, wraz z wiadomością o ich kolebce, folklorze żydowskim. Wypadek trzeci to ucieszne "Kazanie w Trogirze" (nr 98); miejscowy ksiądz mówi, jaka będzie jego odpowiedż, gdy na sądzie ostatecznym usłyszy pytanie, co zrobił z swą owczarnią. Będzie ona prosta: dostały mu się nie owce i jagnięta, lecz kozy i capy. Jej odpowiednik polski to kazanie sławnego proboszcza-kawalarza w Nowym Sączu, księdza Machaczka, ekskapelana wojskowego. Na sądzie bożym będzie się tłumaczył, że parafianie jego składali się nie z owiec lecz z świń. Do systematyki polskiej facecji tej nie wprowadziłem, znam ją bowiem jedynie z przekazu ustnego, na tekst jej zaś drukowany dotąd nie trafiłem. Pozycja ta zaś interesująca, wywodzi się ona bowiem może z austriackiego folkloru wojskowego, unieśmiertelnionego w przygodach Szwejka a sięgającego od Wisły po Jordan. Skoro zaś wspomniało się przed chwilą folklor żydowski, warto dodać, iż historyjka "Mudri Salamun i sestra", gdzie mądry król Izraela sprawdza podstępem, iż jego prześliczna siostra ma zamiast jednej stopy ośle kopyto, wywodzi się z opowieści o Salomonie i Sabie, "królowej gęsiej nóżce" (la reine pedauque). W znanym zbiorze Bin Goriona (Der Born Judas 3, s. 38) królowa z Saby ma tylko nogi szpetnie owłosione. Na zakończenie wreszcie jedna jeszcze uwaga ogólniejsza. W partii podaniowej zbiór jugosłowiański przynosi bajki wierzeniowe takie jak "Mali viStac" (nr 151), o zdemaskowaniu "podciepka" czy "odmieńca", a więc dziecka podrzuconego przez dziwożony, następnie bajkę o poszukiwaczach pieniędzy, które "kwitną" w noc świętojańską (nr 133), o Wili źonie (nr 124) i inne, doskonale znane u nas. Jeśli do tego dodać, iż mamy tam dokładny odpowiednik humoreski osieckiej o powieszeniu kowala, choć ślusarz zawinił (nr 86), która nam wydaje się tworem naj zupełniej rodzimym, oraz wypadki omówione poprzednio, jak facecja o trzech głodnych frantach, czy kazanie trogirskie, okazuje się, iż świat bajek jugosłowiańskich wykazuje dużo opowiadań doskonale znanych u nas, a wybieram pozycje rzadkie, dla których odpowiedniki nie łatwo jest znaleźć. Do tego dochodzą pokrewieństwa innego rodzaju. Wśród fraszek tak zwanego Anonima-Protestanta, który żył równocześnie z Kochanowskim jest sprośna humoreska "Scort. J. M. Księdza Biskupa" (nr 75); w Szkicach węglem Sienkiewicza znowuż, w rękopisie, w druku • .J. SL B Y s l r O li, Przysłowiu poLskie, Kraków 1932. 'Anonima-Protestanta XVI wieku, EroLyki, Fraszki, Obrazki, Erotyki. wyd. I. Chrzanowski, Kraków 1932, 84. '" F. S. Kra u s s, Anthropojyteia. Leipzig 1904, 1 s. 5 nr 6. H. Sienkiewicz, DzieLa. Warszawa 1952, LIII, 270. ~ Krauss j.w.s. 503 nr 369. �Spra U.10 ?.:c1 ania i recenzje bowiem cenzura kawał ten wykreśliła, jest facecja o kobiecie, którą napastuje nocujący u niej żołnierz-cudzoziemiec, a ona mężowi tłumaczy, iż nie może się bronić, bo nie zna obcego języka. Odpowiedniki ludowe w obu wypadkach znależć mo~'la w tomie Anthropofyteia, w którym dziwaczny miłośnik pornografii w folklorze, F. S. Krauss zebrał bogate materiały jugosłowiańskie. Przypuszczam, że tego rodzaju zaskakujących faktów ustalić by można sporo, zwI. w dziedzinie facecjonistyki. Odpowiednie studia porównawcze doprowadzą więc może z biegiem czasu do powstania w obrębie folklorystyki europejskiej wyodrębnionej grupy zjawisk słowiańskich, do tego zaś odległego w tej chwili stadium zbliżają nas prace stosujące nowoczesne metody badawcze, a do nich należy właśnie Narodne pripovijetke. Julian Krzyżanowski B. Gołębiowski, 1964, s. 140. Kultura życie społeczne wsi. Biblioteka .,Zarzewia", Warszawa Problematyka współczesnych przeobrażeń kulturowych, która coraz więcej miejsca zajmuje w planach i wynikach badawczych poszczególnych ośrodków etnograficznych, wymaga rozszerzenia tradycyjnej dla etnografii bazy źródłowej. Jednym z nowych rodzajów źródeł godnych uwzględnienia w związku z zaangażowaniem się etnografii w badania nad współczesnością jest materiał prasowy, w tym również publicystyka, dająca wielokrotnie pierwszą, nieraz twórczą i głęboką próbę interpretacji opisywanych zjawisk. Recenzowana praca to przykład publicystyki wartościowej poznawczo i pogłębionej. Z posłowia dowiadujemy się, że książkę wypełniły artykuły poprzednio opublikowane w "Argumentach", "Przeglądzie Kulturalnym", "Tygodniku Kulturalnym" i "Wsi współczesnej". Publicystyczny charakter wydawnictwa podkreśla sam autor, stwierdzając w posłowiu, że "...więcej w nim znaków zapytania, poszukiwań za odpowiedzią niż odpowiedzi bezspornych ...". Pracę otwiera rozdział "Przemiany kultury na wsi polskiej". Przedmiotem zainteresowania B. Gołębiowskiego jest w nim proces kulturalnej unifikacji wsi i miasta, przezwyciężania kultur regionalnych na rzecz bardziej jednolitej kultury nowoczesnej. Interesująco wypadła próba charakterystyki przyczyn wyjątkowo złożonego a nawet konfliktowego przebiegu tego procesu na wsi polskiej. Złożyła się nań, zdaniem autora, duża przepaść między kulturą "ogólnonarodową" a kulturą ludu wiejskiego bezpośrednio przed okresem dynamizacji przeobrażeń, nieprzygotowanie kultury masowej w okresie natężenia przeobrażeń kulturalnych wsi w latach 50-tych do wypełnienia ówczesnych zadań wobec wsi oraz sprzeczność ośrodków aktywnych w przekazywaniu treści kulturowych: państwa i kościoła. Etnografa szczególnie zainteresuje tutaj próba charakterystyki kultury właściwej przedwojennej wsi polskiej, którą autor nazywa "ludową". Kształtowały ją, jak słusznie podkreślono, prymityw życia i następstwa zamkniqcia środowisk w warunkach na poły naturalnej (nie "naturalistycznej", Z. J.) gospodarki drobnochłopskiej. Nie można się jednakże zgodzić, kiedy autor pisze: " ...rozrośnięte formy kultury ludowej tego typu były specyficzne dla kultury wschodniej". Poza niekonkretnością sformułowania - nie wiemy jaką "kulturq wschodnią" autor ma na myśli, błqdne jest użycie kryterium geograficznego tam, gdzie potrzebne są jedynie kryteria rozwoju gospodarczo-społecznego. Dla etnografa w tym fragmencie książki interesujące będzie również stwierdzenie, że konfliktowy charakter zderzenia kul- �Spf'owozdania i recenzje 625 tu:rychłopskiej i mas'owej złagodziła polityka państwa progmmowo przyswaJaJąca nowym treściom kulturalnym, przekazywanym nowymi śI'odkami przekazu, pOSitępowe elementy kultury ludowej i regionalnej tradycji kulturalnej. Zarówno w rozdziale pierwszym jak i następnych autor wykorzystuje m. in. materiały nadesłane na konkurs pamiętnikarski rozpisany w roku 1961 przez Z. M. W. wspólnie z instytucjami naukowymi i wydawniczymi, który przyniósł blisko 5 i pół tysiąca prac napisanych przez młodzież wiejską. Spożytkowanie pamiętników wprowadza interesujący materiał o wartościach źródłowych. W rozdziale II "U kolebki kultury socjalistycznej" autor przedstawia konflikt między nowymi potrzebami kulturalnymi przede wszystkim młodzieży wiejskiej a brakiem tych potrzebu starszych mieszkańców wsi. Dobrze udokumentowane rozważania nad sytuacją teatru amatorskiego a szerzej nad problemem aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym i współtworzenia dóbr kulturalnych na współczesnej wsi stanowią wartościową część pracy. Ostatni rozdział "Zycie współczesne a kultura" wypełnia omówienie przeobrażeń w postawach młodzieży wiejskiej, do którego to tematu nawiązywano już w poprzednich rozdziałach. Autora interesują tu m. in. przyczyny ucieczki młodzieży ze wsi, problemy wiejskiej inteligencji i czytelnictwo na wsi. Niekonsekwencje konstrukcyjne pracy - wynik zestawienia w niej artykułów przygotowanych jako samodzielne publikacje, prowadzące do powtarzania zagadnień i mała precyzja niektórych tytułów i tutaj męczą czytelnika. Przykładem niefrasobliwości autora ustalaniu tytułów może być tytuł książki: "Kultura i życie społeczne wsi", mylnie informujący o jej zawartości. Czytelnik oczekuje wykładu systematycznego choć oczywiście z konieczności skrótowego a otrzymuje zbiór wypowiedzi na temat tylko nielicznych zagadnień zapowiedzianych w tytule. W związku z treścią książki zakwestionować należy użycie terminu "kultura", jakże przecież szerokiego i wieloznacznego. Jeszcze większe wątpliwości budzi zastosowanie w tytule określenia "życie społeczne". Książkę wypełniają szkice z zakresu przeobrażeń kulturalnych na wsi współczesnej i taki winien być jej tytuł. Ocena celowości wydrukowania pracy B. Gołębiowskiego w bibliotece "Zarzewia" i skierowania jej w ten sposób do rąk młodzieży wiejskiej nie należy do kompetencji etnografa. Najprawdopodobniej lepiej o przeobrażeniach kulturowych na wsi informowałaby napisana przystępnym językiem praca popularno-naukowa. Publicystycznym szkicom B. Gołębiowskiego niepodobna jednakże odmówić poważnych walorów; doskonałej znajomości niektórych poruszanych zagadnień i pasji w naświetlaniu skomplikowanej problematyki wiejskiej. Przed oddaniem ich jed-· nakże do rąk masowego czytelnika należałoby choćby poprawić nie zawsze porządny język wykładu: "...traci na zasadności..." (s. 7) itp. i t'iprościć go: " ...determinanty społeczno-kulturowe ukształtowania osobowości społecznej jednostek o różnych motywach identyfikowania się z określonymi wartościami kultury ...", (s. 22) itp., itp. Przystępując do końcowej o~eny recenzowanej książki uznać należy za zdecydowanie bardziej wartościowe te jej fragmenty, w których poddano analizie konkretne przejawy kulturalnego życia wsi od ogólnych rozważań o istocie przeobrażeń kulturowych, będących nie zawsze dostatecznie uporządkowanymi sprawozda- w niami z literatury. Bogato udokumentowane omówienia kulturalnych potrzeb wsi czynią pracę B. Gołębiowskiego etnografa. 18 ~ Lud, t. 51. cz. lI, 1968 Zbigniew Jasiewicz przeobrażeń w zakresie interesującą również dla �626 Sprawozdania Maria Cabalska, Zagadnienie obrządku t. XXX, zesz. 112, 1964 r., s. 18-42. i recenzje ciałopaLnego. Wiadomości Archeologiczne, Autorka postawiła sobie za zadanie "przedstawić własną koncepcjG dotyczącą początków ciałopalenia oraz dróg rozchodzenia się tego obyczaju" (s. 20). By osiągnąć tak nakreślony cel - przeanalizowała etnograficzny i archeologiczny materiał faktograficzny z obszaru Azji, Afryki, obydwóch Ameryk, Australii i Oceanii. Zagadnienie dotyczące dróg i sposobów rozchodzenia się pochówku ciałopalnego w Europie przedhistorycznej omawia autorka w oddzielnej pracy pL "Cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej w Kuśmierkach w powiecie częstochowskim a zagadnienie początku i rozpowszechniania się zwyczaju palenia zmarlych (Przegląd Archeologiczny t. XVIII). Przeważająca część zebranego przez autorkę materiału pochodzi z pracy U. S c h l e n t h er, Brandbestattung und SeeLengLaubcn (Berlin 1960) oraz z artykułów P. M. Ktistera i E. Doerra, zamieszczonych w Anthroposie. Z prac polskich autorów wykorzystano nieogłoszoną drukiem pracę T. Mars~ewskiego, "Pochówki przez tzw. porzucenie zwłok na obszarach dawnej i współczesnej Afryki i Azji", pominięto natomiast ilustrowany mapami artykuł A. L. Godlewskiego. "Obrzędy przy zgonie, rodzaje pochówków i wiara w byt pośmiertny wśród Polinezyjczyków (Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, t. I, 1960), omawiający w sposób, co prawda, bardzo pobieżny i niekompletny zagadnienie form pochówków na obszarze Oceanii. Przy opracowywaniu materiału autorka posługuje się metodą porównawczq oraz, w wąskim zakresie, metodą kartograficzną. Utarło się przekonanie, że zwyczaj ciałopalenia rozwinął siG niezależnie ocl siebie na różnych obszarach kuli ziemskiej. Jednakże ostatnio niektórzy autorzy (G. Childe, C. F. C. Hawkes, T. Voigt) skłonni są przypuszczać, że zwyczaj ten wywodzi się z obszaru Mezopotamii. M. Cabalska w oparciu o łokalizacjG czasowoprzestrzenną znalezisk archeologicznych oraz w oparciu o najstarsze źródła pisane, zawierające wzmianki, dotyczące ciałopalenia na obszarze południowo-wschodniej Azji, również dochodzi do przekonania, że obrządek ciałopalny bierze swój początek na obszarach Mezopotamii, gdzie powstał w trzecim tysiącleciu p.n.e. Stąd zwyczaj ten, zdaniem autorki, rozszedł się po całym świecie. I tak do Afryki dotarł on z Azji Przedniej bądż też z południowo-wschodniej Europy drogą morską przez Gibraltar i dalej wzdłuż wybrzeży zachodniej Afryki, albo doliną Nilu. Do pozostałych obszarów świata obrządek ciałopalny dociera z Indii wraz z hinduizmem a nast~pnie wraz z buddyzmem. Wyjątek stanowią tu Chiny, gdzie sporadycznie stosowano ciałopalenie już w IV w. p.n.e., podczas gdy buddyzm dotarł do granic Chin dopiero około 65 r. p.n.e. Natomiast "odnośnie całego lądu amerykańskiego pragnę podkreślić pisze autorka że obrządek ciałopałny prawdopodobnie dostał się tutaj z centrum azjatyckiego, a szczególnie z Indii, drogą transpacyficzną. Archeologiczne dane poświadczają go dła czasów ok. 300 1'. przed n.e. Wią<:ałoby się to z okresem nasilenia rozpowszechniania się buddyzmu, a z nim ciałopalenia. Na ten czas przypada w Indiach panowanie cesarza Asoki (lata 274-237 przed n.e.). Buddyzm promieniuje wtedy na bardzo rozległe tereny i nie jest zupełnie wykluczone, że jakaś misja buddyjska dotarła przez Pacyfik do ujścia rzeki Gila" (s. 37). Jeżeli zważyć, że buddyzm dotarł w 250 r. p.n.e. na Cejlon, około r.5 r. p.n.e. do Chin (gdzie rozwinął się znacznie w wiekach IV-V n.e.), w latach 372-384 do Korei, 400-500 do Birmy, Sumatry i Indochin, w latach 540-570 do ,Japonii (M. Cabalska podaje, że buddyzm dotarł tu już w IV w. n.e.) a około 650 r. n.e. na Tybet~ �s·prawozdania i recenzje 627 to przypuszczenie autorki o tak wczesnym reJSIe misji buddyjskiej do zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej na trasie prawie 10000 km staje się mało prawdopodobne. Sądzę, że bardziej realne, ale mimo to nadal mało prawdopodobne, byłoby przypuszczenie, że zwyczaj ciałopalenia został przeniesiony do Ameryki Północnej przez przypadkowo tam zagnanych burzą lub prądem morskim. żeglarzy chińskich, ponieważ Chińczycy znali ten zwyczaj już w IV w. p.n.e. Może więc zwyczaj ciałopalenia powstał w Ameryce Północnej niezależnie od wpływów z Azji, bądź też dotarł tam nie z buddyzmem, lecz np. wcześniej z Azji północno-wschodniej. Zastanawiając się nad genezą pochówku ciałopalnego autorka pisze: "czy ciałopalenie i towarzysząca mu ideołogia niszczenia ciała i narodzi.1 duszy powstała na gruncie kultury sumeryjskiej, czy też odwrotnie. Więcej mamy przekazów odnoszących sil:; do kultur i wierzeń z terenu Sumerii, a to dzięki zabytkom pisanym.. Fakt ten raczej każe przypuszczać, że ta interesująca ideologia związana z wiarą w nieśmiertelność i niezależną od ciała duszę bierze swój początek wśród kapłanów sumery jskich ...•• (s. 24). Wywód ten jest mało przekonywający. To, że właśnie w sumeryjskich żródłach pisanych są pierwsze - najstarsze wzmianki o ciałopaleniu, nie jest równoznaczne temu, że ciałopalenie wywodzi się z Sumerii. Drugim dowodem, popierającym przypuszczenie, że obrządek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii, ma być według autorki fakt, że najstarsze znaleziska archeologiczne urn grobowych pochodzących z III tysiąclecia p.n.e. a zawierających przepalone szczątki ludzkie znaleziono w Nippur. Ten drugi argument autorka mimowoli podważa sama stwierdzeniem, że "istnieje cały szereg obrządków pogrzebowych (w tym także i ciałopalnych - przyp. Z. K.) nie pozostawiających po sobie żadnych śladów w postaci konkretnego grobu" (s. 18). Tak więc może być prawdą, że pochówek ciałopalny powstał na obszarze Mezopotamii w III tysiącleciu p.n.e., ale nie dowodzą tego argumenty przytoczone przez autorkę. Na s. 20 M. Cabalska pisze, że "dzięki zebranemu materiałowi etnograficznemu mogłam uzupełnić, ożywić i wytłumaczyć szereg zjawisk, znanych nam ze znalezisk archeologicznych, oraz dopomóc w ten sposób do zrozumienia ich sensu ideologicznego i funkcji w całokształcie życia spoleczno-obyczajowo-religijnego". Już etno((rafom, posiadającym o ileż bogatszą od archeologów bazę źródłową, trudno interpolować i interpretować zasięgi określonych typologicznie wytworów kulturowych, a jeśli zważyć jak dalece moglo się zmienić oblicze kulturowe ludów na przcstrzeni kilku tysiqcy lat, należy tego rodzaju porównania traktować bardzo ostrożnie. Poza tym w powyższej cytacie niezbyt fortunne wydaje mi się sformulowanie "życie społeczno-obyczaj owo-religijne". Również na s. 31 autorka użyła terminu "kręgi kulturalne" zamiast przyjętego w polskiej literaturze etnograficznej terminu "krl:;gi kulturowe", a na s. 19 zamiast "materiał faktyczny" należało raczej użyć zwrotu .,materiał faktograficzny~'. W całym niemal artykule autorka krytykuje pracę U. Schlenther zarzucając jej m. in. brak systematyki. Ten sam zarzut należałoby postawić również M. Cabalskiej, która systematykę formalną i funkcjonalną pochówku ciałopalnego' zastąpiła prawie zupełnie opisem form tego rodzaju pochówku u różnych ludów w rozbiciu na poszczególne kontynenty. Brak precyzyjnej systematyki w pewnym stopniv zaważył na jakości i możliwości wnioskowania. Podobna uwaga dotyczy braku materiałów archeologicznych z obszaru Australii i Oceanii. Do innych uchybień należy błędne podanie w przypisie, że praca K. Moszyńskiego, "Ludy pasterskie" została wydana w roku 1952 zamiast prawidłowo w 1953 r., poza tym tekst na cytowanej str. 232 dotyczy w całości obróbki materia- �628 Sprawozdania i recenzje łów u Scytów anie jak podaje autorka, form pochówków u ludów pasterskich Azji północnej. Mimo wymienionych braków artykuł M. C a b a l s k i e j stanowi interesujący przyczynek do badania mechanizmu dyfuzji i migracji wytworów kulturowych w oparciu o źródła archeologiczne i etnograficzne. Zygmunt Klodnicki Z. Nożyńska, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połowy XVI w.). Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu, zeszyt 6, 1963, s. 5-118. Praca obejmuje okres dziejów tańca w Polsce o bardzo nikłej dokumentacji. Dlatego ma ona z konieczności charakter hipotetycznej rekonstrukcji tych dziejów, głównie w oparciu o publikacje z dziedziny historii i literatury. Autorka przeprowadza niekiedy analogie w oparciu o materiały z archeologii i etnografii, a w tym też z życia ludów pierwotnych. Często też odwołuje się do syntetycznych, generalizujących prac C. Sachsa, Eine Weltgeschichte des Tanzes i V. Junka, Handbuch des Tanzes. Oprócz tego uwzględnia wszystkie ważniejsze opracowania z dziedziny historii tańca w Polsce, charakteryzując je i krótko oceniając. Na tym tle niesłusznym się wydaje samo tylko wyszczególnienie (s. 81) obszernego rozdziału o tańcach ludowych Słowian w pracy K. Moszyńskiego, Kultura Ludowa Słowian. Przeprowadz:ona w nim w sposób nowatorski analiza obszernego, starannie dobranego materiału rzeczowego wymagałaby specjalnego podkreślenia w tym zestawie. Zresztą autorka w dalszych rozdziałach pracy często się na tę właśnie pozycję powołuje. Pewną nowością zastosowaną w tej pracy jest próba periodyzac.ji historycznej dziejów tańca w Polsce (w oparciu o prace T. Manteuffla, R. Pilata i .J. Krzyżanowskiego. Tytuły rozdziałów: I. Tańce w życiu obyczaju Prasłowian i Słowian-Od pradziejów do połowy IX wieku. II. Tańce w Polsce wczesno-feudalnej - Od połowy IX wieku do połowy XII wieku. III. Tat'J.ce w Polsce w epoce feudalnej Od połowy XII wieku do polowy XV wieku. IV. Tańce w Polsce na przełomie epoki feudalizmu i kształtowania się demokracji szlacheckiej - Od polowy XV wiE'ku do polowy XVI wieku). Autorka próbuje umocnić swoje rozważania na temat dziejów tańca w Polsce i wskutek słabej jego dokumentacji w tym okresie rzutuje je na ogólne tlo historyczno-społeczne. Mimo to odczuwa się brak jakiegoś istotnego powiązania części tekstu traktujących o historii samego tańca z tymi danymi historycznymi, które w rezultacie stanowią małe, wydzielone referaty z dziedziny archeologii i historii Słusznie chyba autorka w kilku miejscach pracy zaklada, że postać wielu tflllców. szczególnie obrz~dowych mogla zachować si!; w formie malo zmienionpj w ciągu wielu póżniejszych epok i dotrwać nawet do naszych czasów (w postaci reliktowej) w obrębie tańców wiejskich. Jednak w dalszym ciągu pracy stosunkowo mało spotyka się przykładów zaczerpniętych z opisów folkloru tanecznego w Polsce, a potraktowanych porównawczo. Tym bardziej rzuca się to w oczy, ponieważ omawiając pracę archeologa Marringera l, autorka szczególnie podkreśla poczynione przez niego porównania malowideł paleolitycznych z formami tańców ludów prymitywnych. Sama jednak poczyniła niewiele nawiązań do aktualnie istniejącego jeszcze folkloru tanecznego w Polsce. Wydaje się, że przytoczenie 1 J. M a r r i n g e r, L'homme prehistorigue et ses dieux. Paris I!J58. �Sprawozdania i recenzje 629 większej ilości takich przykładów lub wręcz oparcie na tym materiale całej analizy materiałów historycznych, mogłoby dopiero zabarwić te suche i krótkie wzmianki o tańcach zaczerpnięte z kronik, a niekiedy nawet może je przekonywająco uzupełnić i przede wszystkim poprawniej odczytać. Bowiem analiza materiałów tanecznych z terenu wsi polskiej umożliwiłaby najlepiej uchwycenie mechanizmu powstawania form tanecznych, przeobrażeń zaznaczających się w nich na przestrzeni czasu i przykładowe uchwycenie obrazu tańca w jego naturalnym środowisku. Ten brak powoduje, że chociaż praca obfituje w dużą ilość cytatów, w ich opracowaniu autorka nie zdołała wyjść wiele dalej poza komentarze faktów poczynione już przez wszystkich dawniejszych autorów opracowań historycznych tańca w Polsce. Stan wiedzy opolskim folklorze tanecznym jest co prawda niedosta,teczny ze względu na brak szeroko zakrojonych naukowych badań terenowych i publikacji z tej dziedziny. Ale mnóstwo przykładów dałoby się wybrać z opracowań etnograficznych XIX i XX w., z dziełami Kolberga na czele. Z publikacji muzykologicznych zostały wykorzystane tylko te, które bezpośrednio dotyczą zapisów melodii tanecznych omawianych przez nią okresów historycznych. A przecież wiele prac muzykologicznych z dziedziny folkloru muzycznego nawiązuje do dawniejszych okresów historycznych i wiele też wnosi do dziejów tańca wiejskiego w Polsce (tacy autorzy jak np. Bielawski, Czekanowska, Kamieński, Norlind, Stęszewscy, Windakiewiczowa itd.). Autorka zdaje się też apoteozować "lud polski" zakładając, że właśnie szczególnie ten lud pomiędzy wszystkimi Słowianami odznacza się "przywiązaniem do tradycji", "gościnnością" i "uczciwością obyczajową" (s. 46). Właśnie ta ostatnia cecha ludu polskiego miała sprawić, że tańce dawnych Polaków odbywały się ..bez rozwiązłości i nadmiernej swobody obyczajowej", a upomnienia w tym względzie i nagany udzielane przez średniowiecznych kaznodziejów polskich w kazaniach i zakazy wypowiadane przez biskupów w ustawach synodalnych są w ocenie autorki - po prostu niesłuszne! (s. 46). Autorka przeprowadza zresztą kilkakrotnie taką niepotrzebną obronę polskich tańców ludowych przed zarzutem występowania w nich cech rubasznych, "nieprzystojnych". Również wiadomości podane przez kroniki ruskie, wyraźnie podkreślające występującą w tańcach rozwiązłość obyczajową, autorka przypisuje wyłącznie Słowianom wschodnim. Oczywiście trudno byłoby zakładać, że zwyczaje Słowian wschodnich pokrywały się ze zwyczajami Słowian zachodnich. Ale też trudno przypuszczać, że były one aż tak bardzo odrębne. Wiele elementów folkloru tanecznego w swych najdawniejszych formach wykazuje wielkie podobieństwa wśród Słowian. Na jakiej więc zasadzie wolno przesądzać, że tańce Słowian zachodnich (a szczególnie ludu polskiego) miały oblicze "moralne" w stosunku do .,niemoralnych" tańców Słowian wschodnich? Zdarza się również, że wnioski słabo poparte materiałowo autorka często wypowiada nie w formie przypuszczeń, lecz wręcz stwierdzeń. Np. w omówieniu tańców w Polsce wczesnofeudalnej (połowa XI wieku - do połowy XII wieku) na próżno szukalibyśmy wśród przytoczonych cytatów źródłowych pewnego potwierdzenia, że w czasie świąt wiosennych na pewno odbywały się masowo tańce. Zródła te mówią tylko o "zabawach" i tu można już tylko domyślać się występowania tańców. Podobnie mylne wnioski wyciąga autorka w stosunku do tańców określonych przez cytowane w pracy źródła (z 157 or.) jako "pomorskie" (s. 90). Trudno jednak na tej tylko podstawie wnioskować, że w tym okresie występowały już w Polsce tańce "regionalne" w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. �630 Sprawozdania i recenzje Omawiając występowanie tańców obcych na terenie Polski, autorka ogólnikowo stwierdza (s. SI), że "o ludowych tańcach niemieckich uprawianych przez dziewczęta i kobiety wspomina także Księga Henrykowska". To stwierdzenie jest niepełne, bo cytat z Księgi Henrykowskiej (XIII/XIV w. Śląsk) przytoczony przez samą autorkę w innym miejscu pracy (s. 56) wyrażnie wskazuje na to, że były to tańce niemieckie wykonane przez osadników niemieckich, a więc nie może to świadczyć o rozprzestrzenianiu się tych tańców w Polsce. Nie można się też chyba zgodzić z tym, że określenia "taniec" i "rej", pochodne z określeń niemieckich "Tanz" i "Reigen" (s. 13) są wyłącznie bezpośrednim rezultatem ówczesnej kolonizacji niemieckiej na terenie Polski (XIII w.). Nazwy te równie dobrze mogły się przedostać do Polski łącznie z jakąś kolejną metodą taneczną, ogarniającą zresztą często większe połacie Europy. Przecież i dzisiaj mówi się potocznie "twistować" na określenie formy tańca, która jest w Polsce importem, a nie jest związana z ruchem migracyjnym obcej ludności. Również tylko na podstawie napotkanej w żródłach nazwy łacińskiej saltationes (s. 69) autorka stara się dowieść, że zakazy synodalne zabraniały duchownym uczestniczenia w skocznych tar'1cach. Tymczasem łaciński termin saUatio oznacza przede wszystkim ogólnie pojętą czynność tar'1czenia i w takim ogólnym znaczeniu został on prawdopodobnie w żródle tego typu użyty. Nie bierze też w pracy pod uwagę możliwości ekspansji polskich tańców na teren Europy. A przecież bywały okresy mody na "polskie tańce", dobitnie poświadczone w źródłach muzycznych np. XVI i XVII wieku. Pomimo tych różnych braków praca ta jednak jest pierwszym, całościowym zestawieniem skrzętnie zebranych przyczynków źródłowych do dziejów tar'1ca tego okresu w Polsce i zarazem próbą ujęcia ich w jednolitym ciągu historycznym, i za ten fakt należą się autorce słowa wdzięczności. A. Gumieniuk, Narodne choreograficzne mistectt:o Ukrainy. reograficzna Ukrainy), 1963, s. 236, il., przykłady nutowe. Roderyk Lange (Ludowa sztuka cho- Praca o charakterze wyczerpującej monografii na temat ukraińskiego tańca ludowego została oparta o analizę tekstów pieśni tanecznych, choreografii i muzyki tanecznej. We wstępie autor omawia w układzie chronologicznym dotychczasowe opracowania dotyczące tar'1ca ludowego Ukrainy i charakteryzuje wnikliwie poszczególne pozycje. W tym szeregu praca Harasymczuka 1 o tar'1cach huculskich została chyba jednak oceniona w sposób niedostatecznie uważny. Jest to przecież monografia materiałowa stanowiąca wyjątkową pozycję w skali europejskiej w zakresie etnografii tar'1ca. Autor zarzuca jej, obok szeregu innych usterek, niedostatek opisów słownych i brak możliwości dokładnego rozszyfrowania treści symbolów literowych, którymi Harasymczuk operuje. W pracy Harasymczuka odczuwa się istotnie brak opisów ruchów bardziej sprecyzowanych. Ale te które są, w niczym nie ustępują opisom tańców, zawartym w samej monografii Gumieniuka. Przeciwnie - Harasymczuk dopełnia je tabelami rysunków poszczególnych ruchów tanecznych w kolejności ich wykonania, tabe- 1 R. W. H a r a s y m c z u k, Tańce hUcu!Hkie. Lwów 1939. �Sprawozdania 631 i recenzje lam i rytmów tanecznych i licznymi fotografiami autentycznych wiejskich tancerz·y. Symbole literowe zaś stosowane przez niego, nie mają nic wspólnego z bezpośrednim opisem tańców i są odpowiednikami motywów zestawianych w schematach analizy formalnej, podobnie jak to ma miejsce w analizie muzycznej. Autor sugeruje, że należałoby przyjąć metodę opisu, opartą o zunifikowane nazewnictwo taneczne i ustalony sposób opisywania określonych ruchów, tak jak to proponował Werchowyneć 2. Zaraz potem jednak autor zwraca uwagę na fakt, że tak pomyślany opis zajmuje bardzo dużo miejsca. Np. taniec trwający 5-7 minut w czasie swego wykonania zajmuje w opisie około 2 arkuszy druku. Blisko połowE:; z tego zajmuje opis techniki wykonania poszczególnych ruchów. A więc wątpliwa jest chyba przydatność takiego systemu utrwalania tańca. szczególnie, jeżeli weżmiemy pod uwagę jego zastosowania w krajach, gdzie rodzimy jE:;zykopisującego jest nieznany. W pierwszym rozdziale pracy autor kreśli różne koncepcje genezy tańca i opowiada się stanowczo za teorią Buchera 3, według której taniec wywodzi się z pracy. Jest to jednak moment wysoce dyskusyjny i wcale nie rozstrzygnięty. Rozdział drugi traktuje ogólnie o strukturze ukraińskich tańców ludowych. Między innymi omawia w nim autor w sposób ciekawy adaptacje tańców obcych narodów. Sugeruje on (s. 35), że lud pracujący łączy się w walce przeciw wyzyskiwaczom ma wysokie poczucie internacjonalizmu i z tego względu chętne przyjęcie znajdowały na Ukrainie tańce innych narodów, jak np. amerykański "two-step" lub francuski "kadryl". Zdaje się jednak, że te tańce opanowały pierwej całą Europę i bardzo złożonymi drogami docierały na wieś ulegając licznym przeobrażeniom i należy przypuszczać, że ich występowanie na Ukrainie łączy się również ze zjawiskiem przenikania modnych, atrakcyjnych treści kulturowych. W następnych trzech rozdziałach następuje analiza tekstów pieśni korowodowych i tanecznych, struktury choreograficznej i muzyki tanecznej na Ukrainie. I tu rzuca siQ w oczy fakt, że w pracy bądż co bądź o charakterze choreograficznym najlepszą dokumentację materiałową ma rozdział traktujący o muzyce (liczne przykłady nutowe), niezłą jest też dokumentacja tekstów. Natomiast rozdział poświęcony choreografii ogranicza się do krótkich opisów słownych, a wśród licznych ilustracji brak fotografii autentycznych tancerzy wiejskich obok wielu zdjęć scenicznych ujęć tańca ludowego w wykonaniu Państwowego Zespołu Pieśni i Tańca. Ostatni rozdział w sposób interesujący omawia zastosowanie ukraińskich tańców ludowych w widowiskach różnego rodzaju. Autor sięga do sztuki tanecznej dawnych skomorochów, do pochodów zapustnych z "kozą" itp., w których taniec odgrywa dużą rolę. Omawia dalej tańce ukraińskie w teatrze kukiełkowym i utworach dramaturgii klasycznej i wreszcie tańce ludowe w repertuarze współczesnych zespołów tanecznych. W sumie praca Gumieniuka wszechstronnie omawia problem tańca ukraińskiego i jest cenną pozycją w studiach nad folklorem tanecznym. Roderyk , w. o K. We r c h o w y n e ć, Teoria narodnoha ukraińskoha B Lic h e r. Arbeit und Rhytmus. Leipzig 1896. tanka. Poltawa Lange 1920. �632 IZWESTIJA s. 426. Sprawozdania NA ETNOGRAFSKIJA i recenzje INSTITUT I MUZEJ, kniga VI, Sofija 1963. Utarta tradycja obchodzenia jubileuszów wybitnych naukowców objęła jak najsłuszniej i nestora etnografii bułgarskiej Profesora Christo V a kar e l s k i e g o. który w 1963 r. obchodził 65 rocznicę swoich urodzin. Bułgarska Akademia Nauk, gdzie prof. Vakarelski pracował przez czterdzieści lat, poświęciła mu VI tom swego Biuletynu Instytutu i Muzeum Etnograficznego. Christo V a kar e l s k i należy do tych wyjątkowych uczonych bułgarskich. który całe życie poświęcił etnografii swego narodu. Dziś nazwisko jego znane jest na całym świecie. Urodził się 28. XII. 1896 r. w wiosce Momina Klisura w okręgu Pazardżika. W 1918 r. ukończył gimnazjum i udał się na studia slawistyczne do Sofii. W 1923 r. ukończył je i przez trzy lata nauczał w gimnazjum w Panagjuriste, Pazardżiku, Pomanie i w Samokowie. Na tych terenach, gdzie dotąd kwitnie tradycja świetnych pieśniarzy ludowych, u młodego nauczyciela obudziły się zainteresowania etnograficzne. Zamiłowanie do kultury ludowej sprowadziło go w latach 1926/27 na Uniwersytet Jagielloński. Tu słuchał wykładów wybitnych etnografów polskich: Eugeniusza Frankowskiego i Kazimierza Moszyńskiego, a także Stanisława Poniatowskiego w Warszawie. W Polsce wzbogacił i pogłębił swoją wiedzę, aby wrócić do ojczystego kraju i zacząć pracować w Muzeum Etnograficznym w Sofii. Podczas wojny prof. dr Vakarelski został dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Skopje. Przez ten czas wędrował po Macedonii - ojczyżnie eposu bohaterskiego o Królewiczu Marku i innych bohaterach ludowych i zbierał materiały etnograficzne. W latach 1945-1948 był dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Sofii, pracował też w sekcji kultury materialnej Instytutu i Muzeum Etnograficznego Bułgarskiej Akademii Nauk. Sylwetkę prof. dra Christo Vakarelskiego trafnie określa prof. Petr Dinekov w przemówieniu, wygłoszonym 27.III.1962 r. na uroczystym posiedzeniu Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych i Muzeów, które zostało zamieszczone w jubileuszowym t. VI "Izwestija (s. 5-15). Prof. Dinekov dokonuje analizy bogatej działalności naukowej Vakarelskiego oceniając wysoko jego dorobek naukowy i oryginalność licznych prac, opublikowanych w czasopismach naukowych bułgarskich i zagranicznych oraz w osobnych wydaniach książkowych. Prace te budzą dziś zainteresowanie wśród badaczy kultury materialnej i duchowej Bułgarii. Szeroki wachlarz zagadnień etnograficznych znalazł swoje odbicie i w licznych pracach Vakarelskiego, ogłoszonych w językach obcych, niemieckim, fińskim, węgierskim, rumuńskim, polskim, szwedzkim i greckim. Prof. Vakarelski przebywał w Finlandii, Rumunii i na Węgrzech. Opanował języki tych narodów oraz język albański, aby korzystać z literatury naukowej tych krajów. W tej literaturze szukał wspólnych cech i wzajemnych wpływów sąsiadujących ludów bałkańskich. Według Dinekova dwie są podstawowe właściwości, na których spoczywa umiejętność pracy badawczej Vakarelskiego: bogactwo zebranego materiału oraz dobra znajomość literatury naukowej ("Izwestija", t. VI, 1963, s. 10). Ch. Vakarelski jest świetnym znawcą historii etnografii i folklorystyki bułgarskiej. Jest on autorem wielu prac i przeglądów bibliograficznych, dotyczących rozwoju etnografii bułgarskiej; zebrał i zbadał olbrzymi materiał, związany ze wszystkimi dziedzinami kultury ludowej Bułgarów. Bardzo ciekawe są jego prace, dotyczące wpływów kultury starożytnych plemion, zamieszkujących kiedyś na ziemiach, gdzie w VI i VII w. osiedlili się Słowianie południowi. Zmieszanie się tych kultur ludowych jest ulubionym tematem profesora jubilata. �Sprawozdania i recenzje 633 Zakochany w kulturze polskiej przetłumaczył "Chłopów" Władysława Reymonta na język bułgarski. Dinekov zalicza prof. Vakarelskiego do takich twórców etnografii bułgarskiej, jak Ivan Sismanov, D. Matov, M. Arnaudov, A. P. Stoilov i St. Romanski. Z materiałów, zamieszczonych w VI t. "Izwestij", warto wskazać na wykaz wybranych materiałów bibliograficznych, ogłoszonych przez prof. Vakarelskiego. Autorka wykazu K. Kr'stjanova podaje prace naukowe Vakarelskiego, ogłoszone w latach 1927-1962 (w okresie tym wydrukował on 900 prac, w których rozpatrywane są wszystkie dziedziny z zakresu etnografii Bułgarii). Jednak nie mogła podać w tym wykazie monumentalnej monografii Etnografia Bułgarii, którą wydało pod redakcją prof. dra J. Gajka - Polskie Towarzystwo Ludoznawcze z cennym wstępem, oświetlającym działalność naukową autora. Analogiczna monografia drukowana jest w NRF. Prof. Vakarelski jest również doskonałym znawcą folkloru bułgarskiego; wraz z B. Angelovem wydał kilka tomów bułgarskiej liryki i epiki ludowej. Jako członek kolegium redakcyjnego 12-tomowego zbioru "B'lgarsko narodno tvorcestvo", wydanego przez Związek pisarzy bułgarskich, przygotował i wstępem zaopatrzył t. III, który ukazał się w 1961 r. Tom ten zawiera bułgarskie i macedońskie ludowe pieśni historyczne (672 s.). Wraz z M. Arnaudovem w 1962 r. przygotował V tom tego zbioru, zawierający ludowe pieśni obrzędowe (664 s.). Obecnie prof. Vakarelski pracuje nad etnografią bułgarską, którą ma zamiar wydać w języku bułgarskim w przeszło 10 tomach. Tom VI "Izwestij" zawiera pięć rozdziałów: etnografia historyczna, antropologia i demografia (s.27-71), gdzie m. in. znajdujemy artykuł Iv. Batklieva o rodzinnej wsi prof. Vakarelskiego. Rozdział o kulturze materialnej (s. 71-235) zawiera prace: G. Stelmacha, Socjalno-ekonomiczne oraz czynniki historyczne powstania typów w osiedlach wiejskich na Ukrainie, L. Kunza, Związki rozwojowe między kulturą ludową i zmianami własności ziemskiej, W. Jakobeita, Zagadnienie intensyfikacji współpracy międzynarodowej na polu europejskiej etnografii agrarnej, M. Znamierowskiej-PrUfferowej, O potrzebie intensyfikacji muzealnych badań terenowych i o specjalizacji muzeów etnograficznych, J. Balaszy. Sterty snopów zbożowych i sposób ich liczenia na basenie karpackim, L. K. Kawacza, Przeróbka mleka owczego przez Węgrów transylwańskich w Rumunii, G. Fechejra, O periodyzacji tureckich pamiętników rzemieślniczych na Węgrzech XVI i XVII w. W rozdziale ,.Ustrój społeczny i kultura duchowa (s. 241-291) znajdują się rozpraw~': M. Koswena (Moskwa), Patronimia, P. Petrovica (Belgrad), O zagad. nieniu imion chrzestnych, N. Gagna-Torna (Leningrad), Ręczniki obrzędowe u Słowian Wschodnich i ludów Nadwołżańskich. W rozdziale "Etymologia i terminologia ludowa", warto wspomnieć o pracy R. Bernarda (Paris), Etymologie bulgarskie. Ostatni rozdział poświęcony jest folklorowi. Znajdujemy tu rozprawy Jios. Matla (Graz), Kwestia metody stosowanej przy badaniach epiki ludowej u Słowian Południowych i Wschodnich, L. Vargyasa (Budapeszt), Kontakty węgiersko-bułgarskie w folklorze, I. Dujceva, Bizantyjsko-słowiańska wzajemność w dziedzinie twórczości ludowej. Jest to pierwsza bodajże próba tego typu pracy, w której autor przytacza przysłowia greckie, jakie można spotkać w folklorze ludów słowiańskich. W. Sokołowa (Moskwa) pisze O niektórych właściwościach pieśni historycznych i gatunków prozaicznych, �634 Sprawozdania i recenzje B. Putiłow (Leningrad), 1z historii ba~ady słowiańskiej, St. Stojkova w artykule Nieznana wersja pieśni ludowej o Muradzie i Marii l. Tom zamyka monografia R. Kacarovy, Ludowy teatr kukiełkowy. Jest ona bogato ilustrowana i zaopatrzona w zapis nutowy. Kole Simiczijew ŁATYSZSKIJE NARODNYJE G. Gorskij. Wyd. A. N. Łatw. ANIEKDOTY SSR; Institut wyboru dokonał K. Arajs, tłum. jazyka i litieratury. Riga 1963, s. 278. Olbrzymie materiały z dziedziny folkloru łotewskiego zostały zgromadzone w drugiej połowie XIX w. przez folklorystów łotewskich. Największe zasługi mają w tym Krisjanis Barons (1835-1923), który zebrał i wydał w 1894-1915 r. ośmiotomowy zbiór pieśni obejmujący 217996 pozycji (Latvju Dainas) oraz A. Lerhis Puskaitis (1859-1903), który zgromadził i opublikował w 1891-1903 r. zbiór podań i bajek w ilości 6002 pozycji pt. Latviesu tautas teikas un pasakas. W rezultacie nieprzerwanych badań w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej w archiwach folklorystyki łotewskiej w Rydze znalazło się 2,7 mil. pozycji folklorystycznych, z których 1 mil. dotyczy pieśni, około 90 tys. bajek i podań ludowych oraz 30 tys. anegdot. Z tych to materiałów opracował w 1929-1930 r. i wydał duży zbiór ludowych anegdot łotewskich P. B irk e t s w dziele pL Latvie.~u tau.tas anekdotes, I-IV, 1929, 1930. Następna publikacja z tej dziedziny ukazała się w 1960 1". opracowana przez K. Arajsa pt. Latviesu tautas anekdotes. Wydany przez Łotewską Akademię Nauk w 1953 r. tomik ludowych anegdot łotewskich w języku rosyjskim jest częściowo wyborem ze wspomnianych wyżej publikacji P. Birketsa, K. Arajsa a także z materiałów archiwalnych Sekcji Folklorystycznej Instytutu języka i literatury Akademii Nauk Łotewskiej SRR. Do omawianej publikacji zostały włączone przede wszystkim utwory pochodzące z okresu feudalizmu łotewskiego lub związane treściowo z tym okresem. Przy wyborze materiału w tomiku w języku rosyjskim nie zostały uwzględnione te pozycje z poszczegórnych żródeł. w których występująca w anegdotach w jqzyku łotewskim gra słów nie dawała pożądanego efektu w tłumaczeniu rosyjskim. Dobrany materiał anegdotyczny obrazuje określoną jedność tematyczną i charakteryzuje się swoistą formą artystyczną. Znajduje w nim odbicie humor i satyra narodu łotewskiego, związana zawsze z aktualnymi przejawami życia w danym okresie a ostrze jej skierowane jest zawsze przeciw złu społecznemu lub przeciw złym postqpkom poszczególnych ludzi. Cały materiał jest podzielony na cztery rozdziały, poświqcone odrębnej problematyce społecznej. Zjadliwy żart i kpina ludowa szczególnie ostro atakuje. dziedziców (133 poz.) i duchowieństwo (195 poz.). W dalszych czqściach zbiorku czytelnik poznaje anegdoty, których treścią są stosunki pomiędzy gospodarzem i parobkami (86 poz.). W części ostatniej są anegdoty, poświęcone wzajemnym stosunkom chłopców i dziewcząt w życiu rodzinnym oraz dzieciom (145 poz.). W zależności od treści anegdoty poszczególnych rozdziałów posiadają odrębny wyraz artystyczny, który ogólnie charakteryzuje się prostą i jasną kompozycją· Chociaż utwory tego rodzaju przy tłumaczeniu na język obcy zawsze tracą na l Aulorka sIara się udowodnić, że żona Murada-Mara była Bułgarką, a serbską Marią Branković. W sprawie pochodzenia lej Marii, jak wiadomo. uczonymi bułgarskimi i jugosłowiańskimi jeszcze nie wygasły. nie księżniczką zatargi między �sprawozdania, ti3i') i recenzje wartości - mają one wielkie znaczenie poznawcze. W anegdotach bowiem znajdują swe odbicie mądrość, doświadczenie i humor ludowy, świadczą one o życiu duchowym ludu, jego normach etycznych i poglądach estetycznych. Kazimierz W. P. Lintur, Narodnyje lVIeżdunarodnyj 1963, 60 s tron V Sjezd ballady Slavistov, Zakarpatija i ich Izd. Akademii Pietkiewicz zapadnoslavjanskije Nauk Ukrainskoj SSR, svjazi. Kije\' W latach 1939-1943 P. Lintur przeprowadzał badania nad folklorem Rusi Zakarpackiej. Zapisał blisko 400 pieśni ludowych. Na podstawie zebranego materiału okazało się, że jeszcze dziś popularne są tam pieśni balladowe i miłosne. Spiewają je przeważnie kobiety, znają starsi mężczyżni, w mniejszym stopniu młodzież. Wśród zebranych przez autora pieśni około 150 posiada wątki nie powtarzające się, pozostałe są wariantami wątków znanych. Analiza tekstu wykazała, że okolo 260 pieśni zaliczyć można do grupy starszej pochodzeniem, pozostałe - do grupy młodszej. Pieśni - wg autora - chronologicznie starsze, wykonują śpiewacy starszego pokolenia, pieśni młodsze - młode kobiety, dziewczęta i chłopcy. . Pieśni balladowe o archaicznych wątkach są bardziej popularne w północnych i wschodnich regionach Rusi Zakarpackiej, pieśni tematycznie młodsze - w za·· chodnich i południowych regionach. Pieśni starsze posiadają większą ilość wariantów, młodsze - mniejszą. Nowatorstwo, dar improwizatorski cechuje w większej mierze wykonawców śpiewających nowsze pieśni, stare utwory nie uległy daleko idącym zmianom w treści i formie. Autor uważa, że zebrane pieśni najlepiej sklasyfikować wg czasu ich pochudzenia. Wg autora najwcześniejszą jest warstwa mitologiczna. Powołuje się ona na N. Andrejewa, który właśnie do niej zalicza ballady ludowe. Z materialów zebranych na Rusi Zakarpackiej wynika, że pieśni balladowe o człowieku zamienionym w drzewo, ptaka, o kazirodztwie, o otruciu brata przez siostrę, o narzeczonym-nieboszczyku, o otruciu synowej przez teściową, należy właśnie zaliczyć do najstarszej warstwy. Ballady zakarpackie wspomnianego typu łącznie z ukraińskimi stanowią jedną grupt;. Cechy wspólne, jakie je łączą, wskazują na to, że powstały one w tym okresie, kiedy nie istnial jeszcze podział na Slowian wschodnich, południowych i zachodnich. Autor tezę tę opiera na badaniach historyczno-porównawczych zakarpackich, ukraińskich, białoruskich, wielkoruskich, polskich, słowackich i czeskich. Omawia wybrane przez siebie przykłady idąc śladami Andrejewa i Horaka. którzy twierdzą, że w pieśniach o motywie przemiany człowieka w drzewo odbijają sit; pierwotne wierzenia w magiczną moc słowa. Do pieśni archaicznych należą również te, w których głównym wątkiem jest konflikt kazirodczy. Pieśń o takim temacie zapisal autor we wsi Prislop w 1940 r. Jest to wątek bardzo stary, znany w starożytnej Grecji a następnie w całej Europie. Wg autora analiza historyczno-porównawcza tekstów wschodnio-słowiańskich pozwala wysunąć tezę. że rozpowszechnienie się tej pieśni biegło od wschodu ku zachodowi. Inna zapisana przez P. Lintura ballada (około 30 tekstów) mówi o rodzinnej tragedii. Siostra truje brata, który stanął na drodze ku jej osobistemu szczęściu. Autor wskazuje na podobieństwo tematyczne wymienionej ballady z bajką znaną jako "zverinoje moloko" (zwierzęce mleko), w której siostra, względnie matka, �686 spra wozdanża i recenzje zakochana w przywódcy rozbójników stara się otruć brata lub syna. Z chwilą rozpadnięcia się ustroju rodowego i powstania nowych stosunków społecznych motyw otrucia brata staje się niezrozumiały. W nowszych wariantach pieśniowych żona truje męża. Chóralne wykonanie tej pieśni wskazuje też na fakt jej dawnego pochodzenia. Autor wysuwa tezę, że pieśni ukraińskie są starsze od polskich, słowackich i czeskich. Dowodem tego może być pełniejsza treść pieśni ukraińskich od zachodnio-słowiańskich, specyficzny koloryt, głębsze przedstawienie obrazów i dynamiki akcji. Na rusi Zakarpackiej popularnością cieszą się również opowiadania o zmarłych, lecz autorowi nie udało się w czasie badań zapisać ani jednej pieśni balladowej o tym temacie. Istnieją stare zapisy Holovackoho, Hnatiuka, KoBesy i Pawłowicza, są to warianty tego samego wątku pieśniowego. Po przeprowadzeniu analizy wątków -nad wymienioną wybraną serią zakarpackich pieśni balladowych autor doszedł do następujących spostrzeżeń i sformułowań: 1) pieśni te powstały w epoce rozpadu ustroju rodowego, we wczesnej epoce feudalnej i zatrzymały się w ich treści stare wierzenia w magiczną moc słowa i wiara w animi= otaczającej ludzi przyrody; 2) pieśni te były rozpowszechnione na całej Słowiańszczyżnie - fakt ten pozwala wysnuć wniosek, że wymienione poprzednio wątki znane były w czasach wspólnoty słowiańskiej zanim doszło do rozpadu na trzy główne grupy. Według autora większa część wątków balladowych powstała w epoce feudalnej i dotyczy wielu nowych stron życia społecznego ludu. Z tego okresu pochodzą ballady, których tematem jest poszukiwanie "trójziela", mającego przynieść szczęście, otrucie chłopca przez zazdrosną dziewczynę, otrucie synowej, zawiedziona dziewczyna - zawitka topiąca nieślubne dziecko, mąż zabijający żonę za namową kochanki, bondarówna i pan Kaniowski, żona r-ozbójnika. Stosując metodę historyczno-porównawczą autor doszedł do następujących wniosków: pieśni balladowe pochodzące z okresu feudalnego popularne na Rusi Zakarpackiej są w mniejszym stopniu znane w folklorze zachodnio-słowiańskim niż ballady archaiczne. Wymienione pieśni pochodzące z epoki feudalnej występują na całym terytorium Rusi Zakarpackiej i z rdzennie ukraińskimi tworzą wspólną grupę. W folklorze polskim i słowackim najczęściej spotyka się pieśni o następujących motywach: uwiedziona dziewczyna topi nieślubne dziecko, żona rozbójnika, śmierć żołnierza na wojnie, dziewczyna przebrana za żołnierza, pani pana zabiła. Są to zachodnio-słowiańskie zapożyczenia w twórczości ludowej Rusi Zakarpackiej. P. L i n t u r podkreśla, że wiele trudności nastręcza badaczom systematyka ballad ludowych, szczególnie najnowszego pochodzenia. Autor posługuje się w swych badaniach metodami wypracowanymi przez J. Horaka; do utworów najmłodszych pochodzeniem stosuje klasyfikację tematyczną. Analiza treści i formy ludowej pieśni balladowej pochodzącej - jak określa autor z epoki kapitali=u, wykazuje że: w nowych pieśniach mówi się już o stosunkach ekonomicznych panujących w danym środowisku; tematem ich jest praca robotnika; występuje zaostrzenie się stosunków społecznych; pojawiają się motywy satyryczne; pojawia się świadomość twórcza nieznanego artysty; tradycyjny anonimowy styl pieśni zaciera się, a na czoło wysuwa się indywidualność nieznanego autora. Zasadnicze =iany jakie zaszły na Rusi Zakarpackiej w XIX i XX w. odbiły się w kulturze materialnej i duchowej tego obszaru. Szczególnie ożywi la się więź �Sprawozdania 637 i recenzje z zachodnimi Słowianami. Na Ruś Zakarpacką spłynęła nowa fala pieśni słowackich, a gdzie niegdzie także polskich i czeskich. Autor zebrał ponad 160 pieśni balladowych i miłosnych z najnowszego okresu. Z nich około 100 posiada oryginalne niepowtarzające się wątki. Charakterystyczną cechą najnowszych ballad ludowych jest to, że w introdukcji odczuwa się wzrost świadomości twórczej autora. Rezultatem badań i analizy ideowo-twórczej tych pieśni są wyniki do jakich doszedł autor. Stwierdza on, że istnieją: wątki archaiczne (wg Andrejewa: tzw. "warstwa mitologiczna", wątki warstwy starszej) epoka feudalna, i wątki warstwy nowszej (epoka kapitalizmu). Historia wzajemnych związków, wpływów i zapożyczeń przedstawia się następująco. W okresie najdawniejszym istniały wśród Słowian wschodnich i zachodnich wspólne pieśni liryczno-epickie. Wtedy też pojawiły się wspomniane już wątki o motywach animistycznych. W epoce feudalnej w poszczególnych etnicznych grupach słowiańskich zaczęły się rozwijać własne pieśni balladowe, które w chwili obecnej stanowią zrąb poetycki twórczości ludowej wszystkich słowiańskich narodów. W epoce kapitalizmu pieśń ludowa nosi więcej cech wspólnych na skutek wzajemnego przenikania się i zapożyczeń niż w okresach poprzednich. Stosowana metoda badań historyczno-porównawczych nad formą i stylem pieśni balladowych ukraińskich, zakarpackich, słowackich, czeskich i polskich pomogła ustalić wspólne cechy jakie łączą twórczość epicką Słowian. Badania tego typu są obecnie głównym zadaniem współczesnej folklorystyki. Praca L. Lintura nie jest pierwszą z tego zakresu. Badaniami nad wspólnymi związkami i zapożyczeniami w folklorze słowiańskim prowadzili i prowadzą nadal J. Horak, K. Horalek (Czechosłowacja) B. Putilov, D. Balasov, 1. Zemcovskij, A. Pozdnejev, A. Sojmonov, P. Ochrimenko (ZSRR i USSR). Nad rumuńską pieśnią ludową i jej związkami z folklorem słowiańskim prowadzi badania naukowe 1. Talo!? i M. Pop. Tym samym problemem zajmuje się autorka niniejszej recenzji. Na zakoilczenie zaznaczyć należy, że w pracy P. Lintura nie ma dokładnie określonych okresów historycznych a chronologia zawieszona jest w próżni. Pod uwagę należałoby przyjąć fakt, że np. epoka feudalna na Rusi Halickiej, w Polsce i na Czechach rozpoczyna się i kończy w różnych stuleciach, to samo można powiedzieć o epoce kapitalizmu na tych obszarach. Hcnryka V. K. Sokolova, w JolkI01'ZC ludów Doklady sovetskl)j s. 461-482. Romańska jJclcl1ych )lralvid!ou:okiach w T02WOjU pze:ml historyczliyclt Istorija. folklor, iskustvo slavijanskich narodov delegaciji - V Meżdunarodnyj sjezd Slavistov, IX, Sofia l!l63. O slowiań~kich. Pieśni histor.vczne zachowały się w najpełniejszej formie u Słowian wschodnich i poludniowych, natomiast brak ich u Słowian zachodnich, a w małym stopniu i u Ukraińców. Autorka na wybranym materiale wykazuje niektóre cechy ich rozwoju oraz omawia ich specyfikę. Treść tych pieśni uzależniona jest od konkretnych faktów jakie miały miejsce w określonych epokach. Byliny i pieśni junackie poczęły się pojawiać w momencie tworzenia się dużych wczesnośredniowiecznych feudalnych państw słowiańskich, jak Ruś Kijowska, królestwa Serbii i Bułgarii. Piewcy ludowi, tworzący byliny i pieśni junackie, przedstawiając zdarzenie lub �638 sprawozdania i recenzje jego fragment, podkreślali w nich nie to, co indywidualne i osobiste, ale to co typowe i specyficzne dla. epoki, posługując się gotowymi schematami i formułami. Z biegiem czasu zmienił się jednak typ przedstawianego bohatera; w średniowieczu był nim przeważnie szlachetny rycerz, w okresach późniejszych (np. XVIII w.) pojawiają się w pieśniach bohaterowie - żołnierze, kozacy, hajducy, nawet "szlachetni" zbójnicy. W XIX w. zanikają historyczne pieśni bohaterskie, lecz proces ten postępuje powoli. Przetworzone pod względem formy i treści dają nowy typ - epicką pieśń żołnierską. Na zakończenie autorka podkreśla, że z końcem XIX w. pojawia się nowa forma, która niejako jest daleką odroślą dawnego eposu historycznego - jest to proletariacka pieśń historyczno-rewolucyjna. Henryka R. W. Hutchinson, P.rehistoric Crete. Romańska London 1962:, s. 373. Książka daje pełny i udokumentowany zarys dziejów i rozwoju kultury Krety od epoki neolitu tj. od 5000 r. p.n.e. do VI w. p.n.e. Książkę swoją uważa autor za uzupełnienie książki Pendleberyego The Archeology of Crete, 1939, który zajmuje się szczegółowo minojską i helleńską sztuką na Krecie, ale nie porusza zagadnień, jakie autor przedstawił w rozdziale l, 3, 4 i 9. Tablice chronologiczne poprzedzają wstęp, w którym autor kreśli dzieje Krety. Wykopaliska na Krecie podjęto dopiero w dwóeh ostatnich dekadach XIX w. Twórcami archeologii kreteńskiej są trzej ludzie: dr Joseph H a z z i d a k i s, założyciel miejscowego archeologicznego towarzystwa Syllogos, profesor Frederigo H a l b h err, który prowadził pierwsze wykopaliska włoskie na Krecie i Sir Arthur E van s, który odkopał pałac Minosa i odkrył wielką minojską kultur~ Krety epoki brązu, a także jej neolityczną epokę. W rozdziale l (s. 31-44) autor omawia geologi~, geografi~, klimat, florę i faunę Krety. Położenie geograficzne tej długiej górzystej wyspy, bGdącej naturalnym pomostem między Europą i Afryką oraz między Europą i Azją zrobiło z niej ośrodek przenoszenia wpływów kulturalnych ze starych cywilizacji do barbarzyńskiej Europy, a równocześnie kolebką pierwszej cywilizacji europejskiej. Minojskie osiedla rozmieszczone byly na alluwialnym podłoźu i łupkowych dolinach. Rzadko są położone wyżej niż 100 m nad poziom morza, co świadczy o potędze minojskiej marynarki. W okresie Homerowym i geometrycznym, kiedy piractwo było modnym zawodem, wsie rozprzestrzeniły si~ na wyższe doliny i zbocza wzgórz. Piractwo przetrwało do okresu klasycznego, wzmogło siG w okresie hellenistycznym. W I w. p.n.e. wytępił kreteńskich piratów lVIetellus Creticus i Pompeius i znowu nastał tam pokój i dobrobyt aż do najazdu Arabów w 825 r.Z zasobów mineralnych misja Rockefellera stwierdziła występowanie na Krecie rudy żelaza, miedzi, gipsu, manganu, talku, węgla brunatnego, cyny, nadto kamieni szlachetnycb, złota, srebra, platyny, magnetytu, szmerglu, grafitu. W lasach rosły drzewa cyprysowe, które dostarczały budulca okrętowego, poza tym dęby, drzewa chleba świętojańskiego, migdały i in. Rozdział 2 (s. 45-55). Epoka kamienna. W okresie starego kamienia nie stwierdzono istnienia człowieka na Krecie. Stwierdzono natomiast istnienie wielkiego i małego słonia, małego dzika, hippopotama, kozy (agrimi i ibex). ie znaleziono wołu (Bos primigenius). Pierwsi mieszkańcy neolityczni na Krecie pojawili się �Sprawozdania i recenzje 63~ ok. 3000 r. p.n.e., a może i wcześniej. Przybyli drogą morską z Azji Mniejszej na prymitywnych łodziach, przez Dodekanez i Cyklady. Posiadali ceramikę dobrze zrobioną, wypalaną na wolnym ogniu, zdobioną dekoracją rytą. W średnim i póżnym okresie neolitu ludzie żyli w domach budowanych i suszonej cegły, większość jednak w jaskiniach. W domach znajdowało się miejsce na ognisko. Siekiery znaleziono z nefrytu, hematytu, ostrza strzał z obsydianu, sprowadzanego z Melos. Z póżnego neolitu posiadamy plastykę, gliniane statuetki siedzących w kucki kobiet i zwierząt (krowy, kozy, psa, gołębia). Kobiety tęgie uważane są na południu za piękne i zdrowe, szczupłe za słabe. Rozdział :5 (s. 55-90). Kreteńska ludność, język, pismo. Autor używa słowa minojski na określenie ludu zamieszkującego Kretę w okresie brązu, nie jako określenie etniczne. W okresie brązu mówiono na Krecie co najmniej jednym językiem niehelleńskim. Evans zauważył, że wiele miejscowości o nazwach niehelleńskich w Grecji, na Krecie i w Azji Mniejszej zakończone na -ss os, -n do'>. -nda, - nda, - ntha były wielkimi kulturalnymi centrami, np. Halikarnassos, Labraunda, Assos, Perinthos, Korinthos, Tiryns, Knossos, Tylissos, Karpassos i in. Blegen i Haley (AJA 1928, s. 14:-159) ustalili Da podstawie nazw, że ludy te pierwsze używały metali na lądzie sLalym. S,ar0żytili Grecy wiedzieli, że na Krecie znajdowały się ludy mówiące językiem barbarzyńskim, tj. niegreckim. Homer w Odysei wymienia (ks. IX) Achajów, Eteokretów, Kydoniów, Dorów, Pelazgów. Z ludów mówiących językiem niegreckim Eteokreteńczycy zachowali na Krecie swoją identyczność i język aż do czasów rzymskich, a ich miasto Praisos było niepodległe aż do 140 r. p.n.e. Pelazgów uważa się za lud morski podobny do F'ilistynów. Herodot mówi o Atenczykach, że byli Pelazgami zanim zostali shellenizowani. Prawdopodobnie Pelazgowie i Kydonowie, którzy mieszkali wokół miasta Kydonia, mówili językiem niehelleńskim. Mieszkańcy Krety w epoce brązu należeli do rasy śródziemnomorskiej: mieli wzrost średni, cieńkie kości, długie głowy. W epoce wczesnego brązu pojawił się też element rasowy taurycki (armenoidalny) o wyższym wzroście i krótkich głowach. Szerokogłowi mieszkailcy zachodniej Krety są uważani za potomków Dorów. Dzisiaj Kreteńczycy są średniogłowi, Grecy lądu stalego krótkogłowi. Anatolijski element etniczny istniał na Krecie od neolitu. Pismo hieroglificzne, które zapożyczyło pewne znaki z Egiptu, rozwinęło się w okresie wczesnominojskim III (2250-1950), co ustalono na podstawie pieczęci. W okresie średniominojskim I pojawiają się złożone napisy w tym piśmie, a w okresie średniominojskim II pojawiają się pieczęcie z hieroglifami klasy B. Hieroglify rzucają światło na kulturę ówczesną, pałace, narzędzia pracy, np. radło i in. Ok. 1700 r. w Knossos, a nieco wcze3niej w Phaistos po piśmie hieroglificznym znalazło się w użyciu pismo linearne, oznaczone przez Evansa jako pismo linearne A. Gliniany dysk z Phaistos z tekstem hieroglificznym jest zagadką. Kreczmer przypuszcza, że dysk może być karyjskim dokumentem. Pismo linear.,. ne B w Knossos zajmuje miejsce pisma linearnego A ok. 1450 r. p.n.e. W piśmie linearnym B posiadamy wiele krótkich tekstów na tabliczkach glinianych znalezionych w Knossos, w Pylos, w Mykenach. Do r. 1950 uczeni uważali pismo linearne A i B za napisane w jednym języku prehelleńskim, lecz po odkryciu Elegena (1939) tabliczek w Pylas uważano za możliwe, że pismo linearne B jest greckie. Nad odczytaniem pisma linearnego B pracowali Stawell, Persson, Mylonas, Sundwall, Alice Kober, Emmet Bennett, Ventris i Chadwick. Punktem zwrotnym w badaniach stały się w 1952 r. prace Ventrisa. Ventris ustalił symbole i sporządził ich tablicę, na której podstawie odczytał większość dokumentów i stwierdził, że w piśmie linearnym B jest transkrybowana archaiczna forma języka �640 Sprawozdania i recenzje greckiego, którą nazwał mykeńską, a która w wielu wypadkach jest podobna do dialektu eposów Homera. Matematyka minojska rozwinęła się w zależności lub zapożyczyła w Egipcie. Miała za podstawę system decymalny. Służyła do prowadzenia rachunków i określenia miar. System decymalny jest gorszy od duodecymalnego. Sumerowie połączyli oba w seksadecymalny. Grecy i Rzymianie poszli za minojczykami. Nie mieli symbolu na zero. Rozdział 4 (s. 91-123). Minojska marynarka, handel i komunikacja. Najwcześniejsze łodzie były prawdopodobnie wydrążone z pnia drzewa cyprysowego lub też jak w Egipcie predynastycznym plecione z trzcin. Wielkie okręty wojenne pojawiają się na pieczęciach ok. 2000 r. p.n.e. Posiadają wysoko wystający dziób i niską rufę oraz maszt centralny z ukośnymi żaglami jak okręty egipskie z czasów XVIII dynastii. Okręt poruszano przy pomocy obu gafelbaksztabów, przymocowanych do górnej rei. Sterowano wiosłem obracanym na osi przy pomocy krótkiej wertykalnej rączki. Stałe wiatry etezyjskie, dzisiaj zwane meltemi wykorzystywano przy opływaniu z Krety do Egiptu wzdłuż wybrzeża Palestyny i Syrii przez Cypr i z powrotem przez Dodekanez. Święte barki ukazuje złoty pierścień z Tirynsu. Posiadały maszt centralny, który wychodził ze środka kabiny prostokątnej. Jest to mykeńska odmiana łodzi, może nieznana na Krecie, podobna do starych typów łodzi Mezopotamii. Kupieckie statki posiadały prawdopodobnie pokład i były poruszane żaglem. Okręty wojenne posiadały małe platformy z przodu i z tyłu i były poruszane wiosłami. Minojskie porty były usytuowane przy przylądkach, zwykle też tam, gdzie kilka mil od brzegu znajdowała się wysepka. Czy kupcy w nawigacji posługiwali się gołębiami jak Noe i Summerowie w III tysiącleciu p.n.e., nie wiemy. Homer tego sposobu nie wspomina. Jason natomiast wypuszcza gołębie, aby przekonać się czy Argo przepłynie. Krótki i plastyczny opis budowy okrętu mamy w V ks. Odyssei. Handel Kreta prowadziła z Egiptem, Syrią, Cyprem, Cykladami. Kreteński i mykeński handel z Zachodem rozwijał się wzdłuż brzegów Adriatyku. Transport lądowy na Krecie. Jucznym zwierzęciem był osioł domowy. Wprowadzenie wozów z kołami Child datuje w Mezopotamii na ok. 3000 r. p.n.e., w Indiach ok. 2500 r. p.n.e., na stepach centralnej Azji ok. 2500 p.n.e., w dolinie Orontesu ok. 2000 p.n.e., na Krecie i w Anatolii ok. 1900 r. p.n.e., na lądzie Grecji europejskiej w 1550 r. p.n.e. Gliniany model wozu z Palaikastro pochodzi z ok. 1900 r. p.n.e. Wóz wojenny w Mykenach ukazuje stela nagrobna z ok. 1550 r. p.n.e., transport konia na łodzi gemma z 1450-1400 r. p.n.e. Wóz z czterema pełnymi kołami ciągniony przez osła jest prawdopodobnie wynalazkiem Summerów. Kasyci udomowili konia, zdobyli Babilon i zrewolucjonizowali taktykę wojenną przed połową II tysiąclecia p.n.e. W XVI w. wóz wojenny z czteroszprychowymi kolami dostał się do Grecji może od Hetytów. Jeżdżono na koniach w XIII w. Do przenoszenia osób służyły lektyki. Rozdział 5 (s. 123-136). Sztuka minojska. Sztuka epoki brązu na Krecie różniła się od współczesnej sztuki Azji Mniejszej i od sztuki neolitycznej na Krecie. Neolityczna sztuka była surowo abstrakcyjna. Człowiek, zwierzę, ptak, ryba, kwiat jeśli byli przedstawiani stawali się szybko wzorem. W okresie wczesnominojskim na Kretę przybyły małe grupy osadników z różnych stron, każda ze swoim stylem ceramiki. Fuzja nastąpiła w początkach okresu średniominojskiego. Można wskazać pokrewieństwo ceramiki okresu wczesnominojskiego z Vasiliki z Anatolią, ceramiki z Pyrgos z ceramiką cykladzką. Przeważają wzory liniowe, zygzaki, trójkąty, pasy, linie półkoliste koncentryczne, biegnące spirale połączone �Sprawozdania i -recenzje 641 liściarni, wzory motyli. Naturalizm w sztuce powstał w Messara. Wydobyte tam z grobów pieczęcie z kości słoniowej ukazują prymitywne rysunki przedstawiające ludzi, zwierzęta (lwy), ptaki, skorpiony, ryby, nawet okręty, wzory meandra, spirale. W dekoracji ceramiki ujmowano wzory w pasy horyzontalne, lub w pasy ukośnie skręcone. Dekorowano też całą powierzchnię naczynia jednym rysunkiem lub kilkoma rysunkami od siebie niezależnymi. Plastyka figuralna. Pod koniec okresu wczesnominojskiego III zwyczaj rzeźbienia rączek pieczęci z kości słoniowej w kształcie zwierząt lub ptaków zanika. W okresie średniominojskim drobną plastykę figuralną przedstawiają figurki mężczyzn, kobiet i zwierząt, znalezione w owalnym domu w Chamaizi i figurki z groty Petsofa. Pieczęcie rżnięto w twardych kamieniach przy pomocy świdra, piłki i rylca. Wynalazek linearnego pisma ułatwił porozumiewanie się, a pieczęcie stały się mniej potrzebnym luksusem. Rozdział 6 (s. 137-160). Okres wczesnominojski. Neolityczna kultura na Krecie przechodzi w kulturę metalu, najpierw miedzi, potem brązu pod wpływem infiltracji małych grup ludzi z południa i ze wschodu, gdzie miedź i brąz już od dawna były w użyciu. Epokę między neolitem a epoką żelaza na Krecie A. Evans nazwał minojską od legendarnego króla Knossos Minosa i podzielił na trzy okresy wczesno- średnio- i późnominojska, każdy z trzema podokresami. Evans ustalił też dla nich chronologię, która opierała się na synchronizacji ze współczesnymi kulturami Egiptu i Mezopotamii, opracowanej przez E. Meyera. W związku z dalej postępującymi badaniami tych kultur poprawki do chronologii Evansa wprowadzili Matz i Hutchinson, który w książce swojej podaje wszystkie trzy chronologie. Z początkiem okresu wczesnominojskiegD I ludzie żyli w jaskiniach, domów było mało (Mochlos, Hellenes Amariou). Wyspa Komo była portem Mochlos. Ceramika (z Pyrgos i Pelos) ma kształty i ornamentykę podobną do anatolijskiej. Z okresu wczesnominojskiego II znamy mało narzędzi i broni metalowej. Przedmioty miedziane, nieliczne, dobrze datowane pochodzą z grobów okrągłych z Messara, z Mochlos i Koumasa. 'Dom na Wzgórzu' w Vasiliki jest najbardziej luksusową budowlą tego okresu, prototypem późniejszych budowli w Knossos, Phaistos i Mallia. Składa się z prostokątnych pomieszczeń i długich przejść, jak labirynt Minosa o aglutynowanej architekturze. Inne pojedyncze domy posiadały tylko dwa, trzy lub cztery pomieszczenia. W dolinie Messara przy osiedlach budowano z kamienia łączonego z gliną groby okrągłe, tholosy. Wydobyto tam wiele biżuterii, pieczęcie, wazy kamienne i ceramikę (dzbany z dzióbkiem, filiżanki, małe hydrie, askoi w kształcie ptaków i in.). Ceramikę dekorowaną liniami tego okresu znaleziono też w Vasiliki. Wazy kamienne, wycięte ze steatytu, porfiru, wapnia, marmuru są najwspanialszym osiągnięciem artystycznym Kreteńczyków. Pod koniec okresu wczesnominojskiego III stwierdzono upadek w pomyślnie dzięki rozwijająt:emu się handlowi z Dodekanezem, Syrią, Cyprem, Egiptem wschodniej części Krety. W tym okresie wysuwają się na pierwszy plan Knossos, Phaistos i założony Tylissos. Rozdział 7 (s. 161-198). Okres średniominojski (1590-1550 p.n.e.). Z początkiem 2000 r. p.n.e. na Krecie stwierdzono rewolucję urbanizacji z równoczesnymi wpływami starych cywilizacji Mezopotamii, Syrii, Anatolii, Egiptu. Rozpoczęto budowę pałaców w Knossos, Mallia, i w Phaistos. Może wówczas część Krety tworzyła związek lub była pod jednym panowaniem. Główne i biedniejsze dzielnice miast okresu średniominojskiego znamy z Palaikastro i Mallia, wille i zamożniejsze domy z Tylissos i Gypsadhes. Zasadę budownictwa przedstawia 'dom na wzgórzu' z Vasiliki z okresu wczesnominojskiego II. Wokół domu centralnego wznosili budowle 19 - Lud, t. ;;1, cz. II, 19G8 �M2 Sprawozdania i recenzje krewni lub poddani. Na Krecie planowano w miastach poszczególne budynki lub grupy budynków, nie jak w współczesnym Egipcie całe miasta. Stąd w miastach dostrzegalny układ ulic mniej lub więcej koncentryczny. Pałac w Knossos wzniesiono na wzgórzu Kephala. Czworoboczny dziedziniec główny otoczony został blokami, które Evans nazwał insulae. Na dziedziniec prowadziły bramy, główna od strony północnej. Pomieszczenia ceremonialne, położone na zachód od dziedzińca pochodzą z pierwszego okresu pałacu, pokój tronowy z okresu póżnominojskiego II, lecz pod podłogą prowadzącego do niego korytarza mozaika z kolorowych kamieni pochodzi z okresu średniominojskiego III. Bezpośrednio po stronie południowej znajduje się sala z kolumnami, a za nią repositorium sakralne z okresu średniominojskiego III B (1600-1500 p.n.e.), lecz wschodnia krypta kolumnowa pochodzi z pierwszego okresu pałacu. Zachodnia część wcześniejszego pałacu wysunięta jest raczej w stronę dziedzińca zachodniego. Była ona połączona z centralnym dziedzińcem i z zachodnim. Mieszkalne pokoje leżały po stronie wschodniej centralnego dziedzińca. Zbudow3ne na pagórku tworzyły rodzaj teras. Połączone były wschodnio-zachodnim korytarzem z klatką schodową na zachodnim krańcu, która prowadzi do centralnego dziedzińca. Portyk z okresu średniominojskiego IB (HlOO-1850) na południowym krańcu pałacu łączy go z drogą południową prowadzącą do Messary. Z tego okresu pochodzi też owalny dom z Chamaizi z centralnym dziedzińcem, którego forma uwarunkowana była położeniem na wzgórzu. Dom A z Vasiliki rozrastał się według potrzeb przez dobudowywanie prostokątnych izb; jest przykładem aglutynacyjnej architektury. Okres średniorninoj·· ski II (1850-1750 p.n.e.) jest uchwytny w Knossos i Phaistos w ceramice i w udoskonaleniach architektury pałaców. Na pół niezależne insulae pałacu okresu poprzedniego z otwartymi przejściami zostały połączone w jedną strukturę. W cZGści północnowschodniej pałacu zbudowano pomieszczenia na królewskie składy ceramiki, które zawierały najwspanialsze jej polichromowane- okazy, i osobny magazyn pithosów. Na zboczu wzgórza po stronie wschodniej powstała dzielnica mieszkalna, przebudowana w okresie średniominojskim III. Wyobrażenie o wyglądzie minojskiego miasta dają szczegóły mozaiki miejskiej, znalezionej w warstwie średniominojskiej II B. Są tam przedstawione dwu i trzypiętrowe domy z oknami i płaskimi dachami. Okres średniominojski II kończy się ok. 1700 r. p.n.e. prawdopodobnie trzęsieniem ziemi. Zniszczenia odbudowano. Pałac w Knossos przebudowano. Za dziedzińcem zachodnim wzniesiono lożę, w której król mógł przyjmować deputowanych, a dalej znajdowała siG ,przestrzeń teatralna', zamknięta długimi schodami łączącymi się pod kątem prostym, analogiczna jak w pałacu Phaistos, gdzie odbywały się zgromadzenia i uroczystości. Innowacją tego okresu w architekturze pałaców jest regularne stosowanie otworów na światło, w Knossos zwykle na jednym końcu pomieszczenia, w Phaistos i Hagia Triada na środku. Charakterystyczną cechą jest doskonała kanalizacja mieszkalnych bloków pałacu, w szczególności urządzenia łazienki królowej. Mamy podstawy przypuszczać, że pałac był dwupiętrowy. Ściany jego zdobiły freski, które w okresie średniominojskim III osiągnęły swój szczyt. Obok naturalistycznych fresków, np. delfin w megaronie królowej, artyści tworzą freski płaskorzeźbione i miniaturowe przedstawiające tłum w sposób impresjonistyczny. Sam pałac Minosa w Knossos był ośrodkiem produkcji fajansu, jak wskazują na to znalezione tam figurki fajansowe bogiń z wężami, modele sukien, pasy, naczyńka i in. Autor omawia szczegółowo pałac w Mallia, cmentarz Mallia, Chrysolakkos, oraz znajdującą siG obok pałacu dzielnicę mieszkalną drobnych domów, wzniesionych przy brukowanej uli- �Sprawozdania i recenzje 643 cy, zaopatrzonej po obu stronach w dreny. Równie wspaniałe były pałace w Gournia i Phaistos. Rozdział 8 (s. 199-231). Religia minojska. Autor omawia prehelleńskie elementy w kreteńskiej religii, narodziny Zeusa, Kuretów, śmierć Zeusa, minojskie demony, minojskie boginie, 'panią zwierzyny, 'pana zwierzyny', węża jako domowe bóstwo, epiphaniQ w postaci ptaka, heroiny kreteńskie Ariadnę i Europę, kult drzew i kolumn, święte żródła, kaplice w pałacach i domach, minojskie przybytki domowych bóstw, podwójny topór, ołtarze i rogi poświęcenia, kult zmarłych, rytuał pogrzebowy, typy grobów i in., myleńską religię na Krecie. Rozdział 9 (s. 232-266). Społeczne i ekonomiczne życie, rzemiosło i rolnictwo. Trudniej zrekonstruować stosunki społeczne i polityczne od ekonomicznych na podstawie żródeł archeologicznych. W epoce neolitu widzimy rozwój gmin wiejskich. W Knossos pod koniec neolitu rozwinęła się gmina w małe miasto handlowe. Tholosowe groby w Messarze, budowane od okresu wczesnominojskiego zanikają pod koniec okresu średniominojskiego I lub II, a pojawiają się groby jamowe, co wskazuje na zmiany polityczne. Z osłabionej organizacji szczepów wyłaniają się dynastie z królami - kapłanami, którzy budują pałace w Knossos, Phaistos i Mallia. Na lądzie w Grecji, wiemy na podstawie Iliady, że organizacja szczepowa załamała się w czasach wojny trojańskiej. Homera 'wiek heroiczny' wydaje się prawdziwy. H. M. Chadwick (The Heroic Age, 1912) pierwszy dał charakterystykę społeczną wieku wędrówek i niepokojów. Myres w swoich badaniach wskazał na przerwy w tradycji ludowej: około 1400 r. p.n.e., 1260 r. p.n.e. i 1100 r. p.n.e. Pierwsza data odpowiada katastrofie, która spotkała minojską Kretę. ostatnia inwazji Dorów na Peloponez. Data 1260 r. odzwierciedla prawdopodobnie infiltrację Frygów do Azji Mniejszej i jej konsekwencję upadek. państwa Hetytów oraz ustalenie dynastii Pelopsa w Grecji. Myresa data 1400 zgadza się z datą 1410, którą podaje dla starszego Minosa marmurowa kronika paryjska. Te ustalenia jednak nie pomagają nam wiele w zrekonstruowaniu dziejów Krety minojskiej przed 1450 r. Dla przypuszczenia, że w społeczeństwie minojskim był matriarchat, a co najmniej następstwo po kądzieli (matrilinear), podstawy są bardzo słabe. Opiera się je na analogiach Karów, gdzie dzieci nazywano po matce nie po ojcu do 4 w. p.n.e., i Likiów, gdzie dzieci nazywano po matce nie po ojcu, co Herodot (VI 37) uważa częściowo za zwyczaj kreteński, częściowo za karyjski. W prawie gortyńskim syn wolnej matki i niewolnika był wolnym. Achajowie Iliady i Odyssei wszyscy podają swoje pochodzenie po ojcu z wyjątkiem dwóch Epeiotów, których Nestor po matce nazywa 'Moliones'. Faktem jest, że na Krecie król jako dowódca armii i zastępca Boga wykonywał wielką władzę. Na Krecie znany był ośmioroczny cykl kalendarzowy, który pozwalał korelować rok księżycowy i słoneczny. W dalszej części rozdziału autor omawia ekonomie wsi, rośliny uprawne, pożywienie, polowanie, które na Krecie było bardziej sportem niż zajęciem, hodowlQ, rolnictwo i jego narzędzia, eksport oliwy i wina, rzemiosła zwykłe, jak brązownika, murarza, cieśli, garncarza, producentów żywności, kupca, żeglarza, wożnic, poganiaczy mułów, rzemiosła luksusowe jak glyptyka, malarza fresków, rzeżbiarza w kości słoniowej, złotnika, wytwórcy fajansów, wytwórcy \vaz kamiennych. Związek luksusowego rzemiosła z pałacami królów odzwierciedla historia o Dedalu i Minosie. Przemysłowe centrum, w którym produkowano nieluksusowe przedmioty odkryto w Gournii. W metalurgii wykorzystywano bogate miejscowe źródła surowca, z którą łączy się produkcja broni zaczepnej i obronnej. O społecznej strukturze minojskiego społeczeństwa mówi architektura miast. Pałac Minosa był otoczony mniejszymi pałacami, które go naśladują. Nie ma �644 Sprawozdania i recenzje śladów na Krecie tej prymitywnej dekoracji miast południowej Mezopotamii, nie ma też śladów jakiegoś systemu ghetta. Małe domy biednych mieszczą się z tyłu pałaców i bogatych will. Społeczna swoboda płci była duża. Kobiety chodziły wydekoltowane i brały udział razem z mężczyznami w społecznych widowiskach, ubrane w kostium męski występowały w sporcie jako torreadorzy. System rządów musiał być teokratyczny, podobny do egipskiego. Proletariat nie miał żadnych praw i był uciskany podatkami. Pq.yjmuje się istnienie średniej klasy i niewolnictwa. Nie było kast. W okresie póżnominojskim społeczeństwo Knossos się mykenizuje rządzone przez greckich książąt. Skład jego znamy z odczytanych tabliczek pisma linearnego B: 1. anax - władca, 2. lawagetas - naczelny wódz, 3. teIE:stai - feudalny baron, 4. hierewes - kapłan, 5 - damiowergoi - wieśniacy i rzemieślnicy, 6. douloi - niewolnicy. W doryckiej społeczności okresu archaicznego na Krecie w miastach miejsce wodza armii typu lawagetas zajmował stratagetas. Nie było króla lub barona. W miastach rządzili urzędnicy zwani kósmoi lub titai przy współudziale rady i zgromadzenia ludu. Muzyka i tańce były związane z religijnymi ceremoniami i świętami. Klasyczne ludoznawstwo przypisywało Kreteńczykom wprowadzenie do Grecji nome, hymnu solowego do Apollina, paeanu, hymnu chóralnego, hyporchema, chóralnego śpiewu i tańca. Znano kościany róg, harfę trójkątną, siedmiostrunową lirę, podwójną fujarkę, formingę i sistrum. Minojczycy uprawiali boks i akrobacje na byku. Znane były deski do gry sumeryjskiego pochodzenia. Rozdział 10 (s. 267-299). Zmierzch Knossos i wzrost potęgi Myken. Póżnominojski okres (1550-1400) na Krecie nie ukazuje żadnych oznaków upadku, chociaż Kreta przeżyła w drugiej ćwierci XVI w. p.n.e. wielkie trzęsienie ziemi. W pałacu Minosa przeprowadzono rekonstrukcje, naprawy i ulepszenia. Wzniesiono mały pałac z kolumnowym wejściem i peristylowym dziedzińcem, gdzie znaleziono wspaniały ryton w kształcie głowy byka wyrzeżbiony w czarnym steatycie ze złoconymi rogami z jedną zachowaną żrenicą z górskiego kryształu, obrzeżonego czerwonym jaspisem. Na południowym zboczu wzgórza Kephala wzniesiono za pałacem czteropiętrowy dom, a między dziedzińcem palacu Minosa i królewską drogą łączącą przestrzeń teatralną z małym pałacem dom fresków, siedzibq szlachty lub książąt. Dom ten daje obraz w jakim zdumiewającym stopniu luksus osiągali ludzie mniejszymi środkami. Zachowane fragmenty fresków są doskonałe. Fauna potraktowana naturalistycznie na tle stylizowanej flory i skał, przedmiot egzotyczny i egiptyzujący, technika wykonania minojska. Do tego okresu należy płaskorzeźbiony fresk przedstawiający 'kapłana-króla' z portyku pałacu Minosa i wzór sufitu składający się z rozet i spiral na niebieskim tle, nadto freski przedstawiające młodzieńca niosącego ryton, oficera na czele gwardii i tzw. paryżankę. Wysoki poziom utrzymuje ceramika póżnominojska tak pod wzglqdem wykonania jak i techniki dekoracyjnej wzorów jasnych na ciemnym tle i ciemnych na jasnym tle geometrycznych i roślinnych, roślinno-zwierzqcych morskich, oraz rozmaitości form. Wazy steatytowe znamy z pałacu w Hagia Triada i z fragmentów znalezionych w Knossos. Kulturę późnominojską obrazują też pałace w Nirou Khani, Pseira, Gournia, Hagia Triada, tholosowy grób na Kephala w Knossos i królewski grób świątynny w Knossos. W okresie póżnominojskim II (1450 r. p.n.e.) w Knossos miejsce pisma linearnego A zajęło pismo linearne B, co wskazuje, że i może wielka część Krety środkowe były pod panowaniem achajskiej dynastii. Wielu uczonych przyjmuje mykeńskie wpływy na Krecie w sztuce. Autor uważa pojawiające się nowe cechy w sztuce kreteńskiej za dalszy rozwój szkoły knossyjs-kiej, może pod obcymi wpływami, ale nie mykeńskimi. �Sprawozdania l recenzje 645 Rozdział 11 (s. 300-316). Upadek minojskiej Krety: Mykeńskie imperium. Prawie równoczesne zniszczenie stwierdzono ok. 1400 r. p.n.e. w Knossos, Phaistos, Hagia Triada w Messara, Tylissos, Amissos, Nirou Khani, Mallia, Pseira, mniejsze trochę w Palaikastro i Zakro. Przyczyną katastrofy było prawdopodobnie trzęsienie ziemi, wywołane wybuchem wulkanu na Therze. W ciągu XVI w. Achajowie skolonizowali żyzne partie wyspy, a Minojczycy o ile nie dostali się do niewoli zbiegli w góry, gdzie założyli nowe miasta Axos, Prinias, Karphi, Vrokastro, Effendi Kavousi. Achajowie mykeńscy wypierają ich z handlu z Zachodem już w XVI w. a od XV w. w handlu z Egiptem i Cyprem. W większości minojskich centrów odbudowano kaplice domowe. W pałacu w Knossos odbudowano dwa pomieszczenia, a w nich kaplice 'bogini domostwa', zwaną przez Evansa kaplicą podwójnych toporów. Sprawia to wrażenie, że ponowne opanowanie nizin Krety przez Minojczyków zapoczątkowane zostało przez kapłanów. Te małe kaplice przypominają najprostszą formę megaronu i są poprzednikami naj prostszej formy świątyni czasów klasycznych tzw. templum in antis. Były wyposażone w drobne figurki bogiń, ale z gliny lub z brązu, nie z fajansu i kości słoniowej, nadto w wazy kamienne, lampy. Ceramika tego okresu, dzbany puchary, filiżanki, larnaksy i in., zdobiona jest motywami stylu pałacowego okresu poprzedniego. Dostrzegalny już wtedy wpływ Grecji lądowej wzrasta. W luksusowej sztuce okresu póżnominojskiego trudno odróżnić prace minojskie od mykeńskich. Freski odkryto w różnych miejscach na lądzie stałym, lecz nigdzie na Krecie, z wyjątkiem fresku na sarkofagu z Hagia Triada. Okres ten zamyka wędrówka ludów XII w., najazd Frygów na Azję Mniejszą, a ludów morskich na Egipt, o której pewne świadectwa doszły do nas w żródłach pisanych hetyckich oraz w archeologii. Rozdział 12. Dorycka kolonizacja, wpływy orientalne, powstanie państw miast. Infiltracja Dorów na Kretę musiała nastąpić jedną generację po usadowieniu się ich na Peloponezie. W procesie hellenizacji Krety wielka ilość Minojczyków została wchłonięta w nowe państwa jako niewolnicy i poddani, bardziej niezależny element w górach utworzył nowe osiedla Karphi, Vrokastro, Kavousi, subminojskie w charakterze. Karphi była osadą podobną do Gournia, małym miastem handlowym. W sanktuarium znaleziono minojskie statuetki kultowe 'bogini domostwa' z gliny. Wzdłuż drogi prowadzącej z Karphi na równinę Lasithi budowano w tym okresie (1050-950 p.n.e.) małe tholosowe groby. Vrokastro zbudowane na wzgórzu w sposób minojski. Domy położone wzdłuż ulic z jednej strony drenowanych zdradzają w swojej strukturze megarony, element achaj ski. W Vronda (Góra grzmotów) Kavousi, może było sanktuarium kreteńskiego Zeusa Velchanosa. W pobliżu odkryto grotę Eilethyi. Ceramikę subminojską (1075-1025 p.n.e. Furumark, 1020-970 p.n.e. Brock) wydobyto z grobów Erganos, Vrokastro, Milatos. Kontynuuje ona w kształtach i dekoracjach minojską, lecz już nie jej wysoki poziom. We wczesnogeometrycznych grobach w Knossos z 970-9'20 r. p.n.e. obok ceramiki subminojskiej znaleziono importowaną z Aten. Z bronią żelazną idzie w parze ciałopalenie, nieznane w okresie subminojskim, grzebanie występuje jeszcze sporadycznie. Przejście do kultury geometrycznej autor ilustruje na ceramice i budownictwie Lato, Dreros, Prinias. Lato wzniesione w VIII w. w siodle górskim ukazuje centrum miasta greckiego, tzw. agorę, w jego naj prymitywniejszej formie. Jego prytaneion zdaniem autora można uważać za następcę minojskiego pałacu, do którego wchodzono po schodach od jego przestrzeni teatralnej. Leżał on przy trapezoidalnym placu, gdzie w środku znajdowała się cysterna, a za nią prostokątny budynek, otwarty w stronę placu, gdzie może była stołówka miasta, jak w tholosie w Atenach. Architekt Lato uświetnił wejście do prytaneionu dwiema �646 Sprawozdania wieżami. 735-650 każdego i recenzje Na zakończenie autor omawia orientalizację kultury Krety w latach p.n.e. oraz rozkwit plastyki doryckiej Krety w VIII i VII w. p.n.e. Do rozdziału autor podaje obszerną bibliografię przedmiotu. Zofia Sture Lagercrantz, African Methods of Fire-Making. liensia, X, Upsala 1954, s. XVI + 78, ił. 16, map. 7. Studia Gansiniec Ethnographica Upsa- Korzystając ze wskazówek i informacji ponad czterdziestu światowej sławy uczonych oraz z materiałów, pochodzących z 22 muzeów etnograficznych autor analizuje afrykańskie metody niecenia ognia. Należy podkreślić, że tytuł dzieła nie odpowiada w pełni jego zawartości, wykracza ono bowiem zasięgiem daleko poza Afrykę i właściwie jest to praca o sposobach niecenia ognia na tle metod afrykańskich. Owocem kilkuletnich badań, w czasie których autor wykorzystał około 300 pozycji bibliograficznych (w tym: J. Czekanowskiego l, K. Moszyńskiego 2) jest praca w pelnym tego słowa znaczeniu - porównawcza, przy czym niepoślednią rolę odgrywają materialy z terenów skandynawskich. Autor omawia kolejno: 1) Świder ogniowy w jego najprymitywniejszej formie (podkładka i wrzeciono), występujący głównie w Indonezji, Polinezji i Afryce: 2) Świder o położeniu poziomym, najpospolitszy na terenach słowiańskich, wyjątkowo występujący na kontynencie afrykańskim, zajętym przez plemię Hova, nie występującym w Australii, ale poza tym szeroko rozpowszechniony; 3) świder łukowy, nie znajdujący szerszego zastosowania w Afryce jako "rather against the rules of the game", lecz obejmujący tereny słowiańskie, skandynawskie, Indonezję, Azję i półn. Amerykę; 4) świder korzystkowy, nie znany, poza Madagaskarem, w Afryce, sporadycznie występujący w Szwecji, Slawonii i Białorusi, w Azji u Samojedów, Jakutów i Czukczów, stosowany do celów obrzędowych również w Północnej Ameryce i Australii, lecz nie występujący w Połudn. Ameryce; 5) piłę ogniową, nie znaną w dolinie Nilu, a występującą w Libii, Fezzie, Tunisie, Algerii, Kongu i Kamerunie, w Europie, Indiach, Indonezji, Malace na Filipinach i Nowej Gwinei, na Pacyfiku oraz sporadycznie w Australii; 6) rylec ogniowy, uchodzący za naj starsze narzędzie do niecenia ognia, znane w Afryce tylko na Madagaskarze, a poza nią w Europie, Indonezji, Polinezji i Australii; 7) pił<:: cięciwową, obcą Afryce, a znaną w Europie, Indiach, na Bali, Borneo i na Filipinach; 8) pompę ogniową - fire syringe - produkt cywilizacji europejskiej, eksportowaną w różne części świata, obcą Afryce; 9) niecenie ognia przy pomocy stali i kamienia o światowym zasięgu. Na koniec omawia przemiany kultumwe, wynikające z zastosowania zapałek do niecenia ognia. W rozważaniach nad typologią afrykańskiego świdra ogniowego autor dochodzi do wniosku, że świdry ogniowe na terenie afrykańskim bardzo szybko zanikają, a w części zachodniej kontynentu już niemal zanikły. Znajdują one zastosowanie sporadycznie do wzniecania ognia obrzędowego. Na ogół jednak zabiera się ogień na wyprawy, lub pożycza się go. W nielicznych wypadkach wzniecanie ognia stanowi wyłączną domenę mężczyzn, jak np. u Masajów w Kenii, u Kambów, Isam- 1 dition J. C z e k a n O W s ki, Wissenschajt!ic/1e ErgebniSse der Deutschen 190718. Leipzig 1917. Zob. też W głąb Lasów Aruwimi. Prace Wrocław 1958, s. 404, ryc. 73 f. , K. M o s z y ń s k i, Kultura Ludowa SLow1an. Kraków 1929. t. I, Zentrat-Afl'ika etnologiczne. s. 236 i nast. ExpeVI, t. �Sprawozdaniu 647 i recenzje bów, lub czarowników. Zdaniem autora świder ogniowy w swojej najprymitywniejszej formie występuje obok form bardziej rozwiniętych (starożytny Egipt, między Zandami, Bagbami, Babuami i i., w połdn. Afryce i na Madagaskarze). Jego zasięg wskazuje na archaizm zjawiska, a w stosunku do Madagaskaru również na jego wschodnie pochodzenie. Godny uwagi jest fakt, że bardziej rozwinięte formy świdra znajdujemy także w Indiach, Indonezji i Połudn. Ameryce. Świder ogniowy poziomy występuje w dwóch odmianach, najczęściej obok siebie, obejmuje znaczny zasięg i wskazuje na wschodnie pochodzenie. W rozdziale dającym przegląd historyczny (Historical Survey) autor zaznajamia czytelnika z licznymi teoriami (D. Davidson, F. Petric, J. Mc Guire, F. Speiser, H. Bauman, J. Maes, K. Birket-Smith, H. Freudenthall, K. Moszyński i in.) o powstaniu, rozwoju i rozprzestrzenianiu się różnych typów narzędzi do wzniecania ognia, lecz "nie proponuję - pisze - dyskusji, czy punkt widzenia D. Davidsona, że świder ogniowy mógł rozwinąć się w późnym Pleistocenie na azjatyckiI;n kontynencie, jest słuszny czy też nie". Cenny jest materiał ilustracyjny, przedstawiający liczne odmiany świdrów ogniowych w czasie eksploatacji oraz mapy zasięgów narzędzi do niecenia ognia w Afryce, Indonezji i Polinezji. African Methods of Fire-Making jest niewątpliwie najcenniejszą z dotychczas znanych pozycji do zagadnienia świdra ogniowego i jako taka zasługuje na uwagę etnologa. Konrad Wypych Dietrich Treide, Die Organisicrung des indianischen Lachsfangs im westlichen NordVeroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Heft 14, Akademie-Verlag, Berlin J965. s. 170, ilustr. 6, tab!. 3, map 6. amerika. Drugą publikacją przez Julius-Lips-Institut charakterze gospodarczo-etnograficznym, przygotowaną jest Organizacja indiańskiego poŁowu Łososia w zachodniej /lmeryce Północnej '. Dorzecza Columbii i Sacramento są najbogatszymi w ryby IV zachodniej Ameryce Północnej obszarami, na których indiańska ludność jeszcze na przełomie XIX i XX w. w głównej mierze utrzymywała się z myślistwa, zbieractwa, a przede wszystkim z rybołówstwa łososi. Indianie osiadli na obszarze północnej Ameryki byli typowymi przedstawicielami pierwotnej gospodarki zbieraczo-Iowieckiej szczególnego typu, który kształtował sposób życia oraz kulturę subarktycznych i umiarkowanych obszarów Eurazji i Ameryki Północnej, a na niektórych izolowanych obszarach utrzymał się do dziś. Omawiając organizację połowu łososia oraz rolę przodownika, wybieranego czasowo, zwanego principaL man, chief, headman u różnych szczepów indiańskich autor dochodzi do wniosku, że centralne i wschodnie dorzecze Columbii jest zamImiętym obszarem takich połowów, choć i w środkowym dorzeczu rzeki Snake i półn.-zach. Kalifornii typ ten występuje. Ze względu na to, iż sezon połowów we wschodniej Columbii trwał znacznie krócej niż w regionach przybrzeżnych Pacyfiku, należało nie tylko okres połowów intensywnie wykorzystać, lecz także wyzyskać pozostałe źródla żywności, jak myślistwo i zbieractwo dzikich roślin. Płytkość rzek oraz ukształtowanie ich zezwalały na stosowanie jazów, tym bardziej, że na czas połowów w dorzecze ściągały okoliczne szczepy, co zapewniało dostaI Zoh. omó\vieni.e o pierwszej pracy: "Lud", t. 50, cz. 1, Wrocław J966, s. 328-329. �648 Sprawozdania i recenzje teczną siłę roboczą. Łososie, złowione we wspólnych jazach zostawały równo dzielone pomiędzy wszystkich obecnych, także i nie zatrudnionych przy wspólnych łowach. Miejsca połowu były nadto miejscem spotkań i zabaw. Wspomnieć należy i o tym, że funkcja tzw. przodownika nie ograniczała się tylko do technicznej organizacji pracy i podziału połowu, lecz pełnił on nadto rolę stróża porządku w grupie. O ile połowy w jazach i zastawach stanowiły wspólną własność, podlegającą podziałowi, o tyle łososie łowione w sieci, workowate kłonie, wiersze, kosze oraz włoki, nie podlegały podziałowi. Tabelaryczne zestawienia kwalifikacji i społecznej funkcji przodownika i organizacji połowowej o zadaniach techniczno-organizacyjnych, autorytecie przodownika, magiczno-religijnych zabiegach o zapewnienie polowu u poszczególnych szczepów, pozwalają stwierdzić przenikanie wpływów kulturowych i ustalić szlaki przejściowych migracji. W części drugiej omawiana jest organizacja połowu przez stałych przewodników wspólnoty (Anfiihrer der Gemeinschaft), wpływowe osoby względnie naczelników rodów w regionach przybrzeżnych Pacyfiku, w dorzeczach Columbii, Klamath i Sacramento, w których odbywają się wiosenny i letni lub wczesnojesienne ciągi łososia. I tu podstawę pożywienia stanowiło zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo. W czasie wiosennego ciągu łososia stosowano sieci, jesienią budowano jazy, lecz tylko w ramach rodziny lub grup spokrewnionych, a nie na okres połowów tworzonych wspólnot. Przodownicy wspólnot często wystc;powali jako właściciele "owner" przedsiębiorstwa połowowego. Tytuł prawny omawianego przodownika obejmował funkcję technicznego kierownika, nadzór nad podziałem połowów oraz reprezentację 'grupy na zewnątrz. W aneksach do pracy autor przedstawia: 1) przegląd etnograficznej literatur~' omawianego tu obszaru, w której oprócz "przodowników łososiowych" występują jeszcze "przodownicy łowcy" (bliżej nieokreśleni), przodownicy w polowaniu na: zwierzynę płową, bawoły, niedżwiedzie, kozice, antylopy, gryzonie, ptactwo wodne oraz "przodownicy zbieracze" (roślin jadalnych); 2) wędrówki łososiów i ujmuje szlaki wędrowne kartograficznie, omawia i ujmuje graficznie wielkość połowów: 3) wykorzystanie ciągów łososiów przez indiańskich rybaków. Praca D. Treidego jest dalszą próbą ujęcia zagadnień etnograficznych z punktu widzenia ich znaczenia gospodarczego. Wysunięcie zagadnień gospodarczo-technicznych na plan pierwszy stawia przed etnografem nowe problemy, dotąd nie zawsze dostatecznie doceniane. Przedstawiona w omówionej postaci praca budzi jednak pewne zastrzeżenia i wątpliwości w celowość aż tak gospodarczego ujmowania lub rozgraniczania problemów etnograficznych z pominięciem aspektów tzw. kultury społecznej i duchowej. Wyrażona tu wątpliwość wydaje się tym bardziej uzasadniona, że autor w innym miejscu 2 problemy te omawia. Nasuwa to myśl o mechanicznym podziale pracy ze szkodą zarówno dla omawianego tematu jak i dla czytelnika a szkoda. Zarówno jedna jak i druga część pracy D. Treidego zasługują na uwagę ze względu na zebrany bogaty materiał faktograficzny jak i nowatorski sposób ujęcia. Konrad 2 Zob. "Lud", t 51, cz. l, Wrocław 1967, s. 214. Wypych �Sprawozdania Basil Davidson, Eddy Werfel Stara Afryka na nowo 649 i recenzje odkryta. PIW, Warszawa 1961. Przekład "Tematem mojej książki jest historia tej części Afryki, która leży na południe od Sahary, oraz jej ludności na przestrzeni półtora tysiąca lat poprzedzających erę kolonialną. Jej celem jest przedstawić z grubsza, w granicach obecnego stanu wiedzy, niektóre najważniejsze cechy życia i cywilizacji afrykańskiej, tak aby można było lepiej się zorientować co do początków i tła historycznego dzisiejszej Afryki". W ten właśnie sposób autor mówi o swojej książce. Praca jego jest wnikliwym studium o historii części Afryki, opartym o badania, także najnowsze, z zakresu archeologii i historii. Na kartach książki odżywają ludy i kultury dawno zaginione i zapomniane. Wraz z autorem ze zdumieniem odkrywamy prawdę o starej kulturze afrykańskiej, o jej wartościach, wzlotach i upadkach. Do niedawna sądziliśmy, że w głębi tego kontynentu żyją plemiona prymitywne, które ubogie swe umiejętności przejęły od narodów o wyższej kulturze. Na podstawie naukowych dowodów autor burzy przekonanie o prymitywności Afrykańczyków. Wyłania się przed nami obraz plemion, narodów i państw zorganizowanych, które podlegając w ciągu wieków wielu najazdom, migracjom i wpływom - potrafiły jednak przekształcić je na swój wyłączny "afrykański styl", wytwarzając własne elementy kulturowe. Dotyczy to zarówno technologii wydobywania i obróbki żelaza, wcześniej nawet złota, miedzi i cyny, jak również organizacji handlu, uprawy ziemi, organizacji społecznej i państwowej, jak i przejawów kultury w sztuce i religii. Okazuje się, że to, co mieliśmy za "prymitywne" - przy głębszej analizie i znajomości rzeczy ujawnia swą wartość kulturową. Odkrycia archeologiczne i badania historyczne ostatnich lat obaliły mit o barbarzyństwie i dzikości Afryki. Davidson rzeczywiście odkrywa po raz drugi Afrykę. Po jej pierwszym geograficznym odkryciu, jest to odkrycie historyczne. Autor przyznaje, że wiele z tych problemów czeka jeszcze na wyjaśnienie na drodze dalszych poszukiwań, wielu też wyjaśnić już się nie da. Nowe, niezależne państwa afrykańskie dzisiejszej doby zaczynają swą historię od nowa. Ale pamiętać trzeba, że te nowe dzieje mają swoją bogatą kartę w przeszłości, że wyrastają na gruncie starej kultury i tradycji. Praca Davidsona opatrzona jest obszerną bibliografią, dotyczącą poszczególnych rozdziałów, pozwalającą zapoznać się z materiałem źródłowym. Indeks ułatwia orientację, a liczne ilustracje w tekście dają chociaż częściowy pogląd na to, jak wiele jeszcze odczytać można ze śladów i pozostałości po ludach, o których zapomnieć nie wolno. Krystyna Swierczyńska EIN JAHRZEHNT VOLKSKUNDLICHE FORSCHUNG IN MECKLENBURG "Wenn man sich einmal, in einigen Jahrzehnten vielleicht, mit der Geschichte del' deutschen Volkskunde unserer Jahre besehaftigen wird, dann wird man vielleicht auch festellen, daB es sich um eine Bllitezeit der Volkskunde von Mecklenburg gehandelt hat. Nie vorher sind wohl soviele BUcher liber meeklenburgisehe Volksliberlieferungen erschienen, von den Bauernhausern bis zu den Marchen haben die versehiedensten Gebiete in den letzten Jahren ihre zum Teil sehr griindlich erarbeiteten Darstellungen gefunden" l. Diese Feststellung aus berufenem Munde 1 Leopold S c h m i d t in: "bsterreichische 1964. S. 309. Zeitschrift fUr Volkskunde". N.S. 18. �650 Sprawozdania i recenzje veranlal3t uns, in gedriingter Form eine Dbersicht iiber die wichtigsten Veroffentlichungen der letzten Jahre zur Volkskunde in Mecklenburg zu geben. In Mecklenburg war nach dem zweiten Weltkrieg die Situation fUr einen Neubeginn in del' zur Zeit des Nationalsozialismus schwer kompromittierten volkskundlichen Wissenschaft besonders gilnstig. Der grol3e mecklenburgische Volkskundler R. Wossidlo (1859-1939) 2 hatte dem Regime keine Zugestiindnisse gemacht, sondern sich auf sein grol3angelegtes folkloristisches und ethnographisches Sammelwerk konzentriert - mit dem Ziel objektiver Dokumentation. Aus den rund zwei Millionen handschriftlichen Notizen seines gewaltigen Zettelarchivs, das er hinterliel3 und das die Wirren des Krieges mit geringfiigigen Verlusten iiberstand, trat den Fortsetzern seines Werks ein nahezu geschlossenes Bild des Volkslebens in Mecklenburg seit der Mitte des 19. Jahrhunderts entgegen. Hier konnte unmittelbar angekniipft werden. Das geschah -nachdem 1953 an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin ein Institut fiir deutsche Volkskunde (Leitung: W. Steinitz) gebildet und ihm 1954 eine Wossidlo-Forschungsstelle in Rostock (Leitung: P. Beckmann, ab 1959 K. Baumgarten) angegliedert worden war 3 - sowohl durch weitere Forschungen im Terrain aIs au ch durch die systematische Auswertung des angehiiuften Sammelmaterials. AIs Ziel aller Bemiihungen kristallisierte sich dabei eine sehr weitgespannte Forschungsaufgabe heraus: die umfassende Untersuchung und Darstellung der Lebensweise und der kulturellen Leistungen des werktiitigen Volkes auf dem Gebiet Norddeutschlands (in den Grenzen der DDR) wiihrend der letzten Jahrhunderte. Dazu konnten im Verlauf eines .Jahrzehnts erste Beitrage vorgelegt· werden. Den breitesten Raum nahmen Forschungen zur L e b e n s wei s e und Kultur der ba u e r l i c h e n B e vol ker u n g ein. Diese Arbeiten konnten auf zwei zusammenfassenden Darstellungen 4 und einer Reihe von Einzeluntersuchungen 5 zur Agrargeschichte aus der Sicht des Historikers aufbauen und kombinieren stets die Resultate von Archivauswertung und Feldforschung G Das bemerkenswerteste Ergebnis bildet eine in Gemeinschaftsarbeit entstandene agrarethnographisch-volkskundliche Studie zur bauerlichen Gesamtsituation vOl' dem Dreif3igjahrigen "Vgl. "Zeitschrift Geburtstag S. 3-7. daiu: Paul B e c k m a n n: Das Lebenswerk Richard WossicLLos. In: fUr Volkskunde". 56. 1960, S. 1-11. - Wolfgang S t e i n i t z: Zum 100. Richard WossidLos. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 5. 1959. 3 Vgl. dazu: Doris S t o c k m a n n: Aus der ilrbeit des Instituts fiir deutsche VoLkskunde an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu BerLin. In: "Demos". 1. 1960, Sp. 114-122. - Dieselbe: Z działaLności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. In: "Etnografia Polska". 4. 1961, S. 385-391. 4 Friedrich M a g e r: Geschichte des Bauernt-ums und der BodenkuLtur im Lande MeckLenburg. Berlin 1955. Paul S t e i n m a n n: Bauer und Ritter in Mecklenburg. Schwerin 1960. 5 Die beiden wichtigsten sind: Gerhard H e i t z: Fcudales BauernLegen i11 MeckLenburg .... In: "Zeitschrift fiir Geschichtswissenschaft". 8. 1960, S. 1342-1377.Derselbe: Die soziaLi:ikonomische Struktur im ri.tterschaftlichen Bereich Mcek Lenburgs ... In: "Beitrage zur deutschen Wirtschaftsund Sozialgeschichte des 18. und 19. Jahrhunderts". Berlin 1962, S. 1-80. G Karl B a u m g a l' t e n, Siegfried N e u m a n n, Ulrich B e n t z i e n: Die FeLdforschung der WossidLo-Forschungsstelle. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 8. 1962, S. 4.06-410. �SJJTawozdania fi51 i recenzje Krieg 7. Untersucht sind hier neben den Hiiusern und Wirtschaftsgebauden der. Bauern VOl' allem die Feld- und Viehwirtschaft, die Arbeitsgeriite sowie die okonomische und rechtliche Lage". Unter den einzelnen Realien der bauerlichen Lebenswelt galt das grof3te Interesse dem Haus 9, dessen baugeschichtliche Entwicklung hinsichtlich der Gefugekonstruktion 10 und Raumaufteilung seit dem 13. Jahrhundert weitgehend erhellt werden konnte, wobei besonders die Forschungen K. Baumgartens hervorzuheben sind. Neben einer Reihe von AufsiHzen zur Methodologie der Hausforschung ", zu einzelnen besonders bemerkenswerten Einzelgebauden 12 und zu regional charakteristischen Haustypen 13 sind hier VOl' aHem zwei Bucher zu nennen, die eine erste Uberschau vermitteln ". Die meisten diesel' Arbeiten zeichnen sich durch das Bemuhen aus, das heutige Nebeneinander des re zen ten Altbaubestandes in seinem historischen Nacheinander zu erfassen, die Abhangigkeit der Gebaudeentwicklung von den wechselnden okonomischen und sozialen Gegebenheiten aufzuzeigen und das Haus nicht nur aIs gebautes, sondern VOl' allem in seiner Funktion aIs bewohntes Gebaude 15 zu begreifen. Daneben B a u m g a l' t e n, U. B e n t z i e n: Haf und Wirtschaft der Ribnitzer Berlin 1963. :: Vgl. dazu ergiinzend auch: U. B e n t z i e n: Pferde und Ochsen als Spann7 K. Bauern. vieh in del' mecklenburgischen Landwirtschaft Val' dem DreijJigjiihrigen Krieg. In: "Zeitschrift fur Agrargeschichte und Agrarsoziologie". 12. 1964, S. 21-28. K. B a u m g a l' t e n: Das mecklenburgische Bauernhaus um 1600. In: "Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 231-246. 9 K. B a u m g a l' t e n: 90 Jahre mecklenburgische Bauernhausforschung. In: " eue Mecklenburgische Monatshefte". 2. 1957, S. 11-16. Derselbe: Probleme del' Niedersachsenhaus-Forsehung in. Mecklenburg. In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 1. 1955, S. 169-182. III K. B a u m g a l' t e n: Das Dreistdnderhaus in Mecklenbu,rg. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 1. 1956, S. 32-36. - Derselbe: Zur Entwicklung des Geriistes im mecklenburgischen HaUenhaus. In: "Forschungen und Fortschritte". 37, 1963, S. 205-211. II K. B a u m;!, a l' t e n: Sl.udies of Rural Buildings in Mecklenburg. In: "Technology and Culture". 5. 1964, S. 234-240. Derselbe: Wesen und Aufgabe der Gefiigeforschung. In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64, S. 256-260. - Derselbe: Zur Frage einer cthnographischen Hausforschung in Deutschland. In: "Europa et Hungaria". Budapest 1965, S .189-195. Derselbe: Stratigraphische Untersuchungen. ill der deutschen Hausfor.~chung. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreB fUr Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). " K. B a u m g a l' t e n: Der Zuckerhut von Pantow auf Ri.igen.. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 1. 1961, S. 202-215. Derselbe: Das Bechelsdorfer Sclwlzenhaus. In: "Mitteilungen des Instituts fur Denkmalspflege" - Arbeitsstelle Schwerin. 15. 1963, S. :37-47. J:l AnncJiese K l' e n z l i n: Probleme geographischer Hausformen.forschun.g gezeigt am Deispiel cles norddeutsclwn Einheitshauses. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Ernst-Moritz-Arndt-Universitat. Mathematisch-naturwissenschaftliche Reihe". 4. 1954/55, S. 629-641. Christa K u p f e r: Aus der Geschichte des Hauernhauses in Siidwestmecklenburg. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift del' Humboldt-Universitat. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 6. 1956/57, S. 215-220. - K. B a u m g a l' t e n: Riigens "Zuckerhii.te". In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 5. 1959, S. 74-86. 14 ,Johann Ulrich F o l k e l' s: Haus und Haf deutscher Bauern. Bd. 3: Mecklenburg. Munster 1%1. - K. B a u m g a l' t e n: Das Bauernhaus in Mecklenburg. Berlin 1965.. - Vgl. dazu auch: Derselbe: Das mecklenburgische Niedersachsenha1Ls des ausf/ehcnclerl 18. Jahrhunderts. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Geselschafts-und sprachwissenschaftliche Reihe". 4. 1954155, S. 199-205. 15 AIs erste Einzelstudien hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Diele und Dreschen in; H al!enhaus. In: "Zeitschrift fur Agrargeschichte und Agrarso- mecklcn burpischen �652 Sprawozdania i recenzje galt - und gilt - die Aufmerksamkeit den WohnverhiHtnissen del' landwirtschaftlichen Arbeiter 16, den agraren Wirtschaftsgebauden, VOl' allem del' Scheune. Uber die eine erschopfende, au ch metbodisch richtungweise Monographie erschien 17, und der Nutzung der liberkommenen Gebaudesubstanz in der Gegenwart IB. ZU diesem weitgespannten Problemkreis befinden sich mehrere erganzende Studien im Druck; hingewiesen sei jedGch nur noch auf ein umfassendes Kompendium des Bauernhauses und der bauerlichen Wohnkultur 19 in Mecklenburg. das Baumgarten gegenwartig vorbereitet. - Ais Vorarbeiten zu einer Darstellung des Bauernmobels wurden zwei Aufsatze publiziert, die sowohl charakteristische StUcke beschreiben ais auch einen ersten historischen AbriI3 der Entwicklung der bauerlichen Moblierung geben 20. Flir die bauerliche Tracht existierten diese Vorarbeiten bereits, so daI3 sie zu einer Monographie kompiliert werden konnten 21. - Auch libel' das bauerliche Arbeitsgerat wurden erste Dbersichten erarbeitet, die im wesentlichen eine Beschreibung der vorhandenen lVIuseumsexponate und Hinweise auf den frUheren Gebrauch diesel' StUcke geben 22. Weit fortgeschritten sind die Untersuchungen libel' die Hauptbodenbearbeitungsinstrumente Haken und Pflug, die in Dberwindung einer isoliert geratetypologischen Betrachtungsweise im Zusammenhang mit den wirtschaftsund sozialgeschichtlichen Gegebenheiten erforscht werden. wobei unter Auswertung del' Ergebnisse aller in Frage kommenden Fachdisziplinen (Archaologie, Geographie, Geschichte, AgrarOkonomie. Ethnographie usw.) neben den Geraten die Menschen, die diese Gerate produzierten und mit ihnen arbeiteten. im Mittelpunkt der Betrachtung stehen. Nach mehreren Einzelstudien, die sich geographisch auf einen Teil des Untersuchungsgebiets beschranken 23 oder sachlich nul' Teilaspekte in den Vordergrund rucken 2" wird von ziologie". 13. 1965. S. 28-34. - Derselbe: Erntefest und HaUenhaus in MeckLenburg. In: "Zeitschrift fUr Volkskunde". 61. 1965, S. 74-85. 16 K. B a u m g a l' t e n: Die iHteren Landarbeiterkaten in MeckLenburg. Vortrag auf dem Deutschen VolkskundekongreI3 in Marburg 26.-30.4.1965 (Ms.). 17 K. B a u m g a l' t e n: Zimmermannswerk in MeckLenburg. Die Scheune. Berlin 1961. 18 K. B a u m g a l' t e n: Zur Frage der Bewahrung liindLicher Jlltbauformen in der DDR. In: "Arbeitskreis fiir deutsche Hausforschung". Bericht uber die Tagung in Heppenheim vom 26.-30.8.1959 (1960), S. 148-151. - Derselbe: Nur ein alter Katen. "In "Alte Bauten im neuen Dorf". Teil 1. Berlin 1963, S. 9-19. 19 Vgl. aIs ersten Beitrag hierzu: K. B a u m g a l' t e n: Die Tischordnung im aUen meckLenburgischen Bauernhaus. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 11. 1965, S. 5-15. 20 Walter B o l' C h e l' s: Das Bauern- und FischermóbeL auf Hiddensee. Ummanz, dem Darj3 und Monchgut. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 1. 1961, S. 184-201. S. N e u m a n n: Lade und Koffer im biiuer[ichen MobHiar WestmeckLenburgs. In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 11. 1965. S. 123-136. 21 Hans Heinrich L e o p o l d i: MeckLenburgische Volkstrachten. Teil I: "Bauerntrachten". Leipzig 1957. 22 Rudolf W e i n h o l d: Biiuer[iches Arbeitsgeriit in den Museen MeckLenburgs. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 5. 1959, S. 87-108. (Ralf Wen d t): BauernkuLtur in Mecklenburg. Bd. 1: "Das Arbeitsgerat". (Schwerin 1963). - Vgl. auch: Hans Friedrich R o s e n f e l d: Urtiimliche Holzbearbeitung nach Wort, Sache und Brauchtum diesseits und jenseits der Ostsee. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde". 2. 1956, S. 147--178. 23 U. B e n t z i e n: Der Pflug auf der Insel Rugen. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 203-223. Derselbe: Von aLten PfLiigen und Haken in der Uckermark. In: "Heimatkalender fUr den Kreis Prenzlau". 9. 1966. S. 119-123. 24 U. B e n t z i e n: TraditioneLle und moderne Pflugtypen in NorddeutschLand im 19. Jahrhundert. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreI3 fiir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10. 8. 1964 (Ms.). - Derselbe: Landmaschinentech- �Sprawozdania i 1'ecenzje fio3 Bentzien gegenwartig eine umfassende Monographie darliber abgeschlossen. Seine Forschungen beziehen in starkern Malle neben dem Bauern den Landarbeiter mit ein"" und vermittelten dabei auch zum ersten Mal einen Eindruck von den Veranderungen, die in den letZJten hundert Jahren die Technik in del' landlichen Lebenswelt hervor,rief "G. Ahnlich vielseitig und intensiv wiederum basierend auf ausgedehnten Erhebungen im Terrain 27 waren die Forschungen zur L e b e n s we l t d e l' K li s t e n b e v Cil k e l' u n g. Auch hier ist aIs wichtigstes Ergebnis ein in Kollektivarbeit entstandenes Buch zu nennen, das eine geschlossene Darstellung del' Genossenschaftsfischerei auf del' Insel Rtigen gibt ~g. Behandelt werden namentlich die Entwicklung und Struktur del' Fischerdorfer, die Organisation und Funktion del' Kommtinen sowie die Gerate: die Netze und Boote und deren Handhabung. Von den Autoren hat sich R. Peesch VOl' allem mit dem Problem der Fangtechniken und ihrer Tradierung beschaftigt 29, wobei er interessante kulturelle Wechselbeziehungen im stidlichen Ostseeraum nachweisen konnte 30, wahrend W. Rudolph besonders die Formen und die Entwicklung des Fischerbootes 31 und seiner Bemannung:l~ untersucht hat. Neben dem Fischer gelten seine Forschungen auch dem U. nik in Mecklenburg. In: "Jahrbuch fUr Wirtschaftsgeschichte". 1965. Teil III, S. 54-81. Derselbe: Die Ochsenhiike'r. In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64, S. 256-260. - Derselbe: Der Riiker. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 11. 1965, S. 16-34. lS U. B e n t z i e n: Die mecklenburgischen "Drescher" und die Einfii.hrung des Maschinendrusches. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 10. 1964, S. 25-42. - Vgl. auch Anm 24. "" U. B e n t z i e n: Das Eindringen der Technik in die Lebenswelt der mecklenburgischen Landbevolkerung. Diss. (Ms.) Berlin 1961. ~7 Reinhard P e e s c h: Die Inventarisationsarbeiten des Instituts fiir deutsche Volkskunde der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin auf dem Gebiete der materiellen Kultur. In: ,,4. Arbeitstagung tiber Fragen des Atlas der deutschen Volkskunde". Bonn 1964, S. 140-148. Derselbe: Die volkskundliehe Inventarisatioll der Fischereigeriite und der Fischerboote an der deutschen O.~tseekiiste. In: •.Lud". 49. 1965, S. 55-64. ~" R. P e e s c h: Die Fischerkommiinen auf Riigen und Riddensee. Mit einem Beitrag tiber die Boote einem Beitrag libel' die Berlin 1961. 2" Vgl. R. P e e s c h: -215. Derselbe: Ein der Gewasser Hausmarken um Rligen von Wolfgang auf Hiddensee von Karl R u d o l p h und E b b i n g h a u s. Matschop. In: "Letopis". Reihe C. 6/7. 1963/64, S. 209altslawisches Relikt der materiellen Kultur im Gebiet zwischen El.be twd Ode7·. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 11. 1965, S. 137-155. - Derselbe: ZUT Tradierung von Geriit und Arbeitserfahrung. Vortrag auf dem Deutschen Volkskundekongrel3 in Marburg 26.-30. 4. 1965 (Ms.). :!lI R. P e e s c h: Kulturstromungen in den Kiistenzonen der siidlichen Ostsee. In: ..Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 3-29. :lI W. R u d o l p h: Eine Obergangsform vom Einbaum zum Plankenboot an der deutschcn Ostseekiiste. In: "Deutsches Jahrbuch f tir Volkskunde". 8. 1962. S. 30-52. - Derselbe: Die Obergangsformen zwischen Einbaum und Plankenboot an der s'iidlichen Ostseekiiste. Diss. (Ms.) Berlin 1965. Vgl. auch: Derselbe: Sydsvenska biittyper i Pommern och pa Riigen. In: "Blekingeboken". 37. 1959. S. 56-68. - Derselbe: De pommerske aledrivkvaser og deres betydning for Danmark. In: "Handelsog S0fartsmuseets arbog". 20. 19tH, S. 49-89. Derselbe: Konieczność prowadzenia dalszych badań nad lodziami na Zalewie Odrzańskim. In: "Materiały Zachodnio-Pomorskie". 8. 1962, S. 335-346. - Derselbe: Die Boote vom Garder und Leba-See. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 225-234, auch in: "Zeszyty etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki ludowej". 2. 1961, S. 53-62. Vgl. auch Anm. 28. �Sprawozdania i recenzje Schiffer und dem Bootsbauer. Eine Monographie uber die rugische Schiffahrt vermittelt ein plastisches BUd des Lebens und der Arbeit beider Berufsgruppen wahrend der letzten Jahrhunderte 33, und mehrere Aufsatze behandeln einzelne Abschnitte der Schiffahrts- 34 und Schiffbaugeschichte 35 sowie charakteristische Schiffstypen 36. Kennzeichnend auch fur die meisten dieser Untersuchungen ist wieder die ausgesprochen volkskundliche Fragestellung, die hinter den greifbaren materiellen Gegebenheiten stets den Menschen sieht :17. Ein Handbuch der volkstiimlichen Boote in Norddeutschland befindet sich in Vorbereitung. Fur die wichtige Erforschung der h a n d w e r k l i c h e n B e r u f s g r u p p e n auBer der des Fischers ist kennzeichnend, daB bisher vornehmlich die technische Seite ihrer Arbeit behandelt wurde: die des Bootsbauers bei Untersuchungen uber Boote 3H, die des Zimmermanns -bei Studien zur landlichen Volksarchi tektur 39, die des Tischlers bei Erhebungen zum Mobe140, die des Stellmachers und Schmieds im Zusammenhang mit der agraren Gerateforschung 'l. In allen diesen Fallen waren die Realien und nicht die Berufsgruppen Ausgangspunkt der Untersuchung. Aber au ch die er sten Studien zu einzelnen Handwerksberufen wie dem des Leinewebers 42, Papiermachers 43 oder Mullers 44 beschaftigen sich starker mit dem Werk aIs mit den Produzenten 45. Hier harrt noch ein weites Arbeitsfeld der Bearbeitung 4H. W. R u d o l p h: Altere EntwickLungsstufen der ilrbeitsgeseUung auf kleinell In: "Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde". 11. 1965, S. 229-244. 33 W. R u d o l p h: Die InseL der Schiffer. Rostock 1962. 34 W. R u d o l p h: Die Anfange der Wndlichen Frachtschiffahrt auf der InseL Riigen. In: "Hansische Studien". Berlin 1961, S. 322-331. Derselbe: 100 Jahre rugenscher Baderdampfschiffahrt. In: "Neue Mecldenburgische Monatshefte". 2. 1957, 32 Fischerbooten. S. 238-245. 35 W. R u d o l p h: "Greifswald-Stralsunder Rugenscher Jahrbuch". Schiffbau auf der Werft zu Seedorf. In: 2. 1962, S. 257-272. Derselbe: Zur GeGreifswaLd und AnkLam. In: Ebenda L 1961, schichte des Eisenschiffbaues in S. 66-75. 36 W. R u d o l p h: Die Schiffstypen der Gewassern der InseL Rugen. In: "Deutsches S. 129-154. Wnd!ichen Jahrbuch Frachtschiffahrt fur Volkskunde". in den 4. 1958, Margarete R a s s o w: Fischersprache und Branchium im dem Darj3 und der unteren Od er. Berlin 1958. 38 Vgl. Anm. 31, 33, 35 und 36. 3" Vgl. Anm. 10-14 und 17. 40 Vgl. Anm. 20 41 Vgl. Anm. 22-26. 42 Thea R e i c h a r d t: Das Werk der Leineweber in MeckLenburg und Vorpommern im 18. und 19. Jahrhundert. Diss. (Ms.) Berlin 1965. - Rudolf Stundl: Fischerteppiche. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 2. 1957, S. 104-109. 43 Alfred E b e r l e i n: Papier, Papiermacher, PapiermiihLen in. MeckLenburg. 37 Lande Vgl. dazu ferner: zwischen In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftJiche Reihe". 7. 1957/58, S. 11-25. 44 Hans B e l t z: WindmuhLen in MeckLenburg. In: "Natur und Heimat". 1953, S. 202-205. Dagegen vgl.: Irmgard R e h f e l d: Sprache und voLkskundLiche Geltung des Wasser- und WindmuHers im ehemaligen Pommern. Diss. (Ms.) Greifswald 1960. 45 Lediglich um einen Bildband, der zudem am Titel vorbeigeht, handelt es sich bei: Ernst S e h a f e r: MeckLenburg un.d sein Handwerk. Berlin 1963. 46 Vgl. auch R. P e e s c h: Das Dorfhandwerk in Schwedisch-Vorpommern gegen Ende des 17. Jahrhunderts. In: "Die Bauerngesellschaft im Ostseeraum und im Norden um 1600". Uppsala 1966, S. 199-208. �Sprawozdania i recenzje 655 Das gilt auch fur die B r a u c h f o r s c h u n g. Am besten untersucht ist das Arbeitsbrauchtum der Fischer 47 und der Bauern und Landarbeiter bei der Feldbestellung 4". Das hausliche Brauchtum des Bauern im Alltag und beim Erntefest hat von Seiten der Hausforschung erste Darstelluńgen gefunden 49. Weitere Studien beschaftigen sich mit Brauchen zu Fastnacht und Pfingsten 50; aber bis zu einer historisch fundierten, sozial gegliederten Ubersicht tiber das Brauchtum in Mecklenburg - unter Verwertung iilterer Forschungsergebnisse 51 ist es noch weit. Am unmittelbarsten an das Lebenswerk Wossidlos kniipfte die E r z ii h If o r s c h u n g an. Dabei gin g es einmal darum, die zusammengetragenen Schatze an Erzahlgut durch eine Publikation der bffentlichkeit zuganglich zu machen, zum anderen um die Erhellung des sozialen Gehalts und der sozialen Funktion der ErzahlUberlieferung. Die grofite Aufmerksamkeit galt der Sage. Fur sie liegt mit uber 30000 Aufzeichnungen das reichhaltigste Material vor, aus dem mehrere Sammlungen vorwiegend popularen Charakters 52 und eine Edition des sozialkritischen Sagenguts .1:1 erschienen sind. Diese Sozialkritik in der mecklenburgischen Sage ist namentlich von G. Burde-Schneidewind sehr grundlich erforscht worder;, wobei sie zu aufschluJ3reichen Ergebnissen uber die Sage aIs QueUe fur das Geschichtsbild des Volkes 54 und aIs volkstumliches Medium fi.ir eine weltanschauliche Stellungnahme'" gekommen ist. Ferner liegen Aufsatze uber den Sagenkreis Vgl. Anm. 28-30, 32 und 37. Vgl. Anm. 23-24. 4" Vgl. Anm. 15 und 19. •W Walter I h r k e: MeckLcnburgische Fastnachtsbrauche. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 6. 1960, S. 453-465. Derselbe: Pfingstbriiuche der mccklcnburgischen Hirten. In: "Neue Mecklenburgische Monatshefte". 1. 1956, S. 82-84. - Vgl. auch: Fritz A d l e r: Alte Verlobungsund Hochzeitsbriiuche in pommerschen Stiidten. In: "Baltische Studien". N. F. 43. 1955, S. 47-64. 51 Z. B. Richard Wo s s i d l o: Altmecklenburgische Sitten tmd Brauche. In: "Mecklenburg". Wismar 1925, S. 197-219. 52 Otto Kro p l i n: Hundert Sagen aus Wismar und seiner Umgebung, Wismar 1956. Heinrich Alexander S t o 11, Klaus H a 11 a c z: Vom Riiuber Viting und andere Sagen aus Mecklenburg und dem Spreewald. Berlin 1956. - Hans V i c k: Sagen und Erziihlungen aus Boizenburg. Hagenow 1956. - Derselbe: Sagen und volkskundliche Uberlieferungen aus dem Kreise Hagenow. Schwerin 1959. - Albert B u r k h a r d t: Sagen und Miirchen der Insel Rugen. Berlin 1957. - Derselbe: Vineta. Sagen und Miirchen vom Ostseestrand. Rostock 1965. O:J R. W o s s i d l o, Gisela S c h n e i d e w i n d: Herr und Knecht. llntifeudale Sagen aus Mecklenburg. Berlin 1960. '4 G. S c h n e i d e w i n d: Ein historisches Ereignis des 17. Jahrhunderts in Mecklenburg und seine Vberlieferung in der Volkssage. In: "Internationaler Kongrel3 der Volkserzahlungsforscher in Kiel und Kopenhagen (1959)". Berlin 1961, S. 378-384. - Dieselbe: Zu einigen antifeudalen Sagentypen. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 8. 1962, S. 159-165. - Dieselbe: Die Volkssage aIs historisehe Quclle. Vortrag auf dem 7. Internationalen KongreJ3 fUr Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). Vgl. auch. Paul B e c k m a n n: Mecklenburgische Rechtssteine in der Vberlieferung des Volkes. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 5. 1955/56, S. 135-141. - Arno S c h m i d t: Der Mordstein von Pasewalk. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 3. 1963, S. 135-140. 55 G. S c h n e i d e w i n d: Der Sagenkreis um den meeklenburgischen Gutsherrn Georg Haberland. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 5. 1959, S. 8-43. Dieselbe: Die Volkserziihlung bei Fritz Reuter. In: Fritz R e u t e r, Eine Festschrift zum 150, Geburtstag. Rostock 1960, S. 156'-:170. - Aus den Forschungen G. Schneidewinds schopfen die Studien: Charlotte H i r s c h: Die Volkssage aIs llusdruck der Sozialkritik der mecklenburgischen Landbevolkerung. Diss. (Ms.) Berlin 1960. - Dieselbe: Sozialkritik in der mecklenburgischen und pommerschen Volkssage des 19. Jahrhunderts. In: "Lud". 49. 1965, S. 9-19. 47 4" �656 Sprawozdania i recenzje um das slawische Kultzentrum Rethra 56 und Uber ProbIerne des Sagenstils 57 VOl'. Gegenwartig wird im Rahmen der Arbeiten flir einen europaischen Sagenkatalog eine Bestandsaufnahme des mecklenburgischen Sagenguts durchgeflihrt 5B. - Durch die Herausgabe einer Auswahl 'der von Wossidlo gesammelten Marchen 59 konnte eine region ale LUcke im BUd der deutschen MarchenUberlieferung geschlossen werden. Und die von S. Neumann publizierten BUcher und Einzelstudien tiber den Schwank geben eine umfassende Ubersicht tiber den Stoffreichtum des Schwankguts in Mecklenburg und ordnen es zu Themenkreisen GO, analysieren seine soziale Aussage und stellen sein Leben in del' Erzahltradition dar 61, wobei den Schwanken unter dem Erzahlgut der Gegenwart G2 besondere Aufmerksamkeit gilt. Die Sammlung und Untersuchung des lebendigen Erzahlguts beschrankt sich jedoch nicht auf die klassischen Gattungen 63, sondern bezieht auch die Alltagserzahlung mit ein G4. tiber das Sprichwort in del' sprachlichen Volksilberlieferung Mecklenburgs 65 ist eine groBere Arbeit im Entstehen. Durch diese Forschungen hat Mecklenburg seinen Platz aIs neben Schleswig-Holstein besterforschte deutsche Erzahlgutlandschaft, den es dem Wirken Wossidlos verdankte, bis heute behalten. Abel' gerade diese gilnstige Forschungslage hat andererseits erkennen lassen, wie wenig die traditionelle Erzahlforschung das Phanomen Volkserzahlung wirklich ausgeleuchtet hat, so daB selbst hier noch viel zu tun bleibt. Uber die beliebtesten Stoffe und Melodien des mecklenburgischen Vol k s- 56 Paul B e c k m a n n: Die Rethra-Sagen in Mecklenburg. In: "Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde". 5. 1959, S. 44-73. 57 P. B e c k m a n n: Sprachliches in mecklenburgischen Sagen. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 81-85. 58 Vgl. dazu: Gisela B u l' d e - S c h n e i d e w i n d: 2ur Katalogisierung historischer Volkssagen. In: "Acta Ethnographica". 13. 1964, S. 27-41. 59 R. W o s s i d lo, P. B e c k m a n n: Kreuzbube Knud und andere mecklenburgische Marchen. Berlin 1955. - R. Wo s s i d l o, Gottfried H e n /3e n: Mecklenburger erzahlen Marchen, Schwanke und Schnurren. Berlin 1957. 60 R. Wo s s i d l o, S. N e u m a n n: Volksschwanke aus Mecklenburg. Berlin 1963, 3. erganzte Aufl. 1965. Ein 2. Bd. im Druck.) Gl S. N e u m a n n: Soziale Konf[ikte im mecklenburgischen Volksschwank. Diss. (Ms.) Berlin 1961. Derselbe: Der mecklenburgische Volksschwank. Berlin 1964. G2 S. N e u m a n n: Schwank und Witz. In: "Letopis". Reihe C. 617. 1963/64, S. 328-335. Ders·elbe: Die doppelten Prugel (AT 791). In: Marchen del' europaischen Volker". Bd. 5. MUnster 1964, S. 167-171. 63 S. N e u m a n n: ALtiiberlieferte Erzahlstoffe im mecklenburgischen Al.ltag der Gegenwart. In: "Die Freundesgabe". 1963. Heft 1, S. 39-44. Vgl. auch: U. B e n t z i e n: Elemente der modernen Technik in der mecklenburgischen Volksdichtung. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitat Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 12. 1963, S. 669-682. 64 S. N e u m a n n: Die heutige Erzahliiberlieferung und folkloristischc Sammelarbeit in Deutschland. Vortrag auf dem 7. Internationalen Kongre/3 flir Anthropologie und Ethnologie in Moskau 3.-10.8.1964 (Ms.). - Derselbe: Arbeitserinncrungen als ErzahlinhaLt. In: "Deutsches Jahrbuch fiir Yolks Kunde". 12. 1966, S. 177- -190. Ansatze bei: W. I h l' k e: Wie sich der mecklenburgische Volksmund tiber die geseLlschaftliche Spannung aujjert. In: "Wissenschaftliche Annalen". 5. 1956. Beiheft S. 140-148. S. N e u m a n n: John Brinckman und das mecklenburgische Sprichwort. In: "Festschrift zum 150. Geburtstag von John Brinckman". Giistrow 1964, S. 21-25. G5 fruhere �Sprawozdania i recenzje 657 l i e d s gibt eine kleine, aber umsichtig zusammengestellte Sammlung Auskunft 66. Daneben entstanden drei Studien zu einzelnen Liedern, die fruchtbare Ansatzpunkte fUr weitere Untersuchungen zur Liedgeschichte und zum Volksgesang aufzeigen 67. Ein welterer Aufsatz befaI3t sich mit der bislang vernachliissigten musikalischen Seite der Volkstiinze, bei denen kriiftig mitgesungen wurde 68. Dber die Vol k s s p r a c h e Mecklenburgs wurde die erste giiltige geschichtliche Darstellung erarbeitet 69. Die Mundart ist auch heute noch so lebendig, daI3 ihr Gebrauch und ihre Anpassungsfiihigkeit an die Ausdrucksbediirfnisse der Gegenwart zu interessanten Untersuchungen angeregt haben 70. Das von H. Teuchert herausgegebene mecklenburgische Mundart-Worterbuch gibt nicht nur eine Dbersicht Uber den lexikalischen Bestand, sondern verspricht nach seiner Fertigstellung gleichzeitig ein verliiI3liches Nachschlagewerk auch zur Volkskunde Mecklenburgs zu werden, denn es ist in vorbildlicher Weise bemUht, in der Volkssprache zugleich das Volkstum zu erfassen 71. Diese Dbersicht zeigt die Vielseitigkeit der volkskundlichen Forschungen in Mecklenburg wiihrend des letzten Jahrzehnts 72, die zu dem eingangs zitierten Hans E r d m a n n: VoLksLieder aus MeckLenburg. Schwerin 1960. U. B e n t z i e n: Das Riigianische WolfsLied. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 58-68. - Derselbe: "Von StraLsund, seggt he, nah OHfiihr, seggt he ... " Zur Geschichte eines VoLksLiedes. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 2. 1962, S. 273~280. Renate W i n t e r: Ein cines StraLsunderWachtLied. In: Ebenda 3. 1963, S. 141-152. (i3 H. E r d m a n n: Zur musikaLischen Praxis des meckLenburgischen VoLkstanzes. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 2. 1956, S. 212-225. 69 Hermann T e u c h e r t: Entwurf einer meckLenburgischen Sprachgeschichte. In: "Wissenschaftliche Zeitschrift der Universitiit Rostock. Gesellschaftsund sprachwissenschaftliche Reihe". 7. 1957/58, S. 197-202. - Derselbe: Beitriige zur Geschichte der meckLenburgischen Mundart. In: "Jahrbuch des Vereins fUr niederdeutsche Sprachforschung". 82. 1959, S. 207-236. 70 Hans Joachim G e r n e n t z: Niederdeutsch gestern und heute. Berlin 1964. - U. B e n t z i e n: Warter der modernen Technik in der meckLenburgischen Mundart. In: "Jahrbuch des Vereins fUr niederdeutsche Sprachforschung". 87. 1964, S. 87-106. 71 R. Wo s s i d l o, H. T e u c h e r t: MeckLenburgisches Warterbuch. Bd. 1-4. Berlin/NeumUnster 1942-1965. 72 In der Zeit zwischen Niederschrift und Veroffentlichung dieses Berichts sind noch die folgenden, in den voraufgehenden· Anmerkunden nicht genannten Arbeiten erschienen: Volksarchitektur: K. B a u m g a r t e n: Der Ummanzer Bauernhof des 17. Jahrhunderts. In: "Greisfwald-Stralsunder Jahrbuch". 5. 1965, S. 279-300. Derselbe: MeckLenburg-vorpommersche Durchgangshiiuser des 18. Jahrhunderts. In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966), S. 123-133. - Derselbe: Das Bauernhaus im Rostocker Raum. In: "Der Rostocker Raum, die Stadt Rostock und ihr Hafen". Leipzig 1966, S. 239-256. - Derselbe: Tradierung im Werk des meckLenburgischen Zimmermanns. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde. 12. 1966, S. 365-367. - Landwirtschaft: R. W i n t er: Zur biiuerLichen Butterbereitung im ehemaLigen Pommern. In: Ebenda S. 312-333. Fischerei: R. P e e s c h: Das Geriit in der ArbeitsweLt des Fischers. In: Ebenda S. 26-36. - Derselbe: Die KniittstOcke von Bergen auf Rugen. In: ,,75 Jahre Museum fUr Volkskunde zu Berlin". Berlin (1966) S. 113-116. W. R u d o l p h: Handbuch der voLkstiimLichen Boote im astLichen NiederdeutschLand. Berlin 1966. Handwerk: Kiithe R i e c k: Das GiirtLerhandwerk in StraLsund. In: "Greifswald-Stralsunder Jahrbuch". 6. 1966, S. 163-205. - Brauchtum: K. B a u m g a r t e n: NachbarschaftshiLfe beim WndLichen Hausbau in MeckLenburg.ln: "Deutsches Jahrbuch fUr Volksunde". 13. 1967, S. 16-26. - Volksdichtung: S. N e u m a n n: Ryszard WossidLo a badania Literatury Ludowej w Niemczech. In: "Literatura Lu-'(i(i 67 20 - Lud, t. 51, cz. II, 1968 �658 Sprawozdania i recenzje Urteil gefiihrt haben. Dabei war jedoch gleichzeitig auf die noch bestehenden Liicken in der Forschung hinzuweisen, die es imf absehbare Zeit nicht zulassen, die Ergebnisse der Einzeluntersuchungen auf den verschiedenen Gebieten zu einer umfassenden Volkskunde von Mecklenburg zusammenzufassen. Siegfried Neumann dowa". 10. 1966, S. 27-35. - Derselbe: Das Sagwort in Mecklenburg um die Mitte des 19. Jahrhunderts im SpiegeL der Mundartdichtungen Reuters und Brinckmans. In: "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde". 12. 1966, S. 49-66. G. B u r d e- S c h n e i d e w i n d: Ergebnisse der Zusammenarbeit tschechoslowakischer und deutscher FoLkLoristen atLf dem Gebiet der SagenkataLogisicrung. In: Ebenda S. 76-78. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37080c77bd45d2cb5e00c204e79145d.pdf f0ee96cb9476796313d44d7c1ac599c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:333 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:295 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.650-671 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 51, cz. II, 1968 lIt K R o N I K A EDWARD PASSENDORFER O MUZEUM TATRZAŃSKIM IM. DRA TYTUSA CHAŁUBIŃSKIEGO * W tomie XLIX za rok 1963 czasopisma Lud ukazał się obszerny artykuł W. Jostowej o Muzeum Tatrzańskim, w którym autorka zgodnie z zakresem swych zainteresowań omówiła dział etnograficzny Muzeum pomijając dział przyrodniczy, który stanowi integralną część Muzeum i odgrywa niezmiernie ważną rolę w dziele popularyzacji wiedzy o Tatrach i Podhalu i był zawiązkiem Muzeum Tatrzańskiego. Ponieważ artykuł nie daje pełnego obrazu roli i znaczenia Muzeum Tatrzailskiego, wydaje mi się rzeczą konieczną uzupełnienie go poniższymi uwagami. Muzeum Tatrzańskie jak to zaznaczyła W. Jostowa powstało z inicjatywy A. Scholzego, wielkiego wielbiciela Tatr i dra T. Chałubińskiego. Scholze po zapoznaniu się z muzeum w Popradzie postanowił założyć podobne muzeum w Zakopanem. W roku 1888 przyjaciele dra Chałubińskiego chcąc uczcić Jego zasługi dla Tatr i Zakopanego, zakładają muzeum jego imienia. Na muzeum to złożył się zbiór ptaków i ssaków tatrzańskich zakupiony od A. Kocjana oraz zielnik mchów tatrzańskich i zbiór skał i okazów minerałów zebranych w Tatrach przez Chilłubińskiego. Jak z tego widać podstawą i zalążkiem muzeum były zbiory przyrodnicze. Dział etnograficzny powstał później jako uzupełnienie działu przyrodniczego. W ten sposób Muzeum stało się w całym tego słowa znaczeniu muzeum regionalnym obejmującym całość problematyki Tatr i Podhala. Zbiory przyrodnicze stale uzupełniane przez badaczy tatrzańskich zostały skatalogowane w 1895 roku przez A. Slósarskiego, wykazując niemal 9.000 pozycji. Była to już solidna postawa pod przyszły rozwój działu przyrodniczego. Muzeum Tatrzańskie mieszczące się początkowo w wynajętym pokoju a potem w specjalnie na muzeum • W XLIX tomie "Ludu", poświęconym działalności nieżyjącego już Dyrektora Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, profesora Juliusza Z b o ro w s k i e g o, reda,kcja zamieściła artykuł o dziale etnograficznym i kulturoznawczym tego Muzeum (s. 751-776). Nie ulega Jednak wątpliwości, że ta Jednostronna perspektywa etnograficzna zatarła regionalistyczny punkt widzenia, a przecież Tatry i całe Podhale stanowią wyjątkowy region, uderzający ~"Wojąodmienn<lścią w zakresie kultury i region, którego kultura jest w sposób bezp<lśredni i uderzający powiązana ze środowiskiem naturalnym. Wzajemne powiązania działalności człowieka z otoczeniem na żadnym obszarze nie są tak widoczne jak w skalnych Tatrach i na całym Podhalu. W czasie, gdy redakcja zamawiała u W. Jostowej odpowiedni artykuł, nic jeszcze nie groziło jedności Muzeum Tatrzańskiego jako Muzeum regionalnemu. W obecnej sytuacji redakcja "Ludu" poczuwa się do obowiązku wydrukować artykuł prof. dr E. P a s s e n d a r f e r a, Członka Korespondenta Polskiej Akademii Nauk, gdyż w zasadzie podziela Jego poglądy i staje w obronie Muzeum Tatrzańskiego jako pełnego muzeum regionalnego. J. G. �660 Muzea wybudowanym drewnianym budynku, w roku 1922 znalazło pomieszczenie w pięknym murowanym gmachu według projektu S1. Witkiewicza i Fr. Mączyńskiego. W gmachu tym parter zajęły zbiory etnograficzne, gdy pierwsze piętro zostało przeznaczone na pomieszczenie działu przyrodniczego. Dział przyrodniczy składa się z dwu części: części geologicznej i botanicznozoologicznej. Zalążkiem działu geologicznego jak już wspomniałem była kolekcja minerałów i skał zebrana przez T. Chałubińskiego. Ze wzruszeniem bierzemy do ręki okazy zebrane przez Chałubińskiego i czytamy własnoręcznie przez niego pisane metryczki. Ze wzruszeniem, bo pamiętamy ileż to bezcennych zbiorów geologicznych polskich uległo zagładzie. Kolekcja Chałubińskiego nie była martwą pozycją. Interesował się nią jeden z naszych najwybitniejszych mineralogów .J. Morozewicz, który zapisał trwale swe nazwisko w nauce badaniami nad granitem tatrzańskim. Właśnie okazy w kolekcji Chałubińskiego stały się podstawą dla Morozewicza wyróżnienia dwu typów granitu w Tatrach. Szereg okazów ofiarowanych przez Morozewicza, przez pioniera badań paleobotanicznych Raciborskiego. oraz przez wybitnego krystalografa i mineraloga Z. Weyberga wydatnie zwiększył zbiór skał i minerałów tatrzańskich. Kolekcja ta jednak jakkolwiek skrupulatnie skatalogowana nie dawała właściwego obrazu budowy Tatr. Uczynił to dopiero wybitny geolog i artysta Mieczysław Limanowski, który uzupełniony przez siebie zbiór wkomponował w barwną opowieść o przeszłości geologicznej Tatr. W jego ujęciu kamienie nabrały wymowy, ucząc obserwacji i wyciągania właściwych wniosków. Koncepcję tę, dostosowaną oczywiście do obecnego stanu wiedzy o Tatrach i Podhalu, staraliśmy się utrzymać przy montowaniu obecnej wystawy. Okres międzywojenny to okres wytężonej pracy 'geologów w Tatrach. Wszyscy ci badacze w miarę jak pogłębiała się znajomość geologii tatrzańskiej wzbogacali zbiory okazami, które ilustrowały stan wiedzy współczesnej. Szczególne zasługi w tym zakresie położył wybitny geolog twórca nowoczesnej koncepcji o budowie Tatr Ferdynand Rabowski, który wzbogacił zbiory Muzeum szeregiem wartościowych okazów oraz współpracował przy ich racjonalnej ekspozycji. Na uwagę zasługuje fakt,. że Rabowski żywo interesował się problematyką etnograficzną i w latach 1922-28 gromadził zbiory etnograficzne z Podhala dla Muzeum. Olbrzymie zasługi w okresie międzywojennym położył dla Muzeum Konstanty Stecki początkowo nauczyciel gimnazjum miejscowego a później profesor Uniwersytetu Poznańskiego. K. Stecki botanik, miał bardzo szerokie zainteresowania. Zgromadził dla Muzeum nie tylko okazy botaniczne, ale również szereg bardzo cennych okazów geologicznych. O rozległości jego zainteresowań świadczy również fakt, że jest autorem pracy o malowidłach na szkle na Podhalu. Zasługą K. Steckiego jest również urządzenie w nowym gmachu pracowni przyrodniczej wyposażonej w niezbędny sprzęt laboratoryjny, co umożliwiało przyjeżdżającym w Tatry przyrodnikom prowadzenie badań naukowych. Dział geologiczny był stale przedmiotem troski wszystkich pracujących w Tatrach i na Podhalu geologów. Interesowali się nim i W. Goetel i syn tej ziemi Wł. Paw lica i K. Guzik i St. Sokołowski i wielu wielu innych. System jurajski i kredowy został wybitnie wzbogacony i rozbudowany dzięki pracy piszącego te słowa. Bogata kolekcja skamieniałości pokazuje bujne życie jakie panowało w tych okresach. Zaangażowany przez Muzeum dla uzupełnienia zbiorów E. Panow również wydatnie przyczynił się do powiększenia kolekcji geologicznej i doprowadzenia jej do właściwego poziomu. Wspomnieć również należy o subwencji fundacji Kórnickiej dla działu przyrodniczego, która umożliwiła usunięcie niektórych trudności. �Muzea 661 Okres powojenny zaznaczył się w historii Muzeum a zwłaszcza jego działu geologicznego szeregiem istntnych wydarzeń. Szczególnie ważnym było uzyskanie sumptem Muzeum Ziemi nowych gablot oraz zaangażowanie do przebudowy ekspozycji A. Michalika, który wydatnie przyczynił się do unowocześnienia wystawy. Na podkreślenie zasługuje również współpraca Zb. Korosadowicza, któremu dział geologiczny zawdzięcza piękną oprawę plastyczną. Dzięki przychylnemu stanowisku min. B. Krupińskiego Muzeum uzyskało fundusze z Państwowej Rady Górnictwa na zakupienie dwu gablot i urządzenie w nich wystawy obrazującej górnictwo i hutnictwo tatrzańskie. Urządzeniem tej wystawy zajął się St. Zwoliński. W ostatnich wreszcie latach w związku ze zjazdem Polsko Tow. Geologicznego w Tatrach, w którym brało udział ponad 100 zagranicznych geologów została przebudowana ekspozycja geologiczna przy wydatnej pomocy Zb. Wójcika z Muzeum Ziemi i uczniów piszącego te słowa, zgodnie z współczesnym stanem wiedzy o geologii Tatr i Podhala. Dział ten jak z tego widać powstał w wysiłku i sumptem wielu osób i wielu instytucji i jest wyrazem troski i pietyzmu wszystkich badaczy dla tego regionu naszego kraju i dla Muzeum Tatrzańskiego. Przechodząc do krótkiej charakterystyki struktury i założeń poszczególnych działów chciałbym podkreślić ich wysoką wartość poznawczą i dydaktyczną. Myślą przewodnią działu geologicznego jest pokazanie historii Tatr w ich zmiennych kolejach od momentu, kiedy w głębi ziemi krzepła gorąca masa, magmą zwana z której zrodziła się naj twardsza skała Tatr granit, po okres dzisiejszy. Szereg plansz, profilów i odpowiednio dobranych okazów pokazuje jak barwną i urozmaiconą była przeszłość geologiczna Tatr, jak zalewały je morza, jak wyłaniały się w nich wyspy, które ulegając niszczeniu przez fale i rzeki dostarczały materiału na powstanie piaskowców i zlepieńców. Każdy taki okres jest ilustrowany okazami skał i zestawem skamieniałości zwierząt, które wówczas żyły. Ich rekonstrukcje pozwalają na wytworzenie sobie obrazu jak wyglądały one za życia. Szereg pięknych fotografii pokazuje naj ciekawsze typy krajobrazowe, które tym skałom zawdzięczają swe powstanie. W ten sposób urządzona wystawa pokazuje, że kamienie mówią, należy tylko ich mowę rozumieć. Każdy z okresów ma popularnie i barwnie napisaną historię wydarzeń, jakie wówczas na terenie Tatr się rozgrywały. Ostatnim okresem niezwykle ważnym w historii Tatr to epoka lodowcowa kiedy wreszcie uformowało się ostatecznie iCh oblicze. Na modelach pokazano jak Tatry wyglądały w czasie epoki lodowej, kiedy doliny wypełniały lodowce, a jak po ustąpieniu lodów, kiedy doliny zostały rozorane głęboko przez lodowce i kied~' powstałe w epoce lodowej misy skalne zamieniły się w piękne jeziora. Epoka lodowa nawiązuje już do czasów dzisiejszych, pod koniec bowiem tej epoki wgłąb Tatr wtargnęła roślinność i zawędrowały zwierzęta. Obraz więc dzisiejszego świata roślinnego i zwierzęcego może być zrozumiany dopiero na tle przemian geologicznych jakim Tatry ulegały. Ważnym wydarzeniem w końcowych etapach historii Tatr było powstanie jaskiń budzących tak żywe zainteresowanie szerokich mas. Jedna z gablot i instruktywne plansze poświęcone zostały tej tak interesującej problematyce speleologicznej. Ostatnim wreszcie działem ekspozycji geologicznej jest historia tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa. Pokazano tutaj na licznych planszach, wykresach i dokumentach ten tak interesujący rozdział epopei skalnego Podhala. Pokazano jak z nadludzkim wysiłkiem górnik wydzierał ziemi skarby mineralne, jak w prymitywnych warunkach prażył rudę, jak powstawały różne wyroby z żelaza, które w owych czasach rozchodziły się daleko i szeroko. Całe to zagadnienie jest zrozumiałe dopiero na tle budowy geologicznej Tatr z której można dopiero wyczytać, gdzie i w jakich warunkach tworzyły się owe �662 Muzea rudy, które z takim trudem wydobywano z głębi. Dział geologiczny Wląze się w ten sposób wyraźnie z działem botaniczno-zoologicznym który jest niejako jego rozwinięciem w dobie obecnej oraz człowiekiem, pokazując jak na bazie znajomości budowy geologicznej terenu moźna było wydobywać z ziemi cenne kruszce. Część botaniczno-zoologiczna zajmuje drugą połowę pomieszczenia na pierwszym piętrze. Mieści ona w sobie wystawę botaniczną i zoologiczną. W części botanicznej pokazano rozmieszczenie roślinności w pięciu piętrach roślinnych według stref wysokościowych oraz eksponowano cały szereg roślin suszonych przestrzennie, odpowiednio pokolorowanych, dających dobre wyobrażenie o ich naturalnym wyglądzie. Szereg fotografii krajobrazowych dobrze ilustruje poruszone wyżej zagadnienia. Podobną strukturę posiada dział zoologiczny. Przedstawiono w nim rozmieszczenie zwierząt również według stref roślinnych oraz cały szereg zwierząt tatrzańskich wypchanych, pomieszczonych w dużych gablotach oszklonych. Brak miejsca nie pozwala niestety na właściwe rozmieszczenie wszystkich okazów, tak :że wiele z nich musi być przechowywanych w magazynach. Dział przyrodniczy jak z tego przedstawienia widać stanowi zwartą organicznie ze sobą połączoną całość, a w połączeniu z działem etnograficznym stanowi przykład dobrze pomyślanego i logicznie skonstruowanego muzeum regionalnego, w którym wszystkie elementy regionu od jego budowy geologicznej poprzez szatę roślinną i świat zwierzęcy do człowieka i jego kultury stopione zostały razem pokazując te wszystkie elementy we wzajemnej zale:Żności. Dział przyrodniczy Muzeum budzi olbrzymie -zainteresowanie zwiedzających i stanowi bodaj:że największą jego atrakcję. Tatry bowiem są jedynym na obszarze ziemi naszej regionem o charakterze alpejskim, gdzie występuje szereg zjawisk o niespotykanej gdzie indziej wymowie i dlatego w Tatry i do Muzeum Tatrzańskiego prowadzimy rzesze naszych studentów, by pokazać im prawdy geologiczne, ukryte gdzie indziej głęboko w ziemi a tu odsłonięte wspaniale na ścianach skalnych. Dział geologiczny Muzeum budzi tak:że bardzo :żywe zainteresowanie geologów zagranicznych odwiedzających Tatry czy to z okazji różnych zjazdów geologicznych czy indywidualnie. Wszyscy oni wyra:żają się z dużym uznaniem o zbiorach i koncepcji ich ekspozycji. Muzeum Tatrzańskie dzięki swemu doskonałemu poło:żeniu w centrum miasta obok domu turystycznego i Dworca Tatrzańskiego jest tłumnie odwiedzane przez liczne rzesze turystów. Niemały udział mają tu wycieczki szkolne, dla których dział przyrodniczy jest dużą bardzo atrakcją Dobrze urządzone Muzeum spełnia bardzo ważną rolę dydaktyczną; szczególnie silnie uwydatnia się to w naukach geologicznych. Dobrze zorganizowana ekspozycja pokazuje jak z obserwacji prostych często zjawisk wyciąga się logiczne wnioski, jak te zjawiska szeregują się w pewne wydarzenia a te z kolei mówią o historii danego 1I:rajobrazu. Krajobraz staje się zrozumiały jako wyraz powiązanych ze sobą przemian. Zwiedzający muzeum po zapoznaniu się z wyłożonymi tu okazami będzie próbował sam czynić pewne obserwacje i wyciągać właściwe wnioski. Jest to szczególnie ważne w wypadku dorastającej młodzieży dla której wybór zawodu w tym właśnie precyzuje się wieku. Dziś gdy geologia odgrywa tak istotną rolę w gospodarce, gdy krajowi potrzeba dobrze do swego zawodu wyszkolonych geologów, dobrze postawiona wystawa geologiczna może rozbudzić zamiłowania naukowe i skierować ku studiom geologicznym. Jest to tym ważniejsze, :że geologii w szkole średniej nie ma a Muzeum Tatrzańskie jest właściwie niemal jedynym w kraju muzeum regionalnym, gdzie dział geologiczny istnieje. Muzeum Tatrzańskie było w okresie przed pierwszą wojną i w okresie międzywojennym centrum bardzo intensywnego :życia naukowego. Tu koncentrowały �Muzea 663 się myśli wszystkich którzy pracowali na terenie Tatr i Podhala, wszystkich czy to humanistów czy przyrodników. W opar.ciu o Muzeum Tatrzańskie działała Sekcja Przyrodnicza i Sekcja Ochrony Tatr Towarzystwa Tatrzańskiego. Muzeum Tatrzańskie udzielało stypendiów na badania geologiczne. Korzystali z nich Weyberg i Limanowski. Zupełnie swoistą a niezmiernie cenną pomocą w badaniach naukowych było udzielanie gościny w gmachu Muzeum pracującym na terenie Tatr i Podhala pracownikom naukowym. Korzystali z niej bardzo licznie i humaniści i przyrodnicy. Materiały do mej pracy habilitacyjnej zbierałem w Tatrach mieszkając w Muzeum. Obecnie Uniwersytet Warszawski współpracuje w zakresie badań fitofenologicznych Tatr i Podhala z pracownikami naukowymi Muzeum. Badania przyrodnicze są więc jak widzimy kontynuowane i prowadzone w ramach działu przyrodniczego Muzeum. Na podkreślenie zasługuje również żywa działalność popularyzatorska działu przyrody żywej. Wyraża się ona urządzaniem czasowych wystaw poświęconych różnym ciekawym zjawiskom w zakresie życia roślin i zwierząt. Wystawy takie były pokazywane w Bukowinie, Jabłonce i Podczerwonym. W planie przewidziano pokazanie tych wystaw w szergu zapadłych wiosek góralskich, gdzie nigdy żadnych wystaw nie było. Eksperyment z wystawą objazdową okazał się bardzo udaną akcją oświatową, jak świadczy duża frekwencja odwiedzających. W tej chwili są czynione intensywne starania powołania do życia w Zakopanem Towarzystwa Naukowego. Towarzystwo takie powinno było istnieć już od szeregu lat. Cały szereg ośrodków o znacznie mniej intensywnym życiu naukowym i kulturalnym ma swe towarzystwa naukowe a jedynie Zakopane będące od lat ośrodkiem intensywnych badań naukowych towarzystwa takiego nie posiada. Towarzystwo Naukowe obejmujące swym zakresem wszystkie dyscypliny zajmujące się Tatrami i Podhalem musi znaleść swe oparcie o Muzeum Tatrzańskie. Towarzystwo winno mieć swój organ, jego redakcja winna znaleść się w Muzeum, które w ten sposób właśnie spełni swą rolę ośrodka badań naukowych. Muzeum posiada obszerną bibliotekę ,tak humanistyczną jak i przyrodniczą, która daje doskonałe oparcie dla działalności przyszłego Towarzystwa Naukowego. SIedząc rozwój Muzeum Tatrzańskiego nietrudno zauważyć wielką dysproporcję między rozwojem działu etnograficznego i przyrodniczego, dysproporcję środków którymi dysponują oba działy i dysproporcję obsady personalnej. Dział przyrodniczy mimo wielkiego - jak starałem się wykazać znaczenia - posiada" zaledwie jednego kustosza z działu przyrody żywej. Dział geologiczny nie ma i nie miał nigdy fachowego kustosza. Tak jak przed 60-ciu laty opiekują się nim pracujący w Tatrach geologowie, tak jak przed 60-ciu laty znoszą na plecach okazy, uzupełniają zbiory, piszą do nich kartki. Mimo wielkiej i coraz większej roli jaką odgrywają nauki geologiczne nie udało się jakoś do tej· pory przełamać oporów czy niechęci w stosunku do nauk geologicznych w muzeach. Naród geologiczny jest jednak uparty i wytrwały. Wierzymy mocno, że wreszcie i dla nas zaświta słońce i wreszcie uda się uzyskać etat kustosza geologa i że wreszcie dla tego działu traktowanego tak po macoszemu zacznie się nowa era. . Tym optymistycznym akcentem mógłbym zakończyć mój artykuł, gdyby nie uporczywie powtarzające się ostatnio pogłoski o zamiarze likwidacji działu przyrodniczego w Muzeum Tatrzańskim. Pogłoski te są tak nieprawdopodobne, że trudno w nie uwierzyć, ale ponieważ w Polsce dzieją się często rzeczy nieprawdopodobne z wybitną szkodą dla polskiej kultury, niepodobna przejść nad nimi do porządku dziennego. Jako uzasadnienie planów likwidacji działu przyrodniczego w Muzeum Tatrzańskim, podaje się zamiar urządzenia podobnego działu w sie- �664 MlIzea dzibie Parku Narodowego Tatrzańskiego. Jest to grube nieporozumienie. Inne zupełnie cele ma regionalne Muzeum Tatrzańskie, a inne muzeum w Parku Narodowym Tatrzańskim. Muzeum w Parku winno być poświęcone problematyce ochrony przyrody. Cały dział geologiczny typu takiego tak jest w Muzeum Tatrzańskim jest tam zupełnie niepotrzebny i byłby zbędnym balastem, który odwodziłby zwiedzającego od głównego celu jakim winna być ochrona przyrody tatrzańskiej. Zamiast tego działu wystarczy zupełnie mapa petrograficzna na której zaznaczono by główne typy skalne dla zrozumienia procesów glebowych, jakie rozwijały się na terenie Tatr doprowadzając do powstania takich czy innych rodzajów gleb. Na wystawie należałoby pokazać w pięknych dużych okazach najważniejsze typy skalne a nad nimi piękne fotografie typów krajobrazowych z zaznaczeniem, jakie czynniki doprowadziły do ich powstania. W dziale przyrody żywej w moim przekonaniu głównym akcentem powinien być las, jego ochrona. zagadnienia klimatyczne. Zapewne Park Narodowy ma w tej dziedzinie swoje plany, nie mnie o nich się wypowiadać. Nie ulega jednak żadnej wątpliwości. że obie wystawy winny być zupełnie różne i innym służyć celom. Wystawy te nawzajem mogłyby się uzupełniać, co winno być zaznaczone w odpowiednim miejscu w obu wystawach. Doskonale to zagadnienie rozwiązali nasi pobratymcy z południa gdzie obok muzeum w Parku Narodowym poświęconym ochronie przyrody istnieje cały szereg muzeów z działami przyrodniczymi czy wręcz muzeów przyrodniczych, czy geologicznych w Popradzie, w Świętym Mikulaszu. w Hradku, w Rużomberku itd. Zapewne u podstawy tych planów likwidacji działu przyrodniczego Muzeum Tatrzańskiego leży chęć uzyskania pomieszczeń na pierwszym piętrze na cele działu etnograficznego. Ale czy wobec szeroko zakrojonych planów urządzenia skansenu gdzie różne obiekty znajdą znacznie lepszą oprawę niż w gmachu Muzeum, jest rzeczą sensowną dążyć do dalszej rozbudowy działu etnograficznego. Zamiary likwidacji działu przyrodniczego Muzeum Tatrzańskiego są tak pozbawione cienia uzasadnienia, byłyby tak szkodliwe dla idei Muzeum Tatrzańskiego, że chyba po gruntownej rozwadze całego zagadnienia zostaną chyba zaniechane. Gdyby jednak mimo wszystko plany miały być zrealizowane to w pierwszym rzędzie należałoby z frontonu gmachu Muzeum usunąć napis Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego a z hallu usunąć jego popiersie. Bo tak okaleczone Muzeum miałoby minimalny związek z Tatrami a już żadnego z Chałubińskim. Byłby to akt tak bezprzykładnego braku pietyzmu dla wielkiego człowieka i wielkiego przyrodnika jakim był T. Chałubiński, że przeciwko takiej decyzji podniósłby się zgodny i zdecydowany protest nie tylko wszystkich przyrodników, ale i wszystkich miłośników Tatr i Podhala. Podobny akt godziłby w sposób jaknajbardziej istotny w ideę Muzeum Tatrzańskiego i stałby w jaskrawej sprzeczności z intencjami i wolą wszystkich osób i instytucji, których pracą i sumptem powstał dział przyrodniczy Muzeum, a którzy rozumieli go zawsze jako integralną część regionalnego Muzeum Tatrzańskiego. Nad tym nie wolno przejść do porządku dziennego. Miejmy jednak nadzieję, że te zamiary pozostaną tylko w sferze pogłosek, należało to w moim przekonaniu jednak odpowiednio naświetlić. Miejmy nadzieję, że Muzeum Tatrzańskie zachowa swój charakter muzeum regionalnego szerząc miłość dla najpiękniejszego zakątka naszej ziemi. �ZE WSPOMNIEŃ O TADEUSZU LEHR-SPŁA WIŃSKIM Tadeusz Lehr-Spławiński pochodził ze wschodnich kresów Polski, ale życie swoje związał zasadniczo z Krakowem. W Krakowie zdobywał o{f r. 1909 wykształcenie uniwE'rsyteckie w zakresie filologii słowiańskiej i klasycznej, a także historii. Studium starożytnej greki i łaciny stanowiło dla niego doskonałą podbudow~ do prz~'sz!~'ch badań historyczno-porównawczych. W dziedzinie języko- PROF. DR TADEUSZ LEHR - SPŁAWIŃSKI znawstwa s!o\',;iańskiego i polskiego nauczycielami jego byli: Jan Łoś, Kazimierz Nitsch i Jan Rozwadowski. W r. 1913 przebywał także na studiach w Wiedniu, pracując nad językiem staro-cerkiewno-słowiańskim pod kierunkiem W. Vondraka i nad językiem chorwacko-serbskim u M. Resetara. Stopień doktora filozofii uzyskał w r. 1913 po napisaniu pracy Studia nad akcentem pomorskim, z mapą ("Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności", Kraków 1913, t. VI, s. 359-451). Po ewakuacji Krakowa jesienią 1914 r. uczył w gimnazjum sanatoryjnym w Zakopanem, gdzie rozpoczął pracę nad gramatyką tzw. języka połabskiego. Po odsunięciu się frontu na wschód wrócił w 1915 r. do Krakowa i był dalej nauczycielem gimnazjum. Ale już w r. 1917 habilitował się na podstawie pracy Ze studiów nad akcentem slowiań·· skim (Kraków H117, "Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności", nr l, stron IV + 92). �666 Kronika W r. 1918 otrzymał nominację na profesora w uniwersytecie w Czerniowcach na ·Bukowinie. Katedry tam jednak nie objął, gdyż niedługo potem Austria się rozpadła, a Bukowina przypadła Rumunii. Po wypędzeniu Niemców z Poznania, co nastąpiło pod koniec grudnia 1918 r., zorganizowano w tym mieście uniwersytet, który otwarto w maju 1919 roku. T. Spławiński, jako profesor nadzwyczajny, objął w nim katedrę filologii słowiańskiej. Wespół z profesorem M. Rudnickim i innymi pracownikami poznańskimi, szczególnie historykami i archeologami, przyczynił się do założenia i zorganizowania Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego, który podjął prace naukowo-badawcze nad zachodnią Słowiańszczyzną. Organem Instytutu było wychodzące dotąd czasopismo "Slavia Occidentalis" (obecnie do druku idzie 27 tom). Naukowa działalność członków tego Instytutu znana jest w całej Polsce jako niezmiernie żywa, nastawiona na rzetelne badania stosunków między Słowianami i Niemcami w przeszłości, przy czym stanowisko polskich uczonych było nieraz wręcz odmienne, niż niemieckich. Nic więc dziwnego, że hitlerowcy po wkroczeniu do Poznania, ze szczególną zaciekłością (cum furia theutonica) niszczyli wszystko, co w Instytucie zastali, nawet rękopis i skład gramatyki pomorskiej (Pomoranische Grammatik) F. Lorentza, który był przecież Niemcem z Pomorza. T. Spławiński przebywał w Poznaniu stosunkowo niedługo (niespełna 3 lata). Ale i w tym krótkim okresie jego praca pedagogiczna nie przeszła tu bez echa. Spod jego kierowniczej ręki wyszedł w Poznaniu ks. P. Gołąb i A. Tomaszewski. Obaj ci pracownicy dali znaczny wkład przede wszystkim do badań nad dialektami polskimi: ks. P. Gołąb na Śląsku, A. Tomaszewski (później docent Uniwersytetu Poznańskiego) w Wielkopolsce. Niestety obaj w sile wieku zostali barbarzyńsko zamordowani przez hitlerowców w obozach śmierci. Tymczasem jesienią 1921 r. zawakowała w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie katedra języka polskiego i filologii słowiańskiej, opróżniona przez prof. H. Ułaszyna l, który się przeniósł do Poznania. Jako kandydata na to stanowisko wysunięto T. Spławińskiego. Ale sprawa jego mianowania przewlekała się dość długo. Profesor zjawił się we Lwowie dopiero wiosną 1922 r., w trzecim trymestrze r. ak. 1921/22. Jako profesor zwyczajny filologii słowiańskiej sprawował zastępczo także kierownictwo katedry filologii ruskiej (do końca września 1925 r.) i języka polskiego (do marca 1926 r.). Wykłady i seminaria ruszczyzny przejął J. Janów, z języka polskiego H. Gaertner. Seminarium słowiańskie wraz z katedrą 'języka polskiego i filologii ruskiej mieściło się w starym gmachu pojezuickim przy ul. Św. Mikołaja 4. Na pierwszym piętrze, w prawym skrzydle głównego korytarza znajdowały się dwa p;:>koje, z których większy był czytelnią i salą ćwiczeń, mniejszy zaś zajmował profesor, pr.zy czym mieściła się w nim także biblioteka zakładowa. Okna zakładu wychodziły na Ogród Botaniczny. Spławiński zorganizował w ostatnim trymestrze roku ak. 1921/22 bardzo nieliczne seminarium słowiańskie. Dostali się tam studenci zaawansowani, którzy w r. 1920/21 przeszli przez seminarium prof. Ułaszyna 2. Prócz tego ogłosił proseminarium języka polskiego jako przygotowanie do przyszłego seminarium. Nie było rzeczą łatwą dostać się na seminarium, a nawet na proseminarium. Profesor I Katedrę tę miał od 1916-19114r. A. A. Kryński, od 1915-1920 Kazimierz Nitsch. • Wcześniej właściwie młodzieży w Uniwersytecie Lwowskim nie było, gdyż przebywała ona we frontowych formacjach wojskowych. Pierwszym normalnym po wojnie rokiem akademiekim we Lwowie był rok 1000/21,który zresztą roz'poczęto ze znacznym opóźnieniem. �Kronika 667 dobierał sobie kandydatów według tego, kto miał lepsze kwalifikacje. Aby otrzymać pozwolenie profesora na wpisanie jego seminarium do indeksu, trzeba się było wykazać znajomością gramatyki opisowej języka polskiego (przynajmniej według podręcznika L Steina i R. Zawilińskiego), znajomością języka łacińskiego i greckiego w zakresie szkoły średniej, zdać specjalne kolokwium z fonetyki opisowej języka polskiego (według artykułu T. Benniego) oraz z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Poloniści uczyli się wtedy jeszcze z książki A. Leskiena: Handbuch der aLtbuLgarischen Sprache (Heidelberg 1919). Zdarzało się, że ktoś się z jakimś kolokwium pospieszył, wtedy miał pierwszeństwo przed innymi w dostaniu się na proseminarium. Profesor przyjmował 25 osób (tyle miał miejsc w sali ćwiczeń), tyle też mniej więcej na seminarium języka polskiego, przez które musiał przejść każdy polonista. Oprócz tego odbywał kilkoosobowe seminarium słowiańskie. Seminaria i ćwiczenia prowadził trochę szkolarskim sposobem, ale jedynie skutecznym. Każdy z uczestników mógł być w każdej chwili wezwany do odpowiedzi przy tablicy. Było to denerwujące, bo wiedzy językoznawczej z braku profesora młodzież uprzednio wiele nabyć nie zdążyła. Ale taka metoda była mobilizująca, każdemu bowiem szło o to, żeby się wobec profesora i audytorium koleżeńskiego nie zbłaźnić. Profesor wysłuchując niejednokrotnie nonsensów, nie gniewał się nigdy (w przeciwieństwie do prof. K. Nitsche), tylko w sposób dobroduszny wykazywał wezwanemu brak wiadomości i umiejętności myślenia językoznawczego. Mimo tego niemal ojcowskiego tonu potknięcia takie nie należały do przyjemności 3, .zwłaszcza że przytrafiały się wobec profesora, którego rozległa wiedza budziła podziw i szacunek, ale też dużo obawy. Bo Profesor choć na seminariach zwykle pobłażliwie traktował niedociągnięcia w odpowiedziach, był bardzo wymagający, gdy szło o pisemne ćwiczenia (wypracowania co tygodniowe, referaty, prace) i surowy przy egzaminach. W pierwszym roku pracy we Lwowie Profesor prowadził ćwiczenia proseminaryjne z języka polskiego sam, rzadko powierzając tę funkcję asystentkom. Były nimi wówczas: J. Wójcikówna (Ffanhauserowa) i J. Dalborówna (Żlabowa). W ich miejsce od stycznia 1923 r. starszym asystentem został dr J. Janów, z czasem mój serdeczny i wierny Przyjaciel, który w czerwcu 1925 r. wyhabilitował się u prof. Spławińskiego i A. Gawrońskiego, po czym pracował jako zastępca profesora, a od jesieni 1928 r. jako profesor nadzwyczajny filologii ruskiej 4. Profesor Spławiński przebywał we Lwowie do 1929 r. Jego działalność pedagogiczna dała bardzo poważne wyniki. Stanowią je: habilitacja J. Janowa i szereg promocji doktorskich. Pierwsze u niego we Lwowie zdobyły tytuł doktora filozofii p.p. J. Heydzianka (Pilatowa) i M. Rytarowska (Słuszkiewiczowa). Stało się to w listopadzie 1925. Trzecim doktorem był S. Bąk (czerwiec 1926 r.), potem: Bazyli Lew, J. Zarzycki, a spośród studentów, którzy odbyli seminarium języka polskiego w r. 1926/27: W. Kuraszkiewicz, T. Milewski, B. Moroń, S. Papierkowski, z póź, Któregoś dnia wyrwał kol. H., młodego, ale bardzo inteligentnego i poważnego polonistę, któremu się tam coś przy rekonstrukcji formy prasłowiańskiej poplątało. Profeso.r podszedł do tablicy i rzekł cicho, ale tak, że wszyscy słyszeli: "Niech p.an siada i wstydzi się, że z pana taki nieuk". Chłopak spłonął, mało mu krew z twarzy nie trysła. Tym razem opinia profesora była mylna, bo to był bardzo solidny student, bardzo dobry jako historyk literatury . • Zmarł w Krakowie, w grudniu 1952 r.; por. T. Lehr-Spławiński: Śp. Jan Janów, "Język Polski" (Kraków 1954, r. XXXNI, s. '1-3); Dorobek naukowy Jana Janowa w Zakresie językoznawstwa słowiańskiego, "Pamiętnik Słowiański" (Wrocław-Poznań 1955 za r. 1954,s. 71-75). �668 Kronika niej szych zaś - H. Batowski. Z tego grona wyszło sześciu pracowników wyższych uczelni (wśród nich najwybitniejszą indywidualnością był śp. Tadeusz Milewski). Wspomnieć też trzeba jeszcze o innych. Pomijając S. Jaszuńskiego, który w seminarium Spławińskiego pracował tylko przez 4 trymestry (od kwietnia 1922 do czerwca 1923), po czym przeniósł się do Krakowa 5, do grona uczniów Spławińskiego należą w pewnej mierze: P. Rybicki (z wykształcenia polonista, obecnie wykłada socjologię), 1. Dąmbska (obecnie profesor filozofii), a przede wszystkim profesorowie: Jerzy Kuryłowicz i Eugeniusz Słuszkiewicz. Rybicki i Dąmbska, przeszli tylko rok seminarium języka polskiego (Rybicki w 1922/23, Dąmbska w 1925/26 r.). Kierownikiem i opiekunem naukowym Kuryłowicza i Słuszkiewicza był zasadniczo prof. A. Gawroński. Ale i ze Spławińskim byli oni w stałym kontakcie, uczęszczając na niektóre jego wykłady i biorąc udział w niektórych jego seminariach (np. w seminarium języka litewskiego w trzecim trymestrze 1923/24 i przez cały rok 1924/25). W rok po śmierci J. Łosia (1928 r.) Spławiński przeniósł się na równorzędne stanowisko do Krakowa. Z Krakowem związał się już na resztę swego życia. Tu w latach 1935-1937 był dziekanem Wydziału Humanistycznego. Tu w 1939 r. reprezentował szczątek polskiej władzy, jako ostatni przedwojenny rektor Almae MatTis Jagellonicae, co się skończyło wywiezieniem ogółu pracowników naukowych Uniwersytetu do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen pod Berlinem. Dziewięciu z nich nie wróciło w ogóle, niektórych: śp. M. Małeckiego, śp. T. Milewskiego, śp. W. Semkowicza, S. Urbańczyka itd. zesłano do Dachau. W Krakowie, po wojnie, wiosną 1945 r. Spławiński jako nadal urzędujący rektor reaktywował Uniwersytet Jagielloński. Tu wreszcie w 1965 r. swego żywota dokonał i na zawsze w Krakowie spoczął. Spławiński, jako profesor, wykładowca i wychowawca studiującej młodzieży cieszył się wielkim i' szczerym uznaniem. Wychowywał młodych ludzi, pozostawiając im dużo swobody, wzbudzając w nich przez to samodzielność myślenia. Podsuwał im nieraz własne tematy do opracowania i cieszył się, gdy kandydat potrafił się zdobyć na swoją własną koncepcję w rozwiązaniu zagadnienia. Profesor porad udzielał, ale wśród ówczesnych studentów, przynajmniej we Lwowie, ugruntował się pogląd, że częste udawanie się o poradę do profesora nie jest wskazane. Osobiście w sprawie mojej pracy doktorskiej byłem u Profesora dwa razy. Pierwszy raz w styczniu 1923 r., gdy mu przed~ożyłem temat i perspektywy pracy 6. Temat Profesor chętnie zaaprobował, a co do perspektyw - to one niewątpliwie ulegną modyfikacji w miarę dysponowania zasobami materiałowymi. Drugi raz byłem w maju tego samego roku, kiedy mu przedstawiłem część zebranego materiału. Profesor przejrzał go dość dokładnie i oświadczył, że z tej cZl~ści materiału wynika, że właściwie pojąłem temat i jego zakres i że praca niewątpliwie przyniesie nowe dane do znajomości dialektów polskich. A potem w lecie 1925 r. oddałem mu gotową pracę, którą przyjął bez zastrzeżeń. Metoda ta - jak widać - dla profesora wygodna, dla kandydata może niekiedy była dość ryzykowna, ale praktyka wykazała, że dała dobre wyniki. Mogły i były oczywiście jeszcze inne sposoby wychowywania, surowsze, które utrzymywały studentów w pewnych karbach zewnętrznej dyscypliny. Metoda Spławińskiego okazała się trafną w stosunku do studentów o pewnej dyscyplinie wewnętrznej. Ona tę , Poległ jako oficer do spraw politycznych w wojnie domowej w Hiszpanii. 'Od Profesora otrzymałem temat pracy magisterskiej w maju 1923 1', (zob. Pami~tnik żOłnierza-legionisty, Katowice 1930, Wydawnictwa Muzeum Województwa Ślą_kiego, dzi31 II, nr l, strona 48+1 mapka). �Kronika 669 dyscyplinę wzmacniała i pogłębiała, gdyż rozległa i głęboka wiedza Profesora, wysoki autorytet, jakim się cieszył, sprawiały, że student dokładał wszystkich sił, by nie zawieść okazanego mu ze strony Profesora zaufania. W czasie, gdy pełniłem przy jego katedrze (po J. Janowie) funkcję asystenta (w latach 1925-1928) i tu stosował podobny system. Przez kilka posiedzeń seminaryjnych obserwował, jak sobie asystent radzi z materiałem ćwiczeniowym, ingerując w tok ćwiczeń przez rzucanie dodatkowych pytań, poszerzających problem. Przekonawszy się, że asys1tent jakoś potrafi wybrnąć zzawHoś·ci historyczno-porównawczych, puszczał go "na bystre wody", tj. zostawiał mu najczęściej dużą swobodę, wpadając dla kontroli od czasu do czasu. Gdy mu ktoś zwrócił uwagę, że właściwie asystent nie powinien samodzielnie prowadzić seminarium, że to nie jest zgodne z obowiązującymi przepisami, odpowiedział: "Asystent ma po to kwalifikacje, że by mógł właśnie pracą studentów na seminarium pokierować. Tego się musi nauczyć i do tego przyzwyczaić. Bo asystent do ustawiania książek na półkach nie jest asystentem". Również sprawę kolokwiów (z fonetyki opisowej, gramatyki polskiej, staro-cerkiewno-słowiańskiej) pozostawiał najczęściej asystentowi. Miałem więc sporo roboty, zwłaszcza od marca 1926 r., kiedy katedrę języka polskiego objął H. Gaertner. Byłem asystentem urzędowo przy katedrze filologii słowiańskiej i języka polskiego, a pełniłem tę funkcję nieurzędowo z przyjażni i przywiązania do Janowa także przy katedrze filologii ruskiej. Praca była i trudna i bardzo odpowiedzialna. Ale starając się ją należycie wykonać, zyskałem przez to bardzo wiele, nie tylko pod względem naukowym, lecz także w dziale dydaktyki uniwersyteckiej. Póżnym latem 1928 r. losy nas rozdzieliły. Ja znalazłem się jako nauczyciel szkoły średniej na Sląsku, Spławiński po roku przeniósł się do Krakowa. Wraz z nim przenieśli się do Krakowa jego dwaj uczniowie: W. Kuraszkiewicz i T. Milewski. Kontaktu ze sobą nie zerwaliśmy jednak nigdy, z wyjątkiem okresu wojennego. Ale nie w dosłownym znaczeniu. Wprawdzie w tym czasie nie korespondowaliśmy ze sobą, jednakże wiedziałem, że Profesor przebywa w Wyszmontowie (koło Opatowa). Nawet gdy w moich stronach zaczęło się robić "ciasno i gorąco", miałem zamiar "ulotnić się" właśnie w kierunku Wyszmontowa. Przypadek tylko zrządził, że obrałem kierunek wprost przeciwny. Po wojnie jednak te kontakty się zacieśniły. Chętnie zgodził się wziąć udział w moim przewodzie habilitacyjnym. Po jego zakończeniu, ściskając się ze mną, rzekł z uśmiechem: "Niezmiernie się cieszę, że pana wreszcie wykończyłem". Był to jeden z piękniejszych dni w moim życiu. Profesor odznaczał się dużą pracowitością, jeśli idzie o jego własną pracę naukową. Był wtedy jeszcze młody i pełen sił. W wykładach uniwersyteckich z czasem już taki systematyczny nie był, na co złożyły się różne przyczyny. Wykłady powtarzał co jakiś czas, ale co roku starał się dać jeden nowy wykład. To go zmuszało do przemyślenia i przetrawienia pewnego kompleksu zagadnień. W ten sposób stopniowo przepracowywał system językowy polszczyzny, małoruszczyzny, połabszczyzny, czeszczyzny, serbszczyzny a nawet litewszczyzny itd., co w sumie po szeregu lat złożyło się na to, że Profesor mógł zabierać poważnie głos w problematyce językowej wszystkich języków słowiańskich, a także niesłowiańskich. To rozległe opanowanie przedmiotu, co z uznaniem podkreślił K. Nitsch 7, umożli~ wiły przede wszystkim niezwykłe zdolności Profesora, łatwość opanowywania ma- 7 W recenzji rozwój, Warszawa książki T. Lehr-Splawińskiego: Język polski. Pochod.zenie, 1947 (zob. "Język polski", Kraków 1947, r. XXVII, s. 152b). powstanie. �670 Kronika teriału językowego, umiejętność wiązania faktów jednorodnych i wykrywania przyczyn procesów i zjawisk językowych, tj. to, co powinno cechować komparatystę. Toteż jego twórczość naukowa obejmuje około 400 pozycji. Mimo wieku i długotrwałej choroby, która wracała w różnym nasileniu, choć słabła intensywność jego pracy dydaktycznej, która go nużyła, naukowo był bardzo czynny. A zdawał sobie z tego sprawę, że nie daje w pełni tego, co by mógł dać. W czerwcu 1950 r. rzekł do mnie z rozbrajającą szczerością: "Gdybym więcej dosiadywał nad różnymi kwestiami, niewątpliwie napisałbym znacznie więcej. Ale niby po co?". Zadziwiająco szybko postępował jego rozwój naukowy, co wśród uczonych jest zjawiskiem dość wyjątkowym. W r. 1922 był już profesorem zwyczajnym, nie mając skończonych 31 lat. Sam w czasie swego pięknego jubileuszu w 1961 r. wyznał, że w swej karierze naukowej miał dużo szczęścia. To zapewne prawda. Ale życie się mu po różach nie układało. W r. 1934 utracił żonę, p. Marię z Kopystyńskich Spławińską. Zmarła niespodzianie po przebytej operacji. Osierociła troje dzieci, z których naj starszy syn był dzieckiem bardzo nieszczęśliwym, chorym od urodzenia na niedomykanie zastawek sercowych. Był on dla rodziców przedmiotem największej troski i zmartwienia. Chowali go, strzegli z tą myślą, że katastrofa nadejść musi. Istotnie zmarł on tuż po wojnie po paromiesięcznej, ostro przebiegającej chorobie, mając 26 lat i ukończone studia prawnicze. Że to tak długo się odwlekało, stało się dzięki troskliwej opiece rodziców i usilnym zabiegom lekarzy, którzy to gasnące życie - w miarę wiedzy i sił ludzkich podtrzymywali. Wszystko to,' jako też kilkumiesięczny pobyt w Sachsenhausen, niepewność jutra w czasie okupacji musiało się odbić na zdrowiu Profesora, który do najzdrQwszych typów nie należał. W czasie spotkań z nim mogłem jednak podziwiać jego spokój i pogodzenie się z losem. Po śmierci p. Spławińskiej dzieci straty matki materialnie właściwie nie odczuwały. Ale oczywiście brakło im opieki i ciepła matczynego. On w miarę możności starał się im matkę zastąpić. W grudniu 1964 r. otrzymałem jego ostatni list. Nie czuł się dobrze, ale wyrażał nadzieję, że jeszcze zdoła się skrzepić i dokończyć zaczęte prace. Niestety, stało się inaczej. Śmierć jego stanowi ciężką i bolesną stratę dla polskiej lingwistyki i żałobą okryła szerokie grono jego przyjaciół. Spławiński cieszył się wielkim szacunkiem jako uczony i człowiek, ale nie był indywidualnością, nastawioną bojowo. Nie potrafił (czy nie chciał) nigdy niczego stawiać na ostrzu noża. Szczególnie był lojalny i unikał starć z tak impulsywną indywidualnością, jaką był jeden z jego mistrzów i kolegów - K. Nitsch. Ale ci, co się z nim stykali, znają jego przyjazną postawę wobec ludzi i życzliwość oraz zrozumienie ich spraw i kłopotów. Nie szczędził ludziom pomocy i "popychał" ich - wedle możności - na drodze mądrego kompro~isu. To była jego polityka "współżycia". Nie była ona może efektowna, ale wydaje się, że w istniejących warunkach dawała pewniejsze, choć powolne wyniki. Tylko tą drogą kilku -"woich uczniów wprowadził w kręgi uniwersyteckie. Poza opracowywaniem różnych zagadnień szczegółowych, w których uwzględnił materiał ze wszystkich języków słowiańskich (o słowiańskich samogłoskachnosowych, o przestawce spółgłosek płynnych na obszarze Słowiańszczyzny, o akcencie i jakości intonacji prasłowiańskich 8 itd. itd.) interesowała go połabszczyzna, sprawa , Akcentem słowiańskim i iloczasem zajmował się J. R a z wad o w s k i (por. Historyczna fonetyka, "Język polski i jego historai" , Kraków 1915, t. l, s. 199-332 i w Gramatyce języka polskiego, Kraków 1923, s. 68-107), ale właściwie dopiero Spławiński podjął szczegółowe studia nad tym najtrudniejS'z~/m \\' gramatyce słowiańskiej zC1gadnieniem. Drugim akcentologiem w Polsce jest J. KlIl'ylowicz. �671 Kronika liturgii starocerkiewno-słowiańskiej w Polsce, geneza polskiego języka literackiego, a przede wszystkim problem pokrewieilstwa języków słowiańskich i różnicowanie się prasłowiańskiego systemu gramatycznego, co doprowadziło do wyodrębnienia się poszczególnych grup językowych i poszczególnych języków słowiańskich. Ich bliższe, wzajemne związki omówił w kilku pracach (o związkach połabsko-pomorsko-polskich, o pokrewieństwie języków ruskich itd.), wskazując na podstawie danych z dialektologii historycznej na podobieństwa i różnice w ich rozwoju. Dawnej (prasłowiańskiej) dialektologii poświęcił wiele uwagi, a wyniki badań w tym kierunku oraz w zakresie archeologii, etnografii słowiańskiej itd. wyzyskał znakomicie w swej syntetycznej pracy O pochodzeniu i praojczyźnie Slowian (poznań 1945) i w popularno-naukowej książeczce Początki Słowian (Kraków 1946). Przez dokładne poznanie i ustalenie struktury językowej Słowiańszczyzny i wzajemnych związków między poszczególnymi językami dążył do naświetlenia najbardziej charakterystycznych przejawów kultury słowiańskiej, która znajduje swe odbicie w faktach językowych. Jego osiągnięcia naukowe, przynajmniej w niektórych kierunkach, np. w zakresie dialektologii, etnogenezy Słowian itd. należy szerzej omówić osobno 9. Stanislaw " Artykuł ten jest które autor \vygłosił 25 wrześnirl 1!16:; 1'. Bąk pewn~~ nlodyfikacją wspomnienia pośn1iertnego o T. Lehr-Spławińskin~. na z'jf'ździe Polskiego To,\\rarzystwn Ludozn3\VC7cgo \V Przemyślv~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/973fccd3aa9ecc14491313e55929d053.pdf bdc46674f9b645ec91510f4f9b1934ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:296 Title A name given to the resource Różne / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.672-690 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Literatura K l e m e n s i e w i c z: Na dwie rocznice prof. Tadeusza Lehra-Splawińskiego ("Język Polski", Kraków 1951, r. XXXI, s. 193-196). W. Kur a s z k i e w i c z: Czterdziestolecie dzialalności naukowej Tadeusza Lehra-Splawińskiego ("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 601-609). W. Kur a s z k i e w i c z: Siedemdziesięciolecie profesorów Tadeusza Lehr-Splawińskiego i Zenona Klemensiewicza ("Slavia Occidentalis", Poznań 1962, t. XXII, s. 336). T. M i l e w s k i: Badania Tadeusza Lehra-Splawińskiego nad kontaktami slowiańsko-germańskimi (ibid., t. II, s. 593-600). T. M i l e w s k i: Tadeusz Lehr-Splawiński jako lingwista ("Pamiętnik Słowiański", Kraków 1952, t. III, s. 21-26). T. M i l e w s k i: Tadeusz Lehr-Splawiński ("Tygodnik Powszechny", Kraków 1i965, nr 10 (8.41), 'z 10. III. 1965 r.). (Redakcja): Tadeusz Lehr-SpŁawiński: 20 IX 189,1 - 17 II 1965 ("Rozprawy Komisji Językowej", Wrocław 1965, t. V, s. 5-7). J. R u s e k i Z. Wag n e r: Bibliografia prac Tadeusza Lehra Splawińskiego za lata 1951-1961 ("Studia linguistica in honorem Thaddaei Lehr-Spławiński"; Warszawa 1963, s. 7-18). A. S i u d u t: Bibliografia prac naukowych T. Lehr-Splawińskiego 1911-1950 ("Przegląd Zachodni", Poznań 1951, t. II, s. 610-624). F. S t a w s k i: O Tadeuszu Lehr-Splawińskim ("Dziś i Jutro", Warszawa 1951, nr 38). Z. S t i e b e r: Tadeusz Lehr-Splawiński jako slawista i polonista ("Język Polski", Kraków 1962, r. XLII, s. 1-7). S. U r b a ń c z y k: Sp. Tadeusz Lehr-Splawiński: 20. IX. 1891 - 17. II. 1965 (Język Polski", 1965, r. XIX, s. 129-136). J. W i d a j e w i c z: Tadeusz Lehr-Splawiński jako historyk ("Pamiętnik Słowiański", Knaków 19i52, s. 7-20). Z. , �MIĘDZYNAHODOWA UNIA NAUK ANTHOPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTEHNATIONAL UNION OF ANTHHOPOLOGICAL SCIENCES AND ETHNOLOGICAL Hedakcja przypomina, że zgodnie z dawną uchwała Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, organ Towarzystwa winien informować ogól etnografów polskich o działalności Mi~dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. W związku z tym informuje też o nadejściu nowego biuletynu, zawierającego zmiany w składzie członkowskim M.U.N.A.iE. i podająceg'o do wiadomości skład Komitetu Wykonawczego '. KOMITET WYKONAWCZY Prezes Masao Oka, Tokio, Japonia; były prezes Henri Vallois, Francja; viceprezesi: J. Comas, Meksyk: M. Fortes, Cambridge, Wielka Brytania; V. L. Grottanelli, Rzym. Włochy; G. Olivier, Paryż, Francja; J. Schiiube, Kiel, NRF: IW. Steinitz,1 Bel'lin, NRD; P. C. Biswas, Delhi, India. Sekretariat Generalny: G. F. Debetz, Moskwa, ZSRR - były sekretarz generalny Mi<;dzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych w Moskwie (1964): P. Bosch-Gimpera, Meksyk - były sekretarz generalny M.K.N.A. i E.; S. Izumi. Tokio. Japonia - sekretarz generalny, Komitet Organizacyjny VIII M.K.N.A. i E. Science Council of Japan. Ueno Park, Tokio: L. Krader, Syracuse, Nowy Jork, USA. Maxwell School. S~'l'acuse Universit:v -- sekretarz generaln~'. WYKAZ POLSKICH CZŁONKOW M. D. N. A. i E. Comite National Polonais de l'Union Internationale et du Congres des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques, Wroclaw, pl. Nankera 4, prof. clI' Józef Gajek, sekretarz. Instytut Historii Kultur~' Materialnej, \Varszawa. ul Długa 26, prof. dr Witold Hensel. Museum Archeologiczne i Etnograficzne, Łódź, pl. Wolności i4, prof. clI' Konrad JaŻdŻewski. dyrektor. Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Warszawa, prof. dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, prezes, Sady Żoliborskie 7, m. 24. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, pl. Nankera 4. Zakład Etnografii Ogólnej Uniwers~·tetu Ja~iellońskiego w Krakowie, ul. Straszewskie~o 27. prof. dl' Kazimierz Dobrowolski. 1 Por. :'1 - Lwi, LucI, t. ;11. l. LI, cz. cz. II. HIt;X l, s. 234-242. Wykaz nowych członków M. D, N. A. i E. �674 WYKAZ MIĘDZYNARODOWYCH CZLONKOW M. U. N. A. i E. Comittee for Urgent Research in Anthropology and Ethnology, prezes prof. dr R. von Heine-Geldern (Institut fUr Volkerkunde, Universitiitsstr. 7, Wien I, Austria), sekretarz generalny dr A. von Hohenwart-Gerlachstein (adres j.w.l, członkowie: prof. V. L. Grottanelli, Largo Arenula 26, Roma, Włochy; prof. dr Masao Oka, Anthropological Institute, Faculty of Sciences, Meiji University, Tokio. Japonia; prof. dr D. A. Olderogge, Institut Etnografii, Akademia Nauk SSSR, Uniwersitetskaja Nabereż 3, Leningrad V-164. Current Anthropology, 1126 East 59th Street, Chicago, Illinois 60637, USA, dr Sol Tax - redaktor. International Folk Music Council, 21, Bedford Square, London, W. C. 1, Wielka Brytania. Internattonal Afrkan InsUtute, Sto Dunstan's Chambers, 10.--11 Fetter Lane, Fleet street, London, EC 4, prof. C. Daryll Forde - dyrektor. Do druku przygotował Z. Kłodnicki �INDEKS OSOBOWY Abramowicz A. 99 Adalberg S. 600 Adamska K. patrz też Zawistowicz 476, 603 Antoniewicz W. 19, 31, 77 Armon W. 557 Azadowskij M. K. 146, 159 Bachmann A. 23, 26, 77 Bandarczyk W. K. 93-122 Baraniecki A. 8, 11, 72, 600 Baranowski B. 480 Barowa I. 43 Barszczewski J. 99 Bastian A. 172 Baumann H. 211, 220 Baumgarten K. 653 Baudoin de Courtenay J. 17, 75, 117 Bazielich B. 479 Bąk S. 665-671 Benedict R. 69 Benet S. 69 Berwiński R. W. 85, 366, 457, 458 Biegeleisen H. 10, 77 Bielicki T. 618 Bieńkowski W. 34, 70-82 Biernacki M. 12 Biesiekierski J. 54.5 Biruta (pseud. Derewińska) 110, 117, 118, 599 Bittner Szewczykowa Blajda Cz. 79 H. 43 34, * Blaszczyk S. 33, 88, 89, 479 Błoński R. 534 Boas F. 207-211 Bogoraz W. 564 Brensztajn M-. 362 Bronicz S. 33 Bruchnalski W. 16 Bruk S. J. 198-201 Brun W. 69 Bruckner A. 10, 13, 23, 85, 459 Bryk J. 26 Brzozowski F. 74 Bujak Fr. 19, 31, 77, 397 Bulanda E. 69, 480 Burszta J. 33, 40, 90, 481, 599-613 Bykowski P. 106 Bystroń J. S. 19, 21, 22, 31, 41, 74, 76, 85, 90, 386, 605 Bytnar M. patrz też Suboczowa 79 Cabalska M. 626-628 Carleton S. Coon 203-206 Cehak-Hołubowiczowa H. 23, 34 Chałubiński T. 661 Chardin P. T. 615-616 Chełmińska-Swiątkowska J. 68 Chętnik A. 76, 476 Chodakowski Dołęga (Czarnocki A.) 62, 123-164, 243, 455 Chybiński A. 19, 22, 31, 77, 420, 423, 468 Cichowicz H. 89 Cichowicz W. 479 * Patrz też str. 333-345. Indeksy "LUDU": tomy l-XXXIX: w tomie XL. tom XLI: str. 1423-1476. tomy XLII, XLIII, XLIV i XLV: w tomie tom XLVI: str. 636-667. tom XLVII: str. 687-697. tom XLVIII: str. 662-684. tom XLIX: str. 865-881. tom L: str. 775-792. XLV str. 613-660. �G7t) Ciecierski F. 521 Cierniak J. 77 Ciołek G. 226-227 Ciszewski S. 13, 17-19, Fischer A. 18, 19, 21-27, 456, 20, 66. 74. 76, 78, 220, 468 Cybulski N. 75 Czaplicka M. A. 563--565 Czaplicki W. 545 Czarnowski S. 77 Czasznicka Z. 29 Czechowska H. 116 Czekanowska A. 426 Czekanowski A. L. 195-197, 537 Czekanowski J. 7, 9, 18, 21, 22, 24, 2629, 31, 32, 35, 41, 55, 72, 76, 219-221, 232, 244, 648 Czerniewska K. 181-184 Czerny A. 118 Czerski J. 618-619 Czortkower 23 Cwirko-Godycki M. 72, 75 Damborsky J. 35 Daum H. 212 Damrosz J. 191, 192 Daszyńska-Golińska Z. 17 Davidson B. 649 Dąbkowski P. 392 Delimat T. 28, 44, 488 Derewińska patrz Biruta, 599 Dobrowolscy A. i T. 77 Dobrowolski K. 31, 34, 76, 78. 79, 481 Dobrowolski T. 77, 369 Dobrzycki S. 77 Doroszewski W. 31, 36 Dworakowski S. 68 Dybowski B. T. 10, 118, 193-5. 503, 539. 620 Dynowski W. 46, 80, 181, 245, 475, 479 Dygacz A. 479 Dzieduszycki W. 10 Erixon S. 374 Ehrenkreutz patrz też Jqdrzejowicwwa C. 19, 476 Erzepki B. 88, 89 Estreicher K. S. 11 Falkowski J. 23, 25. 26, 45, 77 Federowski M. 67. 74, 464. 499, 600 Fellń, ka E. ;:;32 45, .15, 76, 420. 605 Flizak S. 79 Franko I. 7, 8, 13, 17, 467 Frankowska M. 80, 244-247, 481 Frankowski E. 19, 39, 41, 66, 76, 90. 184, 185, 364, 472, 479 Frankowscy E. i M. 3:1 Frazer J. G. 365 Frenklowa G. 26 Forde D. 211 Gajek J. (J. G.) 8, 14, 23, 25-28, 34, 39, 44, 234-242, 80, 90, 244, 463, 187-188, 30, 31. 214, 229, 481. 505, 566, 606. 612 Gajkowa O, (O. G.) 7-60. 71, 219-221, 466 Gansiniec R. 22 Gansiniec Z. 480, 638-646 Gargas Z. 12, 17 Garyga B. 34 Gawin B. 43, 257-:346, 480 Gawełek F. 18, 74, 453. 466 Gawroński F. R. 13. 19, 145 Gavazzi M. 77 Gąsiorowski S. 77 Giller A. 536 Glinka J. ,566 Gloger Z. 64, 106, 115, 362. 464, 485-501 Gładysz M. 33, 80, 475, 47ą Gładyszowa M. 480 Głowacki S. 420, 4:30 Godlewski A. 245 Godlewski L. 69 Gołąb Z. 35 Gołąbek J. 68 (69\ Gorzycki K. 12, 1:3. 14 Gomme G. L. 13 Gołcbiowski B. 024-62'1 Grabowski J. :374, 479 Graebner F. 21 Greenberg J. H. 211 Gumieniuk A, 0:10-6:31 Gumplowicz 17 Gurgulanka M. 2ł) Gustawicz B. 17 Gruszecki M. J. I. .54.1 Haberlandt :\1. la, :1''1 H"jówna L. Kil �li77 Halb.~n L. 2/, 2B Harasymczuk R. W. 4:;, 420, 429, 632 Hensel W. 23!l Henzel T. 2;' Hertzówna A. 69 Hirsch Ch, 658 Hlawiczka K. 185-137, 427 Hnatiuk W, 12. 17, 638 Hoff B. 86 Hołowackij 638 Horak J. 77, 638 Holtker G. 212 Hryncewicz-Talko J. 74, 563 Hurynowicz A. 118 Hutschinson R. W. 638-646 Inglot S. 77 Iwaszkiewicz E. 104 Jachimecki Z. 77 Jackowski A. 478 Janik M. 12 Janowski A. 485 Januszkiewicz A. 527 Jaroszewicz I. 101 Jasiewicz Z. 197, 244, 481, 1326-627 Jastrzębski S. 558 Jaworczak A. 23, 25, 80 Jaworska B. 35 Jażdżewski K. 239 Jeleńska E. 110 Jędrzejewiczowa C. patrz też Ehrenkreutz C. 67, 68, 76, 4::0, 424 Jochelson W. 564 Jodłowski J. S. 545 .1udenko K. 34, 481 Kaczmarczyk K. 80 Kałeciak P. 247-251 Kalina A. 7-30, 33, 45, 55, 467 Kallenbach .1. 16 Kamieński-DJużyk A. 509 Kamiński M. 103 Karłowicz J. 7, 8, 17,45, 65, 71, 75, 113, 466, 587-600, 605 Karskij E. F. 98 Karwot E. 29, 480 Kibort I. 115, 393 Kielisiński W. 85 Kierski E. 84. 86 Kleiner J. 31 Klimaszewska J. 79, 80, 481 Klimek S. 23, 26, 77, 220 Klinger W. 19, 29, 77 Kłodnicki Z. 15, 26, 32, 193-201, 628-- 630 Knoop O. 88 Kobyłecki J. 527 Kohutnicka B. 245, 246 Kolberg O. 27, 31, 34, 36, 40, 63, 72, 74, 80, 83, 86, 117, 423, 461, 488, 598, 604 Kołessa A. 17 Kołessa F. 77, 638 Kołłątaj H. 62 Kon F. 558 Kopeć J. 518 Kopernicki I. 8, 72, 74, 600 Koranyi K. 23, 26, 35, 226-228 Kostanecki K. 76 Kostrzewski J. 19, 31, 89, 220 Kościński K. 89 Koszyk A. 37 Kotoński W. 35, 420, 425 Kotula F. 359 Kotwicz W. 566 Kowalczyk J. 44, 228-230 Kowalewska Z. 117 Kowalewski J. 525 Kowalska-Lewicka patrz też Lewicka A. 80 Kowalski T. 77 Kozietulski Cz. 80 Kozłowski L. 19, 22, 26 Konig W. 213 Krader L. 234, 235 Krajewska J. 69, 80 Krandżałow D. 35, 183-191 Krasoń S. 34 Krcek T. 362 Kroeber A. L. 207 Kreutz F. 9 Kryński A. 17 Krzywicki L. 19, 44, 63, 7l, 76, 177, 203 Krzyżaniak L. 245, 246 Krzyżanowski J. 3l, 34. 35, 476, 479. 621-624 Kubary J. S. 43, 165-180 Kucz M. 112, 118 Kuczyński A. 193-1~, 503-586, 619 Kunczyńska-Iracka A. 359 618- �678 Kunz L. 35 Kuraszkiewicz W. 222-225 Kuret N. 619-621 Kutrzeba-Pojnarowa A. patrz też Pojnarowa 72, 80, 184, 185, 463 Kwaśnicowa Z. 420, 424, 427, 430 Kwaśniewiczowa M. 34 Lagercrantz 646-647 Lange R. 215--219, 233, 415-452, 630 Laudowa H. 35 Laufer K. 212 Leciejewski J. 16 Lewicka-Kowalska A. 35, 39, 245 Lewicki M. 508 Lewicki T. 181-182, 244 Ligęza J. 33, 78, 479 Lilientalowa R. 69 Linde S. B. 63 Lintur M. P. 635-637 Lipiński J. 85 Łqga W. 79 Łętowski A. 112 Łopaciński H. 587-600 Łukaszewicz J. 85 Łysik S. 34 Maciejewski J. 184 Maciejowski W. A. 85 Magierowski L. 11 Majer J. 72 Majewski E. 65 Maksymowicz M. 155 Makuiski K. 182, 244, 619-621 Malicki L. 80 Malinowski B. 13, 77 Malinowski L. 8, 75 Malinowski T. 34 Malkowska K. 245 Małasz-Aksamitowa L. A. 123-164 Mannhardt 65 Manugiewicz J. 61-69, 80, 477 Martin R. 22 Matlakowski W. 362 Matusiak S. 17 Matyas K. 12, 108 Maurizio A. 19 Michalkiewicz 34 Mielczarska W. 90, 475 Mikławiec 17 Milewski T. 29, 39, 199, 222-225, 243- -244 Misińska M. 68 Mjartan J. 35 Młynek J. 10, 17, 114 Morawski Z. 10, 598 Moszyński K. 22, 31, 41, 66, 77, 79, 185, 188, 453, 456, 508, 602, 648 6:18-- Mulka E. 192 Murdock G. P. 211-212 Mydlarski J. 27, 31, 34, 220 Nagel S. 23, 26 Nahodil O. 35 Nartowski W. 16 Nasz A. 33 Naumann N. 366 Nehring W. 10 Neumann S. 649-658 Niederle L. 10, 23 Niemiłowicz W. 10 Niemojewski L. 547 Nitsch K. 18, 19, 30, :31. 41, 77 Nizińska J. 35 Nocoń R. H. 29 Nosek S. 230-232 NożYllska Z. 628-630 Obrębski J. 78 Oleksin S. 23, 26 Olszewic7. B. 245, 247, 2.52, 504 Olszewic7. W. 485-501 Panofsky E. 376, 377 Passendorfer E. 659-664 Pasznycki 45 Pawłowska J. 33, 34 Peesch R. 655 Perls H. 23, 25, 26 Pietkiewicz Cz. 67. 77, 78, 476 Pietkiewicz K. 29, 634-635 Pietkiewicz Z. 110 Piekarski E. 553 Pigoń S. 31 Piłsudski B. 66, 503, 559, 566, 563 Piotrowski R. 535 Piprek 69 Piwocki K. 359-389, 473, 479 Plezia M. 29 Pojnarowa A. patrz też Kutrzeba 481, 488, 602, 606 �679 Polivka J. 11 Polo nec O. 187-188 Poniatowski S. 19, 21, 22, 43, 66-70, 76, 77, 456, 464, 470 Popiel L. 23 Potkański K. 7, 16 Priifferowa-Znamierowska M. 39, 80 Przeworska-Rosen J. 69 Pulikowski J. 420 Pypin A. N. 127, 504, 595 Radzikowski E. 13, 17 Rebczyński W. 10 Rehmann A. 10 Rehor F. 10 Reichman B. 548 Reinfuss R. 30, 35, 80, 479 Reinfussowa Cieśla Z. 479 Rębacz M. 1\ Rieger M. 10 Rogalski-Dzierżykraj T. 239 Rogozióski-Szolc S. 64 Romańska R. G35-637 Rosiński B. 26 Rostafiński J. 77 Rozwadowski J. M. 76 Rudolph W. 6.56 Rypiński A. 100 Sarna W. 12 Sawicki L. 77. 83 Schmidt W. 21 Schmidt L. G.52 Schneeweiss E. 25, 77 Semkowicz W. 77, 392 Seweryn T. 36, 77, 78, 80 Sienidd L. 513 Sieroszewski W. 504, 549-552 Simiczijew K. 632-634 Skaziilska M. 245 Skarżyński T. 242 Smólski 17 Sobiescy J. i M. 33, 479 Sobieska J. 90, 481 Sobieski M. 34, 420, 462 Sochaniewicz K. 22 Sokolova V. K. 637-640 Soltys M. la Spiess K. 365 Splawiński-Lehr T. 31, 37, 41, 220, 222, 665-671 Starnawski J. 585---598 Steć 34 Steinitz W. 673 Stelmachowska B. 77, 90, 370, 478 Stęślicka W. 203-207, 615-618 Stęszewski J. i Z. 426 Stoiłow P. 77 Stoiński S. M. 79 Stoll O. 22 Stolyhwo K. 67 Stopa R. 39, 80, 243 Strelcyn S. 243 Strzelecki A. 9, 12-14, 465 Studyński C. 17 Suboczowa M. patrz też Bytnar M. 33 Sulimirski T. 26, 77 Sychta B. 79 Szczotka S. 33, 392 Szembekówna Z. 88 Szeptycka J. 88 Szuchiewicz M< 362 Szydlowski J. 94 Szyfelbejn Z. 34 Szyperski S. 34 Szyszkowski W. 16 Slaski 1<. 188-190 Śmiszko 23 Świerczyńska K. 211-212,' 649 Świętek J. 17, 74, 76, 397 Świrko S. 36 Tarko M. 41 Tetmajer W. 74 Thurnwald R. 211, 220 Treide D. 647-648 Turczynowiczowa M. 34, 40 Turkowski T. 620 Tylor E. B. 364 Tymieniecki K. 220 Tyszkiewicz K. 105 Twardowski K. 17 Udziela S. 7-10, 13, 16, 19, 23, 25, 45, 76 Vaclavik A. 69, 187 Vakarelski Chr. 69, 632 Vallois H. 8 Vinkevic B. I. 193-195 Waligórski A. 80, 182-183, Wallis S. 479 244 �680 Wakarelski. patrz też Vakarelski, Wasilewski L. 118 Wasilewski Z. 8, 598 Wasilkowski E. 23, 26 Wasylewski A. 17 Wawrzeniecki 11. 69 Weinert 11. 26 Weryho W. 113 Westermann D. 211, 220 Weyssenhoff J. E. 11 Węgrzynowicz L. 78 Wierciński A. 618 Windakiewicz S. 77, 448 Windakiewiczowa H. 17, 78, 448 Wisłocki J. 391-413 Witaszewski 11. 556 Witkowski 11. 542 Witort J. 10, 114 Wolski K. 34, 183-184 Wokroj F. 33, 566 Wozaczyńska A. 185-186 Wójcicki W. K. 85 Wróblewski S. 77 Wróblewski T. 33, 453-484 Wrzosek A. 72, 80 29 W~'py('h K 16:1-180. 212-214, (41)-- 648 Zaborski B. 78 Zajączkowski W. 79 Zaleski B. 534 Zambrzycka A. 35 Zawiliński R. 15--17. 7:3, 75, 76 Zawistowicz-Adamska K., patrz. też. Adamska 31. 68, 78 Zborowski J. 19, 35, 70, 77, 560, 662 Zdziarski S. 12, 13, 16 Zibrt c. 10, 594 Zieliński-Posem A. 245 Zieliński Z. 548 Ziełnica K. 201-203 Ziemnowicz M. 51 Zienkiewicz R. 96 Zierhoffer A. 33 Zimerman 11. 33 Zygler T. 233, 420, 430, 449, 479 Żmigrodzki 11. 10 Żurauski H. A. 119 Żyranik B. 68 Żywirska 11. 33 �INDEKS Afryka Afryka ETNO-GEOGRAFICZNY Zabajkalie 201, 203, 211-213, 648-651 - zach. 181-182 Buszmeni 182 Kenia 202 Plemiq Luo 182-183 Uganda 202 Ameryka Ameryka 244-247 Kolumbia 649 Azja Azja 201, 213, 214 Afganistan i Pakistan 183 Bajkał 193 Buriaci 521, 546, 563 Chałchasi 563 Chanty 521 Czukcze 513 Czuwasze 521 Eskimosi Grendl. 208 Ewenowie 521 Ewenkowie 196 Giliacy 513 Goldowie 504 Indonezja 203 Irkuck 195 Jakuci 512, 514, 520. 549-552 Kamczadale 519 Kamczatka 504, 513 Mongolia 563 Oroczoni 504 Ostiacy 547 Samojedzi 533 Syberia 193, 195-197. 503-586 Tatarzy 521 Tunguzi 511, 522, 529, 549, 563 563 243-244, Oceania: Oceania 214 Arch. Karoliny 172 Melanezja 200-201 Mikronezj'1 165-180 Ponape 173 Europa grupy etniczne: Celtowie 232-233 Germanie 233 Lapończycy 184 Łotwa' 536-637 Łużyce 191-193 Meklenburgia 652-660 Mińsk 93-122 Morawy 188-190 Prusy 185-187 Slovensko 187 Słowenia 621-623 Słowiunie 232-233 - pochodzenie 16 Wendowie (Sorbowie) 192 Polska: Galicja 9 Hala pod Wołoszynem 187 Karpaty 188-191 Kórnik 8'; Kraków 71-81 Lwów 7-47, 220, 226 Mazury 185-187 Podole zach. 608 - regiony 431-434 Poznań 83-90 Sucha lO Szczecin 37, 38 Tatry i Podhale 661-666 �682 Złaków 68 Warmia i Mazury 185-187 Wielkopolska 83-92, 453Ziemia Chełmińska 608 - Łemkowska 25, 45 - Malborska 608 Polskie grupy etniczne: Bojarzy Międzyrzeccy 608 Górale Beskidowi 608 Kaszubi 608 484 Księżacy 608 Kurpie 608 Wielkopolanie 608 Etniczne grupy sąsiadujące Białoruś 93-122 Huculi 45 Ruś Czerwona 9 - Szlachtowska 608 - Zakarpacka 638 Vaiasi, Wołosi 188-191 z polskimi: �INDEKS Adaptacja 411 Afrykanistyczna sesja 39, 243-244 Akulturacja Lapończyków 184 Amerykanistyczne seminarium 244 Ankieta Grabowskiego 401-402 - do badań nad tańcem 420 Antropologia amerykańska 207-211 - francuska 206 - perspektywy 206 Archetypy 379-380 Architektura ludowa 228-230 Atlas etnograficzny 30 Atlas językowy 29 - kultury ludowej 602 - - - w Polsce 475 - narodów świata 198--201 - polskich strojów lud. 29 Badania Boasa 208. 209, 210 - faktów kulturowych 22 - folkloru niemieckiego 657 - jqzykowe Połabszczyzny 222 - karpackie :35 - łużyckie 191-193 - Meckłenburgii 652-660 - nad prawem łudowym 227, 391-413 - - przemysłem ludowym 31 - Nil-Kongo 219 - Syberii 193-197, 503-586 - tańca ludowego 233-234, 415-452 - zespołowe 71 Badań etnograf. podstawy n, 7;;, 603 Bajki ludowe 598, 623--626 Ballady 637-6:19 Bibliografia 23, 43, 257-346, 437-449 - Kubarego 177-179 - ludoznawstwa 74 - Syberii 571-583 Broń Ostiaków 54;; - pasterska 18-188 RZECZOWY Budownictwo drewniane 230-231 - przedhistoryczne 231-232 Byliny 639 Chaty Tatarów 528 Chowaniec 407 Czasopism etnograficznych wykaz 567- 569 Definicja etnologii 14, 22 Dialekty Oceanii 179 Dom słowiański 19 Drzeworyt 370 Drzeworyty ludowe 362 Dzieje etnografii 61-70 - Towarzystwa Ludoznawczego 219, 247, 257 Ekspedycja afrykańska 219, 519 - Sibiriakowa 557 Encyklopedia staropolska 495 Etniczne granice 9 - grupy 605 - skład kontynentów 199-201 Etnografia białoruska 93--122 - bułgarska 29 - heroiczna 70 - Oceanii 69, 165-180 - Polski 14, 181-185 - sowiecka 197 - Syberii 507-586 Etnografii definicja 21 - osiągnięcia 477, 478, 481 - problematyka 73 - rozwój 72 Etnologii kierunki 22 - metodologia 14 - zadania 14 - znaczenie 21 7-61, �Ewolucja człowieka Ewolucjoniści 14 Folklo't 13, 65 - białoruski 92-163 --- jakucki 558 - slowiarlski 639-640 - taneczny 21.5-219, Kultur:-' zasadnicze 47-1 [Z\,\'estionariusze do tańca 617-618 23:3--234, 4]5-- 452 Geneza sztuki ludowej 383-388 - tańca 434 Gra ludowa stehvanie, 621-623 Granica mowy słowiańskiej 192 Grupy etniczne 609 - zawodowe 656 Gry i zabawy 460 Historia badań folklorystycznych Imion wybór 405 Indeks nazwisk, patrz 333-345 Integralności 453- ,595 Magia 29 Magiczne z3biegi 471 Mapa etnograficzna 15, patrz też at1a-: Materializm dziejowy 14 Materiały Dybowskiego 541 1edycyna ludowa 598 Melodic polskie 185, 187 Metoda historyczna w etnografii, 21. 470 indeks osobowy . zasada Labana system 42!l Literatura Azteków 225 -- folkjurydyczna 396-401 - ludowa łotewska 636-f\:17 --- --- Zakarpacia 6;17-(;39 Listy Chodakowskiego 1:3C, - r<~arłowicza 587-GOO Ludność nadbaltycl,a G51 Ludoznawstwa prądy 7, ]<l - wielkopolskie 83--92 Losoś u Indian 214 Lódź aleucka 546 484 - etnografii ruskiej Hodowla renów 530 fI oma erectus 204 - sapiens 205 4:)~: 614 Języki Afryki 243-244 Językoznawstwo 222--225 Języków świata rozmieszczenie Jurta Buriatów 523 Kancjonał Mazurski 185-187 Kierunki etnologii i etnografii 22 Kije grzechotkowe 187-188 Koczownicy Afganistanu 183-184 Kolonizacja wołoska 189 Komisja Etnograficzna 79 Konferencja atlasowa 30 Kontakty łużycko-polskIe 192 Kult niedźwiedzia 511 Kultura duchowa 453-484 - Ewenków 196-197 - kreteńska 640-648 - ludowa 22, 609 - - w piśmiennictwie 71 Kultury materialnej układ 22 - przeobrażenia 626-627 225 .- badań nad sztuką 359--389 - statystyczna 220 Metodyka tańca 421-423 Monografie etnograficzne 29 - regionalne 601-~6J 5 Muzea skansenowskie 228-230 Myślistwo syberyjskie 530 Naczynia z kory 544 Narody świata 198-201 Nauki antropologiczne 21 Niecenie ognia 648--649 Obrządek ciałopalenia 628-630 Odzież Tunguzów 531, 549 Ornament 365 Pasterstwo wołoskie 187-188 Pierwiastek ludowy 16 Pieśni białoruskie 599 - historyczne 639-640 - ludowe 40, 85, 460, 489, 65n - polskie na Białorusi 158-162 Plemię Kwakiutlów 208 Podania łotewskie 600 Polski atlas etnograficzny 1;(1" ',!' �Polów łososia 649-650 Postrzyżyny li Słowian 16 Pożywienie 19 - zach. Afryki 181- 182 Prasłowiańszczyzna 2:32-233 Prawo ludowe 407 - zwyczajowe 391-413 Przemiany wsi łużyckiej 191-192 Przemysł ludowy 14 Prz~'siqga na słońce 392 Has pochodzenie 203-205 - podział 205 Region 601-615 Regionalny ruch 614 Rośliny w wierzeniach 25 Rusałki 29 Rybacki sprzqt 655 Rzeżba ludowa 192, 362 Sanie Kamczadali 543 - Koriackie 543 Sesja Kolbergowska 39 - monografii regionalnej 601-615 Slawistyka 220, 221 Słownik Ewenów 538 - ludów Kamczatki 194 - narzeczy Kamczadalów 541 Sinant1lro)Jus w Peldnie 204 Spadkobranie 394 Systematyka pieśni 594 Szaman 530 Szkoła antrollołogiczna 1wow~ka 220. Szkoła antropologii spolecznej - funkcjonalna 469 - ikonograficzna 376 - wiedeńska 21, 22, 367 Sztuka ludowa 359-389 - Słowian 362 211 Tańce huculskie 45 - indyjskie 213 - ludowe 233-234 - polskie 630-632 - ukraińskie 632-63:) Tatuaż 173 - beduiński 213 Umowy dobrowolne 403 Więż etniczna Łużyczan 191 - terytorialna Luo 182-183 Wystawa etnograficzna w Pradze 9 - krajowa we Lwowie 10, 14 - - w Kołomyi 14 Wpływy rumuńskie w Karpatach 188-191 Zallowiedź śmierci 19 Zaprzęg dla psów 546 Ziemianki 518 Zwyczaje pogrzebowe 471 - spadkowe 395, 397 Źródła arabskie 181 - łacińskie i greckie 29 �SPIS ILUSTRACJI strona 1. Fotografia wstępu A. Maryańskiego do pracy: A. K a m i e ń s k i, Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc . 2. Faksymilie strony tytułowej: L. S i en i c k i, Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego 3. Faksymile strony 13 Dokumentu osobliwego miłosierdzia . 4. Faksymile strony tytułowej: J. K o p e Ć, Dziennik podróży 5. Ilustracja z berlińskiego wydania Dziennika 6. Józef Kowalewski (1800-1878) 7. Faksymile strony tytułowej: J. K o b y ł e c k i, Wiadomości o S)Jberii i podróże 8. Chata Tatarów syberyjskich 9. Tunguzka na renie 10. Samojedzka odzież zimowa 11. Faksymile strony tytułowej: A. G i 11 e r, Opisanie zabajkaLskiej krainy 12. Aleksander Czekanowski (1830-1879) 13. Faksymile z zapils,ami słownikowymi A. Czekanowskiego 14. Jan Czerski (1845-1892) 15. Benedykt Dybowski (1833-1930) 16. Tablica na grobie J. Czerskiego 17. Szpital założony przez B. Dybowskiego na Kamczatce 18. Model koriackich sań 19. Model sań kamczadalskich 20. lKamczadalskie naczynia z kory 21. Model aleuckiej łodzi 22. Szle do zaprzęgania psów 23. Ostiak z nad Obi 24. Tunguz w zimowej odzieży 25. Wacław Sieroszewski (1858-1945) 26. Edward Piekarski (1858-1934) 27. Mikołaj Witaszewski (1857-1918) 28. Zjazd uczestników ekspedycji 1. M. SibiTiakowa 29. Feliks Kon (1864-1941) 30. Bronisław Piłsudski (1866-1918) . 31. Maria Antonina Czaplicka (1886-1921) 32. Władysław Kotwicz (1872-1944) . 33. Prof. dr Tadeusz Lehr-Spławiński . 509 514 516 518 521 525 527 528 529 531 536 537 538 539 540 541 .'542 54:, 54:3 544 545 546 547 548 549 553 555 556 553 559 563 565 665 �CONTENS I OF PART II Articles page Ksawery P i woc k i, Folk-art in Science About Art (Summary) . Juliusz W i s ł o c k i, Problematic of Investigations About Contemporary Law of Polish Villager's Environment and from Villages Derivatived (Summary) Roderyk L a n g e. The History of Investigations about Folk Dance in Poland (Summary) Tadeusz W rób l e w s k i, An Outline of History in Folk-Spiritual-Culture Investigations in Poland (Summary) . Wacław O l s z e w i c z, The Life and Works of Zygmunt Gloger . Antoni K u c z y ń s k i, The Contribution of Poles to Investigations about Peoples of Siberia (Summary) . .Jerzy S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim ~opaciński 1888-1903 Józef B u r s z t a, The Region and Regional Ethnographic Monographs. Problems and Investigations' Methods. (Summary) . II Reports and ela Stęślicka) (.!lntoni Nike Kur statji, pisma i dniewniki. Irkuck in njegov evropski okvir. Ljubljana 587 599 615 1963 Maku!ski) 619 Krzyżanowski) życie 621 . społeczne wsi. Warsaw 1964. Jasiewicz) 624 Maria C a b a l s k a, Zagadnienie obrządku ciałopalnego. Wiadomośd Arche· ologiczne 1964. (Zygmunt Klodnicki) Z. N o ż y ń s k a, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połowy XVI w.). Poznań 1963 (Rod eryk Lange) . A. G u m i e n i u k, Narodne choreograficzne mistectvo Ukrainy. 1963 (Roderyk 503 618 stehvanje About Yugoslav Folk-Tales (Julian B. G o ł ę b i o w s k i, Kultura Izwestija 453 485 1956 Kuczyński) (Zbigniew 415 616 Neopublikovannyje e t, Ziljske (Krzysztof 391 reviews Pierre Teilhard de C h a r d i n, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grup~' zoologicznej ludzkiej. Pax 1962 (Wanda Stęślicka) . Man. A Monthly Record of Anthropological Science, London 1963 (Wan1. D. Ć e r s kij, 359 Lange) na Etnografskija 626 628 630 Institut i Muzej. Sofij a 1963 (Kole Simiczijew) 632 �tl88 Łatyszskije narodnyje aniekdoty. Riga 1961 (Ka.?irnier: Pictkiewicz) P W. L i n t u r, Narodnyje ballady Zakal'patija i ich zapadnoslavjanskije svjazi. Kijev 1963 (Henryka Romańska) V. K. S a k o l o v a, Istorija, folklor. iskusst\,O slavijanskich narodov Doklady sovetskoj delegaciji - V Meżdunarodnyj sjezd Slavistov. Sofia 1963, pages 461·-482 (Henryka Romai!ska) . R. W. H u t c h i n s o n, Prehistorie Crete. London 1962 (Zofia Gunsiniee) Sture L a g e re r a n t z, African Methods of Fire-l\1aking. Upsala 1954 (Konrad Wypyeh) styna Swierezyńska) Jahrzehnt 637 638 647 ()49 volkskunc11iche Forschung in :VIecklenburg (Siegfried Neu- mann) 649 III Edward P a s s e n d o l' f e r. Museum in Zakopane Museums About the Tatra i\Iountains T. Chalubiński 659 IV Ch l' o n ic s Memories about Prof. Dr. Tadeusz Lehr-Splawinski (Slallisław Bąk) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (Z ygmullt Klodnicki) 665 67:3 V Inedx of the LI-th volume List of plates Contens in English 635 649 Dietrich T r e i d e, Die Organisierung des indianischen Lachsfangs im westlichen Nordamerika. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Basil D a v i d s o n, Stara Afryka na nowo odkryta. Warszawa 1961 (KryEin (;34 Varia of Lud. par I and pat·t II (O. G.) 675 68f 687 �LUD 1895-1967 Tom Tom Tom Tom Tom Tom I, z. 1-4, za wk 1895, red. Antoni Kalina, s. 2'68 II, z. 1-4, za rok 1896, red. Antoni Kalina, s. 376 III, z. 1-4, za rok 1897, red. Antoni Kalina, s. 388 IV, z. 1-4, za rok 1898, red. Antoni Kalina ,s. 4:i4 V, z. 1-4, za rok 1899, red. Antoni Kalina, s. 392 VI, z. 1--4, za rok 1900, red. Antoni Kalina z udzialem Franciszka Kl'cek" i Jana Leciejewski·ego, s. 416 Tom VII, z. 1-4, za rok 1901, red. Antoni Kalina, s. ~40 Tom VIII, z. 1-4, za rok 1902, red. Antoni Kalina, s. 445 Tom IX, z. 1--4, za rok 1903, red. Antoni Kalina, s. 428 Tom X, z. 1-4, za rok 1904, red. Karol Potka1'lski i Seweryn Udziela, s. 172 Tom XI, z, 1-4, za rnk 1905, red. Karol Potkański i Seweryn Udzlela, s. 460 Tom XII, z. 1-4, za l'ok 1906, red. Józef Kallenbach, s. 348 Tom XIII, z. 1-4, za rok 1907, red. Wilhelm Bruchnalski, s. 357 Tom XIV, z. 1-·4, za rnk 1908, red. Szymon Matusiak, s. 407 Tom XV, z. 1-'!, za rok 1909, l·ed. Szymon lVIatusiak, .s. 373 Tom XVI, z. 1-4, za rok 1910, red. Adam Fischer, s. 432 Tom XVII, za rok 1911, red. Adam Fischer, s. 303 Tom XVIII, z. 1-4, za rok 1912, red. Adam Fischer, s. 240 Tom XIX, z. 1-4, za rok 1913, red. Adam Fischer. s. 172 Tom XX, za lata 1914-1918, red, Adam Fischer, s. :,32 Tom XXI, za rok 1922, (seria If, t. 1), red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXII, za rok 1923, (seria II, t. I), red. Adam Fischer, s. l'j8. Tom XXIII, za rok In'!, (seria II, t. II]), red. Adam Fischer, s. 183. Tom XXIV, za rok 1925 (seria II, t. IV), red. Adam Fischer, s. 240. Tom XXV, za rok 1926 (seria II, t. V). red. Adam Fischer. s. 144· 18. Tom XXVI, za rok 1927 (seria II, t. VI), red. Adam Fischer, s. 160. Tom XXVII, za rok 1928 (seria II, t. VII), rEd. Adam Fischer, s. ~04. Tom XXVlTI, za rok 1929 (seria lI, t. VIII). red. Adam Fischer, s. 255. Tom XXIX, za l'Ok 1930 (seria 11. t. IX), red. Adam Fischer. s. 21!. Tom XXX, za rok 1931 (seria II, t. X). red. Adam Fischer, s. 276. Tom XXXI, za rok 1932 (seria II, t. XI), red. Adam Fischer, s. 180. Tom XXXlI, za rok 1933 (seria II, t. XII), red. Adam Fischer, s. 196. Tom XXXIII, za lata 1934-1934 (seria II, t. XIl), red. Adam Fi,scher, s. leI). Tom XXXIV, za ro,k 1936 (seria II, t. XIV), red. Adam Fischer, s. 304. Tom XXXV, za rok 1937 (seria II, t. XV), red. Adam Fischer, s. 208. Tom XXXVI, za lata wojenne 1939-1945, red. Józef Gajek i Tadeusz Sewcr:,-n. s. 502. n- Lud, t. 51, CZ, II, 1%8 �tiHO Tom XXXVII, za rok 1946, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 627. Tom XXXVIII, za rok 1947, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 782. Tom XXXIX, za lata 1948-1951, red. Józef Gajek i Tadeusz Seweryn, s. 806 40,Tom XL, za rok 1'952-1953, red. Józef Gajek, s. 1111 40.70,Tom XLI, za rok 1954, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 1480 Tom XLII, za I"ok 1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 992 65.40,Tom XLIII, za I"Ok 1956, red. Józef Gajek, s. 515 . Tom XLIV, za rok 1957, red. Józef Gajek, s. 632 . 40.-' 40,Tom XLV, za Tok 1958-1959, red. Józef Gajek, s. 669 40,-Tom XLVI, za rok 1960, red. Józef Gajek, s. 704 8.1,Tom XLVII, za rok 1961, red. Józef Gajek, s. 708 85,Tom XLVIII, za rok 1962, red. Józef Gajek, s. 691 100,~Tom XLIX, za rok 1963, red. Józef Gajek, s. 890 100.Tom L, za lata 19M-1965, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. 800 80,-Tom LI, za lata 1966-1967, cz. 1 i 2, red. Józef Gajek, s. fJ92 Tomy I-XXXVIII są wyczerpane. �Cena zł 40.-; .f· ./ / ) ( WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA latach 1895-1967 W LUD (1895-1967) Tomy I - LI PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - (193ł-196,) (194,-1967) VIII ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-196,) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE I SIERADZKIE zeszytów: 7 czę:~~ V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-196,) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA (1958--196,) Tomy I - IV LITERATURA LUDOWA (195,-196,) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959 -196,) VIII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-196,) wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁAW, PL. NANKERA 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e29808ed8c87a6b50164c6cbdc8921f9.pdf 5cb7519807337a0ece89dfa774839125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:297 Title A name given to the resource Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.31-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W DWLJOZIESTOPJF;CIOLECIE ETNOGRAFII POLSKIEJ Lud, t. 53, 1969 1". JOZEF BURSZTA ETNOGRAFIA W ĆWIERĆWIECZU POLSKI LUDOWEJ ORGANIZACJA - TENDENCJE - KIERUNKI BADAA Jubileusz 25-lecia Polskiej RzeczYlpospolitej Ludowe1j, który właśnie obchodzimy, jest okazją do refleksji, do czynienia podsumowań i do swoistego bilansu na różnych odcinkach życia społeczeństwa polskiego, także w nauce, tutaj konkretnie - etnografii. Dwadzieścia pięć lat w dziejach jednej dyscypliny naukowej może być różne. Może to być dużo, może też być i niewiele. Gdybyśmy tak ten okres 25 lat przymierzali wstecz, to moglibyśmy uzyskać takie np. okresy: lata 1914-1939, a więc w zasadzie okres międzywojenny z najbardziej typowymi dla niego osiągnięciami syntetyzującymi w opracowaniach: A. Fischena, J. S. Bystro,nia, S. Poniatowskiego i K. Moszyńskiego. Wcześniejsze dwudziestopięciolecie objęłoby mniej więcej lata 1880-1914, znamienne działalnością trzech ośrodków etnograficznych: lwowskiego (Lud), warszawskiego (Wisła, J. Karłowicz) i kraikowskiego (Akademia Umiejętności). A znów wcześniejszy jeszcze okres - lata 1855-1880 - to dominująoa na polu etnograficznym ,postać O. Kolberga i j~go seria Ludu, itd. Każdy z takich i innych okresów w dziejach polskiej etnografii stwarzał różne warunki jej rozwoju i różnie się do tego rozwoju przyczynił; były okresy powolnego rozwoju, były lata stagnacji czy, odwrotnie, niezwykłych osiągnięć. W żadnym wszJakże z takich dotychczasowych dwudziestopięcioleci nie nastąpiły tak wielkie i znamienne, tak różnorodne i wszechstronne, a zarazem tak przyśpieszone przeobrażenia, ja1k w 25-leciu Polski Ludowej; wielkie różnorodne i wszechstronne, gdyż dotyczyły nie tylko samej nauki, jej org1anizacji, bazy ludzkiej, metodologii i problematyki badawczej, 'ale - co właśnie znamienne - także przedmiotu tej nauki - ludu i jego kultury; przyśpieszone, gdyż nigdy jeszcze w dziejach narodu polskiego nie nastąpiło w ciągu zaledwie 25 lat tyle jakościowych przeobrażeń, zmieniających do gruntu zarówno strukturę społeczeństwa, jalk i obraz jego kultury. �32 JÓZEF BURSZT A Etnografia jest nauką o życiu i kulturze terytorialnych grup ludzkich, przede wszystkim o kulturze żywej, aktualnej. Przedmiot ten stał się tymczasem bardzo zmienny i coraz trudniej uchwytny. Już niemal przed półwieczem nasz sławny etnolog, B. Malinowski, pisał: "Etnologia znajduje się w smutnej i absurdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, polegającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat naukowy, wypracowywać właściwe narzędzia badawcze i chce już przystąpić do opracowywania wyznaczonych sobie zadań, przedmiot jej badań znika z pola badawczego, i to znika z niezwykłą szybkością" (Argonauci zachodniego Pacyfiku ..., wyd. polskie, 1967, s. 13). Stwierdzenie to można odnieść szczególnie właśnie do naszej polskiej rzeczy·wistości w okresie po ostatniej wojnie. Istotne cechy kultury ludowej, równoznacznej niemal w naszych, polskich warunkach z kul turą wsi, kulturą chłopską, na początku tego okresu to jeszcze: zdecydowana dwuklasowość społeczeństwa polskiego i jego kultury, gdy ok. 70% ludności mieszkającej na wsi T€lprezentowało kulturę tradycyjną, chłopską, traktowaną dotąd przez elitarną klasę społeczeństwa ja-ko kultura "gorsza", "niższa" i zawsze przeciwstawiana kulturze elitarnej, jako "wyższej", "lepsrej" itd.; to jeszcze zamknięcie wsi w jej własnych opłotkach, w tradycyjnym, niemal natumlnym systemie gospodarowania a prymitywnej, niskiej technice, w kręgu tradycyjnej sfery życia zbiorowego i wyobrażeń, przy zasadniczym odcięciu spraw wewnętrznych wsi od szerszego świata i przy braku z tym światem szerszych kontaktów itd., ttd. Jakże natomiast odmienny obraz mamy w końcu 25-lecia: kilikumilionowy odpływ ludzi ze wsi do miast i przemysłu; masowy udzia'ł młodzieży wiejskiej w szkolnictwie zawodowym i ogólnym; modernizacja i technicyzacja gospodarstwa wiejskiego; zasadniczy postęp w warunkach codziennego żyda i jego gruntowna modernizacja przy szerokim udziale ludności wsi w kulturze masowej - itd. W efekcie takich przeobrażeń nastąpiło nie tylko zasadnicze wyrównanie się kultury wsi z kulturą ogólnonarodową ale i fakt, że to, co dotąd było okreśLane jako kultura ludowa (w sensie tr-adycyjnym), odeszło czy odchodzi szybko w przeszłość stając się w gruncie rzeczy coraz więcej kategorią historyczną. Stało się jasne, że te wszystkie procesy zmian i w efekcie kategorialnie odmienna zupełnie sytuacja, jaka powst.ała w zakresie życia i kultury podstawowych warstw pracującego ludu w okresie Polski Ludowej, musiała w jakiś sposób rzutować na same losy etnografii, ,na jej przedmiot, metody, orientacje metodologiczne itd. Spoglądając więc wstecz na ubiegłe 25-lecie wypadnie przyglądnąć się nie tylko przedmiotowym zmianom w obrębie samej etnografii, ale także i temu, czy i w jakiej mierze zmiany te korespondowały z bieżącymi potrzebami życia. Jest �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 33 to tym bardziej wskazane, że etnografii - w jej szewkim ujęciu nie można ograniczać tylko do dyscypliny naukowej, skupi'ającej ścisłe jeno grono specjalistów. Jest bowiem faiktem, ·że poza fachowymi ośrodkami uniwersyteckimi, akademickimi i muzealnymi, czynne zainteresowania etnograficzne miały i mają dość szerokie rzesze amatorów i różnego pokroju dział-aczy. Trzeba też pamiętać, że wiele dziedzin tradycyjnej kultury ludowej sta'10 się w omawianym okresie przedmiotem praktycznego zainteresowania zarÓ'wno; poEtyki kulturalnej państwa, wielu instytucji społeczno~kulturalnych w ramach szerokiej kultury masowej, jak też wreszcie żywego nurtu indywidualnych upodobań estetycznych. Tej swoistejotoc~ki, jaką zyskał przedm,iot zainteresowań etnografii kultura ludowa - nie spotykamy na ogół przy przedmiocie badań innych dyscyplin naukowych. To oczywiście musi w jakiś sposób rzutować nie tylko na same naukowe zainteresowania etnografów, ale także na ich praktyczne stanowisko życiowe. To może stanowić też swoiste kryterium dla stanowiska etnografów w tym pierwszym i drugim zakresie spraw. Stan, rozwój i sytuacja w powojennej etnografii polskiej były przedmiotem już kilkakrotnych omówień przy różnych okazjach (zob. zestawienie ważniejszych pozycjibibliografic:wych w końcu artyku'łu). Tam też może czytelnik znaleźć poźądane szczegóły, na które tu oczywiście bralk miejsca. Ponieważ niektóre działy etnografii są w niniejszym tomie Ludu omówione w bardziej szczegółowych artykulach A. Kutrzeby-Pojnarowej, M. Frankowskiej i M. Znamierowskiej-Priifferowej, które to artyikuły dają wystarczające z:bNżenie do kolej'nych problem6w - ograniczymy się w tym, wstę'Pnym niejako artyikule do niektórych, uzupełniających punktów widzea'lia, mając głównie na uwadze: zarys ogólny tych dziejów, zasadnicze linie rozwojowe i ich osiągnięcia w zestawieniu z konkretmymi potrzebami. W tym ogólnym ujęciu nie :będzie oczywiście chodziło o przyczepianie laurelk ale o to, 'by z rzeczywistego dotychczasowego przebiegu .spraw uwydatnić możliwie jasno konsekwencje pnaktyczne i ,postulaty a'la przysZ'łość. W tym ogólnym zarysie chcielibyśmy poszukiwać odpowiedzi na następujące główne kwestie: 1. jakie nastąpiły zmiany organizacyjne polskiej etnografii i jak one rzutowały na rozwój samej nauki; 2. jakie zmiany ,nastąpiły w głównych u1kierunkowaniach teoretyczno-metodologicznych i w jakiej mierze korespondują one ze współczesnymi wymaganiami; 3. jakie są najważniejsze kierunki prac badawczo-naukowych, ich istotne osiągnięcia i potrzeby; 4. ja1ki był, jest czy nawet powinien być stosune.k samej nauki do u;powsze.chniającego się zjawiska, które nazwiemy tu folkloryzmem. 3 - Lud, t. 53, 1969 �34 JOZEF BURSZT A I W organizacji polskiej etnografii mamy wyraźne cztery piony: Ikatedry uniwersyteckie, zakłady i pracownie naulkowe w ramach organizacyjnych Polskiej Akademii Nauk, specjalistyczne towarzystwa naukowe z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym na czele, czy też ośrodki etnograficzne w ogólnych i regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, wreszcie - jako ostatni pion - muzea etnograficzne czy też działy etnogr'aficzne w muzeach ogólnych. W powojennych zaś dziejach polskiej etnografii wydziel,ają się dwa główne okresy: do 1954 r. i po tym okresie, Ikiedy dzięki stworzeniu Instytutu Historii Kultu~y Materialnej PAN w grę weszły nowe formy organizacyjne badań nau1kowych oraz nowe stanowiska i tendencje badawcze i teoretyczno-metodologiczne. Okres pierwszych kilku lat powojennych wypełniła wytężona odbudowa uniwersyteckich ośrodków etnograficznych. Już w r. 1944 powstaje w Lublinie Katedra Etnografii i Etnologii pod kierunkiem Józefa Gajka, tam też reaktywuje się Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, jedyna powszechna org1anizacja polskich etnografów, która zaczyna odtąd po raz pierwszy w swych dziejach obejmować swą działalnością cały obszar kraju. Z ram też tego Towarzystwa wychodzi dość wcześnie szereg ogólnopolskich inicjatyw etnograficznych. W zniszczonej Warszawie posiadającej przed wojną kilka katedr typu etnograficznego, powstaje zupełnie od nowa Zakład Etnografii UW pod kierunkiem Witolda Dynowskiego. Podobnie w Poznaniu Eugeniusz Frankowski doprowad~a do wskrzeszenia Instytutu Etnologii UP., obok powstałego na krótko (B. Stelmachowska) Zakładu Etnografii Słowian Zachodnich. W Krakowie, z którym wojna obeszła się względnie łaskawie, Katedrę Etnografii Słowian tworzy Kazimierz Moszyński przesiedliwszy się tu z WHna, a Kazimierz Dobrowolski reaktywuje Seminarium Etnologii i Socjologii, przemianowane później na Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii. Powstają następnie zakłady etnograficzne w dwóch następnych, dotąd nieuniwersyteckich ośrodkach: w Toruniu (Boże.na Stelmachowska) i w Łodzi (Kazimiera Zawistowicz-Adamska). Tworzy się także uniwersytecki ośrodek etnograficzny we Wrocławiu (przejściowo Roman Reinfuss, potem Adolf Nasz, od 1953 także Józef Gajek). We wszystkich ośrodkach, prócz jedynie Krakowa, wyposażenie zakładów i ikatedr etnograficznych musiało być stworzone zupełnie od nowa, w takich też warunkach podjęto zarówno prace badawczo-naukowe jak i dydaktyczne. Do końca 1948 r. etnografia tworzy oddzielną sekcję kształcenia studentów w ramach tzw. nauk antropologicznych, jest ona też tzw. �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 35 przedmiotem pobocznym dla studium geografii, historii sztuki i socjologii i niektórych kierunków filologii, wg programu przedwojennego. Już jednak w 1950 r. wprowadza się, obok studiów etnograficznych starego typu, kształcenie studentów w ramach tzw. Studium Historii Kultury Materialnej, na trzech tylko uniwersytetach: warszawskim, krakowskim i poznańskim. Studium to 'łączyło ściśle archeologię z etnografią i kładło nacisk - zgodnie z ówczesnymi tendencjami na (zaniedbaną dotąd w znacznej mierze) historię kultury materialnej. Po kilku latach Studium HKM zostaje zastąpione dwoma odrębnymi kierunkami - archeologią i etnografią. Odtąd etnogPaiia zaczyna być nauczana według jednolitego, zmienianego zresztą i ulepszanego co pewien czas programu, aż na 6 uniwersytetach, poza więc wymienionymi także na łódzkim j lubelskim. I chociaż ostatnio nauczanie etnografii zostało ograniczone do 4 uniwersytetów {przejściowo nawet do trzech), to sam fakt, że stanowi ona u nas odrębną sekcję uniwersytecką należy uważać za okoliczność bardzo pomyślną. Wiadomo przecież, że nie jest tak w wielu krajach europejskich, gdzie etnografię złączono z innymi dyscyplinami, zwłaszcza z filologią i historią. Okazuje się ponadto, że obawy Komisji Planowani'a o swoistą "nadprodu1kcję" młodej kadry etnografów - co uwidacznia się we wprowadzaniu corocznie na nie1których uniwersytetach studiów przemiennych - jak dotąd, nie sprawdzają się. Absolwenci etnografii znajdują joaiksię okazuje - dość szerokie możliwości zatrudnienia nie tylko w placówkach ściśle etnograficznych, ale także - i może przede wszystJkim w rozwijających się dynamicznie instytucjach społeczno-kulturalnych, do czego zresztą, z racji swego przygotowania, są chyba najbardziej predestynowani. F-aikt ten rzutuje w ja1k.iś :sposób na sam iprogram kształcenia etnograficznego. Jest charakterystyczne, że żaden z uniwersytedkich ośrodków etnograficznych nie doszedł do stworzenia własnego organu wydawnicrego (jak to jest np. w archeologii). Cała produkcja nauikowa tych ośrodków była przejmowana bądź przez serie wydawnicze PTL, Etnografię Polską, publikacje muzealne czy też wydawnictwa o charakterze ogólnym. Powstały co najwyżej (jaik np. w Poznaniu) etnograd'iczne serie wydawnicze w ramach wydawnictw uniwersyteckich. Etnografia zresztą nie miała nigdy takiej pomyślnej aury społecznej ja np. 'archeologia, która cieszyła się maksymalnym niemal uznaniem, ostatnio głównie z racji swej funkcji w obchodach Tysiącleda Państwa Polskiego. alPinia społeczna w wartościowaniu etnografii wydaje się od pewnego czasu zmieniać na korzyść, co jest chyba zjawiskiem nieco złożonym; wiązać się to zdaje takźe ze zmianą· wartościowania samej ikultury ludowej. �36 JOZEF BURSZT A PolsJkie Towarzystwo Ludm~nawcze (do 1951 Zarząd Główny w Lublinie, w latach 1951-1953 w Poznaniu, potem we Wrocławiu) było co najmniej przez 10 powojennych lat jedyną ogólną organizacją etnografów i wyłącznym zorganizowanym reprezentantem tej nauki na zewnątrz. Ono było też jedynym forum wymiany myśli, dyskusji przedmiotowych i teoretycznych, podejmowania szerszych akcji badawczych omz szerokiej dzia"lalności wydawniczej, pod wieloletnim efektywnym kierownictwem prof. J. Gajka. Na czoło wysuwa się ta ost'atnia działalność. Warto tu więc przypomnieć i uporządkować odnośne fakty. Tak więc tuż po wojnie PTL wznawia zasłużone c7Jasopismo etnograficzne Lud jako swój organ, ponadto uruchomiło względnie wznowiło po kolei szereg serii wydawniczych, a mianowicie: 1. Prace Etnologiczne - od 1947 T., wyszło tomów 9. Seria obejmuje - jak wiadomo - prace z zakresu etnogl'afii powszechnej; 2. Prace i Materiały Etnograficzne - od 1934 r., łącznie tomów 26 (w tym po wojnie tomów 21). Zawierają one zazwyczaj prace zbiorowe dotyczące etnografii regionalnej oraz różne monografie tematyczne; 3. Atlas Polskich Strojów Ludowych od 1949 r. Dotąd ukazało się 29 zeszytów z różnych regionów Polski; 4. Archiwum Etnograficzne od 1951 r., dotąd tomów 30, wydawanych powieliaczowo (malą poligrafią) a zawierających prace o różnym charakterze źródłowym (np. źródła do strojów ludowych, kwestionariusze, bibliografie, biografie i monografie tematyczne); 5. Biblioteka Popularna - od 1958 L, dotąd tomów 4; 6. Literatura Ludowa - od 1957 r., nieTegul'arnie wychodzący 2-miesięcznik jako jedyne c7Jasopismo fallklarystyczne pod red. J. Krzyżanowskiego; wyszło roczników 10; 7. Łódzkie Studia Etnograficzne - od 1959 r., rocznik, pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej w Łodzi, dotąd tomów 10; i wreszcie 8. Dzieła Wszystkie O. Kolberga. Jest to seria specjalna, zainicjowana - jaik wiadomo - już w pierwszych latach po wojnie, do jej realizacji przyszło jednak dopiero w ramach obchodów TysiącJeda Państwa Polskiego. Od 1962 T. do jesieni r. 1969 wyszło łącznie tomów: 50, ca,łość, 'będ.ąca w ikoile'jnym OIpracowani1u,pr'zewidziana jest na 80 romów. Wszystlkie te serie wydawnicze, z których aż 8 powstało w okresie omawianym, - nadal kontynuowane, choć różnie można je w szczegółach oceniać - są niewątpliwie dużym osiągnięciem organizacyjno-wydawniczym PTL, wysuwającym tę organiz'ację wśród innych analogicznych w Europie na jedno z naczelnych miejsc. Czołową rolę pełniło czasopismo Lud aż do uk'azania się drugiego - Etnografii Polskiej. Na jego łamach miały miejsce także w okresie przełomowym lat 19491953 podstawowe dyskusje metodologiczne nad charakterem etnografii �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 37 w aspekcie współczesnej myśli naukowej i nowoczesnych potrzeb społecznych. Właśnie PTL organizowało wiele takich konferencji (do 1952 r. odbyło się ich 6), przyswajało również, szczególnie w tym właśnie okresie, osiągnięcia i metody etnografii radzieckiej. Gdy zaś w wyniku swoistej organizacji polskiej nauki nastąpił rozdział poszczególnych dziedzin kultury ludowej o czym jeszcze wspomnimy - między Instytut Sztuki, Instytut Badań Literackich i Instytut Historii Kultury Materialnej kładący nacisk na badania tej właśnie dziedziny kultury - Towarzystwo Ludoznawcze było, jako to słusznie zaznaczył J. Gajek (Lud, t. 43), jedyną platformą łączącą całość problematyki etnograficznej i utrzymującą żywy kontakt zarówno ze specjalistami innych dziedzin (językoznawstwa, antropologii, filologii, historii kultury itd.), j-ak też z szeroką rzeszą miłośników swojszczyzny - z regionalistami, krajozlnawcami i różnego ,autor'amentu etnografami - amatorami. Poświęciliśmy sporo miejsca omówieniu działalności PolsIkiego Towarzystwa Ludoznawczego jako najbardziej dla etnografii polskiej zasłużonej ogólnopoilskiej organizacji społeczno-kulturalnej o wyłącznym profilu etnograficznym. Nie należy jednak zapominać, że pewną etnografkzną dział,alność badawcw-naukową i wydawmiezą spotkać moż·· na zarówno w regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, jak też i w specjalistycznych towarzystwach naukowych. Te pierwsze jak np. Pozmańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Lubuskie Towarzystwo Naukowe i inne - wyłoniły oSitatnio specjalne komisje etnograficzne z własnym planem badawczo-naukowym. Ale nawet i wtedy, kiedy takich komisji nie ma, etnografia regionalna znajduje w nich od czasu do czasu swe miejsce, w niektórych, jak np. w Rzeszowie, Gdańsku, wybitne. Zależy to od lokalnych okoliczności, a zwłaszcza od zainteresowań ich członków czy pracowników. Podobnie jest w specjalistycznych towarzystwach naukowych, do których często właśnie przechodzi po studiach młoda kadm etnografów. Można tu wymienić: Instytut Zachodni, Instytut Zachodnio-Pomorski, Instytut Bałtycki w Gdańsku, Instytut Śląski w Opolu, czy - ostatnio wydzielony w Olsztynie z Towarzystwa "Pojezierze" - Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Rozwijająca się ostatnio dość żywo działalność takich ośrodków (nie zawsze, co prawda własnymi siłami etnograficznymi lecz często zapraszanymi z zewnątrz) zasługiwałaby już na osobne omówienie. Jest oczywiste, że kierunek działalności tych ośrodków jest do pewnego stopnia odbiciem sytuacji panującej w etnografii uniwersyteckiej i akademickiej, czy w działalności muzealnej. Kolejnym pionem organizacyjnym polskiej etnografii są zakł-ady �38 JOZEF BURSZTA Polskiej Akademii Nauk. Pierwsza ogólnopolska konferencja metodologiczna etnografów ,w Krakowie (17-19 II 1951), zorganizowana przez PTL i zapoczątkowująca teoretyczną reorientację etnografii, uchwaliła wprawdzie powołanie w obrębie Polskiej Akademii Nauk odrębnego Instytutu Etnograficznego, do jego jednaik powstania mimo kilku jeszcze późniejszych i nawet najnowszych prób - dotąd nie doszło. W obrębie natomiast powołanego z końcem 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN wydzielono z początkiem 1954 r. Dział IV tegoż Instytutu (kier. prof. W. Dynowski) jako akademicką reprezentację etnografii polskiej. Po pewnych zmianach organizacyjnych w skład tego Działu wchodzą ostatnio następujące zakłady i pracownie: Zakład Etnografii POJWszechinejw Warszawie (kier. prof. W. Dynowski) z podległą .jemu Pra'cownią Etnografii Powszechnej w Poznaniu {doe. M. F,ranlkowslm); Zakład Polskiego Attlasu Etnograficznego we W!rodawlu (prof. J. Gaj~k) - agenda przejęta zPo1skiego Towarzystwa Ludoznawczego; Zakład Etnografii Polski w Krakowie (prof. M. Gładysz) ze specjalną w obrębie tego Zakładu Pracownią Etnografii Karpat; Zakład Etnografii Polski w Warszawie (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) z podlegającą jemu formalnie Pracownią Etnograficzną w Łodzi (prof. K. Zawistowicz-Adamska), w ramach zaś tej ostatniej specjalny Zespół Badania Kultury Robotniczej (Ikier. prof. K. DobrowolsJki). Łącznie zatem 7 zakładów i pracowni z zespołem. Organem Dzia'łu zostało czołowe dzisiaj czasopismo etnograficzne w Polsce Etnografia Polska (od 1958, dotąd tomów 12), prace zaś pracowników drukuje się w serii Biblioteka Etnografii Polskiej (dotąd tomów 16). Cechą szczególną rozwoju stosunków w okresie powojennym jest oderwanie niektórych dziedzin kultury ludowej z zakresu organizacyjnego etnografii i przydzielenie ich odrębnym instytutom. Tak więc folklor słowny stał się przedmiotem badań odrębnego zakładu dla badań literatury ludowej, wchodzącego w ramy organizacyjne Instytutu Badań Literackich PAN (kier. prof. J. Krzyżanowski i dr H. Kapełuś). Z pracownią tą związana jest redakcja czasopisma PTL Literatura Ludowa. A znów folklor muzyczny i sztuka ludowa objęte są badaniami Instytutu Sztuki PAN, przez dwie odrębne pracownie, a mianowicie: Pracownia Badań Sztuki Ludowej (prof. R. Reinfuss: niejako organem tej pracowni jest kwartalnik Polska Sztuka Ludowa, od 1947 r.). Drugą jest Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym (kier. uprzednio doc. M. Sobieski, ostatnio mgr .T. Sobieska). Ostatnim wreszcie, czwartym pionem organizacyjnym polskiej etnogr.afii są muzea. Należy tu wyróżnić samodzielne muzea etnograficzne oraz oddziały etnograficzne typu ogólnego. Samodzielnych muzeów �Etnogra/ia w ćwierćWieczu PoLski Ludowej 39 etnograficznych mamy w Polsce 7, ·a to w: Warszawie, Krakowie, Toruniu, Poznaniu, Wrocławiu i w Sanoku; można tu doliczyć także łączOiI1ez archeologicznym muzeum w Łodzi. Więikszość z nich ma swoje wydawnictwa ciągłe: Zeszyty Muzeum Etnograficznego w Warszawie (wyszło zeszytów 7); Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie (od 1966, wyszło tomów 3) oraz tamże seria Prac i Materiałów; Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; Roczniki Etnografii Śląskiej i Zeszyty Etnograficzne we Wrocławiu oraz Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (od 1957, wyszło tomów 12). Drugim typem są muzea wielodziałowe. Dział etnograficzny znajduje się przy sporej części muzeów lokalnych, których liczba zresztą szybko z każdym niemal rokiem rośnie. Niektóre z nich mają swoje, choć nieregularne, periodyki wydawnicze (Bytom, Rzeszów, Opole, Olsztyn, Białystok, Kielce, Sz'czecin). Od pewnego czasu panuje duże ożywienie w ,tworzeniu muzeów skansenowskich. Istnieją one, nie/kiedy w zalążku, w Toruniu, Sanoiku, Zubrzycy Górnej, Olsztynku, Klukach (pow. Słupsk), Opolu, Nowogrodzie Łomżyńskim i we Wdzydzach Kaszubskich; tworzą się w: Po~naniu, Zielonej Górze, Szczecinie i w killku jeszcze innych ośrodkach. O działalności muzeów informuje szczegółowo artykuł prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej. Interesuje nas w tej chwili ten zasadniczy fakt, że zarówno samodzielne muzea etnograficzne jak i takież oddziały w muzeach ogólnych -prócz swoich wielostronnych funkcji - stały się, przynajmniej znaczna ich część, bardzo poważnymi placówkami naukowymi a cennym regionalnym profilu badawczo-naukowym i dokumentacyjnym, częstokroć wręcz odkrywczym. Przykładów można by dać wiele, aż do takich niezwyklecharakterystyc~nych i twórczych postaci, jak np. doc. dr A. Chętnik czy doc. F. Kotula. Ta strona działalności muzeów, zwłaszcza właśnie regionalnych, zasługiwałaby również na specjalne omówienie. Na całość więc dorobku etnografii polskiej w ciągu ostatnich 25 lat dorobku niewątpliwie ogromnego składa się ogólna suma osiągnięć wszystkich tych czterech jej pionów organizacyjnych. Jest to suma złożona dość mechanicznie, gdyż z części, z których każda rozwijała się w znacznej mierze od siebie niezależnie; każdy pion bowiem, podlegający innym organom zwierzchnim, wypracowywał swoje plany badawczo-nauikowe we własnych ramach, bez koordynacji z innymi pionami, a nawet jeśli chodzi o ośrodki uniwersyteckie bez ich uzgadniania między mniejszymi jednostkami organiz,acyjiI1ymi tego samego typu. Trudno by powiedzieć, czy suma tego dorobiku byłaby większa czy mniejsza, lepsza czy gorsza, gdyby losy organizacyjne potoczyły się inaczej, a więc gdyby cały zakres przedmiotu badań _ �40 JOZEF BURSZT A kultura ludowa, jeśli chodzi o nasze, polskie warun!ki - podlegał muś jednolitemu ośrodkowi planującemu i koordynacyjnemu. to na pewno dorobek inny. Faktem pozostaje, że taka j'ak u nas organizacyjna nauki etnografii nie ma - biorąc w całości odpowiednika w innych krajach. jaikieByłby postać swego II Równolegle z omówionymi zmianami orgHnizacyjnymi w naszej etnografii następowały znamienne przeobrażenia w tendencjach, ukierunkowaniach i prądach teoretyczno-metodologicznych. Zasadnicze zmi'any można ująć w następujące punkty: 1. przeżywanie się i wygasanie różnorodnych "szkół" z okresu międzywojennego przy równoczesnym dużym wkładzie starszego pokołeni'a etnografów w początkach okresu w ogólny dorobek naukowy; 2.ożywione dyskusje metodologiczne nad przedmiotem, celami i metodami etnografii w celu dostosowania jej do zupełnie zmienionej po wojnie sytuacji i potrzeb; 3. zasadnicze oparcie tej nauki o założenia metodologiczne materializmu dialektycznego i historycznego, przy równoczesnym znacznym zainteresowaniu osiągnięciami etnografii zachodniej; 4. planowanie badal1 i ich znaczne ożywienie. Tuż po wyzwoleniu, w 1945 roiku, na czoło wysunęły się pilne potrzeby badawczo-terenowe na Ziemiach Odzyskanych. Należało w pierwszym rzędzie ukazać z jednej strony obraz etnograficzny polskich grup ludnościowych na tych ziemiach, z drugiej przedstawić etnograficzne postulaty w odniesieniu do sposobu zasiedlenia tych obszarów ludnością polską. Etnografowie wzięli aktywny udział w kolejnych sesjach Rady Naukowej dla Zagadniel1 Ziem Odzyskanych, na których przedstawiono (K. Dobrowolski) swoiste dezyderaty w sprawie procesu zasiedlenia tych ziem, jakie wynikały z typu kultury grup osadników. W ramach zaś szeroko zakrojonych prac Instytutu Zachodniego w Poznaniu, publikującego serię wydawniczą Ziemie Staropolskie, a także w serii specj1alnych publikacji i artyikułów, opracowano obrazy kultury ludowej polskich grup autochtonicznych na Pomorzu Zachodnim i Wschodnim (B. Stelmachowska, M. Znamierowska-Priifferowa, E. Sukertowa-Biedrawina), Ziemi Lubuskiej (A. Kutrzeba) i Śląska Dolnego (M. Gładysz, J. Ligęza i inni). Tak się jednak niestety sprawy ułożyły_ że etnografowie - mimo planów i zapowiedzi - nie podjęli (jak np. socjologowie czy demografowie) dość wcześnie badal1 nad kapitalnymi �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 41 procesami osadnictwa, ,adaptacji i integracji kulturowej społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich w celu uchwycenia tych procesów in statu nascendi. Badania takie rozpoczęto właściwie dopiero od roku ok. 1960 (ośrodek poznański, wrocławski, opolski, później też dals7Je), kiedy to pierwszą, najciekawszą bodaj fazę tych procesów trzeba było już w znacznej mierze rekonstruować. Nawiasem mówiąc, etnografia ówczesna (jeśli już użyjemy takiego personifikującego zwrotu), zorientowana według międzywojennych "szkół", nie był'a przygotowana (poza, oczywiście, kierunkiem badawczym K. Dobrowolskiego) do podjęcia tego typu badań. 'Nie dziwne więc, że w stosunku do Ziem Zachodnich ograniczono się na długo do dokumentacji jedynie tradycyjnej kultury ludowej. J est zrozumiałe, że w pierwszych latach po wojnie, w okresie odbudowy placówek i warsztatów naukowych, etnografia polska mogła odbudować się na dorobku międzywojennym i do tego dorobku ukierunkowanego zresztą według różnych "szkół" nawiązała. Do głosu doszli uczeni starszego pokolenia, choć część z nich w czasie wojny zginęła. Nie dożył końca wojny Adam Fischer, zginął z rąk okupantów czołowy polski przedstawiciel wiedeńskiej sZ:koły kulturowo-historycznej i twórca jej "polskiej" odmiany - Stanisław Poniatowski. Jego jednak teoretyczne i materiałowe rozprawy drukowane są w Ludzie (1947, 1948). Klasycznym reprezentantem założeń metodologicznych tego kierunku poz,ostał nadal Jan Czekanowski, czołowy antropolog i twórca polskiej szkoły 'antropologicznej, zwolennikami stali się także inni (J. Gajek, E. Bulanda). Właśnie w obrębie tego kierunku powstał projekt opracowania Polskiego Atlasu Etnogmficznego jak też i Atlasu Strojów Ludowych, do realiz.acji Iktórych - jak wspomniano - przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a potem zakład PAN. W pierwszych latach po wojnie prezentuje swój syntetyczny dorobek historyk kultury, socjolog i etnograf, prof. J. SL Bystroń, w postaci głównie dwóch podręcznikowych prac: Kultura ludowa (wydanie II) i Etnografia Polski {ł1947). Jest charakterystyczne, że słabo przejawia się teoretyczna myśl anglosaskiego kierunku funkcjonalnego, stworzonego przecież przez Polaka, B. Malinowskiego. Poza informującymi ,artykułami (E. Bulanda - 1945, F. Mirek - 1947 i J. Obrębski) nie ma poważniejszych opracowań. Nie stworzono też ani w tym czasie, ani później, żadnego wzoru monografii regionalnej w oparciu o teorię tego kierunku. Podlegnie on zresztą wkrótce ostrej krytyce. Niektóre z dawnych ukierunkowań, jak np. fenomenologiczny (C. Baudouin-Courtenay-Jędrzejewiczowa w Wilnie, po wojnie w Londynie) nie przejawiły się w ogóle, inne (np. psychologizm E. Frankowski) tylko przez pewien C7Jas. �42 JOZEF BURSZT A Okresu przedwojennego sięga kierunek metodologicz.ny wypracowany przez K. Dobrowolskiego, zwany integralnym. Powstał on jednak raczej w obrębie socjologii i w tych ramach w gruncie rzeczy jest on uprawiany, bafdzo zresztą aktywnie i produktywnie. Również w okresie przedwojennym skrystalizował K. Moszyński, czołowy polski etnolog, swój teoretyczny kierunek tzw. ewolucjonizmu krytycznego, czego wyr'azem jest przede wszystkim jego monumentalne 3-tomowe dzieło Kultura ludowa Słowian (1929-1939). Dał temu teoretyczne podstawy także w okresie omawianym (1947-1949). • Dalszych kilka powojennych lat dziejów polskiej etnografii znamienne jest (od strony teoretycznej) dość gwałtowną krytyką przejawów niektórych kierunków etnologii zachodniej. Najbardziej ostra krytyka, wynikająca jednak w znacznej mierze z racji politycznych, skierowana została właśnie na funkcjonalizm. Z drugiej znów strony niektóre dawniejsze i współczesne kierunki etnologii 'anglosaskiej i ameryJkańsikiej stają się przedmiotem solidnych opracowań, ale socjologów (J. Lutyńskiego, A. KłoskowsJkiej). Równolegle pojawia się coraz więcej opracowań informujących o etnografii radzieckiej. Piszą na jej temat J. LutyńsJki, E. Frankowski, J. Kulczycki, T. Wróblewski, wydaje się tłumaczenia pmc S. A. Tokan~wa, S. P. Tołstowa, .1. Potiechina, M. Lewina i innych (Lud, t. 39), także dwóch prac zbiorowych: Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952) oraz szereg wybranych artykułów składających się na wydany przez PTL zbiorowy tom Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953). Tym akcjom towarzyszą dyskusje i konferencje metodologiczne, zwłaszcza w obrębie PTL. Dzięki inicjatywie PTL m. in. doszło do zwołania 3-dniowej konferencji metodologicznej w Krakowie (1951), która dla dalszego ukierunkowania polskiej etnografii miała poważne znaczenie. Postanowiono tam m. in. położyć w badaniach nacisk .na dynamikę współczesnych przeobrażeń oraz na powiązania etnografii z życiem i budową socjalizmu. Uchwalono też powołanie Instytutu Etnograficznego w obrębie Polskiej Akademii Nauk. Chociaż wiele z postanowień i zapowiedzi miało jeszcze wówczas charakter raczej deklaraJtywny i werbalny (zob. Lud, t. 39), niemniej jednak - wraz zresztą z metodologiczną reorientacją całej wówczas polskiej humanistylki - zaznaczył się także w etnografii zasadniczy zwrot. Od tego też czasu przyjęło się używanie terminu "etnografia" na oznaczenie dwu dotąd wyróimianych nauk: ell;nogl'afii (nauki opisowej) i etnologii (nauki porównawczej, teoretycznej). Stąd też :pojęcie "etnografia" oznacza odrtąd za:równo naukę OIpisową o kulturze, j:ak i teoretyczną, choć jeszcze często do dzisiaj, niejako dla uwydatnienia tej drugiej strony, spotyka się używanie terminu etnologia. �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 43 W tym zwrotnym okresie w dziejach etnografii polskiej, do roku 1956, miało miejsce kilka konferencji metodologicznych i sprawozdawczo-planujących. Wytyczyłyo.ne zarówno kierunki jak i konkretny prognam badawczy. Wychodziły one wpierw z inicjatywy PTL, później PAN, która stała się z czasem głównym ośrodkiem organizacyjnym etnografii. Kilka kolejnych konferencji dotyczyło prac nad realizacją Polskiego Atlasu Etnograficznego (Pracownia we Wrocławiu pod kierunkiem prof. Gajka). Najważniejsza z nich, 6-8 VI 1956, z udziałem etnografów, języikoznawców, historyków, archeologów, -antropologów i geografów - oceniła stosowane w badaniach terenowych metody badawcze, siatkę punktów, hasła, opracowane już kartogramy, zagadnienie współpracy z innymi naukami przy realizacji atlasu -oraz przedyskutował-a założenia metodologiczne. W sprawie PAE powstała też spora już literatura. J'ak wiadomo, wyszły dotąd tylko 3 zeszyty PAE. W wydaniu następnych nastąpiły pewne zahamowania wynikające z różnorodnych przyczyn. Opracowywanie PAE jest jednym z niewielu zbiorowych przedsięwzięć etnograficznych, obejmujących teren całej Polski. Inne konferencje dotyczyły zagadnień metodologicznych całej etnografii. Najważniejsza z nich, zwołana przez PAN, miała miejsce w KraIkowie w dniu 23 IV 1956. Zgromadziła ona 80 etnografów z całej Polski, a dotyczyła oceny dotychczasowych dróg rozwojowych etnografii polsikiej oraz jej obecnych zadań na tle sytuacji etnografii w innych krajach oraz :konkretnych potrzeb i związków etnografii z innymi naukami (referat prof. Dobrowolskiego). Określono tam etnografię jako nauikę historyczną, badającą kulturę ludu pracującego, jej kształtowanie się i przeobrażenia. Przy wyznaczaiu jej współczesnych teoretycznych i metodologicznych podstaw widziano dwa podstawowe zadania: rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rz-eczywistości kulturowej (w sensie badań małych społeczności i ich kultury). To ostatnie określono jako podstawową domenę etnografii. Realizując te zadani-a, w etnografii powinno krzyżować się - jak mówił Dobrowolski - indywidualizujący i syntetyzujący (teoretyczny) punkt widzenia. Tezy powyższe były prezentacją wspomnianego integralnego ukierunkowania w etnografii, reprezentowanego przez K. Dobrowolskiego i jego "szkołę". To w gruncie rzeczy socjologiczne stanowisko (o cechach strukturalizmu empirycznego w hadaniu społeczności lokalnych) starło się na tej właśnie :konferencji z innym, mianowicie ewolucjonizmu krytycznego, reprezentowanego przez K. Moszyńskiego (wydawał on właśnie wówczas swoje wielkie dzieło: Człowiek. Wstęp do etnografii �44 JOZEF BURSZTA powszechnej i etnologii, 1958). Rz.ecz zrozumiała. Są to przecież dwa diametralnie różne i przeciwst,awne stanowiska metodologiczne w etnografii. Inna znów konferencja zasadnicza (20-23 III 1956) dotyczyła tylko placówek etnograficznych skupionych w PAN. Wytyczyła ona na wiele lat tematykę badawczą tych właśnie placówek, już zresztą uprzednio rozpoczętą. Placówki etnograficzne PAN podjęły następujące ważniejsze badania: 1. Opracowanie regionalnych monografii etnograficznych: wsi Siołkowice na Śląsku Opolskim (kier. M. Gładysz, wyszły 2 tomy, dalsze Wi opracowaniu); regionu kurpiowskiego (kier. A. Kutrzeba-Pojnarowa, wyszły 3 tomy pt. Kurpie. Puszcza Zielona). Planowano wówczas opracowanie kiliku jeszcze innych regionów, do pełnej realizacji tych badań jednak nie doszło. 2. Monografie tematyczne, jak: główne i dodatkowe zajęcia ludności wiejskiej w XIX i XX w. {kier. K. Zawistowicz-Adamska, wyszło kilka prac); rozwój narzędzi rolniczych na tle przeobrażeń s.połeczno-gospodarcżych i kulturowych wsi małopolskiej oraz współczesne kształtowanie się kultury mas pracujących (kier. K. Dobrowolski). Z tych zakresów wysz'ło drulkiem również wiele opracowań. J'ak okazuje się, placówki PAN podjęły - poza przejętym z PTL atlasem etnograficznym - tematy:kę badawczą zbliżoną do tej, jaką uprawiały i prowadzą ośrodki uniwersyteckie. Planowano wprawdzie opracowanie uniwersyteckiego podręc~nika etnografii, ale nie wyszedł on dotąd poza wstępne płanowanie. Nie udało się też dotąd działowi etnograficznemu PAN zorganizować ani jednej (poza badaniami kultury ludowej Karpat) międzynarodowej !konferencji (sesji) etnograficznej. Natomiast PTL ma na swoim koncie Międzynarodową Sesję Pomorzoznawczą w Szczecinie (1960), która była poważnym wydarzeniem. W ostatnich 10 latach badania w obrębie PAN rozszerzono o tematykę pozakrajową, a więc powszechną. Ośrodek warszawski (kier. W. Dynowski) podjął terenowe badania w Mongolii i zamkną\ je monografią Współczesna Mongolia i kilIkoma innymi ro~prawami. Pracownia Etnografii Powszechnej w Poznaniu (kier. M. Frankowska) podjęła niektóre zagadnienia etnograficzne Ameryki łacińskiej (Peru w XVI-XVII w., Meksyk). O tym kierunku badań informuje szczegółowo artyikuł M. Frankowskiej. W'łączeni'e etnografii w ramy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN spowodowało przez dłuższy okres czasu znaczną przewagę (niemal wyłączność) tematy:ki badawczej z zakresu kultury materialnej, notabene dotąd w etnografii polskiej mocno zaniedbanej. Zważyć przy tym należy, że kulturę materialną głównie badały też inne działy tego �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 45 Instytutu - archeologicmy i historyczny. Doprowadziło to do zaCleSnienia współpracy etnografów z przedstawicielami tych właśnie dwóch dyscyplin. W efekcie kultura materialna obszaru polskiego została bardzo dobrze opr'acowana, jak to wyn.tka z zamieszczonego niżej artykułu A. Kutrzeby-Pojnawwej. Liter,atura zarówno monograficzna jak i syntetyczna jest tu wręcz ogromna. Zaniedbano jednak przy tym :wacznie badania strony społecznej i umysłowej kultury ludowej. Niejako do odrobienia strat przystąpiono w ostatnich latach. W ostatnich też latach coraz czę-ściej :oaczynają pojawiać się zwłaszcza w czasopiśmie Etnografia Polska - artykuły o charakterze teoretyczno-metodologicznym, pis'ane zarówno przez pracowników PAN jak i uniwersytetów. Dotyczą one głównie dwóch spraw: 1. badania kultury współczesnej i społeczności lokalnych; 2. współczesnych kierunków w etnografii europejs1kiej i światowej. Ten ostatni dział jest jeszcze stosunkowo skąpo obsłużony. Coraz więcej natomiast pojawia się hadań nad tzw. współczesną rzeczY'wistością kulturową. Jeden ze zjazdów dorocznych PTL (Łódź 1967) poświęcony był wyłącznie tym zagadnieniom. Można wymienić tu następującą tematykę badawczą: przeobrażenia kultury wsi (społeczności lokalnych) pod wpływem procesów industrializacji i urbanizacji (sporo lokalnych badań w ośrodku łódzkim, krakowskim i poznańskim); wpływ kultury masowej; rozpad tradycyjnej kultury wsi; procesy adaptacji i integracji Ikulturowej wsi na zasiedlonych po wojnie polskich Ziemiach Zachodnich (szczególnie badania uniwersyteokie ośrodka poznańskiego) itp. Wszystkie te badania mają duże nachylenie socjologiczne i zbliżyły etnografię polską do zachodniej antropologii społecznej i kulturowej. Jest chara1kterystyczne, że wśród etnografów, zwłaszcza pokolenia mlodszego, przejawiają się dzisiaj tendencje do bardziej zdecydowanego samookreślenia się metodologicznego w sensie adekwatnego dostosowania etnografii do współczesnych potrzeb ~arówno w zakresie przedmiotów jak i metod badań; etnografia tradycyjna z jej przedmiotem - tradycyjną kulturą ludową i z dotychczasowymi metodami - znajduje się w swoistym kryzysie, podkreślanym wielokrotnie. Oderwane od organizacyjnego pionu etnografii dziedziny - literatura ludowa, folklor muzyczny i taneczny 01"lazsztuka ludowa - są przedmiotem badań o różnym natężeniu. Hist()rycy literatury (J. Krzyżanowski, St. Pigoń) opracowali teoretyczne podstawy literatury ludowej, zajmowano się różnymi jej gatunkami, wydano też nieco materiałów źródłowych, systematyki zaś doczekała się jedynie bajka ludowa (J. Krzyżanowski, 1947). Folklor muzyczny zaś i sztuka ludowa - j'ak żadne inne dziedziny - są przedmiotem systematycznych badań na terenie całej Polski. W wyniku wieloletnich badań zespołu �4(i JOZEF z BURSZTA M. i J. Sobieskich zebrano całego terytorium Polski ok. 60 tys. tekstów i mel-odii, niez,ależnie od teg.o Polskie Radio nagromadziło również swoje zbiory regionalne. Ukazało się z tego zakresu sporo -artykułów w różnych czasopismach muzycznych i innych, wydano sporo zbiorków regionalnych. Systematyczne jednak opracowanie tego ogromnego zbioru musiało zostać przesunięte na póżniej. Nieco inaczej jest ze sztuką ludową, nad czym należy się jeszcze nieco dłużej zatrzymać. Sztuka ludowa jest tym działem kultury ludowej, który został najlepiej bodaj w Polsce przebadany. Stało się to dzięki należytej organizacji badań i ich systematycznemu przez cały okres kontynuowaniu. Już w 1946 roku zostaje utworzony przy Ministerstwie Kultury i Sztulki specjalny Instytut Badań Sztuki Ludowej, a w rok potem powstaje odpowiednie pismo - Polska Sztuka Ludowa. W roku 1950 instytut ten, pod nazwą Sekcji Badani-a Sztuki Ludowej (potem wspomnianej poprzednio Pracowni w Krakowie), staje się częścią składową Państwowego Instytutu Sztuki (później: Instytutu Sztuki PAN). W wyniku przebadania całego niemal /te.rytorium POllski, Pracownia ta dysponuje około 80 tysiącami pozycji 'archiwalnych (protokołów badań i rysunków) oraz ok. 45 tys. zdjęć fotograficznych. Dzięki systematycznym badaniom narosła też w okresie powojennym bardzo obszerna fachowa literatura do wszystkich działów sztuki ludowej. Równolegle z badani,ami i akcją publikacyjną następowały swoiste przeobI'ażenia metodologiczne w poglądach i interpretacji sztuki ludowej. Pierwsze lata powojenne cechowały się różnorodnością poglądów panujących w okresie międzywojennym, z przewagą jednak stanowiska formalistycznego i psychologicznego: szukania w sztuce ludowej owego constans, a więc tego, co trwałe, niezmienne, co miało cechować tę sztukę na różnych obszarach kuli ziemskiej, niezależnie od warunków bytu, coś, co miało być wyznaczone typowymi cechami tzw. pierwotnej psychiki. Tendencje okresu powojennego przyczyniły się do precyzowania pojęcia sztulki ludowej i do powiązania tego zjawiska z historycznym podłożem oraz z konkretnym środowiskiem. Szeroką dyskusję metodologiczną rozpoczęła odbyta w 1949 roku konferencja metodal-ogiczna w Toruniu, następnie druga w Krakowie (na Wawelu) w 1950 roku, będąca pierwszą próbą rewizji dotychczasowych ;poglądów i metod wreszcie trzecia konferencja (1951, Jadwisin), która była prezentacją nowych założeń metodologicznych. Badania terenowe tej dziedziny kultury .wsi oparto o szczegółowo ro'zpracowa,ny kwe.s,tionariusz używany do badań kolektywnych, przy czym zjawiska sztuki ujmowano kompleksowo z naciskiem na ich zmienność w czasie i w konkretnych warunkach środowisika. Szczególnie duże znaczenie miały teoretyczne prace i artykuły K. Piwockiego. Dyskusja nad pojmowaniem sztuki lu- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 47' dowej, przy dalszej równocześnie eksploracji terenu trwa jednak nadal. Szczególne znaczenie w tej dyskusji ma zasadniczy artyikuł K. Piwockiego (Sztu.ka ludowa w nauce o sztuce, "Lud", t. 51, 1967) oraz specjalnie zorganizowana dyskusja metodologiczna w redakcji Polskiej Sztuki Ludowej (zob. nr 4, 1967). III Gdybyśmy tak mogli polożyć na stole tom bibliografii polskich prac etnograficznych za ostatnie 25-lecie (niestety, opracowanie bibliografii jest jedną z naj słabszych stron naszej etnografii) byłby to tom olbrzymi. Bo istotnie, naukowy dorobek etnograficzny jest ogromny i przewyższa wszystkie analogiczne okresy z ubiegłych czasów. Nie ma tu oczywiście miejsca na szczegółową analizę tego dorobku - w znacznej mierze funkcję tę spełniają dalsze artyikuły w niniejszym tomie Ludu. Można wszakże usiłować przedstawić ogólną charakterystykę tego dorobku przez jego uporządkowanie w pewne ilustratywne działy ogólne, a więc nie tyle przedmi{)towe, C{) zalkresowe. Z tego punktu widzenia mielibyśmy: 1. Opracowania dotyczące całeg{) terytorium etnicznego Polski. Określenie takie kryje w sobie z jednej strony prace, które stanowią syntezę kultury lud{)wej etnicum polskiego, z drugiej zaś specjalistyczne pr'ace analityczne dotyczące pewnych stron kultury tego całego etnicum, jak np. atlasy etnograficzne. Można więc rzec, że całego obsz'aru Polski dotyczyły (jeśli nie będziemy brać pod uwagę sztuki ludowej i folkloru muzycznego) jedynie badania dla opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego, które - jak dotąd - objęły tylko kulturę materialną. Chociaż pracownia wrDcławska opracowała tylko część kartogramów, to jednak już one stały się podstawą do ciekawych dociekań na temat zróżnicowania kulturoweg{) Polski (por. Lud t. 47, artykuły J. Gajka i innych). Należy więc sobie życzyć, aby praca nad PAF. jak najżywiej postępowała dalej. Być może, Atlas da solidne p{)dstawy do opracowania mapy etnicznej Polsiki. Jak wiadom{), próby ośrodka warszawskiego opracowania takiej mapy nie dały rezultatów i dotąd ostatnim osiągnięciem w zakresie zróżnicowania etnicznego i etnograficznego Polski jest opracowanie, J. S. Bystronia (1925). W zakresie etnograficznych podziałów reg.ionalnych Polski zresztą nie ma opracowanych d{)tąd w pełni podstaw teoretyczno-metod{)logicznych, od których przecież należałoby całe zagadnienie rozpocząć. �48 JOZEF BURSZTA W zakresie syntezy ludowej kultury tradycyjnej Polski posługujemy się również dotąd starymi, popularnymi podręcznik'ami etnografii Polski A. Fischera (1926), S. Poniat'owskiego {1934, ten notabene, w znacznej mierze dotyczy b. polskich terenów wschodnich), czy J. S. Bystronia (1947). Szkoda więc, że nowoczesny, uniwersytecki podręcznik etnografii Polski, o którym mówiło się często w ciągu minionego ćwierćwiecza, nie wyszedł dalej poza wstępne rozmowy i plany. Nie mamy też wyczerpującego opracowania historii naszej dyscypliny. Wydaje się więc, że te i inne IPodobnebraki ogólne powinny były stać się zadaniem zakładów etnograficznych PAN, a nie badania i prace przeważnie tego samego typu, j-akie mogą prowadzić i prowadzą ośrodki uniwersyteckie czy zgoła nawet muzea. Podobnie ma się sprawa z historią lkultury ludowej w Polsce. Istnieje dobra synteza, ale tylko kultury rolniczej, opracowana przez historyków (Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, dwa tomy, 1964, dalsze w opracowaniu), w zakresie natomiast całości dziejów jesteśmy zdani na dawno już przestarzałe partie w Dziejach kultury polskiej A. Briidknera oraz w odniesieniu do norw01żytnego oikresu tY'ch dziejów na Kulturę ludową J. S. Bystronia {1936, 1947). Istnieje natomi'ast już tak wiele drobnych, wycinkowych opracowań do dziejów tej kultury, że na nową ich syntezę można się jlUż dzisiaj pokusić. A ,pO/kusa jest naprawdę duża, jeszcze zaś większe zapotrzebowanie. Sytuację dla takiego opracowania ulatwia po części fa1kt, że niektóre dziedziny Ikultury mają już swoje zarysy. Obok wspomnianego Zarysu historii gospodarstwa wiejskiego mamy np. historię włókiennictwa, wstępny zarys historii osadnictwa wiejskiego i rozplanowań wsi {J. Burszta, 1958), .szereg opracowań history:ków: J. Topolskiego, B. Baranowskiego, S. Inglota, Z. Kuchowicza i wielu innych, spośród etnografów zwłaszcza T. Seweryna i innych. Istnieje też mnóstwo opriacowań regionalnych i lokalnych. 2. Monografie regionów etnograficznych. Rozumie się tu opracowania obejmujące cał.()śćkultury danego regionu (większego czy mniejszego), grupy etnograficznej czy nawet etnograficzne monografie wsi jako swoistych ekspozycji kultury regionalnej. Aczkolwiek zasięg terenowy t~kich monografii może być różny - od dzielnicy Polski i wojewódZ'twa do pojedynczej wsi -to Ijednak (gdy ohodzi o badanie kultury tradycyjnej, a o taką tutaj chodzi) reprezentują one zazwyczaj jednolity mniej więcej model schematyczny. Całość kultury ludowej jest tu, według ustalonego z dawna wzoru, podzielona na: materialną, spolecz:ną i duchową {umysłową), każdy z tych dzi'ałów na koleJne elementy kulturowe. W taki właśnie sposób wszelkie opisy kultur regionalnych dają się z sobą zestawiać i porównywać. Ten typ opracowań, mający dawną sw.()ją genezę i długą już historię, �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 49 był i jest dość żywo po ostatniej wojnie kontynuowany. Najpełniejszym wymzem takiego opracowania jest 3-tomowa Kultura ludowa Wielkopolski (1960, 1964, 1967), dalej Kurpie. Puszcza Zielona (1962, 1964, 3 tomy, nie obejmujące jednak wszystkich dziedzin kultury lecz raczej wybrane z przewagą materialnej). W podobny sposób mamy opracowane inne, mniejsze regiony (zapowiadane na Ikonferencj'ach etnograficznych opraoowania innych, większych regionów Polski nie zostały zrealizowane), takie jak ,np. W. Łęgi Ziemia Chełmińska (1951), zbiorowe opracowanie Nad rzeką Ropą (1965), ostatnio duża monografia R. Kukiera Kaszubi bytowscy - i wiele innych, zwłaszcza monografii powiatów czy podobnych obszarów nazyw,anych '(często wbrew falktom historycznym) "ziemiami". Jeśli chodzi o etnograficzne monografie wsi - zjawisko mniej częste niż w okresie międzywojennym - to sZiczytowym w swej dokładno\ŚciosiągnięCliem jem kilkwtomorwa (nie :zakończ,ona jeszcze) monografia wsi Stare i Nowe Siołkowice, pod kierunkiem i ;redakcją M. Gładysza. Taki sam typ monografii reprezentują np. Pracze. Wieś w powiecie milickim, J. PawłOlWslkie'j(1965, 1967). Nie miejsce tu zresztą na wymienianie wszystkich. Historię teg'o typu opracowań przedstawiła K. Adamus (Etnografia Polski, t. II), a niektóre teoretycZine ich problemy ujął zwłaszcza J. Topolski (Kwartalnik HKM 1966 nr 3). W stosunku do tradycyjnego typu i schematu talki'ch monogra1ii można mieć dzisiaj szereg zastrzeżeń charakteru metodologicznego, niemniej monografie te mają szczególną wartość }ako zwŁaszcz·a źródło faktograficzne do dalszych badań innego już typu, ta:kże do syntez etnograficznych. 3. Monografie tematyczne i problemowe. Są to oczywiście ze wszystkichopracowań najliczniejsze, idące w tysiące. Można je systematyzować w różny sposób. Z punktu widzenia jednak rozwoju naszej nauki w omawianym okresie, można je ująć naj,pr'ościej w dwie główne grupy: A) ograniczające się do badań tradycyjnej kultury ludowej; B) mające za przedmiot współczesne procesy społeczno-lkulturowe, pojmowane oczywiście także w ich aspekcie diachronicznym. Podział ten dyktuje taki rzeczywiście stan w tych opracowaniach. W grupie A) zatem mieszczą się wszystkie te opracowania etnograficzne i etnograficzno-historyczne, które dotyczą wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej według typowego podziału na kulturę materialną, społeczną i umysłową. Zostały one dość szczegółowo omówione w dalszych ,artykuł,ach niniejszego wydawnictwa, nie będziemy więc tu bliżej się nimi zajmować. Brak tu oczywiście szczegółowego omówienia badań nad literaturą ludową, folklorem muzycznym i tanecznym oraz sztuką ludof\vą. Są to sprawy do specjalnego omówienia 4 - LuCi. t. 'i:l. 1%'1 �50 JOZEF BURSZT A prz,ez odpowiednich specjalistów. Niech nam tu więc wystarczą uwagi poprzednio wymienione. Monografie, o jakich tu mowa, stanowią dość szeroką gamę stopni: od czysto opisowych, wąskich tematycznie i drobiazgowych, traktujących wybrane zjawiska w sposób oderwany od kul turowego kontekstu, do problemowych, ujmujących badany przedmiot w synchronicznym i diachronicznym powiązaniu z c'ałością konkretnej kultury. Odnośnie do tych pierwszych nasuwa się uwaga zupełnie innego charakteru, mianowicie sprawa potocznej opinii o nauce etnografii. Otóż z racji tego, że monografie pierwszego typu - owe opisowe i drobiazgowe - były w omawianym okresie produkowane dość licznie, one właśnie stały się podstawą oceny całej etnografii u niektórych osób postronnych, nie związanych z etnografią, choć niekiedy nawet wysoko wykształconych i usytuowanych - że oto etnografia to nauka tylko o reliktach, że zajmuje się takimi "problemami", jak "cyfrowane portki" itp. Tacy i inni, mając na uwadze tylko tego typu prace, a nie dostrzegając całej problemowości zjawisk i opracowań etnograficznych, uważali, że etnografia to nauika zdecydowanie przeżywająca się już. Mówię o tym tutaj dlatego, że są to dość powszechne opinie jeszcze dzisiaj. Może też i dlatego etnograHa - tak przecież nauka rozbudowana - nie doczekała się swego samodzielnego miejsca w P AN. Problemowe traktowanie zjawisk tradycyjnej kultury ludowej wiąże etnogr'afię z szeregiem nauk pokrewnych i pomocniczych. Ponieważ przedmi,ot - tradycyjna kultura ludowa - ma zasadniczy aspekt historyczny, podstawowymi metodami w rozwiązywaniu problemów stała się metoda historyczna sensu largo i filologiczna. B) Monografie tematyczno-problemowe mające za przedmiot tzw. współczesność, stanowią zupełnie inny typ badań etnograficznych. Etnografia polska (nie licząc oczywiście typu bad,ań prowadzonych jeszoze przed wojną pod Ikierorwlni'CtwemK. DobI1owolskiego) przestawila się częśoCiowona ten rodzaj badań stosunkowo niedawno, zasadniczo po wspomnianej uprzednio serii konferencji metodologicznych. Przyjmowanie się tego typu badań jest zresztą spmwą zupełnie świeżą, o czym świadczy m. in. tematyika sesji naukowej z okazji walnego zebrania PTL w Łodzi w 1967 r. (zob. Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X, 1968). Metodologiczne dyskusje i polemiki toczą się i będą z,apewne trwały jeszcze długo, choć opracowani'a tego rodzaju ukazują się coraz częściej. Chodzi tu o takie badania, jak: rozpad tradycyjnej kultury ludowej i tworzenie się współczesnego oblicza kulturowego wsi pod wpływem procesów urbanizacji, industrializacji i kultury masowej; procesy adaptacji i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich; kultura współczesnych grup zawodowych (np. górników, chłopo-rabotni- �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 51 ków itp.). "Współczesność" pojmowana jest tu oczywiście szeroko i w pewnym sensie umownie, nie wyklucza to też historycznego ujmowania zjawisk; np. analizy przeobrażeń środowisk wiejskich, jakie prz.eprowadza ośrodek krakowski pod kierunkiem K. Dobrowolskiego, sięgają w głąb XIX w. Do tego typu badań należą nie tylko monografie nazywane tu tematyczno-problemowymi, ujmujące jeden jakiś, zazwyczaj bardziej typowy i "na czasie" aspekt kultury środowiska (te są najliczniejsze i najbardziej efektywne), ale takż·e (nieliczne dotąd) pełne monografie spoleczności lokalnych, badające całość współczesnej kultury tej społeczności, nie tylko kulturę tradycyjną· Oba te rodzaje badań opierają się (implicite, czy rzadziej explicite) o inne założenia metodologiczne, o inne też, niż w tzw. tradycyjnej etnografii, pojmowanie kultury. Przedmiotem badań nie jest tu już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie pojmowanej kultury (kultury ludzkości), lecz kultura konkretnej grupy lokalnej, najczęściej właśnie społeczności wiejskiej. Kulturę tę zaś w ślad za współczesnymi u1kierunkowaniami humanist~ki, a konkretnie za ustaleniami soc}ologii i antropologii społecznej czy kulturowej - pojmuje się nie jako sumę czy zbiór luźnych elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na różnych dawnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną i funkcjonującą całość. Takie stanowisko nakazuje, przy badaniu wybranych aspektów ;kultury środowiska, mieć stale na uwadze jego fun1kcjonalną i strukturalną łączność z całym kontekstem kulturowym. Zrozumiałe zatem, dlaczego czołowi dyskutanci na konferencji metodologicznej w 1956 roku - prof. Dobrowolski i prof. Moszyński - nie mogli znaleźć wspólnej platformy porozumienia, każdy z nich bowiem wychodził z odmiennych z-ałożeń metodologicznych. Tego rodzaju badania przeobrażeń społeczno-kulturowych społeczności lokalnych leżą jak najbardziej na linii współczesnego 2lapotrzebowania społecznego. Dokumentują bowiem one m. in. kulturową stronę procesu tworzenia się współczesnego społeczeństwa w warunikach socJalizmu i powstawania nowoczesnej kultury narodowej. Jak kiedyś co wielokrotnie analizował J. Chałasiński - na kulturę narodu składały się dwie odrębne kultury: "wyższa", elitarna, "pańska" i "niższa", niżej wartościowana, Ikultura "chłopska", tak dzisiaj obserwujemy, w ślad za ogromnymi przemianami strukturalnymi społeczeństwa polsJkiego stapianie się obu nurtów w jednolitą kulturę narodową. W tym stapianiu się tradycyjna kultura ludowa w swym naturalnym środowisku gwałtownie rozpada się i zanika. Nie ginie jednak zupełnie. Właśnie obserwujemy z,namienny pr·oces: kiedy owa "kultura chłopska" staje się cor·az więcej kategorią historyczną i gdy nieaktualne stały się dawne �52 JOZEF BURSZTA pejoratywne o niej sądy kultura ta zaczyna być oceniana jako wartościowa, piękna i interesująca. I nie tylko wartościowana. Także wykorzystywana w pełni w życiu kulturalnym narodu. Jest to szeroki, współczesny ,proces, który możemy nazwać folkloryzmem. Widoczny jest on w programach radiowych, telewizyjnych, na scenach i estradach, w uroczystościach lokalnych, wojewódzkich i centralnych, w turystyce, w programa'ch zespołów teatralnych, pieśni i tańca, nawet w zespołach big-beatowych; widoczny on jest w masowej' produkcji przedmiotów użytkowych kierowanej przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego - itd. Proces ten polega po prostu na stosowaniu folkloru, a więc na wykorzystywaniu najlepszych i najpię:kniejszych wytworów kultury ludowej, przejmowanych już najczęściej nie wprost z życia ale z naukowej ich, :właśnie etnograficznej doikumerrtaojri, dla wzbogacenia i uprzyjemnienia życia kulturalnego wszystkich warstw narodu. Ten narastający niemal żywiołowo proces !(jest to zresztą współczesne zjawis/ko europejskie i światowe) w przedziwny sposób godzi ową tradycję ludową i tradycyjne kierunki badać etnograficznych - z badaniami współczesnych zjawisk kulturowych, gdyż stanowi przecież jeden z najbardziej interesujących 'aspektów tych zjawisk. Jak dotąd jednak, mało jest nauikowego zainteresowania etnografów tym zjawiskiem. IV W podsumowaniu tego nazbyt ogólnego i skrótowego przeglądu etnografii polskiej w ostatnim ćwierćwieczu nasuwają się nieodparcie zasadnicze stwierdzenia odnośnie zarówno do charakteru jej dotychczasowego dorobku, jak też wynik,ających z tego najpilniejszych potrzeb i zadań w najbliższej przyszłości. Sumaryczny dorobek etnografii polskiej (mamy tu na myśli zasadniczo etnografię Polski w sensie pols:kiego folklife research) jest niewątpliwie bardzo duży, jeśli go liczyć ilością opublikowanych pozycji. Przekr'acza on znacznie i wielokrotnie cały dotychczasowy dorobek etnograficzny wszystkich poprzednich okresów. Jest to dorobek tak duży, że pełne jego opanowanie przez jedną osobę w ciągu jej życia wydaje się już raczej trudno ,osiąg'alne. Ten duży dorobek ogólny budzi jednak poważne refleksje, zwłaszcza w zestawieniu z charakterem dorobku etnograficznego w innych :krajach (choćby np. w porównaniu ze Szwe·cją, gdzie. notabene, etnogra- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 53 fia jako dyscyplina uniwersytecka jest od polskiej zna,cznie młodsza}. Albowiem: 1) W dorobku tym uwidacznia się nie tyle jakieś jednolite planowanie w skali całego kraju - ile znakomita żywiołowość i przypadkowość, same w sobie pożyteczne jako spiritus movens w badaniach i zainteresowaniach tematycznych, ale przecież nie wystarczające. Stąd też ten ogólny dorobek jest w gruncie rzeczy, czy w przeważającej mierze, dość mechaniczną sumą indywidualnych wysiłków badaczy oraz poszczególnych ośrodków etnogr'aficznych, i jaJko talki nie za.5!p()ikajawielu istotnych potrzeb omawiaJllej dyscypliny. 2) Cechą omawianego okresu jest znaczna nierównomierność w opracowaniu poszczególnych dziedzin życia i kultury ludu. Są dziedziny jak kultura materialna - opracowane wszechstronnie i dość wyczerpująco, są inne znacznie mniej uwzględniHne czy nawet oa'łkowicie zaniedbane. Do tych ostatnich należy folklor sensu largissimo. W jego ramach dobrze przedstawia się - jak widzieliśmy - sztuka ludowa, w pewnej mierze folklor muzyczny, w szeregu natomiast innych dziHłów folkloru sytuacja wygląda wręcz żenująco. Niemal więc w ogóle nieruszone zostały takie rodzaje folkloru słownego, jak: zalklęcia, zagadki, twórczość ludowa związana z obrzędami, podania ludowe i legendy, satyra ludowa, twórczość widowisJkowa czy folklor dziecięcy. Sporadyczne były badania zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeii czy wiedzy ludowej. Istnieją tu więc do odrobienia ogromne obszary i dziedziny badań kultury ludu polskiego. 3) W dość rozstrzelonej i nierównie traktowanej tematyce badawczej ujawniała się nazbyt słaiba tendencja do opracowań syntetycZll1ych poszczególnych dziedzin życia i Ikultury ludu dotyczących całego polskiego terytorium etnicznego. Nawet tak preferowana dziedzina jak kultufia materialna, nie posiada syntetyzujących ujęć wielu działów kultury, np. budownictwa, odzieży, wielu dziedzin wytwórczości ludowej itp., a cóż dopiero mówić o większości dziedzin życia spo'łecznego i folkloru. Wydaje się, że opracowanie kolejnych takich tematycznych syntez jest warunkiem wstępnym dla oczekiwanej z dawna podręcznikowej syntezy etnografii Polski, stąd brak większości tych syntez tematycznych utrudniał realizację tej ogólnej syntezy. Ale nie tylko to. Odczuwa się brak także innych wstępnych a podstawowych opracowań: pojęć ogólnych i szczegółowej terminologii w zastosowaniu do potrzeb etnografii krajowej, preliminariów w zakresie założeń i podstaw teoretyczno-metodologicznych, słowni;k-a biograficznego, historii polskiej myśli etnograficznej nn tle ogólnym, historii badań r,egionalnych i innych itd. Te wszystkie potrzeby nie zostaną chyba nigdy w pełni opracowane na dotychczasowej drodze rozwoju żywiołowego i osiągnięć indywidual- �54 JOZEF BURSZT A nych. I chyba nazbyt wymownym jest fakt, że szereg zagadnień z powyższego zakresu, typowo etnogr-aficznych, zostało podjętych ;przez Iprzedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historii i socjologii. Chodzi talkże o to, by zainteresowania teoretyczne nie sprowadzały się tylko do indywidualnego hobby, ale były programem instytucjonalnym. 4) Wszelkie prace etnograficzne o charakterze syntetycznym wyma·gają istnienia dobrze postawionego archiwum czy archiwów dokumentacyjnych. Nowoczesne wymogi pracy naukowej zakładają możność korzystania przez wysoko kwalifikowanego pracownika naukowego z ł'atwo dostępnej pełnej bazy źródłowej, uporządkowanej według kryterium rzeczowego, czasowego i przestrzennego, aby mógł on główny swój wysiłek skoncentrować ·na opracowanie samego problemu. Sytuacja jest tymczasem daleka od ideału. Nie istnieje żadne centralne archiwum etnograficzne, co więcej, nie było ono dotąd nigdy na serio planowane. Tylko po części sprawę rozwiązuje archiwum etnograficzne stworzone przy Polskim Atlasie Etnograficznym we Wrocławiu, gdyż nastawione jest ono na określone, specjalne ccle. Świetnie zorganizowane i na europejskim poziomie postawione archiwum sztuki ludowej w Krakowie obejmuje tylko tę jedną dziedzinę, podobnie jak warszawskie archiwum folkloru muzy'cznego. A znów archiwizacja przy muzeach etnograficznych ma z regu'ły zasięg loikalny, zaiŚ dokumel1'taJoja przy katedrach i zakładach PAN ma zazwyczaj charakter specjalistyczny i ściśle zamknięty. Ogromne zbiory różnych etnograficznych wydawnictw źródłowych (nie mówiąc o szerokich rękopiśmiennych zJbiorach archiwalnych) czelmją nadal na dokumentacyjne rozpracowanie. Skutek jest oczywiście taki, że k'ażdy, kto chciałby przystąpić do jakiegoś syntetycznego opracowania przedmiotowego bądź ogólnego - stwarzać sobie musi sam wystarczającą bazę źródłową niemal od samego początJku. To zazwyczaj przekracza siły i zasoby jednostki. Nie dziwne zatem, że prace syntetyczne są tak skąpe, a opracowania mają w ogromnej większości cha·raikter regionalny i przyczynkarski. Jest zaś faktem, że w krajach sąsiednich (ZSRR, Czechosłowacja, NRD, kraje skandynawskie) sytuacja pod tym względem jest znacznie lepsza, niekiedy (np. w Szwecji) wręcz idealna. Jako curiosum można natomiast przytoczyć fakt, że jedno ze znakomitych polskich ar'chiwów prywatnych, gromadzone wysiłkiem całego życia, a które jego twórca chce oddać dla ogólnego użytku, nie znajduje jak dotąd, zainteresowania i opiekuna. 5) Etnografia należy do tego typu nauk, które rodziły się i rozwijały w obrębie organizmów państwowych i narodowych jako "etnografie ojczyste", nabierające stąd w 'obrębie niemallkażdego kraju cech swoistych, .gdyż przecież wiązały się one ściśle z życiem każdego z narodów. Stąd pochodzi m. in. - niespotykana w innych naukach - tak �L/nagrafia w ćwierćwieczu Polski 55 Ludowe] wielka różnorodność nazw na określenie tej dyscypliny. Nauka współczesna może natomiast rozwijać się tylko w ścisłych kontalktach z nauką światową. To jest oczywiste. Tymczasem kontalkty etnogr·afii polskiej z nauką europejską i światową przedstawiają wiel·e do życzeni.a. Podkreślaliśmy już, że w ciągu 25-lecia tylko raz była Polska miejscem szerszej, międzynarodowej konferencji etnograficznej (1960 r.). Alt i odwrotnie: udział polskich etnogr>afów w międzynarodowych spotkaniach i w międzynarodowych akcjach badawczo-naukowych bardzo szwankował. Można by tu np. przytoczyć całą listę międzynarodowych spotJkań w ostatnich kilku nawet latach, na których braikowało przedstawicieli właśnie tylko Polski. Nie jest też najlepiej ze wzajemną informacją międzynarodową. Ale jest to już specjalne zagadnienie. Z powyższego wszystkiego nasuwa się chyba jeden generalny wniosek Jest on :natury orgaUiimcyjnej. Należatoby ohyba, tak postawić organizację polsikiej etnografii, by móc jak najbardziej sensownie i celowo wykorzystać zapał, oddanie i wysiłki rozproszonych działań jeddnostek i lokalnych ośrodików dla zaspoikojeni,a przede wszystkim najbardziej palących potrzeb ca}.ej nauki etnografii w jej służbie dla narodu i państwa - i tak, by na 'następny jubileusz, 50-lecia Polski Ludowej, można było z pełną satysfakcją dorobek nasz'ej nauki ocenić. WYBRANA LITERATURA (zawiera tyliko pozycje o charakterze ogólnym) Adamus K., Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Biernacka M., a poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etnografii rolnictwa. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Bulanda E., Czy kryzys etnograficznej szkoły wiedeńskiej? "Lud", t. 45, 1960. a metodzie funkcjonalnej w etnologii. "Lud", t. 36, 1946. Burszta J., Analiza kultury w etnografii tradycyjnej a w badaniach nad współczesnością. Niektóre różnice. Tezy. "Łódzkie Studia EtnogI'afi:czne", t. X, 1968. Etnografia daniami a współczesność. na Ziemiach Folklorismus in Polen. Przegląd i perspektywy t. 49, 1965. Research in Cultural of Nieco refleksji metodologicznych w związku z ba- "Etnografia Polska", t. IX, 1965. "Zeitsch:r<ift fur Violkskunde", 1,969, nr 1. Zachodnich. badań etnograficznych Anthropology in na Pomorzu Western and Zachodnim. Narth-Western "Lud", Poland. W: Poland .at the 8th Internationa.l Congress of Anthropological and Ethnological Sciences. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1968. Czekanowska A., Badania nad myzuką ludową w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 4:J, 1956. Some J1spects Methodology. �56 JOZEF Dobrowolski K., Drogi rozwoju BURSZTA etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody "Etnografia Polska", t. I, 1958. Studia nad teorią kultury ludowej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. Sytuacja etnografii w Polsce. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Dynowski W., Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej. "Etnografia Polska", t. VIl, 1963. Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych. "Etnografia Polska", t. XI, 1967. Frankowska M., Problemy atlasu etnograficznego. "Lud", t. 38, 1948. Frankowski E., Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji t. 5, 1951. Gajek J., Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. "Lud", t. 41, 1954. Polski Atlas Etnograficzny. Lublin 1947. Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii. "Lud", t. 42, 1956. i związki Rola z innymi Polskiego naukami. Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Ku~1Jury Mąter1alnej", 19,57, nr 3/4. "Lud", t. 47, 1962. "Kw,a,rta1nikHistorii Etnograficznym. Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Lud", t. 44, 1959. Gajkowa O., Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-1ecia. "Lud", t. 51, 1967. Gładysz M., Międzynarodowa konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Jackowski A., Z zagadnień historii i metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji 1955, nr 3/4. Judenko K., Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud", t. 43, 1958. Karwot E., Zagadnienie wierzeń i magii w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 43, 1958. Klimaszewska J., Kutrzeba-Pojnarowa A., Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Konferencja etnografów w Krakowie 17-19 II 1951. "Lud", t. 39, 1952. Kopczyńska-Jaworska B., Badania karpackie Zakładu Etnografii Ul, oraz Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu i Pracowni IHKM Kutrzeba-Pojnarowa nej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. O potrzebie współpracy archeologów nr 2. Organizacja pracy we. "Etnografia Problematyka Karpat. Łódzkiego PAN w Łodzi. "Łódzkie Studia Etnogrąficzne", A., Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy graficznej etnograficznej z etnografami. w Polsce. Instytucje Etno- t. VI, 1964. etnograficz- "Wiedza i Życie", 1953, i wydawnictwa nauk'J- Polska", t. II, 1959. polskich prac etnograficznych "Etnografia Polska", t. VI, 1962. dotyczących terenów Zachodnich �Ku1tura wsi 57 wsi poLskiej i etnologii w Polsce. Kraków 1948. społecznych w studiach nad przeszłością Rozwój etnografii Wspólpraca nauk kultury materiaLna polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw i teraźniejszością "Etno- źródłowych. grafia Polska" t. XI, 1967. Z zagadnień daniach metodyki kultury Kutrzeba-Pojnarowa polskich prac etnograficznych. Czas i przestrzeń "Etnografia Polska", t. IX, 1965. A., Bieńkowski W., Aktualna pozycja etnografii "Kwartaln1k Historyczny", z. 6, 1956. w ba- ludowej. historycznych. Kwaśniewicz W., Dziesięć Ludowej. "Kwartalnik Etnograficzne badania lat działalności Historii Zakładu Kultury terenowe Etnografii w obrębie Ogólnej nauk UJ w Polsce Materialnej", w Karpatach 195,6, nr 2. Zachodnich w 1960 r. przez Ka- Polska", t. V, 1961. Kwaśniewski K., Etnografia w Polsce. Placówki i pracownicy. "Lud", t. 46, 1961. Lange R., Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce. "Lud", t. 51, 1968. Lutyński J., Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Łódź 1956. Malinowski T., Zagadnienie współpracy etnografii z archeologią w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Markowska D., Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Matusek M., Prace Zakładu Etnografii Słowian UJ na terenie Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Mirek Fr., Nowe kierunki antropologii kulturalnej, archeologii i antropologii fizycznej. "Lud", t. 38, 1948. Misińska M., Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Maliński B., Historia. Osobowość. Sztuka. Refleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966. Moszyński K., Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. "Lud", t. 38, 1948. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "KWlartafnik HLstCYrii Kultury Materialnej", t. IV, 1956. Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Etnografia Polska", t. I, 1958. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "Kwartalnik Historii Kultury M.at'el'ialnej", 1956, ,fiT 3. Stan i zadania etnografii polskiej. "Lud", t. 38, 1948. Nasz A., Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych. "Lud", t. 43, tedrę Etnografii Ogólnej UJ. "Etnografia i Socjologii 1958. Obrębski J., Teoria pierwotnych. Ocena dorobku ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu społeczeństw "Przegląd Socjologiczny", t. 8, 1946. pol.skiej etnografii i etnologii "Lud", t. 39, 1952. Olszewska-Dyoniziak B., Funkcjonalny z punktu widzenia postępowej myśli spolecznej. osiągnięć współczesnej Pietraszek E., Etnogra,ficzna model antropologii konferencja analizy kultury w świetle niektórych "Etnografia Polska", t. X, 1966. metodologiczna. "Etnogr:8ifia ,Polska", t. I, i socjologii. 1958. Kultura ludowa i robotnicza grafia Polska", t. X, 1966. wobec współczesnej problematyki kultury. "Etno- �58 ANNA Piwocki K., O historycznej Sztuka ludowa Poniatowski genezie polskiej sztuki badania etnologiczne i metody genezy wytworów ich badań "Polska Sprawozdania nad sztuką ludową badań. kulturowych "Lud", t. 36, 1946. Reinfuss R., Stan badań nad polską sztuką ludową 1950, z. l. Stan ludowej. Wrocław 1953. w nauce o sztuce. "Lud", t. 51, 1967. St., Fakty Metoda KUTRZEBA-POJNAROWA i ich "Lud", t. 37, 1947. (Cz. L Mahavrata). w etnologii. w Polsce. "Pols~a Sztuka Ludowa", perspektywy na najbliższą przyszłość. Sztuka L1udoWla",1964, z. 4. z działalności naukowej i dydaktycznej Katedr i Zakładów Etnografii. Zestawili K. W. i T. S. "Lud", t. 50, 1966. Szurmiak-Bogucka A., Bogucki K., Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Topolski J., Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. (O potrzebie monografii integralnych). "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". R. XIV. nr 3, 1966. Trawińska-Kwaśniewska M., Zycie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud", t. 43, 1958. Zadrożyńska-Barącz A., Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Zawistowicz-Adamska K., Dawność i teraźniejszość w badaniach etnograficznych. "Lud", t. 43, 1958. Sesja Naukowa czesności. Polskiego Towarzystwa "Łódzkie Studia Etnograficzne", Ludoznawczego na temat współ- t. X, 1968 (tamże inne artykuły na ten temat). JOZEF BURSZTA ETHNOGRAPHY IN THE QUARTER OF THE CENTURY OF PEOPLE'S POLAND Summary On the occasion of the 25-th jubilee of the Polish People's Republic the journal Lud presents a view of evolution attaiments, and state of the Polish ethnography in its most important sections of this period. The paper, of general character, speaks about: the organization of science, tendencies of development, sets of investigations and on its background circumscribes the most important problems to be done in future. In the organization of Polish ethnography exist four divisions: 1) University chairs. In the period spoken about they came into being in six centers: Warsaw, Kraków, Poznań, Łódź, Wrocław, and Lublin. All have been educating students; in last time educating has been limited to 4 centers. The curriculum has been changed several times. The structure of chairs, which are investigation centers too, is a numerous one. 2) Departments and studies within the framework of the Polish Academy of Soiences, make 'up the IV-th Division of the Instituteof History of MateTial �KultuTa materialna wsi polskiej -Culture. There are eight of them in various towns. Some ranges of folk culture became distract in their organization and included into other institutes: folk-literature (oral folklore) into the Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences, folk fine arts and musical folklore into the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. 3) Social-cultural societies. A specialistic one is the Polish Ethnographical Society, existing from 1895, which after 1945 became more and more active. From among nine of the Society's series of publications seven came into being after last war. Also the Society, till coming to being in 1954 Departments of the Polish Academy of Sciences, represented Polish ethnography exclusively, conducted wide investigation and organization actions. Ethnographic activity in a narrower sphere is persued by local socia,land learned :sodeties. 4) Museums. There are seven independent ethnographic museums, among them some publishing their own series. Besides in about 100 local m1lJSeumsthereare ethno.graphic sections or ethnographic collections. A part of these museums is doing ethnographic research. In the beginning of post-war time in ethnography came out influences of old "schools" and methodological sets. Gradually succeeded methodological transposing to Marxistic base. The result of it is an enormous development of investigations especially of, abandoned to that time, material culture, which is to see as well in form of regional ethnographic monographs as in thematic monographs written in cooperation of ethnographers with historians and archaeologists. In last years the development of contemporary social-culture phenomenons is to be noted on one side, an increasing interest in theorretic-me'thod01o!¢cal problems on the other side. In the scope of fO'Iklo;re sy,gtematicaly have been inv'€stigated folk tales, history and systematics of fokloristics, other ranges of oral folklore are waiting for investigating. In the range of music folklore great collections from Poland have been gathered (about 60 thousands records) and a systematically investigation of them have been started. Far the best situation is presented in the range of folk art. Great collections are gathered and continually collecting of new is ac·companied by gradually monographic and ,gynthetIc in Vlestig.atin.g. In the domain of strict ethnographic monographs stand out: 1) monographs according to the whole area of the Polish territory, for instance the Polish Ethnographic Atlas and the problem of cultural differentiation of the country and thematic monographs; 2) monographs of ethnographic regions (Great Poland, Kurpie and other); 3) specialistic and problematic monographs dealing with traditional as well as with contemporary culture. At least the author touches folklorizm as a contemporary investigating phenomenon and points out most urgent problems in future: increasing of synthetic works, organization of ethnographic archives and increasing contacts of Polish science with world science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a21f435a90957896c5b6cec5a894b4a5.pdf eef61a03294f757f54713c5879f4adfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe wnętrze mieszkalne - zdobnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4259 Title A name given to the resource Zdobnictwo wnętrz w chalupach wiejskich na terenie wideł Wisły i dolnego Sanu/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Furdyna Z D O B N I C T W O WNĘTRZ WIEJSKICH N A TERENIE WIDEŁ WISŁY I D O L N E G O Zdobnictwo w c h a ł u p a c h wiejskich północnej części w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego, zamieszkałej przez etnogra­ ficzną g r u p ę L a s o w i a k ó w , datuje się od czasu, kiedy d y m zaczerniający ściany, sufity i s p r z ę t y zaczął z izby znikać, co n a s t ą p i ł o w zasadzie dopiero w 2 p o ł . X I X w. wraz z wprowadzeniem k o m i n ó w i zanikiem izb k u r n y c h . Prze­ m i a n y te szły w parze z ogólnym choć powolnym wzrostem dbałości o higienę i e s t e t y k ę wnętrz, a, zapowiedzią przemian był r o z p o w s z e c h n i a j ą c y się. zwyczaj bielenia ścian wapnem. Ściany w c h a ł u p a c h k u r n y c h pozostały w stanie suro­ w y m , a t y l k o szpary m i ę d z y belkami ubijano mchem, aby nie było „ c u g u " . Zacierano je również gliną najczęściej z d o m i e s z k ą plew, drobno ciętej żytniej słomy lub piasku ( K o m o r ó w , Ł ę t o w n i ą , Grochowo). Równolegle z zanikiem k a r n o ś c i chat, ściany wyprawiano coraz staranniej, d ą ż ą c do wyrównania, ich powierzchni. 1 Barwne ni а 1 o w а n i e ś с i а u w pomieszczeniach mieszkalnych nie było nigdy i:a omawianym obszarze ani powszechne ani bogate. Jeśli stosowano je t u i ówdzie, zwłaszcza pod koniec, okresu międzywojennego i po I I woj­ nie ś w i a t o w e j , to w ograniczonym zakresie. Podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w 1949 r. przez Pracownio Badania Sztuki Ludowej IS P A N w o k o l i ­ cach Tarnobrzega, zanotowano malowanie ścian (na wa­ piennym podkładzie) w pasy analogiczne do m a l o w a n y c ł i na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h b u d y n k ó w (Jadachy) . Malowanie takie wiązało się z t e c h n i k ą bielenia. Do wapna dodawano odpowiedni kolor, a dla podniesienia siły spoiwa wapien­ nego dolewano niekiedy mleka, co powodowało wytwarzanie się pewnego rodzaju kazeiny wapiennej. 2 W n i e k t ó r y c h wsiach północnej części wideł W i s ł y i Sanu po 1945 r. (np. w okolicach Mielca), sporadycznie w KolbuKzowskiom i Leżajskiem, do malarskiego zdobienia ścian u ż y w a n o wzorów patronowych (Jadachy, Mokrzys'zów, T u s z ó w Nar., Chorzelów, Giedlarowa). Patrony wy­ konywano p o c z ą t k o w o we w ł a s n y m zakresie (pożyczając jo sobie wzajemnie), obecnie częściej nabywa się je w miastach. W malowaniu przy użyciu p a t r o n ó w i ich wykonywaniu wyspecjalizowały się w Jadachach dwie kobiety, Bronisła­ wa Kosior i Janina Ordon- , k t ó r e k o m p o n o w a ł y patrony „ d o zastosowania na cztery k o l o r y " . Do ich wykonania u ż y w a ł y t e k t u r y nasyconej tłuszczem. M o t y w a m i b y ł y głównie k w i a t y . Obydwie kobiety m a l o w a ł y też wzory kwia­ towe; od ręki. Ordon wycinała ponadto k w i a t y z papieru i o d r j s o w y w a ł a je ołówkiem na ścianie, wypełniając n a s t ę p ­ nie k o n t u r kolorem, przygotowanym przez rozrobienie farby mlekiem. Podobnie p o s t ę p u j e się i w n i e k t ó r y c h wsiach oko­ licy Kolbuszowej i L e ż a j s k a (Łętownią, Siedlanka, Majdan. Cmolas). M o t y w y k w i a t ó w , p t a k ó w i liści komponowano są w u k ł a d a c h pasowych (fryzy poziome w g ó r n y c h partiach ścian, obramienia okien i drzwi, czasem obrazów) symetrycz­ nie i ośrodkowo, sporadycznie w asymetrii (np. m o t y w win­ nego grona i łiści). 1 W okolicach Mielca, a częściowo i wzdłuż zachodniej granicy puszczy, rzadziej natomiast w części południowej i południowo-wschodniej terenu, w okresie I I wojny świa­ towej i bezpośrednio po niej malowano izby — a czasem kuchnie i sienie — w duże, zwykle różowe lub czerwone k w i a t y z zielonymi liśćmi. K a t a r z y n a K l i m e k z Brzozy K r ó ­ SANU lewskiej utrzymuje, że „ m a r z e n i o m jest r ó w n i u t k o wypra­ wić ściany, wygipsować jc i m a l o w a ć w piękne wzory, albo w k w i a t y jak maki, b ł a w a t y albo r ó ż e " . Elementy zdobnicze rozmieszczano b y ł y w u k ł a d a c h dekoracyjnych w r ó w n y c h od siebie o d s t ę p a c h . Do wykonania zdobin u ż y w a n o też czasem pędzla z p r o ś n t a n k i , wyciskając n i m (również wiech­ ciem ze słomy czy s z m a t ą ) koliste lub nieregularne różowo albo czerwone plamy ( „ p a c k i " ) (ił. 1). W a ł k a do malowania ścian, powszechnie obecnie sto­ sowanego na c a ł y m omawianym obszarze i poza n i m , za­ częto u ż y w a ć w latach pięćdziesiątych. Obecnie w n i e k t ó ­ rych okolicach zaczyna on j u ż powoli wychodzić z mody, a na jego miejsce wprowadza się bardziej nowoczesno spo­ soby wzorowano na stosowanych w miastach. Ściany „ p o d w a ł e k " nie b y ł y zazwyczaj bielone, a ma­ lowano je w jasnym kolorze, najczęściej niebieskim, zielo­ n y m i r ó ż o w y m , rzadziej ż ó ł t y m . Te właśnie kolory w moc­ niejszym nieco n a t ę ż e n i u zaczyna się stosować obecnie (ale już bez użycia w a ł k a ) , w p r o w a d z a j ą c natomiast wzorowane na w n ę t r z a c h mieszczańskich podziały kreskowe, rozłożone równomiernie elementy geometryzująco i t p . B i a ł a płasz­ czyzna sufitu (w północnej części terenu spotyka się sufity pozostawione w stanie surowym) oddzielona jest od śeian j e d n y m lub kilkoma ciemnymi, w ą s k i m i paskami. Poza częściej bielonymi kuchniami, j a k też sieniami, zamiast wapna zaczyna się stopniowo u ż y w a ć kredy zwią­ zanej spoiwem klejowym. Z a n i k a ć zaczynają toż pędzle p r o ś n i a n k o w c a jednocześnie, choć jeszcze n i e c z ę s t o — d o malowania nowych w n ę t r z zatrudnia się w y k o n a w c ó w upra­ wiających t ę p r a c ę zawodowo. W p o r ó w n a n i u z n i e k t ó r y m i terenami środkowej Rzeszowszczyzny, z Lubelskiem czy głównie Krakowskiem, malowanie w n ę t r z u L a s o w i a k ó w jest ubogie. Jednymi z pierwszych dekoracyjnych e l e m e n t ó w naściennych izb lasowickich b y ł y przedmioty, k t ó r e pełniły przodo wszystkim funkcje kultowe lub m i a ł y znaczenie dewocyjne j a k : k r z y ż e , kropiolnice, obrazy i figurki. W okresie kiedy c h a ł u p y kurne b y ł y u Laso­ w i a k ó w powszechne, przedmioty k u l t u pojawiały się we w n ę t r z a c h rzadko. W e d ł u g opinii i n f o r m a t o r ó w „nie b y ł o godnego miejsca na takie świętości" (Franciszka Kosiorowska z Komorowa). Pod koniec jednak X I X w „ j a k m ó w i informator J ó z e f Paluch z Tarnobrzega — P i a s k ó w , „nie mogło b y ć j u ż krześcijanina, by siodzioł w chałupie bez pasyjki". P o c z ą t k o w o b y ł y to s k r z y ż o w a n e i zbite po prostu dwie drewniane l i ­ stewki pozbawiono jednak często t z w . wizerunku (pasji). K r z y ż y k zawieszony b y ł l u b p r z y b i t y nad oknem ściany szczytowej lub rzadziej, miejscem do spania. Miejsce nad oknom zachowało ten przywilej do dziś, choć poza t y m k r z y ż e wiesza się w izbie nad drzwiami wejściowymi a nie­ kiedy stawia na stole, lub wśród figurek i o b r a z k ó w na „ o ł t a r z y k u " , k t ó r y w n i e k t ó r y c h domach umieszczany jest w j e d n y m z k ą t ó w izby przy ścianie szczytowej. K r z y ż e stawiane, zaopatrzone są w podstawki i podobnie j a k wie­ szane mniej więcej od okresu I wojny światowej m a j ą me­ talowo pasje zakupywane najczęściej na odpustach. W y 131 �sokość k r z y ż y nie przekracza 35 cm. Podstawki m a j ą k s z t a ł t k w a d r a t u lub koła. Ta ostatnia forma z w i ą z a n a jest z mod­ n y m i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a posiadanymi najczę­ ściej przez bogatych — k r z y ż a m i toczonymi. Obecnie krzyże kupuje się w odpustowych kramach. Do wykonania ich uży­ wa się często poza drewnem — szkła oraz srebrnej lub złotej, podbarwionej folii. Chociaż krzyże były wo w n ę t r z a c h elementem niezbęd­ n y m , to jednak w p o r ó w n a n i u ze ś w i ę t y m i obrazami — marginesowym. Nie zdobiono ich toż kwiatami. I n n y m elementem dekoracji w n ę t r z a b y ł y k r o p i c l n i c e na w o d ę święconą. W y s t ę p o w a ł y one od dawna a w k a ż d y m razie na pewno w 2. pol. X I X w. Nie wszystkie jednak domy b y ł y w nie zaopatrzone, ponieważ „nie było takiego nakazu" (Wola Zarczycka). Największe nasilenie ich w y s t ę p o w a n i a przypada na koniec X I X i p o c z ą t e k X X w., a t r w a w zasadzie do k o ń c a I I wojny ś w i a t o w e j . Obecnie obserwuje się stopniowy zanik tej t r a d y c j i . Kropielnice zawieszano zazwyczaj w izbie przy drzwiach wejściowych. Można też było je s p o t k a ć nad drzwiami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m częściej niż w izbie umieszczano jo przy drzwiach w kuchni, gdzie k o n c e n t r o w a ł o się życie codzienno m i e s z k a ń c ó w . W o d ą święconą z kropielnicy żegnano się dawniej przy k a ż d y m wyjściu z domu, a potem t y l k o przy wyjściu wiosną do prac polowych, na odpusty, pielgrzymki czy w ogóle w dalszą drogę. Czynili to również przy wejściu rzadko p r z y c h o d z ą c y bardziej pobożni goście. Obecnie daw­ nych zwyczajów przestrzegają t y l k o ludzie starsi, bardziej związani z t r a d y c j ą . Kropielnice zakupywano na odpustach, najczęściej gli­ niane, fajansowe, blaszane i odlewane metalowe. Składają się one z małego pojemnika na w o d ę i u c h w y t u służącego do zawieszania. Powierzchnia u c h w y t ó w i zewnętrzne części po­ l l . 1. Piec. Malowała Aniela Komoda (1. 60). Wielowieś pow. Tarnobrzeg. I I . 2. W n ę t r z e izby. W ł . Jan Haliniak, Wierzawico, pow., Leżajsk.11. 3. W n ę t r z e . Pantalowicc. pow. Przeworsk. i 132 j e m n i k ó w , b y w a j ą zwykle zdobione płasko l u b w y p u k ł e kwiatami, serduszkami czy k r z y ż y k a m i . Jak j u ż zanotowano w y ż e j , w c h a ł u p a c h k u r n y c h nie wieszano w zasadzie ż a d n y c h o b r a z ó w . W wypadkach sporadycznych (np. w W o l i Zarczyckiej) kiedy to miało miejsce — ograniczano się do jednego lub d w u egzemplarzy wieszanych w izbie na ścianie frontowej z oknem, mniej więcej w połowie wysokości. Rozpowszechnianie się obrazów świętych nasila się w k o ń c u X I X w. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą w każdej niemal izbie znajdowało się co najmniej k i l k a obrazów, nierzadko nawet — ponad dziesięć. Obrazy wieszano wówczas pod p u ł a p e m w j e d n y m rzędzie, zwykle na ścianie przeciwległej do wejścia. Umocowywano je przy pomocy listew przybija­ nych na ścianie i powale, tak, że b y ł y odchylone górą nieco do w n ę t r z a izby czyli ,,z p o c h y ł a " (Woła Zarczycka); ( i l . 2). Gdy zabrakło miejsca na ścianie szczytowej, zawieszano je również na przyległej ścianie z oknem i takie u k ł a d y są spo­ tykane najczęściej. N a ścianie bezokiennej zawieszano zwy­ kle obrazki niżej nad łóżkiem, w układzie dowolnym, na­ tomiast wieszanie szeregowe na ścianie bezokiennej spoty­ kane było rzadko, w domach z a m o ż n y c h . Pod koniec okresu międzywojennego w ekspozycji obra­ zów zaznacza się tendencja do u k ł a d ó w bardziej rozproszo­ nych. D w a główne i największe obrazy zajmują miejsca nad zagłówkami łóżek ustawionych wówczas w rogach, równo­ legle do siebie, wzdłuż dłuższych ścian domu. Po bokach t y c h obrazów rozmieszczano mniejsze, zachowując zasadę symetrii, jeśli ilość i w y m i a r y obrazów na to pozwalały ( i l . 3). Tradycyjne u k ł a d y szeregowe zachowały się dziś rzadko, częściej spotyka się u k ł a d y rozproszone, w k t ó r y c h gusty indywidualno dochodzą bardziej do głosu. W izbach now­ szych spotyka się zaledwie k i l k a obrazów. Coraz bardziej zaznacza się dążność do skoncentrowania uwagi na j e d n y m reprezentacyjnym obrazie, zawieszanym nad zestawionymi razem dwoma łóżkami. Obraz t a k i z reguły większych roz- �m i a r ó w ma k s z t a ł t leżącego p r o s t o k ą t a i przedstawia za­ zwyczaj Św. R o d z i n ę , Chrystusa w ogrodzie Oliwnym, Chrystusa w łodzi, O s t a t n i ą Wieczerzę czy Św. M a g d a l e n ę . Pod n i m wiszą zazwyczaj mniejsze obrazki p a m i ą t k o w e , również treści religijnej. W pokojach reprezentacyjnych umieszcza się t y l k o jeden lub dwa obrazy, w t y m przypadku jeden jest zawsze religijny, drugi natomiast przeważnie o tematyco świeckiej. Pierwszy wisi nad tapczanem lub leżanką, drugi — na wolnej przestrzeni ściany bocznej. W kuchniach p o c z ą t k o w o nie wieszało się o b r a z ó w . N a d oknem umieszczano niekiedy t y l k o k r z y ż y k . Obrazy w p r o w a d z a ć zaczęto do kuchni dopiero po I wojnie świato­ wej, kiedy pomieszczenia te zyskały bardziej na znaczeniu funkcjonalnym w związku ze wzrostem reprezentacyjnego znaczenia izby. W t e d y wieszano obrazy na ścianie przeciw­ ległej do pieca oraz na ścianie z oknem, często w układzie szeregowym, co zachowało się t a m dłużej aniżeli w izbach. O unowocześnienie kuchni dbano bowiem o wiele mniej niż izb reprezentacyjnych i dopiero ostatnio zmienia się wypo­ sażenie kuchni. Ale wówczas, nawet w n o w y m budownictwie s p o t y k a ł o się t a m jeden lub dwa obrazki. Wszystkie obrazy znajdujące się we w n ę t r z a c h mie­ szkalnych, aż do k o ń c a okresu międzywojennego, związane b y ł y z p o s t a c i ą M a t k i Boskiej, Chrystusa i Świętych. Są t o : M a t k a Boska Dzikowska, Leżajska (Objawienie), K a r m i ą c a , Szkaplerzna, Seroe M a t k i Boskiej, M a t k a Boska R ó ż a ń c o w a , U k r z y ż o w a n i e Chrystusa, Salwator Mundi, Serce Pana Je­ zusa, Chrystus przy słupie, Św. P a w e ł , św. Piotr, św. Józef (opiekun rodzin), Św. A n t o n i Padewski (od zguby), obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e p a t r o n ó w parafii, św. Teresa, św. Stanisław Kostka, św. Jerzy, św. Barbara (chroniąca od piorunów), św. A n n a (pomagająca kojarzeniu się m a ł ż e ń s t w ) , św. K a tarzyna, Św. Izydor i t p . W n i e k t ó r y c h przypadkach zdarzało się, że w mieszkaniu znajdowało się k i l k a obrazów tej samej treści. D o t y c z y ł o to zwłaszcza obrazów i scen z w i ą z a n y c h z M a t k ą B o s k ą , w mniejszym stopniu Chrystusa. Posiadanie licznych obrazów było zarówno wyrazem pobożności, j a k też świadectwem odbytych pielgrzymek na odpusty i do miejsc słynących cudami. Ranga j a k ą m i a ł y obrazy święte nie s t w a r z a ł a korzystnych w a r u n k ó w dla roz­ woju świeckiej t e m a t y k i . O b r a z ó w świeckich jest więc m a ł o . Prócz w idoków wycinanych głównie z czasopism należy t u zaliczyć różnego rodzaju fotografie rodzinne i okolicznościo­ we ( p a m i ą t k i z wojska, ze ślubu, ze szkoły, uroczystości re­ ligijnych, s t r a ż y pożarnej itp.) oraz k a r t y świąteczne. Foto­ grafie oprawiane są zazwyczaj w r a m k i i zawieszane pod ś w i ę t y m i obrazami, głównie na ścianie frontowej. K a r t y p r z y s y ł a n e przez krewnych i znajomych na święta, w k ł a d a się w ramy obrazów religijnych, a po uzbieraniu większej ich ilości, nakleja się często pasami lub w półkola na arkuszu papieru i zawiesza w izbie lub w kuchni nad łóżkiem, stolikiem nocnym lub obok okna. Zwyczaj t a k i powszechny w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , obecnie p r a k t y k o w a n y jest rzadko. r W obrazy zaopatrywano się przede wszystkim na od­ pustach, jarmarkach za p o ś r e d n i c t w e m proboszczów i wę­ drownych sprzedawców, na religijnych pielgrzymkach, w związku z domowymi uroczystościami K o m u n i i Św., chrztu i t p . Obrazy miejscowej produkcji wiejskiej należą do rzad­ kości. Informator Franciszek Z y g m u n t z Brzozy K r ó l e w ­ skiej utrzymuje, iż „ t y l k o fabryczne obrazy są dobrze odro­ bione i święci są do siebie podobni", natomiast — ,,jak się t r a f i miejscowy to dużo rzecy t a m się nie z g a d z a " . W e d ł u g Ada­ ma Brzuzana z Giedlarowej — „ p o n i e k t ó r y m miejscowym u d a j ą się t y l k o świeckie malunki, do świętości się nie nada­ j ą " , przy czym m ó w i ą c o obrazach świeckich, informator ma na myśli malowane makaty na papierze i na płótnie. Malarze p r o d u k u j ą c y obrazy zawodowo nie sygnowali ich. Ambicje autorskie b y ł y i m w zasadzie obce. W y j ą t k o w o swe prace p o d p i s y w a ł na odwrociu niejaki Xawer Stankie­ wicz z Leżajska, d o d a j ą c niekiedy d a t ę w y k o n a n i a . 4 �W znanych i i L a s o w i a k ó w obrazach spotyka się w za­ sadzie dwa gatunki podobrazia, p ł ó t n o i papier. N a płótnie obrazy malowane są zwykle olejno z p o d k ł a d e m lub bez p o d k ł a d u gruntowego. Częściej spotykano są obrazy ma­ lowano na gruncie i r e p r e z e n t u j ą one przeważnie p r o d u k c j ę rzemieślniczą (obrazy nabywane na odpustach i od wędro­ wnych s p r z e d a w c ó w ) . Obraz)' bez gruntu są zwykle rodzajem makat, a większe obrazy na papierze głównie z okresu mię­ dzywojennego, jak np. Serce M a t k i Boskiej i Pana Jezusa, Chrystus w Ogrójcu, Chrystus w lodzi. św. Rodzina, św. Mag­ dalena, większość wizerunków M a t k i Boskiej i t p . są oleo­ d r u k a m i . Spotyka, się też dość często podbarwiane fotogra­ fio czarno-białe, a czasem, bardzo rzadko obrazki wyko­ nane na papierze akwarelami, kredkami lub kolorowymi o ł ó w k a m i ( i l . 4). W 1948 r. mieszkaniec W o l i Zarczyckiej Franciszek Gap, odnalazł na strychu swego domu dwustron­ ny klocek drzeworytniczy i p r z e k a z a ł go do muzeum w Rze­ szowie (nr inwent. 1150 ). W y k o n a n y on został dwustronnie na desco gruszkowej i j a k sugeruje Franciszek K o t u l a , b y ć m o ż e w y k o n a ł go k t o ś z p r z o d k ó w Gapy. Sugestia ta wy­ daje się m a ł o prawdopodobna z a r ó w n o z braku odpowied­ nich d o w o d ó w , j a k też samego charakteru rysunku aposto­ łów św. Piotra z jednej strony klocka i św. P a w ł a z drugiej Wskazuje on na r ę k ę zawodowego wykonawcy. D r u g i leca jednostronny klocek odkryto znów przed kilkoma laty w Giodlarowej. I on znajduje się również w Muzeum w Rze­ szowie . Bez względu jodnak na pochodzenie klocków, sam fakt ich obecności w c h a ł u p a c h wiejskich świadczy, że b y ł y również i o d b i t k i graficzne wo wnętrzach d o m ó w lasowiackich. 5 6 Obrazów olejnych malowanych na płótnie jest m a ł o . Obecnie znajduje się je rzadko, ponieważ są drogie, a staw uległy najczęściej zniszczeniu. Oleodruki lub barwiono foto­ grafie są efektowne i tanie, dlatego też c h ę t n i e są nabywane i one głównie s t a n o w i ą ozdobę m i e s z k a ń . Wszystkie obrazy religijne w przeciwieństwie do świec­ k i c h , zaopatrzono są w r a m y . Większość zachowanych star­ szych ram ma formy proste. Są ono bejcowano lub malowano olejno w kolorze b r ą z o w y m . Część z nich nabywano wraz z obrazami, część — wykonywali na zamówienie miejscowi stolarze. Te ostatnie są bardziej interesujące. Po I wojnie światowej modne były ramy wąskie z n a r o ż n i k a m i złożo­ n y m i na węgielki z pozostawieniem w y s t a j ą c y c h k o ń c ó w (przy m a ł y c h wymiarach ram). Szerokie ramy nieznacznie profilowane oraz ramy w zasadzie płaskie, przeznaczano do obrazów większych. Ceniono b y ł y zawszo ramy posiadające bogatszy profil i ramy z d e k o r a c j ą snycerską, spotykano rzadziej, ponieważ ich koszt przekraczał możliwości nabyw­ cze biednych, a bogatsi nawot jeśli chcieli je mieć, nie zawsze mogli jo n a b y ć z b r a k u w y k o n a w c ó w . I I . 4. Serce Jezusa, ołówek, papier. W y k . K . S t ę p i e ń . Brzoza K r ó l e w s k a , ролу. Kolbuszowa. I I . 5. Fragment w n ę t r z a . Brzoza K r ó l . Świerkowe lub jodłowe g a ł ą z k i c h o i n y czyli „ r ó z g i " (Brzoza K r ó l . ) , „ j e d l i n a " (Siodlanka) lub „łazibrzuc h y " (Grochowe), u ż y w a n o do strojenia obrazów zwykło na Święta Wielkanocne, rzadziej na Gody i w okresie uroczys­ tości weselnych. Gałązki w k ł a d a n o za ramy obrazów lub przybijano je w o k ó w nich a często i p o m i ę d z y n i m i , krzyżu­ j ą c dwie lub trzy razom. Na wesele choiną otaczano również drzwi i okna. Sztuczno kwiaty były najczęściej stosowane; do ozdoby obrazów. W y k o n y w a n o jo zwykle z papieru i ko­ lorowej, gufrowanej b i b u ł y . Gałązki, do k t ó r y c h przymoco­ wano b y ł y k w i a t y , wykonywane są z cienkich p a t y c z k ó w owijanych zieloną b i b u ł ą . Do gałązek przymocowuje się również zielono l i s t k i wykonane z bardziej sztywnego pa­ pieru. Najczęściej spotykanym rodzajem k w i a t ó w są róże, chryzantemy i rumian. B y w a j ą toż k w i a t y nie, m a j ą c e od­ p o w i e d n i k ó w w naturze. Część ram w y k o n y w a l i bardziej uzdolnieni rzeźbiarsko rzemieślnicy wiejscy, jak np. Wincenty Buras z Miechociua czy Jan Winiarz z Tuszowa Nar. R a m y dekoracyjne, wyko­ nywane przez rzemieślników wiejskich, zdobione były geo­ metrycznie nacięciami na obrzeżach, dodatkowymi listew­ k a m i , a czasem m o t y w a m i r o ś l i n n y m i wycinanymi w płasskiej desce. Zakupywane obecnie obrazy zaopatrzone są zazwyczaj w ramy pozłacano, k t ó r e należą do najbardziej pożądanych. K w i a t y przypina się, na ramach i obok nich pod obra­ zami w u k ł a d a c h półkolistych, dokoła obrazów, na n a r o ż a c h , ponad ramami i t p . (Tabl. I , ryc. 1 - 4 , 6—13, 15, Ki oraz i l . 5). Do oprawy obrazów należało zwykle ich oszklenie. Ceniono je sobie, ponieważ bez niego powierzchnia obrazu szybko się niszczyła i treść s t a w a ł a się nieczytelna, a p r ó b y zmywania b r u d u i zanieczyszczeń p o w o d o w a ł y zmoczenie papieru, jego pleśnienie i niszczenie nadruku. Wszystkie większe i bardziej cenione obrazy religijno ozdabiano często g a ł ą z k a m i choiny, sztucznymi k w i a t a m i , firankami i ł a ń c u c h a m i z bibuły i słomy, gwiazdkami oraz bukietami naklejonymi lub p r z y b i j a n y m i wokół obrazów do ściany. Firanki wykorzystywano do dekoracji obrazów wykonywane są z cienkiego białego papieru, a najczęściej z b i b u ł y różowej, żółtej lub jasnoniebieskiej. Sposoby uło­ żenia firanek są bardzo r ó ż n e : przykleja się je do górnej listwy г а ш у związując w s t ą ż k ą w połowie ich długości (rów­ nej zwykle wysokości obrazu — Siedlanka, Niwiska, L i p ­ nica), zasłania się n i m i całą ramę, i wtedy środkowo boki f i ­ r a n k i wycinane są w dekoracyjno ząbki (Worynia, Miętna, Tuszów, Wola Rusinowska — Tabl. I , r y c . l — 4 , 8, 17), przypina się f i r a n k i t y l k o w dolnej części ramy lub umiesz- Ш �cza k r ó t k i e firaneczki w części dolnej i górnej razem i t p . W punkcie! rozchodzenia się d w ó c h części firanek u góry, na n a r o ż n i k a c h ram i obrazów, przyczepia się często sztuczne k w i a t y . Firaneczki otaczające obrazy dokoła u k ł a d a n e lub wycinane są tak, że zasłaniając rogi obrazu, pozostawiają w ś r o d k u p r z e s t r z e ń r o m b o i d a l n ą (Lipnica), owal (Lipnica, J a ś l a n y , Brzoza K r ó l e w s k a , Tuszów Nar.), kwadrat albo p r o s t o k ą t (Tabl. I ) . Po bokach firanek b y w a ł y czasem przy­ klejone do ścian t a k ż e wycinane z papieru listki, kwiatki lub gwiazdki (Miechocin, Wola Kusinowska). Do wykona­ nia t y c h ozdób u ż y w a n o zazwyczaj papieru glansowanego. Dekorowanie obrazów łańcuchami z b i b u ł y , b i b u ł y i sło­ m y , lub zwijanymi w s t ą ż k a m i , polega na otaczaniu ram o b r a z k ó w t y m i ozdobami, zawioszaniu ich pod obrazkami w formie girland (Miętna, Miechocin, K o m o r ó w , Brzoza K r ó l . ) , upinaniu dekoracyjnie obok ram (Łętownią, Wola Zarczycka, Gwizdów) albo podwieszaniu ich festonowo pod kilkoma obrazkami łącznie (Tabl. I , ryo. 8, 9, 10). W ś r ó d obrazów religijnych najwięcej s t a r a ń poświęca się obrazom M a t k i Boskiej w miesiącach poświęconych Jej czci. Inne obrazy dekoruje się przed większymi świętami lub w okresie dorocznych p o r z ą d k ó w domowych. Dekoracja obrazów nic jest zjawiskiem powszechnym. Ogranicza się zazwyczaj do domów, w k t ó r y c h znajdują się dziewczęta, bo one; się najczęściej t y m zajmują. Z n a j d u j ą c e się w wyposażeniu w n ę t r z f i g u г к i stoją głównie w tzw. „ ś w i ę t y m k ą c i e " (Brzózka Król., Tuszów N a r . ) . Umieszczane na półeczkach, stoliczkach lub nocnych szafkach albo w j e d n y m z rogów izby czyli „ w i n k l u " (Brzoza K r ó l . ) , naprzeciw wejścia do niej. Poza t y m figurki stawia się niekiedy na półeczkach przybijanych obok okna ściany szczj'towej albo ponad n i m (Wola Zarczycka, Ł ę t o w n i ą , T r z ę s ó w k a ) . Tradycja wykorzystania do celów kultowo7 I I . (5. W n ę t r z e izby. W ł . Wawrzyniec Nowak. Dzikowiec, pow. Kolbuszowa dowocyjnych „świętego k ą t a " rozwinęła się u L a s k o w i a k ó w na p o c z ą t k u dwudziestolecia międzywojennego (Łętownią, Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, K o m o r ó w , T u s z ó w Nar.) i p r z e j ę t a została pod w p ł y w e m miejskim, a częściowo i koś­ cielnym. Do najczęściej spotykanych w izbach należą f i g u r k i M a t k i Boskiej, w y s t ę p u j ą c e czasem i po k i l k a razem. N a drugim miejscu jest św. A n t o n i Padewski, potem Anioł Stróż, rzadziej natomiast św. Józef, Św. Barbara czy Św. St. Kostka. Obok figurek religijnych stawia się często na szaf­ kach lub stolikach t a k ż e i figurki świeckie, zazwyczaj gipso­ we: bociany, łabędzie, psy, k o t y i t p . ( i l . 6), pochodzenia odpustowego, jarmacznego lub wykonywane we w ł a s n y m zakresie, np. z w a t y . P ó ł e c z k i jako podstawy figurek p r z y b i e r a j ą r ó ż n e formy dekoracyjne. Przytwierdzane w n a r o ż a c h , m a j ą zaw­ sze k s z t a ł t t r ó j k ą t a z w y c i ę t ą często półkoliście s t r o n ą zew­ n ę t r z n ą , a półeczki umieszczane w innych miejscach, m a j ą zwykle k s z t a ł t p r o s t o k ą t n y , półkolisty lub kwadratowy. Zmysł dekoracyjny wykonawcy w y r a ż a się w opracowaniu brzegowej l i n i i półki przy pomocy z ą b k o w a t y c h nacięć, łuczków, l i n i i falistej, r o w k ó w i t p . i w y k o n a n i u często sto­ sowanego tzw. p ł o t k a (Tabl. I I , ryc. 1—4). F i g u r k i a czasom obrazki stawiane na półeczkach ozda­ biane b y w a j ą sztucznymi lub ż y w y m i k w i a t a m i w zależności od pory roku. „Święte k ą t y " oświetla się niekiedy przy po­ mocy k a g a n k ó w n a p e ł n i a n y c h m a s ł e m lub olejem. W nie­ k t ó r y c h okolicach cło k a g a n k ó w u ż y w a n o do niedawna m a s ł a z pierwszego udoju po p o m y ś l n y m wycieleniu się kro­ wy, „z n a b o ż e ń s t w a i wdzięczności" ( K o m o r ó w , S a r n ó w , Ostrowy Tuszowskie). Podobnie j a k przedmioty o znaczeniu k u l t o w y m czy dewocyjnym, również dekoracje s t r o p ó w , w t y m i ciesielskie ozdoby tragarzy, m a j ą kilkudziesięcioletnią tra­ dycję, k t ó r e j p o c z ą t k i sięgają s c h y ł k u X I X w . W c h a ł u p a c h d y m n y c h tragarze nie b y ł y w zasadzie zdobione ( „ s t r o j o n e " ) . Największe nasilenie ich zdobienia przypada na ostatnie dziesiątki lat X I X w i t r w a mniej więcej do p o c z ą t k u okresu międzywojennego. W nowszych domach, wystarcza k r z y ż y k , zaznaczony dymem palącej się, poświęconej gromnicy, w y ­ konany bezpośrednio po przyniesieniu jej z kościoła (Tabl. I I I , rye. 1). Corocznego odświeżania k r z y ż a dokonuje z re­ g u ł y najstarszy członek rodziny. Ostatnio p r a k t y k a t a za­ nika, choć niedawno jeszcze nikomu nie przychodziło do głowy, by nie u s z a n o w a ć j e j , ,,bo b y ł a święta i j a k ś w i a t stara" (Anna Fila, K o m o r ó w ) . Wykonanie ozdób ciesielskich na środkowej belce stro­ powej należało zwykle do majstra ciesielskiego, k t ó r y naj­ pierw r y s o w a ł wzór, a n a s t ę p n i e wygładziwszy toporem lico belki i ściąwszy dla ozdoby jej k a n t y , również toporem w y ­ cinał same ozdoby. W dekoracji tragarzy m o ż n a w y r ó ż n i ć k i l k a t y p ó w . Najprostszym rozwiązaniem jest centralnie umieszczony krzyż r ó w n o r a m i e n n y lub łaciński bez dodatkowych ele­ m e n t ó w (Tabl. I I I , ryc. 2—6). Bardziej zaawansowanym sposobem dekoracji jest umieszczenie k r z y ż a w kole z do­ daniem m i ę d z y jego ramionami drobnych zdobień gwiazd­ kowych lub p u n k t o w y c h , umieszczenie k r z y ż a w promie­ nistej rozecie, lub rozety w ś r o d k u k r z y ż a (Tabl. I I I , ryc. 7—10). Wzbogacenie kompozycji o d a t ę budowy domu, znak I H S , p o c z ą t k o w e litery imion Chrystusa i M a r i i , m a miejsce stosunkowo często. Rzadko w y s t ę p u j ą natomiast dodatkowe napisy na bokach belek, w y r a ż a j ą c e sentencje i błogosławieństwa pod adresem m i e s z k a ń c ó w i domu j a k np. „ B o ż e błogosław t e m u domowi i m i e s z k a ń c o m jego" (Miocliocin, Giedlarowa, Zarównie k . Padwi), „Strzeż nas B o ż e od wszelkiego z ł e g o " (Brzoza Król.), „ B o ż e opiekuj się t y m domem i błogosław d o m o w n i k ó w jego" (Łętownią), 135 �T a b l . I . Dekoracja obrazów, Ryc. 1, 2, 4 — Brzoza K r ó l e w ­ ska, 3 — Tuszów Narodowy. 5 — Ł ę t o w n i ą (przys. Babia­ rze), 7 — Grochowe, 8 — Os­ t r o w y Tuszowskie, 9 — Ł ę t o w ­ nią (przys. Majdan), 10 — С т о ­ к е , 11 — Z b y d n i ó w , 12 — Mok r z y s z ó w , 13 — Miechocin, 14 — Ł ę t o w n i ą , 15 — Wola Zarczycka, 16 — Giedlarowa, 17 — Rodzaje wycinanych pa­ pierowych firaneczek (a, b — Ł ę t o w n i ą , c, h — Wola Zar­ czycka, d — Tuszów Narodo­ wy, e — Padew, f — D ą b r o ­ wica Małopolska, g — Ostrowy Tuszowskie. • 12 i 15 Ib v- ^TN^'-IN *i-T^4*? ,^svv^4 „ W imię Chrystusa i M a r i i " (Wólka J a d ź w i e d z k a ) , „Niech Jezus ma nas w swojej opiece" (Wola Zarczycka), „ N i e c h będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Sarnów) i t p . (Tabl. I I I , ryc. 11—18). Rzadko t e ż wprowadzano na bokach belek ele­ menty dekoracyjne podobne do tych, jakie umieszczano na licu (Tabl. I I I , r y c . 19, 20). W n i e k t ó r y c h wsiach, j a k np. w W o l i Zarczyckiej, Sarzynie, spotyka się je czasem w do­ mach z k o ń c a X I X i pocz. X X w . , lecz nie s ą t o j u ż deko­ racje na tragarzu, ale środkowej normalnej (jednej z trzech) belce, k t ó r a przejęła część „ g o d n o ś c i " dawnego „ s i e s t r z a n u " . Do ozdób przytwierdzanych do powały n a l e ż ą wspo­ mniane j u ż p a j ą k i i ś w i a t y . Ze względu na formę wyróżnić m o ż n a k i l k a t y p ó w pa­ j ą k ó w : kuliste, krystaliczne, żyrandolowe, skrzynkowe, w formie gwiazdy oraz promieniste. D o najstarszych należą p a j ą k i kuliste, k t ó r e w y s t ę p o ­ w a ł y j u ż w k o ń c u X I X w . P o d s t a w ą konstrukcji tej ozdoby jest g a ł k a gliny ( K o m o r ó w , Ocieka, K a m i o ń , Trzciana, P r z e d b ó r z ) , ciasta (Widełka, Tuszów, M i ę t n a , Gwizdów), urobionego na twardo miękiszu chlebowego (Miechocin, K r z ą t k a , Tuszów) albo rzadziej burak, brukiew l u b ziem­ niak (Przedbórz, Jadachy, Wilcza Wola, Stale, Niwiska, Grębów). W gałkę wbijano promieniście odcinki twardej 136 T żytniej słomy z pozostawieniem na k o ń c u p r z y c i ę t y c h kłusek, czyli tzw. „ t r y s t e k " (Gwizdów). Poza słomą posługiwano się czasem dłuższymi gęsimi p i ó r a m i ( P r z e d b ó r z ; i l . 7). Przed wetknięciem „ t r y s t e k " w gałkę nawlekano na nie odcinki kolorowej bibuły, wycięte w gwiazdki l u b k w i a t k i (Tabl. I V , ryc. 1, 2). P a j ą k i kuliste nazywano niekiedy j e ż a m i (Niwis­ ka), ale najpowszechniej nosiły one n a z w ę „ p a j ą k " — bez przymiotnikowego określenia jego formy. Obecnie wycho­ d z ą one j u ż zdecydowanie z użycia. P o d s t a w ą konstrukcji p a j ą k ó w krystalicznych jest kwadrat wykonany z odcinków twardej żytniej słomy (na­ wleczonych na n i t k i ) , na k t ó r y m buduje się dwustronne ostrosłupy. N a n a r o ż a c h i u dołu zawiesza się analogiczne mniejsze formy, a potem jeszcze mniejsze. Ścianki ostro­ słupów wypełnia się gęsto słomą lub pozostawia wolne (Tabl. I V , ryc. 10, 11). P a j ą k i krystaliczne rozpowszechnione b y ł y najbardziej w okresie p o m i ę d z y I i I I w o j n ą ś w i a t o w ą i s p o t k a ć je m o ż n a b y ł o na całym omawianym t u obszarze. Obecnie wykony­ wane są bardzo rzadko. Zbliżonym do formy p a j ą k a krystalicznego jest p a j ą k z k a w a ł k ó w trzemy bagiennej i kolorowych b i b u ł e k (Ba­ r a n ó w ) . Odcinki trzciny, wiąże się w d w u - p i r a m i d ę o pod- �Tabl. I I . F o r m y poleczek pod figurki. Ryc. 1 — Zasadnicze formy konstrukcji półeczek. 2 — Rodzaje dekoracyjnych p ł o t k ó w na obrzeżach półeczek, (a, b, c, d, e — drewniano płotki listwowe, f, g • — płotki w i k l i ­ nowe), 3 — Półki przybijano do ścian (a - - K o m o r ó w , b — Trzesówka, с — Koniorów, d — W i d e ł k u , o — Gwizdów, f — Giedlarowa, g — Grębów, h •— J a ś ł a n y , i — Sarnów, Wól­ ka Grodziska, Kolbuszowa Dol­ na, Spie, 4 Półki n a r o ż n e z p o d p ó r k a m i — j a k na rys. la) a -— Padew, b Ostrowy T u szowskie, с - - Brzoza Królew­ ska, d -— Tuszów Narodowy, e — Wola Zarczyoka, f •— Łę­ townią, K o n i o r ó w , Wola Husinowska, g — Mieehooin, Mokrzyszów, Cygany, h — Brzoza, Królewska. Ł ж Iftttitltfft 1111, 1ллллллл1 stawie i boku wys. ok. 25 om. D r u g ą t a k ą s a m ą formę przy­ wiązuje się potem do dolnego wierzchołka wykonanej po­ przednio dwu-piramidy. W przestrzeni, p o m i ę d z y t y m i ośmiośoiennymi formami, wiesza się znów cztery nieco mniejsze ostrosłupy. Do wszystkich ś r o d k o w y c h i dolnych n a r o ż y przywiązuje się wreszcie takie same mniejszo formy. Przystrój tego p a j ą k a s k ł a d a się z puszystych k w i a t ó w , wy­ konanych ze strzępionej b i b u ł y oraz zwisających ze środko­ wych n a r o ż y festonów, s k ł a d a j ą c y c h się z szeregu krzyżu­ j ą c y c h się m o t y l k ó w z papieru składanego w h a r m o n i j k ę . Takie same festony biegną od ś r o d k o w y c h n a r o ż y dużego, górnego o ś m i o ś c i a u u (il. 8). Najbardziej r ó ż n o r o d n e w swych k s z t a ł t a c h są p a j ą k i ż y r a n d o l o w e . Mają one formy s t o ż k o w a t e , k r z y ż a k o w e , ba­ niaste, dzwonowate, skrzynkowe i inne (Tabl. I V , ryo. 3—9; Tabl. V, ryc. 1—5). F o r m y stożkowe zbudowane są zwykle na konstrukcji z d r u t u , czasem z w i k l i n y . Jedna, dwie lub t r z y obręcze o różnej średnicy, ułożone w pewnym oddaleniu od siebie jedna nad d r u g ą , wiąże się na bokach r ó w n y m i odcinkami drutu lub p a t y k ó w . Najmniejsza obręcz znajduje się u góry, największa u dołu. Przy użyciu jednej obręczy, formę s t o ż k a t w o r z ą d r u t y , n i t k i lub p a t y k i z w i ą z a n e u g ó r y w j e d n y m 8 punkcie i owijane paskami strzępionego p ł ó t n a lub b i b u ł y (Trzciana, Tuszów, P a d ó w , K o m o r ó w , Z b y d n i ó w , Ł ę t o w n i ą -— T a l i i . V , rye. 1, 3). Obręcz dolną ozdabia się frędzelkami z b i b u ł y lub p ł ó t n a , szklanymi b a ń k a m i lub festonowo pod­ wieszonym ł a ń c u c h e m ze s ł o m y i b i b u ł y albo z dwukolorowych s k r ę c o n y c h p a s k ó w b i b u ł y . Omawiano formy p a j ą k ó w znane są na całymi obszarze wideł Wisły i Sanu i w y s t ę p o w a ł y najczęściej w okresie po­ między I а I I w o j n ą ś w i a t o w ą K r z y ż a k o w e formy p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h w y s t ę p u j ą rzadko. P o d s t a w ą ich konstrukcji jest ułożony poziomo drewniany k r z y ż a k r ó w n o r a m i e n n y , u końców którego znaj­ d u j ą się świeczki. K r z y ż a k zawiesza się w ś r o d k u skrzyżo­ wania ramion. Przestrzenie p o m i ę d z y ramionami wypełniano b y w a j ą koliścic prowadzonymi od środka, prostymi lub zwi­ j a n y m i paskami b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y (Tabl. I V , ryc. 5). P e w n ą o d m i a n ą p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h są formy tarozowate, w k t ó r y c h zamiast k r z y ż a k a znajduje się kolista tarcza, wykonana zwykle z nasyconego tłuszczem papieru, otoczona okolem z d r u t u (Przedbórz, Ocieka — Tabl. I V , ryo. 4). W odmianie p a j ą k ó w baniastych i dzwonowatych, po" 137 �Tabl. I I I Ozdoby tragarzy. 1 — występuje często w c a ł y m terenie, 2 — Ł ę t o w n i ą , Wola Zarczycka, Grochowe, Mie­ chocin, Tuszów Nar., 3 - T u s z ó w Nar., Brzoza Królewska, Z b y t n i ó w , Ł ę t o w n i ą , 4 — S a r n ó w , Padew, Wola R a n i ż o w s k a , 5 — K o m o r ó w , 6 — K o m o r ó w , Spie, 7 — Kopcie (i bardzo podobny w Baranowie), 8 — Giedlarowa, 9 — Ćmolas, 10 ••— Pa­ dew, 1 1 - - T u s z ó w Nar., 12 — Miechocin, 13 - - Ostrowy Tuszowskie, 14 — W ó l k a Grodziska, 15 — Gwizdów, 16 — K o ­ m o r ó w , 17 — Giedlarowa, 18 — Mokrzyszów, 19, 20 — Wola Zarczycka. 138 T �dobnie jak w s t o ż k o w y c h , podstawowym m a t e r i a ł e m kon­ strukcyjnym jest d r u t . W formach baniastych k a w a ł k i d r u t u jirzywiązujo się np. do obręczy, przy czym obręcz znajduje się w miejscu największego odchylenia d r u t u od pionu. K o ń c e d r u t u schodzą się w jeden p u n k t na biegunach, tworząc w przekroju elipsę (Tabl. I V . ryo.7, !)). P a j ą k i dzwonowato m a j ą znów d r u t y wygięte w formę esownic lub ł u k o w a t ą . Średnica t y c h p a j ą k ó w w dolnym ob­ wodzie; wynosi 30 -50 cni (Tabl. I V , ryc. 12, T ą b l . V, ryc. 2, 4, 9 -~ Ł ę t o w n i ą , Gwizdów, W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . Wola Zar­ czycka, Brzoza K r ó l . ) . Zdobienie omawianych form pająków jest podobne jak w p a j ą k a c h kulistych. Do tego celu wykorzystuje się łańcu­ chy z b i b u ł y , paski strzępionego p ł ó t n a i papieru, szklano b a ń k i a t a k ż e owoce. Przestrzenie p o m i ę d z y d r u t a m i pionowymi wypełniane są zwykle n i t k a m i z nawleczonym na nie grochom, m o t y l ­ k a m i ł u b gwiazdkami z b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y . W p a j ą k a c h o formach dzwonowatych przytwierdza się ponadto często u dołu od 4 do 12 u c h w y t ó w na świeczki, wykonanych z d r u t u , a jeden uchwyt znajduje się często również w ś r o d k u p a j ą k a . Pająki ż y r a n d o l o w e kolisto budowane są z obręczy prze­ t a k ó w (Sindlanka) lub kółek wycinanych z deski. N a otoku oklejonym kolorowym papierem umieszcza się świeczki i zdo­ bi się go k r ó t k i m i , u k ł a d a n y m i gęsto, równolegle do krawędzi odcinkami słomek, z a k o ń c z o n y c h gwiazdkami z b i b u ł y . D o ­ datkowo wiesza się czasem łańcuch, u ż y w a frędzli, baniek itp. (Tabl. I V , rye. 3). Pająki ż y r a n d o l o w e skrzynkowe m a j ą szkielet w formie skrzynki wykonany z drewnianych p a t y k ó w lub d r u t u , o p r o s t o k ą t n y c h bokach i kwadratowej podstawie (Tabl. I V , ryc. 6). B o k i p a j ą k a wypełniane są dość gęsto n i t k a m i z na­ wleczonym na nie grochem „ s i a r k o w y m " ( K o m o r ó w ) , u k ł a d a n y m na przemian z gwiazdkami lub harmonijkami z kolorowej b i b u ł y (Niwiska, K a m i e ń , Werynia, Krawce, P r z e d b ó r z , Jadachy, W i d e ł k a , Tuszów, Sarnów). Szkielet owinięty jest w s t ę g a m i b i b u ł y lub strzępionego p ł ó t n a , k t ó r e b y w a ł y zawieszano również i na bokach szkieletu, zamiast nitek z grochem. Czasom u ż y w a się toż łańcuchów ze słomy lub b i b u ł y , owijając n i m i d o k o ł a szkielet. P a j ą k i w kształcie gwiazdy należą do form rzadkich (Brzoza K r ó l . , Sarzyna, Giedlarowa) i n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do gwiazd kolędniczych. W y k o n y w a n e s ą one z drewnianej obręczy, do k t ó r e j przytwierdza się na z e w n ą t r z p a t y k i , t w o r z ą c e promienie gwiazd}', a n a s t ę p n i e okloja się jo b i ­ b u ł k ą , kolorowym papierem lub s r e b r n ą albo złotą folią. Koliste płaszczyzny obręczy okleja się niekiedy cienkim pa­ pierem, stawiając w niob, po zawieszeniu p a j ą k a , świeczkę (Tabl. V , ryc. 6). P a j ą k i promieniste nie są typowe dla t e r e n ó w lasowickich. P o j a w i ł y się t u one dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Są to ozdoby upinane na powale w t a k i sposób, że t w o r z ą duże gwiazdy. Ł a ń c u c h y z nawleczonych na n i t k i na prze­ mian odcinków słomy, harmonijek i gwiazdek z b i b u ł y lub wstęg samej bibuły zawiesza się na w b i t y m w ś r o d k o w ą belkę gwoździu a przeciwległe końce nitek rozłożone w jednako­ wych o d s t ę p a c h k ą t o w y c h przyczepia się wzdłuż s t y k ó w płaszczyzny s t r o p ó w ze ś c i a n a m i . Ś r o d e k p a j ą k a zajmuje zwykle efektowny bukiet sztucznych k w i a t ó w , a końce pro­ mieni zdobią pęki z b i b u ł y gufrowanej, b a ń k i lub gałązki choiny (Tabl. V , ryc. 8a—e oraz ił. 9). Pająki w y k o n u j ą zazwyczaj m ł o d e dziewczęta w okresie Bożego Narodzenia i Wielkanocy, a czasem i odpustu pa­ rafialnego (Siedlanka). W n i e k t ó r y c h okolicach, traktowane one były do niedawna jako zastępcze formy choinek (Ko­ morów, Ł ę t o w n i ą , W o l a Zarczycka, Giedlarowa, Brzoza Król.). W opinii i n f o r m a t o r ó w , choinki n a d a w a ł y się t y l k o t a m , „gdzie b y ł statny d o m " (Gwizdów), t z n . głównie w mieście ( K o m o r ó w ) . Choć zwyczaj u r z ą d z a n i a choinek ma j u ż u L a s o w i a k ó w kilkudziesięcioletnią t r a d y c j ę , nie spotyka się ich w n i e k t ó r y c h domach wsi leżących w centrum puszczy. Mniejsze formy p a j ą k ó w zawieszano na ś r o d k u izby, wyższe natomiast w rogu, najczęściej przed k ą t o m z figurką, a czasem rzędem na jednej belce w środku p o w a ł y , przed oknem lub przy ścianie ( K o m o r ó w , K r z ą t k a ) , co m i a ł o „ b a r d z o ładnie w y g l ą d a ć , gdy ruszały się na p o w i e t r z u " ( K o m o r ó w ; Tabl. V, ryc. 8). Należy t u podkreślić fakt, że pająki o znanych Lasowiakom formach, poza funkcją czysto zdobniczą m i a ł y rów­ nież treść wierzeniową, k t ó r e j analiza, tak Cenna dla w y j a ś ­ nienia genezy zjawiska, i dociekania, pierwotnego znaczenia magicznego lub wierzeniowego, w y m a g a ł a b y specjalnych badaii, w y k r a c z a j ą c y c h poza, teren Polski. Nieco innym zagadnieniem są ś w i a t y wykonywano z o p ł a t k ó w . Zdobi się n i m i nie t y l k o powalę, ale również i drzewko wigilijne. Zasadnicza ich konstrukcja polega na zlepieniu za, p o m o c ą zwilżenia brzegów połówek k r ą ż k ó w lub odcinków o p ł a t k a w ten sposób, że w zależności od k s z t a ł t u poszczególnych e l e m e n t ó w powstaje forma k u l i , owalu lub — rzadko - zbliżona do walca. Poza b i a ł y m kolorem opłat­ ka, dla wzbogacenia efektów, używa, się również koloru żół­ tego, zielonego i czerwonego. W ś w i a t a c h owalnych o w y ­ dłużonej formie p o m i ę d z y cztery ć w i a r t k i sklejonego na k r z y ż o p ł a t k a wkleja się mniejszo odcinki, wzbogacające formę (Tuszów, Padew, Chorzelów -— Tabl. V , ryc. 7a—g). Ś w i a t y z o p ł a t k ó w są u L a s o w i a k ó w ozdobą p o w s z e c h n ą . Wykonane z obrzędowego chleba' zawieszano są w central­ n y m miejscu izby u belki ś r o d k o w e j , czyli nad miejscem, w k t ó r y m spożywa się wilię, z w a n ą „ p o ś n i k i e m " . Samo uży­ cie o p ł a t k ó w w obrzędowości Bożego Narodzenia sięga, j a k się wydaje, co najmniej k o ń c a 1. p o l . X I X w. P r z y j ę ł y się ono najpierw w miastach i dworach, a potem dopiero prze­ d o s t a ł y się na w i e ś . W przeciwieństwie do p a j ą k ó w , m a j ą ś w i a t y charakter w dużej mierze religijny. 10 Użycie światów, podobnie jak i p a j ą k ó w , jako ozdób w n ę t r z dziś szybko zanika. Wykonuje się jo i zawiesza w nie­ k t ó r y c h t y l k o domach, „jeśli dziewczynom przyjdzie na to ochota" (Spie). Ozdoby te u w a ż a n o są na ogół za przostarzałc, k t ó r e „ w nowych domach i u ludzi światlejszych n i majo r a o y j " (Grochowie I I ) . Starsi a często i młodzi infor­ matorzy jednak u t r z y m u j ą , że zwłaszcza p a j ą k i , b y ł y cza­ sem „ b a r d z o ł a d n e " , kolorowe, ale „gdy jest w domu bogato ustrojona choinka, oświetlona świeczkami to też bardzo ładnie przyozdabia" (Ostrowy Tuszowskie). Zanik omawianych ozdób, j a k wynika z informacji, wiąże się głównie z rozpowszechnieniem choinek i z dążnoś­ cią do unowocześnienia w n ę t r z z w i ą z a n ą z w p ł y w a m i zew­ n ę t r z n y m i . „ T c r o s inne easy i inne p r z y k ł a d y i d ą zc świata, k t o by ta na łośmiesynio robił to co d o w n i " (Franciszek Zygmunt, Brzoza Król.). N i e k t ó r o formy pająków m a j ą bardzo ograniczone, poryferyczno zasięgi. P a j ą k ó w dzwonowatych a częściowo i skrzynkowych brak, nie spotkano ich w czasie b a d a ń w płd.wschodniej i północnej części wideł Wisły i Sanu. Najszerszy zasięg m a j ą p a j ą k i kuliste (promieniste) w y s t ę p u j ą c e na całym obszarze, świadcząc o odległej t r a d y c j i . P o n i e w a ż zdobienie sufitów p a j ą k a m i w pn. części obszaru jest póź­ niejszo niż na p o z o s t a ł y m terenie, wydaje się, żc Lasowiacy przyjęli jo od sąsiadów z p o ł u d n i a i zachodu. P a j ą k i i ś w i a t y m a j ą na terenie Europy i poza n i ą olbrzymi zasięg i wiążą się z n i m i bogate treści wierzeniowe oraz obrzędowe, to też stosunkowo późne pojawienie się ich u L a s o w i a k ó w świadczy o zapóźnieniu k u l t u r o w y m tej grupy etnicznej. I n n ą formą ozdoby izb u L a s o w i a k ó w są w у с i n a nk i , п а к 1 e j a n к i i t a p e t y . Wycinanka papierowa jako element dekoracji izby wiejskiej pojawia się w Polsce 239 �# 4 i 5 Ш d 6 Tabl. I V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — W o l a Zarczycka, 2 — Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, 3 — Grochowe, H u t a Komorowska, 4 — Biedaczów, 5 — Łowisko, Gwizdów, Giedlarowa, 6 — Tuszów Narodowy, 7 — Kodzaje ś w i a t ó w : a — Wola Zarczycka, b — Ł ę t o w n i ą , c, f, g — Tuszów Narodowy, d — K o m o r ó w , e — Padew, 8 — Schemat u k ł a d ó w p a j ą k ó w i światów na sufi­ tach i z b : — ś w i a t y , . — p a j ą k i , - - - — p a j ą k i promieniste. 140 �U. 7. P a j ą k z gęsich piór. W y k . Maria Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. I I . 8. P a j ą k z trzciny. B a r a n ó w , pow. Tarnobrzeg. mniej więcej od połowy ub. w i e k u " . Zwyczaj dekorowania ścian ozdobami z kolorowego papieru, w t y m wycinankami, rozwinął się w r ó ż n y c h regionach Polski m . i n . w związku z pojawieniem się w kramach barwnych p a p i e r ó w fabrycz­ n y c h ' . K i e d y pojawia się on u L a s o w i a k ó w — trudno obe­ cnie dociec. W zbiorach Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie znajduje się bogata kolekcja wycinanek z pow. mie­ leckiego, zgromadzona w 1912 r. L u d o w o ś ć ich jest jednak w ą t p l i w a . Józef Grabowski pisze o t y m zbiorze, że „ J a k k o l ­ wiek pochodzi z r ó ż n y c h wsi jest jednak zbyt bogaty w od­ miany, a nadto jednolity w stylu, by b y ł tworom natural­ n y m . Można p r z y p u s z c z a ć , że s t w o r z y ł a go j a k a ś akcja szkolna..." . Zbiór zawiera wycinanki kwadratowe, koliste, wicloboczne, wstęgi, drzewka, liście i t p . W y p e ł n i a n e są one często elementami a ż u r o w y m i , k o ł a m i , łuczkami, list­ kami komponowanymi ośrodkowo, pasowo lub w powta­ rzających się identycznych raportach, względnie w nie­ spotykanym gdzie indziej „trójliściu", Wycinanki z okolic Mielca trudno zaliczyć jednak do elementów dekoracji w n ę t r z , ponieważ brak na to odpowiedniego m a t e r i a ł u do­ wodowego. 2 13 Inne p r z y k ł a d y wycinanek p r z e d s t a w i a j ą się ilościowo i jakościowo skromnie. P o c z ą t k a m i swoimi sięgają k i l k u lat przed I w o j n ą światową. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m sto­ sowano je w n i e k t ó r y c h okolicach do ozdoby izb stosunkowo często (Jadachy, P r z e d b ó r z , Wilcza Wola, W i d e ł k a , Niwiska, K a m i e ń , Ł ę t o w n i ą , Broń). Obecnie u t r z y m a ł y się jeszcze w k i l k u wsiach w okolicach Tarnobrzegu, a poza t y m w Siodlance i Ł ę t o w n i . Również sporadycznie w y s t ę p u j ą w oko­ licach Leżajska i Miolca. J u ż poza obszarem z a m i e s z k a ł y m przez L a s o w i a k ó w , dekoracje wycinankowe stosuje się w nie­ k t ó r y c h wsiach i w kierunku p o ł u d n i o w y m (Przecław, Łączki Kucharskie, W y ł ó w , Podole, Korzeniów), gdzie poza b i a ł y m papierem i b i b u ł ą (jak np. w okolicach Mielca) u ż y w a n o również jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą papieru glansowanego . 14 Wycinanka, j a k wiadomo, powstaje w sposób prosty. Z bibuły, cienkiego papieru białego lub kolorowego wycina się n o ż y c a m i wzory „ w y m y ś l o n e " uprzednio lub „ z m y ś l o n e " (Łętownią) podczas wykonywania. Porma najprostsza po­ wstaje przez złożenie papieru na dwoje, czworo lub ośmioro. W z ó r zbudowany jest na jednej osi symetrii lub wielu takich osiach, gdy powstaje (np. wycinanka promienista, środkowa, w formie koła, gwiazdy lub kwadratu). Brzegi wycinanek b y w a j ą niekiedy zdobione z ą b k a m i , ł u c z k a m i i t p . T y p jednoosiowy tak charakterystyczny np. dla „ l e l u i " kur­ piowskiej jest na omawianym t u terenie rzadko wykonywany (Łętownią, Niwiska). Do najczęstszych należą kompozycje ośrodkowe o kształcie kwadratu (Siedlanka, K a m i e ń , Gro­ chowe, Padew), gwiazdy lub koła (Niwiska, Jadachy, Łę­ t o w n i ą ) . R ó w n i e często w y s t ę p u j ą formy pasowe m a j ą c e zastosowanie przy dekoracji półek na naczynia, obrazów, okien i t p . Zdecydowana większość wycinanek na omawianym obszarze, ma ażur geometryczny: linie proste, ł a m a n e , łuki, linie faliste, t r ó j k ą t y , koła, romby. W y s t ę p u j ą one w zespo­ łach szeregowych koliście, ł u k o w a t o lub zygzakiem, r y t m i ­ cznie. Mało jest wycinanek tematycznych, przedstawiają­ cych p t a k i , p o s t a ć l u d z k ą czy rośliny. Zastosowanie wycinanek do dekoracji w n ę t r z jest różne. Formy pasowe w y s t ę p u j ą na brzegach półek na naczynia, jako dekoracja obrazów i firanek w oknach. Do ozdoby półek wykorzystuje się pasy równej szerokości, k ł a d ą c je na pół­ kach lub przyklejając na brzegach, przy czym widoczna pozostaje część a ż u r o w a . Sposób ozdoby firaneczkami obra­ zów omówiony został już w y ż e j . Wycinane firanki okienne zasłaniają szerokim pasom t y l k o g ó r n ą część okien lub skła­ d a j ą się z d w ó c h części rozdzielonych na dwie strony w środ­ k u , wzdłuż b o k ó w okna. W pierwszym przypadku brzegi firanek b y ł y zwykle wycinane w szerokie zęby z a ż u r o w y m ornamentom geometrycznym, w drugim — ząbki b y ł y drob­ niejsze i biegły na krawędziach od strony ś r o d k a . W e w n ę trzno linie brzegowe firanek okiennych, podobnie j a k i zdo­ biących obrazy, b y ł y najczęściej p o d k r e ś l a n e kolorowym szlaczkiem w postaci nacięć, z ą b k ó w , łuczków i t p . F i r a n k i papierowe pojawiły się na omawianym terenie t u ż przed 141 �Tabl. V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — Spio (wg i n f ) . 2 — Giedlarowa, 3 — Biedaczów, 4 — P r z e d b ó r z , Ocieka, 5 — Trzciana k/Mielca, Czajkowa, 6 — K o m o r ó w , Wola R a n i ż o w s k a , 7 — Brzoza K r ó l e w s k a , Ł ę t o w n i ą , 8 — Trzciana, Ostrowy Tuszow­ skie, Tuszyna, K o m o r ó w , 0 — Giedlarowa, 10 — W ó l k a Grodziska, 11 — B a r a n ó w , D ę b a , G r a b ó w , 12 — Niwiska, Siedlanka, K o m o r ó w . 142 �I w o j n ą ś w i a t o w ą mniej więcej w t y m samym czasie, kiedy i wycinanki ośrodkowe, a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł y dość szeroko rozpowszechnione (np. Worynia, Tuszów, Wola Rusinowska, Brzoza Król., Miechocin, Jadachy. Padew, Przedbórz, Giedlarowa). Z a s t ę p o w a n e były jednak już wów­ czas dość często, zwłaszcza w domach zamożniejszych, przez firanki płócienne, kupowane w miastach lub p r z y s y ł a n e przez krewnych z zagranicy. Dziś spotyka się je bardzo rzad­ ko. Najbardziej modne stają się obecnie wzorzysto firanki j e d n o p ł a t o w e , zasłaniające całe okno i sięgające do podłogi. Naklejanie wycinanek na ściany było w okresie b a d a ń praktykowano sporadycznie i dotyczyło głównie wycinanek z kolorowego papieru glansowanego. Wycinanki białe z pa­ pieru i b i b u ł y kładziono niekiedy na stołach, szafkach noc­ nych, półeczkach z figurkami (święte k ą t y ) oraz bardzo rzad­ ko na oknach, jako p o d k ł a d k i pod naczynia z k w i a t a m i . W y ­ cinanki naklejane na ścianach mają różne u k ł a d y . N p . w Jadachach zielone i czerwone gwiazdki i kwiatki trzema rzędami obiegały ściany dookoła, w Przedborzu w kilku rzędach na­ lepiano je też kolo okien, natomiast, w Widelce „gdzie p a s o w a ł o " . Do najczęściej stosowanych należą jednopasowe u k ł a d y zdobin biegnące w górnej części ścian izby. Bardziej uzdolniono wykonawczynie (przy użyciu m o t y w ó w roślin­ nych i zwierzęcych) k o m p o n u j ą niekiedy grupy p t a k ó w wśród gałązek i liści, bukiety kwiatów itp. W bardziej urozmaiconych kompozycjach u ż y w a się często elementów wycinanycli z tapet: „ w y s t a r c z y wyciąć gotowi;, bardzo piękne wzory i nakleić je na ścianie;, а cała praca s k o ń c z o n a i izba pięknie; w y g l ą d a " (Janina Bujak, Ł ę t o w n i ą ) . Czasem wycina się t e ż gotowe m o t y w y z książek i czasopism, albo po wycięciu z białego papieru podbarwia się je farbami wod­ n y m i (np. w okolicach Mielca, Ł ę t o w n i , Mokrzyszowa). W ś r ó d wycinanek naklejanych na ściany, najczęściej w y s t ę p u j ą m o t y w y geometryczno (gwiazdki pełne i ażurowe, pojedynczo k ó ł k a w u k ł a d z i e koncentrycznym, rozetki itp.), m o t y w y roślinne (stylizowane k w i a t k i , owoce, gałązki) oraz zoomorficzne (jak ptaki, zajączki). P o s t a ć ludzka pojawia się rzadko. Z p a p i e r o w ą dekoracją ścian wiążą się też tapety. Kupowano je dość często od lat trzydziestych w arkuszach, e> d l . 1,5 m . Drukowane b y ł y we wzory roślinne lub geo­ metryczne, a zawieszano je nad łóżkami oraz stosowane; jake; tło dla półek na naczynia, wieszaków i ław, przybi­ jano pod oknami, a niekiedy nawet nakrywano n i m i stoły przy uroczystych okazjach. Dziś są eme u ż y w a n e jeszcze dość często. Z takich właśnie tapet, gdy są j u ż stare; i znisz­ czono, wycina się cieskawsze wzory i u ż y w a jako naklejanek. Poza malaturami w y k o n y w a n y m i bezpośrednio na ścia­ nach (np. malowanie patronowe w Jaelachach), już. w okresie mięelzywojennym w y s t ę p o w a ł y u Lasowiaków malowanena papierze lub płótnie „ d y w a n y " z motywami roślin­ n y m i , zwierzęcymi i postaciami ludzkimi. Malowane dywany w y s t ę p o w a ł y poza t y m szerzej w Rzoszowskiom i na innych terenach Małopolski. Obecnie zasięg ten się poszerza'5. Wykonywano po wsiach malatury na płótnie lub papierze znajdują szereg odpowiedników tematycznych w domach mieszczańskich, w postaci d y w a n ó w , kilimów i makat wieszanych t a m powszechniej w X I X w. Przyjęcie takiego sposobu dekoracji w n ę t r z przez wieś jest n a ś l a d o w n i c t w e m . Niemniej jednak oryginalna i twórcza interpretacja zapo­ życzonych wzorów nadaje i m cechy twórczości ludowej, rozwijającej się już samodzielnie , na nowym i odmiennym gruncie. T u i t a m pojawiają się wykonawcy, głównie „ m a l a r k i " , k t ó r e d e c y d u j ą się na p r ó b ę w ł a s n y c h sił. Chcąc swoje mie­ szkania u p o d o b n i ć do miejskich, a nie posiadając środków, by chęci te spełnić i n n ą drogą, p o d e j m u j ą wykonywanie makat. Efekty zależne są od zdolności i doświadczenia. Spełniają jednak twórcze t ę s k n o t y w y k o n a w c ó w i dają na ogół zadowolenie t y m , k t ó r z y z t ą twórczością o b c u j ą — 1 I I . 9. Pająk z grochu. Smardzewice, pow. Opoczno. jej u ż y t k o w n i k o m , co trafnie określa Franciszek B u j a k : „pięknie wymalowany k i l i m czy makata raduje człowieka, jak się popatrzy na te ptoski nael wodą, na ten las i piękno kolory, ... j a k jest elnżo obrazów, to jest p i ę k n i e " . Początki malowania „ d y w a n ó w " na papierze sięgają w widłach Wisły i Sanu okresu I wojny światowej (Ma­ chów, W i d e ł k a , Dzikowiec, Górno, Bukowiec, P r z e d b ó r z , Siedlanka, Cme>las)' . Użycie p ł ó t n a lnianego i techniki olejnej występuje głównie po I I wojnie ś w i a t o w e j . Jedno­ cześnie już od końca dwudziestolecia międzywojennego na­ bywano makaty malowane na płótnie farbami olejnymi oraz drukowane na papierowym płótnie siennikowym. Miejscem ich nabycia b y ł y j a r m a r k i i odpusty (il. 10). Wykonawczynie wiejskie, p r o d u k u j ą c e malowanki, n a ś l a d o w a ł y wzory zakupywane, szukały t e m a t ó w w czaso­ pismach (np. „ P r z y j a c i ó ł k a " ) , książkach (np. elementarze), na w i d o k ó w k a c h i na kartach świątecznych a nawet ko­ rzystano (jak Maria Saj) z wzorów otrzymanych od krew­ nych z USA (makaty z jeleniem, i l . 11). Do „ m a l o w a n i a " na papierze u ż y w a n o również kredek. Spośród malarek działających po I I wojnie ś w i a t o w e j , a p r a c u j ą c y c h dla. siebie, uzyskano wiadomości o M a r i i Saj z Przedborza, zamieszkałej poprzednio w Ł ą c z k a c h K u ­ charskich (pow. Ropczyce) malującej na papierze p a k o w y m i na płótnie, Anieli Białek -•- również z Przedborza, u ż y w a ­ jącej t y l k o papieru, Janinie Bujak z Ł ę t o w n i , m a l u j ą c e j zarówno na papierze j a k i na płótnie ( i l . 12), Annie Tęczównej oraz M a r i i Kozłowej z Machowa ( i l . 13, 14), W ł a d y s ł a w i e Sarama z Przedborza ( i l . 16) i Czesławie Rusin z G ó r n a ' ' ' (il. 15). 6 143 �Ił. 10. M a k a t k i na j a r m a r k u w Kolbuszowej Treścią malatur są przede wszystkim sceny pejzażowe. Uderza brak scen typowo wiejskich, co świadczy o przy­ tłaczających w p ł y w a c h z e w n ę t r z n y c h na treść p r z e d s t a w i e ń , małej oryginalności oraz braku inicjatywy w podejmowaniu t e m a t ó w w ł a s n y c h . Na tle pejzażu w y s t ę p u j ą bociany, dzikie kaczki, gęsi nad wodą, sceny myśliwskie, jelenie, sarny, myśliwi, psy i t p . N a dalszym planie znajdują się niekiedy fragmenty architektury kościelnej i miejskiej, z a b u d o w a ń wiejskich, góry, skały i t p . Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h należą drzewa szpilkowe, głównie świerki, a z liściastych brzozy i wierzby, rzadko krzewy. Znaczna część scen roz­ grywa się na tle neutralnym. Są to głównie przedstawienia świętych — zwłaszcza M a t k i Boskiej w otoczeniu kwiatów, Anioł Stróż i t p . W postaciach ludzkich zachowuje się ujęcie frontalne, w zwierzęcych natomiast boczne. Kompozycje są często symetryczne lub dążące do symetrii. K o l o r ó w u ż y w a się bardzo ż y w y c h i kontrastowych. P r z e w a ż a barwa nie­ bieska, zielona i biała, podkreślana czernią, ciemną zielenią brązom lub ciemnoniebieskim rysunkiem. W bukietach kwia­ t ó w i kwiatach w pejzażu u ż y w a się również koloru czerwo­ nego, żółtego i p o m a r a ń c z o w e g o . W r a ż e n i e perspektywy osiąga się głównie drogą zmniejszenia elementów, znajdują­ cych się na dalszym planie, l i y s u n c k jest na ogół płaski, jedynie w n i e k t ó r y c h wypadkach, j a k np. przy malowaniu drzew lub postaci ludzkich albo zwierzęcych, zaznacza się dążność do modelunku b r y ł y za p o m o c ą światłocienia. Wszystkie sceny są w zasadzie bardzo banalne i schema­ tyczne. Do w y j ą t k ó w należą te, w k t ó r y c h wykonawca zrywa z gotowymi wzorami i wypowiada się bardziej samodzielnie, jak w n i e k t ó r y c h pracach —- Janina Bujak, Maria Saj i AnieJa Białek. Omawiane makaty m a j ą rozmiary stosunkowo duże, ok 1—1,5 m długości i ok 70— 100 cm szerokości. Zawiesza się je najczęściej w izbach nad łóżkami, wzdłuż ich dłuższych b o k ó w , czasem po dwie lub t r z y razem, niekiedy również w kuchniach a nawet w sieniach (tu przeważnie o tematyce świeckiej). 144 T (1963 r.) Od makat malowanych w y s t ę p u j ą c y c h t y l k o w nie­ k t ó r y c h okolicach — bardziej rozpowszechnione lecz mniej ciekawe są m a k a t k i wyszywane, k t ó r e znaleźć m o ż n a niemal w k a ż d y m domu. P o j a w i ł y się one na wsi na p o c z ą t k u bie­ żącego wieku. Wieszane są zarówno w izbach j a k i w kuchni, w pobliżu pieca i szafek na naczynia, nad nocnymi szafkami koło łóżek i obok okien, przy umywalkach i ok­ nach, nad ś ł a b a n k a m i i t p . Wykonywane są one przez młode dziewczęta, zwykle z lnianego, cienkiego p ł ó t n a . Wzory wy­ szywane na nich zdobywano są za p o ś r e d n i c t w e m szkoły, od sąsiadek i znajomych, czasem otrzymywano z zagranicy (USA, Francja). W ę d r u j ą one z r ą k do r ą k na kalkach, z k t ó r y c h odrysowuje się wzory ołówkiem na płótnie, a na­ stępnie przy pomocy różnokolorowych nici wyszywa. Przed­ stawiają one zazwyczaj gospodynie przy kuchni, owoce na talerzach, bawiące się dzieci, k o t k i , bociany i t p . Scence to­ w a r z y s z ą zwykle rymowane napisy w rodzaju: ,.Gdzie go­ spodyni dobrze warzy, tam się wszystkim darzy", „ D o b r a gospodyni t y m się chlubi, że gotuje co m ą ż l u b i " i t p . M a k a t k i wyszywane nie m a j ą oczywiście z a u t e n t y c z n ą ludowością nic wspólnego, a wzmianka o nich służy jedynie dla dopeł­ nienia obrazu sytuacji związanej z doborem elementów wy­ korzystywanych obecnie do dekoracji w n ę t r z a . I n n y m rodzajem ozdób t y p u makat są formy makatek wykonywano z lnianego p ł ó t n a lub aksamitu względnie pa­ p i e r k a m a j ą c e k s z t a ł t y kwadratu, p r o s t o k ą t a , serca lub rombu. N a przygotowanym tle nakleja się, maluje a czasem również wyszywa bukiety k w i a t ó w , k w i a t y ułożone w kole lub półkolu, papugi, gołębie, k o t y i t p . Do malowania na płótnie u ż y w a się zwykle farb olejnych a na papierze nakleja się ozdoby, lub maluje farbami wodnymi. M a k a t k i takie wykonywane są najczęściej w dwu identycznych egzempla­ rzach. Zawiesza się je zwykle symetrycznie nad szafkami nocnymi s t o j ą c y m i przy łóżkach, a czasem nad łóżkami. Wcześnie, bo już po I wojnie światowej, weszły w użycie analogiczne ozdoby makatkowe, w k t ó r y c h m o t y w y z pra- �sowanej słomy nakleja się na g r u b y m papierze, jedwabiu lub aksamicie ( H a d y k ó w k a , Chorzelów, K ł o p a c z k a , Ćmolas). Wykonywano ono b y ł y jak i poprzednie stosunkowo często i znane są w zasadzie na c a ł y m , omawianym terenie. Dziś w y c h o d z ą powoli z użycia. M a k a t y takie notowano są rów­ nież w Lubelskiem i na P o d l a s i u . Słomę p r z e z n a c z o n ą do naklejania, w celu zmiękczenia gotowano a potem prasowano. Naklejano ją n a s t ę p n i e na przygotowany uprzednio k o n t u r rysunkowy. Oprócz słomy stosowano też niekiedy kolorową, sfałdowaną bibułę albo barwny papier (Łętownią, Siodlanka). M a k a t y wieszano zwykle za jeden z rogów obok łóżek, okien, lustra i t p . I c h treść b y ł a analogiczna do makatek malowanych. Wzory czerpano z książek, pism ilustrowanych i k a r t świątecznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m weszły u L a s o w i a k ó w w życie również o z d o b y z s z y s z e k , zaszczepione t u , jak sugeruje Zofia Barbara Głowa z Powiśla D ą b r o w s k i e g o " . N a papierze pakunkowym rysuje się najpierw k o n t u r y za­ mierzonego wzoru a n a s t ę p n i e przygotowane z szyszek świerkowych lub jodłowych łuski naszywa się szeregami Po skończonej czynności podkleja się pod spodem dla usz­ tywnienia d r u g ą lub trzecią w a r s t w ę papieru. W y s t ę p u j ą c ą poza n a s z y t ą ł u s k a m i płaszczyznę papieru obcina się po l i n i i k o n t u r u , a gotowe ozdoby zawiesza lub przykleja pojedyn­ czo lub parami na ścianie. Ozdoby p r z e d s t a w i a j ą dość realistycznie postacie jele­ n i , saren, zajęcy, wiewiórek, k o g u t ó w , papug i t p . Spotyka się je najczęściej w powiecie kolbuszowskim, tarno­ brzeskim, częściowo we wscli. części pow. mieleckiego, rza­ dziej w niskim i leżajskim. W powiecie mieleckim, częściowo w kolbuszowskim oraz zachodniej części tarnobrzeskiego, uzyskano dane, że w n i e k t ó r y c h domach sylwetki zwierząt robiono z łusek szyszek oraz wyklejono jo t a k ż e z m a ł y c h zwitków b i b u ł y . T y m sposobom m o ż n a b y ł o u z y s k a ć ozdoby 18 11. 11. Makatka. W y k . w W o l i Zarezyckiej, kupiona w Le­ żajsku. ] 1 . 12. Fragment dekoracji ściany. W y k . J . Bujak. Ł ę t o w n i ą , U . 13. 14. Malowanka na papierze. W y k . M . Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. bardziej efektowne, gdyż istniała możliwość doboru barw i wzbogacenia n i m i powierzchni. Uzupełnieniom dekoracji izby są t o r b y na grzebienie li w i a t y d o n i c z k o w e , s z t u c z n e k w i a t y sta­ wiane we flakonach na stole oraz drobne przedmioty, głów14 ii 145 �П. 15. Malowanka na papierze. W y k . Czesława Rusin. Górno, pow. Kolbuszowa. I I . 16. Malowanka na papierze. W y k . Wła dysław Sarama. P r z e d b ó r z , pow. Kolbuszowa. Wł. Muzeum w Rzeszowie. I I . 17. W n ę t r z e Jadachy, pow. Tarnobrzeg. nie o charakterze p a m i ą t k a r s k i m . T o r b y na grzebienie weszły w użycie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pod w p ł y w e m zwy­ czajów miejskich. Mają k s z t a ł t k w a d r a t ó w , r o m b ó w lub serc. Do ich wykonania u ż y w a się p ł ó t n a lnianego i sztywne­ go papieru, z k t ó r y c h się wycina p o ż ą d a n ą formę a n a s t ę p n i e przyszywa się lub nakleja na z e w n ą t r z kieszeń. T o r b y płó­ cienne ozdabia się haftem z kolorowych nici lub naszywanymi aplikacjami a papierowe -— kolorowymi naklejankami. Mo­ 146 t y w a m i zdobniczymi są k w i a t y na łodyżkach, bukiety, szlaczki geometryczno i t p . M o t y w y zwierzęce spotyka się rzadko. Do toreb papierowych wykorzystuje się gufrowaną bibułę lub glansowany papier a w w y p a d k u braku odpo­ wiedniego koloru zabarwia się papier farbami wodnymi lub kredkami. K w i a t y wykonuje się zazwyczaj za p o m o c ą na­ klejania jednego lub k i l k u egzemplarzy o analogicznym kształcie, lecz coraz mniejszej formie. Czasem stosnjo się �również ozdoby bardziej w y p u k ł e , wykonano z b i b u ł y . Postacie p t a k ó w lub innych zwierząt otrzymuje się często przez naklejanie o m ó w i o n y c h powyżej makat. T o r b y na grzebienie i na inne, zwykle krawieckie dro­ biazgi, zawiesza się w izbach pod lustrami lub obok nich, albo przy oknach, jeśli stoi t a m maszyna do szycia. K w i a t y , stawiano na parapetach okien lub przed oknami na ławkacłi i stołach, hodowane są od czasu zaniku izby dymnych i wprowadzeniu do w n ę t r z a więcej światła oraz ogólnego wzrostu dbałości o e s t e t y k ę . O k w i a t y trosz­ czyły się przede wszystkim dziewczęta i gospodynie. Posia­ danie; dobrze utrzymanych i dobrze wyhodowanych k w i a t ó w było często s p r a w ą ambicji. W n i e k t ó r y c h okolicach wierzono bowiem, że k w i a t y „nie w k a ż d y m domu choą się h o d o w a ć " ( K o m o r ó w ) . Sadzono je w doniczkach, starych garnkach glinianych lub żelaznych albo drewnianych skrzynkach. Doniczki lub naczynia z kwiatami stawiano zwykle tak gęsto na oknie, że zasłaniały niemal 3/4 jego światła. Wykorzy­ stywanie ław, stołów i użycie kwietników związane było m i ę d z y i n n y m i z chęcią pozbycia, się z p a r a p e t ó w okien w i l ­ goci, której sprzyjała obecność na nich k w i a t ó w oraz z dąże­ niem do rozjaśniania w n ę t r z a i z b y . 20 N o w y m sposobem ozdabiania w n ę t r z izb i pokoi jest stawianie na stołach lub rzadziej na szafach, k w i a t ó w we flako­ nach. Są to zazwyczaj k w i a t y sztuczne, wykonane z kolorowej b i b u ł y . Dość często u ż y w a się też zasuszonych slomianek. K w i a t y świeże pojawiają się rzadko. Wykonanie k w i a t ó w z bibuły należy do dziewcząt. Posługują się one w t y m celu drutem, k t ó r y jest owijany skrawkami zielonej b i b u ł y z przy­ mocowanymi do niego listkami, p ą c z k a m i i kwiatami. Do najczęściej wykonywanych należą róże, georginie i chryzante­ m y . Często spotyka się formy nie mające odpowiedników w naturze. Zwyczaj stawiania k w i a t ó w we flakonach na stole jest p r z y j ę t y bezpośrednio z w n ę t r z drobnomieszczańskich, gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m był szeroko stosowany i trwa w zasadzie do dziś. Coraz częstsze są obecnie we w n ę t r z a c h różnego rodzaju drobne przedmioty o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , nabywane głównie przez młodzież w r ó ż n y c h miejscach wycieczko­ wych, na odpustach, przywożone z wojska i t p . Przeważają t u zwłaszcza pseudoludowo, tandetne wyroby snycerskie w rodzaju rameczek, podstawek pod zdjęcia, politurowanych jeleni, ostów, głów górali, figurek gipsowych i t p . W y r o b y te produkowano jodynie w celach zarobkowych w y p a c z a j ą estetyczne upodobania wsi i ograniczają jej włas­ ne możliwości. R e a s u m u j ą c należy podkreślić, że zdobnictwo w n ę t r z w domach mieszkalnych wsi wideł Wisły i dolnego Sanu jest stosunkowo ubogie i czasowo późne. Po I wojnie światowej przemiany b y ł y na ogół powolno. W 2. poł. X I X w. wzrost dbałości o e s t e t y k ę mieszkań wiązał się przede wszystkim z zanikiem w n ę t r z k u r n y c h i wprowadzeniem do bielenia ścian wapna, co pozwoliło znacznie podnieść higienę w n ę t r z . W t y m okresie d o m i n a n t ą d e k o r a c y j n ą izb były przedmioty kultowe, głównie obrazy. Wokół nich właśnie rozwijały się różno formy dekoracji z choiny, papieru i b i b u ł y . Poza przedmiotami o znaczeniu religijno-kultowym i dewoeyjnym w y s t ę p u j ą jednocześnie ciesielsko zdobione tragarze i przypinane do p o w a ł y p a j ą k i . Na p o c z ą t k u bieżącego wieku zjawia się jak się wydaje, z kierunku zachodniego sąsiedztwa terytorialnego, wycinan­ ka z papieru i bibuły. Ta forma ozdoby nie rozwinęła się t u jednak poważniej i brak jej zdecydowanego oblicza pozwa­ lającego na w y o d r ę b n i e n i e jakiejś ogólnej, specyficznej cechy, poza m o t y w e m trójliścia z okolic Mielca. F o r m y pa­ j ą k ó w różnicują się. Rozwijają się ich liczne odmiany ży­ randolowe. J e d n o c z e ś n i e tragarz, t r a c ą c swą d o t y c h c z a s o w ą funkcję, zostaje usuwany, a resztki jego częściowo religijnej, częściowo magicznej dekoracji, przejmuje jedna z n o ś n y c h 147 �belek stropu. Zaczyna pojawiać się głównie pod wpływem z e w n ę t r z n y m , dekoracja „świętego k ą t a " . Wykonywanie „ ś w i a t ó w " z „obrzędowego chleba" (opłatka) t k w i ć będzie jeszcze mocno w obrzędowości Bożego Narodzenia. Po I woj­ nie światowej więź z t r a d y c y j n ą ludowością w zakresie w n ę t r z zaczyna dość szybko s ł a b n ą ć . Do głosu d o c h o d z ą coraz wyraźniej w p ł y w y zewnętrzne a głównie miejskie. Zmienia się u k ł a d obrazów. Rozwija się malarska dekoracja ścian, zaczyna się w p r o w a d z a ć papierowe; naklejanki, poja­ wia się p a j ą k krystaliczny,a staro formy stopniowo zamie­ rają. Malowane „ d y w a n y " , m a k a t k i wyszywane, ozdoby z naklejanej słomy, z szyszek, torby na grzebienie — to również nowe elementy wiążące się z w p ł y w a m i zewnętrz­ n y m i . W y k o n a w c y wnieśli inwencję w ich treść i formę, k t ó r e często nie m a j ą cech jednoznacznie ludowych, a t y m bardziej regionalnych. Ceehy takie n i k n ą coraz bardziej po I I wojnie światowej, kiedy już nie tyle w p ł y w y miejskie, ale przede wszystkim pseudoludowa i pseudoartystyczna produkcja fabryczna i rzemieślnicza dociera szeroką falą na wieś. Są to różnego rodzaju oleodruki, obrazki i f i g u r k i o treści religijnej, „ o b r a z y " z jeleniami, łabędziami i t p . oraz f i g u r k i , obrazki i inne przedmioty o charakterze p a m i ą t ­ karskim. Z dawnych elementów dekoracyjnych nie wiolo pozostaje już we w n ę t r z a c h . Późniejszo zestawy obrazów zanikły. P o z o s t a ł jeden większy egzemplarz w złoconych ramach, zawieszony nad zostawionymi razem ł ó ż k a m i , a obok niego k i l k a m a ł y c h odpustowych o b r a z k ó w i foto­ grafii. P a j ą k i wykonuje się, rzadko, ściany maluje się przy pomocy wałka, wyszywa się stereotypowo m a k a t k i , na stole stawia się flakon ze sztucznymi k w i a t a m i i t p . Obawa przed „ s t a r o ś w i e c k o ś c i ą " k a ż e n a b y w a ć czesi--> przedmioty wbrew zdrowemu rozsądkowi. W rezultacie gusty artystyczne k s z t a ł t o w a n e w ten sposób nie rokują zdecydowanych zmian na lepsze. Nadzieja leży w szerokiej akcji, zmierza­ jącej do hamowania k o l p o r t a ż u tandety i popierania oddol­ nych również i wiejskich zdrowych inicjatyw artystycznych. W n ę t r z e c h a ł u p y wiejskiej p r z e o b r a ż a bię w tempie d o t ą d niespotykanym. Adaptacja elementów zdobnictwa I I . 18 J e l e ń , ozdoba z szyszek, pow. Mielec i w ogóle sztuki do t y c h zmienionych warunków', wymaga czasu. Trudno powiedzieć co z tradycyjnych elementów i w jakiej formie będzie mogło się ostać. PRZYPISY 1 N a podstawie informacji ok. 1870 r. w kilkunastu wsiach (Wola R a n i ż o w s k a , Wola Zarczycka, WiorzawiceŁ ę t o w n i a , J a ś l a n y , K o m o r ó w , Giodlarowa, Brzoza K r ó l . T u s z ó w Nar., Miechocin, Kopcie, Stale, Lipnica) było jesz­ cze około 40% chat kurnych, ok. 1900 r. już t y l k o k i l k a pro cent, a t u ż po I wojnie światowej we wszystkich wymionio nych wsiach zaledwie 24 kurne chaty jak p o d a j ą infor­ matorzy. M a t e r i a ł y archiwum Prac. Badania Szt. L u d . IS P A N w Krakowie. 3 Z. B . Głowa, Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, nr 1/2. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w , 1962, s. 39. F . K o t u l a , Klocek drzeworytniczy z Woli Zarczyckiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1949, nr 7 -8, s. 243. Klocek ten o d k r y l i pracownicy Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Zawieszanie obrazów w kącie przeciwległym do drzwi wejściowych praktykowane jest w Polsce wsch. na terenach s ą s i a d u j ą c y c h z ludnością r u s k ą i gdzieniegdzie w polskich Karpatach (Orawa). K ą t ten zwany przez nie­ k t ó r y c h Słowian „ ś w i ę t y m " jest j a k piszo Roman Reinfuss (op. cit., s. 23) wg wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a starym miejscem k u l t o w y m , gdzie s k u p i a ł y się dawniej opiekuńcze duchy domostwa, wyplenione później w czasach chrześcijań­ stwa. Ś l a d y k u l t u „świętego k ą t a " odkrywa t e ż niekiedy 2 4 5 6 7 archeologia w wykopaliskach z czasów wczesnośrednio­ wiecznych, jak np. w s ł y n n y c h wykopaliskach opolskich. T. Seweryn, Podlaźniki, K r a k ó w 1932, s. 61. L u d nadrabski np. ten o b r z ę d o w y chleb nazywa „ p o k a r m e m dla D z i e c i ą t k a Jezus" (J. Świątek, Lud nadrab­ ia, K r a k ó w 1893, s. 66). T . Seweryn, op. cit., s. 24. R. Reinfuss, op. cit. i a m ż e , s. 42. J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955 s. 110. Z. B . Głowa, op. cit. l i . Reinfuss, op. cit., e. 42. '« Miejscowości wyliczane na podstawie danych archi­ w u m Prac. Badania Sztuki Ludowej P A N w Krakowie oraz w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w autora. Mfttorialv archiwum Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Tamże. "> Z. B. Głowa, op. cit. Do najczęściej uprawianych roślin doniczkowych n a l e ż a ł y : , hortensja, pelargonia, m i r t , rozmaryn, fuksja, chryzantemy, oraz geranie. J. Słomka wymienia ich cztery: pelargonię, chryzantemy, rozmaryn i giranie (w: Pamiętniki włościanina, w y d . I I . Tow. Szkoły Ludowej w K r a k o w i e [bez d a t y ] , s. 59. 8 9 1 0 11 1 2 , J 1 4 15 1 7 18 2 0 Tot: St. Deptuszewski — il. 1, 6, 9; E . Frankowski — il. 8; J . Furdyna — il. 4, 5, 10 — 12; J . Świderski — il. 2, 3, 7, 13—18. Tablice wykonał J , Furdyna 148 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe030342aa44731c919b68a7c25011fd.pdf 42b1f0ac8a52dc535941764e172082e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4258 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.128-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K • ROK XXVII • 19 7 3 • NR 3 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.). Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.) Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej Akademii Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. "T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67a29ae7eb19d8e1bac65c69618884bd.pdf d16d491d353ceb48ee45e159092be2cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1968 Title A name given to the resource Świat, który przestał istnieć / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.331-340 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Uniwersytet Jerozolima Hebrajski REFLEKSJE ŚWIAT, KTÓRY PRZESTAŁ ISTNIEĆ. NAD BADANIEM KULTURY ŻYDÓW POLSKICH Badanie kultury, z którą antropolog nie miał bezpośredniego kontaktu, nie jest zjawiskiem nowym w naszej dyscyplinie. Już w okresie drugiej wojny światowej na seminarium Ruth Benedict powstawały prace, których autorzy opierali się na innych, pozatradycyjnych źródłach, szukając materiałów, które zastępowały wywiad w terenie i obserwację (Mead, Metraux, 1953). Pisane tam prace dotyczyły kultur "niedostępnych"; przyczyny, dla których antropologowie nie mogli prowadzić badań in situ, wśród ludności ich interesującej, były natury politycznej. Czas wojny stworzył szczególną sytuację; granice nie do przekroczenia z jednej strony, z drugiej zaś zapotrzebowanie na wiedzę o społecznościach należących do wrogiego, lub podbitego przez wroga obozu. Powojenny podział świata spowodował, że ~etody stosowane przy prowadzeniu badań antropologicznych na odległość były jeszcze przez pewien czas kontynuowane i udoskonalane, mimo powtarzanej często krytyki istoty takich badań, ich celowości oraz mimo bardzo wielu zastrzeżeń natury metodologicznej. Wypracowane w tym okresie metody straciły z czasem na aktualności, a badania na odległość zostały przez większość antropologów odrzucone. Niemniej, nie należy o nich zapominać, gdyż dały podstawy do rozwinięcia dyskusji na temat możliwości badań antropologicznych nad kulturami, które przestały istnieć w ogóle w wyniku kataklizmu wojennego. A więc na temat możliwości badań nad kulturą Żydów Europy Wschodniej. W rezultacie totalnej zagłady ludności żydowskiej na terenie wschodniej Europy podczas drugiej wojny światowej nie tylko zginęli ludzie, ale również w niemałym stopniu cały kompleks kultury materialnej i sztuki, który tę kulturę reprezentował. Zadanie, które stanęło więc przed antropologami interesującymi się żydowską kulturą tradycyjną polegało na wypracowaniu metod, które pozwoliłyby na odtworzenie tego, co zniszczył wojenny kataklizm. Zadanie było tym trudniejsze, że w okresie poprzedzającym Zagładę, badania nad tradycyjną kulturą Żydów polskich były dopiero w stadium �332 początkowym (Weinreich, 1959)1. Należało więc zintensyfikować poszukiwania wszelkich możliw'ych materiałów rozproszonych poza żydowską etnograficzną literaturą przedmiotu (Goldberg-M ulkiewicz, 1988). Poszczególni autorzy sięgali poza tym w dużej mierze do literatury pięknej w języku jidysz, która zawiera sporą dozę autentyzmu. Rozbudowano etnograficzne archiwa fotograficzne, które gromadzą nie tylko stare albumy i zdjęcia rodzinne, ale również kopiują publikowane już fotografie, które przedstawiają wartość dla etnografa 2. Rozwinięto akcję poszukiwania zabytków z zakresu sztuki i kultury materialnej - którą prowadzą muzea. W ostatnich zaś latach rozwinięto akcję dokumentacji zabytków z zakresu żydowskiej sztuki tradycyjnej 3. Poza tymi wszystkimi źródłami wiedzy a tradycyjnej społeczności żydowskiej, na pewno najistotniejszym jednak jest bezpośredni kontakt z respondentami, a w miarę możności i z obszarem niegdyś przez nich zamieszkałym. Bowiem nie wolno nam zapominać o silnej więzi łączącej społeczność żydowską w jej tradycyjnym miejscu zamieszkania. Więź ta, utwierdzona przez szereg przyczyn natury historycznej i religijnej, z jednej strony spajała społeczność żydowską, z drugiej zaś oddzielała ją od nieżydowskich sąsiadów. W rezultacie tychże procesów wytworzyła się na terenie wschodniej Europy, a przede wszystkim w Polsce, specyficzna małomiasteczkowa kultura żydowska, której model przeszedł jako jasno określona jednostka kulturowa do zestawu tradycyjnych grup terytorialnych. Posługując się więc powszechnie przyjętą nazwą sztetl mamy na uwadze nie tyle obszar geograficzny, określone miejsce, miasteczko na terenie wschodniej Europy, co sugeruje nam bezpośrednie tłumaczenie tego słowa, ale przede wszystkim społeczność żydowską w nim mieszkającą 4. Społeczność o określonej strukturze wewnętrznej, rządzącą się własnymi, ściśle określonymi prawami, które z jednej strony stanowią rezultat określonych procesów historycznych, z drugiej zaś podporządkowane są nakazom żydowskiej religii. Droga, która pozostała badaczom żydowskiego miasteczka, i do dziś nie straciła na aktualności, to odwoływanie się do pamięci tych, którzy przeżyli Zagładę. Lecz badania te napotykają na szereg barier, z których współcześni nie zawsze zdają sobie sprawę. 1 Pozycje bibliograficzne, które przytaczam nie są oczywiście jedynymi dla omawianej problematyki. Sądzę jednak, że są najbardziej charakterystyczne lub zawierają najwięcej interesujących nas danych. 2 Największe znajduje się obecnie w Nowym Jorku w IWO. J Powstały przy Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie ośrodek dokumentacji żydowskiej sztuki tradycyjnej tworzy archiwum opisów i fotografii poszczególnych zabytków wszystkich grup żydowskiej diaspory oraz Izraela, w tym oczywiście i Polski. 4 Używane przeze mnie pojęcie "żydowskiego miasteczka" - SZle t l, nie oznacza. że wykluczam istnienie obok żydowskiej także społeczności polskiej na tym samym obszarze. Niemniej zwartość gminy żydowskiej i odrębne prawa, którymi się rządziła usprawiedliwiają takie podejście do problemu. �333 Tragedia czasu wojny spowodowała, że tylko nieliczni Żydzi ze wschodniej Europy pozostali przy życiu. Do wyjątków należy zaliczyć tych, którzy powrócili na dłuższy okres w rodzinne strony, zaś bardzo rzadko spotykamy Żydów pozostałych na zawsze w miasteczku, gdzie kiedyś mieszkali. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, przede wszystkim psychologicznej natury, lecz nie tu miejsce na ich rozpatrywanie. Skupienie więc zainteresowań badawczych na szczątkowej grupce tradycyjnej społeczności żydowskiej w Polsce, dostarcza przede wszystkim wiadomości na temat mobilności Żydów w okresie powojennym, czy też na temat kształtowania się nowych grup lokalnych, wśród których nie należy doszukiwać się śladów kontynuacji tradycji z okresu międzywojenneg05 Bardzo liczna diaspora żydowska, wywodząca się z interesującego nas obszaru, do której automatycznie zwraca się antropolog, nie stanowi zespołu o jednakowych cechach kulturowych, jak przyjmuje to większość współczesnych badaczy. Przeciwnie, jest to społeczność niezwykle zróżnicowana, a różnice te są rozmaite. Niezwykle trudno ustalić prawidłowości, które by bezwzględnie wskazały na istotne dla nas różnice; niemniej postaram się zwrócić uwagę na aspekty, których nie należy pomijać, bo część z nich pomaga w ocenie materiału uzyskiwanego obecnie od respondentów. Istotnym zagadnieniem dla współczesnego badacza jest sprawa czasu, w którym jego informator opuścił interesujący nas teren. Poza oczywistą kwestią wieku życia, w którym wyjechał, musimy poznać i uwzględnić czynniki, które wpłynęły na decyzję wyjazdu. Przyczyny natury ideologicznej, zaangażowanie się w ruchu syjonistycznym, wpłynęły na bardziej obiektywną ocenę pozostawionej w Polsce społeczności żydowskiej i warunków, w jakich żyła. Wyjazd spowodowany bezpośrednimi skutkami nasilającego się w okresie międzywojennym antysemityzmu, albo nędzą rodziny, pozostawił najczęściej trudne do zabliźnienia rany, które wpływają na brak w relacjach obiektywizmu. Emigracja powojenna, zwłaszcza jej późniejsze fale z 1956 i 1968 roku, składała się przeważnie z ludzi zaangażowanych w życie polskiego społeczellstwa, którzy niechętnie powracają wspomnieniami do okresu nas interesującego. Problem obiektywizmu, czy najczęściej spotykanej idealizacji wspomnień czasów młodości, albo też świadomej lub nieświadomej selekcji tychże wspomnień (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) pozostawiam poza rozważaniami istotnymi dla niniejszego artykułu. Dla należytego określenia problematyki badawczej i uzyskania ważnych dla badacza wyników, istotny jest też kraj osiedlenia się naszego współczesnego 5 Wykazały to badania terenowe przeprowadzone wśród ludności żydowskiej należącej do lokalnej gminy wyznaniowej w Łodzi. Przeważająca większość jej członków osiedliła się w mieście po ostatniej wojnic, pochodzi zaś w dużej mierze z terenów leżących obecnie poza granicami Polski. �334 respondenta. Żydzi żyjący w krajach diaspory, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, czy też w państwach Ameryki Południowej, w większości pielęgnują tradycje wyniesione z kraju pochodzenia 6, a przede wszystkim z miasteczka, które opuścili oni, lub ich rodzice. Społeczność Izraela jest w znacznie mniejszym stopniu zaangażowana w tego rodzaju działalność. Przyczyny dla raczej ambiwalentnych postaw mieszkańców Izraela odnośnie ich przeszłości w diasporze, należy szukać przede wszystkim w zaangażowaniu się w problemy państwa. Poza tym już w okresie międzywojennym emigracja syjonistyczna świadomie ograniczała związki z krajem pochodzenia, podporządkowując się jednemu z podstawowych nakazów swojej ideologii, który zalecał oderwanie się od tradycji, tworzenie nowego społeczeństwa i budowanie kraju, opartego na nowych, zupełnie innych zasadach. Taki właśnie stosunek do przeszłości był kontynuowany w czasach powstania i rozwoju państwa - co miało sprzyjać zjednoczeniu przybyłych z wielu i bardzo rozmaitych terytoriów jego mieszkaJlców. Istniejące i działające w Izraelu liczne ziomkostwa byłych mieszkańców miasteczek Europy Wschodniej jako podstawowy cel swojej działalności przyjęły ocalenie od zapomnienia zaginionych gmin żydowskich. Wyraża się to przede wszystkim w wydaniu księgi upamiętniającej życie w miasteczku (Goldberg-Mulkiewicz, 1991) oraz w organizowaniu w rocznicę zagłady danej gminy uroczystości, poświęconej uczczeniu pamięci tych, którzy zginęli. Ziomkostwa starają się przede wszystkim o umocnienie więzi pomiędzy byłymi mieszkańcami miasteczka zamieszkującymi obecnie nieraz różne kontynenty. oraz o przekazywanie dzieciom i wnukom pamięci o jego istnieniu w ogóle. W przeważającej mierze nie są one zainteresowane w badaniach nad własną przeszłością 7. Uwzględniając bardzo istotne rozwarstwienie społeczności żydowskiej, szukamy śladów pamięci o życiu w diasporze wśród warstw bliższych tradycji, a więc przede wszystkim wśród chasydów. Kontynuują oni znajomość języka diaspory, jakim był jidysz, uznają tradycyjną wewnątrzgrupową stratyfikację społeczną, pielęgnują dawny strój polskich Żydów oraz niektóre komponenty warstwy obrzędowej przywiezione z Europy Wschodniej. Niewątpliwie więc możemy uznać, że grupy chasydzkie zarówno w Izraelu, jak też i w krajach diaspory, kontynuują niektóre małomiasteczkowe treści zawarte w wielu aspektach ich kultury. Nie wolno jednak zapominać, że są to społeczności 6 Należy tu niezwykle starannie oddzielić badania nad transformacj'1 tradycyjnej kultury małomiasteczkowej w grupach diaspory od badań, których celem jest odtworzenie tradycji istniejących w miasteczku. 7 Charakterystyczną cechą potwierdzającą brak konkretnego zainteresowania dawnym miasteczkiem może być fakt, że współczesna młodzież, pytana o miejsce pochodzenia rodziców, często umie podać nazwę miasteczka, ale najczęściej nie orientuje się gdzie ono leży, czy była to miejsowość duża, czy mała itp. Dopiero współczesne wycieczki młodzieży szkolnej do Polski wzmocniły poczucie więzi z konkretnym obszarem, z którego pochodlą rodzice. �335 zamknięte, podporządkowane jednej tylko tradycji - tradycji określonego dworu chasydzkiego, która wypiera inne nie mniej ważne i nieraz znacznie bogatsze komponenty małomiasteczkowej kultury. Opierając się tylko na tradycji chasydzkiej, popełniamy bardzo często powtarzany błąd, przerysowując ważność wkładu chasydów w całokształt życia małomiasteczkowej społeczności. Nie wolno zapominać, że tak często powtarzany obraz ukazujący miasteczko zamieszkałe wyłącznie przez chasydów, jest po prostu nieprawdziwy; jest on oparty najczęściej na powojennej literaturze, albo na innych środkach masowego przekazu, które starają się odtworzyć zaginiony świat polskich Żydów w ten właśnie sposób. Grupy chasydów na pewno stanowiły najbardziej wyróżniające się i barwne społeczności; jako takie pozostały w pamięci przede wszystkim swych byłych sąsiadów, ale nie były jedynymi mieszkańcami żydowskich miasteczek. Odwołując się do pamięci naszych respondentów zmuszamy ich, aby odtworzyli sobie i nam świat ich dzieciństwa i młodości. W warunkach społeczeństwa osiadłego albo grup imigranckich, które przemieściły się w jakimkolwiek czasie, z jakichkolwiek przyczyn, proces ten wydaje się być stosunkowo prostym. W warunkach badań nad społecznością żydowską, sprawa wygląda inaczej. Powrót wspomnieniami do świata młodości, to wskrzeszanie w pamięci zarówno tego świata, jak i tragedii jego zagłady. Nie zawsze jest to możliwe. Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej wielu antropologów musiało zarzucić badania wśród żydowskich imigrantów, gdyż respondenci nie byli w stanie wspominać świata, który zaginął. Ze zjawiskiem niechęci do wspominania tragicznej przeszłości spotyką.ją się antropolodzy do dziś. Badanie kultury, która zaginęła w rzeczywistości, ale istnieje w pamięci, musi narzucić pewne ograniczenia tematów. Musimy zdać sobie sprawę z niemożności uzyskania szeregu danych, ze zniekształceń, które spowodowane są normalnym procesem idealizacji własnej przeszłości oraz stereotypizacji tradycji żydowskiej Europy Wschodniej, podporządkowaniu się przez respondentów modelom struktury miasteczka żydowskiego, które zostały powszechnie przyjęte przez literaturę piękną (Miron, 1981; Weissenberg, 1930), środki masowego przekazu, czy też niektóre prace antropologiczne (Zborowski, Herzog, 1953). Nie wolno też zapomnieć badaczowi o bardzo często występującym zjawisku poddania się badanych wpływom innych tradycyjnych społeczności, które zacierają w ich pamięci obraz własnego miasteczka, i powodują, że własne wspomnienia podporządkowują oni tym, zaczerpniętym z opowiadań obecnych sąsiadów, którzy kiedyś zamieszkiwali zupełnie inne rejony Polski, ale obecnie w nowym miejscu tworzą wraz z respondentem jedną grupę byłych mieszkańców Europy Wschodniej. Usiłując oprzeć się na modelu najbardziej zbliżonym do realnie istniejącego niegdyś miasteczka żydowskiego Europy Wschodniej, musimy sobie zdać sprawę, że jesteśmy poddawani procesowi jego mitologizacji. Mity zaś są �336 rozmaite i nawzajem się znoszące. Do najbardziej rozpowszechnionych należy mit o przewadze kultury chasydzkiej i jej przemożnym wpływie na kształtowanie się wszystkich dziedzin życia w miasteczku. Kultura chasydzka jako najbardziej barwna i wyróżniająca społeczność żydowską od sąsiadów zachowała się, jak już wspomniano, najdobitniej w pamięci nie-Żydów. Znaczny ładunek mistyki, charakterystyczny dla chasydyzmu, stworzył również w tradycji żydowskiej szczególny obraz należącej do tego kierunku społeczności. Rezultatem jest mit sztetl żyjącego w idealnej harmonii, wedle nakazów chasydzkiej tradycji, utrwalony zarówno w żydowskiej literaturze pięknej, jak i innych sztukach, jak film czy teatr. Obok tegoż mitu mamy i inny, znany szczególnie z literatury (Weissenberg, 1930), ukazujący nędzę żydowskiego miasteczka, beznadziejność życia bez perspektyw oraz konieczność buntu przeciwko takiej sytuacji 8. I wreszcie trzeci obraz miasteczka, tworzony przez "Księgi Pamięci" (Goldberg-Mulkiewicz, 1991), gdzie spotykamy się ze zdecydowanym przerysowaniem działalności organizacji o charakterze kulturalno-społecznym, przede wszystkim organizacji młodzieżowych o ideologii syjonistycznej. Opierając się powszechnie przyjętej mitologizacji tradycyjnego sztetl oraz doceniając konieczność jak naj szybszego zbierania materiałów od respondentów rozpoczęto w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej badania uznając je za najważniejsze i możliwe do wykonania - nad atlasem języka i kultury żydowskiej na terenie Europy Wschodniej (Weinreich, 1960). Oznaczało to przesunięcie ciężaru zainteresowań z żydowskiej społeczności lokalnej na grupę znacznie większą, obejmującą zasadniczy trzon żydostwa aszkenazyjskiego9. Organizatorzy badań prowadzonych przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych wyszli ze słusznego założenia, że język imigrantów pozostał najbardziej oporny na różnorakie wpływy, którym poddaje się pamięć. Rezultaty badań atlasowych w znacznej mierze poszerzyły stan dotychczasowej wiedzy o społeczności żydowskiej w ogóle. Umożliwiły one przede wszystkim poznanie i przedstawienie na mapach nie tylko różnic w dialektach jidysz, ale również i wysnucie wniosków ńa temat zróżnicowania regionalnego poszczególnych zjawisk kulturowych, przede wszystkim w zakresie obrzędów rodzinnych i dorocznych oraz tradycyjnej twórczości ludowej. Rezultaty badań atlasowych umożliwiły wysunięcie hipotez o innym, aniżeli powszechnie przyjęty, podziale społeczności żydowskiej na grupy regionalne, jak też udowodniły, że granice dzielące obszary zamieszkałe przez Żydów nie po8 To właśnie przekonanie o powszechności nędzy wśród ż.ydowskil:h mas w Polsce w okresie międzywojennym pokutuje powszechnie do dziś w wielu krajach diaspory. 9 Z czasem badania te rozszerzono na całokształt aszkenazyjskieh Żydów zamieszkujących Europę· �337 krywają się z granicami wyróżniającymi odrębności kulturowe nieżydowskich mieszkańców tego samego terenu (Weinreich, 1962). Należy żałować, że współcześni antropologowie rzadko wykorzystują dane z tegoż atlasu dla swych badań. Są one bardzo istotne dla rozważań odnośnie dużych obszarów. Zajmując się terenami o mniejszym zasięgu geograficznym nie możemy jednak zapominać, że granice regionalne zaburzała duża mobilność społeczności chasydzkiej. Chasydzi, odwiedzając nieraz odległe o wiele kilometrów dwory swych cadyków, spotykali się tam z mieszkańcami innych, równie odległych regionów. Ze wspólnych biesiad, przede wszystkim w okresie świąt, przywozili do miasteczek tradycje pielęgnowane na dworach poszczególnych cadyków oraz treści kulturowe zapożyczone od spotykanych na tych dworach współznawców. Wyrażało się to przede wszystkim w rozpowszechnieniu tradycyjnej muzyki z innych terenów, opowieści i legend tworzących folklor słowny, przyjmowaniu pojedynczych komponentów z zakresu obrzędowości, czy też elementów tradycyjnego ubioru, przede wszystkim męskiego. Następną dziedziną, która stosunkowo mało poddała się obcym wpływom i przemianom kulturowym jest folklor słowny. Potwierdzają to wyniki licznie prowadzonych badań, którymi zajmują się żydowscy folkloryści zarówno w Izraelu, jak i wszystkich krajach diaspory. Folklor Żydów Europy Wschodniej doczekał się zarówno licznych opracowań, jak i publikacji o charakterze materiałowym. Poza wspomnianymi wyżej, inne dziedziny badawcze natrafiają na omówione już trudności. Z przyczyn, które wymieniłam, potęgują się one, gdy prowadzimy badania w Polsce. Właściwie możliwości badań nad kulturą Żydów polskich w Polsce są raczej ograniczone. Sprowadzić je możemy do kilku dziedzin. Przede wszystkim możliwe są, i prowadzone są dość intensywnie, badania nad stereotypem Żyda w kulturze wsi polskiej. Bywają one oparte na bezpośrednich, prowadzonych współcześnie, badaniach terenowych, oczywiście wśród nie-Żydów (Cała, 1987), lub też na żródłach zastanych, powstałych bez interwencji etnografa (Goldberg-Mulkiewicz, 1980; Jastrzębski, 1989). Nie możemy jednak zapominać, co niestety zdarza się w niektórych publikacjach, że współczesne badania, zwłaszcza terenowe, są uwikłane w ogólne prawidłowości rządzące powstawaniem stereotypu. Pomijając więc problem emocjonalnego zaangażowania się antropologa w ocenę materiału, nie można zapominać o wielorakich uwarunkowaniach, jakim poddany jest proces kształtowania się stereotypu w ogóle, a stereotypu Żyda w Polsce w szczególności (Irwin-Zarecka, 1988). Prace o charakterze materiałowym, stawiające sobie za cel opracowanie pojedynczych problemów z zakresu kultury materialnej czy rzemiosła artystycznego, są możliwe przede wszystkim w oparciu o dawniejsze publikacje etnograficzne, zebrany wcześniej materiał muzealny (Frankel, 1975; Goldberg-M ulkiewicz, 1976) albo przy wykorzystaniu materiałów terenowych, zbiera22 - Lud t. LXXVIII �338 nych z innych przyczyn, publikowanych lub nieopublikowanych, a zawierających interesujące nas dane (Goldberg-Mulkiewicz, 1983). Współistnienie przez wieki kultur polskiej i żydowskiej na tym samym terenie stworzyło oczywiście warunki dla wzajemnych zapożyczeń. Pierwszymi, którzy zainteresowali się tą problematyką byli folkloryści, zarówno z polskiej czy ukraińsko-polskiej (Franko, 1892)10, jak i żydowskiej strony (Sadan, 1980)11. W późniejszym okresie antropolodzy poszerzyli swe zainteresowania o obrzędy i twórczość ludową (Fryś- Pietraszkowa, 1989; Goldberg- M ulkiewicz, 1989). Niemniej, wydaje mi się, że jest to problematyka, która na pewno nie została jeszcze wyczerpana. Pogłębienie naszej wiedzy o wzajemnych zapożyczeniach z pewnością przyczyni się do zrozumienia wielu aspektów obu kultur 12. Jest rzeczą zadziwiającą jak mało zachowało się przedmiotów przynależących do tradycyjnej kultury żydowskiej. Nie czas tu rozpatrywać przyczyn tego zjawiska. Musimy jednak sobie zdać sprawę, że baza materiałowa, którą ma do dyspozycji współczesny etnograf, jest niezwykle uboga 13. Będące do naszej dyspozycji kolekcje muzealne czy zbiory prywatne są też najczęściej pozbawione podstawowej dokumentacji, dotyczącej funkcji przedmiotu, jego proweniencji, nazwiska wykonawcy lub właściciela. Należy również pamiętać, że przedmioty te były niejednokrotnie przenoszone, i to już w czasach, gdy pełniły swe funkcje w kulturze żydowskiej. Wędrowały często nawet poza granice kraju, w którym zostały wykonane. Przywożono, nieraz z odległych okolic, przedmioty stanowiące posag panny młodej; zamawiano, nieraz w bardzo odległych ośrodkach, wyposażenia synagog. Nawet przedwojenne kolekcje muzealne najczęściej nie mają należytej dokumentacji. Zaś fakt znalezienia po wojnie w miejscowym sklepie Desy żydowskiego przedmiotu kultu wcale nie musi sugerować, że pochodzi on z najbliższej okolicy. Jedynymi wyjątkami w tej dziedzinie są cmentarze i resztki synagog ze śladami dekoracji czy też budynki pełniące funkcje obrzędowe, lub zamieszkane kiedyś przez Żydów. Ta ostatnia grupa wchodzi jednak przede wszystkim w zakres zainteresowail historyków sztuki. Bogate są. kolekcje kamieni nagrobnych znajdujących się na żydowskich cmentarzach pod opieką konserlO Nie wydaje mi się właściwym podawanie całej bogatej literatury tego zagadnienia, pracę 1. Franko uważam za najbardziej reprezentatywną. 11 Artykuł tcn został napisany i opublikowany znacznie wcześniej po hebrajsku, przytaczam jego angielską wersję. Nie jest to również jedyny artykuł tego autora, który w swych pracach szczególnie interesował się problemem polsko-ukraińsko-żydowskiego pogranicza kulturowego. 12 Bardzo interesująco i niezwykle dokładnie opracowała ten problem Eugenia ProkopJaniec (1992), wykazując na przykładzie literatury polsko-żydowskiej okresu międzywojennego wielorakość problematyki związanej z badaniem kulturowego pogranicza. 13 Sprawą przyczyn tego stanu rzeczy zajęłam się w pracy omawiającej początki badań nad etnografią Żydów polskich oraz problematykę żydowską w pracach opublikowanych w języku polskim (Goldberg-Mulkiewicz, 1988). �339 wato rów lub poszczególnych muzeów. Zachowane teksty i wspaniałe niejednokrotnie płaskorzeźby zdobiące kamienie nagrobne - macewy mogą dostarczyć wielu informacji. Niestety, prace nad nimi są przeważnie w stadium początkowym, nie wyszły poza niezwykle ważny, ale wstępny etap - dokumentacji. Popularyzacja związanych z nimi podstawowych treści symboliki żydowskiej na pewno przyczynia się do wzbudzenia zainteresowania kulturą żydowską w ogóle, ale nie jest badaniem tejże kultury. Reasumując powyższe rozważania, musimy się zgodzić, że badanie tradycyjnej kultury polskich Żydów jest możliwe, niemniej jednak wymaga precyzyjnego przygotowania i pogodzenia się antropologa z ograniczeniami, których nie można przezwyciężyć. BIBLIOGRAFIA Cala Alina 1987 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze Socjologii, Warszawa. ludowej, Uniwersytet Warszawski, Instytut Franko Iwan 1892; 1893 Wojna żydowska, przyczynek do studiów nad literaturą ludową, "Wisła" t. 6, 1892; t. 7, 1893. Frankel Giza 1975 Little-known handicrafts of Polish Jews on the nineteenth and twentieh centuries, "Jewish Art" vol. 2, 1975. Fryś-Pietraszkowa Ewa [989 Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1-2. Goldberg-Mulkiewicz Olga 1976 Jewishfolk art and craft: textile printers in Eastern Europe, "International Folklore Review" vol. 2, 1976. 1980 Postać Żyda w polskiej rzeżbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" t. 35, 1980, z. 3 - 4. 1983 The stereotype ofthe Jew in Polishfolklore, w: Studies in aggadah and Jewishfolklore, cds. 1. Ben-Ami, 1. Dan, The Magnes Press, Jerusalem. Problematyka żydowska w etnografii polskiej, "Lud" t. 72, 1988. 1988 1989 Przenikanie elementów twórczo.ki ludowej między społecznością polską a żydowską, "Polska Sztuka Ludowa" t. 43, 1989, z. 1 - 2. 1991 Księga pamięci a mit żydowskiego miasteczka, "Etnografia Polska" t. 35, 1991, z. 2. Irwin-Zarecka Iwona 1989 Neutralizing memory, the Jew in contemporary Poland, Transaction Publishers, New Brunswick and Oxford. Jastrzębski Jerzy 1989 Żyd jako "obcy" i jako "swój" w kulturze wsi polskiej X I X w., "Literatura Ludowa" t. 33, 1989, z. 4 - 6. Mead Margaret, Metraux Rhoda 1953 The study of culture at a distance, University of Chicago Press, Chicago. Miron Dan 1981 Der image fun .szletl, I. L. Perec Verlag, Tel-Aviv. �340 Prokop-Janiec Eugenia 1992 Międzywojenna literatura polsko-żydowska, Universitas, Kraków. Sadan Dov 1980 "Kolt; Plica Polonica", w: The field of Yiddish, cd: M. I. Herzog, B. Kirschen-Gimblett, D. Miron, R. Wisse, Institute for the Study of H uman Issues, Philadelphia. Weinreich Uriel, Weinreich Beatrice 1959 Yiddish language and folklore, "Janua Linguarum" vol. 10, 1959. Weinreich Uriel 1960 Wegen a najes jidiszen szprach un kultur-atlas, "Di goldene kejt" vol. 37, 1960. 1962 Culture geography at a distance: some problems in the study of East European Jewry. Proceedings of 1962 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society 27 - 29, Seatle. Weissenberg łehak Meir 1930 A sztetl, Emes Verlag, Moskva. Zborowski Mark, Her-.lOg Elizabeth 1952 Life is with people - the culture of the shtetl, International Universities Press Inc. Olga Goldberg-Mulkiewicz REFLECTIONS THE WORLD THAT CEASED TO EXIST. ON THE STUDY OF THE CULTURE OF POLISH JEWS (Summary) The traditional Eastern European Jewish town (the so-called shtetl) ceased to exist as a result ofthe Holocaust more than fifty years ago. Any studies of the shletl culture may then be carried out on the basis of scarce materials collected before World War II or interviews with survivors who now live in various countries on many continents. In fieldwork, we must take into account the moment and the age at which the informer has left the town, the causes of displacement, and the country of the present residence. All this has its impact on the choice of obtained information and the evaluation ofthe past life in thc shtetl. We must be aware that some matters may not be subject to research procedures. As regards the territory of Poland, the most important is the study of a stereotype of the Jew, mutual contacts between Jewish and local Polish or Ukrainian cultures, and research related to the preserved works of art and other artifacts. Studying the tradition of Eastern European Jewry, we must face the process of myt ho10gization of the shtetl. The most widespread commonplaces are: the myth of a town with Hasidic traditions, the opposite myth of Eastern European poverty and hopeless life, and the myth of a town cultivating the ideology of Zionism, with intense cultural activity, especially of the young generation. Opposite to the studies focused on the culture of the shtetl is the global interest in the culture of Askenazi Jewry as a whole. Research in this respect has now yielded more and more specific results, especially as regards regional boundaries and differences among specific annual and family rituals. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1eb5343cb0a4169341798354c465223a.pdf 7fdcbec1d7295ed6e8a4871c3d817d2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Romowie - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1969 Title A name given to the resource O Filistynach, Cyganach alias wałęsach / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.341-356 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 LECH MRÓZ Katedra Etnologii i Antropologii Uniwersytet Warszawski Kulturowej O FJLISTYNACH, CYGANACH ALI AS WAŁĘSACH. Z DZIEJÓW POZNAWANIA ROMÓW W POLSCE Cyganie (Roma) są jedną z tych społeczności, o których krąży wyjątkowo dużo informacji bałamutnych czy wręcz nieprawdziwych. Uwaga ta nie dotyczy tylko Cyganów żyjących w Polsce i piśmiennictwa polskiego. Taki jest ogólny stan wiedzy na ich temat. Przyczyna tkwi przede wszystkim w niedostatku wiadomości źródłowych (zarówno nieznajomości dokumentów z odległej przeszłości, jak i badań o charakterze etnologicznym). Drugim powodem jest pewien nawyk w sposobie widzenia Cyganów, wyniesiony jeszcze z odległych czasów - z początków ich europejskich dziejów. Zapiski kronikarskie z wieku XV, odnotowujące pojawienie się Cyganów w różnych miastach i państwach, są w swojej wymowie raczej przychylne przybyszom, którzy traktowani są z ciekawością jako egzotyczni goście. Bardzo rzadkie są informacje mówiące o kradzieżach czy jakichś innych niekorzystnych cechach Cyganów. Zapewne w znacznym stopniu można to tłumaczyć ogólną sytuacją w ówczesnej Europie i panującymi tendencjami. Na drogach średniowiecznej Europy można było spotkać wielu wędrowców tych, którzy udawali się do sławnych szkół, takich, którzy chcieli w innym mieście doskonalić swe umiejętności rzemieślnicze, zbiegłych chłopów, rycerzy szukających sławy i chlebodawcy, kuglarzy, rozbójników i mnichów wędrujących od klasztoru do klasztoru, a przede wszystkim pątników, pielgrzymujących do miejsc świętych lub w celach pokutnych, by przebłagać za grzechy własne lub przodków. Czasami gościńce zaludniały się gromadami uciekinierów przed zarazą, takimi, którzy udawali się na wyprawę do Ziemi Świętej by odebrać z rąk saraceńskich grób Chrystusa, albo wreszcie biczowników, beginek, begardów, czy innych, określanych przez kościół katolicki mianem heretyków. W tym tłumie Cyganie nie byli więc wyjątkiem, mimo iż odróżniali się od innych. Zmianę stosunku do Cyganów przynosi następne stulecie. Czasy renesansu to okres generalnych przewartościowań - zmienia się postawa wobec pracy, inne jest rozumienie życia godziwego. Pismo Święte, podstawa wiedzy i stosunku do świata oraz innych ludzi, zostaje odczytane na nowo a owa reinterpretacja wiedzie także do zasadniczych zmian w odniesieniu do �342 ludzi ubogich, wędrujących - także pątników. Pielgrzym, wędrowiec, przestaje być traktowany jak człowiek święty, jak ktoś, w kogo postaci może być ukryty sam Chrystus i komu należy się, w związku z tym, gościna. Ewolucja, jaka dokonuje się w nauce - filozofii, teologii i w ogóle w humanistyce renesansowej, prowadzi do istotnych przemodelowań. Wędrowiec nie jest już postacią godną, bogobojnym pielgrzymem, staje się włóczęgą, stroniącym od pracy i żyjącym cudzym kosztem. Cyganie przyswoili sobie w minionych dziesięcioleciach nie tylko rudymentarną wiedzę na temat sposobu życia i kultury poszczególnych krajów europejskich, ale także poznali sposób myślenia i cechy mentalne Europejczyków. Ta jest prawdopodobnie przyczyna, że Cyganie opowiadali, iż powodem ich wędrówki jest pokuta nakazana im przez papieża za odstępstwo ich przodków od wiary, lub że pielgrzymują z gorliwości religijnej, od jednego do drugiego sanktuarium czy innego ważnego ośrodka kultowego (wyraźnie to potwierdzają zapiski kronikarskie, z różnych miejsc piętnastowiecznej Europy). Z dokumentów historycznych wynika, że opowieści te były przyjmowane przychylnie, zapewniały też pomoc miejscowych władz i w ogóle ludności. Sto lat później - mimo, że Cyganie nadal starają się uchodzić za pątników - ich opowieści przynoszą skutek przeciwny. Rozpoczynają się wieki prześladowań i czas pogłębiania dystansu między Cyganami a nie-Cyganami; formuje się negatywny stereotyp tej społeczności. Studia nad Biblią i ogólny rozwój wiedzy prowadzą do prób wyjaśnienia genezy Cyganów. To wtedy powszechna stała się teza o ich pochodzeniu z Egiptu. Wtedy też w zapiskach i kronikach zaczyna pojawiać się - gdy mowa o Cyganach - słowo "Filistyni"; nazwy: Filistyni, Tatarzy i Egipcjanie stają się wówczas popularnymi określeniami Cyganów. To ostatnie było przez pewien czas chyba najpowszechniej w użyciu, zarówno w katolickiej, jak i protestanckiej Europie. Od początku, od pierwszych wzmianek z Dubrownika, Peloponezu, Hospodarstwa Wołoskiego, znani są też jako "Cyganie" (nazwy rzecz jasna nieco różnią się brzmieniowo, w zależności od kraju i języka, ale pochodzą od jednego źródłosłowu). Ze zmianami mentalnymi i odmiennym widzeniem postaci wędrowca, nowe prądy przyniosły przemianę prawa. Od przełomu wieku XV i XVI rozpoczyna się, trwający aż po schyłek wieku XVIII (czyli do momentu kolejnej zasadniczej zmiany, jakiej zwiastunami są dzieła francuskich filozofów i Rewolucja), okres stosowania wobec Cyganów surowego prawa. Efektem pogłębiającego się dystansu było to, że wytworzył się stopniowo obraz Cyganów jako ludzi żyjących stale na granicy społeczeństwa i poza prawem - wiecznych włóczęgów, wróżbitów, amatorów nie swojej własności, oszustów. Zwrócenie uwagi na ten proces jest zasadne, a nawet więcej - wskazane, znajduje bowiem on bezpośrednie odbicie w literaturze dotyczącej Cyganów. Pierwsza wiadomość z Polski o bytności człowieka określanego mianem "Cygan" pochodzi z roku 1401, z Krakowa. Od połowy wieku XVI zaczyna �343 na Cyganów zwracać uwagę kancelaria królewska i sejmy, zapadają pierwsze postanowienia nakazujące im opuszczenie kraju. W latach trzydziestych XVII wieku sejmy zaprzestają zajmować się Cyganami, ale jeszcze do rozbiorów, co jakiś czas, lokalne sejmiki czy starostowie przypominają o zakazie przechowywania ich, a do sądów wnoszone są skargi na tych, którzy "konserwują w swoich dobrach Cyganów" - jak głosi pozew z roku 1736 wpisany do akt krakowskich [APK (Wawel) Castr. Crac. ReI. 116, p. 115 -118]. Najstarszą publikacją w polskim piśmiennictwie, gdzie autor poświęca specjalną uwagę Cyganom, jest Kronika, tho iesth Historya Świata Marcina Bielskiego, wydana po raz pierwszy w Krakowie w roku 1564. Oto jak przedstawia on Cyganów: "Lud próżnujący, chytry, tajemny, plugawy, dziki, czarny (... ) mowę sobie zmyślili ku kradzieży godną, aby ich nikt nie rozumiał (... ) stądże są misterni złodzieje ( ) końmi frymarczą, miedź pozłociwszy, żelazo pośrebrzywszy, przedają ( ) wytrychy złodziejom czynią" (Bielski, wyd. 1976, s. 261 - 262). Bielski nie jest oryginalny w sposobie widzenia Cyganów; fragment im poświęcony jest dość wiernym odwzorowaniem tego, co napisał wcześniej Sebastian Munster w wydanym w Bazylei dziele Cosmographia universalis. Potem z kolei do Bielskiego odwoływali się inni polscy pisarze. Kronika Bielskiego nie jest dziełem, które ma wartość dla badań nad samymi Cyganami, ale jest świadectwem rodzaju stosunku do nich. Gdy mówi się o pierwocinach etnografii wymieniane jest zwykle dzieło Jakuba Kazimierza Haura Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey (Kraków 1693) jako źródło wiedzy na temat wsi siedemnastowiecznej. W tym samym traktacie jest zawarta - naj starsza znana w Polsce - rycina przedstawiająca parę Cyganów. W odróżnieniu od opisu Bielskiego możemy uznać wartość owej ilustracji jako dokumentu pokazującego ubiór noszony przez Cyganów (choć błędem byłoby sądzić, że tak ubierali się wszyscy Cyganie). To jest w zasadzie wszystko, co znajdujemy w polskim piśmiennictwie na temat Cyganów aż do początku wieku XIX - poza drobnymi wtrętami, rozsianymi po różnych pracach. Wartość tych wzmianek dla próby przedstawienia sposobu życia, organizacji wewnętrznej i kultury Cyganów jest minimalna (poza ryciną Haura); znacznie więcej mówią one o autorach i społeczeństwie, wśród którego Cyganie żyli. Natomiast niektóre zachowane dokumenty źródłowe - listy przewodnie, przywileje, zapiski w księgach grodzkich i sądowych - z okresu XVI - XVIII wieku - dostarczają bardzo interesujących informacji o samej społeczności cygańskiej i jej stosunkach z nie-Cyganami. Stan wiedzy na temat Cyganów nie był wówczas w Polsce specjalnie różny od tego, co o Cyganach pisywano w innych krajach europejskich. Dopiero odkrycie uczynione przez Węgra Etienne Valyiego pod koniec wieku XVIII, że mowa, którą posługują się Cyganie jest podobna do języków używanych �344 w Indiach, stało się zasadniczym impulsem do badań nad Cyganami, a tym samym i ilości poświęconych im publikacji. Prace, jakie ukazały się później w Niemczech i Francji stały się inspiracją dla uczonych w Polsce. Pierwszym tekstem, otwierającym rozdział polskich badań nad Cyganami, jest obszerny przypis zamieszczony w fundamentalnym dziele O litewskich i polskich prawach, autorstwa Tadeusza Czackiego (Warszawa 1800-1801). Kilka lat później Czacki - umysł wybitny, ceniony przez współczesnych uczonych, zarówno dla talentów organizatorskich (był m.in. twórcą Liceum Krzemienieckiego), jak i rozległej, rzetelnej wiedzy historycznej - przygotował większą rozprawę noszącą tytuł O Cyganach. Śmierć przeszkodziła mu w jej opublikowaniu (Czacki zmarł w 1813 roku) i przez dłuższy czas była znana tylko wąskiemu kręgowi w rękopisie. Znał ją z całą pewnością i cenił Joachim Lelewel, co wiadome jest z jego korespondencji z Ignacym Ołdakowskim nauczycielem z Liceum Krzemienieckiego. Zainteresowanie Lelewela Cyganami nie ograniczyło się do troski o spuściznę po Czackim; wiemy, że temat ten poruszał w listach do innego historyka wileńskiego Ignacego Daniłowicza, a będąc już na emigracji korespondował z jednym ze znanych ówczesnych badaczy Cyganów, Paulem Bataillardem. Z rozprawy Daniłowicza dowiadujemy się również, że pracę Czackiego bardzo cenił wybitny humanista, filozof Hugo Kołłątaj. Dopiero wiele lat po śmierci autora ukazała się rozprawa O Cyganach - zamieszczona w Pomnikach historyi i literatury polskiej, wydanych w Krakowie przez Michała Wiszniewskiego w roku 1835 (t. 2); znajdujemy ją także w 3 tomie Dziel Czackiego, opublikowanym w Poznaniu w roku 1845. Czacki poprzedził przygotowanie tej publikacji wnikliwymi studiami, a zestaw literatury obcej, na jaką się powołuje, łącznie ze znajomością szczegółową dzieł najważniejszych Uak praca H. M. G. Grellmanna) świadczą, że bardzo poważnie traktował swoje studia nad Cyganami. Był też pierwszym, który zaprezentował niektóre źródła do dziejów Cyganów w Polsce. Czacki co wiemy z innych jego prac, m.in. cenionego do dziś dzieła O litewskich i polskich prawach, wiele czasu spędził na studiowaniu dawnych dokumentów, w ten sposób dotarł do nieznanych wcześniej informacji. Jest więc bez wątpienia tym, który może być uznany za inicjatora, czy ojca cyganoznawstwa polskiego. Jednym z nielicznych mankamentów O Cyganach są pewne niedokładności w cytowaniu źródeł historycznych. Uniemożliwia to dotarcie do najdawniejszej - na jaką powołuje się Czacki - wiadomości (z roku 1501), ważnej między innymi dlatego, że występuje tam imię przywódcy cygańskiego, znane z wcześniejszych dokumentów węgierskich; być może zresztą zawinił tu nie tyle sam Czacki ile wydawcy - nie docieczemy dziś tego, ale weryfikacja tej informacji jest obecnie niemożliwa. W roku 1824 w Wilnie ukazała się drukiem O cyganach wiadvmo.fć historyczna, czytana na posiedzeniu publicznem cesarskiego uniwersytetu wileńskiego �345 dnia 30 czerwca 1824 r., przez Ignacego Danilowicza. Autorem rozprawy jest historyk, profesor Uniwersytetu Wileńskiego - niedługo potem wydalony z tej uczelni - skazany w procesie Filomatów, otrzymuje nakaz osiedlenia w Charkowie i zostaje zatrudniony na tamtejszym uniwersytecie. Cyganie są dla Daniłowicza tematem pobocznym - swój czas poświęca bowiem studiom nad systemami prawnymi Polski i Litwy. Jest historykiem ale zajmującym się przede wszystkim prawem. Nie sposób ustalić dziś motywy tych zainteresowań, tym bardziej, że stosunek Daniłowicza do Cyganów jest wielce krytyczny (przebija to wyraźnie z kart jego dzieła). Być może jakiś wkład miał tutaj Lelewel, z którym Daniłowicz pozostawał w bliskich kontaktach, a który - jak wiemy - interesował się bardzo Cyganami. O Cyganach wiadomość historyczna jest rodzajem monografii - autor oprócz rozdziałów poświęconych genezie i historii, zamieszcza też omówienie cygańskich zwyczajów, religii, sposobu życia, ubierania się, profesji. Najbardziej wartościowym wkładem własnym jest część poświęcona omówieniu sytuacji w Polsce i Rosji oraz regulacjom prawnym. Rozprawa Daniłowicza jest w bardzo dużym stopniu oparta na wydanej w roku 1787 pracy niemieckiego autora Grellmanna Historischer Versuch tiber die Zigeuner ... (Gottingen 1787). W 1823 roku, w czasopiśmie "Lech. Dziennik poświęcony literaturze. Dziejom ojczystym i współczesnym" (t. 1, nr 7, s. 201 - 209) zostało zamieszczone omówienie, wraz z fragmentem przekładu, dzieła Grellmanna. Rok później ukazała się O Cyganach wiadomość historyczna; Daniłowicz ocenia publikację w "Lechu" bardzo krytycznie, jednak porównanie obu tekstów wykazuje ich daleką zbieżność (patrz: Mróz, 1994). To jednak, co zaskakuje, to brak krytycyzmu a czasami naiwność Daniłowicza - badacza tak skądinąd dociekliwego i krytycznego. Od czasu bowiem ukazania się Historischer ... Grellmanna minęło ponad trzydzieści lat i wiedza na temat Cyganów została znacznie pogłębiona. Daniłowicz uzupełnił pracę kilkoma dokumentami, wystawionymi dla cygańskich zwierzchników. Poza jednym, przywilejem Karola Radziwiłła, który został opublikowany po raz pierwszy, pozostałe znane są z wcześniejszych, pozapolskich publikacji. Późniejsi autorzy, poczynając od Narbutta aż do współczesnych, zarzucali Daniłowiczowi bardzo niechętny stosunek do Cyganów: po części jest to odwzorowanie sposobu patrzenia na nich, jaki prezentował Grellmann, ale zapewne własny osąd Daniłowicza także musiał być nieprzychylny Cyganom. Sześć lat po pracy Daniłowicza ukazała się, także w Wilnie, książka Teodora Narbutta Rys historyczny ludu cygańskiego. Wówczas, gdy Daniłowicz zaznajamiał zebranych uczonych ze swoją rozprawą, idee romantyczne znane już były w środowisku wileńskim, jednakże ich śladu u Daniłowicza nie widzimy - co jest tym dziwniejsze, że miał kontakty ze środowiskiem filomackim. Dopiero u Narbutta znajdujemy ów sposób patrzenia na lud wiejski, na Cyganów, na ślady przeszłości. Różnica między Daniłowiczem �346 a Narbuttem dobitnie uwidocznia się, gdy zestawimy fragmenty opinii jednego i drugiego dotyczące tych samych kwestii (patrz np. Daniłowicz, 1824, s. 30 - 31; Narbutt, 1830, s. 78 - 79). Praca Narbutta ma także charakter monografii, autor chce jednak przede wszystkim zmienić zbyt niekorzystny obraz Cyganów, jaki naszkicował Daniłowicz. Rys historyczny ludu cygańskiego zawiera część poświęconą genezie Cyganów, ich europejskiej i polskiej historii oraz prezentuje różne aspekty kultury cygańskiej. Na zakończenie Narbutt przedstawia zarys gramatyki języka i słowniczek, a także zamieszcza kilka dokumentów źródłowych do historii Cyganów. Wśród nich najbardziej interesujący jest list przewodni z roku 1501, wystawiony i podpisany przez Aleksandra 1. Rzecz jednak w tym, że data podana w tekście nie zgadza się z latami panowania króla Aleksandra. Pytanie - czy Narbutt zamieścił falsyfikat, nie dostrzegając tego (a wiadome jest, że Cyganie nierzadko posługiwali się listami podrabianymi), czy też sam dokonał fałszerstwa? Być może nie wyjaśnimy nigdy tej kwestii. Narbutt uważany jest powszechnie przez historyków za autora nierzete1nego, fantastę, który "uzupełniał braki historii", samemu tworząc odpowiednie dokumenty. Wykazano bowiem niezbicie, że dopuszczał się tego procederu na potrzeby swoich prac o przeszłości Litwy. Narbutt był gorącym wielbicielem Litwy i jej dawnych dziejów. Ale dzieje te zawierały tak znaczne luki źródłowe, zwłaszcza w warstwie najdawniejszej - początków państwowości i czasów pogaństwa, że Narbutt niedostatki te starał się wypełnić. Fantazja z wiedzą i nauką mieszały się u wielu ówczesnych autorów, Narbutt w tej mierze wyróżniał się jednak szczególnie. Nie twierdzę, że skoro "tworzył" dokumenty do dziejów Litwy, to i Cyganom wzbogacił przeszłość. Jest jednak niewątpliwe, że tekst przytoczonego przezeń dokumentu budzi zasadnicze wątpliwości, a poza tym nie udało się odnaleźć go dotąd w aktach, z których jakoby skopiował go Narbutt (patrz: Mróz, 1988, s. 305 - 322). Mimo wszystkich niedoskonałości Czackiego i Daniłowicza oraz wątpliwości co do Narbutta, jest to ogromnie ważny czas w polskich zainteresowaniach Cyganami. Nigdy później, aż po ostatnie lata, nie powstało w krótkim czasie tyle prac o tak szerokim zakresie. Dopiero po upływie wielu lat l,lkazało się kilka artykułów dotyczących dziejów Cyganów; są to niewielkie teksty, ale dotykają ciekawego rozdziału ich historii. W roku 1900 Antoni Prochaska zamieścił w "Kwartalniku Historycznym" (z. 3, s. 453-457) Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Pol.~ce.Autor wybitny historyk, wydawca wielu najstarszych dokumentów z archiwów lwowskich - opublikował w tym artykule teksty dwóch przywilejów: z roku 1652 (naj starszego ze znanych) oraz z roku 1705, które odnalazł w trakcie poszukiwań archiwalnych. Poprzedzone one zostały omówieniem samej instytucji zwierzchników nad Cyganami, powoływanych przez kancelarię królewską. Minęło nieomal trzydzieści lat, nim ukazała się kolejna publikacja na ten temat. Teodor Modelski w roku 1929 zamieścił w "Ateneum Wileńskim" �347 (z. I - 4, s. 583 - 588) artykuł Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703. Kwestię przywilejów dla zwierzchników nad Cyganami podejmuje po latach Józef Broda. W roku 195] zamieścił on w "Czasopiśmie Prawno-Historycznym" rozprawkę Przywileje nominacyjne dla króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na wójtostwo cygańskie z 1732 r. (s. 346-356). Wprawdzie ideologiczny żargon oraz tzw. klasowy punkt widzenia nakazują znaczną część wniosków Brody odrzucić, ale zasadnicza wartość tej publikacji polega na zamieszczeniu dwóch dokumentów, wymienionych w tytule, a wcześniej nieznanych. Wątek historyczny podejmuje Jerzy Ficowski (w pierwszym wydaniu Cyganów polskich z roku 1953); ale ogranicza się do sprawozdania stanu wiedzy. Dopiero późniejsze prace Ficowskiego pogłębiły zagadnienie przeszłości Cyganów. Kolejne dziesięciolecia były ubogie w nowe wiadomości, choć rozmaitych publikacji prasowych ukazało się sporo. Druga połowa XIX stulecia, a zwłaszcza lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte - tak ważne dla rozwoju cyganoznawstwa w Europie i tak owocne publikacjami, z których wiele do dzisiaj nie utraciło wartości - są w Polsce czasem mało sprzyjającym poznawaniu Cyganów. Nie ukazała się w tym okresie ani jedna znaczniejsza praca z jednym może wyjątkiem. W roku 1882 została wydana w Poznaniu rozprawa Antoniego Kaliny La langue des Tsiganes Slovaques. W najrozmaitszych periodykach znajdujemy wprawdzie artykuły dotyczące Cyganów, ale są to wyłącznie teksty popularne, mało wnoszące do stanu wiedzy, nieoryginalne często przedruki z prasy pozapolskiej. W początkach drugiej połowy XIX wieku ukazało się kilka artykułów zamieszczonych w różnych kalendarzach, a także w "Dodatku do Gazety Lwowskiej". W 1851 roku zostaje wydany Rzut oka na północne stoki Karpat Wincentego Pola. Zawarty jest tam m.in. interesujący opis spotkania autora z gromadą Cyganów, trudniących się wypłukiwaniem złotego piasku w rzekach Karpat. Ponownie znalazł się ów fragment, a także opis spotkania z Cyganami, koczującymi na ostrowach pośród bagien Polesia, w drugim tomie prac Pola pt. Północny Wschód Europy (wydanym w roku 1870). Od lat sześćdziesiątych dosyć często poświęca Cyganom uwagę "Tygodnik Ilustrowany". Znajdujemy tutaj opisy wyglądu, ubiorów i obozowisk Lowarów i Kełderaszy przybyłych w drugiej połowie ubiegłego wieku z Siedmiogrodu i Wołoszczyzny. "Tygodnik Ilustrowany", jak też "Praca", zamieszczają bogaty materiał ilustracyjny (zwłaszcza w numerach z końca wieku i lat poprzedzających l wojnę światową). Wielu ówczesnych artystów rysuje Cyganów: typy, obozowiska, sceny z targów czy z wędrówek; to rezultaty powszechnie panujących w Europie mód. Wieś i życie ludu to tematy częste w literaturze i sztukach plastycznych. Ale świat bohemy i młodopolska maniera cygański wątek traktują specjalnie - to uosobienie idei, symbol, często mający niewiele wspólnego z rzeczywistością. Dlatego tylko niektóre z rycin zamieszczanych �348 w "Pracy" i "Tygodniku Ilustrowanym" (także w "Wędrowcu", "Orlim Locie" i innych pismach) mają wartość źródła ikonograficznego, większość jest odbiciem mody, owocem inspiracji; podobnie ma się rzecz z tekstami pisanymi. Nie można więc uznać ich za realizację badań nad Cyganami, choć niewątpliwie dzięki nim stan wiedzy został wzbogacony. Jedynym periodykiem etnograficznym, który dość systematycznie zamieszczał rozmaite materiały dotyczące Cyganów, i to od początków istnienia, jest "Wisła". Często są to opowieści i przysłowia ludowe, rzadziej informacje i opisy prezentujące samych Cyganów i ich kulturę Uęzyk, bajki, rozmieszczenie, sposób życia). Ogromnie cenne jest, że "Wisła" skrupulatnie odnotowuje pojawienie się nowych, interesujących artykułów i książek - w tej bibliografii zawarte są także publikacje dotyczące Cyganów. Badaczem wybijającym się, jedynym, który systematycznie pisywał o Cyganach (choć najczęściej w pismach niepolskich) jest Izydor Kopernicki. W roku 1887 ukazał się w Wielkiej Brytanii pierwszy numer bardzo ważnego w rozwoju cyganoznawstwa kwartalnika "Journal of the Gypsy Lore Society". Pojawienie się tego periodyku zostało odnotowane w drugim tomie "Wisły". Autorem omówienia zawartości czasopisma i celu działalności wydającego je Towarzystwa jest Kopernicki. Kopernicki interesował się Cyganami już dawniej; wespół ze znanym francuskim badaczem Bataillardem przygotował artykuł o Cyganach z Galicji, wyrabiających dzwonki pasterskie. W pierwszych zeszytach "Journal of the Gypsy Lore Society" znajdujemy kilka tekstów Kopernickiego, w większości są to prezentacje bajek. Zajmował się też zagadnieniami z zakresu antropologii fizycznej (wyniki opublikował w "Archiv fUr Anthropologie"), ale przede wszystkim Kopernicki jest badaczem języka Cyganów. Zarówno w "Journal of the Gypsy Lore Society" (vol. 1, nr 2)jak i w "Wiśle" (t. 3) opublikował krótkie notatki o dialekcie Cyganów z Bośni. Najznakomitszą pracą Kopernickiego w dziedzinie cyganoznawstwa są Textes Tsiganes. Contes et poesies, opublikowane w Krakowie w latach 1925 (z. 1) i 1930 (z. 2). Wszystkie zawarte tam bajki, opowieści są dwujęzyczne - w wersji oryginalnej i w przekładzie na język francuski. Kopernicki przygotowywał też słownik cygański, niestety nie zdążył go ukończyć; niewielki fragment opublikowany został w "Journal of the Gypsy Lore Society", reszta rękopisu jest przechowywana w zbiorach krakowskiego oddziału PAN. W "Wiśle" zamieścił teksty kilku bajek zanotowanych w Litwie także znany zbieracz folkloru litewskiego i współpracownik Jana Karłowicza, Sylwester Dowojno-Sylwestrowicz. Prócz Kopernickiego w tych pierwszych numerach "Journal of the Gypsy Lore Society", a także "Wisły", zamieszczał notatki o Cyganach w Polsce, Rosji, Węgrzech, Władysław Kornel Zieliński. Żaden z polskich etnografów tych lat nie prowadził systematycznych badań nad Cyganami, wątek ów pojawia się niejako na marginesie, przy okazji innych �349 materiałów, zbieranych wśród ludności wiejskiej (prace Kopernickiego dotyczą przede wszystkim języka). Najwięcej przyczynków do poznania Cyganów znajdujemy w "Wiśle"; "Lud" dopiero w tomie 6 zamieszcza krótką informację o Cyganach w Galicji, potem także rzadko redakcja zwraca uwagę na Cyganów. Prawie wszystkie publikacje z tego czasu są rezultatem kolekcjonersko-ludoznawczych pasji autorów i trudno dopatrywać się w ich przypadku jakichkolwiek inspiracji czy skłonności metodologicznych; chyba jedynie lingwistyczne prace Kopernickiego przygotowane były w sposób zgodny z wymaganiami nauki. Sto lat po ważkich dla badań nad Cyganami początkowych latach XIX wieku przyszedł pomyślny okres międzywojnia. Nie historia jednak lecz język były przedmiotem zainteresowania uczonych. Pierwszy krok ku poznawaniu mowy Cyganów uczynili jeszcze Daniłowicz i Narbutt dołączając do swoich prac wzory odmian i słowniczki. Potem Ignacy Kraszewski wykorzystał słowniczek Narbutta w Chacie za wsią. Jednak naprawdę badaniami języka zajęli się dopiero Kalina i Kopernicki u schyłku wieku. Najważniejsze prace z tej dziedziny powstały w okresie międzywojennym w ośrodku krakowskim. Wówczas ukazały się dwa zeszyty tekstów cygańskich Kopernickiego (w 1925 i w 1930 roku). W 1927 roku Edward Klich opublikował dwa artykuły poświęcone mowie Cyganów z okolic Rabki i wpływom języka polskiego na dialekty cygańskie. W t 931 roku wyszedł drukiem duży artykuł Klicha Cygańszczyzna w 'Chacie za wsią' Kraszewskiego ("Prace Filologiczne" t. 15, s. 171 - 220); istotną jego częścią jest wprowadzenie do wiedzy ogólnej na temat języka cygańskiego. Kilka lat później ukazała się kolejna ważna publikacja Jana Rozwadowskiego Warterbuch des Zig.eunerdialekt von Zakopane (1936). (Wcześniej - wespół ze Stanisławem Estreicherem - przygotował obszerną rozprawkę Język cygański i Cyganie w Polsce, zamieszczoną w "Encyklopedii polskiej" - t. 3, wydanej w t 915 roku. Jest to wyjątkowy okres w polskich badaniach nad Cyganami; prace prowadzą uczeni będący uznanymi autorytetami. Niestety osiągnięcia ich znane są tylko bardzo wąskiemu kręgowi. Lata wojny zniszczyły środowiska naukowe, przerwały prowadzone prace. Po wojnie Cyganami zajmowała się głównie administracja oraz aparat służb wewnętrznych i policyjnych. Jedynie dwaj ludzie konsekwentnie prowadzą prace z zakresu cyganoznawstwa - są wyjątkiem w powszechnym braku zainteresowania wśród uczonych: w Krakowie Tadeusz Pobożniak, a w Warszawie Jerzy Ficowski. Obaj są badaczami wybitnymi, przez wiele lat jako jedyni pisali na temat Cyganów (pomijam tu niewielki tekst Brody oraz artykuły gazetowe). Pobożni ak - językoznawca, orientalista (indolog), związany z Uniwersytetem Jagiellońskim - swoimi pracami kontynuował dokonania Kopernickiego, Klicha i Rozwadowskiego. Dorobek Pobożniaka tematycznie jest nawet rozleglejszy i nie mniej cenny. Pobożniak w latach czterdziestych i pięćdziesiątych opublikował kilka tekstów omawiających pewne cechy języka �350 oraz Imiona Cyganów. Potem zajął się Lowarami - jedną z najbardziej interesujących i rozgałęzionych w świecie grup. W 1961 roku ukazał się drukiem artykuł Powstanie cygańskiej grupy Lowari (w: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji P AN, s. 127 - 129), a kilka lat póżniej owoc dłuższych badań, praca o wielkim znaczeniu Grammar of the Lovari dialect (1966). Ogólne omówienie genezy Cyganów i kwestii językowych (oraz wpływu na ich kulturę) to treść niewielkiej książeczki O Cyganach, opublikowanej w ramach biblioteczki popularnonaukowej PAN (1972). W roku 1986 został wydany pierwszy tom dwuczęściowej pracy zbiorowej Języki indoeuropejskie. Jest tam obszerny rozdział autorstwa Pobożniaka Języki indyjskie, w którym omawia również język cygański. Lektura tekstu pokazuje, że Pobożniak stale pracował nad tymi zagadnieniami, stale aktualizował wiedzę - znane mu są najnowsze publikacje i osiągnięcia w badaniach nad językiem i genezą Cyganów. Należy podkreślić, że Pobożniak (od lat już będąc na emeryturze) stale prowadził seminaria uniwersyteckie, m.in. na temat języka cygallskiego. Profesor Pobożniak, zmarły w roku 1990, był jednym z najznakomitszych lingwistów, wybitną postacią w dziejach polskich badań nad Cyganami. Prace nad językiem są kontynuowane - choć niestety w skromnym zakresie. Prowadzi je Ignacy Ryszard Danka z Uniwersytetu łJódzkiego badacz języków anatolijskich - autor kilku przyczynków na temat języka Cyganów, a także młodsi badacze, jak Andrzej Lewkowicz. W tomie "Prac Komisji Językoznawstwa. Studia indo-iranica" z roku 1983, przygotowanym z okazji jubileuszu prof. Pobożniaka, ukazały się teksty niepolskich uczonych, zajmujących się badaniami nad językiem Cyganów - Jana Kochanowskiego i Marcela Courtiadego. Nie są to jedyne prace obu autorów, jakie zostały wydane po polsku, zwłaszcza Courtiade przyczynił się swoimi publikacjami, wykładami i aktywnością organizacyjną do ożywienia działań związanych z poznawaniem Cyganów i ich języka; to w Polsce (w Jadwisinie), na IV Kongresie Romani Union w 1991 roku przedstawił swoją propozycję standaryzacji języka cygańskiego. Jedynym, który poświęcił studiom nad Cyganami uwagę szczególną, i który przebywając w taborze uczył się języka i notował poczynione obserwacje, jest Jerzy Ficowski, człowiek mający naj poważniejszy wkład do poznania Cyganów w Polsce. W roku 1953 ukazała się praca Cyganie polscy a kilkanaście lat później, w 1964 roku, Cyganie na polskich drogach. Jej schemat oparty jest na Cyganach polskich; ale ta nowa praca jest nie tylko o wiele obszerniejsza, lecz także gruntownie przerobiona. Dopiero Cyganów na polskich drogach można uznać za to najważniejsze dzieło, wynik wieloletnich poszukiwań w bibliotekach i archiwach, a przede wszystkim obserwacji i rozmów z samymi Cyganami. Jest to obszerna monografia, wzbogacona wieloma fotografiami, rozdziałem poświęconym językowi i gramatyce cygańskiej wraz ze słowniczkiem, zawierającym prócz słownictwa Polska Roma, także wyrazy w dialek- �351 tach Cyganów Karpackich i Kełderaszów. Po raz pierwszy w nowszej literaturze polskiej została zebrana cała wiedza historyczna na temat Cyganów, zostały przytoczone dokumenty (zwłaszcza przywileje na urzędy cygańskich zwierzchników); przy tym wzbogacona o własne odkrycia i własną analizę Ficowskiego. Część historyczna dopełniona jest rozdziałami opisującymi los Cyganów w czasie wojny i okrucieństwa, jakich ofiarą padali w obozach. Najcenniejszy i najbardziej oryginalny wkład przynoszą rozdziały poświęcone kulturze: opisy sposobu życia i zarobkowania, ubierania się, domostw i wozów, zwyczajów związanych z tak zasadniczymi momentami w życiu człowieka, jak narodziny, dojrzałość, małżeństwo, rodzicielstwo, śmierć, z funkcjonowaniem grupy. Dalej autor omawia zasady wewnętrznej organizacji grup i ich zróżnicowanie, hierarchie, rolę autorytetów, systemy norm etycznych, zasady niepisanego prawa, wierzenia i praktyki magiczne. Ficowski porusza też kwestię cygańskiej twórczości ludowej, opowieści, pieśni; dopełnieniem jest rozdział poświęcony wyjątkowej postaci, jaką była cygańska poetka Bronisława Wajs, zwana Papuszą. Uzupełnieniem pracy są wypisy z literatury dziewiętnastowiecznej i relacje o zagładzie. W 1985 roku ukazało się kolejne (niestety bez ilustracji), rozszerzone (w stosunku do tego z roku 1964), wydanie Cyganów na polskich drogach. Nie porusza ono generalnie nowych zagadnień, ale poszczególne rozdziały zostały wzbogacone i rozwinięte; zostały poprawione pewne niejasności, jakie znalazły się w poprzednim wydaniu. O historii i języku Cyganów pisano już przed Ficowskim, ale żadna praca nie zaprezentowała z autopsji samych Cygaąów, ich obyczajów, sposobu życia, stosunku do nie-Cyganów. Tak wiele lat trzeba było czekać, do 1964 roku, by te zagadnienia zostały podjęte. Brak we wcześniejszej literaturze wiedzy etnograficznej (poza zupełnymi drobiazgami) wynika przede wszystkim z trudności związanych z badaniami. Czacki, Daniłowicz, Narbutt, Klich, Kopernicki, Rozwadowski, nawet Pobożni ak pisali o Cyganach jakby z oddalenia, zajmowali się ich dziejami, językiem, ale nie zbliżali do samego obiektu swych zainteresowań. Tak więc dopiero lata powojenne i dopiero Ficowski pokazał samych Cyganów. Nie będzie przesadą jeśli powiem, że w całym piśmiennictwie polskim Cyganie na polskich drogach stanowią dzieło najbardziej podstawowe. Nawet, jeśli późniejsze lata i nowi autorzy dostarczyli wiedzy pełniejszej, bogatszej w poszczególnych kwestiach, nikt nie potrafił dokonać lepszego całościowego opisu kultury Cyganów polskich. Dorobek Ficowskiego nie ogranicza się do Cyganów na polskich drogach, składają się nań artykuły w specjalistycznych periodykach ("Journal of the Gypsy Lore Society", "Etudes Tsiganes"), w polskich czasopismach kulturalnych i literackich oraz - to także dzieło o wielkim znaczeniu - przekład i wydanie Pieśni Papuszy. (Pomijając rzecz jasna twórczość literacką, w której motywy cygańskie nie są rzadkie). �352 Tych kilka osób, które zostały wymienione (i ich prace), stanowią o dorobku cyganoznawstwa, o tym, co w nim wartościowe. Powstało prócz tego nieco drobnych wzmianek i przyczynków, trochę artykułów popularnych, ale ich wartość jest niewielka lub żadna; miały zadziwić czytelnika, jednak do rozwoju nauki wkładu nie stanowią. Dopiero w latach siedemdziesiątych zaczyna przyrastać wiedzy o Cyganach, jest to rezultatem podjęcia w miarę systematycznych prac przez etnografów z dwóch ośrodków akademickich - Warszawy a potem Krakowa. W odstępie niewielu lat powstało parę prac magisterskich: dwie w Warszawie i kilka w Krakowie. Prace magisterskie niezbyt często odgrywają rolę w rozwoju wiedzy. W tym przypadku ich znaczenie jest poważniejsze. Zwłaszcza tych powstałych w katedrze krakowskiej - omawiają one bowiem różne zagadnienia, dotyczące jednej i tej samej grupy, Cyganów Karpackich, o których wiedza była wcześniej bardziej skąpa niż o Polska Roma. Dwaj autorzy wyróżniają się tu szczególniej: Adam Bartosz (ze swoją pracą o podstawach gospodarczych Cyganów Spisza) i Andrzej Mirga (piszący o cygańskich stereotypach etnicznych i sposobie postrzegania nie-Cyganów). Obaj trwale związali się z badaniami nad Cyganami, czego dowodem jest wiele późniejszych publikacji. Pracę Ignacego Marka Kamińskiego (z Warszawy) można uważać za pewnego rodzaju dopełnienie opracowań wyżej wymienionych; prezentuje ona bowiem wyniki badań przeprowadzonych na Spiszu Słowackim. Materiały uzyskane wówczas przez grupę magistrantów, stały się podstawą przygotowanych później artykułów do specjalnego zeszytu "Etnografii Polskiej" (1978, z. 2). Była to pierwsza tego rodzaju publikacja w Polsce; otrzymała przychylne recenzje w etnograficznych periodykach poza polskich i w wydawnictwach specjalistycznych. Prace badawcze w owym okresie były prowadzone przez trzy instytucje. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego kontynuowała działania na Spiszu, przewidywana była specjalna publikacja, monografia Cyganów Spisza. Śmierć Zbigniewa Białego, głównego orędownika tych badań, zatrzymała realizację przedsięwzięcia. Badania spiskie kontynuował w latach osiemdziesiątych Andrzej Mirga, pracownik tejże Katedry (wespół z grupą studentów). Później podjął temat współczesnych zmian w społecznościach Cyganów (nie tylko na Spiszu) i zjawisk adaptacyjnych. Rezultaty zostały opublikowane przez Mirgę w kilku artykułach zamieszczonych w periodykach krajowych (np. w "Zeszytach Naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z 1985 roku, "Ethnologia Polona" z 1987 roku, "Polska Sztuka Ludowa" z 1982 roku) oraz w pracy zbiorowej wydanej w Niemczech. Przed kilkoma laty Mirga rozpoczął działalność społeczno-polityczną na rzecz Cyganów Uest obecnie Prezesem Stowarzyszenia Romów w Polsce), współpracuje z kilkoma instytucjami i organizacjami o zasięgu międzynarodowym, m.in. Radą Europy. Tym samym uległy zawieszeniu badania nad Cyganami w Katedrze Etnografii Słowian UJ. �353 W roku 1980 dwóch badaczy związanych z Uniwersytetem Warszawskim uzyskało stopnie doktorskie (choć dokonało się to w innych uczelniach). Lech Mróz swoją dysertację - której tematem były ogólne procesy adaptacyjno-asymilacyjne Cyganów i porzucanie życia koczowniczego na rzecz osiedlania - przedstawił w Poznaniu, w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. Kilka miesięcy później praca poświęcona Cyganom żyjącym w Szwecji i emigracji Cyganów z Europy Wschodniej do tego kraju, oraz analizie zjawisk z zakresu ekologii społecznej, stała się podstawą uzyskania przez Kamińskiego doktoratu w Uniwersytecie w G6teborgu. W polskim dorobku cyganoznawczym tych i wielu późniejszych lat książka Kamińskiego The State of Ambiquity. Studies of Gypsy Refugees jest pracą najbardziej oryginalną, najciekawszą. Na większości powstających wówczas publikacji ciąży kolekcjonersko-opisowy nawyk wyniesiony z wcześniejszych lektur, z samodzielnych prób szukania metody badań Cyganów, ale i z edukacji etnograficznej. Książka Kamińskiego nie tylko wnosi inny styl myślenia, to także wprowadzenie Cyganów do tematów analizowanych przez współczesną antropologię - do czego nie byliśmy tutaj przyzwyczajeni. Ubolewam, że praca Kamińskiego nie jest znana polskim etnografom - także zajmującym się Cyganami. W Uniwersytecie Warszawskim, w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej badania nad Cyganami są realizowane od wielu lat, pod kierunkiem Mroza; uczestniczą w nich - w ramach ćwiczeń kursowych - studenci. Najpierw badania dotyczyły stosunków wzajemnych między Cyganami a nie-Cyganami, stereotypów etnicznych oraz wewnętrznych zróżnicowań w grupie cygańskiej i stosunków między grupami. Większość prac prowadzono wśród Polska Roma i Chaładytka Roma. Później objęto nimi (choć w mniejszym stopniu) i pozostałe grupy: Lowarów, :Rełderaszy i Cyganów Karpackich. Z czasem kiedy okazało się, że trudno wyjaśnić wiele istotnych kwestii bez poglębienia wiedzy historycznej, podjęte zostały poszukiwania archiwalne i badania dotyczące przeszłości. Częściowe rezultaty opublikowane zostały w "Etnografii Polskiej" (m.in. w zeszycie poświęconym Cyganom, wydanym w roku 1978) oraz w "Polskiej Sztuce Ludowej" (z roku 1982). W latach 1984 i 1986 były prowadzone badania w Indiach, dotyczyły one genezy Cyganów i ich związków kulturowych i etnicznych z Indiami. Wyniki tych i wcześniejszych prac przedstawione zostały (w części) przez Mroza w periodykach polskich ("Etnografia Polska", "Polska Sztuka Ludowa", "Ethnologia Polona") oraz obcych ("Etudes Tsiganes", "Lacio Drom" i "Roma"). W 1992 roku została wydana w Warszawie praca habilitacyjna Mroza Geneza Cyganów i ich kultury. Jej podstawowym zamierzeniem jest analiza i reinterpretacja bazy źródłowej, od najdawniejszej przeszłości; szczególnie zaś analiza dziejów Cyganów w Polsce. Aktualnie w warszawskiej katedrze prowadzone są też badania wśród Cyganów zamieszkujących w Republice Litewskiej. Jest to jedno ze szczegółowych zagadnień ~3 - Lud t. LXXVIII �354 realizowanych w trakcie badań na temat grup etnicznych i narodowości żyjących w Litwie, a zarazem rozwinięcie wcześniejszych prac - Litewscy Cyganie są bowiem blisko spokrewnieni z Chaładytka Roma i Polska Roma, część z nich ma tutaj rodziny. Trzecią instytucją działającą na niwie cyganoznawczej jest Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Jego dyrektorem jest od lat Adam Bartosz. Przez kilka lat było to jedyne w świecie muzeum mające stałą ekspozycję i dział poświęcony Cyganom. Dopiero dużo później zaczęły organizować okresowe wystawy inne muzea (niepolskie), a przed kilkoma Jaty powstało Cygańskie (Romskie) Muzeum w Brnie, w Czechach. Muzeum tarnowskie posiada obecnie największy zbiór ikonograficzny, poważną bibliotekę i unikatowe kolekcje w swoich zbiorach (jak zestaw przedmiotów stosowanych przez cygańskie kobiety w praktykach wróżbiarsko-magicznych oraz wozów, używanych przez grupy wędrujące do początku Jat siedemdziesiątych). Muzeum, prócz wystaw w Tarnowie, przygotowało szereg ekspozycji poświęconych Cyganom w innych placówkach polskich i niepolskich. W związku z charakterem placówki, którą kieruje, Bartosz jest autorem sporej liczby publikacji o charakterze popularyzatorskim i katalogów. Rok 1994 był pomyślny dla rozwoju cyganoznawstwa. Ukazały się dwie publikacje książkowe: Bartosza Nie bój się Cygana i wspólna praca Mirgi i Mroza Cyganie. Odmienność i nietolerancja. Obie są książkami przeznaczonymi dla szerokiego kręgu czytelników, obie poruszają obszerny zestaw zagadnień z przeszłości i współczesności Cyganów (zarówno ich dziejów, jak i kultury). Jednak sposób analizy, rozległość materiału źródłowego i odwołań do literatury, szczegółowość prezentacji poszczególnych zagadnień pozwalają zaliczyć książkę Mirgi i Mroza do prac naukowych, Bartosza raczej do popularyzujących wiedzę. Zamykając omówienie dziejów zainteresowań Cyganami naJeży jeszcze zwrócić uwagę na kwestie natury metodologicznej. To największy chyba kłopot współczesnego cyganoznawstwa polskiego. Liczba książek i artykułów o charakterze naukowym (ale także popularnym), jakie zostały opublikowane po wojnie, a nawet w ostatnim ćwierćwieczu, przerasta znacznie ilościowo to, co powstało wcześniej. Podstawowym jednak paradoksem jest, że im mniej było w Polsce Cyganów, tym bardziej przyrastało publikacji i podejmowanych badań. To zresztą powszechne zjawisko ostatnich dziesięcioleci, powszechna bolączka etnologii - rozwijają się metody badań i instytucje, ubywa jeno przedmiotu badań. Tempo dokonujących się zmian wpłynęło w sposób szczególny na gubienie przez Cyganów tego, co w uproszczeniu (ale nie miejsce tutaj na omawianie tej kwestii), określa się zwykle pojęciem tradycji. Świetnie i elastycznie potrafią dostosowywać się do nowych sytuacji, brak więzi z jakimś własnym terytorium, kontakty z rodzinami rozrzuconymi po różnych krajach powodują, że wielu z nich, nawet całe grupy (poza Cyganami Karpackimi), �355 zYH na granicy i peryferii zarazem świata nie-Cyganów, a równocześnie są wewnątrz tego świata. Ujawnia to taką mnogość sytuacji paradoksalnych i niezrozumiałych, że czasami brak odpowiedniego aparatu badawczego. Dawniejsi autorzy nie pozostawili wystarczająco bogatego dorobku opisowego, tego, co mogłoby być dzisiaj płaszczyzną odniesienia. Współcześni zatem cyganoznawcy stoją wobec przymusu działań wielorakich, opisu i analizy konkretnych sytuacji, ale równocześnie konieczności tworzenia ogólnej bazy źródłowej i dostarczenia wiadomości podstawowych; zasadniczą potrzebą jest również uzupełnianie, jakże niepełnej, wiedzy historycznej. Ostatnie kilka lat przyniosło bardzo istotne zmiany w obrazie Cyganów i stosunku do nich władz i ogółu społeczeństwa. Przez całe wieki byli Filistynami, Tatarami - podejrzanymi włóczęgami i "wałęsami". Potem wyłącznie Cyganami (w rozumieniu pejoratywnym); bardziej nawet Cyganami niż ludźmi. Tak było jeszcze do niedawna. Kiedy prasa pisała - nieważne czy w kronice policyjnej, czy w innych tekstach - o nie-Cyganie (polaku), mówiła o Kowalskim czy Nowaku, ale jeśli pisano o Cyganie nazwisko było niepotrzebne, wystarczała etykieta etniczna. Teraz - po raz pierwszy - zaczynają być prezentowani z nazwiska, i już nie jako Cyganie lecz Roma (tak, jak sami określają siebie). To bardzo istotna i pozytywna przemiana. Przy tym sami Cyganie (Roma) próbują szukać zbliżenia z nie-Cyganami. Z tego także wynikają pewne wskazówki dla badaczy na przyszłość. Byłoby zatem korzystne: (aj jak najrychlejsze opublikowanie tych materiałów archiwalnych (historycznych), które już udało się uzyskać, ale które leżą w szafach i kontynuowanie poszukiwań archiwalnych; (b) opracowanie, przeanalizowanie i opublikowanie tych materiałów terenowych, które znajdują się w archiwach katedr - krakowskiej i warszawskiej oraz w Tarnowie; (c) dopracowanie metod badawczych i podjęcie prac związanych z analizą współczesnych procesów zachodzących w społecznościach cygańskich. Sytuacja ogólna sprzyja takim działaniom, istnieje także przygotowana do tego grupa potencjalnych współpracowników. Pieniądze jednak powodują, że pozostaniemy, prawdopodobnie w sferze potrzeb - niezrealizowanych. BIBLIOGRAFIA Danilowicz I. 1824 O Cyganach wiadomo.~(: historyczna, Wilno. 1988 Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich Mróz L. t. 1994 32, z. I. Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa. Narbutt T. 1830 Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno. w Polsce, "Etnografia Polska" �356 Lech Mróz ON PHILISTINES, GYPSIES ALIAS WALĘSAS. AN OUTLINE HISTORY OF ROMANY STUDIES IN POLAND (Summary) The subject of the article is the development of interest in the ethnic identity, history, language. and culture of the Gypsies in Poland. The author presents a review of achievements in this respect from the 19th century (T. Czacki, I. Daniłowicz, T. Narbutt), through the interwar period (I. Kopernicki, E. Klich, J. Rozwadowski) and the postwar years (T. Pobożniak, J. Ficowski). He points to a considerable increase of knowledge about the Gypsy culture since the beginning (in the 197O-ties) of more systematic research carried out by ethnologists from Cracow and Warsaw (A. Bartosz, A. Mirga, I. M. Kamiński, L. Mróz). Trans/. M. Wi/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1785af232a8361136184ae8e788b3.pdf d517ef3d730237cb42a25371ca7abd1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2111 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura materialna stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1960 Title A name given to the resource Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.193-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 BARBARA BAZIELICH Katedra Etnologii Uniwersytet Wrocławski BADANIA NAD ODZIEŻĄ I STROJEM LUDOWYM W POLSCE Polska jest jednym z nielicznych krajów w Europie, który w swej bogatej literaturze etnograficznej nie ma monografii, nawet albumu poświęconych strojom regionalnym, a wydane w 1841, 1855 i 1954 roku (Zieńkowicz, 1841; Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) teki z kolorowymi planszami, w małym zresztą wówczas nakładzie, są już obecnie prawie niedostępne, Coraz częściej także słyszy się głosy, że nie ukazują się na ten temat żadne opracowania i nawet zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych "niemal zupełnie przestały się ukazywać" (Kantor, 1982, s. 26). Pewną lukę w tym względzie wypełniłyby przygotowane i znajdujące się w druku publikacje (Karwicka, Gadomski, Bazielich), ale czas ich produkcji wydłuża się z roku na rok. Błędne jest jednak mniemanie, że problematyka dotycząca odzieży chłopskiej, potocznie określanej strojem ludowym, bądź strojem regionalnym 1 nie stanowi już przedmiotu naukowych dociekań i rozpraw. Zainteresowani tym tematem są nie tylko etnografowie, lecz także historycy (Rosen-Przeworska, 1953; 1954; Turnau, 1991), historycy kultury materialnej (Kowecka, 1978, s. 400), historycy sztuki (Bartkiewicz, 1979; Żygulski 1974), kostiumolodzy i teatrolodzy (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... , 1952), folkloryścF, przy czym przez jednych odzież chłopska traktowana jest marginalnie, dla innych zaś, zwłaszcza historyków i historyków kultury materialnej, stanowi łączny człon całokształtu kultury narodowej. Zwrócenie zatem uwagi na tego rodzaju publikacje, podobnie jak na opracowania historyków sztuki dotyczące mody i historii ubiorów, jest niesłychanie ważne z wielu względów, chociaż prawie zupełnie nie respektowane przez etnografów i ludoznawców podejmujących badania i opracowania na temat strojów ludowych. O ile więc w dorobku badaczy kultury 1 W dalszej części artykułu określenie strój ludowy, strój chłopski, strój regionalny traktowane będą wymiennie, lecz zawsze w znaczeniu ozdobnej, odświętnej formy ubioru w przeciwieństwie do odzieży rozumianej jako forma powszednia, codzienna. Nie chodzi przy tym o definiowanie tych pojęć, gdyż nie jest to przedmiotem tego artykułu. Próbę definicji podała Irena Turnau, 1977. 2 Przykładem może być seria publikacji wydawana przez Centralny Ośrodek Metodyki pieśni, taniec i obrzędy oraz stroje. 13 -- Lud t. LXXVIII dotycząca folkloru poszczególnych regionów, Upowszechnienia Kultury w Warszawie. Są to �194 ludowej brak jako pracy zwartej monografii, albumu, czy syntezy z tego zakresu, to jednak ukazują się przygotowane przez nich artykuły o strojach, problematyka ta jest stale aktualna i podejmowana przez różne osoby. W nauce polskiej wzbudza ona zainteresowanie od ponad dwustu lat, chociaż o zmiennej sile natężenia, lecz zawsze w sensie progresywnym. Wprawdzie nie brak w tym względzie także negatywnych ocen i ubolewania, że do tej pory nie wypracowano ani teorii, ani odpowiednich metod badawczych (Kantor, 1982), ale jeśli weźmie się pod uwagę sposób widzenia różnych dyscyplin naukowych oraz czas i etapy rozwoju zainteresowań, słowa krytyki okażą się nieuzasadnione. Trudno też nie odnieść się sceptycznie do krytyki, która istniejącą literaturę przedmiotu traktuje wybiórczo i z pominięciem niektórych problemów już poruszanych oraz nie wykazuje orientacji w zaawansowaniu badań nad odzieżą i strojami ludowymi w innych krajach Europy. Łagodzące znaczenie w ocenie krytyki może mieć jedynie fakt, że opracowań na temat strojów ludowych w Polsce jest bardzo dużo i ogarnięcie ich jest utrudnione. Są to nie tylko opisy formy i zdobnictwa strojów, techniki wykonania i surowców, funkcji, genezy, historii, archaizmów, regionalnych odmian i specyfiki, zmian w czasie i długiego trwania, kwestia mody i uwarunkowań, lecz także ikonografia oraz próba uchwycenia wpływów szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy. Problematyka ta poruszana jest albo w postaci różnej objętości artykułów zamieszczanych w naukowych periodykach 3, czy popularno-naukowych czasopismach 4, albo jako próba charakterystyki ubioru ludowego w monografiach niektórych regionów (Kultura ludowa Wie/kopo/ski, 1960; Nad rzeką Ropą, 1965; Ziemia Myś/enicka, 1971), albo jako odrębne opracowania (Swieży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988), czy rozdziały w pracach dotyczących kultury i sztuki ludowej (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak, 1976; Grabowski, 1977; Fryś-Pietraszkowa, Kunczyńska, Pokropek, 1988), z których wymienić można zaledwie parę, a to z racji na ich zbyt wielką liczbę. Na wyróżnienie pośród tych publikacji zasługuje Atlas Po/skich Strojów Ludowych wydawany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w oddzielnych zeszytach jako monografie regionalnych odmian strojów, w przygotowaniu różnych autorów. Od 1949 roku do chwili obecnej ukazały się 32 zeszyty 5, 3 "Wisła", "Lud", "Polska Sztuka Ludowa", .,Etnografia Polska", "K wartalnik Historii Kultury Materialnej", "Kwartalnik Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne". "Prace i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", roczniki wydawane przez nicktóre muzea. 4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz Ilustrowanego Kuryera Codziennego i inne. 5 Kolejne zeszyty Atlasu Polskich Seroj/lw Ludowych to: strój górali szczawnickich, dolnośląski (Pogórze), rzcszowski, szamotuiski, krzczonowski, kurpiowski Puszczy Białcj, łowicki, dzierżacki, kujawski, spiski, piotrkowski, pszczyński, pyrzycki, łańcucki, opoczyński, lubuski, górali �195 a kolejny zeszyt złożony został w 1994 roku do druku 6. Oprócz szczegółowych danych dotyczących historii, rozprzestrzenienia i formy poszczególnych części odzieży męskiej i kobiecej znajdują się tutaj jeszcze wiadomości na temat zdobnictwa strojów, surowców i wykonawców. Wprawdzie te ostatnie stanowią w pewnym sensie odrębne działy, które w literaturze z racji swoistej, specyficznej problematyki zajmują po większej części osobne miejsce (Haft i zdobienie stroju ludowego, 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa Mazowsza Płockiego, /972) to jednak wiążą się bezpośrednio ze strojem i również w tym kontekście zagadnienia te należy wziąć w rachubę. Przegląd wszelkiego rodzaju publikacji dają oczywiście bibliografie wydawane zarówno przed, jak i po drugiej wojnie światowej (Gawełek, 1914; Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) oraz zestawienia w niektórych opracowaniach (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964). W sposób ciągły bibliografie prowadzi jako organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi 7. Trzeba podkreślić, że w latach po drugiej wojnie światowej liczba publikacji na temat odzieży i strojów ludowych znacznie wzrosła i nadal stale się powiększa. Niemałą w tym względzie zasługę przypisać należy pracownikom muzeów, zwłaszcza etnograficznych, którzy oprócz kolekcjonowania, przechowywania, konserwowania i dokumentowania tego rodzaju zabytków, prowadzą bez przerwy badania, publikują ich wyniki, organizują wystawy, opracowują foldery i informatory do wystaw oraz katalogi zbiorów8. Niemal każde muzeum, które kolekcjonuje stroje ludowe ma jakiś dorobek w tym względzie (Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, w druku). Na ogół uchodzi on jednak z pola widzenia autorów dokonujących podsumowania stanu badań nad strojem ludowym w Polsce, przez co obraz przedstawiany przez nich jest niedokładny i niepełny. Z kolei taki stan rzeczy jest również jedną z przyczyn ubolewania niektórych osób nad niedostatkiem dokonań nauki, ściśle etnografii polskiej jeśli chodzi o ten dział kultury ludowej. Próbę oceny dotychczasowych osiągnięć w badaniach nad strojem ludośląskich, Zagórzan, sandomierski, biłgorajsko-tarnogrodzki, podlaski (nadbużański), kaszubski, sieradzki, warmiński, Krakowiaków wschodnich, kurpiowski Puszczy Zielonej, świętokrzyski, orawski, Lachów Śląskich, kolbieIski, kielecki, Lachów Limanowskich. 6 Strój yórali /([ckich - w druku. 7 Bibliografie Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi. 8 Muzeami tymi są przede wszystkim: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i inne. �196 wym w Polsce podejmowano już parokrotnie (Kutrzeba-Pojnarowa, 1964; Hermanowicz-Nowak, 1977; Kantor, 1982). Podawano przy tym wykaz ważniejszych publikacji, nie szczędzono uwag krytycznych, wysuwano poruszaną problematykę, metody badań oraz ważność i znaczenie tej dziedziny życia ludu w badaniach nad całokształtem kultury ludowej (Kantor, 1982). Wraz z bibliografiami, artykuły te stanowią cenną wskazówkę, gdzie należy poszukiwać materiałów w celu naukowego lub praktycznego zapoznania się z problematyką związaną z odzieżą i strojami ludowymi. Ponadto źródłem i inspiracją nowych koncepcji badań i opracowań są nie tylko już wydane odpowiednie publikacje i zawarte w nich mapy zasięgów, fotografie i ryciny, wypisy z dokumentów archiwalnych, słowniczki z nazwami i opisy części odzieży. Nadal aktualne są jako źródło własne badania terenowe i wywiady oraz ankiety przeprowadzane z wykonawcami i użytkownikami oraz przetrwałe jeszcze oryginalne części tradycyjnej odzieży i strojów, a poza tym zbiory muzealne przechowywane w magazynach, albo eksponowane na wystawach itp. Współczesny badacz ma do dyspozycji wiele możliwości zgłębiania treści swoich zainteresowań, przy czym pomocne mu są różne ułatwiające pracę udogodnienia techniczne. Może też, śledząc także literaturę zagraniczną nabierać orientacji w złożonej i skomplikowanej problematyce rzutującej na znaczenie i kształtowanie się odzieży i strojów na przestrzeni wieków - na rozległych terenach świata oraz uświadomić sobie pomocniczą rolę innych pokrewnych dziedzin nauki, jak: językoznawstwo, historia gospodarcza, historia polityczna, demografia, socjologia, geografia, estetyka, historia sztuki itd. Zależnie też od wyboru problematyki posługiwać się może odpowiednimi metodami, przy czym w miarę zgłębiania tematu, rozszerza się pole badawcze skłaniające równocześnie do konstatacji, że nie ma końca jego granic. Pozostaje zatem kwestia wyboru, na czym poprzestać i do czego się ograniczyć? Decyzja ta idzie zazwyczaj w parze z kierunkiem zainteresowań autora lub koniecznością wynikającą z zamówienia społecznego. W czasie, kiedy zainteresowania odzieżą i strojami ludowymi dopiero zaczynały się budzić, co miało miejsce, jak wspomniano, ponad dwieście lat temu, sprawa przejawiania wyników tych zainteresowań wyglądała zupełnie inaczej. Trzeba przy tym nadmienić, że polskie prace na temat ubiorów, w porównaniu z innymi krajami w Europie, pojawiły się stosunkowo późno, a pionierem w tym względzie był Łukasz Gołębiowski (1773 - 1849), którego pierwsza praca dwukrotnie ukazała się w ciągu XIX wieku (Gołębiowski, 1831; 1861). Widać stąd, że było zapotrzebowanie na tego rodzaju publikacje. Tenże sam autor wzbogacił je jeszcze niewielką książeczką zawierającą wiadomości o ubiorach ludu polskiego (Gołębiowski, 1863). W tym czasie ukazują się cenne dzieła również innych autorów, tj. Jędrzeja Kitowicza, który w swej pracy ostatni rozdział poświęcił obyczajom i strojom chłopskim (Kitowicz, 1840), �197 Jana Matejki, który podjął wnikliwe studia nad ubiorami historycznymi w Polsce, nic pomijając w nich elementów chłopskich (Matejko, 1860) oraz Walerego Eliasza Radzikowskiego, podobnie jak poprzednie (z wyjątkiem Kitowicza) - dzieło ilustrowane, także strojami chłopskimi, ukazujące się w ciągu kilku lat (Radzikowski, 1879 - 1899). Artystą, który opublikował ubiory ludu polskiego był Wojciech Gerson (Gerson, 1885). Poza tym wśród prac wydanych w połowie XIX wieku osobne miejsce zajmuje wielotomowa pozycja Oskara Kolberga (Kolberg, 1865 -1910) i Wincentego Pola (1807 -1872), uwzględniającego w etnograficznych opisach informacje o strojach ludowych (Pol, 1851). Na obcym gruncie pojawia się nadto teka rycin przygotowana przez Leona Zieńkowicza (Zieńkowicz, 1841). Jako nowsze opracowania, również cenne ze względu na materiały dotyczące odzieży i strojów, na uwagę zasługują encyklopedie staropolskie Zygmunta Glogera i Aleksandra Brucknera (Gloger, 1900; Bruckner 1937 -1939) oraz książka Władysława Łozińskiego, gdzie w III rozdziale poprzez "ubiory i splendory" przewijają się treści wiążące się także z odzieżą ludową (Łoziński, 1907). Podając powyższe zestawienie nie chodzi o dokonanie jeszcze jednego, kolejnego zapisu i bibliograficznej rejestracji, ale o zwrócenie uwagi na dwa zasadnicze fakty. Mianowicie - że ważne miejsce w tych publikacjach zajmują ilustracje, tj. czarno-białe lub podkolorowane grafiki i kolorowe plansze, stanowiące bardziej lub mniej dokładny dokument oraz - że zarówno opisowe, jak obrazowe informacje na temat odzieży i strojów ludowych przeplatają się z danymi dotyczącymi wyższych warstw społecznych. Fakt ten dostrzegany początkowo przez szeroko pojętych ludoznawców przesunął się z biegiem czasu na plan dalszy, zaś kiedy w drugiej połowie XX wieku znowu powrócił jako przedmiot etnograficznych badań, związany został z rozwarstwieniem samej grupy chłopskiej, bez odwoływania się do odzieży elit społecznych. Jeśli chodzi o świadomą dokumentację zjawisk zaobserwowanych w terenie, a nie o wyłączną twórczość artystyczną, to należy podkreślić, że próby przedstawienia wyglądu chłopów i ich odzieży podejmowano już w XVIII wieku, co szczegółowo i krytycznie zostało omówione w niektórych publikacjach (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976; Główczewska, 1955; Turnau, 1968). Nie jest to odosobnione zjawisko na gruncie polskim, wartość dawnej ikonografii jako żródła została doceniona także przez różnych autorów w innych krajach Europy (Noss, 1970; 1973; 1981; Dolouche, 1985). Jeśli zatem mowa o obrazowym dokumencie, to na czoło wysuwa się w nim sprawa formy ubioru, zestawu poszczególnych części, kolorystyki, elementów zdobniczych, nawet gatunku tkanin, o ile autor ilustracji był na tyle dokładny, aby to uchwycić. W grę wchodziła nadto kompozycja całości i długość odzienia, jego obszerność lub wysmukłość, zróżnicowanie wyglądu zależnie od płci, niekiedy także od wieku i okolicz- �198 ności, tzn. - starzy - młodzi, żonaci i stanu wolnego, weselnicy i ludzie w odświętnych strojach. Rzadziej natomiast przedstawiano inne sytuacje jak chrzciny, pogrzeby, określone święta kościelne czy gromadzkie uroczystości, chociaż sporadycznie i takie sceny można odnaleźć 9. Obrazy te przedstawiają niekiedy pewne archaiczne formy, dziś już zupełnie nieznane, nawet niespotykane w zbiorach muzealnych, sposoby noszenia czy zestawiania ze sobą poszczególnych części. To samo dotyczy niektórych elementów czy motywów zdobniczych. Ruchy wolnościowe, następujące zmiany w strukturze i pozycji społecznej chłopów, przynoszące stopniowo osobistą wolność oraz uwłaszczenie wzbudzają zainteresowanie innych grup społecznych życiem mieszkańców wsi. Znane fakty z przełomu XVIII i XIX wieku powodują zwrócenie uwagi na ich sposób mieszkania, ubierania się, obyczaje, folklor, co jak wiadomo znalazło odzwierciedlenie w twórczości artystycznej i pracach naukowych. Zwrócono przy tym uwagę na archetypy i cechy wspólne Słowianom, które w dobie panslawizmu trafiły na podatny grunt i ukierunkowywały dalsze poszukiwania i badania naukowe, wzbogacając tym samym problematykę dotyczącą odzieży i strojów ludowych. Z kolei okres romantyzmu skłaniał do szukania na wsi nieznanych dotąd, nieraz tajemnych wątków przejawiających się w obrzędowości, tekstach pieśni, opowiadań, wierzeniach, różnych praktykach, z którymi ściśle był związany, jak się okazało, sposób ubierania i przygotowywania strojów i odzieży. Przepojony ideami oświecenia Hugo Kołłątaj w 1802 roku w swym programie badań ludoznawczych zalecał między innymi, że "trzeba nam poznać ... różnicę w ubiorze (pospólstwa) nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając", a poznaniem tym należało objąć wszystkie "prowincje, województwa i powiaty". Na przykładzie różnych dziedzin kultury ludowej, w tym przede wszystkim odzieży, badania stopniowo dążą do uchwycenia odrębności regionalnych, a także specyfiki jako właściwości charakterystycznych dla określonego obszaru terytorialnego. Odświętne stroje okazują się wyraźnym przejawem tych specyficznych cech, które zjednej strony są wyrazem swojskości, z drugiej - odmienności w stosunku do bliższych i dalszych sąsiadów. Tak więc i dzieło Kolberga, początkowo o dość rozwlekłym i szczegółowym tytule, chociaż bez informacji o odzieży, wzbogaca z czasem kolejne tomy nazwami regionu i szczegółami dotyczącymi "ubioru" (Burszta, 1974). Fascynacja regionalizmem, podbudowana zamiarami poszukiwania własnej tożsamości oraz identyfikowania się z określonym miejscem pochodzenia czy zamieszkania trwa po dzień dzisiejszy. Stała się też motorem powstania na przestrzeni dziesiątków lat mniej lub bardziej obszernych opisów, potem 9 Na przykład w malarstwie Axentowicza, Kotsisa. �199 monografii dotyczących ludowych strojów określonego regionu, nie tylko zresztą w Polsce. Pierwotnie zamieszczano je, często nawet wraz z rysunkami, w wychodzących w XIX i na początku XX wieku czasopismach takich, jak "Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", potem także w "Wiśle" i "Ludzie". W drugiej połowie XIX wieku pojawiają się również monograficzne opracowania dotyczące kultury ludowej wybranego regionu czy miejscowości, w których sporo miejsca poświęcano strojom (Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; Hoff, 1888; Polaczek, 1892; Świętek, 1893). Tę formę praktykuje się po dzień dzisiejszy (Malicki, 1936, s. 53 - 61; Zab ytki ludowe; kultury, 1975, s. 48 - 65). Oprócz informacji historycznych w tego typu opracowaniach znajdują się w nich przede wszystkim opisy strojów odświętnych. obrzędowych, uroczystościowych i ich poszczególnych części. Na zmianę tego sposobu widzenia nie wpłynęły pozytywistyczne hasła, zwracające uwagę na człowieka pracy, codzienność jego życia, biedę i niedostatek. Być może w rozwinięciu i szerszym spojrzeniu na problematykę dotyczącą codziennej, roboczej odzieży przeszkodziły m.in. idee młodopolskie wskazujące na trwałość, siłę, barwność i malowniczość wsi i wieśniaków. Również "odkrycie" w tym czasie sztuki ludowej, w której akcentuje się strojność, przyczynia się do powstawania nowych opracowań na temat zdobnictwa strojów - haftów, biżuterii, wyrobów ze skóry, koronek, tkactwa. Są one w głównej mierze publikowane na łamach wymienionych wyżej czasopism (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Jakkolwiek na przełomie wieków i z początkiem wieku XX różni autorzy dostrzegali i inne jeszcze aspekty związane z odzieżą, na przykład jej wykonawców - szewców i krawców (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951), problem higieny odzieży (Gądzikiewicz, 1926), mody (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), to zagadnienia te stanowiły i stanowią nadal znikomy procent w stosunku do opisów samego wyglądu stroju, postrzeganego ciągle w pewnej, jakby skostniałej, nie zmieniającej się formie. Wprawdzie już w 1904 roku Bronisław Majewski (Malewski, 1904) podjął krytyczną ocenę dotąd wydanych opracowań ubiorów ludowych, wskazując między innymi na tę "statyczność" w prezentacji ubiorów i nawet na niewiarygodność niektórych wykorzystywanych materiałów, ale nie miała ona szerszego oddźwięku. Akceptowano nadal dotychczasowe przekonanie, że zasiedziałość z dziada pradziada, negatywny stosunek do wszelkich zmian, analfabetyzm chłopów są przyczyną zacofania, konserwatyzmu, a tym samym niezmienności i długiego trwania niektórych wytworów ludowej kultury, w tym także odzieży, zwłaszcza tej wyrabianej we własnym zakresie. Dopiero w latach międzywojennych pojawiają się pierwsze książkowe monografie dotyczące stroju ludowego (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska, 1930; Dobrowolscy, 1936) i jego zdobnictwa (Seweryn, 1930; Matuszkówna, �200 1931; Udziela, 1936) oraz pojedynczych części odzieży (Frankowski, 1928; Seweryn, 1929). Niemal równolegle z nimi ukazują się też opracowania z zakresu historii ubiorów (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); na ogół brak w nich jednak informacji o ubiorach chłopskich. Opracowania te są bogato ilustrowane rysunkami, kolorowymi tablicami i fotografiami. W pracy Seweryna Udzieli, Ludowe stroje krakowskie i ich krój zamieszczono nawet formy wykrojów, co miało służyć także celom praktycznym. Autor, oprócz ogólnych informacji wstępnych o ludności, jej siedzibach i mieszkaniach, przedstawił na siedmiu ilustracjach wzorem Jana Matejki "męskie ubrania krakowskie od pięciu wieków", to jest od roku 1400 do 1790, nie omówił jednak ich formy, ani ewentualnych zmian, jakie w tym czasie zaszły. Zajął się opisem kolejnych części stroju z przełomu wieków, najpierw odzieży męskiej, potem kobiecej, uwzględniając ich wygląd, surowiec, ozdoby, ewentualne odmiany i nazwy. Natomiast w słowie wstępnym do drugiej swej pracy, Ubiory ludu polskiego, poświęconej "ubiorom górali beskid owych", odwołuje się do protokołu z 1903 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, która postanowiła zwrócić uwagę "na strój malowniczy naszego ludu, ginący z dnia na dzień w naszych oczach i ustępujący miejsca szarzyźnie tandetnej" (Udziela, 1932) i opublikować materiały obejmujące Ubiory ludu polskiego. Uczyniono to za sprawą Włodzimierza Tetmajera w dwu zeszytach wydanych w 1904 i 1909 roku (Tetmajer, 1904; 1909), które oprócz tekstu zawierały ilustracje i barwne tablice w jego opracowaniu. Rzecz znamienna, że właśnie "malowniczość" ludowego stroju wysunięto tu na pierwszy plan. Stąd też podobne wydawnictwa taki właśnie mają początkowo charakter. Niemniej jednak Udziela swoją pracę o ubiorach górali beskidzkich wzbogaca materiałami historycznymi, opartymi na źródłach archiwalnych. Uwzględnia dzięki temu zachodzące w strojach zmiany, a także wykonawców, surowce, krój, kolorystykę, zdobnictwo, różnice co do wieku nosicieli oraz pomiędzy grupami górali zamieszkujących Beskidy Zachodnie. Nie jest to już szukanie i podkreślanie malowniczości i ozdobności stroju, lecz w myśl prawidłowo pojętej konieczności zachowania od zapomnienia, potrzeba uczynienia w miarę wiernej dokumentacji tego, co przetrwało w terenie i co zdolna jest jeszcze pamięć ludzka przekazać. Można powiedzieć, że Ubiory górali beskidowych, wzbogacone kolorowymi planszami, dobrymi fotografiami i przykładami wykrojów są jedną z pierwszych, wyczerpujących monografii strojów określonej grupy etnicznej, opartych głównie na badaniach terenowych autora. Badania takie znacznie wcześniej podjął Kazimierz Moszyński publikując w 1929 roku swój pierwszy tom Kultury ludowej Słowian, a w nim obszerny porównawczy i genetyczny rozdział o odzieży (Moszyński, 1929). Przejęty zagadnieniami słowianoznawczymi znacznie poszerzył obszar swoich badań tak pod względem terytorialnym, jak tematycznym. Posłużył się przy tym różnymi metodami, które dla wielu następców i uczniów stanowiły swojego �201 rodzaju wzór. Natomiast mniej więcej od 1910 roku systematyczne poszukiwania na obszarze dawnego Księstwa Łowickiego prowadziła Aniela Chmielińska, założycielka Muzeum Ziemi Łowickiej. Kierując się wskazówkami Adama Fischera, w swej książce prezentuje stroje Księżaków w perspektywie historycznych zmian oraz terytorialnych i okolicznościowych wariantów. Omawia kolejno poszczególne ich części, zdobiny, upodobania nosicieli, mody, wykonawców (Chmielińska, 1930). Nie brak tam ponadto porad i zachęty do kultywowania tradycyjnych ubiorów. Odmienne kompendium wiedzy na temat strojów ludowych, tym razem na Śląsku, stanowi wydana w 1936 roku praca Agnieszki i Tadeusza Dobrowolskich, Strój, haft i koronka w województwie .fląskiem (Dobrowolscy, 1936). Podzielona na cztery części obejmuje obszary górali śląskich, ziemi pszczyńskiej i północnych powiatów województwa. Część czwarta poświęcona jest koronkom cieszyńskim. Stroje i ich ozdoby zostały tutaj omówione w niekonwencjonalny sposób. W rozważaniach bowiem nie brak dociekań genetycznych, szerokich analogii, wiadomości dotyczących chronologii oraz wskazania metod badawczych, wyraźnie sprecyzowanych zwłaszcza w odniesieniu do haftów: analityczno-porównawczej, lecz nie w oparciu o różnorodność motywów, tylko rodzaj zastosowanej techniki, historycznej i typologicznej. Materiałem badawczym są przy tym nie tylko dane z terenu Śląska, ale także ogólnopolskie, zachodniosłowiańskie, węgierskie, bałkańskie, rosyjskie i północno-europejskie, znane zarówno z kultury ludowej, jak warstw elitarnych. Jeśli chodzi o hafty, porównania dotyczą także technik pokrewnych, jak tkactwa, kilimiarstwa, co w sumie pozwala na ustalenie pewnej chronologii powstania i genezy dotyczących także niektórych form odzieży. Całość uzupełnia słownik wyrazów gwarowych, niekiedy z podaniem etymologii, bogaty spis hafciarek i koronczarek według miejscowości oraz liczne zestawione, także w tablice, fotografie. Imponujące jest tutaj bogactwo faktów, uzupełnione dodatkowo od powiednimi odsyłaczami. Poza tym podkreślić trzeba, że jest to pierwsza praca, gdzie wykazano związki pomiędzy strojami ludowymi i innych warstw społecznych i gdzie jest wyraźnie mowa o metodach pracy. Widać stąd, że lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sprzyjały pracom badawczym i rozwojowi myśli naukowej, co odzwierciedla się również we wzroście zainteresowań i dążności do pogłębiania i poszerzania problematyki wiążącej się z odzieżą i strojami regionalnymi. Wśród autorów panowała jednak duża dowolność w traktowaniu tematów. Jedni poprzez ilustracje i opis starali się stworzyć dokument zaobserwowanych form strojów, przypisywanych określonemu regionowi czy miejscowości, najczęściej jednak bez uwzględnienia różnic wynikających z sytuacji społecznej, funkcji, zachodzących zmian i mody. Inni zwracali uwagę na archetypy, genezę, chronologię i historyczne uwarunkowania. Wszyscy podkreślali stronę estetyczną, �202 ozdobność i malowniczość stroju. Jeszcze inni dopatrywali się związku z przeszłością i najdawniejszymi dziejami kraju, a także szukali wspólnych bądź odmiennych elementów, zbliżających lub różnicujących Słowian. Dokładne opisy formy oraz rozeznanie w samym wyglądzie stroju wieśniaków, pozwalały na typologizowanie zarówno poszczególnych części odzieży (Fischer, 1934), jak całych ich kompletów. Jeszcze w XVIII w. Jędrzej Kitowicz wyodrębnił strój chłopów ruskich, krakowskich i mazowieckich (Kitowicz, 1951, s. 607 - 610), już w latach międzywojennych Adam Fischer mówi jedynie o dwóch typach polskich strojów, tj. wielkopolsko-mazowieckim i małopolskim (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski wymienia ich cztery rodzaje (Poniatowski, 1932), to jest wielkopolsko-mazowiecki, małopolski, podkarpacki i polesko-białoruski. Cztery typy uwzględniał także Kazimierz Moszyński: pokucko-południowo-podolski i huculski, małopolsko-poleski, śląsko-wielkopolsko-mazowiecko-białoruski i typ pomorski wraz z przyległą cząstką Poznańskiego (Moszyński, 1938). Jak można się domyślać podziały te i inne im podobne (Seweryn, 1974) miały na celu wyodrębnienie właściwości charakterystycznych dla strojów ludowych poszczególnych regionów w Polsce, a także pośrednio wskazać na ewentualne powiązania ze strojami krajów sąsiednich oraz na kierunki zapożyczeń i wpływów. Rzecz ciekawa, że nie zwracano dotąd szerszej uwagi na odniesienia do historycznych strojów warstw elitarnych, tj. mieszczańskich i dworskich oraz na to co niosła ze sobą ogólnoeuropejska moda. Stroje ludowe traktowane były jako swoisty sposób ubierania się pewnej grupy mieszkańców kraju, odizolowanej od reszty społeczeństwa i sporo jeszcze musiało upłynąć czasu, zanim problematyka wzajemnych związków wypłynęła na światło dzienne (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). Podjęła ją przede wszystkim historyk, Irena Turnau, wykorzystująca źródła archiwalne i ikonograficzne. Nie znaczy to, aby ich roli nie rozumiano także w kręgach ludoznawców (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), pomimo wzrastających po drugiej wojnie światowej zainteresowań problematyką społeczną. Jednak najpilniejsze zadanie leżało w dokumentowaniu uchwytnych jeszcze przejawów stroju i funkcjonującej na wsiach pamięci ludowej na jego temat. Tym bardziej, że podstawowym źródłem dla każdego etnografa są właśnie badania terenowe. Inspiracją do ich kontynuowania, w tym także na temat strojów, stała się w owym czasie akcja podjęta przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które przystąpiło do wydawania monograficznych zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych oraz przez Sekcję Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, późniejszego Instytutu Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prowadzącą inwentaryzację obiektów sztuki na terenie całego kraju. W związku z tym przygotowane zostały instrukcje i kwestionariusze (Reinfuss, 1950), metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych (Gajek, 1954) i instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych (Reinfuss, 1954, s. 806 - 807). �203 Były to więc nie tylko wskazówki dla potencjalnych badaczy, ale także dla przyszłych autorów opracowań, co w konsekwencji przyniosło obfite rezultaty. Z jednej strony Atlas Polskich Strojów Ludowych w kolejnych zeszytach dawał w miarę pełny obraz dotyczący strojów określonego regionu, zapełniając tym samym "białe plamy" na mapie Polski, z drugiej - na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" publikowano liczne tematyczne artykuły poświęcone zarówno strojom różnych okolic, jak ich elementom, tkaninom, haftom, koronkom i innym sposobom zdobniczym, a także funkcjom. Wprawdzie Atlas Polskich Strojów Ludowych spotkał się z krytyczną oceną niektórych osób (Rosen-Przeworska, 1958; Kantor, 1982; 1979), ale wbrew tym opiniom trzeba podkreślić, że na tle europejskiej literatury dotyczącej strojów ludowych jest to jedyna tego rodzaju publikacja, nie licząc opracowań łużyckich, uważanych także za formę atlasu, lecz o zupełnie odmiennym charakterze i założeniach (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa, 1979). Autor zbiorowej monografii nie byłby w stanie ani zebrać, ani opublikować takiego zasobu materiałów, jakie w sumie w 32 zeszytach Atlasu Polskich Strojów Ludowych ujrzały światło dzienne. Trudno zresztą na temat strojów ludowych mówić o jakimś wzorcowym opracowaniu i narzucić autorom taki, czy inny model. W swych publikacjach odpowiadają oni albo na zapotrzebowanie społeczne, często domagające się praktycznych wskazówek co do wyglądu strojów (Manugiewicz, 1951) i możliwości ich rekonstrukcji, albo na coraz to nowe pytania, które stawia przed badaczami rozwijająca się nauka. Tym samym poszerza się pole widzenia nasuwające nawet konieczność współpracy z innymi dyscyplinami: językoznawcami, gdy chodzi o terminologię, etymologię, genezę; z historykami - gdy chodzi o konfrontację konkretnych przykładów i form stroju z czasem ich użytkowania i powstania; z historykami sztuki - gdy chodzi o modę i analogie z modelami oraz wzorami charakterystycznymi dla warstwelitamych panującego okresu w sztuce; z socjologami - gdy chodzi o mechanizmy i prawa odgrywające rolę w strukturze społecznej; z historykami gospodarki - gdy chodzi o formy gospodarowania i gospodarkę surowcami oraz konsumpcję (Tumau, 1986); geografami - gdy chodzi o miejscowe warunki naturalne. Poszerzone pole badawcze dostarcza coraz to nowych tematów (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), a wraz z nim wzbogacają się także, za pośrednictwem nauk pokrewnych, metody pracy. Ich dobór zależy od celu i opracowywanej problematyki. Nadal więc obserwuje się niemal tradycyjny opis zjawisk, ich analizy i porównania, poszukiwanie wzorów i kierunku wpływów oraz historyczne spojrzenie na zmiany zachodzące w czasie i przestrzeni (Tumau, 1974; 1991), określanie regionalnej, czasem nawet narodowej specyfiki i właściwości (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976; Tumau, 1977), odrębności i podobieństw. Ostatnio zwraca się także uwagę na społeczne uwarunkowania i zróżnicowanie, odzież codzienną, roboczą (Tumau, 1994), funkcje oraz rolę w kulturze (Kantor, 1982), symbolikę i znakowy kod jako jeden ze sposobów porozumiewania się użytkowników ludowej odzieży i strojów (Kantor, 1979). �204 Warto podkreślić, że poszerza się przy tym widzenie całokształtu problematyki w kontekście ogólnie panującej mody i sposobu ubierania się pozostałych warstw społecznych. Reasumując, dorobek polskiej nauki, zwłaszcza etnologii, w zakresie odzieży i stroju ludowego w Polsce na tle stanu badań w innych krajach Europy wcale nie jest gorszy. Zawdzięczamy to zainteresowaniom różnych specjalistów oraz wydawnictwom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Polskiej Sztuce Ludowej", jak też niektórym muzeom podejmującym tematyczne edycje i wystawy oraz innym jeszcze publikacjom. Na przestrzeni ponad dwustu lat badacze podejmowali wieloraką problematykę, i jeśli jej w niektórych przypadkach nie pogłębiali, to przynajmniej sygnalizowali. Sięgali nawet do sąsiednich krajów i pokrewnych grup plemiennych (Dobrowolska, 1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) aby poznać i przybliżyć pewne podobne lub odmienne treści związane ze strojami. Wprawdzie odmiany regionalne nie wszędzie w Polsce zostały uchwycone i brak albumowego oraz syntetycznego opracowania, co jest wynikiem różnych przyczyn i bez wątpienia stanowi poważny mankament, jednak może to tłumaczyć fakt, że nie wszędzie odrębności regionalne zdołały się wykształcić i nie wszystkie źródła zostały dostatecznie wykorzystane. Toteż taki stan rzeczy rysuje nowe zadania i perspektywy na przyszłość oraz konieczność dalszych poszukiwań i opracowań naukowych. BIBLIOGRAFIA Bartkiewicz Magdalena 1979 Polski ubiór do 1864, Ossolineum, Wrocław. Bazielich Barbara 1968 Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, s. 112-120. 1973 Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 6. 1975 Stroje regionalne, w: Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, pod red. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, S, 48 - 65. 1977 Moda w strojach regionalnych, Katalog wystawy, Biuro Wystaw Artystycznych, Katowice. 1982 Ubiory dziecięce od XVIIl do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 7. 1988 Śląskie stroje ludowe, Śląsk, Katowice. Bednarczuk Alicja 1982 Reliktowe formy ubioru Bałtów, "Lud" t. 66, s. 179 - 194. Blachowski Aleksander 1972 Stroje płockie w świetle źródeł XIX wieku, "Rocznik Muzeum Mazowieckiego w Płocku" z. 3, s. 5 - 94. Blotnicki Tadeusz 1930 Zarys historii ubiorów z uwzględnieniem haftów i tkanin, Kraków. �205 Bogatyński Władysław 1957 Elementy mu/opolskich źródłowych Bruckner Aleksander 1937 - 1939 Encyklopedia Burszta Józef 1974 "Polska Sztuka Ludowa" w świetle materia/ów nr 3, s. 159-166. Trzaska, Evert, Michalski, Warszawa. strojów (XVI-XVII!), staropolska, KullUru ludowa - kultura ludowych narodowa, mieszczan i chłopów Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Bystroń Jan Stanisław 1922 Bibliografia 1934 Typy Chmielińska 1930 etnografii ludowe polskiej, J. P. Norblina, Kraków. Muzeum Etnograficzne, Kraków. Aniela Księżacy i ich strój, Polska Macierz Szkolna, Warszawa. Cholewa Mieczysław Czcibor 1946 Stroje ludowe ziemi sądeckiej. Rozwój stroju ludowego i jego zasięgi terytorialne, "Lud" t. 36, s. 256 - 279. Dobrowolscy Agnieszka I Tadeusz 1936 Strój, hafi i koronka w województwie śląskiem, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Dobrowolska Agnieszka 1947 Strój Jacków Jab/onkowskich, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. 7, Lublin ~ Kraków, s. 1-37. Strój ludowy na Łużycach, Uniwersytet JagiellOllski, Kraków. 1948 Ikonografia /rufowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, "Pamiętnik Słowiański", Kra1951 ków. Dolouche D. 1985 F. /l. Lalaisse - de la Bretagne et autres contnies, Brest, Paris. Fischer Adam 1926 tud polski, Ossolineum, Lwów, s. 95-101 (Odzież). 1934 Etnografia Slowiwlska. Polacy, Książnica Atlas, Lwów-Warszawa, s. 160-166 (Odzież). Frankowski Eugeniusz 1928 Sukmany ludu polskiego, Warszawa. Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka Anna, Pokropek Marian 1988 Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa, s. 134 - 171 (Strój). Gajek Józef 1954 Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, "Lud" t. 41, s. 797 - 805. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, PAU, Kraków. Gądzikiewicz Witold 1926 Strój górali podhalańskich pod względem higienicznym, Gebethner i Wolf, Warszawa. Gerson Wojciech 1855 Ubiory ludu polskiego, Warszawa. Glapa Adam 1960 Ubiór chłopski, w: KullUra ludowa Wielkopolski, pod red. 1. Burszty, t. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 497 - 561. Gloger Zygmunt 1900 Encyklopedia staropolska ilustrowana, P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa. Główczewska Irena 1955 Ubiory w obrazach Canalella, "Biuletyn Historii Sztuki" R. 17, z. 2, s. 208 - 233. Goldstein Henryk 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 186-187. �206 Gołębiowski 1831 Łukasz Ubiory w Polsce od na;dawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem dykcjonarza ułożone i opisane), Kraków. Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i ob}'czajach ludu polskiego, Józef BendsdorlT, 1863 Kraków. Grabowski Józef 1977 Sztuka ludowa, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, s. 296-316 (Hafty i stroje). Grodecka Zofia 1986 St.roje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Muzeum Narodowe, Poznań. Gutkowska Maria 1932 Historia ubiorów, t. 1- 2, Lwów- Warszawa. Gutkowska-Rychlewska Maria 1968 Historia ubiorów, Ossolineum, Wrocław. Haft i zdobienie ... 1955 Haft i zdobienie stroju ludowego, Wydawnictwo Sztuka, Warszawa Hermanowicz-Nowak Krystyna 1976 Odzież, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław, s. 379-405. SIan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczaso .•••. ych osiągnięć, 1977 "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 8. HolT Bogumił 1888 Lud cieszyński, jego wła.fciwo.fci i siedziby. Obraz etnograficzny, Wydawnictwo M. Areta w Warszawie, Warszawa. Jacher- Tyszkowa Aleksandra 1975 Grafika polska X l X wieku jako źródło do badali nad strojem ludowym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 199-224. Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga "Po/ska Sztuka Ludowa", Spis tre.(:ci za lata 1947 -1962 (dodatek). 1962 Jaśkiewicz Aleksander Rysunki Adriana Głębockiego źródłem do poznania X l X -wiecznego stroju ludowego, 1976 .,Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 43 - 46. Kamocki Janusz 1976 Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "PoIska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 75 - 78. Kantor Ryszard 1979 Rec.: A. Jacher-Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1977, "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 56 - 57. 1982 Ubiór - strój - kostium, Uniwersytet Jagielloński, Kraków. Karwieka Teresa w druku Uhiory ludowe w Polsce, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kitowicz Jędrzej 1840 Opis obyczajów za panowania Augusta III, (Wydanie: Ossolineum, Wrocław 1951). Kolberg Oskar 1865 - 1910 Lud. Jego zwyczaje. sposób życia. mowa. podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy. pieśni. muzyka i tańce, Warszawa, Kraków. Kosiński Władysław 1903 Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 59 - 64. Kostiumy tealralne ... 1952 Kostiumy teatralne z XVI, XVII. i XVIII w. z wymiennych czę.ki, Centralna Poradnia Świetlicowa, Warszawa. �207 Kotula Franciszek 1954 Poszukiwanie Kowalska-Lewicka 1976 melryk dla stroju Muzeum ludowego, w Rzeszowie, Rzeszów. Anna Ludowy slrój krakowski - strojem "Polska narodowym, Sztuka Ludowa" nr 2, s.67-74. Kowecka Elżbieta w: Historia KultlIry Wrocław, s. 386 - 423. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1978 Odzież, 1964 Stan J976 Uhiór ludowy jako wyraz w PO/SCI' od "Polska i tkaniną, hadQli nad strojem i strój Marerialnej poziomu 1795 -1870, Sztuka Ludowa" produhji. pozycji t. 5, Ossolineum, nr 4, s. 210 - 219. i upodobań społecznej Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 4. Rec.: SerbskI' narodne drastwy. Sorhische Volkstrachten, Bautzen 1976, 1976, 1977, 1978, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 121. estetycznych 1979 jego nosicieli i wytwórców, "Polska Lipiarz Zofia 1978 Raciborski strój Muzeum w Raciborzu, ludowy, Racibórz. Łoziński Wladysław 1907 Życie w dawnych polskie wiekach, Wydawnictwo Literackie, Kraków J964. MaJewski Bronislaw 1904 Próba charakterystyki ubiorów "Wisła" t. 18, s. 285 - 322, 439 -469. ludowych, Malicki Longin 1936 Zarys kullUry materialnej grirali śląskich, Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, s. 53 - 61 (Odzież) Lucjan Malinowski J877 Zarysy życia Manugiewi\:z-Żołna Jan 1951 Polski SI rój ludowy, J954 Polskie Matejko Jan 1901 Ubiory Matuszkówna 1931 ludowego stroje ludowe. na Szląsku, Ateneum, Warszawa. "Wiedza i Życie" z. IJ, s. 930-950. Teka rycin, Łódź. od 1200 do 1795. wyd. 2, Wierzbicki w Polsce i S-ka, Kraków. Stanisława Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków. Mączyński Józef 1858 z okolic Wlo.\'cianie Krakowa, Kraków. Moszyński Kazimierz 1929 KullUra 1938 Geoqra/lc:zne ludowa Kuryera N ad rzeką 1965 t. I, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 425-438. Słowian, zróżnicowanie Codziennego, odzieży Kraków, ludowej w Polsce. w: Kalendarz Ilustrowanego s. 68 - 77. Ropą ... Nad rzeką Ropą. Zarys Wydawnictwo Noss Aago( J970 Johannes ku/tury Literackie, Flintoes 1973 Joachim Frichs 1981 Adolph Tiden/und ludowej powiatu gorlickiego, pod red. R. Reinfussa, Kraków. Det Norske Samlaget, Oslo. Der Norske Sarnłaget, Oslo. han n/ocme, Universitets forlaget, Oslo. draktakrareltar, draktakvarellar, oq jólk Pieniążek Józef 1934 O ginącym stroju Ludowym i ostatnich jego wytwórcach, "Wierchy" t. 12. Pol Wincenty 1851 Prace z etnogra./li północnych stoków Karpat, Archiwum Etnograficzne, Wrocław 1966, s. 110-114,145-148. PTL, �208 Polaczek Stanisław 1892 Poniatowski 1932 Radzikowski 1879-1899 Wieś Rlldawa. Lud, jego zwyczaje, obyczaje, ubrz~dy, piosenki, puwiastki i zagadki, Warszawa. Stanislaw Etllogr(j(ra w: Wiedza Polski, a Polsce, l. 3, Warszawa, s. 248 - 253 (Odzież). Eliasz Walery Ubiory i w Polsce od IX -XV sąsiadów II w., Kraków. Reinfuss Roman 1950 i kwestionarillsze Instrllkcje dla badaczy llldowej, "Polska Sztuka Ludowa" nr kllltllry 1- 6, s. 88 - 92. 1951 Wytwórcy ludowych lIbiorów w Karpatach polskich, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, s. 19 - 36. lllduwe na p/ótllie, PIW, Warszawa. w sprawie materia/II ilustracyjnego dla Atlasu Pulskich Strujów Ludowych, "Lud" t. 41, cz. l, s. 806-807. 1962 Rec.: Łużycki atlas strojów ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" nr I, s. 56. 1965 Strój Łemków, w: Nad rzeką Ropą, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 195-210. Reinfuss Roman, Świderski Jan 1960 Sztuka llldowa w Polsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Rosen-Przeworska Janina 1953 Z zagadnień renesansowego ubiorll llldowego, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4 - 5, s. 257 - 280. O ubiorze chłopskim od XIlT wieku do renesansu, ,.Polska Sztuka Ludowa" nr 2, 1954 s. 79 - 99. 1958 Rec.: Atlas Polskich Strojów Ludowych, "Lud" t. 43, s. 338 - 344. Rostworowska Magdalena w druku Stroje llldowe na Dolnym ŚląskII. Katalog zbiorów Muzeum Etnograficznego we Wroc!awiu, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław. Ruszel Krzysztof J953 1954 1976 Polskie druki Instrukcja Tematy ludowe wystawy w akwarelach, ze zbiorów rysunkach Muzeum i grajice Okr~goweg() w X I X i pocz. Rzeszowie, X X wiekII. Katalog Muzeum w Rzeszowie, Rzeszów. Seweryn Tadeusz 1929 Kaszubskie 1930 Parzenice 1966 Ubiór i nowe hafty wdzydzkie, "Lud" t. 28, s. J 7 - 39. Muzeum Etnograficzne, Kraków. 1450 -1650, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" złotogłowie góralskie, chłopski l. I, s.9-74. 1974 Stattlerówna Historyczne rodowody Etnograficznego Maria niektórych w Krakowie" polskich strojów luduwych, "Rocznik Muzeum t. 5, s. 17 - 30. 1902 Hafciarstwo ludowe w okolicach Ojcowa, "Wisła" R. 16, s. 44-56. ludowe w Polsce ... w druku Stroje ludowe w Pol.~ce w fotogramach Stanisława Gadomskiego, wstęp B, Bazielich, Stroje Fundacja Strój i tkanina 1972 Kultury Wsi, Warszawa. ludowa ... Strój i tkanina llldowa Mazowsza w Płocku" z. 3. Szewczyk Zdzisław 1971 Strój ludowy, w: Monografia s. 171 - 211. Świeży Janusz 1954 Stroje ludowe Lubelszczyzny, powiatu Płockiego, "Rocznik myśleniekiego. Wydawnictwo Ziemia Muzeum myślenicka, Sztuka, Warszawa. Mazowieckiego t. 2, Kraków, �209 Świętek Jan 1892 Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), Kraków. Tetmajer Włodzimierz 1904, 1909 Ubiory ludu polskiego, Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków. Turnau Irena 1966 Źródła ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 49 - 64. Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela Chodowieckiego, Ossolineum, 1968 Wrocław. Moda a odzież - zmienność i długie trwanie, "Kwartalnik Historii Kultury 1974 Materialnej" nr 1, s. 87 - 99. Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w XVI - X IX 1977 wieku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 67 -78. Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma koriferencja Fundacji Pasolda 1986 w Londynie 18-20 września 1985, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr l, s. 180 - 182. Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Instytut Historii Kultury Materialnej 1991 PAN, Warszawa, s. 99 - 132 (Odzież chlopska). History of dress ill central and eastern Europe from the sixteenth to the eighteenth 1991 century, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa. European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. 1994 Tyrowicz Ludwik Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru, Centralny Zarząd Szkół Artystycznych, 1957 ł,ódź. Udziela Seweryn 1925 Pasy srebrne, "Lud" t. 24. 1930 Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. 1932 Ubiory ludu polskiego, PAU, Kraków. 1936 Ho,liy kurpiowskie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków. Wójcik Adam 1965 Strój Pogórza II, w: Nad rzeką Ropą, Kraków, s. 175-194. Zborowski Juliusz 1930 Moda i wieś góralska, "Ziemia" nr 19. Zieńkowicz Leon 1841 Struje ludu polskiego, Paryż. Żygulski Zdzisław 1974 Somatyczne i semiotyczne uwarunkowanie mody ubiorów, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 107 - 112. Barbara Bazielich THE STUDY OF FOLK CLOTHES AND COSTUMES IN POLAND (Summary) Even though Polish folklorists have not written any monograph or prepared any album of folk costumes, the problematic of folk clothing have been considered and recognized as important for more than two hundred years not only by folklore scholars, ethnographers or artists, but also by historians, geographers, sociologists, historians of costumes, and representatives of other 14 - Lud I. LXXVIII �210 disciplines. Their texts - articles of varying length - have been published in scholarly journals and more popular magazines, in the monographs of some regions, in separate volumes or in studies on folk culture and art. The earliest publications were mostly collections of graphics and color plates as weJl as descriptions of whole costumes or their elements. They emphasized the form of costumes, their arrangement, colors, ornaments, type of fabric and differences related to sex, age, and specific use. After some time scholars have been also specified archetypes and common and differentiation features of Slavs as well as regional identities. Although at the turn of the century various authors noticed also other aspects of folk costumes, e.g. their makers, fashions, hygiene or the relations to clothing of other social groups, such subjects were examined very rarely. Only after World War II the problematic of research has considerably expanded, including, in particular, the issues stemming from social differentiation and changes in time. Such progress was inspired by the project of the Polish Ethnological Society to publish the At/as of Polish Fo/k Costumes in the form of monographic fascicles about individual regions, and by the Section of Folk Art of the State Institute of Art, later transformed into the Institute of Polish Art of the Polish Academy of Sciences, which registered the artifacts of folk culture all over the country. Thanks to all that, both the field of research and scope of topics have expanded, thus also - due to influcnces from related disciplines of scholarship - enhancing the methods of studying folk costumes. Trans/. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/244da60e1d5629b194c6995f33c59ed3.pdf 6cfd36e594056c029e81e4a741947932 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2113 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura antropologia kulturowa interpretacja antropologiczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1962 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.227-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 78, 1995 CZESŁAW ROBOTYCKI Instytut Etnologii Uniwersytet Jagielloński Kraków ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE URZECZYWISTNIONY - PROJEKT Kiedy w 1980 roku grupka etnografów ogłosiła w kwartalniku "Polska Sztuka Ludowa" zbiór postulatów proponujących inne niż do tej pory podejście do etnografii, to został on przyjęty przez środowisko dość kwaśno i z niedowierzaniem. Chwała więc Aleksandrowi Jackowskiemu "Jackowi" za to, że nie uległ wówczas atmosferze i drukując w czasopiśmie, którego był "naczelnym" dalsze teksty grupy, na stałe udostępnił trybunę i tym samym podpisał się również pod "manifestem"(Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski, 1980-1981). Przesłaniem manifestu była teza mówiąca, że nie można uprawiać nauki o kulturze samoograniczając się w możliwościach, zawężając zakres lub stosując anachroniczne metody, a tak, zdaniem autorów, działo się w polskiej etnografii. Etnografia musi więc podjąć trud rozważenia własnych możliwości badawczych, opierając się na innych tradycjach i nowych metodologiach. Nadto tych, którzy chcą zmierzyć się z problemami złożonej i wielowątkowej kultury współczesnej czeka dodatkowo zadanie określenia nowych zakresów badawczych, metod i sposobów interpretacji. Oto bowiem wyczerpuje się moc wyjaśniająca paradygmatu o tradycyjnej kulturze ludowej a pojawiają się perspektywy antropologii jako reinterpretacji. Stwierdzając powyższe grupa (w środowisku mówiło się wówczas "oni") nie była gołosłowna. Miała już za sobą pierwsze publikacje realizujące głoszone postulaty (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978 - 1979; 1979; Tomicki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). Manifest miał charakter roboczego słownika pojęć i autorów, do których najchętniej odwoływali się jego sygnatariusze. Grupa organizowała liczne badania terenowe, spotkania, dyskusje i kOJ;lferencje. Prowadzone otwarcie, bez sztampy i celebry, często w nastroju ludycznym, nie ograniczające autorów, przyciągały nowych uczestników, ambitnych studentów i ciekawe postacie spoza etnografii. Ukształtował się w ten sposób obyczaj, który łatwo było krytykować, nie dostrzegając poza nim coraz wyraźniejszych efektów merytorycznych. A te pojawiły się szybko. �228 Po roku 1980 pojawiały się coraz częściej kolejne teksty, najpierw artykuły w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem książki zbiorowe i indywidualne, które podejmowały trzy typy problemów: analizę i ocenę dotychczasowego dyskursu etnograficznego, ocenę szeroko pojętej praktyki etnograficznej oraz interpretacje eksponujące kulturowe sensy, znaczenia i mityczne konstrukcje wyobrażeń zbiorowych (zobacz: bibliografia). Opcja antropologiczna w polskiej etnografii rozwija się od lat co najmniej piętnastu i jest już utrwalonym sposobem interpretacji. Nie jest to metodologiczna efemeryda, która zniknie bez śladu przy lada okazji. Antropologiczne propozycje zmian modelów interpretacji zawierają istotne rozstrzygnięcia, które dotyczą wielu kwestii. Chodzi o zakresy badawcze, odpowiedniość metod, status ontologiczny kultury, usytuowanie badacza, poziomy wyjaśniania, kompetencje, języki i sposoby wypowiedzi. Przyjęcie określonego rozwiązania w jednej z wyliczonych kwestii wymaga przecież równoczesnego, konsekwentnego przekształcenia innych elementów systemu interpretacyjnego. Dlatego też, przy omawianiu osiągnięć i dalszych możliwości antropologii w Polsce, przyjmuję porządek logiczny. Powinien on mieć przewagę nad chronologicznym sposobem wykładu. Natomiast informacje o tym kto, kiedy i jak przystał do grupy, kto od niej odszedł, kiedy i gdzie odbywały się spotkania, mogą służyć jako obyczajowe konteksty, wiele mówiące o pokoleniowym charakterze powstawania polskiej antropologii. Być może zostaną one kiedyś osobno opisane, albo też pozostaną folklorem, apokryfem, "tajną historią kręgu antropologicznego". Interpretacja antropologiczna rozwinęla się w polskiej etnografii do wymiarów samodzielnych opcji badawczych dzięki równoczesnemu pojawieniu się różnych koncepcji teoretycznych, umożliwiających spojrzenie na kulturę z różnych punktów widzenia. Postawione na nowo pytania o istotę kultury i sposoby jej badania podważyły w pierwszym kroku realistyczny model nauki. Model realistyczny prowadził bowiem często do poszukiwania istoty kultury poza nią samą, na przykład, w strukturze gospodarczej lub społecznej. Antropologia zastosowała inne sposoby interpretacji kultury. Uznała semiotyczny, polisemiczny i komunikacyjny charakter kultury. Narzuciła też metodologiczny postulat systemowego jej ujmowania i poszukiwania dla interpretacji jej wewnętrznych reguł i ogólniejszych matryc na innym poziomie (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Inne aspekty i inne możliwości oferowały podejścia, nazwijmy je w przybliżeniu, hermeneutyczne, które akcentowały badania nad symbolem i światopoglądem, podkreślając mityczno-rytualny charakter kultury (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Przedmiotami interpretacji stało się też światopoglądowe uwikłanie norm i postaw (Tomicki, 1977; Robotycki, 1980), kosmologiczno-obrzędowa wizja świata (Tomicki, 1975; �229 1976; 1979). Często sam problem uzyskiwał dzięki nowym możliwościom różne oswietlenie. Na przykład kategorie swojskości i obcości rozpatrywano fenomenologicznie (Benedyktowicz, 1987) lub strukturalistycznie (Stomma, 1986; Węglarz, 1994). Wybrane opracowania, wymienione tu jako przykłady trwałych tendencji postępowania badawczego, ostatecznie przełamują stare paradygmaty, które do tej pory utrzymywały metodologiczny monolit polskiej etnografii. Przez rzeczywiste zastosowanie w analizach nowych metod, a nie przez niewiele dające ogólne omówienia nowości w periodykach, zdynamizowano krajową naukę o kulturze. Dobra znajomość oryginalnych prac twórców nowych. nurtów etnologii i antropologii światowej jest podstawą pozytywnych alternatyw badawczych oraz krytyki rodzimego dorobku (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Antropolodzy polscy, śledząc kierunki zmian i tendencje w nauce światowej zdają sobie sprawę, że ich zainteresowania i spory są jedną z wersji sporów toczących się w szerszej skali (Robotycki, Węglarz, 1983). Znane są im ciągnące się od lat wielowątkowe dyskusje o nowych zakresach i możliwościach antropologii (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska-Bakir, 1990). Interesuje ich coraz częściej eksploatowane pogranicze etnologii i lingwistyki (Burszta, 1986), etnologii i semiotyki (Piątkowski, 1993), etnologii i sztuki (piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). Przedmiotem studiów są też bardziej ogólne problemy ontologiczne i epistemologiczne dotyczące kultury (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). Z drugiej strony, krytyka polskiego dorobku ukształtowała niezależne, własne pomysły interpretacyjne, przypomniała dawnych polskich autorów o prekursorskich intuicjach i tym samym zróżnicowała polską antropologię. Okazało się to bardzo istotne, ponieważ polskie problemy mają inne konteksty. Zajmujemy się inną kulturą - powiada się czasem i dzisiaj, że narodową. Musimy też zająć stanowisko wobec naszego podstawowego problemu metodologicznego: przydatności interpretacyjnej tak zwanego modelu chłopskiej kultury tradycyjnej. Zespół tych faktów niewątpliwie określa swoistość polskiej antropologii kultury. Jak więc oceniają polską etnografię i jej podstawowy problem krytycznie nastawieni autorzy z kręgu antropologicznego? Przede wszystkim stwierdzają, że właściwie wszyscy badacze zajmujący się kulturą ludową oraz kulturą typu ludowego (termin zaproponowany przez L. Stommę) "wychowali się" w tradycji etnograficznej wersji badań kultury i większość przy niej nadal pozostaje. Dla badaczy z tego kręgu pojęcie "chłopska kultura tradycyjna" z definicji należy wciąż do kanonu etnografii, pełniąc w nim rolę paradygmatyczną. Modelowy i modelujący charakter tego pojęcia - jako należącego do metaopisu kultury sprawia, że generuje ono kolejne teksty, które wchodzą w zakres kanonu. Przy czym rzecz dotyczy nie tylko "etnografii akademickiej". �230 Na etnografię składają się również teksty amatorskie, rekonstrukcje muzealne i folklorystyczne. W odbiorze społecznym łatwo osiadają one w apokryficznej warstwie kultury. Sprzyja temu oczywista wielojęzycznośl: kultury oraz, co równie ważne, sposoby popularyzacji kultury ludowej w Polsce. Przykładami tekstów apokryficznych są liczne dawne i współczesne opisy kultury regionalnej autorstwa rozmaitych badaczy. Ich teksty to owoc fascynacji miejscową odrębnością. Były i są one tworzone z autentycznej potrzeby, a w zapleczu teoretycznym dysponują zaledwie fragmentami systemów wyjaśniających, pochodzących często z różnych czasów i różnych gałęzi wiedzy. Wśród prac współczesnych model tradycyjnej kultury ludowej jest właśnie najczęściej stosowaną podstawą teoretyczną, przy czym są to swoiście "sfolkłoryzowane" wersje tego modelu. Muzeum etnograficzne jest też. jak i nauka, metatekstem kultury. Jego ekspozycje należą do jej kanonu, a historyczne spojrzenie na istotę muzeum oraz analiza jego funkcji przekonuje, że każdy - kiedyś twórca muzeum, dzisiaj muzealnik - świadomie lub nieświadomie kieruje i posługuje się w postępowaniu zbiorem sądów teoretycznych. Są to przekonania o naturze rzeczywistości kulturowej i jej zakresie, oceny i wynikaj<!ce z tego łącznie przekonania co do podejmowanych wyborów i sposobów działania. Sposób funkcjonowania muzeum w obiegu społecznym i naukowym nie jest więc obojętny dla obrazu etnografii. Poprzez ekspozycje upowszechnia się wiedzę o kulturze, która to wiedza w potocznym odbiorze ulega hipostazie. Komunikat o rzeczywistości bierze się za rzeczywistość samą. Stąd banalne pytanie o rolę kontekstu kulturowego przestaje być takim przy muzealnych rekonstrukcjach i prezentowaniu zjawisk kultury. Ważna staje się skala kontekstu, jego relacja do głównego przedmiotu ekspozycji, a także czytelność i zrozumiałość. Z punktu widzenia rozróżniającego, na przykład, kulturę wysoką i niskcl, to muzea sztuki kolekcjonują dzieła mieszczące się w kanonie, odrzucając utwory nieudane (kicz). Czyżby więc muzea etnograficzne zajmując się apokryficzną warstwą kultury, gromadząc przedmioty będące często kopią, opadem kulturowym, kiczem, powinny przyjąć inny punkt widzenia? Tak właśnie się dzieje. Przyjmując autonomię kultur ludowych i środowiskowych można ustanowić kanon kultury ludowej. Muzeum jako sfera metatekstowa taki kanon tworzy. W naszej praktyce muzealnej tym kanonem pozostaje chłopska kultura tradycyjna. Zastygłe w trwaniu ekspozycje muzealne z rzadka uwzględniają fakt, że między subkulturami toczy się stały dialog. Ta metafora powinna oddawać istotę wewnętrznego, komunikacyjnego mechanizmu kultury. Dialog ten to stała relacja wymiany, przekształceń, opadania, krążenia idei, znaczeń, symboli, przedmiotów itp. Mogą więc te same treści lub formy materialne występować w różnych postaciach, uproszczeniach, transpozycjach, wariantach, odmianach. �231 Zakres i możliwości dialogu wyznacza kompetencja jego uczestników użytkowników kultury. Posługują się oni kodem pełnym (co oznacza całkowitą znajomość reguł oraz znaczet' językowych i kulturowych) lub kodem ograniczonym (w którym zakres językowy i znajomość semantyczna jest częściowa a percepcja rzeczywistości stereotypowal. Taka natura komunikacji kulturowej stawia nas przed kolejnymi kwestiami. Trzeba odpowiedzieć na pytania: zjaką rzeczywistości,! mamy do czynienia?, jak i z kim muzeum prowadzi dialog, do kogo adresuje "wypowiedź", na co może liczyć u odbiorcy? Są to pytania tym bardziej istotne, że współczesna kultura wraca do form komunikacji obrazowej - opisanej już przez G. Vico - w której najpierw pojawia się obraz, a po nim artykulacja i interpretacja. Wykaz przedstawionych problemów to kwestie, które wynikły z antropologicznego spojrzenia na kulturę. Ich rozstrzygnięcia należą do antropologii. Odpowiadają bowiem na pytania dotyczące po pierwsze - ontologii kultury (jak ta istnieje), po drugie - epistemologii rozpatrującej procesy przekazu, świadomości. kompetencji, po trzecie - aksjologii, gdy ustala się kryteria, ocenia się i dokonuje wyborów (zobacz: "Warsztaty Etnoyraficzne", 1991). Podobne kwestie dotyczą też folkloru jako jednego z elementów kultury narodowej. Folklor bazujący na dawnej kulturze ludowej jest ustępującym elementem w uniwersum kultury polskiej. Pod wpływem społecznych procesów wyrównywania się różnic warstwowych oraz tworzenia się nowych, innych, pod wpływem umasowienia informacji, ulega folklor licznym zmianom i przekształceniom. Próby opóźnienia tego procesu podejmują się etnografowie i regionaliści przekonani o wartościach wychowawczych i estetycznych dawnych sekwencji kulturowych. Czynią to docierając do amatorskich, spontanicznie tworzących się grup lub też są instruktorami na zlecenie instytucji l mecenasów. Instruktorzy zespołów folklorystycznych (etnografowie, etnomuzykolodzy, choreografowie) dążą w swojej działalności do tego by folklor pozostawał w zgodzie z tradycją. Co to jednak znaczy? Jak określić granicę tradycji i ustalić kryteria zgodności? Jednym z podstawowych przekonań instruktorów w tym względzie jest teza, że tradycyjny folklor to ten z przełomu wieków. A więc tu także model tradycyjnej chłopskiej kultury jest teoretyczną bazą działań praktycznych. Folklor próbuje się rekonstruować, odtwarzać, mimo że w wielu przypadkach są to zabiegi mało już skuteczne, gdyż relacje o "dawnych czasach" nie oparły się procesom zamazywania się, idealizacji i mityzacji przeszłości, co jest cechą wewnętrznych zmian w każdej kulturze. Tych samych etnografów i instruktorów spotykamy później jako członków jury licznych przeglądów i konkursów folklorystycznych. Obserwują i oceniają zespoły, które sami instruowali lub uczyli ich obecnych instruktorów. Powstaje błędne koło, zamknięty obieg treści w kręgu instruktorów, działaczy, zespołów �232 i specyficznej konkursowej publiczności, wspólnie tworzących ruch miłośników folkloru. Etnografowie współkreują więc rodzaj folkloru, który jest sumą ich wiedzy, wyobrażeń o przełomie wieków, postawy wobec tradycji i projekcją ich własnych wartości. W dobie postmodernistycznego zamętu zyskał on jeszcze dodatkowy walor szczególnie atrakcyjnej alternatywy kulturowej. Jej entuzjaści nie dostrzegają fałszywych wymiarów, naiwności i etnograficznej złudy zjawiska. Potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości tworzy się równocześnie kulturową fikcję. Jej rozbudzenie należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej. Kiedy więc podejmuje się ochrony kultury ludowej trzeba pamiętać, że ulega się sile pozytywnego mitu. Ale też jest on żródłem kolejnego paradoksu na styku kultura ludowa - jej badacze - i jej użytkownicy. Oto od czasów literackiego Jana Macieja Karola Wścieklicy wielu krytycznych obserwatorów, od literatów po uczonych, stwierdzało zupełną nieprzystawalność sądów jakie wzajem o sobie mają inteligenci i chłopi. Sądy te nie odnoszą się do zewnętrznych oznak różnic, ale dotyczą niezrozumienia samego rdzenia kultury. Tradycyjnie "etnograficzny" obraz polskiej wsi i jej empiryczna rzeczywistość często się rozmijały. Ta antynomia widoczna jest zarówno w tekstach naukowych, jak i popularnych. Rozdźwięk między, na przykład, poczuciem estetycznym tzw. ludu a nieustannie promowaną sztuką ludową, między moralnością a podobno szczególnymi wartościami kultury chłopskiej od stu lat wmawianym nam przez ludolubów, co pewien czas aż kłuje w oczy. Mamy więc często do czynienia z quasi-rzeczywistością, która jak każda inna, może być przedmiotem analizy. Oto kolejna przyczyna by zaproponować rodzaj krytycznej samooceny etnografii, jej swoistą antropologię. Dla jej uprawiania trzeba przyjąć następujące tezy. Postęp naukowej refleksji co pewien czas powoduje modyfikacje lub zmiany paradygmatu. Prowadzi to do "wymazywania" tekstów z jego kanonu. Proces taki może mieć różny przebieg. Gdy przybiera charakter ewolucyjny, to wprowadza się do obowiązującego paradygmatu pewne nowe elementy, co jednak w przypadku modelu chłopskiej kultury tradycyjnej prowadzi jedynie do eklektyzmu, którego jestem zdecydowanym przeciwnikiem. Włączanie do języka teoretycznego zdań spoza jego systemu niczego nie rozwiązuje, ponieważ według Thomasa Kuhna wiedza nie ma charakteru uniwersalnego i kumulatywnego. Istotne są więc zmiany całych systemów dokonywane przez krytykę, demityzację, reinterpretację. Otwiera to nowe możliwości badawcze, zmienia widzenie całych obszarów badań, a te same fakty może stawiać w innym, nowym świetle. �233 Zwolennicy paradygmatycznego pOJęcIa "chłopska kultura tradycyjna" zgodzą się zapewne z krytykami, że empiryczny odpowiednik modelu - to jest - autonomiczna kultura chłopska w swoim wymiarze materialnym i wyobrażeniowo-światopoglądowym, podlegając nieustannym zmianom, jest już dzisiaj rzeczywistością historyczm!. Jeżeli tezę tę połączymy z rozważaniami przedstawionymi wyżej, to całość sumuje się następująco. Nic ma już epirycznego odpowiednika dla modelu "chłopska kultura tradycyjna". W licznych już pracach polskich antropologów dokonuje się krytyki matrycy dyscyplinarnej związanej z tym modelem. Następuje zatem wymiana tekstów kanonicznych na poziomie metaopisu kultury w kategoriach nauki. Reinterpretacja antropologiczna, określając się przez negację etnograficznej wersji opisu kultury, dokonuje demityzacji zastanych poglądów. Jej praca polega na takiej analizie dotychczasowych systemów teoretycznych, dzięki której odkrywa się w nich figury myślenia, ukryte przekonania aksjologiczne, niewłaściwe przyporządkowane rzeczywistości sądy itp. Nie byłoby to jednak możliwe bez przejścia przez antropologów etapu metodycznych analiz, co rozwinęło ich warsztatową sprawność i nauczyło logicznej autoanalizy własnych tekstów. Ta praca wykonana lege artis uświadomiła im także i to, że napięcie między rzeczywistością a możliwością jej opisu nie zniknie, poszukiwanie form opisu, innych niż dotychczasowe, jest też ich zadaniem. Oemityzacja tekstów polskiej etnografii dokonuje się w kilku punktach. Jej autorzy unaoczniają, że w nauce istnieją sądy aksjologiczne i dawny pozytywistyczny racjonalizm (Robotycki, Węglarz, 1983), ukazują brak korespondencji między teoretycznymi i empirycznymi poziomami w eksplikacji (Burszta, 1987; Buchowski, 1990), odrzucają historyczne fikcje i mity narosłe wokół kultury polskiej wsi z XIX wieku (Stomma, 1986). Wytykają, wspomniane już, rozmijanie się etnograficznego obrazu kultury ludowej z jej rzeczywistym, współczesnym stanem (Robotycki, 1992; Piątkowska, I994b). Te podważane przez antropologów wyobrażenia trwają jednak wśród etnografów impregnowanych na radykalizm propozycji antropologicznych. Kolejni więc autorzy walczą z fikcją tak zwanego autentycznego folkloru i sztuki ludowej. Są to pojęcia popularne wśród różnych festiwalowych jurorów (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematyzm, figuralność i stereotypy istniejące w dawnej i nowszej akademickiej wiedzy o kulturze ludowej mają podłoże mityczne. Dostrzegają to krytycznie nastawieni antropolodzy i poprzez odpowiednie analizy tekstów etnograficznych tworzą antropologię etnografii, przyjmowaną z oporem przez tych, których nie stać na postawę autoironiczną (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). Natomiast hez oporów przyjęła się "pozytywna" propozycja antropologii penetrującej obszary świadomości potocznej, ukształtowanej przez literaturę, �234 prasę, szkolne podręczniki i mass-media. Tu odkrywane figury myślenia, klisze, stereotypy wydają się być czymś naturalnym. Formy analizy wykorzystujące słownik i metody antropologiczne stosowane są do analiz o bardzo zróżnicowanym charakterze (zobacz: Mitologie popularne, 1994). Spośród wielu prac antropologicznych, jako przykładów użyję tu niektórych tylko, tak jednak dobranych by ukazywały całe spektrum możliwości jakich dopracowała się antropologia w Polsce. Oto więc znajdujemy u antropologów analizy sztuki filmowej (Beneclyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), a także analizy filmów trywialnych o poszukiwaczach, Batmanach i wampirach (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; 1992a; Robotycki, 1992b). Podobnie, potocznym tematem jest reklama odwołująca się do rozmaitych mitologii lub wykorzystująca w perswazji struktury mityczne (Mitologie popularne, 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). W sferze popularnej kultury analizowanej przez antropologów znalazła się muzyka rockowa (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) i rozrywkowa (Burszta, Piątkowski, 1994b), a w wymiarze plastycznymotoczenie wizualne (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; Sikora, 1994). Przedmiotem odczytywania znaczeń stała się architektura i urbanistyka (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) lub przestrzeń (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). Dodać do tego wykazu można jeszcze odkrywanie stereotypów w podręcznikach szkolnych i literaturze dziecięcej (Stoczkowski, 1989), reporterskich chwytów i gier stereotypami w tekstach adresowanych do szerokiego audytorium (Czaja, Robotycki, 1986). Coraz więcej jest też prac o popularnej recepcji historii (Stomma, 1991a). Łącznie ten szeroki zakres zagadnieI'l podejmowany przez badaczy jest niewątpliwym sukcesem tego nowego spojrzenia na kulturę. Przy czym to, jaką drogą postępował rozwój problematyki jest na razie mniej istotne - to zadanie dla przyszłych historyków - ważny jest sam fakt jej istnienia. Istotnym postulatem antropologii kultury jest reinterpretacja, odczytywanie na nowo dawnych tekstów źródłowych lub tych tworzonych kiedyś przez etnografię i uchodzących dzisiaj za kanon dyscypliny. Reinterpretacja okazała się możliwa dzięki zmianom orientacji metodologicznych. Przyniosło to bardzo ciekawe rezultaty, odkrywające, wydawałoby się wyeksploatowane już tematy, w których odczytano grę symbolicznych znaczeń, pokłady archetypów i zgodne z regułami mityczne przekształcenia. Przykładami są prace o symbolicznych wymiarach domu (Benedyktowicz, 1992a) rekonstrukcje mitu antropogonicznego (Tornicki, 1979), mitologia zarazy (Sznajderman, 1994a; 1994c), mityczne wymiary postaci kowala (Barański, 1992a) i postaci świętych (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Równie intrygująca staje się antropologia gdy zaczyna zajmować się własnymi tekstami, gdy dekomponuje własne propozycje i wyniki badawcze. �235 Stwierdza się obecnie w kręgu antropologów, że wyczerpały się strukturalizmy v,' różnej postaci. Podkreśla się jednak nadal znaczenie strukturalizmu jako inspiracji i metody - skutecznie taksonomicznej (Węglarz, Burszta i in., 1987). Polemiczne intencje wobec dotychczasowych wielkich paradygmatów etnologii w odniesieniu do wierzell, obrzędów i magii deklaruje 1. S. Wasilewski (1989). Coraz wyraźniei w stronę historii spogląda L. Stomma (1991a; 1992; 1994) i C. Robotycki (1992a; I 992c). Gdy antropologia podejmuje problemy istoty poznania i dialogu kultur, to pozostaje w dylematach i w nierozstrzygających ostatecznie odpowiedziach. A kwestie takie musi podejmować, bo one właśnie konstytuują ją jako naukę· Jest to kolejna płaszczyzna, na której antropologia staje wobec samej siebie (Tokarska-Bakir, 1990). Świadomość konsekwencji własnych postaw epistemologicznych, zawieszenie wartości i relatywizm kulturowy, a co za tym idzie, przykładanie, co najwyżej, miary zdziwienia także wobec własnej kultury, należy do stałego repertuaru refleksji antropologicznej. Opisuje ona bowiem nie rzeczywistość, ale zbiorową, społeczną jej interpretację dozwoloną w każdej postaci. Nie ma tu skali poprawności, powiadają niektórzy badacze (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). Ale też inni (Czaja, 1988) zapytywali już kiedyś: do czego prowadzi postawa ironiczna, sceptyczny nihilizm, postawa błazna? Odpowiedzi na to są wyborami sięgającymi najgłębszych sensów, prowadzą w skrajnych konsekwencjach tych wyborów do autodestrukcji własnej nauki lub jednak do opowiedzenia się za wartościami (Tokarska-Bakir, 1992; 1995), Interpretacja antropologiczna nie ogranicza się w zainteresowaniach; podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną ramę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnograficzna antropologii i równocześnie jej nastawienie na współczesność pozwalają na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. "Prymitywny" i "współczesny" to struktury a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami, można pytać jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej? W czym tkwi istota trwałości i transformacji? Odpowiedź na te pytania jest właśnie interpretacją antropologiczną (Benedyktowicz, 1992a). Nie dziwi więc zakres problematyki i śmiałość skojarzeń antropologów jakie zaprezentowali już w tomie swoich pierwszych prac (Szkice i próby etnologiczne, 1985). Zawarte tam pomysły rozwinęli później w bardziej dojrzałych pracach. Polska antropologia postuluje dalsze analizy. Zwraca uwagę na zapoznane fragmenty kultury. Od lat nawołuje by zająć się ciemnymi stronami kultury. Bogatszej i prawdziwej dokumentacji oraz reinterpretacji wymaga cała kultura tak zwanej "Polski Ludowej" w jej schizofrenicznym funkcjonowaOlU, �236 Swoisty zakresowy imperializm, w jaki łatwo popada antropologia przeze mnie referowana, może wydawać się podejrzany. Jej nieograniczony zasięg da się jednak obronić. Wynika on z kilku powodów. Po pierwsze, tak rozumiana antropologia ma charakter pograniczny wśród nauk humanistycznych. Po drugie, w humanistyce zauważalne jest coraz częstsze cytowanie tez antropologicznych w pracach z różnych jej zakresów. Po trzecie, uznawany jest punkt widzenia podkreślający, że to kultura determinuje dochodzenie do wiedzy potocznej i naukowej. Po czwarte, i to jest chyba najważniejsze, antropologia poprzez kryzys w humanistyce wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologiczne nawiązując tym samym dialog z innymi dyscyplinami nauki. W dialogach tych antropologia, dostarczając różnego rodzaju argumentów, istotnie wpływa na ich wyniki, sama nadal nie określając swojego zakresu. Stąd bierze się termin interpretacja antropologiczna jako równoważny współczesnej antropologii. Interpretacja to powód nieokreśloności. Pytanie czym jest antropologia, nauką czy sztuką rozumienia, pojawia się co pewien czas. Dodajmy, że argumenty Cliforda Geertza przemawiające na korzyść jej interpretacyjnego charakteru są powszechnie uznawane. W przedstawionej ogólnej charakterystyce polskiej antropologii zwróciłem uwagę na cztery aspekty, które zadecydowały o odrębności tego podejścia w stosunku do innych sposobów badania kultury. Określiłem jak rozumie się kulturę ludową jako przedmiot badaI1, wykazałem, że procedury antropologiczne prowadzą do demityzacji faktów kulturowych, do odczytywania na nowo tekstów źródłowych i metakulturowych, w tym własnych - antropologicznych. Z tego wynikło przesunięcie pola badawczego, a za tym pojawiły się nowe problemy. W sumie okazało się konieczne poszukiwanie sposobów interpretacji poza tradycyjnie rozumianą etnografią, z której wyrosła antropologia polska jako rodzaj krytycznej refleksji. Wachlarz możliwości zaczerpniętych z innych dyscyplin humanistycznych jest bogaty, ale poprzez powołane przykłady widać ogólniejszą tendencję. Interpretacje korzystają wiele z postmodernizmu i dekonstrukcji, które polegają na powtarzaniu tego samego w innym sztafażu, na dialogu intertekstualnym, na ironicznym wzięciu w cudzysłów samego siebie. Taki charakter ma, na przykład, analiza poszukująca kulturowych sensów, gdy za klucz do interpretacji zjawiska służy poezja, która sama przecież powinna być interpretowana (Szpilka, 1991; Benedyktowicz, 1992a). Podobnie jest z dekonstrukcją - praktyką interpretacyjną polegającą na podważaniu tej filozofii, którą się głosi lub tych przeciwstawień, na których się opiera. Dekonstruktor wskazuje zabiegi retoryczne leżące u podłoża jego �237 rozumowania, kluczowego pOJęcia lub przesłanki (Burszta, 1993). Inaczej mówiąc dekonstrukcja to gra odbić, powtarzanie tego samego z innej perspektywy. I taka też jest antropologia, w taki sposób interpretuje kulturę i samą siebie. Do antropologii dochodzi się z różnych stanowisk teoretycznych i różnymi drogami, ale zawsze samodzielnie. W niniejszym szkicu nie dociekałem paranteli metodologicznych - to byłaby większa robota. Wśród wymienionych przeze mnie osób są tu takie, które wywodzą się z poznańskiej szkoły Jerzego Kmity, większość związana była jednak z grupą autorów manifestu z 1980 roku. Pozostaje wreszcie, nie wymieniona przeze mnie, grupa badaczy istniejąca od zawsze autonomicznie. Jest to przede wszystkim Jacek Olędzki oraz inni, jak Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, których dorobek badawczy świadczy o antropologicznych preferencjach. Następni już się narodzili, ich pierwsze próby publikuje jedyne polskie czasopismo antropologiczne "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". Cierpliwemu czytelnikowi, który przebrnął przez całość tego sprawozdania, proponuję na koniec, by zechciał zauważyć, że: Po pierwsze, przedstawiłem tu pewną ciągle dyskutowaną propozycję badawczą, co świadczy ojej aktualności; Po drugie, oto w tytule mówię o antropologii kultury a często używam terminu etnografia. Nadto w całym tekście posługuję się zamiennie terminami antropologia i interpretacja antropologiczna. Czynię tak, ponieważ uważam i tego dowodzę, że etnografia w dawnym rozumieniu, z której antropologia wyszła, nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej, strukturalnie złożonej, wielojęzykowej, metatekstowej. Nie ma dzisiaj wątpliwości, że do tej kultury należą też teksty etnograficzne, a więc i one mogą być przedmiotem analizy. Wobec takiej kultury konieczne są szersze interpretacje - właśnie antropologiczne; Po trzecie, oczywiste jest, że nie każdy badacz kultury musi zajmować stanowisko podobne do przedstawionego wyżej. Istnieją przykłady innych sposobów uprawiania etnografii i antropologii. Nie każdego musi interesować wyłożony tu program i pragmatyka jego realizacji; Po czwarte, nie należy jednak unikać refleksji nad uprawianą przez siebie dyscypliną wiedzy; Po piąte, podtrzymuję przekonanie zawarte w tytule, że antropologia kultury jest w Polsce projektem urzeczywistnionym. Post Scriptum Dołączona bibliografia jest niepełna, wręcz wyrywkowa. Jej zadaniem jest tylko wstępne zorientowanie czytelnika w problematyce i możliwościach antropologii. Zestaw ten do niczego więcej nie może służyć. �238 BIBLIOGRAFIA Baraliski Janusz 1992a Kowa/ - mil w akcji, Etnograficznc" 1992b 1995 O heurysl.vcznej "Polska Sztuka Czy Benedyktowicz 1980 Naukowc Uniwersytetu Jagiellońskiego. Praee wykIwIni Ludowa" merajóra może dwóch teorii £'lI1%yic::.n.\'ch. R. 46, nr I. być bajką, "Polska Sztuka D£'konslruk(ja Ludowa. sprawy slonia. R. 49, nr Konteksty" I. Zbigniew O nieklórych symbolem 1981 "Zeszyty z. 30. zastosowaniach i kullUrą, Odpowiedż melOdy "Etnografia na ankielr:: Ienomenoloyicznej Polska" ellloyra/ia, studiach II' l1(ui r£'/iyią, I. 24, z. 2. elllOloyia czym są ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1983 i kulturowe Symboliczn£' aspekty w kulturze ... , "Polska 19S7 "Gu~'(' w dom, Sztuka 1988a "Polska 1988b SlereO/yp - "Zeszyty 1991 ubraz Naukowe Sztuka symbol. bogowi£', "Polska Ludowa" fUHn'yo Jagicllońskiego. Pracc Widmo .i'rodka .I:wiala. Przyczynek Ludowa" R. 45, nr I. do anlropoloyii spojrz£'nia Ivsplilczesno.I'ci, (razem ,lI"farta i Maria. Uwagi 1994 Bencdyktowicz "Tango" taniec Z., Robotycki uniwersalnej ali£'/wlji, "Polska Sztuka Ludowa" c., Stomma L., Tomicki R .. Wasilcwski J. S. Antropologia slownika, Buchowski kultury "Polska 1986 Michał Mayia. 1987 Kilka 1990 Racjonalność. 1991 Obrzęd, rylUal, 1993 Przeciw skrajnemu Burszta ° pel'mej Warszawa Pojl'cia, z. 24. "Pniska o Kulturzc", Sztuka Wrocław. R. 46, nr 3j4. Ludowa" R. 4S. nr inspiracj£'o I; nr 2; R. 35, nr 1/2. .l" Malaialy I. Poznall. recepcji interpretacja, "Rocznik Sztuka slaeotyp. IW dziela Levi-Slraussa, UAM, "Lud" I. 71. Poznań. Muzealny" I. 4, Włocławek. w: Inspiracje postmodernistyc::.ne w iIumallislyee. Wojciech Natura 19S9 Od(o/kloryznllllokalnego R. 43, nr 3. a ku/tura - my.W etnologicznej, IV myśl symbo/iclla 1992a Wymiary antropoloyicznego Elllologia dzisiaj J993 Utracona niewinnoJć'l mod£'rnistyczne Antropologia w: Socjoloyia "Wiedza O czym pozllania Rozterki slre(y Wrocław. "Lud" t. 71. narodowego, kU/lury, "Polska antropologii w humanislyee, Piątkowski PTL, kultura, a/bo sila perJf'erii, Y£'s. Noslalgiczne Wojciech, - do "post(olk/oryzmu" 1992b 1994 UAM, R. 41. - Poznań. Język 1992 R. 34, nr relatywizmowi, 1987 1994 dziedzictwo, cer£'munia, 1986 Burszta - brytyjskiej Trans/acja. "Polska Ludowa" i struklura, Jej funkcje uwag PWN, w Polsce Sztuka ludowej, "Wicdza Babel/e", Ludowa" Etnograficznc" 1992a 1980- 1981 Dom w tradycji Sztuka 1992b o "Uczcie i pro/im um Sacrum R. 42, nr 3. O mu::liwu.l:ciach Uniwersytetu z D. Benedyktowiez) wschodni£'yo. R. 37, nr 3/4. i obcy jako BI)g w dum" nr 1/4. Symbol w el nową/ii, - monaslycyzmu Ludowa" UAM, Sztuka "Polska Sztuka Ludowa" PoznaJ·1. R. 46. nr 2. Ludowa" postmodernislyczlll'j, w: Illspiracjl! 1'0.\1- op. cit. pamięci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Krzysztof wspólczesna, antropologia a antropologia. o kulturze", opowiada Stanowiska wspólc::.esno.i"ei czy antropologia i kontrowersjI', pod red. Ileyatl'\\'na. E. Tarkowsicj, Wrocław. antropologicna opowi£'.l:ć, Instytut Kultury. Warszawa. �239 Ciarka Ryszard PUllk-Rock, .. Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 1/2. SO('l'UIII. Illit. ksią:':ka ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 3. Nopis.\' IW lIIurach ; etllogralio wspólceslleiJo miasta, "Polska Sztuka InSa 1988b 1990a .~lVi{'IY ohraz IV szarym h/oku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 3. Fi/III i prawdziwy ohraz rzeczy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. () sposo/wch zahUania zw;erząl, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 3/4. 1990h 1992 1994 Czaja R. 44, Ludowa" 2. nr Dariusz Dylcllloly Mazlla, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. Sp,)r o model elllOlofjiczllt'j inlerprelacji, .,Zeszyty Naukowe 1988 1990 skiego. Prace Etnograficzne" Krojohroz z Tohiaszem, "Polska Sztuka Mel1lahlO.~(: i mil rewolucyjllY, "Zeszyty 1991 1992a Prace Etnograficzne" l.. Uniwersytetu Jagielloń- z. 27. Ludowa" Naukowe R. 45, nr 3/4. Uniwersytetu Jagiellońskiego. 29 . 1993 ."vlomenl wieczlly. "O tlCzcie Bahelle", Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symho/ ; fi/m. VwaiJi metod%fjiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Wellecja i .I:lllien'. K ol1leksty symholiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symhol w lIIltrop%fji; kulIlIry, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiell011skiego. 1994a () sZluce zdziwienia D. Czaji, Universitatis, 1993b 1992c 1992d Praee Reklamowy 1994b nr Czaja Etnograficzne" Darius/., Luduwa" Czyżewski Mitologie smak raju: mirdz)' '1I'chelypem a historią, "Polska i Czesław I\'iejska IW Podlasiu popularne, pod red. Sztuka Ludowa" R. 48, wedlug IYiJodnika "Przjyaciólka", "Polska Szruka R. 40, nr 3/4. Pejzo:': z pomirci czyli R. 36. nr IV sprawie niedokończonefjo przypisu, "Polska Sztuka Ludowa" 1/4. Oc/milla l'wków i /mdowlliczowie. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" R. 48, nr 3/4. Katarzyna D)'e/hIIOlllio lIalura - kullura jako Szczcfjólny 1985 l. 29, z. problem elllologii, "Etnografia Polska" I. SoCjOloylCZIW wizja ewolucji kullUry ludzkiej, w: Problemy 1989 PAN-Ossolineum, metodolofjiczne elnowalii, Kraków. Surrealizm i elnoyraj/a, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr l. Proh/em opisu II' elnololJii, w: Po:':efjfwnie paradygmalu/ Elnoloyia wobec wspólczesno.i·ci, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa. 1991 1994 Krupa w: Adam 1992 1994 Kanjowska popkullury, Kraków. 1/2. Rohotyck Rodzi/w 1986 z. 32. i ylupsl\\'ae/, Maciej 1989 Skrzypek IW dacIlu, czyli Żyd uniwersalny, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr l. prohlem.\" .. i\4etod%gicznc prohlemy współczesnych hadań nad kulturą i lradycją, pod red. .\1 efOdololliczlle 1991 T. Karwickiej, Michera 1984 1991 1992a U M K, Toruń. Wojciech Dlaczego krowa jesl czerwona. Ludowa" R. 38, nr 4. O kalegoriach widzenia barwnego, symbolu, "Rocznik M uzealny" t. 4, Włocławek. Wyohra::nia alchemiczlla Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna serce", "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. "Polska Sztuka O lI'ieloznaczno.l:ci .filmu "Szklane �240 ł992b 1993 l 994a a 1994b Śmierć GO, Warszawa. AntyDiiniken, Tajemnica butów czyli symbolicznym pochwala dotykaniu "Polska Sztuka Ludowa"' R. 47, nr 1. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" muzeum, rzeczywistości, R. 48, nr 1/2. Mitologie 1994 Piątkowska 1994a i Malgasi, Jasia Sztuka R. 48, nr 3/4. Ludowa. Konteksty" Mitologie pod red. O. Czaji, Universitas, popularne, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly w: Pożegnanie 1994b "Polska popularne Kultura sztuki - spojrzenie paradygmatu?, a ikonosfera. na podstawie hadGli IV .Ś'rodowisku wiejskim. op. cit. Etnologiczne studiwn przykladów ze wsi wspólczesnej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 36. Pi<ttkowska Krystyna, Pi<ttkowski Krzysztof 1982 Antropologiczne t. poifcie stylu a sztuka ludowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" 24. SZlllkmistrz z Wersalu czyli o sztuce i kulturze, "Lud"' t. 71. 1987 KotefJorie kultury a ikonos[era, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. 1991 Pi<ttkowski Krzysztof 1985 Prohlematyka teoretyczna w powojennej euwgrafii polskiej, "Lud" t. 69. Wyhrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki II' eUlOlo!!ii, w: ProblOllY 1989 metodologiczne etnografii, op. ci/.. 1993 Semiotyczne badania nad kulturą w etnoloaii, UMK, ToruI1. Badacz wobec trady<ji, w: Pożegnanie paradygmatu?, op. ci/.. 1994 Pożegnanie paradygmaw? 1994 Pożegnanie Robotycki 1980 1981 1990a ł990b 1991 1992a 1992b 1992c 1993 1994a 1994b .. paradygmatu? i J. Oamrosza. Czeslaw Robotycki 1983 Etnologia Kultury, wobec wspólczesności, pod red. W. 1. Burszty Warszawa. PAN-Ossolineum, Kraków. "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr I. Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skiego. Prace Etnograficzne" z. 27. Sztuka a vista. Folklor strajkowy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 2. Wspomllienia z dawnych podrliży na "Jug slowiwlski". Uwagi e/./lolo{J1l do tekstu z poc;;'ltku wieku, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Etnografia wobec kulrury wspólczesnej, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Rozprawy habilitacyjne nr 232. Wampiry. Od wierzeli ludowych do .filmowych fantomów, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3j4. Historia i tradycja, dwie kategorie opisu przeszlo.l'ci, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellor'tskiego. Prace Etnograficzne" z. 29. Etnografia wobec samej siebie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skicgo. Prace Etnograficzne" z. 32. Reklama z zapomnianym kodem, w: Mitoloyie popularne, op. cit. MoralllY i strukturalny aspekt dobra i zla w bajce mayicznej, w: Pożeyllanie Tradycja Łańcuch i ohyczaj szczęścia paradygmatu?, 1994c Instytut "Piwnica w ,<rodowisku op. cit. pod Baranami" - Sztuka Ludowa. Konteksty" Czesław, Węglarz Stanislaw Chlop potęgą Ludowa" wiejskim, w pól wieku póżniej, jest i basta. R. 37, nr 1/2. antropologiczna interpretacja jiJrmuly kahare!!l, "Polska R. 48, nr 1/2. O mityzacji kultury ludowej w nauce. "Polska Sztuka �241 Sikora Sławomir "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Fotografia i mit, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, 1986 Cmenlarze -- al7lropologill 1992 F otoyrajia, pamięć, wyobra=nia, 1994 F owgm/la schylku wieku. Stoczkowski pamięci, nr 1/2. Wiktor Prehistoria w $zkolnych podręcznikach, czyli wspólcze$ny mit początków, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. Stomma Ludwik 1975a Rytual pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna, "Etnografia Polska" L 19, z. 1. 1975b Stan hadań nad ohrzędowo.l:cii{ polski{ od polowy X V TTT w., "Etnografia Polska" t. 19, z. I. [976 Mit AlkmeHv, .,Etnografia Polska" t. 20, z. 1. 1978-1979 Magia dzisiaj, "Polska Sztuka Ludowa" R. 32, nr 3/4; R. 33, nr 4. 1979 Determinanty pol$kiej kllltury IlIdowej XTX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 33. nr 3. 1980 Wstęp, w: J. SL Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Wybrał i opracował L. Stomma, PIW, Warszawa. 1981a SIOIlce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa. 1981b Odpowied= na ankietę: elnugrlilia, etnologia czym $q ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1986 A IJtropolo~Jia kultury wsi polskiej X TX wieku, PAX, Warszawa. 1989 Czy w etnogrą/ii występują biale plamy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. 1991a Wzloty i upadki królów Fra/l(ji, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. ł991b Uroda ludzkiej pomylki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr 1. 1992 Antropologia kultury, historia i Kuhuś Puchatek, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Historia wspólczesności, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. 1989 Szkice i próhy 1985 Sznajderman 1991 1992a etnologiczne i próhy etnologiczne, pod red. Z. Benedyktowicza i C. Robotyckiego, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" z. 4, Kraków. Monika O etnograficznym surrealizmie, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. Szkice Co się kryje pod tq maską: "Polska ł992b "Stary wokól motywu Sztuka Ludowa" Gringo". Motyw Czlowieka Śmiechu. Parr uwag o Batmanie, R. 46, nr 3/4. Don Kichota i literaturze, w filmie "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. l 994a 1994b ATDS "The ksztalc Jardin "Polska mi1!l. "Polska des Plallles. Sztuka Ludowa" Sztuka Ludowa" Postcard$" czyli R. 48, nr 1/2. roślinna metaforyka Jamesa ClifJorda, R. 48, nr 3/4. 1994c Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. 1991 Kultura masowa a etnograjia, "Rocznik Muzealny" L 4, Włocławek. 1992a "Batman" opowie.l:ć o stworzeniu, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1992b Zohacyć .~wiat: Etnografia wobec filmu i kultury masowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Raj utracony, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Tokarska Bakir Joanna 1990 Interprewcja czyli a $ztuce amropolagii, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. 16 - Lud l. LXXVIII �242 1992 Hermeneutyka Ludowa" 1993 1995 Tomicki Gadamerowska Opuszczone Dałsze ołtarze zamieszkują Konteksty" "Polska ohm.ki, Sztuka Tradycja 1975 (razem z J. Tomicką) Warszawa. 1976 1977 Słowiwiski 1 Projekt Jej znaczenie w kulturze Drzewo wzór nieprze:roczJ'stej, i wartość "Etnografia "Etnografia chłopskiej, życia. Ludowa wizja "Etnografi<l Polska" mit kosmogoniczny, Norma, Sztuka Ludowa" etnografii R. 47, nr 3/4. "Polska Sztuka R. 49, nr l. 1973 w życiu seksualnym Polska" t. 17, z. 2. i człowieka, LSW, ,vwiata t. 20, z. 1. tradycyjnych społeczn().~ci t. 21, z. I. Anthrvp0(Jenesis in Slavonic Jolk heliefs, "Ethnologia Polona" t. 5. Kultura, dziedzictwo, trad.vcja, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. w Polsce, 1981b 1986 hadaniu "Polska demony, losy syna marnotrawnego. Ludowa. Ryszard 1979 1981a w etnograficznpn R. 46, nr 2. Religijno.vć ludowa, wiejskich Polska" w: Etnografia Drogi w za,~wiaty. Materiały Polski. Przemiany do eschalOlo(Jii Aztekó\\', ludowej, t. 2, kulwry ludowej. t. 2, op. rito "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. 1987 Poza społeczelistwem włosów, "Warsztaty 1991 "Polska w pobliżu - hosko.~ci. Przyczynek Sztuka Ludowa" do rozważalI nad symboliką R. 41, nr 1/4. Etnograficzne" Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograjrczlle", "Roeznik Muzealny" t. 4, Włocławek. s. 145-310. Wasilewski Jerzy S. 1975 Kategoria 1978 1979a 1979b 1980 Symbolika - i rytualnej obrotowego wędrować. do piekieł. Podarować koczowniczej. Analiza przestrzeni juri)' mongolskiej. t. 19, z. L Polska" ruchu Po śmierci Podróże w kultur::e przestrzeni "Etnografia z zakresu Szkic Rzecz znaleźć - inwersji, ewologii o szamańskich zguhić .,Etnografia Polska" t. 22, Z. 1. "Teksty" nr 3, 4. LSW, Warszawa. .~wia!cl znaczell, misteriach. -- zb/I.ldzh'. Niektóre kategorie j('zyka symholiczneyo Polska" t. 24, z. 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczysto.vć .. ,Etnografia Polska" t. 31, Z. 1. 1987a Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i Iliepcwno.v(' .. ,Polska Sztuka Ludowa" 1987b R, 41, nr 1/4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi ... , "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1983b Pustelnicy - ludowi świ('ci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1987a Dzie/o Levi-Straussa - dzisiaj, "Lud" t. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy upr<lwiającv muzykę Sokrates, .,Lud" t.71. związanego 1991 Kategorie z opozycjl.l kulwry życie ludowej jako - .~mierć, "Etnografia kategorie elnoyra/lczne, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj, "Polska Sztuka R. 46, nr 2. Chłopi jako "obcy", w: Pożegnanie paradygmatu?, op. cit. 1994 Węglarz S., Burszta W., Stuchliński J. A., Piątkowska K., Buchowski M., Augustynowicz G. Claude livi-Strauss - po latach, "Lud" t. 71, S. 3-126. 1987 1992 Koncept ja Ludowa" �243 Czcslaw Robotycki THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND. A FINISHED PROJECT (Summary) The articles present the history, methodological assumptions and results of investigations of a group of young ethnologists. The group was formed to present their critical opinion on the work of the "traditional" ethnographers, introduce new methodological assumptions and expand the scope of investigations beyond the studies of the so-called folk culture. The concept of the "anthropology of culture in 'Poland" stands for a critical trend in Polish ethnology, limited, however, to a group of scholars who collaborated and accepted each other to some extent. Names of these ethnographers are given in an extensive bibliography. Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2dbe69f8aede05296dc38919bb299a2.pdf bdcb429f997d3c09574cce27afccbc14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2115 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Konkomba - wierzenia i rytuały Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1964 Title A name given to the resource Ziemia w wierzeniach i rytuałach ludu Konkomba z północnej Ghany / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.255-278 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 HENRYK ZIMOŃ SVD Katedra Historii i Etnologii Religii Katolicki Uniwersytet Lubelski ZIEMIA W WIERZENIACH l RYTUAŁACH LUDU Z PÓŁNOCNEJ GHANY KONKOMBA W ponad stuletniej historii systematycznych badań afrykanistycznych udział w poznawaniu kultur i religii ludów i narodów afrykańskich mają również polscy podróżnicy i uczeni. Wśród nich szczególnie znani są: Ignacy Zagiell (Egipt, Etiopia, Afryka Środkowa), Antoni Rehman (Afryka Południowa), Stefan Szolc-Rogoziński (Kamerun), Leopold Janikowski (Gabon), Zygmunt Zaborowski (Madagaskar), Jan Czekanowski (badania antropologiczno-etnograficzne w latach 1907 - 1909 na terenie międzyrzecza Konga i Nilu), Zygmunt SmogOl'zewski (Maghreb), Bronisław Malinowski (Afryka Wschodnia i Południowa), Jan Stanisław Bystroń (Algieria), Roman Stopa (badania etnograficzno-językoznawcze w latach 1935 - 1936 wśród Hotentotów i Buszmenów), Edward Loth (Afryka Wschodnia), Kazimierz Michałowski (Egipt), Andrzej Waligórski (badania nad ludem Luo w Kenii w latach 1946 - 1948) 1 • Oddział Wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizował w dniach 9 - 11 kwietnia 1956 roku we Wrocławiu pierwsze po wojnie seminarium afrykanistyczne 2. Na Uniwersytecie Warszawskim powstało w 1962 roku Studium Afrykanistyczne, a 24 września 1990 roku założono Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne 3. Katedra Historii i Etnologii Religii i specjalizacja religioznawstwa KUL zorganizowały w dniach 19 - 20 listopada 1993 roku w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Lublinie sympozjum naukowe na temat: "K ultury i religie Afryki a ewangelizacja". Było to pierwsze ogólnopolskie spotkanie afrykanistów w KUL, którego celem było lepsze Zob. m.in. A. Grzybowski, Roz'VlI} zaillteresmrmi Afryką w Polsce oraz polskie ośrodki hac/ml .,Przegląd Socjologiczny" t. 19/1, 1965, s. I I i n.: Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, W~CI'P do ecnowalii Aji·yki. Warszawa 1968, s. 33 i n.; Wśród hl/sZU i czarowników. Anr%gia po/skich relacji o ludach Afryki, wybór i komentarz A. Kuczyński, Wrocław 1990. 2 H. GorczYr1ska, Sprawozc/anie z seminarium poświęconego zayadnieniol1l ajrykanislycznym. ,.Lud" t. 43, 1956, s. 497 - 500. 3 S. Strelcyn, Les ellIdes aji'icaines ci I'Unil'ersilie de Varsovie, "Africana Bulletin" t. \, 1964, s. 125 - 132; S. Pilaslcwicz, Polskie Towarzystwo Afrykanisc.vczne, "Przegląd Orientalistyczny" 199 I, nr \.-4, s. 163 i n. I afrykanistycznych, �256 zrozumienie złożonych procesów kulturowych i religijnych kontynentu afrykańskiego oraz integracja polskich afrykanistów i misjologów, z których większość z autopsji zna problemy społeczne, kulturowe, religijne i misyjne określonych grup etnicznych i państw4. Po II wojnie światowej, do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku zainteresowania naukowe w Polsce nie wykraczały zasadniczo poza tereny Maghrebu i Etiopii. Problematyka Czarnej Afryki pojawiła się od 1955 roku najpierw w czasopismach informacyjnych i naukowych, a następnie stała się przedmiotem systematycznych badań naukowych 5. Przegląd bada1'l etnograficznych w Afryce zawiera książka zatytułowana Na egzotycznych szlakach, wydana pod redakcją Leszka Dzięgla w 1987 roku we Wrocławiu przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. O badaniach prowadzonych przez polskich etnologów, antropologów, językoznawców, socjologów, orientalistów i geografów w Afryce informuje A. Kuczy1'lski w pierwszym rozdziale antologii polskich relacji o ludach Afryki 6. Intensywne badania terenowe w ostatnich latach prowadzili: Ryszard Vorbrich - badania etnograficzne nad tradycyjną gospodarką ludu Daba z północnego Kamerunu 7 oraz badania wśród Tuaregów w Maroku, ks. Antoni Kurek OMT - badania religioznawczo-misjologiczne wśród ludu Gidar w Kamerunie8, ks. Henryk Zimo1'l SVD - dwukrotne badania etnoreligioznawcze nad rytuałami i wierzeniami ludu Konkomba z północnej Ghany w szerszym kontekście społeczno ..kulturowym 9. Oceniając polską literaturę afrykanistyczną dotyczącą kultury duchowej, można stwierdzić, iż odczuwa się brak zarówno całościowych i syntetycznych opracowa1'l religii Afryki, jak i szczegółowych monografii religii poszczególnych ludów, opartych na badaniach terenowych polskich etnologów i religioznawców. W pierwszym nurcie najnowszych badań ogólnych mieszczą się opracowania książkowe Stanisława Piłaszewicza 10 oraz wydana w 1994 roku książka 4 Zob. H. Zimoń, Uniwersytecie 5 Grzybowski, poświęcone kultury głównie 6 7 presją tenże: Kulwry Lubelskim, op. cit., zagadnieniom Afryki i religie Afryki "Lud" a ewangelizacja. Sympozjum w Katolickim naukowe t. 76, 1993, s. 320-323. s. Afryki 13·15. Ukazały współczesnej (I. 23, 1969) oraz numer się dwa tomy ,.Przeglądu (t. 19/1, 1(65) i procesom "Przeglądu Socjologicznego" przcobrażcń Orientalistycznego" tradycyjnej (J961, nr 1) zajmujący się problematyką afrykanistyczną. W§ród buszu i czarowników, op. cit., s. 99 - 125. R. Vorbrich, historii Daba - i warunków górale 8 A. Kurek, 9 H. Zim oń, Afrykwlskie Badania pólnocnego ekologicznvch, Wierzenia i obrzfdy rytuały etnareligioznawcze s. 205 - 215. 10 Afrykańska ksima niu krzyża i pólksiężyca. gie Afryki. Ewo/ucja rodzaju. Rodzime wierzeń Gidarów, aorarne wśród Mity Kamerunu. Wrocław gospodarka ludu pólnacnokameruńskiego, na przykladzie ludu i legendy Konkamha w kontaktach tradycyjna w ludów Afryki z islamem Warszawa ludu Konkomha, pólnocnej ludów Afi"yki Zachodniej, reliuie i ,,/ilozofia" rodzimych Afi"ykańska pod 1989. Zachodniej, Warszawa Ghanie, Warszawa Warszawa i chrześcijwlstwem, "Lud" 1988. 1992; t. 75, 1978; W cie1986; Reli- Warszawa 1992. �257 Grzegorza J. Kaczyńskiego 11. Problematyka omawiana w niniejszym artykule sytuuje się w nurcie szczegółowych opracowań religii poszczególnych ludów afryb.i1skich. Sakralność ziemi u ludu Konkomba, wyrażająca się w wierzeniach i rytuałach, była jednym z tematów dwukrotnych badań etnoreiigioznawczych, które przeprowadziłem wśród tego ludu w rejonie Saboby, w Ghanie północno-wschodniej, od lipca 1984 do stycznia 1985 oraz do września 1990 do sierpnia 1991 roku. W czasie obu badań terenowych przebywałem w misji katolickiej Księży Werbistów w Sabobie, centrum ludu Konkomba w Ghanie. Badania prowadziłem wśród pięciu plemion tego ludu: Biczabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom, Bigbem. Zamieszkują one tereny położone stosunkowo blisko Saboby lub wokół niej. W sumie uczestniczyłem osiem razy w rytuałach związanych z duchami ziemi 12. Z literatury przedmiotu ważne są publikacje brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956), który prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do stycznia 1952 roku, oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo w latach 1940 - 1948. Wśród obrzędów związanych z ziemią, rangą i znaczeniem wyróżniają się rytuały spełniane pod koniec pory suchej, tj. przed rozpoczęciem prac polowych oraz nowego cyklu wegetacyjnego i gospodarczego. Rytuały te mają charakter błagalny i przeprowadza się je w sanktuariach ziemi lub w zagrodach. W artykule niniejszym analizuję i interpretuję wierzenia Konkombów o ziemi oraz rytuał odprawiony w sanktuarium ziemi w wiosce Bwagbaln i rytuały zwane "składaniem obiaty ziemi" (hi kpir kiting) spełnione w wioskach Nalogni i Kitiek. Analiza danych faktograficznych zebranych w czasie uczestnictwa w tych rytuałach została uzupełniona interpretacją fenomenologiczną, zmierzającą do zrozumienia i wyjaśnienia ich sensu w wymiarze społecznym i religijnym. l. Wierzenia o ziemi U wielu ludów północnej Ghany ziemię uważa się za żonę nieba. Według Konkombów bóstwo ziemi Kiting jest matką boga Uwumbor13. Znane są im również wyobrażenia dotyczące pary niebo - ziemia. Uwumbor jest synem Czarny chrystianizm. Ze studiów nad ruchami afrochrześcijańskimi, Warszawa 1994. Szerzej na temat metody i tematyki tych badań zob.: H. Zimoń, Etnoreligioznawcze badania Terenowe w,vród ludu Konkomba w północno-wschodniej Ghanie, "Collectanea Theologica" t. 56, fasc. I, 1986, s. 126-132; tenże, Badania etnoreligioznawcze ~dród ludu Konkomba, op. cit., s. 205-215. 13 Należy pamiętać o różnicach dialektalnych języka konkomba. Froelich używa następujących nazw: Kelnik, Wumbor (Woumbor w pisowni francuskiej). Używamy nazw dialektu Biczabobów okolic Saboby: Kiting, Uwumbor. Zob.: A. Langdon, M. J. Breeze, Konkomba-English Likaln-Likpakpaln Dictionary, Tamale, b.r.w., s. 39, 87. II 12 17 - Lud t. LXXVIII �258 bóstwa ziemi Kiting i boga niebiańskiego Kitalangban, który użyźnia ziemię za pomocą deszczu. Zdaniem Froelicha bóg niebiański Kitalangban jest prawdopodobnie Istotą Najwyższą. Powołując się na Froelicha, J. Zwernemann uważa - jeśli nie przyjmiemy wpływu religii chrześcijańskiej - iż bóg Uwumbor albo zajął miejsce dawnego atmosferycznego boga nieba, albo idea boga niebiańskiego uległa przemianie wskutek wpływu innych czynników 14. Zgodnie ze współczesnymi wierzeniami Konkombów Uwumbor jest Istotą Najwyższą, stworzycielem ziemi, nieba, duchów, ludzi i wszystkich rzeczy. Uwumbor jest źródłem i dawcą życia oraz prawodawcą moralnym. Dusza człowieka (mviin) pochodzi od Uwumbor i po śmierci do niego wraca. Imię Uwumbor związane jest etymologicznie ze słowem ubor - władca. Uwumbor bywa utożsamiany również z niebem i uważany jest za dawcę deszczu. Przyjmuje on więc wyraźnie funkcje ojca, boga niebiańskiego Kitalangban 15. W znaczeniu religijnym ziemia jest bóstwem, duchem, źródłem i zasadą życia, płodności, pomyślności i bogactwa. Wyrażenie kiting kee ("ta ziemia") oznacza w dialekcie Biczabobów określony obszar ziemi uprawnej i nieuprawnej, czyli buszu, który mieszkańcy danej wioski mają prawo użytkować, czyli mogą go uprawiać, na nim polować i zbierać, np. owoce drzew czy opał. W aspekcie materialnym termin kiting oznacza ponadto wioskę, miasto, osadę, grunt, rolę, glebę 16. Bóstwo ziemi Kiting, mimo iż jest mniej lub więcej personifikowane, to jednak, zdaniem Froelicha, nie jest boginią. R. S. Rattray twierdzi, iż u ludów północnej Ghany ziemia jest elementem żeńskim i żoną boga niebiańskiego. Opinii tej zaprzecza M. Fortes, który uważa, iż ziemia na tym obszarze, a przynajmniej u ludu Tallensi, nie jest boginią, chociaż utożsamiana jest często z zasadą żeńską 17. Z powodów lingwistycznych J. Zwernemann wyraża wątpliwości co do interpretacji Fortesa. Na podstawie analizy materiałów opublikowanych przez Froelicha nie zgadza się on z jego opinią, uważając ziemię u Konkombów za boginię 18. Wyniki moich badań 14 J.-C Froelich, La tribu Konkomba du Nord Tor/o, Dakar 1954, s. 184; J. Zwernemann, Die Erde in Vorstel/ungswelt und Kultpraktiken del' sudanischen Volker, Berlin 1968, s. 31; tenże, us notions du dieu-ciel chez quelques tribus voltai"qucs, ,.Bulletin de I'Institut Frani;ais d'Afrique Noire" serie B, t. 23, 1961, s. 265. 15 J.-C Froelich, op. cit., s. 180 i n., 184 i n., 221 i n.: tenże, Les Kankomba, les Moha. les Dyl'. w: J.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, I..es populations du Nord-Togo, Paris 1963, s. 149 i n., tenże, Les Konkomha du Nard-Togo, "Bulletin de I'Institut Frani;ais d'Afrique Noire" serie B, t. II, 1949, s. 430, 432. 16 D. Tait. The Konkomba of Northern Ghana, 2nd ed., London 1964, s. 33 (autor używa pisowni keteny ke); M. A. Langdon, M. J. Breeze, op. cit., s. 39, 78. 17 Zob.: R. S. Rattray, Tribes ar che Ashanti Hinterland, vol. 2, Oxford 1932, s. 43; M. fortes, The dynamics of clanship among the Tal/ensi. Being the .first part of all analysis of the social strlleWie of a Trans- Volca tribe, 3rd ed., London 1969, s. 107 przyp. I, s. 175 przyp. I. 18 Zob. J.-C Froelich, Le kinan des Konkomba du Nord-To{lo, "Notes Africaines" t. 80, 1958, s. 104; tenże, Les Konkomba ... , op. cit., s. 150; J. Zwernemann, Die Erde ... , op. cit.. s. 31 i przyp. 1. �259 wskazują na żeński charakter bóstwa ziemi w sensie uniwersalnym. Natomiast lokalne duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają charakter męski lub żeński. Kiting jest bóstwem jednostkowym i uniwersalnym dla wszystkich Konkombów. Pojęcie tego bóstwa i jego kult w sensie uniwersalnym nie ujawnia się obecnie wyraźnie w wierzeniach i obrzędach Konkombów rejonu Saboby. Natomiast każdy ród, a bardzo rzadko lineaż większy, ma sanktuarium ziemi, zwane litingbaln, które symbolizuje i uobecnia lokalnego ducha ziemi, opiekuna wszystkich mieszkańców danego rodu. Bóstwo Kiting o charakterze uniwersalnym manifestuje się więc w wielości duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów Konkombów. Według Froelicha lokalny duch ziemi uważany jest za "żonę" boga Uwumbor. Nie dlatego jednak, iż mają dzieci, lecz z powodu przekazywania przez ducha ziemi bogu Uwumbor próśb wyrażanych i zanoszonych przez kapłana ziemi, a także innych starców rodu w świątyni ziemi 19. Z ziemią związane są określone nakazy i zakazy. Duch ziemi jest gwarantem pokoju, porządku i ładu społeczno-moralnego. Nienawidzi on wszelkich aktów przemocy, niesprawiedliwości, łamania porządku społecznego i przekroczenia określonych zakazów, czyli tabu, które karze brakiem płodów rolnych, głodem, bezpłodnością, suszą, chorobą. Kary ducha ziemi mogą spaść na poszczególnych członków rodu, całą rodzinę lub wszystkich mieszkańców wioski. Aby je powstrzymać oraz naprawić ich skutki, muszą być złożone ofiary przebłagalne. Wylanie krwi na ziemię 20 oraz cudzołóstwo i wszelkie stosunki seksualne w buszu i na ziemi uprawnej (a więc poza zagrodą) kalają i obrażają ziemię21. Duchy ziemi i przodkowie odgrywają ważną rolę w życiu społecznym i religijnym Konkombów. Zdaniem Taita obie te kategorie istot nadnaturalnych łączą się w pojęciu Istoty Najwyższej Uwumbor22. Ziemia jest nie tylko żywicielką i źródłem pożywienia, ale ma charakter patrymonialny, gdyż jest ściśle związana z przodkami, którzy na niej żyli i w niej są pogrzebani 23. Ważność przodków i duchów ziemi w życiu społecznym i religijnym Konkombów wynika z faktu, iż przodkowie gwarantują ciągłość patrylinearnej strukJ.-c. Froelich. La trihu Kallkomba ... , op. cit., s. 187. Tamże, s. 176. Zob. również: K. Dittmer, Die Ober volta-Pro viIIZ, w: H. Baumann (Hrsg.), Die Viiiker Afrikas ulld ihre traditionellen Kulturen, Tl. 2: Ost-, West- und Nordafrika, Wiesbaden 1979, s. 530. 21 J.-c. Froelich, La trihu Kankomba ... , op. cit., s. 113, 137 i n., 145 i n., 181, 184, 187 i n.; tenże, Les Kankomha ... , op. cit., s. 148. Zob. również: M. Manoukian, Tribes of the Northern Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 84 przyp. 4; K. Dittmer, op. cit., s. 530. 22 D. Tait, The territorial pattern and lineage system of Kankomba, w: l. Middleton, D. Tait (Eds.), Tribes without rulers. Studies in African Seqmentary System, 4th ed., London 1970, s. 193. 23 Tamże, s. 193. Iq 20 �260 tury społecznej i wyrażają jedność zmarłych i żyjących członków społeczności lineażowej i rodowej. Duchy ziemi natomiast łączą członków rodu z danym terytorium i uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkiwania i używania zajmowanego terenu. Sanktuarium ziemi uobecnia lokalnego personifikowanego ducha ziemi, który różni się od duchów opiekuńczych (Uwaal, I.m. ngiwaa), którzy mają również charakter lokalny i opiekują się poszczególnymi ludźmi, rodzinami, lineażami i rodami. Duchy ziemi "mieszkają" w sąsiedztwie ludzi, podczas gdy duchy opiekuńcze przebywają najczęściej w buszu, w drzewach, zagajnikach, stawach, rzekach, kamieniach, skałach i na wzgórzach. Wszystkie te przybytki sakralizują całą przestrzeń rodową i zapewniają jej mieszkańcom opiekę, poczucie bezpieczeństwa oraz wsparcie w potrzebach materialnych i duchowych dnia codziennego, a także w nieoczekiwanych, kryzysowych sytuacjach życia indywidualnego i społecznego 24. Duchowi ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi, których opiekunem jest kapłan ziemi. Nazwy "kapłan ziemi" i "właściciel ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne funkcje tego specjalisty rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu Konkomba i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na ogół jeden kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium ziemi 25. Władza i funkcje rytualne kapłana ziemi wypływają z faktu pochodzenia od pierwszego mieszkańca danego terytorium rodowego oraz z "wybrania" przez ducha ziemi. W segmentarnym społeczeństwie Konkombów władza polityczna i religijna sprawowana jest w rodzie przez naczelnika rodu i kapłana ziemi. Kapłan ziemi jest pośrednikiem między ludźmi a istotami nadnaturalnymi oraz opiekunem przybytków i miejsc sakralnych rodu. Spełnia on ściśle określone funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się pewnymi przywilejami. Sanktuarium ziemi jest na terytorium rodu najważniejszym miejscem sakralnym i głównym centrum kultu ziemi. Wyrażając sakralną relację między członami rodu a ich miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności i autonomii rodu 26. Sanktuariami ziemi u Konkombów są najczęściej baobaby, gaje i zagajniki. Pod drzewami, w gajach i w zagajnikach znajdują się 24 Zob. m.in. M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa '1966, s. 361 - 380; W. B. Kristensen, The meaning of religion. Lectures in the phenomenology of religion, 3rd printing, The Hague 1971, s. 357 -376; G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 438-447; J. F. Thiel, Die Bedeutung von Raum und Zeit ais religiose Dimensionen, "Verbum SVD" t. 22, 1981, s. 21, 23 - 26. 25 Zob. J.-c. Froelich, La tribu Konkomba ... , op. cit., s. 186 i n. 26 D. Tait, The political system of Kankomba, "Africa" t. 23, 1953, s. 214; tenże, The Konkomba of Northern Ghana, op. cit., s. 35, 46, 73. Zob. również J. Zwernemann, Die Erde ... , op. cit., s. 196. �261 kamienie ofiarne pełniące funkcję ołtarza, na którym składane są ofiary. Sanktuaria ziemi usytuowane są zwykle blisko zagród lub na granicy ziemi uprawnej i buszu, oddzielając teren żyzny, bezpieczny, święty od obszaru bezpłodnego, niebezpiecznego, świeckiego. 2. Struktura rytuałów spełnianych przed rozpoczęciem prac polowych Kult ziemi Konkombów łączy się przede wszystkim z gospodarką rolną i sezonowymi pracami rolniczymi. Spośród nich takie prace, jak przygotowanie do sadzenia jamów i siewu zbóż oraz żniwa mają szczególną rangę religijną i bogatą oprawę rytalną. Rytuały związane z ziemią odbywają się w dwóch terminach w porze suchej: po żniwach (grudzień-styczeń) i przed rozpoczęciem prac polowych, pod koniec pory suchej (marzec-maj). Pod względem znaczenia rytuały, które odbywają się pod koniec pory suchej, przed rozpoczęciem prac polowych, są ważniejsze. Mają one charakter błagalny, ponieważ prosi się przede wszystkim o deszcz. Rytuały te przeprowadza się w świątyniach ziemi lub w zagrodach. Rytuał spełniony w wiosce Bwagbaln należy do rytuałów odprawianych w sanktuariach ziemi, zwanych litingbaln aatork27. Rytuały drugiego typu zwane są rytuałami "składania obiaty ziemi" (bi kpir kiting). Miejscem tych rytuałów nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony teren, znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub najstarszego mieszkańca rodu. W wiosce Bwagbaln mieszkają członkowie lineażu większego Bwagbatiib z klanu Biczabob. Zgodnie z terminologią Taita klan Biczabob jest klanem przeciwstawnym (contrapuntal clan)28. Dzieli się na dwa lineaże większe: Bikumbwam i Bwagnatiib, których członkowie pochodzą od dwóch różnych przodków. Każdy z tych lineaży większych odgrywa określoną rolę w życiu społecznym i religijnym. W klanach przeciwstawnych kapłan ziemi i naczelnik klanu muszą pochodzić z dwóch różnych lineaży większych. Członkowie lineażu Bikumbwam, z którego pochodzi naczelnik rodu, zwani są "ludźmi naczelnika rodu" (uninkpeldoaniib lub uninkpeldojaab) i mieszkają w przysiółkach Kpapaab i Gbedo w Sabobie oraz w wiosce Tilangben, położonej 1 km na południowy wschód od Saboby, po lewej stronie drogi prowadzącej do Kiteek 29. Członkowie lineażu większego Bwagbatiib, z którego pochodzi kapłan ziemi, zwani są "Iudźmi kapłana ziemi" (utindaananiib lub utindaanjaab). Lineaż 27 "Ofiara w sanktuarium ziemi", etymologicznie od litingbaln - sanktuarium ziemi i kilOrk - ofiara, obiata, ofiarować. Zob.: M. A. Langdon, M. J. Breeze, op. cit., s. 39. 2M Tail wyróżnia Irzy rodzaje klanów: klany przeciwstawne (contrapuntal clans), klany jednorodne (unitary clans) i klany złożone (compound clans). O strukturze społeczej rodów Konkombów zob.: Tail, The Konkomba of Northern Ghana, s. 34 i n., 45; Zimoń, Afrykańskie ryta/y agrarne, s. I 16 i n. 29 D. Tail, The Konkomha Northern Ghana, op. cit., s. 44 i n. or �262 większy dzieli się na dwa lineaże mmeJsze: Kojodo i Nayundo. Protoplastą lineażu większego Bwagbatiib był Kubuu, który miał dwóch synów: pierworodnego Kojo i młodszego Nayun. Lineaż mniejszy Kojodo (jego przodkiem był Kojo) liczy sześć zagród, które znajdują się w wiosce Bwagbaln, usytuowanej 2 km na wschód od Saboby i graniczącej z rzeką Oti. Lineaż mniejszy Nayundo, wywodzący się od przodka Nayun, składa się z 12 zagród. Członkowie tego lineażu mieszkają w przysiółku Kpaliib, w północnej części Saboby. Rytuał przeprowadzono 24 marca 1991 roku w godzinach rannych, w dniu sakpa, który dla członków rodu Biczabob i niektórych innych rodów plemienia Biczabob jest dniem świątecznym (likpaakool). W tym dniu nie wolno pracować w polu 30. Rytuał składał się z następujących cykli rytów: l) ryty w przybytku żeńskiego ducha opiekuńczego, 2) ryty w przybytku męskiego ducha opiekuńczego Fukabinyu, 3) ryty na grobie Mbagra, 4) ryty w sanktuarium ziemi, 5) ryty w polu. Rytuały składania obiaty ziemi odbyły się w wioskach Nalongni i Kiteek. Członkowie rodu Nalatiib z plemienia Biczabob zamieszkują trzy wioski Nalongni, Tima i Dicheen, usytuowane w najbliższym sąsiedztwie Saboby. Ród składa się z jednego lineażu większego, który dzieli się na trzy lineaże mniejsze: Bwarado, Kotiendo i Wajado. Członkowie lineażu Bwarado pochodzą od przodka Bwara i mieszkają w wiosce Toma, która od zachodu graniczy bezpośrednio z Sabobą. Członkowie lineaży Kotiendo (ich przodkiem był Kotien) i Waj ado (pochodzą od przodka Waja) zamieszkują natomiast wioskę Nalongni, leżącą 3 km na zachód od Saboby. Przysiółek mieszkańców lineażu Wajado znajduje się w zachodniej części wioski Nalongni, zwanej Chachakpaab, oddzielonej strefą pól przyzagrodowych od lineażu Kotiendo. Mieszkańcy sąsiedniej wioski Dicheen (usytuowanej 2 km na południowy zachód od Saboby) należą również do lineażu Wajado, gdyż ich przodkiem był Wasaa, młodszy brat Waja 31. 30 Tradycyjny tydzień Konkombów składa się z sześciu dni. Każdemu z dni odpowiada dzień targowy w jakiejś miejscowości w sąsiedztwie. Oto nazwy kolejnych dni tygodnia w okolicach Saboby (w nawiasie miejsce targu): kakang (Sa boba), czampu (Yendi), lamo (Sambul), sakpa (Saangul), kpangeln lub mange (Wapuli, Garimata), biczajala (Demon). Zob. lei.: D. Tait: The Konkomba of Northern Ghana, op. cit., s. 18. 3 [ Zob. genealogię III rodu Nalatiib z wioski Nalongni zamieszczon,! na końcu książki D. Taita (The Konkomba of Northern Ghana). Bwara i Kotien byli synami ojca Ipiin (Kunang) i matki Lomok, a wnukami eponimicznego przodka Utindaaya. Waja i Wasaa byli synami Makpada (młodszego brata Ipiina), którego ojcem był Utindaaya. Kunang i Lomok pełnią funkcję duchów opiekuńczych rodu Nalatiib i czczeni są w dwu różnych zagajnikach, znajdujących się na terytorium rodu. �263 Lineaż Kotiendo w 1991 roku składał Się z 18 zagród. Najstarszym członkiem rodu Nalatiib (uninkpel) i lineażu Kotiendo był Ubindam, niemal około osiemdziesięcioletni starzec. Z powodu braku kapłana ziemi pełnił równocześnie jego funkcje. Uroczystość odbyła się rano 4 maja 1991 roku. Zgodnie z tradycyjnym sześciodniowym kalendarzem był to dzień lamo, a więc drugi dzień po dniu targowym w Sabobie (kakang)32. W sumie 21 osób uczestniczyło w rytuale. który rozpoczął się o godz. 9.30 w zagrodzie Tindaana, zmarłego kapłana ziemi. Składał się on z czterech części: I) ryty na polu przyzagrodowym, 2) modlitwy Ubindama i Yangana, 3) ryty na grobie Tindaana, 4) ryty na dziedzińcu zagrody. Uroczystości składania obiaty ziemi w wiosce Kiteek odbyły się 5 i 6 maja 1991 roku, czyli w dniach zwanych w tradycyjnym sześciodniowym kalendarzu Konkombów sakpa i kpangeln (lub mange), a przypadających w trzecim i czwartym dniu po targu w Sabobie. Wioska Kiteek jest położona 3 km na południowy wschód od Saboby. Zamieszkuje ją ród Binangmam z plemienia Biczabob. Ród dzieli się na dwa przeciwstawne lineaże: Kotodo i Yachado. Mieszkańcy lineażu większego Kotodo nazwani są "ludźmi kapłana rodowego" (utindaananiib lub utindaanjaab). Lineaż większy dzieli się na dwa lineaże mniejsze: Japulkdo i Jangando. Przodkiem eponimicznym lineażu większego Kotodo był Koto. Lineaż mniejszy Japulkdo Uego protoplastą był Japulk33) liczył w 1991 roku dziesięć zagród, a lineaż mniejszy Jangando (przodek Jangan) - pięć zagród. Bigrumi, najstarszy członek lineażu większego Katodo i mieszkaniec lineażu mniejszego Japulkdo, pełnił funkcję kapłana ziemi mającego pieczę nad sanktuarium ducha ziemi, zwanego Waapu. Ponieważ Waapu była żoną Koto, przodka eponimicznego lineażu większego, dlatego duch ziemi ma w Kiteek wyraźnie charakter żeński 34. Mieszkańcy lineażu większego Yachado nazwani są "ludźmi naj starszego mieszkańca rodu" (uninkpeldoaniib lub uninkpeldojaab). Nazwa lineażu Yachado pochodzi od przodka eponimicznego Vacha. W 1991 roku lineaż Yachado liczył trzy zagrody. Uroczystości składania obiaty ziemi w wiosce Kiteek miały charakter dwuczęściowy i składały się z następujących cykli rytów: I) rytuał na dziedzińcu zagrody (odbył się 5 maja 1991 roku), 2) obrzędy w sanktuarium Ziemi, 32 W dniach lamo i sakpa (trzeci dzień po dniu targowym w Sabobie) odbywa się wiele uroczystości rytualnych wśród rodu Nalatiib i innych rodów plemienia Biczabob. 33 Japulk był najstarszym synem Koto, a Jangan był drugim z kolei synem Koto. -'4 Sanktuarium żeńskiego ducha ziemi znajduje się w zachodniej części wioski, na skraju pól przyzagrodowych, w niewielkim oddaleniu od zagród lineażu mniejszego Jangando, �264 3) ryty w przybytku ducha Chain, 4) ryty w przybytku ducha Kpambul (trzy ostatnie cykle obrzędów odbyły się 6 maja 1991 roku). Charakterystycznym elementem, wspólnym dla rytuałów składania obiaty ziemi w Nalongni i Kiteek, było miejsce tych rytuałów, a mianowicie zewnętrzny dziedziniec zagrody. W wiosce Nalongni był to dziedziniec zagrody zmarłego kapłana ziemi, a w Kiteek - dziedziniec zagrody naj starszego żyjącego członka lineażu większego Kotodo, który pełni funkcję kapłana ziemi. Na dziedzińcu każdej z tych zagród odbył się zasadniczy cykl rytuału składania obiaty ziemi. Ten cykl rytów, mimo iż miał charakter podstawowy, nie stanowił całości rytuału. Rytuał składania obiaty ziemi w Nalongni rozpoczął się i zakończył w ciągu jednego dnia. W wiosce Kiteek trwał dwa dni. O ile w pierwszym dniu miał on charakter wspólnotowy i ponad rodowy, to w drugim dniu - spełniony był prywatnie w imieniu całej wspólnoty rodowej. Odprawiono ryty w sanktuarium ziemi ducha Waapu i w dwóch przybytkach duchów Chain i Kpambul, duchów opiekuńczych rodu Binangmam. 3. Wymiar społeczny i religijny rytuałów W życiu społeczności Konkombów analizowane rytuały mają doniosłe znaczenie społeczne i religijne, które kolejno omówimy w sposób skrótowy. Mimo ograniczonego zasięgu stosunków społecznych i politycznych segmentarnego społeczeństwa Konkombów, rytuały w wioskach Bwagbaln, Nalongni i Kiteek zgromadziły znaczną liczbę starców. Nie licząc mieszkańców wioski Bwagbaln, w rytuale uczestniczyło 14 przedstawicieli lineaży większych i rodów z Saboby, Tilangben, Nalongni, Kiteek, Bwakul (Ghana) oraz Yaborpu i Lagee (Togo). Było to bez wątpienia największe zgromadzenie rytualne starców o zasięgu ponadrodowym, w którym mogłem uczestniczyć w czasie badań wśród Konkombów. Spośród rytuałów odbywających się w sanktuariach ziemi, rytuał w Bwagbaln zajmuje w świadomości członków części plemienia Biczabob miejsce centralne. Sanktuarium ziemi w Bwagbaln ma charakter ponad rodowy dla pięciu rodów plemienia Biczabob, zamieszkujących Sabobę i tereny bezpośrednio z nią graniczące. Jest ono symbolem jedności i specjalnych więzi między członkami rodów Biczabob, Nalatiib, Bumwateeb, Binangmam i Bwakutiib. W przekonaniu członków tych rodów "świątynie ziemi są - jak wyraził to starzec Mapula z Nalongni - bliźniakami, z których najstarszym jest świątynia ziemi z Bwagbaln". Wszystkie inne sanktuaria ziemi Konkombów mają zasadniczo charakter rodowy. Odnosi się to do wszystkich innych rodów plemienia Biczabob, mieszkających w Ghanie i Togo, oraz rodów takich znanych mi plemion, jak Nakpantiib, Binalob, Bigbem i Bimonkpom. �265 Lineaż Bwagbatiib jest odpowiedzialny za świątynię ziemi. Dlatego też członkowie tego lineażu, zgodnie z porządkiem starszeństwa, odegrali najbardziej aktywną rolę w rytuale spełnionym w wiosce Bwagbaln. Byli nimi: IIabur, Singbaan i Gmajir. Jako najstarszy członek lineażu, Ilabur pełni oficjalnie funkcje kapłana ziemi. Ponieważ mieszka w przysiółku Kpaliib w Sabobie, przekazał Singbaanowi, najstarszemu mieszkańcowi wioski Bwagbaln, funkcję opiekuna sanktuarium. Gmajir jest drugim co do wieku mieszkańcem Bwagbaln i synem Mbagra, ostatniego instalowanego kapłana ziemi rodu Biczabob. Mieszkańcy wioski Bwagbaln przekazali na cele ofiarne dziewięć sztuk drobiu, barana i kozła oraz przeznaczyli znaczną część sorga do warzenia piwa. IIabur z Kpaliib przesłał również pewną ilość sorga na ten cel. Lineaż większy Bikumbwam związany jest z lineażem Bwagbatiib więzami wspólnoty rodowej (unibuan). Jako członkowie tego samego rodu Biczabob, przedstawiciele starszyzny z przysiółka Kpapaab z Saboby i z Tilangben już 25 lutego przysłali pewną ilość sorga do warzenia piwa. O randze więzów rodowych świadczy obecność pięciu mężczyzn w rytuale w Bwagbaln, a mianowicie dwóch z przysiółka Kpapaab, dwóch z Tilangben i jednego z Gbedo. W Nalongni zebrało się 14 starców i siedmiu młodszych mężczyzn, a w Kiteek 12 starców, nie licząc kobiet, młodzieży i dzieci. Dużą liczbę zebranych mężczyzn w Nalongni można wytłumaczyć stosunkowo dużą liczbą zagród znajdujących się w wiosce (18 zagród w lineażu Kotiendo i pięć w lineażu Wajado). Choć liczba zebranych mężczyzn w Nalongni była większa niż w Kiteek, to jednak rytuał w Nalongni miał ograniczony zasięg lineażowy i rodowy. Jedynym uczestnikiem rytuału spoza rodu Nalatiib był Nakpabu z Bwagbaln, który przyniósł kurczaka od Singbaana, naj starszego mieszkańca wioski. Nie było przedstawiciela rodu Bumwateeb z Kumwateek 35. W przeciwieństwie do rytuału w Nalongni rytuał w wiosce Kiteek miał zasięg ponadrodowy, co jest rzadko spotykane w segmentarnym społeczeństwie Konkombów. Na 12 obecnych starców aż pięciu pochodziło z innych rodów i lineaży większych. Byli to: Basuba z rodu Bikujom, Bajapuu i Chulada z rodu Nalatiib, Jambuja z Iineażu większego Bikumbwam, Ubanyal z lineażu większego Bwagbatiib (obaj z rodu Biczabob). Ponadrodowy charakter rytuału w Kiteek porównywalny jest z rytuałem w wiosce Bwagbaln, w którym uczestniczyło ponad 20 starców z rodów Biczabob, Nalatiib, Binangmam, Bwakutiib. W obu tych rytuałach a zasięgu ponadrodowym zabrakło przedstawiciela rodu Bumwateeb z Kumwateek. Najbardziej aktywną rolę w rytuałach składania obiaty ziemi pełnili członkowie tych lineaży, które są odpowiedzialne za przeprowadzenie rytuałów 35 Ljn~aż większy I3wagbatiib z Bwagbaln i ród Bumwatceb z Kumwateek łączą więzy partnerstwa rytualnego z rodem Nalatiib. Wioska Kumwatcek jest położona 2 km na północ od S~h()hv. �266 w imieniu całego rodu. W wiosce Nalongni lineaż mniejszy Kotiendo pełni tę funkcję z racji starszeństwa. Ubindam jest bowiem najstarszym członkiem rodu Nalatiib, i z tej racji pełni równocześnie funkcję kapłana ziemi. Aż dziesięciu gospodarzy zagród lineażu Kotiendo uczestniczyło w rytuale, nie licząc młodszych mężczyzn. Większość z nich przyniosła po sztuce drobiu ofiarnego, a ponadto na starszyźnie lineażu z Ubindamem na czele spoczywał obowiązek przygotowania piwa. Zgodnie z prawem starszerlstwa rytuał rozpoczął oficjalnie Ubindam modlitwą wstępną. Ze względu na podeszły wiek, siedząc przypatrywał się innym czynnościom rytualnym, które w jego imieniu wykonywali Weinjimi i Ujaka-udo, starcy z lineażu Kotiendo. Zgodnie ze strukturą klanu przeciwstawnego Binangmam z Kiteek, członkowie lineażu większego Kotodo są odpowiedzialni za świątynię ziemi i obrzędy z ziemią związane. Pierwsza część rytuału odbywała się na dziedzińcu zagrody Bigrumi, seniora lineażu większego Kotodo i lineażu mniejszego Japulkdo. Bigrumi, będąc fizycznie bardzo sprawnym starcem, wykonywał też wszystkie czynności rytualne. Jest rzeczą znamienną, iż uczestniczący w rytuale Unyaan i Basuba, starsi od niego przedstawiciele lineażu większego Yachado i rodu Bikujom, ani razu nie przemawiali w czasie rytuału. Następnego dnia Bigrumi spełniał również wszystkie ryty w sanktuarium ziemi i w dwóch przybytkach duchów opiekuńczych. W rytuale na dziedzińcu zagrody uczestniczyło aż siedmiu gospodarzy zagród lineażu mniejszego Japulkdo. Wszyscy oni przynieśli na cele ofiarne po sztuce drobiu. Nieobecny z powodu choroby starzec Mewiin także przekazał kurczaka. Mananyi i Tagar przysłali ponadto po garnku piwa do zagrody Bigrumi. Z lineażu mniejszego Jangando w rytuale uczestniczyli gospodarze czterech zagród. Nlembi, najstarszy członek lineażu, przysłał garnek piwa do zagrody Bigrumi oraz przyniósł dwa kurczaki. Trzech innych gospodarzy przyniosło po jednym kurczaku. Następnego dnia Nlengoon, przedstawiciel lineażu mniejszego Jangando, towarzyszył Bigrumi w sanktuarium ziemi oraz w przybytkach duchów ChaIn i Kpambul. Oprócz członków lineaży Kotiendo i Kotodo w rytuałach składania obiaty ziemi mniej lub bardziej aktywnie uczestniczyli członkowie lineaży, których łączą z Kotiendo i Kotodo więzy wspólnoty rodowej (unihaan). Chodzi o członków lineaży mniejszych Bwarado i Wajado z rodu Nalatiib oraz o członków lineażu większego Yachado z rodu Binangmam. Yangan z Oicheen, najstarszy członek lineażu Wajado, przemówił na początku rytuału składania obiaty ziemi jako drugi, po Ubindamie, naczelniku rodu. Kofi, senior lineażu Wajado z Nalongni, przemówił pierwszy na polu przyzagrodowym oraz złożył ofiary z piwa i z krwi kurczaka nad grobem Tindaana. Po modlitwach wypowiedzianych przez Weinjimi i Ujaka-udo, którzy przemawiali w imieniu Ubindama, na zewnętrznym dziedzińcu zagrody ofiary z piwa i krwi z 13 sztuk drobiu złożył Kofi. On też zakończył cykl rytów modlitwą oraz rozlaniem wody po zagrodzie. W porównaniu z główną rolą Kofiego, przedstawiciela �267 lineażu Wajado, udział w rytuale Chulady, reprezentanta lineażu mniejszego Bwarado z Toma, ograniczył się do biernego asystowania w rytach spełnionych nad grobem Tindaana i na dziedzińcu zagrody. Yangan, Kofi, Ngmandar z lineażu Wajado przynieśli po kurczaku. Z Iineażu Bwarado kogucika przekazał Uniyaan, a Chulada zamiast kurczaka dał 100 cedis. Członkowie Iineaży Wajado i Bwarado nie przysłali do zagrody Ubindama ani gotowego piwa, ani też potrzebnego do jego warzenia sorga. Gospodarze wszystkich trzech zagród lineażu większego Yachado uczestniczyli biernie w rytuale składania obiaty ziemi, na dziedzińcu zagrody w Kiteek. Unyaan i Bidil (mieszkają w jednej zagrodzie) oraz dwaj inni gospodarze zagród, Tagbii i Unibomo, przynieśli po kurczaku, a Unyaan i Tagbii przysłali po jednym garnku piwa do zagrody Bigrumi. Rytuał zakończył najmłodszy gospodarz zagrody z lineażu Yachado, Unibomo, który wypowiedział okolicznościową modlitwę oraz rozlał wodę na dziedzińcu. W rytach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych ChaIn i Kpambul uczestniczył Ntebi, syn Unyaana z lineażu większego Yachado. Jako delegat ojca dołączył do starców Bigrumi i N\engoon z opóźnieniem i dlatego nie asystował im w sanktuarium ducha ziemi Waapu. Poza więzami wspólnoty rodowej ważną rolę w życiu społecznym i religijnym Konkombów odgrywają więzy rytualne istniejące między lineażami większymi należącymi do różnych rodów, a także między rodami (mantotiib). Więzy te wzmacniają i stabilizują poczucie przynależności rodów do tej samej grupy plemiennej oraz wiążą pewną liczbę rodów między sobą. Partnerstwo rytualne spełnia więc w segmentarnym społeczeństwie Konkombów ważne funkcje integrujące. W rytuale w Bwagbaln uczestniczyli: Balaween, przedstawiciele rodu Nalatiib z Nalongni, związanego więzami rytualnymi z lineażem większym Bwagbatiib oraz BidiI, przedstawiciellineażu większego Yachado z Kiteek, związanego więzami rytualnymi z lineażem większym Bikumbwam. Obaj przedstawiciele przynieśli po kurczaku jako dar od naj starszego mieszkańca rodu i lineażu większego. Przedstawiciele tych grup etnicznych modlili się w czasie składania obiaty z piwa duchowi ziemi Naapaa. Ilabur przemawiał w imieniu nieobecnego delegata rodu Bumwateek, związanego więzami rytualnymi z lineażem Bwagbatiib. Delegatem Singbaana z lineażu większego Bwagbatiib był Nakpabu, który od niego przyniósł do Nalongni kurczaka ofiarnego. W rytuale w Kiteek uczestniczyli jako partnerzy rytualni: Basuba, starzec rodu Bikujom (partner rytualny lineażu większego Kotodo) i Jambuja z wioski Tilangben, delegat seniora Tibwarmo z lineażu Bikumbwam (partner rytualny lineażu większego Yachado). Tylko Basuba przyniósł kurczaka. Bigrumi, najstarszy członek lineażu większego Kotodo z Kiteek i pełniący funkcję kapłana ziemi, uczestniczył w rytuale w Bwagbaln ze względu na więzy przyjaźni istniejące między lineażem Kotodo a lineażem Bwagbatiib. Wyrazem �268 przyjaźni był kurczak, przyllleslony przez Bigrumi. Z lineażu większego Bwagbatiib z wioski Bwagbaln uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi w Kiteek Ubanyal, syn Singbaana, seniora wioski. Był on delegatem ojca, który przekazał przez syna kurczaka ofiarnego. Wzajemna obecność przedstawiciela lineażu większego Bwagbatiib, który jest odpowiedzialny za sanktuarium ducha ziemi Naapaa i przedstawiciela lineażu Kotodo, odpowiedzialnego za sanktuarium ducha ziemi Waapu w Kiteek, jest ważna ze względu na więzy przyjaźni (kidżonjaan lub kidżotiik) istniejące między lineażami większymi Bwagbatiib i Kotodo. Żeński duch ziemi Waapu z Kiteek jest uważany za "żonę" męskiego ducha ziemi Naapaa z Bwagbaln. Z racji więzów sąsiedzkich w rytuale w świątyni ziemi w Bwagbaln uczestniczył Majar z Bwakul. Z powodu mniejszego znaczenia więzów sąsiedzkich, nie przyniósł on kurczaka ofiarnego. W rytuale składania obiaty ziemi w Kiteek uczestniczyli Bajapuu (naj starszy syn Ubindama) z lineażu Kotiendo z Nalongni i Chulada z lineażu Bwarado z Toma. Bajapuu przyniósł kurczaka ofiarnego. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie, dlaczego przedstawiciel wioski Kiteek nie uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi w Nalongni. Bigrumi wiedział o terminie tego rytuału, gdyż on i Balaween przybyli 2 maja na stację misyjną w Sabobie, aby mnie zaprosić do uczestnictwa w obu rytuałach. Analizowane rytuały sankcjonują i integrują system społeczny oparty na pokrewieństwie oraz na więzach rodowych, rytualnych, przyjacielskich i sąsiedzkich. Rytuał w Nalongni miał zasadniczo zasięg lineażowy i rodowy. W tym względzie jest on podobny do wielu innych rytuałów, jak np. rytuałów dożynkowych, rytuału wprowadzenia na urząd kapłana ziemi czy niektórych rytuałów spełnianych w sanktuariach ziemi. Ponad rodowy charakter rytuału w świątyni ziemi w Bwagbaln i w wiosce Kiteek zasługuje na szczególne podkreślenie. Plemię nie jest grupą rytualną. Konkombowie nie praktykują bowiem rytuałów plemiennych, obowiązujących wszystkich członków lub przedstawicieli wszystkich rodów danego plemienia. Rytuały podtrzymują stabilność porządku społecznego i autorytet starszyzny. Czynności rytualne sprawują najstarsi mieszkańcy wiosek lub ich delegaci, zgodnie z prawem starszeństwa. Wykonywanie czynności rytualnych jest jednym ze źródeł autorytetu i prestiżu społecznego oraz wyrazem sprawowania władzy 36. Stosunkowo duży udział w rytuałach mężczyzn ze społeczności lokalnej i lineaży należących do jednego rodu w wiosce Nalongni oraz przedstawicieli innych lineaży i rodów w wioskach Bwagbaln i Kiteek akcentuje i wzmacnia solidarność grupową - lineażową, rodową i ponad rodową. Aktywny udział starców i delegatów lineaży i rodów sąsiedzkich w rytuale w Bwagbaln wyrażał 36 Zob.: D. Tail, The political system ... , op. cit., s. 216; E. L. Mendosa. Tile politics of divinatioll. A processual view ofreactions to illness and del:iance amollg the Sisala o{Norlhern Ghana. Berkeley 1982, s. 12, 166, 198, 203 i n. �269 się w modlitwach wypowiadanych kolejno przez poszczególnych przedstawicieli w czasie składania obiaty z piwa. Oprócz wymiaru społecznego analizowane rytuały składania obiaty ziemi mają również znaczenie religijne. Rytuały te jako symboliczny system znaczeń i komunikacji umożliwiają kontakt człowieka i społeczności z rzeczywistością transcendentną. Przez słowa, gesty, przedmioty i działania symboliczne rytuały składania obiaty ziemi przekazują prawdy religijne, normy i wartości, które określają zachowania ludzkie, integrują grupy rodowe i lineażowe i są podstawą ich interakcji. Rytuały są ponadto nośnikami stanów emocjonalnych, przeżyć oraz oczekiwań jednostek i społeczności37. Rytuały składają się z kilku grup rytów, w których wyróżniamy dwie lub trzy fazy: a) modlitwy połączone ze złożeniem obiaty z piwa, b) modlitwy towarzyszące ofiarom z drobiu, kozła i barana, c) modlitwy związane z wylaniem piwa na kamień i czarki gliniane oraz z ofiarami z wnętrzności i wątroby drobiu. Niektóre cykle rytów składają się tylko z dwóch faz: obiaty z piwa i krwawych ofiar. Fakt ten świadczy o zaniku w ostatnich dziesięcioleciach trzeciej fazy i modyfikacji samej struktury różnych rytuałów (m.in. rytuałów żniwnych). D. Tait potwierdza istnienie rytu fazy trzeciej w początkach lat pięćdziesiątych 3R. Wyniki drugich badań w latach 1990 - 1991 pozwalają stwierdzić, iż zanik fazy powtórnego składania obiaty z piwa lub wody jest częstszy u plemienia Biczabob. Plemiona Nakpantiib i Binalob również obecnie praktykują częściej tę fazę w różnych rytuałach. O znaczeniu religijnym rytuałów składania obiaty ziemi świadczą adresaci modlitw i ofiar, treść modlitw i składane ofiary. Adresatami modlitw są: bóg Uwumbor, duchy ziemi, duchy opiekuńcze rodu, duchy buszu, duchy bliźniąt, przodkowie. Bóg Uwumbor nie był ani razu wspomniany podczas rytuału w Bwagbaln. Był on natomiast trzy razy wspomniany przez starca Bigrumi z Koteek w czasie spełniania rytuału o charakterze prywatnym w świątyni ziemi, w przybytku ducha ChaIn oraz w przybytku ducha Kpambul. Należy dodać, iż w czasie wspólnotowego rytuału składania obiaty ziemi w NaJongni i Kiteek bóg Uwumbor nie był ani razu wspomniany. Analiza różnych rytuałów wy37 V. Turner, The .lurest of symbols. Aspects of Ndembu ritual, 7th printing, Ithaca 1986, s. 29, 32; tenże, Symbolic studies, "Annual Review of Anthropology" t. 4, 1975, s. 155 i n.; H. Zimoń, Buddyjska architektura sakralna i jej symbolika w starożytnych Indiach, w: Dni Buddyjskie. (Materialy z sesji naukowej), pod red. E. Śliwki SVD i M. Brześcińskiego SVD, Pieniężno 1990, s. 227 -229. Zob. również: A. Zajączkowski. Czarna Afryka wczoraj i dziś, Warszawa J 980, s. 97; B. C. Ray, A/'rican religions. Symbol, ritual, and community, Englewood Cliffs 1976, s. 78. 3M D. Tait, The place uf lihation ill Konkomha ritual, "Bulletin de l'Institut Franc,;ais d'Afrique Noire" sćrie B, l. 17, 1955, s. J 69, 172. �270 kazuje, iż bóg Uwumbor jest rzadko wspomniany w modlitwach, a jeżeli jest, to zawsze obok innych istot nadnaturalnych 39. Uniwersalne bóstwo Kiting manifestuje się w wielości lokalnych duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów Konkombów. Duchom ziemi płci męskiej lub żeńskiej oddaje się cześć w sanktuariach ziemi. Duch ziemi Naapaa w Bwagbaln i duch ziemi w wiosce Nalongni, zwany Nalotingbann (duch sanktuarium ziemi w Nalongni), są męskie, a duch ziemi Waapu z Kiteek ma charakter żeński 40. W poszczególnych wioskach na pierwszym miejscu wspomniano ducha ziemi danej wioski, w której odbywał się rytuał, a następnie duchy ziemi czterech rodów usytuowanych wokół Saboby. W sumie wymieniano duchy ziemi pięciu rodów (Biczabob, Nalatiib, Binangmam, Bumwateeb, Bwakutiib), które sanktuarium ducha ziemi Naapaa z Bwagbaln uważają za najstarsze i najważniejsze 41. Spełnienie rytuału w Bwagbaln poprzedza przeprowadzenie rytuałów związanych z ziemią w zagrodach i w świątyniach ziemi w wioskach Nalongni, Kumwateek, Kiteek i Bwakul. Z treści modlitw wynika wyraźnie, że odprawienie rytuału w świątyni ducha ziemi Naapaa jest warunkiem rozpoczęcia prac polowych w nowym sezonie agrarnym. Wyraźnie zaakcentował to Gmajir w momencie zetknięcia głowy barana ofiarnego z kamieniem, mówiąc: "Duchu ziemi Naapaa, strzeż nas, kiedy pracujemy w polu. Ofiarujemy ci tego barana. Skoro go przyjmiesz, nic dozwól zmarnować się żadnej sadzonce jamu. Niech z jednej sadzonki będzie wiele jamów. Chcemy szczęścia. Sprawując ten ryruał, umożliwiamy ludziom rozpoczęcie prac polowych. Jeżeli tego nie dokonamy, to chłopi nic będą mogli rozpocząć prac polowych. Duchu opiekuńczy Kituusaakpeng42, chcemy rozpocząć pracę w polu". W czasie rytuału składania obiaty ziemi w Nalongni wspomniano również ducha ziemi rodu Binalob z N-nalog z racji więzów rytualnych, a w Kiteek ducha ziemi z wioski Dokondo z racji bliskiego sąsiedztwa 43. Kult opiekuńczych duchów rodowych spełnia ważną rolę w życiu religijno-obrzędowym Konkombów. Łączy się on z kultem ziemi. Cykle rytów odbywają się często w przybytkach duchów rodowych przed rytuałami związanymi bezpośrednio z ziemią i spełnianymi w santuariach ziemi czy w zagrodach lub też po tych obrzędach. O hogu Uwumbor zob.: H. Zimoń. Afrykańskie ry/ualy agrarne ... , s. 47, 92 - 94, 105. 122. 40 Zob. H. Zim oń, Sanktuarium ziemi _. cen/rum kultowe ludu Konkomha IV pIjlnocnej Ghanie, "Roczniki Teologiczne" t. 40, 1993, s. 26-28. 41 Tamie, s. 29. 42 Kituusaakpeng jest drugim imieniem ducha Tutal, który jest duchem opiekuńczym rodu Biczabob. 43 Ród Binalob z N-nalog należy do plemienia Binalob i łączą go więzy partnerstwa rytualnego z rodem Nalatiib. Wioskę Dokondo. usytuowaną na południowy zachód od Kiteek, zamieszkują członkowie plemienia Nakpantiib. 39 107, �271 Na pocz<!tku rytuału w Bwagbaln odprawiono cykle rytów w przybytkach żeńskiego ducha opiekuńczego i męskiego ducha opiekuńczego Fakabinyu. Zgodnie z opinią starców ryty w tych dwóch przybytkach duchów opiekuńczych muszą koniecznie poprzedzać główny rytuał w świątyni ziemi. Duch żeński jest opiekunem Iineażu większego Bikumbwam, a męski duch Fukabinyu - Iineażu większego Bwagbatiib. Ceremonie w przybytkach tych dwóch duchów opiekuńczych podkreślają jedność wspólnoty rodu Biczabob, składającego się z dwóch Iineaży większych Bikumbwam i Bwagbatiib. Przedłużeniem i uzupełnieniem rytuału w Bwagbaln były rytuały odprawione rano następnego dnia, 25 marca 1991 roku, w przybytkach duchów opiekuńczych rodu Biczabob, jak: Libuye, Libukpil, Kpambo i Taloo. Wszystkie rytuały odprawione w przybytkach duchów opiekuńczych podkreślają łączność ducha ziemi z duchami opiekuńczymi. Podobnie jak w wiosce Bwagbaln, tak i w Kiteek przedstawiciele rodu Binangmam spełnili następnego dnia obrzędy w sanktuarium ziemi i w dwóch przybytkach duchów ChaIn i Kpambul, duchów opiekuó.czych rodu Binangmam. Inną kategorią istot nadnaturalnych, które wzywa się w rytuałach składania obiaty ziemi, stanowią duchy buszu (bininkpiib lub hiponib), nie mające stałych cech dobra i zła. Według wierzeń Konkombów jest to specyficzny rodzaj psotnych duchów, które mieszkają w buszu i mogą szkodzić ludziom, sprowadzając bezpłodność i różne choroby, zwłaszcza natury psychicznej. Duchy te są płci męskiej i żeńskiej, wchodzą w związki małżeńskie i mają dzieci. Celem pozyskania przychylności duchów buszu wzywa się je w modlitwach i składa się im ofiary44. W rytuałach składania obiaty z piwa wzywano kilka razy duchy bliźniąt, które są symbolizowane przez takie przedmioty, jak garnki z tykwami służącymi jako przykrywki lub tykwy. Bliźnięta znajdują się w specjalnej relacji do duchów płodności. Stosunek ludów afrykańskich do bliźniąt jest ambiwalentny. Wzbudzają one radość jako symbol płodności, a także obawę, gdyż uważane są za niebezpieczne i nienormalne. Biczabobowie cieszą się z narodzin bliźniaków. Według Froelicha z podobnym stosunkiem do bliźniąt spotykamy się u plemienia Bimonkpom i ludu Komba. Zdaniem H. A. Blaira plemiona Binafiab i Bimonkpom (wbrew poglądowi Froelicha) obawiają się bliźniąt, uznając jedno z dzieci za dziecko duchów buszu45. W rytuale spełnionym w sanktuarium ziemi w Bwagbaln nie wzywano ani duchów buszu, ani duchów bliźniąt. H. Zimoń, Afrykańskie rytuały agrarne ... , op. cit., s. 123 i n. H. A. Blair. Some rrihes of the Konkomha (maszynopis, cyt. za: M. Manoukian, op. cit., s. 74); J.-c. Froelich, La trihu Kankomba ...• op. cil., s. 158 i n.; H. Zimoń, Afrykańskie rytuały awarne ... , op. cit., s. 124 i przyp. 42 (s. 129 i n.). ",4 ",5 �272 W modlitwach towarzyszących obiatom z piwa i krwawym ofiarom we wszystkich trzech rytuałach wspomniano duchy przodków (jadżatiib, l.p.jadża). Przodkowie uważani są za ciągle obecnych i żywych członków społeczności, w której życiu biorą aktywny udział i wpływają na losy żyjących. O więzi tzw. żywych zmarłych z żyjącymi świadczą dwustopniowe obrzędy pogrzebowe (pochówek i pogrzeb wtórny), które umożliwiają zmarłym przejście do krainy przodków i osiągnięcie statusu przodka. Cześć oddawana przodkom wynika z pozycji, jaką zajmują jednocześnie na tym i na tamtym świecie. Według wierzeń Konkombów i innych ludów północnej Ghany przodkowie mogą ludziom również szkodzić, jeżeli zostali pochowani niewłaściwie i byli źle traktowani przed śmiercią, oraz jeśli nie składa się im odpowiednich ofiar46. W modlitwach towarzyszących ofiarom wspominani są prawie wyłącznie przodkowie rodów Biczabob, Nalatiib i Binangmam. Jedyny wyjątek stanowi przodek Tamanja z rodu Bikujom, związanego więzami partnerstwa rytualnego z rodem Binangmam. Jego wnuk, Basuba, uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi na dziedzińcu zagrody w Kiteek. Ograniczony zasięg rodowy wzywanych przodków wypływa z segmentarnej i partylinearnej struktury społecznej Konkombów, w której pamięta się tylko własnych, rodowych przodków, zwłaszcza męskich. Genealogie Konkombów mają zasięg ograniczony, nie przekraczający zwykle pięciu generacji47. Pamięta się prwdków najbliższych (ojca, dziadka i ich braci) oraz praprzodków, czyli przodków eponimicznych lineaży większych i mniejszych. Treść modlitw obejmuje wszystkie sfery i potrzeby indywidualnego i wspólnotowego życia. Modlitwy towarzyszące składaniu obiat z piwa oraz ofiar krwawych mają charakter błagalny, w których prosi się o deszcz, liczne potomstwo, dostatek pożywienia, płodność, pomyślność, zamożność, obfitość ryb, spokojny sen, szczęśliwy uśmiech, zdrowie, zgodę i jedność w wiosce, radość, szczęście, wszelką pomyślność, moc, dobroć i przychylność ziemi, dobro, przyjaciela, narzeczoną, powinowatego, zgodę wszystkich mieszkańców wioski Kiteek z białym człowiekiem i pomoc dla niego, pomoc dla wróżbitów we wróżeniu, pieniądze na zakup ciężarówek dla tych, którzy pracując przebywają poza wioską Kiteek, wolność od różnych kłopotów, huraganu, złej rzeczy, nieszczęść i niebezpieczeI1stw oraz obronę przed jadowitymi żmijami. Najczęściej modlono się o potomstwo, dostatek pożywienia, wolność od kłopotów, a zwłaszcza o deszcz. Częstym prośbom o deszcz towarzyszyły życzenia, aby mieszkaI1cy wiosek byli wolni od wiatru i szkód powodowanych huraganem. Rytuały sygnalizują rozpoczęcie nowego roku agrarnego, który łączy się z początkiem pory deszczowej. Akcja kopania trzech rzędów pod zasiew zboża i jednego kopca jamu w Bwagbaln oznaczała w sposób symboliczny rozpoczęcie prac polowych w nowym roku agrarnym. Tym samym sym46 47 H. Zimoń, Afrykańskie rytuały agrarne ... , op. cit., s. 124 i n. D. Tait, The political system ... , op. cit., s. 222. �273 bolicznie potwierdzona została modlitwa Gmajira w świątyni ziemi, z której wynika, iż odprawienie rytuału jest warunkiem rozpoczęcia prac polowych przez członków pięciu rodów plemienia Biczabob. Dla rozpoczęcia prac polowych oraz nowego cyklu wegetacyjnego i gospodarczego pierwsze opady oraz ich dostateczna ilość i regularność w porze deszczowej są sprawą decydującą. Symboliczna czynność rozlewania piwa zmieszanego z wodą lub wody na dziedzińcu zagrody oraz słowa modlitwy, wyprzedzające tę czynność (w wiosce Nalongni) lub jej towarzyszące (w wiosce Kiteek), wskazują wyraźnie na główny cel rytuałów składania obiaty ziemi, jakim jest wyproszenie życiodajnego deszczu. Rozlewając wodę z dużej tykwy na zewnętrznym dziedzińcu zagrody w Kiteek, Unibomo (syn Ulaa i przedstawiciel lineażu większego Yachado) mówił: "Jeżeli duch ziemi Waapu przebywa rzeczywiście w sanktuarium ziemi, niech ześle deszcz. Jeżeli ziemia jest rzeczywiście ziemią, niech dzisiaj spadnie deszcz. Niech duch ziemi Waapu ześle deszcz. Duchu ziemi z Nalongni i Dicheen, duchu ziemi z Kumwateek, duchu ziemi z Bwakul, [duchu ziemi] z Dokondo. złączcie się i ześlijcie deszcz. Jeżeli będzie padać, to niech nie będzie wtedy wiatru". Ważnym wśród Konkombów problemem, wspomnianym kilkakrotnie w rytuałach, jest czarownictwo. Przez czary (czarownictwo) rozumie się czynności i praktyki zmierzające do sprowadzenia zła na człowieka lub społeczność. Czarownicy powszechnie uważani są przez Konkombów za ludzi złych i aspołecznych. Praktyki czarownicze mogą wykonywać zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Od dłuższego czasu ludzie podejrzani przez społeczność o praktykowanie czarów są uważani za osoby żyjące na marginesie źycia społecznego wioski. Czarownik określany jest w modlitwach jako osoba o "podwójnym umyśle", o "czterech oczach" lub jako osoba nienawidząca, mająca złe zamiary czy przynosząca kłopoty48. W rytuałach ofiarowano piwo lub piwo zmieszane z wodą oraz krew z drobiu, a w sanktuarium ziemi również z kozła i barana. W końcowej fazie rytuału w przybytkach duchów opiekuńczych Kpamba i Taloo ofiarowano w wiosce Bwagbaln kawałki wątroby. W obrzędach religijnych spełnionych w Kiteek w sanktuarium ziemi oraz w przybytkach duchów opiekuńczych składano w ofierze, w trzecim rycie, wnętrzności i kawałki wątroby kurczaków. Wnętrzności i wątroba drobiu są symbolicznie ważne (wątroba jest siedliskiem życia) i są uważane przez Konkombów za smakołyki. Piwo, woda, krew, wnętrzności i kawałki wątroby pełnią funkcję daru w formie napoju czy pokarmu przekazanego istotom nadnaturalnym przez żyjących. Istoty te pragną i potrzebują napoju i pokarmu. Wyraźnie potwierdzają to słowa modlitwy starca Bigrumi towarzyszące ofiarowaniu wątroby duchowi ziemi Waapu w jego sanktuarium: "Waapu, chcę pożywienia z pól, ty również pragniesz pokarmu. To jest twój pokarm". Żyjący partycypują w ofiarowanych 4R Zob.: S. Zawadzki, kol. 768 - 770. 18 - Lud L LXXVIII H. ZimOIi, Czary, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin 1979, �274 darach pijąc piwo oraz w czasie rytualnej biesiady, co jest wyrazem duchowej łączności z istotami nadnaturalnymi. Integralną częścią rytuałów w Bwagbaln, Nalongni i Kiteek było częstowanie piwem. Sztuki drobiu zabite na dziedzińcach zagród należały do ofiarodawców. Każdy z nich zabrał swoją sztukę drobiu do zagrody, gdzie po ugotowaniu była spożywana przez właściciela zagrody i innych jej mieszkańców. * * * Ziemia zajmuje w wierzeniach i kulcie ludów pierwotnych miejsce szczególne. Jest fundamentem życia i podstawą wielu hierofanii. Jako urodzajna matka i żywicielka otoczona jest szacunkiem i kultem. Analizowane i interpretowane w niniejszym studium rytuały u ludu Konkomba z północnej Ghany podkreślają zdolność tworzenia i moc witalną ziemi, ujawniającą się w płodności i obfitości. Kult ziemi u ludu Konkomba łączy się przede wszystkim z gospodarką rolną i sezonowymi pracami rolniczymi. Spośród nich takie prace, jak przygotowanie do sadzenia jamów i siewu zbóż oraz żniwa mają szczególną rangę religijną i bogatą oprawę rytualną. Rytuały, które odbywają się pod koniec pory suchej, przed rozpoczęciem prac polowych, są ważniejsze pod względem rangi i znaczenia. Mają charakter błagalny, a ich zasadniczym celem jest wyproszenie deszczu. Wśród plemienia Biczabob rytuał w sanktuarium ziemi w Bwagbaln ma ścisły związek z rytuałami składania obiaty ziemi, gdyż poprzedza przeprowadzenie rytuałów związanych z ziemią w zagrodach i świątyniach ziemi oraz w przybytkach duchów opiekuńczych w wioskach Nalongni, Kiteek, Kumwateek i Bwakul. Charakterystyczny element wspólny dla rytuałów składania obiaty ziemi w Nalongni i Kiteek stanowiło miejsce tych obrzędów, którym był zewnętrzny dziedziniec zagrody. Cykl rytów spełnionych na dziedzińcu zagrody miał charakter podstawowy, ale nie stanowił całości rytuału. Rytuał w Nalongni miał zasięg lineażowy i rodowy. Rytuały w wioskach Bwagbaln i Kiteek miały natomiast charakter ponadrodowy i uczestniczyli w nich mieszkańcy wioski oraz przedstawiciele sąsiednich lineaży większych i rodów, związani więzami wspólnoty rodowej (unibaan), więzami rytualnymi (mantotiib), więzami przyjaźni i sąsiedztwa. O znaczeniu religijnym rytuałów składania obiaty ziemi świadczą adresaci modlitw i ofiar (bóg Uwumbor, duchy ziemi, duchy opiekuńcze rodu, duchy buszu, duchy bliźniąt, przodkowie), treść modlitw dotyczących różnych potrzeb życia indywidualnego i wspólnotowego, a zwłaszcza prośby o deszcz, potomstwo, dostatek pożywienia i wolność od kłopotów oraz składane ofiary (piwo, piwo zmieszane z wodą, krew z drobiu, kozła i barana oraz wnętrzności i wątroba z drobiu). �275 BIBLIOGRAFIA Blair H. A. Some trihes or the Konkomha (maszynopis). Dittmer K. 1979 Eliade M. 1966 Fortes M. 1969 Die Ohervolta-Provinz, w: H. Baumann (Hrsg.), Die Vokler Afrikas und ihre traditionel/en Kulturen. Tl. 2 Ost-, West- und Nordafrika, Wiesbaden, s. 495 - 542. Traktat o historii religii, Warszawa. The dynamics of danship among the Tal/ensi. Being the first part of the analysis of the social structure of a Trans- Volta, 3rd ed., London. Froelich F.-C. 1949 Les Konkomba du Nord-Togo, "Bulletin de l'Institut Franl;ais d'Arrique", serie B, t. II, s. 409-437. La trihu Konkomha du Nord Togo, Dakar. 1954 1958 Le kinan des Konkomba du Nard-Togo, "Notes Africaines" t. 80, s. 103 - 104. Les Kankomba, les Moba, les Dye, w: J.-c. Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, 1963 Les populations du Nord-Togo, Paris, s. 118 -157. GorczyiJska H. 1956 Sprawozdanie z seminarium poświęconego zagadnieniom afrykanistycznym, "Lud" t. 43. s. 497 - 500. Grzybowski A. 1965 Rozwój zainteresowwi Afryką w Polsce oraz polskie ośrodki badań afrykanistycznych, "Przegląd Socjologiczny" t. 19/1, s. 10 - 32. KaczyiJski G. 1. Czarny chrystianizm. Ze studiów nad rue/lami afrochrześcijańskimi, Warszawa. 1994 Kristensen W. B. The meaning orrelioiotl. Lectures in the phenomenology ofreligion, 3rd ed., The Hague. 1971 Kurek A. 1988 Wierzenia i ohrzędy Gidarów, ludu północnokameruńskiego, Warszawa. Langdon M. A.. Breeze M. J. b.r.w. Kotlkomha-English Likaln-Likpakpahl dictionary, Tamale. Leeuw G. van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Manoukian M. 1951 Tribes or the Nart/lem Territories ąf the Gold Coast, London. Mendonsa E. L. 1982 The politics ofdivination. A processual view ofreactions to illness and deviance among the Sisala ąf Northern Ghana, Berkeley. Pilaszewicz S. 1978 Afrykwiska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa. 1986 W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i ,,filozofia" ludów Afryki Zachodniej, Warszawa. 1991 Polskie Towarzystwo Aji'ykanistyczne, "Przegląd Orientalistyczny" 1991, nr 1-4, s. 163 - 164. Reli{}ie Afi·yki. Ewolucja wierzeń rodzimych w kontaktach z islamem i chrześcijań1~92 stwem, Warszawa. Rattray R. S. 1932 Trihes or the Ashanti Hinterland, vol. 1 - 2, Oxford. �276 Ray B. C. 1976 Streleyn S. 1964 African religions. Symbol. ritual. and community, Englewood Clifs. Les etudes africaines ci I'Universite de Varsovie, "Africana Bulletin" t. I, 1964, s. 125 - 132. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1968 WsttP do etnografii Afryki, Warszawa 1968. Tait D. 1953 The political system of Kankomba, "Africa" t. 23, s. 213-223. 1955 The place of libation in Konkomba ritual, "Bulletin de I'lnstitut Fran<;ais d'Afrique Noire", serie B, t. 17, s. 168 - 172. 1964 The Konkomba of Northern Ghana, 2nd ed., London. 1970 The territorial paltem and lineage system of Kankomha, w: .l, Middleton, D. Tait (Eds.), Tribes without rulers. Studies in African segmentary system, 4th ed., London, s. 167-202. Thiel J. F. 1981 Die Bedeutung von Rawu und Zeit ais religiose Dimension, "Verbum SVD" t. 22, s. 19 - 38. Turner V. 1967 The forest of symbols. Aspects of Ndembu ritual, Ithaca. 1975 Symbolic studies, "Annual Review of Anthropology" t. 4, s. 145 - 161. Vorbrich R. 1989 Daba - górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka pod pre.\jq historii i warunków ekologicznych, Wrocław. Wśród ... 1990 Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji a ludach Aji-yki, wybór i komentarz A. Kuczyński, Wrocław. Zajączkowski A. 1980 Czarna Afryka wczoraj i dziś, Warszawa. Zawadzki S., Zimoń H. 1979 Czary, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin, kol. 768 -770. Zimoń H. 1986 Etnoreligioznawcze badania terenowe w.{:ródludu Konkomha IV pólnocno-wschodniej Ghanie, "Collectanea Theologica" t. 56, fase. l, s. 126-132. Buddyjska architektura sakralna i jej symbolika w starożytnych Indiach, w: E. Śliwka, 1990 M. Brześciński (red.), Dni BuddJ~skie. (Materialy z se.\ji naukowej), Pieniężno, s. 212 - 235. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa. 1992 Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomha w północnej Ghanie, .,Lud" t. 75, s. 205 - 215. Kultury i religie Afryki a ewangelizacja. Sympozjum naukowe w Katolickim Uniwer1993 sytecie Lubelskim, "Lud" t. 76, s. 320 - 323. 1993 Sanktuarium ziemi - centrum kultowe ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczne" t. 40, z. 2, s. 23 - 40. Zwernemann J. 1961 Les notions du dieu-ciel chez quelques tribus voltaiques, "Bulletin de l'Institut Fran<;ais d' Afrique Noire", serie B, t. 23, s. 243 - 272. 1968 Die Erde in Vorstellungswelt und Kultpraktiken der sudanischen Viiiker, Berlin. �Henryk Zimoń SVD AMONG THE EARTH IN THE BELIEFS AND RITUALS THE KONKOMBA PEOPLE OF NORTHERN GHANA (Summary) The Earth has a special place in the beliefs and cult of the primitive people. The Earth is the foundation of life and the basis of a number of hierophanies. As a fertile mother and feeder it is held in respect and cult. The author of the article presents the beliefs connected with the Earth and the structure of the rituals in the villages of Bwagbaln (24 March, 1991), Nalongni (4 May, 1991) and Kiteek (5 - 6 May, 1991) as well as their social and religious significance. The source basis was provided above all by the author's field studies conducted among the Konkomba in the area of Saboba in the periods from July 1984 to January 1985 and from September 1990 to August 1991. The Earth Kiting is mother of heavenly god Uwumbor. The personified divinity of the Earth Kiting is an universal deity of all the Konkomba. It is manifest in the multitude of Earth spirits, protectors of particular clans. The Earth spirits are male or female and they "Iive" close to the people. They connect the clan members with a given territory and justify their hereditary right to inhabit and utilize the land. The Earth cult among the Konkomba people is first of all connected with agrarian economy and seasonal agricultural work. Among these, such jobs as preparations for yam planting, corn sowing and harvesting are of special religious importance and they have a rich ritual setting. Considering the rank and importance, the rituals taking place at the end of the dry season, before the beginning of the field work, are more important. They have a propitiatory character and their principal aim is to beg for the rain. Among the Bichabob tribe the ritual in the Earth shrine in Bwagbaln has a close connection with the rituals of offering libation to the Earth because it precedes the performance of rituals connected with the Earth in homesteads and Earth shrines as well as in the shrines of protective spirits in the villages of Nalongni, Kiteek, Kumwateek and Bwakul. A characteristic common element of the rituals of offering libation to the Earth in Nalongni and Kiteek was the place of those rituals, which was the outside yard of the homestead. A cycle of rites performed in the yard had a basic character but it did not constitute the whole of the ritual. The ritual performed in Nalongni had a lineage and c1ane range. On the other hand, the rituals in Bwagbaln and Kitcek had a supraclan character and they comprised the village inhabitants and the representatives of the neighbouring major lineages and clans connected by the bonds of clan community (unihaan), ritual bonds (maantotiib), the bonds of friendship and neighbourhood. The religious significance of the rituals is reflected in the addresses of prayers and sacrifices (god Uwumbor, Earth spirits, protective spirits of the clans, bush spirits, twin spirits, ancetor spirits), the content of prayers concerning various needs of individual and community life, especially requests for the rain, offspring, abundance of food, freedom from trouble and bringing the offerings (beer, beer mixed with water, blood of poultry, he-goat and ram, intestines and liver of poultry). Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0987bc9352b6a0c6fbc6fff89612dd77.pdf 7d2f3b2356e3aa98c99754be721b4be6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2116 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1965 Title A name given to the resource Czy trudno dziś być antropologiem? / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.279-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 KATARZYNA Katedra KANlOWSKA Etnologii Uniwersytet Łódzki CZY TRUDNO DZIŚ BYĆ ANTROPOLOGIEM? Od kilku lat, w toczących się w obrębie naszej dyscypliny dyskusjach, powiada się często o antropologizacji etnologii. Termin ten, jakkolwiek nieostry, ilustrować ma w przekonaniu tych, którzy go stosują zmianę, jakiej bez wątpienia uległa polska etnologia od przełomu lat 70. i 80. Przemiany tej upatruje się generalnie w zmianie paradygmatu, w innych od poprzednich sposobach rozumienia terminów, kontekstach ich użycia i innych celach poznawczych. Określają one odmienny typ refleksji nad kulturą i odmienny typ myślenia naszej dyscypliny o sobie samej. Wskazuje się najczęściej na kontrast scjentyzmu z tym, co przyjęło się nazywać postmodernizmem, w przekonaniu, że kontrast ten ukazuje zwrot ku innemu sensowi nauki, który współcześnie bliski jest wielu dziedzinom humanistyki. Termin "antropologia" przyjął się w Polsce w ostatnich łatach powszechnie. Niemal wszystkie katedry czy zakłady przyjęły tę nazwę za swoją lub dopisały ją do już istniejących. I choć na naszym gruncie, na skutek odmiennej tradycji kształtowania się badań nad kulturą jako dziedziną naukową, pojawiają się czasem trudności w odróżnianiu domeny antropologii społecznej i antropologii kulturowej, to wydaje się, że nazwa "antropologia" nie budzi już sprzeciwów i będzie utożsamiana z tą dziedziną humanistyki, która skupia swą refleksję teoretyczną i wysiłek badawczy na analizie i tłumaczeniu człowieka i kultury we wszelkich wzajemnych ich relacjach. Jednakże zgoda na ten termin musi oznaczać świadome podjęcie przez dyscyplinę pewnych problemów, fundamentalnych dla niescjentystycznej opcji i wykraczających - czasem dość daleko - poza granice dotychczasowego działania etnografii czy etnologii. Wśród tych problemów dominują kwestie epistemologiczne i aksjologiczne, jak też kwestie rozumienia i interpretacji. Ów szczególny namysł nad problematyką tego rodzaju nie jest oczywiście cechą właściwą rodzimej nauki. Toczące się w Polsce dyskusje są odbiciem światowych tendencji, jakie przyniósł ze sobą kryzys modernizmu. Niemniej jednak, w naszych warunkach dochodzi do głosu coś jeszcze, a mianowicie próba przemodelowania deskryptywno-historycznej nauki, za jaką uważano etnografię, w naukę o kulturze świadomą własnych możliwości i ograniczeń w wyjaśnianiu zjawisk leżących w polu jej zainteresowań. �280 W konsekwencji wszystkich tych uwarunkowań antropologia - lub może lepiej powiedzieć - antropologizująca się etnologia polska, staje się coraz bardziej ekspansywną dziedziną wiedzy, coraz wyrażniej określającą zakres a czasem i skuteczność własnego działania, swoją tożsamość, ale też i coraz bardziej świadomą uczestnictwa w procesach dotyczących całej humanistyki. Te dwa ostatnie aspekty: budowanie tożsamości i uwikłanie w rozmaite zależności od innych dziedzin nadają, w moim odczuciu, ton dziejącym się przemianom. Dostrzeżenie obu tych aspektów i głęboki nad nimi namysł pozwalają, moim zdaniem, z jednej strony docenić ich wagę i znaczenie dla rozwoju naszej dyscypliny, z drugiej zaś - podejść do tych zmian z dystansem, bez ich przeceniania owocującego niekiedy zbyt entuzjastyczną ich oceną. Myślę, że proces antropologizacji niesie za sobą tę szczególną wartość, że przede wszystkim ukazuje, jakiego rodzjau refleksji nad kulturą potrzeba współcześnie i jak dalece refleksja ta jest odzwierciedleniem pewnych form myślenia o człowieku i świecie w ogóle, jakie znamionują współczesną filozofię, współczesne światopoglądy naukowe. Antropologia, choć na swój własny sposób, uwikłana jest w takie spory, jakie charakteryzują całą dzisiejszą naukę, a więc spory o prawdę, o obiektywność poznania, o możliwości wyjaśniania i interpretacji faktów rozmaitej natury, o wartości 1. W niniejszym tekście chcę skoncentrować się na innym nieco zagadnieniu, choć równie ważnym dla antropologii. Wydaje mi się mianowicie, że warto zastanowić się nad tym, czy powyżej zasygnalizowane cechy procesu przemian, dokonujących się w naszej dyscyplinie, wpłynęły na sposób pracy etnografów; czy poszerzenie się perspektyw teoretycznych, zmiana statusu tej nauki, zmiana obowiązujących ram paradygmatycznych rzeczywiście dotknęła także sfery badań, konkretnych metod i analiz stosowanych przez antropologów. Jest to właściwie pytanie o to, jak "głęboko" przenika ów przemieniony model antropologii. A to pytanie prowadzi do następnego, które mogłoby właściwie przybrać najprostszą, następującą formę: czy trudno być dzisiaj antropologiem? W pierwszym odruchu każdy z nas udzieliłby bezsprzecznie odpowiedzi twierdzącej. I nie ma się co dziwić - im większy dorobek teoretyczny, kontekst pojęć i problematyki, im większe oczekiwania w odniesieniu do celów i dokonań antropologii, tym trudniej ją uprawiać. Jak zawsze w każdej dyscyplinie naukowej, tak i tutaj istnieje pewien idealny wzór działania, do którego dążenie określa miarę sukcesu. Jednakże chcę się tu zająć nie idealną wizją (choć analiza takiego idealnego wzoru antropologii byłaby ogromnie I Szerzej pisałam o tym w referacie "Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej" wygłoszonym na konferencji zorganizowanej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu (26-27 maja 1994). Tekst w druku. �281 pouczająca), ale jak najbardziej realnymi praktykami właściwymi antropologicznemu badaniu zjawisk kulturowych. Jest rzeczą oczywistą, iż antropologia niezależnie od swej teoretycznej orientacji nie wyzbędzie się aspektu deskryptywnego. Opis jest elementem wszelkiej antropologii. Sposób myślenia o przedmiocie antropologicznej refleksji jest zawsze, choćby w części, sposobem interpretacji opisanych danych: faktów, zjawisk, pojęć, norm, wartości, ideałów czerpanych z jakiejś kulturowej rzeczywistości. Problem interpretacji jest bez wątpienia jedną z najbardziej istotnych, najżywiej dyskutowanych współcześnie kwestii naszej dyscypliny. Warto jednak pamiętać, że interpretacja w antropologii, to interpretacja szczególnego rodzaju, a mianowicie sposób "czytania", rozumienia i wyjaśniania opisanego przedmiotu poznania. Zatem ów sposób czytania, rozumienia i wyjaśniania jest pewnym poziomem interpretacji, który poprzedzony jest etapem wcześniejszym, to znaczy opisem, będącym niczym innym jak próbą przełożenia, opowiedzenia czyjejś wersji rzeczywistości - wersji antropologa i informatora. Bogata literatura powyższego problemu koncentruje się generalnie na analizach etnograficznych relacji jako tekstu i na stopniu prawdy tych relacji. Wśród rozmaitych źródeł znanych dość dobrze środowisku polskich etnologów, źródeł reprezentujących rozmaite stanowiska wobec tychże kwestii, najbardziej znane są teksty wyrażające postmodernistyczne tendencje włączające refleksję antropologiczną w nurt dominujących współcześnie w całej humanistyce rozważań o konieczności przeformułowania oczekiwań w stosunku do charakteru dyscyplin humanistycznych, ich statusu i możliwości eksplanacyjnych. Ponieważ wiele już na ten temat powiedziano, także i w rodzimej literaturze przedmiotu, nie jest moim zadaniem powtarzać tu znane argumenty w toczących się na ten temat dyskusjach. Chcę się skoncentrować na problemie opisu jako interpretacji rzeczywistości: opisu jako wyniku badania, a nie tego badania podstawie. Status opisu w antropologii jest dwuznaczny. Z jednej strony traktowany jest on jako jedna z podstawowych technik, z drugiej zaś - jako materiał służący do budowania wiedzy. Można by więc powiedzieć inaczej o opisie, że jest on zarazem narzędziem, jak i sposobem wyjaśniania. Ta dwoistość funkcji opisu wymaga, moim zdaniem, głębszej analizy. James Clifford, jeden z bardziej dociekliwych i wyczulonych na metodologiczne i teoretyczne dylematy współczesnej antropologii autorów, zwraca uwagę, iż opis jest dość umownym i w gruncie rzeczy nieprecyzyjnym terminem używanym dla oznaczenia pewnej konkretnej czynności podejmowanej przez badaczy. Jednakże czynność ta może być różnego rodzaju 2. Clifford wyróżnia 2 Punktem wyjścia dla J. Clifforda w dyskusji nad opisem jest analiza trzech fotografii ilu· strujących pracę antropologów w terenie. Trzy zdjęcia przedstawiają Joan Larcom, C. G. Selig· mana i B. Malinowskiego w trakcie badań terenowych. �282 trzy: "inscription", "transcription" i "description" (Clifford, 1990). Polski dosłowny przekład nie oddałby pełnego, jednoznacznego rozumienia tych terminów, proponuję zatem w dalszej części tekstu operować sformułowaniami - inskrypcja, transkrypcja i deskrypcja, choć wszystkie one niebezpiecznie bliskie są słowu "zapis", które jednak zbyt nieostro oddaje delikatną, ale ogromnie istotną różnicę w konotacji przyjętych przez Clifforda terminów. Zanim jednak przejdę do bliższego omówienia powyższych form opisu, trzeba zwrócić uwagę na szerszy kontekst tego zagadnienia. Myślę tu przede wszystkim o badaniach terenowych, w szczególności zaś o tym ich aspekcie, który zwykliśmy nazywać notatkami z terenu, zapisem z badań. Ścisła definicja fieldnotes nie istnieje, ale przyjęło się zwykle rozumieć przez nie właściwie wszelkie pisane świadectwo, ów pierwszy efekt badań terenowych, względnie "surowy" tekstualny dowód zetknięcia się badacza z przedmiotem jego obserwacji, doświadczeń, obcowania z ludźmi, obiektami i sytuacjami wybranej kultury. To pierwsze świadectwo ma stanowić bazę danych dla późniejszych generalizacji, syntez czy teoretycznego oglądu. W pewnym sensie jest więc tekst fieldnotes rejestracją tego, na czym buduje się ideał naszej dyscypliny, a mianowicie powinien on spełniać takie warunki, jak zawieszenie własnych norm, sądów, nałogów mentalnych i estetycznych antropologa. Tekst fieldnotes do ideału tego jednak nie dostaje, a to głównie dlatego, że jest tekstem właśnie, tekstem czyjegoś autorstwa. Tradycja widzenia etnografii jako tekstu o kulturze jest już dość długa. Kilkanaście lat temu C. Geertz wyraził to być może najdosadniej stwierdzając, iż praca etnografa polega przede wszystkim na pisaniu. Nie chodzi tu tylko o konstatację faktu, że w efekcie pracy antropologa powstaje tekst o kulturze. Taka perspektywa, właściwa postmodernistycznej wizji nauk humanistycznych, pozwala spojrzeć na prace antropologiczne jako pewnego rodzaju literaturę. Warto jednak, moim zdaniem, zastanowić się nad tym, w jakim sensie "pisanie antropologii" obecne jest wcześniej, jaki ma ono udział w samym procesie poznania, a nie w jego efekcie. A zatem, zwrócić się trzeba do owej najpierwotniejszej formy tekstu, do Iieldnotes. Notatki terenowe są zawsze autorskim zapisem poprzedzonym czyimś wyborem treści uznanych za konieczne lub znaczące i czynionym w czyimś indywidualnym, kulturowo skodyfikowanym języku. Zapis ten pośredniczy więc pomiędzy rzeczywistością a jej odbiorcą; jest zatem tej rzeczywistości interpretacją 3. Chcę tu wrócić do wspomnianego wcześniej dokonanego przez Clifforda, rozróżnienia trzech typów notatek terenowych i zastanowić się, w jakim stopniu każdy z nich stanowi zabieg interpretacyjny. 3 Na tym etapie interpretacja nie jest jeszczc tą, która obecna jest na etapie wyjaśniania, gdy antropolog musi myśleć o czytelniku. Geertz zwraca uwagę na podwójny, dwustopniowy przekład danych etnograficznych. �283 ClitTordowskie "inscription", które w języki polskim być może najlepiej byłoby tłumaczyć jako "zapisywanie" jest zarówno tworzeniem, jak i odtwarzaniem tekstu (tu: tekstu informatora). Pisanie etnografii jest na tym etapie przepisywaniem, notowaniem własnych obserwacji i wrażeń oraz wypowiedzi informatorów. Choć przywykliśmy do myśli, iż notatki terenowe są najbardziej autentycznym materiałem pracy antropologa, to wiara w to, że etnografia stanowi naj czystszy, najwierniejszy czy najprawdziwszy obraz badanej kultury nie może pozostać niezachwiana. Notatki z badań terenowych jako teksty łączą w sobie nieraz elementy różnych prozatorskich rodzajów i gatunków literackich: pamiętnika, notatnika z podróży, tekstu naukowego. Hyden White sugeruje, iż na klasę zjawisk, jakich dostarczają badania terenowe skladają się cztery typy figur tekstualnych: 1) obrazy lub przykłady (a więc metafory), 2) zestawienia faktów empirycznych (metonimie); 3) hierarchiczne, funkcjonalne lub organiczne uporządkowanie całości (synekdochy)4; 4) temporalne o przemijającej aktualności ujęcia rzeczywistości (ironia; tu: jako zdystansowanie) (White, 1973). Te figury stylistyczne przekształcają fakty, wyznaczają przejście od empirycznych zjawisk do rdacji o nich. W tym sensie zapisywanie empirycznego świata staje się zapisaniem świata doświadczonego. Jedynie w tej płaszczyźnie można się spierać o obiektywność, prawdziwość badań terenowych. Do metodologicznych dochodzą tu jeszcze uwarunkowania natury nazwijmy to psychologicznej, dotyczące takich spraw, jak rodzaj percepcji, rodzaj wrażliwości, pewnych cech osobowościowych badacza i informatora, które w różnym stopniu mogą ujawniać się w badaniach etnograficznych. Wszystkie powyższe stwierdzenia prowadzą do konstatacji, iż notatki terenowe stanowią intertekstualny, historyczny, ujęty w figury stylistyczne zapis spostrzeżeń tego pierwszego odbioru badanej przez antropologa kultury. Inną formą zapisu badań terenowych jest transkrypcja. Pewne treści, pewne zjawiska kulturowe mają szczególny charakter. Rytuały, genealogie, mity, wiedza ludowa czy literatura ludowa nie są "przemijającymi faktami", ale raczej względnie trwałymi, względnie niezmiennymi elementami kultury. Badający je antropolog zastaje je raczej, a nie ich doświadcza. To, iż nie są one (poza pewnymi rytuałami) dostępne empirycznie, że nie są przedmiotem uczestniczącej obserwacji stanowi zarówno o innym statusie ich elementów, jak i innym rodzaju ich oglądu, ich udokumentowania. Jednakże "statyczność" faktów kulturowych powyższego rodzaju nie powoduje bynajmniej uwolnienia ich zapisu od ingerencji antropologa. Nie oznacza to zarazem, iż etnografia jest w tym wypadku bardziej obiektywna. Nawet naj wierniej sza próba zanotowania folklorystycznego przekazu czy rozrysowanie struktury pokrewieństwa 4 Synekdocha, to rodzaj metonimii, polegający na użyciu całości lub ogółu przedmiotu oznaczcnic czr,;ści lub jcdnego przedmiotu. na �284 wymaga od badacza - oprócz wysiłku dokładności - także transkrypcji właśnie. Słownikowa definicja tego terminu oddaje tu istotę rzeczy, tłumacząc ten zabieg jako "system pisowni opartej na zasadzie ścisłej odpowiedniości głosek i liter; zastępowanie w pisowni wyrazów jednej konwencji graficznej inną" (tu językową) (Słownik, 1981). Praca antropologa koncentrująca się na wyżej wskazanych aspektach kultury polega na połączeniu niejako obu czynności wymienionych w definiendum. Chodzi przecież o istotnie jak najdokładniejsze zanotowanie oryginalnego tekstu, ale jednocześnie uczynienie go zrozumiałym. Transkrypcja łączy się nierozerwalnie z translacją. Antropolog na tym etapie swej pracy przypomina tłumacza 5. Prawdziwość etnograficznego przekazu zależy nie tylko od uporczywego dopytywania się informatora, by jak najwierniej, dosłownie zanotować to, co mówi (owa "odpowiedniość głosek i liter" jak powiada się w definicji), ale od decyzji antropologa co do tego, w jaki sposób najpełniej przełożyć nieznane na znane. Tekst etnograficzny jest polifoniczny, zawsze rozpisany przynajmniej na dwa głosy - informatora i badacza, często zaś informatorów (gdy antropolog uznaje zasadę szukania potwierdzenia relacji jako świadectwa ich prawdziwości) i badacza. Tekst etnograficzny jest też poliglotyczny. W badaniach obcych kultur. szczególnie społeczności plemiennych, w komunikacji werbalnej badanych z badaczem bariera językowa jest znaczna, często oparta w większej mierze o pidgin lub trzeci język, obcy dla obydwu stron. Transkrypcja nie jest więc typem zapisu, który by gwarantował czystość, obiektywizm danych. Powstały tekst jest - tak jak w przypadku omawianej wcześniej formy fieldnotes - efektem dyskursu a nie odwzorowaniem badanej rzeczywistości. Dyskurs ten jest dodatkowo uwikłany w dylematy przekładu. Problemy transkrypcji uświadamiają zależność kultury i języka 6 na poziomie empirycznym, powodując, że w badaniach empirycznych antropolog styka się bezpośrednio z kwestią międzykulturowej komunikacji (Said, 1991; Asad, 1986; Winch, 1992). Bariery tej komunikacji można z pewnością niwelować, ale ich poziom będzie zawsze uzależniony od arbitralnej w końcu decyzji badacza, od jego wiedzy i wyczucia "prawdy" o badanej kulturze. Antropolog więc i tutaj, mimo rygorów transkrypcji, dokonuje interpretacji danych. I tak, jak o tłumaczu literatury zwykło się mówić, że jest drugim autorem literackiego dzieła - antropolog staje się w pewnym sensie autorem badanej kulturowej rzeczywistości, gdyż jest autorem fieldnotes. 5 Wybitny tłumacz, Robert Stiller twiedzi, że tłumacz musi całkowicie ukryć się za tekstem oryginału, a jednocześnie musi być tak, jakby to on był autorem, musi ••czuć" tekst. jednoczyć się z nim. 6 Filozoficzna i antropologiczna literatura tego zagadnienia jest ogromna. Ja odwołuję się tu jedynie do wskazania niektórych klasycznych, współczesnych tekstów powszechnie znanych w dzisiejszej antropologii. �285 Trzecim typem notatek terenowych jest deskrypcja. Wyodrębnienie tego typu zapewne może sprawić najwięcej kłopotu. Tutaj bowiem właściwie chodzi o pewnego rodzaju technikę zapisu, konwencję literacką, która pozwala powiązać opinię badacza z relacją informatora. Jednakże powiedzieć, że jest techniką zapisu, to nie dostrzec istotnych jej konsekwencji. Najczęściej przywoływanym w literaturze przedmiotu przykładem jest Religion of Java C. Geertza jako przykład pracy realizującej ideał thick description 7, zapewniający zrównoważenie obecności w tekście etnograficznym badanego i badającego. Religion of Java jest podsumowaniem badań terenowych pisanym w sposób, jaki ma uwiarygodnić rezultaty badań. Jest antropologiczną książką, której ogromną część stanowią wypowiedzi informatorów. Ale nie są to tylko cytaty wypowiedzi, lecz splecenie informacji i doświadczeń antropologa z informacjami udzielanymi mu przez badanych. Geertz pisze na przykład: "rozmawiamy o zjawisku A. Informator X (tu podane imię) mówi mi o tym to i to (tu zanotowane są tubylcze terminy, jakich używa). Do rozmowy wtrąca się Y, mówiąc to i to. Wyjaśnia się mój problem, dlaczego coś, co zaobserwowałem wcześniej, przebiega w ten a nie w inny sposób". Przyjęty rodzaj zapisu nie jest więc tylko pewną techniką. Jest to pewien rodzaj narracji. Z formalnego punktu widzenia mamy tu do czynienia z tym, co w literaturoznawstwie nosi miano techniki ramy narracyjnej, której przeznaczeniem jest zastępowanie relacji ustnej. Jedną z możliwości 8 zastosowania takiego zabiegu jest ta, w której rama narracyjna, i sama opowieść, o tyle tworzą nierozdzielną całość, o ile sam narrator odgrywał jakąś rolę w tym, co opowiada, choćby tylko uczestniczył w zdarzeniach jako obserwator (Friedman, 1986). Antropolog, przy całej dbałości o autentyzm danych, jest obecny w jieldnotes, które tu służą jako tegoż autentyzmu rękojmia. W tym przypadku również chodzi o sposób dania świadectwa dyskursowi będącemu istotą etnograficznych badań. Dyskurs ów ma co najmniej dwa aspekty: toczy się pomiędzy badającym a badanym, ale w drugiej instancji pomiędzy kulturą badacza i kulturą badanego, a nawet badanych, skoro w narrację wplecione są głosy wielu informatorów zarazem. Przedmiotem dyskursu stają się collective persona. Pojawia się tu powtórnie także problem translacji, kontekstualnego ujęcia danych i tym podobne kwestie. Zatem deskrypcja, zapis rzeczywistości staje się - jak powiada Geertz - "zorkiestrowany", o przedmiocie poznania opowiada kilka współbrzmiących głosów. W świetle powyższych stwierdzeń pora teraz powrócić do pytania, czym właściwie w całym procesie antropologicznego badania kultury są notatki. 7 Termin ten został dość chętnie przyjęty przez język współczesnej antropologii, choć nie zawsze używa się go w jednoznacznym rozumieniu. 8 Opieram się tu na ustaleniach, jakie znależć można w pracach: H. Markiewicza, J. Sławińskiego (red.), 1975 oraz K. Fricdmana, 1980. �286 z terenu. Myślę, że przytoczone powyżej argumenty i przykłady dowodzą, że antropologia nie może obejść się bez etnografii. Ta druga zaś jest zawsze jakąś formą narracyjną; narracją, której typy: inskrypcja, transkrypcja czy deskrypcja są hierarchicznie zorganizowane, podporządkowane retoryce opisu. Opis zatem jest owym rdzeniem wyjaśniania podejmowanego przez naszą dyscyplinę, jest on zawsze zawieszony pomiędzy doświadczeniem a procedurami teoretycznymi 9. Jeśli więc często powiada się, że w antropologii - podobnie jak i w niektórych innych dziedzinach humanistyki - wyjaśnianie nie jest możliwe bez poprzedzającego je opisu, a opis naukowy jest niemożliwy bez poprzedzającego go wyjaśniania (Nikitin, 1975; Szaniawski, 1994), to wzmacniamy tym samym przekonanie o szczególnym statusie tych dyscyplin naukowych. Status ten oparty jest na przeświadczeniu, że humanistyka jest takim rodzajem poszukiwania prawdy o przedmiocie swego poznania, które jest pisaniem o tej prawdzie, nie zaś jej udowadnianiem. W tym właśnie, jak sądzę, tkwi sedno owego interpretive turn (Jackson, 1990), jaki cechuje antyscjentystyczną postać współczesnej antropologii. Rozważając problem opisu warto, w moim odczuciu, spojrzeć na inne jeszcze, poza wspomnianymi już, kwestie wiążące się z zapisem z badań terenowych. Myślę tu o takich aspektach pracy terenowej, których wagi często· nie jesteśmy świadomi lub które wymykają się teoretycznym rozważaniom. W powszechnym odbiorze antropologia pozostaje jednak - mimo paradygmatycznych przemian, jakie dokonały się w jej obrębie - nadal nauką deskryptywną. Także i w świadomości części antropologów inność (wyższość?) naszej dyscypliny leży w nieodzownym połączeniu teoretycznej refleksji z bezpośrednim obcowaniem z kulturową rzeczywistością. Fieldnotes pełnią więc także rolę świadectwa owego ścisłego związku z poziomem realnej kultury. Antropolog występuje w roli eksperta dysponuj,!cego nie tylko abstrakcyjnym materiałem, ale i doświadczeniem opartym o bliski kontakt lub niejednokrotnie o jakiś rodzaj współżycia z badaną kulturą. Badania terenowe, poza szeregiem innych funkcji, pełnią także i tę, dzięki której "prawda" o kulturze wydaje się przynajmniej wzmocniona. Antropolog może bronić swoich racji ponieważ "był tam" i choć - jak powiada Geertz pisze o kulturze "tu" (a jak starałam się wykazać - także i "tam"), to autorytet jego wiedzy ufundowany jest na empirycznym doznaniu badanej rzeczywistości. To uczucie leżało u podstaw słynnej konstatacji B. Malinowskiego o Trobriandczykach odnotowanej w jego dzienniku: "Mam poczucie własności; to ja jestem tym, który ich opisał, który ich stworzył" (Malinowski, 1967). Nie chodzi mi w tym miejscu jedynie o problemy autorstwa interpretacji, arbitralnego wyboru faktów, które antropolog uznaje za znaczące lub nie- 9 O problemie opisu pisałam szerzej w: J. Damrosz, W. Burszta Ired.), 1994. �287 znaczące w opisie i tłumaczeniu kultury. Myślę tu o pewnych zjawiskach innej, może mniej "naukowej", a bardziej emocjonalnej czy psychologicznej natury. Dość powszechne jest, jak się zdaje, przekonanie, że pobyt etnografa w terenie, uczestnictwo w życiu codziennym danej kultury, bezpośredni bliski kontakt z informatorami daje podstawę do specyficznego rodzaju wiedzy, której nie sposób zapisać. Można sądzić, że dość istotna suma tej wiedzy to raczej headnotes, szczególna, niezwerbalizowana materia, której tylko część przekształca się w zapis, to jest, rzeczywiście przenika do terenowych notatek 10. Najdosadniej i naj trafniej wyraził to jeden z antropologów mówiąc po prostu ,,1 am a fieldnote" (Jackson, 1990). To sformułowanie tłumaczy jeszcze coś, o czym chcę tu wspomnieć. Z różnych względów -- ale niezaprzeczalnie - istnieje od dawna w naszej dyscyplinie pewne, nazwijmy to, poczucie własności badanego obszaru i problematyki. Spowodowało i pewnie nadal powoduje nie tylko budowanie autorytetu poszczególnych badaczy jako ekspertów w odniesieniu do dziedziny lub terytorium ich badań, ale także niechęć do korzystania z czyichś fieldnotes. Bardzo rzadko, w niewielu badaniach porównawczych, notatki terenowe są materiałem, z którego korzystają inni - następcy lub badacze tych samych kultur czy tych samych zjawisk. Wreszcie wyrazem tych "pozanaukowych" aspektów fieldnotes, a jednocześnie źródłem pewnego autorytetu antropologii jest estyma, jaką cieszą się reprezentanci naszej dyscypliny jako ci, którzy przekraczają bezpieczny świat własnej kultury, by w imię ideałów poznawczych, świadomie godzić się na przebywanie w obcej przestrzeni. Nie dostrzega się tu faktu, iż jest to jeden z podstawowych, niezbywalnych warunków poznania w antropologii; powiada się przecież w definicji antropologii, iż ma ona jako nauka przeniknąć tak daleko, jak to tylko możliwe, w pole widzenia "innego" i przyswoić sobie jego sposób percepcji (Kołakowski, 1983). Myślę tu o pewnym utajenie funkcjonującym stereotypie łączonym z myśleniem o antropologii, a mianowicie tendencję myślową, której artykulację oddaje - lepiej niż polski przekład tego wyrażenia - angielskie "ethnographer as a hero". To także tworzy specyficzną legendę badań terenowych i rzutuje na każdego z nas, którzyśmy tę dyscyplinę wybrali, jak i na obraz samej dyscypliny. Kto wie, czy nie jest to też dodatkowy tytuł do budowania tożsamości przez antropologię. Pozostaje jeszcze przyjrzeć się bliżej zasygnalizowanej wcześniej kwestii, którą naj prościej byłoby sprowadzić do pytań o to, (1) czy nowy paradygmat antropologii zmienił jej stosunek do opisu oraz (2) czy nowy paradygmat oznacza jednocześnie nowy sposób badań terenowych. Nie sposób oczywiście udzielić tu wyczerpujących odpowiedzi. Oba zagadnienia wymagają bardzo 10 Wspomina o tym B. Kopczyńska-Jaworska, 1971, ale generalnie brak w polskiej literaturze prac metodologicznych poruszających problemy specyfiki etnograficznych badań terenowych. �288 obszernych i dociekliwych analiz. Jednakże pewne stwierdzenia można ściśle z powyższych rozważań sformułować. Interesuje mnie tu sytuacja w polskiej, a nie światowej literaturze przedmiotu. (1) Szukając odpowiedzi na tę kwestię należy wskazać na dość paradoksalny fakt. Otóż jeśli przyjmiemy w Polsce lata 70. za nieprecyzyjną, lecz jednak, cezurę wyznaczającą różniące się od siebie modele uprawiania naszej dyscypliny, to można dostrzec, iż do tego "przełomu" refleksja metodologiczna i teoretyczna pozostawała względnie uboga wobec obfitości badań terenowych, po nim zaś teoretyczne rozważania i poszukiwania nowej tożsamości antropologii jako nauki biorą górę nad badaniami empirycznymi. Nie chodzi mi tu o proporcje wyrażone liczbowo, ale raczej o przewagę rozumianą jako rozłożenie akcentu rzutujące na dominujący charakter ukazujących się w obu okresach prac. Kontrast ten wzmacnia się, gdy przypomnieć, iż problem opisu wydawał się do lat 70. nie wzbudzać wątpliwości. Opis był uznawany za fundament etnografii, utożsamiany z metodą postępowania badawczego. Tego rodzaju myślenie o opisie ilustruje, moim zdaniem, najdobitniej fragment deklaracji K. Dobrowolskiego, który na Etnograficznej Konferencji Metodologicznej w Krakowie, w roku 1956, mówił: "Zasadniczy postulat w badaniu żywej społeczności to tworzenie dynamicznego opisu, postępowanie zmierzające od rejestracji faktów do odtwarzania procesów i uchwycenia dynamiki rozwojowej (...). Badanie tej żywej społeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymaga ono od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwacji do eksperymentu, charakterystycznego dla nauk przyrodniczych) oraz historycznego, a zarazem socjologicznego ujmowania badanej rzeczywistości" II . Rozważania o metodzie rozumiało się wtedy najczęściej jako rozważania o pewnej strategii działania, zbudowanej raczej z wielu różnych elementów niźli będącej odzwierciedleniem świadomego jednorodnego sposobu naukowego wyjaśniania. Prowadzone wtedy badania empiryczne wydają się raczej nastawione na rejestrowanie, dokumentowanie zjawisk czy procesów niż ich wyjaśnianiell. Pod tym względem dzisiejsza wiedza antropologii o wymogach i warunkach procesu wyjaśniania jest niewspółmiernie większa. Reakcje na toczące się w świecie dyskusje nad postmodernistycznym obrazem nauki zmieniły również etnologię, co nie oznacza jednak, że szczegółowy problem opisu leży w centrum nowej refleksji metodologicznej. Ocena wartości badań terenowych z punktu widzenia standardów naukowości stawianych przez współczesną humanistykę jest zadaniem tyleż pociągającym co karkołomnym. Z pewnością zaś wymaga ogromnej, osobnej na ten temat pracy. 11 Opieram się lu na relacji E. Pielraszka, 1958, z Elnograficznej Konferencji Metodologicznej (Kraków 23.04.1956), przytaczającej fragmenty referalu K. Dobrowolskiego. 12 Zagadnienie oceny powojennej etnografii ma sporą literaturę. Nie sposób zamieścić tu wyczerpującą jej listę. Dość przypomnieć szereg konferencji (np. Kraków 1983, Toruń 1986), które były także, w pewnej mierze, poświęcone temu problemowi. �289 (2) Udzielenie odpowiedzi na pytanie o wpływ nowego paradygmatu na zmianę sposobu prowadzenia badań terenowych jest również trudne. Osobiście jestem zdania, iż nie ma przesłanek potwierdzających taki skutek odmiennego myślenia o antropologii, dzięki któremu rzeczywiście inaczej badamy dziś kulturowe fakty i zjawiska. Myślę, że istnieje dość duży rozdźwięk pomiędzy sposobem myślenia o kulturze a badaniem kultury i uprawianiem antropologii. Przy często znakomitej i pogłębionej wiedzy teoretycznej i metodologicznej, polska etnografia nie odzwierciedla niejako tej wiedzy. Paradoksalne jest na przykład to, że o wiele częściej etnografowie sięgają dziś w swych badaniach do metod i technik socjologicznych niż podejmują próby "antropologizacji" swego empirycznego działania. Powody tego zjawiska mogą być rozmaite. Jednym z nich, którego nie oceniam krytycznie, jest zapewne coraz powszechniejsze przeświadczenie o bliskości antropologii z innymi dziedzinami nauk, w tym także z socjologią właśnie (tym bardziej, że i socjologowie mówią ostatnio coraz częściej o antropologizacji swej dyscypliny). Pewne poczucie wspólnoty humanistyki, korespondujące z wizją antropologii 13, ośmiela wielu z nas do sięgania po empiryczne doświadczenia innych. Istnieją jednak też powody, które postrzegam jako dość istotną słabość. Myślę tu przede wszystkim o dwu sprawach. Po pierwsze, w dydaktyce przedmiotu utrzymują się wzory nie czyniące zadość teoretycznej wiedzy, na której jest już oparta współczesna tożsamość antropologii. Metodyka badań terenowych podtrzymuje tradycje etnografii, a jeśli ją burzy, to głównie poprzez adaptacje metod socjologicznych, nierzadko "twardej socjologii". Po drugie, o czym pobieżnie już wspominałam, współcześnie w etnologii polskiej zdecydowanie przeważa upodobanie do refleksji teoretycznej; badania terenowe na większą skalę podejmowane są rzadko lub koncentrują się na wybranych fragmentach kultury 14. Aby oddać sprawiedliwość zaznaczyć tu trzeba, że być może właśnie ten typ badań najbliższy jest standardom wyznaczanym przez interpretive tum 15. Sądzę, że problemy jakie starałam się wskazać w niniejszym tekście potwierdzają sensowność postawionego przeze mnie w tytule pytania. Rozumiem je przede wszystkim jako pytanie o to, czy trudno sprostać wszystkim wymogom teoretycznym i praktycznym, jakie stawia przed nami współczesna antropologia. Świadomość typu refleksji właściwej tej dyscyplinie naukowego poznania, świadomość statusu tej wiedzy czyni nasz zawód równie trudnym co pociągającym. 13 Wystarczy odwołać sil,:na przykład do definicji antropologii jaką formułuje L. Kołakowski, 1983. 14 Myślę, że nic jestem w tym sądzie odosobniona. Odwołać się tu mogę do rozmaitych rozmów i dyskusji prowadzonych z kolegami przy okazji konferencji etnograficznych organizowanych na przestrzeni ostatnich 2 - 3 lat. 15 Przykładem mogą być artykuły zamieszczane na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty". 19 - Lud I. LXXVIII �290 BIBLIOGRAFIA Asad Talal 1990 The concept of culturaltranslation in British sodal anthropology, w: Writing culture: the poetics and politics of ethnography, ed. J. Clifford. G. E. Marcus, University of California Clifford Press, Berkeley. James 1988 The predicament of culture: 20th century ethnography, literature and art. Harvard University 1990 Cornell Damrosz Press, Cambridge. Notes on (field)notes, Jerzy, 1994 University Burszta Wojciech Pożegnanie w: Fieldnotes: Press, the making anthropology, cd. Roger Sanjek, Ithaca. (red.) paradygmatu? Etnolugia wubec współczesności, Instytut Kultury, Warszawa. Crapanzano Vincent 1992 Hermes' dilemma and Hamlet's desire: on the epistemology of illlerpretation, Cambridge. Fernandez James .1991 W. Beyond metaphor: the theory of tropes in anthropology, Stanford University Press, Stanford. Kate Friedman 1980 Rola narratora pod Geertz red. w epice, w: Teoria form narracyjnych R. Handkego, Wydawnictwo Literackie, w niemieckim kręgu jpykowym, Kraków. Clifford 1966 1988 Jackson The religion of Java, Free Press, New York. Works and lives: the anthropologist as author, Stanford Jean 1990 University Press, Stanford. E. ,,1 am a fieldnote": fieldnotes as a symbol uf professional identity, w: Fieldnotes: the making anthrupology, cd. Roger Sanjek, Cornell University Press, Ithaca. Kołakowski Leszek 1983 Czy diabeł może b.l'(' zbawiony i 27 innych kazań, Krąg, Kopczyńska-Jaworska 1971 Warszawa. Bronisława Metodyka etnograficznych badań terenowych, Pallstwowe Wydawnictwo Naukowe. Warszawa. Malinowski Bronisław 1967 A diary in the strict sense of the term, Routledge Markiewicz Henryk, ł975 Problemy rackie, Nikitin Pietraszek metodologiczne and Kegan Paul, London. (red.) współczesnego literaturoznawstwa, Wydawnictwo Lite- Kraków. Wyja.fnianie jako funkcja nauki, Warszawa. Ed ward 1958 Edward 1991 Sanjek Janusz E. 1975 Said Sławiński Etnograficzna konferencja metodologiczna (Kraków 23.04.1956), "Etnografia t. 1, 1958. Polska" W. Orientalizm, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Roger 1990 Fieldnotes: the making anthrupolugy, Cornell University Press, Ithaca. Słownik języka polskiego 1978 Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. �291 Szaniawski KIcmens O nauce, rozumowaniu i wartościach. Pisma wybrane, Wydawnictwo Naukowc PWN, 1994 Warszawa. White Hydcn 1973 Mecahislory: The historie'al imagination in nineteenth-century Europe, Baltimore. 1978 Tropics of discourse. Essays on cultural criticism, Baltimore. Winch Pctcr 1992 Rozumienie społeczeństwa pierwolnego, w: Racjonalność i slyl myślenia, pod red. E. Mokrzyckiego, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa. Katarzyna Kaniowska IS IT DIFFICULT TO BE AN ANTHROPOLOGIST TODAY'! (Summary) Thc article focuses on the significancc of thc analysis of ficldnotes in thc process of examination and interprctation of culturcs as well as on the analysis of ccrtain forms of ethnographic description as types of texts which arc conditioned by specific approaches to thc interpretation of the subject matter of anthropology. The objective of these considerations is to provide an answer to the question how a change of the paradigm determining the framework of theorctical and methodological reflection in contemporary anthropology has influenced that disciplinc in its empirical aspect. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d5f8ffdd517dcd8f9a73221d6048e5c.pdf ce70a62c9c38dce822e98d6a966ff70e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etniczność etnologia polska - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1966 Title A name given to the resource Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.293-316 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 III. PROBLEMA TYKA ETNICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań STUDIA ETNICZNE W POLSKIEJ ETNOLOGII ICH UWARUNKOWANIA, KONTEKSTY PO 1945 ROKU. I NURTY Studia etniczne a etnologia Studia etniczne mają ze swej Istoty charakter interdyscyplinarny, gdyż obejmują różnorodne aspekty etnicznej rzeczywistości (społeczne, kulturowe, historyczne, polityczne, demograficzne, prawne itp.), które są zwykle analizowane przy użyciu odmiennych metod i podejść interpretacyjnych. Dlatego też tworzą one łącznie ważny obszar badań w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), a każda z poszczególnych dyscyplin i specjalności wnosi do tych studiów swój oryginalny wkład. Największym powodzeniem problematyka etniczna cieszyła się dotychczas u historyków i socjologów. Ci pierwsi koncentrowali uwagę na dziejach formowania się narodu, na rekonstrukcji stosunków międzyetnicznych, na migracjach i przesiedleniach zmieniających etniczne granice i mapy, oraz na historii mniejszości narodowych i ich roli w procesach dziejowych. Drudzy skupiali uwagę na teoretycznych kwestiach związanych ze statusem badanych jednostek etnicznych i charakterem procesów ich transformacji, a także śledzili bieżący rozwój sytuacji etnicznej, poświęcając sporo miejsca problemowi tożsamości, uprzedzeń, stereotypów, konfliktów, a także procesom integracji i asymilacji. Na tym tle dorobek nauk etnologicznych, choć nie bez znaczenia, zarówno w obszarze refleksji teoretycznej, jak i analiz konkretnych układów i sytuacji, okazuje się być wyraźnie skromniejszym. Znaczenie studiów etnicznych w etnologii (antropologii kulturowej / społecznej) systematycznie rośnie, a zjawisko to ma charakter nie tylko stały, ale i powszechny, obejmując swym zasięgiem zarówno główne jak i peryferyjne nurty współczesnych nauk o człowieku i jego kulturze. Proces tej "etnizacji" etnologii związany jest co najmniej z trzema podstawowymi czynnikami. Po pierwsze ze zmianą paradygmatów obowiązujących do niedawna w obrębie tych nauk, preferujących przede wszystkim studia nad tradycyjnymi formami kultur "ludowych" czy "pierwotnych". Kurczenie się tych klasycznych już dziś obszarów etnologicznej penetracji skierowało uwagę badaczy na nowe procesy �294 i środowiska społeczno-kulturowe (na mieszkańców miast, na subkultury, na mniejszości różnorodnego typu, na grupy zawodowe itp.) w tym również na problemy etniczne, poczynając od studiów nad małymi grupami etnicznymi, a kończąc na dociekaniach nad procesami narodotwórczymi i formowaniem się ponadnarodowych wspólnot cywilizacyjnych. Po drugie - postępująca "etnizacja" etnologii była i jest nadal wynikiem naturalnej adaptacji tej dyscypliny do wyzwań, wymogów i potrzeb współczesnego życia, które w coraz większym stopniu ukazuje wagę etniczności, nacjonalizmów, konfliktów etnicznych czy dążeń poszczególnych grup etnicznych i mniejszościowych do zapewnienia sobie autonomicznej, bezpiecznej przestrzeni, umożliwiającej zachowanie i rozwój własnej specyfiki kulturowej. Wreszcie trzeci czynnik sprzyjający tej reorientacji studiów etnologicznych tkwił w specyfice dotychczasowych badań, wysuwających coraz częściej na czoło holistyczną i bardziej podmiotową, aniżeli przedmiotową, charakterystykę małych społeczności, które przedstawiano przez pryzmat obowiązujących w nich wartości, wzorów i norm kulturowych. Takie właśnie podejście, obowiązujące w głównym nurcie nauk etnologicznych (uprawianych na Zachodzie), okazało się szczególnie efektywne w analizach dotyczących tożsamości etnicznej i międzyetnicznego współistnienia. Kulturowy wymiar interpretacji stosowany przez etnologów szybko stał się szczególnie atrakcyjnym narzędziem uprawiania studiów etnicznych, także w obrębie wielu innych dyscyplin, które spostrzegły, iż jednym z najważniejszych wymiarów tych dociekań jest świat śymboli, wartości, mitów, wyobrażeń - słowem mentalna warstwa kultury, generująca wszelkie idee etniczne, decydujące w dużej mierze o kształcie stosunków międzygrupowych i przebiegu procesów etnicznych. W wyniku tych transformacji studiów etnicznych zaczęły one ulegać w dużej mierze "antropologizacji", a zjawisko to dodatkowo zbliżyło ku sobie wszystkie dyscypliny zajmujące się omawianymi tu kwestiami. Procesowi temu poddała się etniczna historia, i to zarówno w Polsce 1, jak i w Stanach Zjednoczonych 2, etnosocjologia, która do niedawna wiodła prym w etnicznych badaniach na terenie krajów anglosaskich, a także i etnodemografia oraz socjolingwistyka etniczna. Natomiast w ramach nauk etnologicznych ukształtowała się odrębna subdyscyplina zajmująca się zagadnieniami etnicznymi, która to do niedawna nie miała swej nazwy. Obecnie coraz częściej specjalizację tę określa się mianem etnologii (antropologii) etniczności (anthropology of ethnicity) lub też etno-antropologii, co nie wydaje się być nazwą zbyt szczęśliwie uformowaną. 1 .T. Chlebowczyk, Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Warszawa-Kraków 1975. 2 R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neg/ected Dimension of American History, w: H. J. Bass (red.), The State of American History. Chicago 1970; R. J. Vecoli, An Inter-ethnic Perspective on American Immigration History, "Mid-America. An Historical Review" l. 75, nr 2, 1993. �295 Problematyka ta zyskuje sobie coraz więcej zwolenników, a także spore społeczne uznanie, czego wyrazem są coraz częstsze międzynarodowe konferencje, powstające w wielu krajach grupy robocze i coraz liczniejsze czasopisma wyspecjalizowane w tej tematyce. Byłoby dużym uproszczeniem twierdzić, iż związki między studiami etnicznymi a etnologią zadzierzgnięte zostały stosunkowo niedawno: W rzeczy samej sięgają daleko w przeszłość i można je śledzić co najmniej od czasów J. G. Herdera, kiedy to romantyczne zainteresowania kulturą i "duchem" ludu (Volksgeist) zaczęły się splatać z ideologią nacjonalistyczną, z ruchami patriotycznymi, a także z fascynacją nad wielokulturowością szeregu rejonów Europy 3. Rola studiów etnicznych w naukach społecznych, w szczególności zaś w etnologii, wzrastała wówczas, gdy badania te miały na celu rozwiązanie istotnych problemów etnicznych w krajach o strukturze pluralistycznej. Sytuacja taka wystąpiła np. w okresie międzywojennym w USA, kiedy to naczelnym hasłem amerykańskich ideologów stała się bezkonfliktowa integracja ludności tubylczej i milionów imigrantów, z których chciano ulepić wspólnotę narodową, bez pozbawienia wchodzących w nią zbiorowości etnicznych przynależnych im praw do kultywowania odrębnej tradycji. To właśnie na użytek tych studiów powstały koncepcje akulturacji, pluralizmu kulturowego, podstawowej struktury osobowości, wzoru kulturowego i wreszcie charakteru narodowego. Po drugiej wojnie światowej ciężar studiów etnicznych przejęła jednak zdecydowanie socjologia i społeczna historia (social history), by dopiero w latach 80. na powrót zbliżyć się ku antropologicznym interpretacjom 4. W krajach Ameryki Łacińskiej, szczególnie zaś w Meksyku - antropologia - jako dyscyplina przede wszystkim stosowana, została wyraźnie ukierunkowana w stronę badań etnicznych, które inspirowane były ideologią "indigenistyczną" oraz integracjonistyczno-modernizacyjną strategią mającą na celu włączenie w główny nurt życia kraju mniejszości indiańskich. Zadaniu temu miały sprzyjać specjalistyczne centra badawcze (tzw. narodowe instytuty ds. tubylczych), które sprzęgały antropologiczne studia podstawowe z realizacją projektów o charakterze aplikacyjnym 5. W nieco podobnym kierunku ewoluowała etnologia radziecka, która otwarcie głosiła tezę, iż jej podstawowym zadaniem jest badanie historycznego rozwoju i właściwości kultury konkretnych jednostek etnicznych, wcho3 L. Dcgh, The Study oj Ethnicity in Modern European Ethnology, w: Folklore, Nationalism and Politics, Columbus, Ohio 1978, s. 34. 4 A. Pasem-Zieliński, AmerykaJiska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, "Lud" t. 61, 1977; A. Pasem-Zieliński, Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud" t. 63, 1979. 5 J. Comas, Antropologia social aplicada en Mexico. Trayectorias y antologia, Mexico 1973. �296 dzących w obręb wielonarodowego Związku Radzieckiego. Od silnie akcentowanych zainteresowań etnogenetycznych, a następnie etnohistorycznych, mających nowym "socjalistycznym" narodowościom przywrócić "właściwy" sens ich etnicznych dziejów (Tołstow, Tokariew), szybko przeszła ona (pod kierunkiem BromIeja) ważną transformację, stając się "nauką o etnosach,,6. W tej postaci dokonała znacznego zwrotu od historii kultury ku etnosocjologii, koncentrując się na bieżących procesach wewnątrzradzieckich migracji, międzyetnicznych stosunków (głównie przez pryzmat małżeństw mieszanych) i integracji regionalnej, wspierając w dużym stopniu ideologiczną tezę o narodzinach nowego "sowieckiego" narodu. Na tych trzech, przytoczonych tu bardzo skrótowo, przykładach silnego związku studiów etnicznych z etnologią, widać wyraźnie jak ważne miejsce zajmuje ta problematyka we współczesnym świecie. Począwszy od końca lat 60. kiedy to zaczęły się uzewnętrzniać w wielu krajach ruchy etnicznego odrodzenia, a wraz z nimi ujawniały się na nowo konflikty etniczne, dążenia separatystyczne, interesująca nas problematyka wyraźnie zaczęła się wysuwać na czołowe miejsca, skupiając wokół siebie coraz więcej specjalistów, programów, ośrodków, czasopism i wydawnictw 7. Tendencja ta stała się najbardziej wyrazista w krajach o pluralistycznej strukturze etnicznej, na obszarach objętych procesami wielkich migracji oraz w państwach zamieszkałych przez grupy mniejszościowe. Waga problematyki polega przede wszystkim na tym, iż łączy ona w wyjątkowy sposób trzy swe podstawowe wymiary. Wymiar pierwszy praktyczny, związany jest zazwyczaj z polityką etniczną, z edukacją wielokulturową czy z ideologią i strategią etniczną. Wymiar drugi - poznawczy umożliwia rekonstrukcję przebiegu minionych i bieżących procesów etnicznych oraz śledzenie zmiennej trajektorii międzyetnicznych stosunków. Wreszcie wymiar ostatni - teoretyczny - daje szansę wypracowania coraz bardziej subtelnych instrumentów analizy, efektywniejszych siatek pojęciowych, słowem dogłębniejszego zrozumienia natury niezwykle złożonych zjawisk etnicznych. Każdy z tych trzech aspektów jest równie ważny i żaden nie powinien być ignorowany, bowiem wszystkie one są ze sobą niezwykle mocno sprzężone. Etnolog zaś, który bada te zjawiska, musi być świadom swego uwikłania w analizowany przez siebie kontekst etniczny. Jego studia, ekspertyzy czy nawet refleksje teoretyczne mogą i mają często wpływ na dalszy przebieg sytuacji na konkretnym obszarze, który był dotąd tylko domeną jego naukowych dociekań. J. A. Bromley, Etnos i etnografija, Moskva J 973. R. Siemieńska, Sila tradycji i sila interesów. O tródlach bialego ruchu etnicznego IV Sianach Zjednoczonych, Warszawa 1978; Van den Berghe P. L., The Ethnic Phenomenon, New York 1981. 6 7 �297 Badania etniczne w okresie międzywojennym Początki polskich badań etnicznych w obrębie etnologii sięgają przede wszystkim okresu międzywojennego, choć w tym czasie nie zajmowały one centralnego miejsca w rejestrze tematów najczęściej podejmowanych. Powstanie niepodległego paIistwa polskiego, a wraz z nim ponowna reintegracja narodowa, w naturalny sposób skierowała uwagę badaczy na rodzimą kulturę ludową i wartości wiejskiej tradycji dla odbudowy nowej tożsamości. Z drugiej jednak strony odrodzona Rzeczpospolita okazała się państwem zamieszkałym przez liczne mniejszości narodowe i etniczne (szczególnie na jej wschodnich i zachodnich rubieżach) konstytuujące blisko 1/3 całej populacji kraju. Etnologowie nie mogli ignorować tej sytuacji, choć przyznać trzeba, iż w ograniczonym stopniu włączyli się w studia o bardziej praktycznym charakterze, które wówczas chętniej podejmowali socjologowie. Z drugiej strony wypada zauważyć, iż problematyka etnograficznego opi'Su grup etnicznych zamieszkałych obszary kresowe należała, od początków naszej dyscypliny, do tych zagadnień, które cieszyły się znacznym powodzeniem. Tendencja ta utrzymana została także i po roku 19188. U źródeł jej siły tkwiły te same motywy, które B. Malinowskiego czy J. Siemiradzkiego skłaniały do studiowania rdzennych mieszkaIiców wysp Oceanii czy Ameryki Południowej. Etnograficzne antypody z egzotycznymi krajowcami o kulturze niemal pierwotnej, i co równie ważne, w niewielkim dotąd stopniu poddanej oddziaływaniu świata zewnętrznego, znajdowały się nie na drugiej półkuli, ale niewiele wiorst od Wilna czy Lwowa - ważnych podówczas ośrodków naukowych. Prowadzone w tych czasach badania, które można by było podciągnąć pod miano studiów etnicznych, można w istocie podzielić na dwie podstawowe orientacje9. Pierwsza z nich, zdecydowanie tradycyjna, koncentrowała uwagę na etnograficznych opisach poszczególnych grup etnicznych lub też na kulturowej charakterystyce tych regionów, które zamieszkane były przez ludność niepolskiego pochodzenia. Problematyka ta poszerzana była o takie zagadnienia, jak próby wytyczania granic etnicznych w oparciu o zasięgi etnograficznych artefaktów, o dociekania nad etnogenezą Polaków i sąsiednich ludów słowiańskich. Do reprezentantów tej orientacji zaliczyć można by m.in. K. Moszyńskiego, A. Fischera, a także K. Dobrowolskiego (z wczesnego okresu K A. naukuwe; 9 Posern-Zielillski, (do 1939 r.l, Kszttl!towallie w: M. Terlecka Pisze o tym szerzej etnicznej w dwudziestoleciu pologią, Poznań - Warszawa sif (red.) W. Olszewski, polskiej Historia etnografii etnografii jako Etnologicznu-antropologiczne międzywojennym, 1995 (w druku). w: Etnologia polska samodzielnej polskiej, Wrocław podejście między dyscypliny 1973, s. 90. do problematyki ludoznawstwem a antro- �298 twórczości) lO. W tym nurcie badań wyraźnie można było zauważyć tendencję do stawiania znak u równości między konkretnymi jednostkami etnicznymi a ustalonymi w toku studiów konfiguracjami, zespołami, zasięgami elementów kulturowych, którym przypisywano walor "obiektywnych" prawd naukowych. Tak więc orientacja ta nie tylko charakteryzowała się dość statycznym i deskryptywnym podejściem, ale traktowała badane przez siebie ,,jednostki" (lokalne, regionalne, etniczne, narodowe) w sposób ściśle "przedmiotowy", pseudozobiektywizowany i na domiar akontekstualny. Druga orientacja, reprezentowana przede wszystkim przez J. SL Bystronia i J. Obrębskiego 11, próbowała stworzyć podstawy własnych studiów etnicznych, zrywając z wieloma "tradycyjnymi" podejściami. Najważniejszym novum było - po pierwsze: uznanie, iż studia tego rodzaju winny dążyć do uchwycenia tych elementów świadomości grupowej, które decydują o poczuciu odrębności, określają tożsamość, wyznaczają granice obcości, cementują wspólnotę; po drugie zaś, że dociekania takie winny również uwzględniać stosunki międzyetniczne (konflikty, antagonizny, stereotypy, wzajemne zależności) gdyż tylko poprzez nie ujawnia się złożona sieć wzajemnych powiązań, mocno osadzonych w historii i posiadających istotny wpływ na przebieg bieżących wydarzeń. Etnohistoryczny i etnosocjologiczny dorobek Bystronia i Obrębskiego, do którego tak chętnie się dziś odwołujemy, pokazał jak można i jak się powinno metodami etnologicznymi analizować kwestie etniczne 12. Ich sposób traktowania delikatnej materii etnicznej był z gruntu odmienny od "tradycyjnego" opisu kultury ludów kresowych. Przedmiotowe podejście zastąpili oni interpretacją podmiotową, odwołującą się do subiektywnych elementów świadomości badanych przez siebie ludzi, wzbogacając te analizy próbami uchwycenia kontekstualności i dynamiki zmian etnicznych. Wojna, niestety, przerwała te bardzo udane i wielce inspirujące (nawet po wielu latach) próby badawcze, a okres powojenny niezbyt sprzyjał szybkiemu upowszechnianiu się tych cennych idei. IQ A. Fischer, Recherches ethnogeographiques en Pologne, w: Domum Natalicium J. Schrijnen, Chartres 1929, s. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia słowiańska, z. 1- 3, Lwów - Warszawa 1932-1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi, Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie pogranicze Huculszczyzny, Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... , Lwów 1937. Więcej na ten temat zob.: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do r. 1939), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej ... , op. cit., s. 185-189. II J. S. Bystroń, Megalomania narodowa. Źródła - teorje - skutki, Warszawa 1924; J. S. Bystroń, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Kraków 1925; J. Obrębski, Probl.-m grup etnicznych IV etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, 1936, s. 177 - 195; J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 3 - 4, 1936, s. 414 - 446; J. Ohrębski, Problem elniczny Polesia, "Sprawy Narodowościowe" R. 10, nr 1-2, 1936. 12 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wkład Józefa Obrębskiego IV badania procesów etnicznych. "Etnografia Polska" t. 23, z. 2, s. 71 - 81. �299 Studia etniczne w PRL-u (lata 1945 - 1968) Po drugiej wojnie światowej etnologia polska, przemianowana niebawem na etnografię, znalazła się w całkowicie nowym układzie uwarunkowań i uzależnień. Określały go przede wszystkim czynniki geopolityczne oraz ideologiczne, a także wewnętrzne procesy restrukturyzacji i adaptacji etnografii do nowej sytuacji i odmiennych zadań nauki. W odmienionych warunkach, studia etniczne, zapoczątkowane śmiałymi pomysłami przedwojennych etnologów i socjologów (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński) 13, musiały zostać całkowicie zarzucone. Terytorium polskie zostało arbitralną decyzją przesunięte na Zachód. Procesowi temu towarzyszyły wymuszone na niespotykaną dotychczas skalę migracje ludności, w wyniku których w obrębie nowych granic państwa polskiego zaczęła powstawać bardzo homogeniczna wspólnota narodowa, odizolowana od swej wschodniej diaspory i zachodnich środowisk emigracyjnych. Niegdyś liczebne mniejszości - na skutek okrucieństw wojny (holocaust Żydów i Cyganów), zmiany granic, masowych przesiedleń (tzw. repatriacji), reemigracji oraz brutalnych wypędzeń ludności (akcja "W" likwidująca skupiska ukraińskie i łemkowskie w Bieszczadach oraz wyjazd Niemców z terenów zachodnich i północnych ziem, przyłączonych do Polski) uległy dużej marginalizacji (liczbowej i obywatelskiej) oraz terytorialnemu rozproszeniu. Zaczęła się kształtować nowa sytuacja etniczna, która z punktu widzenia nauk społecznych, jak i potencjalnych potrzeb praktyki powinna być na bieżąco monitorowana i analizowana. Jednakże stalinowski reżym, kreujący. utopijne i dalece odbiegające od realiów fikcyjne obrazy społeczeństwa skupionego wokół partii i walczącego z klasowym wrogiem, nie był zainteresowany w ujawnianiu tych procesów, gdyż uzyskane wyniki kłóciłyby się ostro z oficjalną wykładnią przeobrażeń. W ten sposób problem mniejszości został na wiele lat praktycznie wyeliminowany z rejestru zagadnień poruszanych przez badaczy, dziennikarzy i pisarzy. Wytyczne partyjne, autocenzura i surowe cenzorskie zapisy, skutecznie zapobiegały próbom wkraczania na obszary objęte "zakazami" a więc ideologicznie niebezpieczne. W tym samym czasie zaszły także istotne zmiany wewnątrz nauk społecznych, które starano się zuniformizować i wtłoczyć w jeden ortodoksyjnie marksistowski paradygmat. Socjologia, która była pionierem badań etnicznych, została administracyjnie rozwiązana pod pretekstem jej immanentnej "burżuazyjności", etnologia natomiast, po pierwszych powojennych latach l~ J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym Śląsku. Studium SO(7ologiczne, Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe \\' teorii i życiu, Warszawa 1929; F. Znaniecki, Studia nad antagonizmem do obcych, "Przegląd Socjologiczny" t. I, J931. �300 odbudowy swej utraconej substancji, została ukierunkowana niemal bez reszty w stronę "narodową", skupiając się na rejestracji stopniowo zanikającej polskiej kultury ludowej, którą przedstawiano zazwyczaj w postaci monografii społeczności lokalnych i regionalnych lub opracowań wybranych działów kultury 14. Przedwojenna tematyka "kresowa" nie mogła już być kontynuowana, gdyż ziemie te znalazły się pod radziecką jurysdykcją, a pisanie o nich w czasie przeszłym, opierając się na materiałach zgromadzonych jeszcze przed wojną, również natrafiało na przeszkody ze względu na cenzurę dbającą o to, aby wymazać ze świadomości społecznej pamięć o kształcie terytorialnym II Rzeczypospolitej. Natomiast bieżące migracje, procesy ścierania się różnych żywiołów etnicznych i kulturowych oraz zjawiska ich stopniowej integracji znajdowały się także, mniej więcej do końca lat 50. poza zasięgiem możliwości badawczych etnografów 15. Pozostawała więc tylko problematyka ściśle "tradycyjna", do tego ograniczana jeszcze zaleceniami, by koncentrować się na "materialnych warunkach bytu" czyli na tzw. kulturze materialnej 16, która była przedstawiana w swych etnoregionalnych wariantach bez ujawniania jej etnohistorycznego kontekstu. Po upadku stalinizmu u progu lat 60. sytuacja polityczna w kraju, jak i w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), zmieniła się wyraźnie umożliwiając badaczom, w tym również etnografom, wyjście z okowów izolacji i dając im nieco więcej, choć nadal istotnie ograniczonej, swobody sterowania swymi dyscyplinarnymi zainteresowaniami. Wyrazem nowych tendencji stał się rozwój zainteresowań etnografią powszechną (tj. krajami i kulturami pozaeuropejskimi); odrodziła się kooperacja badawcza między ośrodkami krajów słowiańskich (badania karpackie); zwrócono także większą uwagę na procesy współczesnych przeobrażeń środowisk wiejskich (modernizacja) i miejskich (kultura robotnicza). Na fali nowych tendencji pojawiły się też programy badawcze, które można by było określić mianem "etnicznych". Były one realizowane w ramach trzech, dość od siebie odseparowanych, nurtów. Po pierwsze - chodziło o studia poświęcone zagadnieniom przemian i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich (dawniej nazywanych Odzyskanymi); po drugie - o badania nad mniejszościami zamieszkującymi PRL, i po trzecie - o analizy etnicznych kontekstów i procesów na obszarach 14 M. Frankowska, ElIIograj1a polska po Jl wojnie .~wiatowej (1945 -197U), w: M. Terlecka (red.) HislOria etnografii polskiej ... , op. cit., s. 206. 15 Wyjątkiem były wczesne powojenne ekspertyzy dotyczące kwestii zasiedlania Ziem Zachodnich oraz oceny umożliwiające identyfikację ludności autochtonicznej i odróżnienie jej od niemieckich mieszkańców tych ziem. Nie przyniosły one jednak poważniejszych rezultatów naukowych. Zob.: M. Frankowska, op. cit., s. 235. 16 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograj1cZ/lYC/z dwudziestopifciolecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, "Lud" t. 53, s. 61 - 102. �301 pozapolskich, przede wszystkim pozaeuropejskich. Ze względu na dość delikatną politycznie naturę dociekań musiały one być prowadzone w taki sposób, aby umiejętnie omijać kwestie podówczas drażliwe i te, na które nadal nie było przyzwolenia cenzury. Najistotniejsze znaczenie posiadały niewątpliwie badania procesu integracji społeczności zamieszkujących Ziemie Zachodnie, które prowadzono wespół (lub raczej równolegle) z socjologami (przywróconymi do łask), a posiadającymi wówczas znacznie adekwatniejsze, aniżeli etnografowie, instrumenty analizy procesu przemian. Stąd też trudno się dziwić, iż prace, które wówczas powstawały w zespołach etnograficznych, były pisane pod silnym wpływem socjologizującej tendencji. Badania nad "integracją i adaptacją" ruszyły na dobre w latach 60., a prym w tym względzie wiódł ośrodek poznański kierowany przez J. Bursztę 17, wspierany inicjatywami regionalnych zespołów etnograficznych z Koszalina, Olsztyna i Wrocławia. Studia te, choć formalnie nie posiadały charakteru etnicznego, zawierały implicite sporo materiału i uwag wzbogacających naszą wiedzę na ten temat. Znajdujemy w nich obserwacje na temat konsekwencji zderzenia się kultur, skutków migracji, adaptacji przybyszów ze Wschodu do nowego środowiska etnogeograficznego, formowania się nowych społeczności lokalnych i regionalnych, powstających z odmiennych grup kulturowych ("repatriantów", osadników, autochtonów, reemigrantów) czy też procesu wrastania w nowe podłoże Polaków przybyłych po wojnie z Bałkanów czy Europy Zachodniej 18. Badaniom tym sprzyjały ówczesne władze, zarówno centralne jak i regionalne, ale w zamian domagały się aby rekonstruowany obraz społeczeństwa Ziem Zachodnich odpowiadał oficjałnej wykładni politycznej. Tak więc z kart raportów i monografii miał się wydobywać obraz "nowych", niemal harmonijnie funkcjonujących społeczności "ziem zachodnich" 19, dobrze zaadaptowanych do swych "odzyskanych" małych ojczyzn i zintegrowanych, zarówno wewnętrznie ze sobą, jak i dobrze wkomponowanych w główny nurt życia kraju. Byłoby uproszczeniem twierdzić, iż do takich tylko wyników sprowadzały się realizowane wówczas studia. Ukazywały one w miarę możliwości sporo rzeczywistych i dramatycznych w swym charakterze procesów i konfliktów, ale zjawiska te były spychane na dalszy plan, gdyż musiały ustąpić przed "pozytywną" wizją integracyjną. Czasami zdarzały się prawdziwe "wypadki przy 17 Zob.: J. Burszta (red.), Stare i nowe w kulturze wsi koszaliliskiej, Poznań 1964; J. Burszta, Zagadnienie integra(ji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 10, 1966, s. 170-188. 18 Zob.: M. Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969, cz. 2, Wrocław 1983, pkt. 5.7 - 5.9. 19 W tych latach obowiązywał nakaz używania nazwy "ziemie zachodnie" w formie pisanej tylko z malej litery. W przekonaniu decydentów partyjnych miało to być symboliczno-magicznym dowodem na zintegrowanie tych terytoriów z resztą kraju. �302 pracy", jak np. w przypadku opublikowania monografii poświęconej losowi Łemków pióra A. Kwileckiego20, która ze względu na rzetelny wizerunek naj nowszych dziejów tej grupy etnicznej, tragicznie skrzywdzonej przez powojenne władze komunistyczne, została szybko wycofana z dystrybucji, stając się prawdzowym bibliofilskim rarytasem. Ogólna atmosfera "epoki gomółkowskiej" sprawiała, iż mimo dość intensywnej penetracji Ziem Zachodnich, wiele istotnych problemów etnicznych nie zostało "zauważonych". Całkowicie pominięto rolę żywiołu niemieckiego w kulturowym kształtowaniu się specyfiki włączonych do Polski ziem, pozostawiając te kwestie zachodnioniemieckim specjalistom od Volkskunde der Heimatvertriebenen, ignorowano dwukulturowość ludności autochtonicznej, dostrzegając w niej albo (oficjalnie) spadkobierców "piastowskiej tradycji", albo (nieoficjalnie) widząc w niej element obcy, nie zajmowano się kulturowymi i świadomościowymi konsekwencjami traktowania ludności miejscowej jako "niezbyt" polskiej, niegodnej zaufania, a więc w rezultacie spychanej do "drugiej kategorii", nie studiowano rzetelnie konfliktów międzyetnicznych i międzygrupowych, opóźniających procesy integracji, wreszcie unikano badań nad ludnością ukraińską i łemkowską, zarówno na Ziemiach Zachodnich, jak i na ich rdzennych, wschodnich obszarach. Wszystkie te tematy były politycznie niebezpieczne, a zatem niewskazane by je realizować. W latach 60. pojawiły się jednak pierwsze studia poświęcone grupom mniejszościowym i etnoregionalnym zamieszkującym Polskę - takim jak Cyganie, Białorusini z Podlasia, Łemkowie ze wschodnich Karpat, Kaszubi, Słowińcy, Bambrzy z okolic Poznania, Mazurzy, Warmiacy i Górale podhalańscy. Trudno byłoby jednak znaleźć w bibliografii z tych czasów (okres lat 60. i 70.) poważniejszych rozpraw na temat mniejszości ukraińskiej, ludności żydowskiej czy niemieckiej 2 l • W większości prac, poświęconych mniejszościowej problematyce, nadal dominowała tendencja "etnograficzna", tj. przewaga rejestrującego opisu poszczególnych "działów" kultury ludowej analizowanej grupy, nad refleksją poświęconą problemom tożsamości, uwarunkowań etnopolitycznych i etnohistorycznych, kontekstów interetnicznych czy analizie dążeń opisywanych społeczności do większej swobody własnej ekspresji kulturowej. W części związane to było z panującą wówczas atmosferą politycznej nieufności wobec wszelkich przejawów społecznej niezależności, w tym także wobec ruchów 20 A. Kwilecki, Lemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji. Warszawa 1974. Warto zauważyć, iż większość tekstu tej książki była uprzednio publikowana we fragmentach umieszczanych w różnych specjalistycznych i regionalnych periodykach. Ingerencja ccnzury dotyczyła więc całości pracy, mającej znacznie szerszy krąg odbiorców. 21 Zob.: M. Niewiadomska, op. cil., s. 143-149 (pkt. 5.9). �303 regionalnych (takich jak kaszubski czy góralski)22. Z drugiej jednak strony można tu także mówić o tradycjonalizmie postaw badawczych, zbyt mocno przywiązanych do utartych schematów. Na szczęście obok nich pojawiły się także nowe podejścia próbujące analizować świadomość narodową i etniczną grup regionalnych oraz dostrzegające w stereotypach cenny materiał określający interetniczne stosunki 23. Problematyka etniczna pojawiła się także w studiach poświęconych kulturom pozaeuropejskim. Ten dział etnografii, poza penetracjami Mongolii i Azji Środkowej, rozwijał się początkowo w izolacji od obszarów swych zainteresowań, z konieczności zastępując badania terenowe dociekaniami etnohistorycznymi. Wśród rezultatów naukowych tej grupy badaczy znalazły się prace poświęcone kształtowaniu się świadomości etnicznej (np. studia K. Zielnicy o mieszkańcach Ghany), roli tradycji w narodowej konsolidacji (badania Z. Jasiewicza wśród Uzbeków oraz zespołu W. Dynowskiego badającego społeczeństwo mongolskie), związkom religii z tożsamością etniczną, (etnohistoryczne studia Mirosławy i Aleksandra Posem-Zielińskich o Indianach obu Ameryk), czy wreszcie dociekaniom na temat teorii i praktyki akulturacji (prace M. Frankowskiej, K. Małkowskiej i G. Kloski)24. Studia etniczne w PRL-u lat 70. i 80. Począwszy od lat 70. w ślad za liberalizacją "realnego socjalizmu" i większym otwarciem się kraju na Zachód, pozytywne zmiany objęły również nauki społeczne, w tym także etnografię. Przełamana została izolacja, szerzej włączono się w badania międzynarodowe (głównie w ramach państw socjalistycznych), zaczęto organizować naukowe wyprawy na inne kontynenty, częściej także wyjeżdżano na stypendia i konferencje zagraniczne oraz w większym stopniu zaczęto wykorzystywać w miarę bieżącą literaturę światową. W tym samym czasie zachodziły również istotne przewartościowania wewnątrz etnografii, polegające nie tylko na przyswajaniu metodologicznych "nowinek" (głównie strukturalizmu, semiotyki oraz fenomenologii i funkcjonalizmu), 22 Przykładem tej niechl<ci było także wygaszanie inicjatyw kulturalnych Kaszubów i ograniczanie ich możliwości wydawania własnej prasy i wydawnictw. Podobne zjawisko istniało na południu Polski li Górali podhalaliskich, którzy sprowadzali prywatnymi kanałami ze Stanów Zjednoczonych - jedyne wówczas góralskie pismo na świecie - "Tatrzański Orzeł" ("Tatra Eagle") wydawany w USA przez Związek Podhalan w Ameryce. Zob.: A. Pasem-Zieliński, Tradycja a etniczllo.~ć. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław 1983, s. 236 - 237; A. Kowalska-Lewicka, Związek Pod/wian w Ameryce Północnej, "Etnografia Polska" t. 6, 1960. H Zob.: T. Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia elllo{Jraficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych IW uniwersytetach polskich w latach 1945 -1975. Warszawa -Łódź 1979. 24 M. Frankowska, Etnografia powszechna ijej miejsce w nauce polskiej po II wojnie .~wiatowej, "Lud" t. 53, 1969, s. 103- 136; M. Frankowska, Etnografia polska po II wojnie .~wiatowej, w: M. Terlecka (red.), Historia elllografii polskiej ... , op. cit., s. 258-268. �304 ale także na wyraźnym odchodzeniu od zagadnień związanych z badaniami tradycyjnej kultury ludowej ku coraz większym zainteresowaniom problematyką współczesnych przeobrażdl. Ten zwrot musiał skierować uwagę etnografii w stronę studiów etnicznych, tym bardziej, iż w owym czasie, zarówno w ZSRR, jak i w krajach Zachodu, zaczęły się one cieszyć bardzo wielką popularnością· Jednym z charakterystycznych rysów zmian względem poprzedniego okresu był stopniowy spadek zainteresowań problematyką Ziem Zachodnich, którą kontynuowali głównie specjaliści zatrudnieni w regionalnych ośrodkach naukowych (Olsztyn, Opole, Koszalin). Oficjalna wykładnia tego zjawiska odwoływała się do politycznej tezy o zakończonym procesie integracji "Ziem Odzyskanych" z macierzą. W tym samym czasie terytoria te zostały objęte, na niespotykaną dotąd skalę, procesem emigracji ludności autochtonicznej do RFN w ramach polsko-zachodnioniemieckich porozumień i ustawodawstwa niemieckiego sprzyjającego tym wychodźczym dążeniom, nie wspominając już o atrakcyjności ekonomicznej tych decyzji oraz o kreowaniu na tych ziemiach atmosfery "zachęty" do opuszczania swych rodzinnych stron przez jej rdzennych mieszkańców. W wyniku tych wielce złożonych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych i etniczno-psychologicznych znaczna część Ślązaków, Mazurów i Warmiaków znalazła się poza krajem swych ojców. Jednakowoż ze względu na delikatny charakter tej emigracji, jej przebieg i społeczno-kulturowe konsekwencje, włącznie ze zmianami tożsamości mieszkańców tych ziem, procesy te nie mogły być wówczas rzetelnie analizowane. To w pewnym sensie wyjaśnia dlaczego w publikacjach etnograficznych i socjołogicznych epoki PRL-u trudno znaleźć informacje na temat mniejszości niemieckiej, która nagle wyłoniła się w latach 90. ze statystycznego niebytu, wyrastając szybko na znaczącą i dobrze zorganizowaną grupę. W latach 70. i 80. kontynowano również badania nad kulturą grup mniejszościowych, zapoczątkowane już w poprzednim okresie. Objęły one przede wszystkim grupy marginalne i najbardziej etnograficznie rzecz biorąc "egzotyczne", takie jak Tatarzy, Cyganie, staroobrzędowcy, Łemkowie, imigranci z Grecji, w mniejszym natomiast stopniu grupy najbardziej liczebne, żyjące poza obszarem swych narodowych państw czy republik (Ukraińców, Białorusinów, Słowaków, Litwinów). Tendencja ta była w dużej mierze wynikiem adaptacji nauk społecznych do ówczesnej sytuacji politycznej nie sprzyjającej badaniom, których wyniki mogłyby rzucić cień na "braterskie" stosunki między krajami socjalistycznymi. Podobne względy sprawiły, iż studia, które już prowadzono, posiadały bardzo akademicki charakter. Unikano ocen na temat bieżącej sytuacji tej ludności, jej realnych potrzeb i dążeń, stosunków międzyetnicznych czy polityki władz wobec mniejszości. Na pierwszy plan wysuwano więc zagadnienia etnokulturowej specyfiki społeczności mniejszościowych, roli zanikającej tradycji etnicznej, w tym i religii, w pod- �305 trzymywaniu poczucia odrębności oraz etnicznych dziejów na tle historii regIOnu. W badaniach pojawiły się również pewne nowe interesujące rysy. Związane one były przede wszystkim z "odkryciem" dorobku 1. Obrębskiego, którego cenne i prekursorskie ustalenia zaczęto po latach zapomnienia wprowadzać do szerszego obiegu. Dwie inspiracje, wyprowadzone z wnikliwej lektury szkiców tego autora, okazały się szczególnie wartościowe. Po pierwsze - postulat, aby spoglądać na kwestie przynależności do określonej grupy poprzez studia nad tożsamością jej członków, określaną przez nich samych, i po drugie - aby poznawać etniczne realia przez analizę interetnicznego kontaktu (antagonizmów, stereotypów, uprzedzeń itp.). Dzięki tym postulatom powstał cykl studiów, wartościowych teoretycznie i poznawczo, poświęconych kategorii "swój - obcy", a także poczuciu odrębności etnicznej, dystansowi kulturowemu i stereotypom etnicznym 25. Problematyka etniczna w twórczości objętej wówczas mianem etnografii powszechnej nie zyskała większego zainteresowania, choć skala badań prowadzonych bezpośrednio w krajach tzw. trzeciego świata była w owym czasie jak na warunki polskie - dość znaczna. Pewnym wyjątkiem były jedynie studia amerykanistyczne, w których pojawiły się takie wątki jak indygenizm, natywizm, polityka tubylcza, panindianizm, asymilacja i akulturacja, związek religii z zachowaniem tożsamości czy konflikty etniczne26. Jednak w większości przypadków prace poświęcone ludom i kulturom pozaeuropejskim zajmowały się bardziej "tradycyjnymi" zagadnieniami (gospodarką, kulturą materialną, obrzędowością, rolą środowiska, społecznościami lokalnymi itp.). Te bowiem problemy bliższe były dotychczasowym doświadczeniom badaczy i łatwiej było je obserwować w trakcie pierwszych i stosunkowo krótkich penetracji. Zainteresowania kwestiami etnicznymi były w tych latach nie tylko udziałem etnografii. Z całą pewnością rzec można, iż znaczny postęp w tej materii uczynili historycy, zajmujący się procesami narodotwórczymi 27, szczególnie zaś dużą aktywnością wykazali się socjologowie. Ci ostatni wnieśli spory wkład do teoretycznej refleksji na temat narodu, świadomości narodowej, asymilacji, typologii i definicji mniejszości 28. Jednakowoż szczególnego ro- 25 J. Burszta. B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War II, "Ethnos" t. 47, 1982, nr 1-2, s. 50-63. 26 Ten nurt badań był realizowany przede wszystkim w ramach zespołu amerykanistycznego powołanego przez prof. M. Frankowską w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Z7 Dużą rolę odegrały w tym zakresie prace J. Chlebowczyka dotyczące Europy środkowo-wschodniej (zob. przyp. 1) oraz T. Łepkowskiego poświęcone procesom narodotwórczym w krajach Ameryki Łacińskiej i na ziemiach polskich. 28 H. Kubiak, A. Paluch (red.), Założenia teorii asymilacji, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski, AJniejszości narodowe a świadomośc' narodowa, "Studia Socjologiczne" 1976, nr 2; J. 1. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa 1969. 20 - Lud t. LXXVlII �306 dzaju obszarem empirycznych penetracji stały się studia nad zbiorowościąmi polonijnymi, które w myśl założeń twórców głównego ośrodka tymi zagadnieniami się zajmującego (Instytutu Badań Polonijnych przy UJ w Krakowie), miały być po prostu polską wersją badań etnicznych. Studia nad Polonią (zagraniczną) uzyskały za czasów E. Gierka spore poparcie władz, dla których przełamanie izolacji i nawiązanie nowych, bardziej życzliwych kontaktów ze środowiskami pochodzenia emigracyjnego, było ważnym elementem polityki i propagandy. Choć prym w tych badaniach wiedli historycy i socjologowie, to jednakowoż włączali się do nich także etnologowie. Wprawdzie już w latach 60. tematyka ta incydentalnie pojawiała się na łamach fachowych pism etnograficznych 29, ale dopiero bardziej sprzyjająca atmosfera następnego dziesięciolecia dokonała w tej kwestii istotnych przewartościowań. Dzięki nim pojawiły się opracowania w części etnohistoryczne, w części etnograficzne, poświęcone skupiskom polonijnym krajów Europy Zachodniej, Kanady, Stanów Zjednoczonych i Ameryki Południowej 30. Większość z nich przedstawiała środowiska imigracyjnego pochodzenia żyjące w ośrodkach miejskich i przemysłowych. Także pod tym względem było to swoiste novum w warsztacie etnologa, który dotychczas przyzwyczajony był do obserwacji środowisk wiejskich lub ewentualnie małomiasteczkowych. Jednak nieliczni badacze kultury Polonii postanowili poświęcić się studiom nad tymi skupiskami emigrantów i ich potomków, którzy opuszczając swą ojczyznę, nie zmienili zasadniczo trybu swego życia pozostając przy wiejskiej gospodarce. Wymienić tu należy obserwacje wsi polonijnej w Turcji (Adampol), oraz solidną monografię ukazującą życie potomków osadników z Polski na Węgrzech31. Tymczasem lista potrzeb byłaby znacznie dłuższa, szczególnie wówczas gdyby mogła obejmować te środowiska polskie, które pozostały w nowym powojennym układzie geopolitycznym za wschodnią granicą, tj. na terytorium ZSRR. W ówczesnych warunkach ustrojowych nie było jednak miejsca na tego rodzaju studia (poza nielicznymi wyjątkami)32, które musiałyby zburzyć mur milczenia wzniesiony wokół losu Polaków na Wschodzie. Zob.: M. Niewiadomska, Bibliogrąfia ... , op. cit., s. 138-142 (pkt. 5.8). Bliższe omówienie dokonań badawczych \V tym zakresie zob.: R. Kantor, Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywisto.fć i propozycje, "Lud" t. 68, 1984. 31 E. Piet raszek, Polonezkoy - polska społeczność wiejska w Turcji. "Etnografia Polska" t. 18, 1974, z. I; 1. S. Łątka, Adampol. Polska wieś nad Bo.~lorem, Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska, Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenek i lstl'anmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, cz. 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z. 15, 1981; z. 17, 1981. 32 Odnotować tu należy np. badania etnohistoryczne nad polskimi zeslańcami na Syberię i Kaukaz w XIX wieku (A. Kuczyński, A. Woźniak) oraz krótką penetrację polskiej osady niedaleko Irkucka (WI. Baranowski). 29 30 �307 W badaniach zbiorowości polonijnych starły się ze sobą dwie zasadniczo odmienne tendencje interpretacyjne: tradycyjna, etnograficzna, preferująca deskryptywizm i wzory dyskursu wywiedzione z dociekań badaczy kultury ludowej oraz tendencja antropologiczna, skupiona bardziej na analizie procesów etnicznych i zmian kulturowych, czerpiąca inspirację z doświadczeń etnosocjologii i nowych nurtów antropologii etniczności 33. Różnica w podejściu do studiowanej materii była więc zasadnicza i odzwierciedlała coraz wyraźniejszą kontradykcję między ludoznawczą etnografią zorientowaną na statyczne, rejestrujące badania nad dziedzictwem kulturowym, zachowanymi reliktami narodowej (ludowej) tradycji i polskim wkładem do cywilizacji krajów zamieszkiwania a antropologizującą etnologią starającą się uchwycić dynamikę przekształceń zbiorowości imigracyjnych i zinterpretować je w kontekście kształtowania się nowych form etnicznej tożsamości (etniczności) i nowych postaci etnicznej kultury. Badacze pierwszej orientacji (W. Sobisiak, M. Paradowska i inni)34 kładli nacisk na koncepcję "kultury rodzimej" imigrantów, na formy jej zachowania w nowym środowisku, na filopietystycznie interpretowany wkład jej nosicieli do obcej kultury, traktując w sumie skupiska polonijne jako części składowe narodowej diaspory. Nurt przeciwny koncentrował swą uwagę na procesie wtapiania się emigrantów w społeczeństwo przyjmujące, na kształtowanie się w tym środowisku nowych synkretycznych form kulturowych, na roli etnicznej symboliki w tworzeniu się nowych postaci etniczności, na zjawiskach kreowania etnicznej tradycji. Słowem starał się on uchwycić dynamikę procesu integracji środowisk polonijnych w nowym społeczeństwie w kontekście naj istotniejszych towarzyszących im zjawisk, tj. utrzymywania się etniczności' i deetnizacji, koegzystencji i konfliktu etnicznego, izolacji i kontaktów z krajem pochodzenia, przemian wewnątrzgrupowych i oddziaływań obcego etnicznie otoczenia 35. 33 Duży wpływ miały przede wszystkim dzieła F. Bartha (red.) Ethnic Groups and Boundries, Oslo-London 1969; H. Gansa, Symbolic Ethnicity. Thefuture of Ethnic Groups and Cultures in America, "Ethnic and Racial Studies" t. 2, 1979, nr 1; N. Glazera iD. Moynihana (red.), Ethnicity. Theory and Experience, Cambridge, Mass. 1975; M. Gordona, Assimilation in American Life. The Role of Race, Re/igion and National Origin, New York 1964; M. Novaka, Problemy etnicznej Ameryki, Warszawa 1985; Van den Berghe P., The Ethnic Phenomenon, New York-Oxford 1981. 34 W. Sobisiak, W sprawie badań nad kulturą rodzimą emigrantów, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 1974, nr I; W. Sobisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" R. I, 1975, z. I; W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983; M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów wychodźstwa po/skiego w Ameryce Poludniowej. Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992. 35 A. Posem-Zieliński, Etniczllość a tradycja ... , op. cit.; R. Kantor, Współczesne migracje zarobkowe mieszkańców Podhala do USA. Raport z badań terenowych w lataclt 1987 -1988, "Przegląd Polonijny" t. 17,1991, z. I; J. Rokicki, Wakacjusze na Jackowie i inni. Szkic o sytuacji wspólczesnych polskich emigrantów zarobkowych \\I Chicago, "Przegląd Polonijny" t. 15, 1989, z. 3. �308 Studia etniczne bez cenzury Upadek komunizmu w Polsce pod koniec lat 80. sprawił, iż nauki społeczne zostały wyzwolone z gorsetu ideologicznych ograniczeń i mogły pierwszy raz w swej powojennej historii podejmować tematy w sposób nieskrępowany, kierując się autentycznymi potrzebami społecznymi oraz zainteresowaniami specjalistów w ramach skromnych środków finansowych będących do dyspozycji zespołów badawczych. W nowych warunkach uprawiania badań nastąpiła prawdziwa eksplozja studiów etnicznych. W części jest ona związana z ogólnoświatowym wzrostem zainteresowań kwestiami narodowościowymi, etnicznością, nacjonalizmami; w części zaś jest reakcją na dokonujące się w naszym kraju demokratyczne przeobrażenia pociągające za sobą wzrost aktywności społeczno-politycznej i kulturalnej grup mniejszościowych. Trzecim istotnym czynnikiem sprzyjającym tym badaniom była potrzeba likwidacji białych plam, szczególnie w odniesieniu do studiów nad Polakami zamieszkałymi na byłych ziemiach ZSRR, wzmocniona dodatkowo koniecznością rozpoznania stanu i realnych potrzeb tych skupisk dla opracowania rządowych i społecznych programów pomocy odizolowanym przez dziesięciolecia środowiskom. Zdecydowany prym w tych studiach wiodą socjologowie, a wśród nich ci, którzy bliscy są orientacji antropologicznej (Warszawa, Kraków). Poznański Zakład Badań Polonii Zagranicznej PAN przeobraził własny profil zmieniając również swój szyld na Zakład Badań Narodowościowych, a jego nowy organ "Sprawy Narodowościowe", nawiązujący do tradycji międzywojennego pisma pod tym samym tytułem, stał się prawdziwym interdyscyplinarnym forum wymiany informacji i doświadczeń badawczych na tematy etniczne ujmowane z perspektywy teoretycznej i empirycznej, polskiej, europejskiej i światowej. Również na łamach wielu innych, starych i nowych czasopism specjalistycznych (np. "Przeglądu Wschodniego" i "Przeglądu Polonijnego"), tematyka etniczna zajmuje znaczące miejsce. Liczne sondaże ośrodków badania opinii publicznej na bieżąco monitorują stan świadomości społecznej w takich kwestiach jak siła stereotypów, uprzedzeń i sympatii etnicznych. Także wśród ostatnio bronionych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wyraźnie wzrosła liczba dysertacji poświęconych tym ważnym zagadnieniom. Na tym tle sytuacja i dorobek etnologii, zważywszy nadal skromne zaplecze kadrowo-instytucjonalne, nie wypada najgorzej. W programach uniwersyteckich studiów etnologicznych znalazły się bloki zajęć poświęconych całkowicie kwestiom etnicznym 36; problematyka ta pojawia się coraz 36 Zob. np. program studiów etnologicznych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: Studia na kierunku: etnologia i antropologia kulturowa. lriformator na rok akademicki ]995/96, wydany przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań 1995. �309 częściej w pracach magisterskich; organizuje się specjalistyczne konferencje 37; etnologowie opracowują ekspertyzy dla instytucji zajmujących się praktycznymi aspektami kwestii polonijnych czy mniejszościowych 38; łamy czasopism coraz częściej wypełniają doniesienia z prowadzonych badań etnicznych i szkice poświęcone etnokulturowej charakterystyce grup mniejszościowych czy obszarów pograniczy, w czym celuje "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"; wreszcie - co najważniejsze - wzrosła także liczba osób podejmujących się tego rodzaju studiów. Spotkać je można we wszystkich ośrodkach, choć w największej mierze zagadnienia te podejmowane są przez etnologów warszawskich i poznańskich. Po ogólnych uwagach o sytuacji badań etnicznych w czasach nam współczesnych, wypada dokonać zwięzłego, a więc i niepełnego przeglądu głównych kierunków zainteresowań. W istocie mamy dziś do czynienia z trzema zasadniczymi nurtami studiów, a mianowicie: z dociekaniami nad grupami mniejszościowymi zamieszkującymi Polskę, nad skupiskami polonijnymi i polskimi poza krajem, oraz nad problemami etnicznymi na innych obszarach, głównie pozaeuropejskich. W tejże kolejności zostanie tu omówiona charakterystyka tych nurtów. Badania nad mniejszościami są w dużej mierze kontynuacją studiów podejmowanych już wcześniej, z tym jednak, iż co najmniej pojawiły się w nich dwa nowe elementy. Po pierwsze, wzrosło znacznie zainteresowanie grupami "zaniedbanymi" wcześniej; po drugie - zmienia się częściowo podejście do tematu. Zaczęto wycofywać się z typowo "etnograficznego" stanowiska (systematyczny opis kultury grupy mniejszościowej) na rzecz interpretacji "etnicznej", a więc takiej, która koncentruje uwagę' na kwestiach tożsamości oraz na kontekstach międzyetnicznych relacji. Tradycyjnie kontynuowane są badania nad grupami "egzotycznymi", takimi jak Cyganie39, Karaimi, Ormianie polscy 40, czy Tatarzy oraz inni muzułmanie żyjący w Polsce. Zwiększyły się także możliwości badawcze nad 37 Przykładem może być konferencja na temat Polaków w Kazachstanie zorganizowana pod Wrocławiem (1994) czy na temat "Konfliktu etnicznego" odbyta w Warszawie (1994) w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. 38 Wymienić należy przede wszystkim raport M. Gawęckiego przygotowany dla Wspólnoty Polskiej Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomoś(' etniczna, Poznań 1993 (maszynopis powielony) oraz raport M. Kairskiego na temat sytuacji Indian w ekwadorskiej Amazonii przygotowany dla CEDIME - ekwadorskiego centrum badań społecznych, Situación de la cultura Waorani que estan fuera de la influencia dei I LV Y las indicaciones para la actuación en el futuro, CEDlME, Quito 1992 (współautorstwo z I. Stoińską). 30 L. Mróz, Geneza Cyyanów i ich kultury, Warszawa 1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienno.~ć i tolerancja, Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana, Sejny 1994. 40 G. Pełczyński, Karaimi polscy, "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 1 (2); Tenże, Ormianie Polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej (praca doktorska, DAM - Poznań). �310 mniejszościami pograniczy, a więc nad Litwinami 41, Lemkami 42, Białorusinami i tymi, którzy wolą określać się tylko jako "prawosławni". Na tym tle uderza niewielkie dotąd zainteresowanie ludnością ukraińską. Po latach milczenia "odkryto" mniejszość niemiecką, przede wszystkim na Śląsku Opolskim 43, oraz zajęto się ludnością żydowską, dziś już prawie całkowicie nie istniejącą, studiując jej regionalne dzieje, zastanawiając się nad jej wkładem do polskiej kultury, oraz rekonstruując wizerunek tej grupy w oczach Polaków44. Zagadnieniami porównawczymi, dystansem etnicznym oraz znaczeniem opinii i stereotypów w kształtowaniu się stosunków między mniejszościami a polską większością, zajmuje się głównie warszawski zespół antropologów, działający w ramach socjologii, kierowany przez E. Nowicką 45. Wymienione wyżej badania, jak i te, które uszły mojej uwadze, stanowią już spory wkład etnologów do studiów nad mniejszościami polskimi. Nadal jednak prym w tej sferze wiodą socjologowie i historycy. Te trzy dyscypliny w dość podobny sposób traktują przedmiot swych studiów, z tym jednak, iż w publikacjach etnologicznych naj pełniej przeplatają się ze sobą interpretacje etnohistoryczne z analizami bieżących procesów i zjawisk. Interesujące zmiany objęły badania polonijne, które znacznie się rozszerzyły, angażując sporą grupę etnologów. Najbardziej charakterystycznym przejawem tych zmian było podjęcie pionierskich studiów terenowych wśród skupisk polskich na terenach byłego ZSRR, przed demontażem totalitarnego ustroju, całkowicie badaczom niedostępnych. Studia te objęły niemal bez wyjątku społeczności wiejskie, a więc łatwiejsze do penetracji dla etnologów, pozostawiając (na razie?) zbiorowości wielkomiejskie (Moskwy, Petersburga, Kijowa, Lwowa itp.) na uboczu. Innym cennym rysem tych badań jest ich potencjalna (społecznie i politycznie) wartość praktyczna, gdyż raporty naukowe dostarczają pożytecznych ocen ułatwiających konstruowanie władzom państwowym, Kościołowi, organizacjom charytatywnym adekwatnych programów pomocy Polakom na Wschodzie. Większość tych studiów została rozpoczęta stosunkowo niedawno, w związku z tym trudno byłoby już dziś oceniać ostatecznie ich rezultaty, dlatego też poprzestać trzeba jedynie na wymienieniu ważniejszych realizowanych projektów. Do głównych osiągnięć należy bez wątpienia rozpoczęcie studiów nad Polakami w Kazachstanie (zespół M. Gawęckiego, a także S. Szynkiewicz), 41 SI. Żerańska-Kominek (red.), Kultura muzyczna mniejszo,~ci narodowych w Polsce, Warszawa 1990. 42 K. Pudlo, Łemkowie. Proces wrastania w ,~rodowisko Dolnego Śląska 1947 -1986, Wrocław 1987. 43 M. G. Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomo,ki etnicznej ku polskiej ,{wiadomości narodowej (schyłek XVIII w. - do Kulturkampfu), "Etnografia Polska" t. 37, 1993, z. 1. 44 A. Cala, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1987. 4S E. Nowicka (red.), Swoi i obcy, Warszawa 1990. �311 które objęły zagadnienia etnodemograficzne, etnohistoryczne i etnosocjologiczne, pozwoliły na ocenę stanu zachowania języka, tradycji, religii, ukazały pozycję ekonomiczną i zawodową Polaków, dokonały rozeznania w stosunkach interetnicznych i dały pewien pogląd na temat stanu świadomości etnicznej ludzi dotąd niemal całkowicie odizolowanych od swej ideologicznej ojczyzny46. Narodowa dyskusja na temat ewentualnej repatriacji Polaków z Kazachstanu, oraz pierwsze już konkretne działania idące w tym kierunku, uczyniły te badania szczególnie ważnymi, a jednocześnie delikatnymi i odpowiedzialnymi ze względu na dalszy rozwój wypadków i wagę podejmowanych decyzji. Czynnik ten sprawia, iż mimo zakończenia pierwszej fazy kilkuletnich studiów nadal istnieje stała potrzeba śledzenia zmian zachodzących w życiu i świadomości tych ludzi, jak i dobrego rozeznania w trudnościach adaptacyjnych pierwszych przybyszów z kazachskich stepów do Polski47. Poza odległym Kazachstanem badania polonijne prowadzone są także bezpośrednio za naszymi wschodnimi granicami, przede wszystkim na Litwie (zespół L. Mroza) oraz na Białorusi (zespoły I. Kabzińskiej i L. Mroza). Koncentrują się one na polskich mieszkańcach tamtejszych wsi oraz na lokalnych stosunkach międzyetnicznych. Wypada także wspomnieć o studiach nad Polakami na Syberii (A. Kuczyński, W. Bielecki) oraz na Kaukazie (A. Woźniak). Dziwić natomiast może małe zainteresowanie ludnością polską na Ukrainie. Kontynuowane są także badania nad Polonią północnoamerykańską, które - jeśli chodzi o swój interdyscyplinarny wymiar - straciły sporo na znaczeniu względem lat ubiegłych. Etnologowie w skromnym zakresie uzupełniają studia socjologów i historyków zajmując się coraz chętniej najnowszymi falami emigrantów i bieżącymi przekształceniami polonijnych środowisk48. Zastanawiające jest, jak dotychczas, bardzo słabe zainteresowanie wychodźcami z ziem polskich, zamieszkującymi obecnie Niemcy (chodzi o Polaków, Niemców polskich, Ślązaków, Warmiaków, Kaszubów). Temat niewątpliwie trudny do realizacji jest jednak bardzo istotny z punktu widzenia 46 M. Gaw~cki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej Kazachstanu, "Przegląd Wschodni" t. 3, 1994, z. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie, "Lud" t. 75, 1992; A. Pasem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska w południowym Kazachstanie (w druku). 47 Projekt takich studiów jest realizowany w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM pod kierunkiem prof. Z. Jasiewicza. 48 A. Posem-Zieliński, Polonia amerykańska po upadku komunizmu w starym kraju. Dawne problemy - nowe wyzwania (w druku); J. Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury, Wrocław 1992; R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago: kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wroclaw- WarszawaKraków 1992. �312 poznawczego, a jednocześnie ze względu na ożywione kontakty polsko-niemieckie (odwiedziny, wspólne interesy) posiada ważkie walory praktyczne. Niestety badania polonijne u naszego zachodniego sąsiada, i to nie tylko w obozie etnologów, nie cieszą się wielkim uznaniem. Trzeci dział współczesnych studiów etnicznych tworzą dociekania nad ugrupowaniami niepolskiego pochodzenia i spoza terytorium naszego kraju. Ze względów oczywistych badania te sytuują się jakby na dalszym planie, choć ich znaczenia nie należy lekceważyć. Nie można bowiem w żadnej dziedzinie i specjalności zamykać się w kręgu wąskich, ściśle "krajowych" czy tylko praktycznych problemów; bowiem grozi wówczas niebezpieczeństwo popadnięcia w parafializm, pogłębiony izolacją od głównych nurtów światowych. Dodać także należy, iż kontekst porównawczy, zarówno doświadczeń badawczych, stosowanych metod i interpretacji, jak i analizowanych zjawisk oraz procesów obserwowanych w całkowicie odmiennych uwarunkowaniach, jest zwykle najcenniejszym produktem tego rodzaju studiów, poza ich oczywistymi walorami poznawczymi oraz pogłębieniem refleksji teoretycznej49. Najbardziej wyrazistym zespołem studiów w tej grupie problemowej są badania nad sytuacją etniczną w obu Amerykach. Skupiają one najwięcej badaczy i to różnych generacji, obejmują także stosunkowo szerokie spectrum zjawisk. Wynika to z silnej tradycji badań amerykanistycznych w Polsce, dobrych warunków międzynarodowej współpracy oraz interdyscyplinarnej i międzyośrodkowej kooperacji w kraju, wzmocnionej atmosferą obchodów ,,500 lecia spotkania dwóch światów" i uformowania się przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu zespołu do badań kultur Ameryki Południowej 50. W ramach tych badań są prowadzone studia nad północnoamerykańskim pluralizmem kulturowym i jego rolą w formowaniu się specyfiki amerykańskiego narodu, a także nad wzajemnymi związkami łączącymi etniczność i religię w kontekście społeczeństwa multikulturowego (A. Posern-Zieliński i inni). W porozumieniu z wenezuelskimi i ekwadorskimi placówkami naukowymi realizowane są badania nad izolowanymi grupami leśnych Indian Amazonii, z ukierunkowaniem na wypracowanie praktycznych programów ochrony i pomocy tym mniejszościom (M. Kairski i zespół). Od 1994 roku ruszyły również zespołowe studia nad formowaniem się nowej tożsamości wśród indiańskich mieszkańców Ekwadoru, w związku z jej awansem cywilizacyjnym, ekonomicznym i aktywnością organizacyjną na 49 W przygotowaniu są pewne prace na ten temat, ale o ile wiem nie są prowadzone systematyczne studia w tym zakresie. 50 Zob.: ••Etnografia Polska" t. 36, 1992,7_ 2; Ameryka Indiwlska. Spotkanie dwóch .fwialów, Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia lalynoamerykanislyczne, w: Kierunki badwi nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1989. �313 niwie regionalnej i ogólnokrajowej, prowadzącą do upodmiotowienia rdzennej ludności tego kraju (A. Posem-Zieliński i zespół). Bardzo zaawansowane zostały pionierskie studia o charakterze etno kartograficznym, w których wyniku powstał atlas tubylczej ludności Ameryki Południowej wraz z analizą stanu jej akulturacji, ukazujący tereny ich obecnego zamieszkiwania i bieżącą sytuację demograficzną 51 . Wreszcie wspomnieć należy oprowadzonych także od kilku lat pracach nad słownikiem ludów, narodów, mniejszości i grup etnoregionalnych obu Ameryk, który ma być w założeniu specjalistycznym kompendium zawierającym podstawowe i naukowo zweryfikowane informacje o strukturze etnicznej całego Nowego Świata (A. Posem-Zieliński, R. Tomicki i zespół). Jeśli chodzi o inne tereny, to trzeba zauważyć, iż tylko incydentalnie zainteresowania nimi przybierają formę badań etnicznych. Pewną uwagę przyciąga wielokulturowe terytorium Rosji (studia porównawcze S. Szynkiewicza 52, badania E. Nowickiej nad tożsamością Burjatów) oraz niektóre rejony Azji (np. studia kurdyjskie L. Dzięgla) 53. Natomiast wysoce niepokojącym zjawiskiem są zaniechania na polu zainteresowań studiami europejskimi. Poza znanymi mi projektami badań nad imigrantami muzułmańskimi z północnej Afryki zamieszkującymi Francję (R. Vorbrich) i nad tożsamością Alzatczyków (A. Chwieduk), pewnie niewiele można by dodać. Kłóci się to ostro ze stale wzrastającą rolą czynników etnicznych na naszym kontynencie, który targany jest dzisiaj sprzecznymi tendencjami. Z jednej strony pojawił się nowy trybalizm etniczny prowadzący do ksenofobii, konfliktów i czystek etnicznych, z drugiej realizowana jest idea zjednoczonej Europy ojczyzn, pozbawionej granic, ale tworzącej dla każdej grupy bezpieczną przestrzeń kulturowego rozwoju. Sądzę, iż właśnie te zagadnienia powinny być bliżej analizowane także metodami etnologicznymi. Jednak zainteresowanie tą problematyką jest, jak dotychczas, bardzo ograniczone, co w pełni odpowiada permanentnemu stanowi niedorozwoju etnologii Europy, od wielu lat niezmiennie określanej mianem kierunku deficytowego. Uwagi końcowe Zbliżając się ku końcowi przeglądu studiów etnicznych warto dokonać zwięzłej rekapitulacji niektórych wniosków i uzupełnić je o dodatkowe, sumujące uwagi. Otóż nie ulega wątpliwości, iż badania etniczne rozwijają się 51 M. Kairski, Situación actual elllo-cultural de los grupos etnolingulsticos nativos del Atlllirica dei Sur (Tom 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ekwador (w druku). 52 S. Szynkiewicz, Struktura etniczna j tendencje jej przemian u schyłku ZSRR, "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 2 (3); L. Dzięgiel, Węzeł kurdyjski: kultura, dzieje, walka o pr:etrwanie, Kraków 1992. 53 Warto tu wymienić wydany ostatnio przegląd ugrupowań etnicznych pióra Z. Komorowskiego, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1995. �314 w sposób zadowalający wówczas, gdy: a) podejmowane są przez dobrze zorganizowane i merytorycznie kompetentne zespoły; b) gdy wokół tych badań istnieje sprzyjająca atmosfera (tzw. zapotrzebowanie społeczne) i c) gdy mog,! one zyskać realne wsparcie finansowe. Studia etniczne niemal zawsze uwikłane były w bieżącą "małą" (krajową) i wielką (międzynarodową) politykę i z tej racji podlegały licznym naciskom i ograniczeniom. W przypadku polskich doświadczel1 etnologicznych oddziaływanie to w mniejszym stopniu odzwierciedliło się w tym co pisano, czy jak interpretowano rzeczywistość, w większym zaś zakresie w tym, czego nie poruszano i co pomijano. Upadek cenzorskich ograniczel1 uwolnił studia etniczne z bezpośredniej ingerencji władz umożliwiając im nieskrępowany dalszy rozwój. Doświadczenia przeszłości wskazują jednak, iż mimo kontroli nad tą sferą studiów, można było wnieść do niej znaczący wkład, dzięki czemu dziś nie startujemy od przysłowiowego punktu zerowego. Przy całej różnorodności prowadzonych w przeszłości badań, w każdym z minionych okresów posiadały one swą dominującą specyfikę. W II Rzeczypospolitej koncentrowały się na "kresowych" grupach etnicznych; bezpośrednio po wojnie i w latach 60. najważoiejsza była tematyka związana z Ziemiami Zachodnimi; w okresie lat 70. i 80. istotne były zagadnienia związane z kulturą i życiem Polonii (głównie zachodniej), natomiast w czasach współczesnych najczęściej są podejmowane studia nad mniejszościami oraz nad ludnością polską za wschodnią granicą. Gdy porównać pod tym względem polskie studia etniczne z badaniami prowadzonymi w innych krajach, to okazałoby się, iż naszą specyfiką była i jest koncentracja uwagi na problemach reemigracji, Polonii i polskiej diaspory, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej interesowano się głównie mniejszościami i imigrantami, w Ameryce Północnej formowaniem się społeczeństwa wielokulturowego, a w byłym ZSRR procesami integracji i stosunków międzyetnicznych. Ta "narodowa" specyfika polskich badań etnicznych, nieco osłabiona studiami poświęconymi mniejszościom i innym kontynentom, sprawiła, iż pewne kierunki zainteresowań nie są reprezentowane na miarę ich wagi i społecznych potrzeb. Z pewnością dociekania nad mniejszościami nie są jeszcze satysfakcjonujące; brakuje studiów poświęconych imigrantom i "gastarbeiterom", których w naszym kraju zjawia się coraz więcej; wreszcie powinno się rozpocząć badania nad etnicznymi problemami współczesnej Europy, szczególnie środkowo-wschodniej. Tematyka ta, niezmiernie aktualna i wymagająca dobrego rozeznania w regionalnej specyfice tej części kontynentu, mogłaby być z dużym powodzeniem realizowana przez polskich specjalistów. Studia etniczne w swej zdecydowanej większości sytuują się w ramach etnologii współczesności, choć oczywiście muszą wykorzystywać również podejście etnohistoryczne, bez którego trudno byłoby we właściwych wymiarach oceniać bieżące zjawiska. Dzięki temu podejściu łatwiej zrozumieć naturę �315 etnicznych stereotypów, mechanizm kreowania obrazu "obcego", związki etniczności z kulturą i religią, czy zmienne relacje łączące mniejszości z większością. Pozytywnym symptomem jest również coraz częstsze powiązanie prowadzonych badań z działalnością ekspercką, w której wyniku przygotowywane raporty mogą służyć do opracowania zasad polityki etnicznej (m.in. badania nad Polakami w Kazachstanie, Stanach Zjednoczonych, nad Cyganami czy nad ludnością tubylczą w Ekwadorze). "Stosowany" charakter studiów etnicznych stawia przed specjalistami nowe wymagania i wyzwania, a przede wszystkim powinien zobowiązywać ich do dużej odpowiedzialności za słowo, gdyż nie ulega najmniejszej wątpliwości, iż między tym co piszą badacze w swych opracowaniach a interpretowaną przez nich etniczną sytuacją istnieje subtelne sprzężenie zwrotne. Współczesne studia etniczne, choć mają zdecydowanie interdyscyplinarny charakter, wykazują jednak słaby stopień kooperacji. Dotyczy to również etnologii, która prowadzi swe badania równolegle względem innych specjalności bez bliższej jednak współpracy. Jednocześnie należy zauważyć, iż w studiach tych dość słabo zaznacza się specyfika podejścia etnologicznego (antropologicznego), nadal jeszcze przytłoczona, albo zbytnim "etnografizmem", albo też nadmiernym wykorzystaniem socjologizujących interpretacji. Sądzę, iż wynika to z zaniedbania refleksji teoretycznej na temat sposobów badania i objaśniania zjawisk etnicznych, zdominowanych przez rejestrację i analizę konkretnych sytuacji, grup i procesów. Aby temu przeciwdziałać należałoby więcej czasu poświęcić studiom problemowym, komparatystycznym i konceptualnym. Adekwatne do bieżącej sytuacji narzędzia interpretacji, oryginalne podejścia i doświadczenia czerpane z dorobku prowadzonych już badań pozwolą jak mniemam - z powodzeniem przygotować się do zadań w nadchodzącym stuleciu i do studiów w nowej, otwierającej swe granice Europie, a więc do świata, w którym dbałość o zachowanie własnej tożsamości powinna być zsynchronizowana z tolerancją, zrozumieniem i gotowością do współżycia z "obcymi". Aleksander Pasem-Zieliński ETHNIC STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY AFTER 1945. THEIR CONDITIONS. CONTEXTS AND TRENDS (Summary) The article discusses main tendencies in the development of Polish ethnic studies in ethnology after 1945. An attempt has been made to show the links between the changing political situation and possibilities of conducting ethnic research in Poland and abroad. �316 Three main stages of the research have been discussed against the background of the research experience of the interwar period (when mainly ethnic groups of the eastern parts of the country, i.e. regions which after 1945 became the property of the Soviet Union): a) the period till the end of the 1960s in which focus was on the studies into the processes of integration and adaptation of groups of settlers of different ethnic and cultural background to the new living conditions on the western and northern territories annexed to Poland after 1945; b) thc period of the 1970s and 1980s, i.e. the time of favourable conditions for researching the culture and life of Polish immigrant communities in Western Europe, Northern America and in the Balkans and c) the years after the fall of the communism and abolishment of censorship that restricted the freedom of studies, when focus was on such problems as ethnic minorities in Poland and Polish communities living on the territories of the former Soviet Union. Communist censorship affected ethnological research in two ways: scholars had to know what to write about and how and, secondly, scholars had to know which topics to avoid. Despite these evident limitations, ethnic research in the Polish People's Republic was gradually expanded to include some minority groups in Poland (usually marginal ones, such as the Gypsies, Tartars, Lemkos) and Polish communities in other countries as well as ethnic problems in countries outside Europe (mainly in Latin America and Asia). Despite the systematic liquidation of the "white spots", there are still other important problems which are not addressed, such as new immigrants and foreign workers in Poland, problems of the national identity in Central and Eastern Europe, comparative research and theoretical studies. Ethnic research in Poland, although conducted as part of the study of modernity, uses also ethnohistorical approach. Owing to these two perspectives, it has been easier to understand such crucial problems as: the nature of cthnic stereotypes, mechanisms behind the creation of the image of an "alien", relations between ethnicity, culture and religion, varying relations between the mino rit y and majority or the specificity of regions on ethnic frontiers. More and more often reports of ethnologists are used as applied studies, specialy when new principles of the ethnic policy are set out. Despitc a considerable intercst of ethnologists in ethnic problems, these studies are still looking for their new, original specific character and approach which would help overcome the traditional ethnographic description and, at the same time, go away from excessive imitation of patterns of sociological interpretation. Trans/. Z. Nads/aga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2975f42121c411683489dbb1a18045f.pdf 08c1da930a960e6a4819a98b91292974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2041 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.261-300 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 81. 1997 III. RECENZJE Andrzej I. a p o r o II s ki, zn,lIi 1996. ss. 106. Wit/gellslein o kllllllra, Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Po- I.udwig Wiltgenstein mial zlvyezaj wykladać bez poslugiwania sit; notatkami. Ale chyba nic t\lko z tego powmlu jego I\ywody byly tak nicspójne. ch oc jednoczesnie niewątpliwie inspirUI'lee Oto widocznym hylo jego /Inaganic sit; z wlasnymi myślami. z natlokiem skojarzell i rozmait:ch w,\tplilvości. nHl/.()lenic sit; z artykulacją idei. Wyki ady jego zamienialy się. podobno. czasami II rodzaj intelektualnych happeningów, gejzerów eksplodujących naj różniejszymi pom: slami. paradoksami I pytaniami. Wittgenstein maWlal zresztą. ze mozna napisać książkę lilozoliczn'l. lecz taką jedynie. klóra zawieralaby bądź to same dowcipy, bądź pytania pozostaII ione hcz odpOlviedzi. Ht;dąc swiadom owej tendencji w swoim myśleniu - tendencji nielatwej przecie IV odhiorze dyktowal uczniom tresc notatek. aby mogli "zabrać coś do domu. jeśli nic II gillIlach. to przynajmniej w rt;kach". Pott;gOllanie sit; sklonności do. pk można dziś powiedzieć. "rozlepiania" sensów, wyraźnie da sit; prześledzjć w najważniejszych dzjelaeh austriackiego myśliciela. jJ"oclallls LOgICOPlllloSOIJliiclls Ilypelnia dbalość o logikt;. o tok myślellla, któremu wytycza się dokladne granice oddzielaj,\ce pl'awLlt; od lalszu. f)ociekonio 1;lo~ol;c~lIe natomiasL a Wlt;C tzw. "późna" tworczość. to potoki zdaI1 niemal aforystycznych. peine metalórycznego obrazowal1la. niezwyklej wrażliwości i poetyckiej pasji. Ksi'V"a Andrzeja l.apoJ"(lIIskiego Wit/gellsleill o kllllllra ma rozwijać wątki zaczerpnięte z m: śli ..pói.nego" (po 1')29 roku) Wittgensteina. Ale próżno doszukiwać się w niej stylu właściwego /)oclekolliolll. Jest to prosty. lakoniczny. powściągliwy wywód. Czytanie bez lapania tchu. M: śl skondensOllalla tak, by ledwie poczuć zapach i smak. Przykłady nicwyszukane. brak rozleglych dygresj i. zamyśldl. oclleglych skojarzell. Jedyną przeszkodą w jego wartkim biegu jest nadmierna mIlogość nawias(lII (nic tylko okr'lglych. lale i kwadratowych!). Lecz to przecie wola autora i zamysl jego. Przcjdt; zatem od treści formy do treści samej. Andrzcj /aporowskijuż na samym początku. we wstępie - lapidarnie i radykalnie rzecz jasna - przedsta\\la to.V naj IStotniejsze dla swej książki. Powiada więc. że człowiek kształtowany jest przede Ivsz.ystkim prz.o uoesll1iczel1le w rozmaitych grach .Językowych. Nie można wskazac żadnci stalej Jego cechy, gdyz. mówić da się o cechach owych wylącznie w odniesieniu do konkretnej gry Jt(zykowej. I.miana gry. zmiana ł<JrIlly życia. wyposaża w nowe, często bardzo odmienne. atryhuty Kultura jest IV takim ujt;ciu "okrcślonym sposohem hycia". Ale jest również, co autor do znużenia powtarza. stanem zrozumienia, możliwością przewidywania zachowaI1 nic t: Iko Iliasnych. ale i cudzyell. Nade wszystko zaś można mówić o kulturze jako o wzajemnym komunikOIIaniu się. 1 IV tym miejscu kultura ląezy się zjęzykiem. l.ap0J"(l\\ski przyjmuje za wJasne przekonanie Wittgcnstcina o tym, że język nic jest niczym wit;ceJ niż relacj,! mit;dz.y ludźmi. Nic jest język odwzorowaniem struktury społecznej. funkcji ludzkiego umvslu czy też świata: naj poważniej traktowane przez nas słowa, których używamy do opisu samych siehie. są Jedynie wytworem konkrctnyeh okoliczności. Jqyk Jest raczej zbiorem "przednllotOl\ porOl\nania"'.lokalnych kontekstów. zauJków, ciemnych korytarzy pclnych subtelneJ dynamiki lplynności. Autor omawianl'J pracy zestawia zasadnicze tezy Wittgensteina z praktyką badawczą charakteryzul'IC<\ antropologit; kultury. Mówi. ;ie ro/llmieć inność. czyli bywać antropologiem właśnie, to przyglądać sit; inności ()\\ej przez. pryzmat jej regu!. James Frazer, który w kanonicznej jU;i llole/ gol<;::i określil /achO\\<lnia cz!onk(1\v spolecZl1ości plemiennych w kategoriach magii (a Ilit;c jako prz.ednaukowe. /najdujące sit; na wcześniejszym, czyli po prostu niższym od za- �262 chodniego ctapie rozwoju myśli) nic znairegul rządzących Próbując je opisać i zrozumieć nic wydostał si.,: poza granice formy życia ... A nas/a Mówi nam natomiast reakcja W jaki załt:m sposób powyżs/.ego pytania ście Wincha. Winch czynią to jego kompletnie możemy naj więksi cym Wszab.e sposóh sens. pojmować wyeliminować gry j~'/.ykowe.i') i najbardziej przemianom oddani ()Iq () pOI\lld/,eniu stanu. .. kśli ność i blądJ:enie Nic najwesels/.y antropologiClni jesl zatem zgodne to wniosek. badac/.e wielowymianmy. kultura jest zawsze może być in sU/lII Okazuje Jest I..lokaln'l ową ksi,jżk, zaawansowanej cickawy próbowalem westcrnizacji sic. iż badacz idzic o inność różile rodzaje narracji ich na tle odmicnnych najważniejsze inności .lej tczy humanistyki. regulą wymagaFlcy drodo k()Jiea nallet !aporowski na zatem musi IHlII'O. konkludute. na wieC/n.t nieostalel'l.I.e /.nojnym tego. co właśnie odnieść rownle/ o rozmaitc pOlIiada stale ulegają- si.; pogod/ie czy maC/cnie śWiata wydaj c sic być w obr.,:bie naukowych. kontekstów. Ilei'li Skazane IVzgkd/ic /<lcllollanla sic II kontekście kreowana I/({scendi. tak . .iak ..I.ellnctr/.nośc0 II tym terenowi. ohjall'ia trudem odszukiwania migocących scnsÓII. bel. pewności ci!. jcst wlaściwc albo c/y /,a cbwil.,: nic ulcgnic /mianiL:, C-:ytając nic. i pO/.nall'oo w Id(lI'Y'11l lIS1.elkle a moje post,,:pllllanle sprawie bada,'] zawsze to i II's/.elkie jej dociekanie nader kulturowe niedopuSl.<Jalne inności jawi si, w takim uj,eiujako proces mo/.olny. dlugotrwaly. analiz i niezliczonych prób. ;\ wi.,:e idealu. którego nic spełnili że przedmiot w dobic nam o nim zgola (s. (d). /.dar/.enie jest zneutralil.Ol\ać. osiąl(nlceia S<ldla mnie zrozumiale. IlH')l1'i innych" !.aponlllski odll oluje si, II kontekmyśli slIego g,,"lII nego hohatera. do Petera ..I. zell n'ltr/" do nowej w przypadku - nic lowe<'m c/y zbieraczy. gry j.,:/ykowej. Ivlasnei o tym. co wiemy" to uchwycić kultury w jaki przejście wyląeznie innych Badanie biazgowych - czytam a dokladniej że wzumieć Tłumaczenie peine mówić kulturowe nadto. utrzymuje. jest zachowanie mol.liwe jest LW/.umienie do ustalei\ kontynuatora sprawcy. jalowe. .Jak możliwe na czyjeś wiele o nas samych. zyeiem wlasnej do stanu inności. dla alllropologa sposoby którl kUltUl'I - ml')ll'ienia konstruowania pr/.cdstall idl uJmOll'ani'l Czy i w tym prz.ypadku proces roI.umieni" uchll l- o śllieeic. /jawisk. ustali iania tych jakże n')żny ch gier jczykowych mialby przebiegać podobnie do pnKesu badania inności "spokcznej"" Pokgalby wi.,:c na przewidywaniu tL:go. co w ramach pewnyl.:!t narracji mo/.c mstać pOll iedziane. i ustaleniu. w rezultacic. sposobu przedstawienia 1I'Iasnych racji tak. Iw nienarllSl.oną pO/osIala rz"c1ząea nim regui<{' Lccz przeeicż wiciu wspóleZL:Snydl 11IyśhL:icli broni SI, pr/cd tym. al1y Ich myślenie skladać II' jak'lkotl\ iek calość. Inni pOII' iadaj'j (naśladuj'lc II)rpoC/ty all'angardl l. żc dopicro pisząc poszukuj'l rL:gu!. Cak style lilomlllllanla. Jeżeli takie jL:s/t:/c SI": oslaly. /'1 Silą zasad, naczelną uznają nic/determinowanie. adogmatyczność. postcpowaniL: ..pr/ecill mctodz.ie" (idyby ponadto dojść do stwierd/.cnia. że niektórc z. j.,:zyków humanistyki. IIhrell PIll\'ltpiellaniom Willgenstcina wzajcmml Sądzę jednak. A ju/. Davidson strony. w taką możliwość. komunikaej,. które Wypada /.e pragniL:my przestrz.egal sąj,zyKami zamknąć prywatnymi si.,: wc wlasnej si.,: poroz.umicwać. Dowodcm pr/.ed n:dukejonizmem to cL:ehy L:/.ęsto są j.,:zykowi (casus skorupie z. jednej prz.ypisywanc, IIcitkggcra). to pal licho i nie cz,ckać na pukanie, na to choćby niniejs/a reL:en/Ja. czv leż ekspansjonizmcm Pragnicmy / drugic.i sic porol.llmiL:llać. gdyz. pL:wnc problemy są nam wspólne (zadane') - z.apytalby (iadamer). bliskie. Można OCZylI iście zakladać. że peIne z.wzumienie jest nicosiągalne, Ak prz.cl.:ic/.. skoro sam j.,:/yk Jest tylko historyczną przygodnością. gorzej sluży mieniem wytworem komunibll.:ji), Byłoby wi,c niezmienniL: to może warto ono niL:ci'jgk. kalekiego przystać lud/liL:go umyslu na 10. iż podobnie niejedno/naczne. pr/,ygodne jcst (a mimo to nic naj- zc II/ajemn) . .Jak /,res/.t,\ marzyć micniu innYL:h. skoro IV sporej cz.cści sami jestcśmy dla siebie niedoeieL:mnq lajemniq') ()statniL: J:danie książki brzmi: ..Antropolog musi ,jcdnoe/eśniL: uświadamiać sobie. b.,:dąe istotą kulturową. ka". Pi.,:kne to i mądre I. centrum obserwują d7.wi.,:czy IV uszach Pierwsz.a skorupa jL:st w równym stopniu zaraZL:m stwicrdzcnil.:, krajowców Dewey'owski -, mam z peryferii tubylcem Oto lokalność (i odwrotnie), apel a potrzcbiL: nadzieję. ;i.e już jak ci. których przygląda Slowa. nicustannego strzaskana - scnsu się lokalności. sensy. "kruszL:nia wi,/.ila zachowali chęć m rozuo no/u/.,e sam. dociekrajmlcy konteksty .. A jednak skorupy konllencji". I..roI.umiL:nia inn)eh. �263 Za ~oh:Jn'l s~orup'l jest II lasnić skrv\\a od czasu. o~olicl.l1osci Winch. ~l()rćgo (nic przy"\oianym dr/emi,! si.; możlilH1SĆ idl zro71llnienia. Witlgćnslćina koncćpcja Czyż Która i ~lo wic czćgo jćszczć ... Dlaczcgoż Andrzej l.aporO\vski II ~si'lice) - II bidcJ gićr j.;zykowych'l dosć surowo mówi I o pewnych ~ultur/ć: punktach jej elementem ledwie przygodna. nic zależna wic;c aż lak krępująca? krytykuje. ..pun~tach umożliwiających najlrwalszym przecie IntegralnoH' w szkicu stycznych". wzajemne jakic kryją zrozumienie. moralna siC;. lepiej J sugeruje. - że są onć czy ms gotoll)m. dan\"lll. uyms. co c/ekajćdynie na odkrYCie. Nie SądlC;. by tak było. To. czy dostr/c/emy 0\\ C pun~ty. /.ah:ż) od tcgu. czy pr/yjmiemy z:a możliwe samo ich istnienie. Prl.yj.;cle :a~lego pl·/.esll l'ldczenia. lar)/.) biJ';. pr/esąd/.a o pOjaWieniu siC; .. styczności". nie [JOlIy /.ve I,tuy si.; nićrozcrwalnic I tym. kim jestćm: z prywatnym spojrzeniem ość SO\\ kultur). z ch.;ci'l dostrzćżcnia w ..od kglych" co \\ OPO\\ ićściaćh mi hlii.s/ych. /. konstalaćj'l. moie pr/.eraża i hil\\i. W l)m sensie rozumienia lalr/,lsn'll' eil,:i~im by I\CI szara Wittgćnstćin S'I monlćnt). ~ied) mgiel (one pe\\nie w jakiej Ull%giu \\'iele samych w,\tków. bowiem plyną w korycie życie i religić mienią natomiast lej rzeki. gd/.ie siC; bogactwem być ezy mądrość kolorów" przed ulllysklll "I~nąeym poznania rozblyskuje wiei b jasność. są momenty pr/CllażajiU. I to .jest, myśl.;. uniwersalna cecha ludzi. Bez wzgl<;du na to a~ur;lt uczestniczil nIch Pols~iej tych że w istocie zajmuje nas to samo. To samo nie da siC; wtloC/)'ć w gorsel jednej formu1y \\ iL'~iem Illćlody ... Myśli .. pisal opowieściach Przeświadczena wieloglo- grze. IIIJ/sku 1I11('d::\' /lIdo::lIlIIl'stll:elll li lIlI/ropo/agią. Akademii \iau~ nrC" red. A. Posern-ZieliJiski. lrudnosci d/.isiejs/ej lIei<[l11ll\\ y mi ljil\\ i,~alni etnologii I\yrasla Waldemar KllligOlIShl Prace Komitetu Nauk PO/.nal·1 1995. ss. 197. Etnologicz- z 1~lklll. iż orrócz kullUnl\\ y mi jest ona poehlonic;ta zmagania rctlcksją siC; z powstającymi nad swoj" własną to:i.samo- ści'l i ~ollll) eją 1'0\\ i,ks/a si, bll\liem jej dorobe~. co wymaga ciągiego zastanawIania sir; nad la~rcsem pl·zcdmiotow)m. micj,;eem Ilśród inn)'eh nauk. podbudową teoretyczną i wyposażeniem llletodologieznym. ty m hard/icj, że I.daje sit; ona obierać pcwicn kierunek na najblizsze lata .. ku antropologii. I'rohlcnl\ dyscypliny l.najdująceJ sil,: wlaśnie w trakcie istotnych i intercsującyeh pr/eks/laiceli. tll'or/'Ice.l SiC nieja~o 1\ marslu. na nO\\o. sm orlI li d/ieio pol! chilra~lervstYClnym i mlekv\atnym /lI<!o::I1(llrS/lr('/{/ (/ (/l1t{'oIJ()logil{ ( 17 'lIlton'l\\). Si! publikacje. II ly m celu autorl.) \\ \\ypo\\'iadaj'l ~ol1kl'eneji glóllnie I ~vt,illem ty II \ ~h')f'e nic mog'l pOI\stal). a !akie sil,: ponie~'ld pozn;lI'ls~iej Icgo pOI\lldu. I:llropy. \\ tym (1994 bcz echa. ~lórym imieniu ~tóreJ ii w inleresujqcej głosu dyscyplin)'. [Jo/)'eji I. dyskutować wypada się bacznie nieobecnych i la jest dziedzinie. klasyClna swoich zainleresowany rÓ/norodne dobre Srl)f'a ez.;ść i liche. Ivażkie ilrtY~U"'l\1 rol.lnija i mniej istotne. si.; hCl.spr/eeznić bywa. rzy li si.; I ta~ lrudni\malcriq Idaj'l si.; t~\\ it.' CI'lst~owe nadając odpowied/.i jel!llllCl.cśnie na pytania. klimat nad kulllll'lJwym obecności calcmu IV nic lecz jedynie tom o kondyej<; zawiera dlatego jako partie nOI\'()Czesne. je pomijam: kontekście zamierzonego autorzy energicznie Imie- tomowi gdzie siC; znajdujemy perspckJednak i zatroskany przewodnim. niejako ponieważ si.; decydol\ać. jak też bardziej paru inn) ch lei nic doty ~am. gdyż nic Sil w)'Slarczajqco interesuj'lce prolilu opraC(l\\auia. l iv\ag.; mojq zwrllcilo kilka artykulów. których gdyż etnograficzna. omawiany którzy l1lięd::y nic uczestniczyicm zainteresowail. uj.;eia tradycyjne, z lemalem starają kraju) teoretycznymi nilu~i. 1\ ~lóreJ pl'led laty pr/"I.lo mi si.; znale/.ć . .Iil~ lo /\\y~1e Ile \\'spóIClesnych pracach zbiorowych należy. w studiach metodyka badacz)'. po/ska przyglądać' tom. w naszym glównych sprawami nich ninicjszy to jest (przynajmniej raczej si.; pod lupą - Dl1%gia o których po~lo,;iem mnie si.; jeszClc a l!ominowala miejscu Illy kly reprClentanl 1\ rok). nic \\ICluwalo ilnlropoiogiCl.neJ zabieram minqć opraco\\ania. znalazly tytułem - gdyż wlaśnie i w jakim jesteśmy IV nich stanic. �264 Od razu też musz.,: wyprzedzić koIicową konkluzj.,:. stan lell \\)daje mi si.; hO\\iem niezbyt .jasn) i obiecujący. Trudno nic zgodzić si.,: z glówną (cz'l książki. iż C!nologia powinna si.; anlropologizo\\ać (w zll(Jczeniu przcjmow<lnia pcrspekLyw i wzorców). Jednak/c pO\\illllo sil,' to odby\\ać w sposóh sensowny. raczej lagodny i w rói..nym tempic dla poszczególnych .Ic.l d/.ied/.in. przy lacho\\ aniu wi.,:kszcj jej samodLielnosci w obr.;bie i \\obec antropologii. ni/ lO ma mieJsce \\ srodowisku anglosaskim. Sensowne wyd<lją sil,' być w z\\iqzku I. tym dos\\ iadClenia ..Volkskunde" krajó\\ niemicekoj":l.ycznych. Zasadne wydaje mi si.; przypomnienie kilku dosć pO\\S/eehnych oClekiwaIi wobec etnologii. I.yskuji\eych na /.n<lczeniu w okresil; jej translilrlllacji. a sprowadzających si.; do t<lkich 0(0 regul: I. Nic powinno si.; skupiać glówllie n<l wlasncj kondycji chocia/ rclleksja taka by\\a usprawicdliwiona. a niekiedy nawct konieczna. Iccz zdecydowanic koncentrować si.,: na przcdmiocie bachul: 2. N<lleżaloby bronić trzonu wlasnych zainteresowall. przenos/ilc /.ara/em c/.,:sć dOl) dlC/asowej problematyki do tworzilcej si.,: wl<lśnie antropologii: 3. Wkomponowanie jcj w obn,:b antropologii powinno .IiI wzmocnić pod \\I.gl.;clcm teoretycznym i metodologicznym. nic zaś odwrotnie: 4. 'il; powinno sil,: poprzestać jedynie na t\vorzeniu Cmili' to nO\\ych pylati i promocji t<:rminów. jak Lo dość cz.,:sto bywa. I'ublik<leja Etnologia polska międ:y Illdo:I/(/\1'StIITIII II lIntrol)()logil{ jest \\ calosci hosprzecznie sensowna. konstruktywn<l i niewiltpli\vie oka/c sil,: pr/.ydatna dla naS/ej dysc) plin\ Jej zaleLy zaś są na tylc liczne - widoC/ne np. wartykulach i\. I'oscrn-liell(lskiego. ":. TarkO\\skicj • .I. Cioćkowskiego. iż nic chcialbYIll. i nic lllóglbYIll ich w /asadniCl.ej liClbie pr/.edsta\\ić Wspomn<; jednak. że do najważnicjszych z nich naJe/ą g/(l\Vnie: pojawienie SI": tegc) tOIllU wc wlaściwym czasie. uczestnictwo w dyskusji reprezentantów socjologii. uw/.gl<;dniellie J'(mlliCl ujl,:Ć bardl.iej tradycyillych. obccność sl.erokiego ..spektrum" problemó\\. uPor/ilclkO\\ any charakter argumcntaeji wi.;kszości autorów. dość I.I1<1C/.l1as\\'()hoda \\ sta\\'ianiu nowych P) tali. \\Tes/.cie cl.ytclny w widu artykulach klim<l' dyskusji. Jednakżc nic sposób nic dostrl.ec dość licznych i wcale pcm ażnych niedostalkc')\\ i siaboścI tcj ksią/ki. widocznych nic tyk w calościowym jej układzie (wzmijanic sic I. iSlllt'l tcmatu. poia\\ ianic sic sprzccznych sądów. np. w sprawie relacji socjoiogia - etnologia lub na temat Istoly leorii. charakteru wyjaśnieli i paru podobnych spraw). ale przede wszystkim na pO/iomie pojedyncz) ch artykulów. Nalcżą do nich w szc/.ególności: I. I'rzyuynkarski charakter niektórych opracowali: 2. Słaba nickiedy konstrukcja artykulów - nic mogą o niej stancl\\ić lr/} komentarze do poJedyncl.ych prac zagranicznych: 3. Nierzadko uboga i przypadkowa literatura (niekiedy nawet lestawiane mechanicznic pClf.yc.ie. kLóre dziel'l dziesil,:ciolecia): 4. Uciekanie sii;: do cytatów zbyt dlugich (kilb przykladc'm). nickiedy rauej przypadkowych. którc utrudniają. <Inie ulatwiaji\ zrowmienic wywodu: 5. Poslugiwanic si.,: pu:ykladami. klóre tracą aktualność na gruncie polskIm - nic \\S/) stklc bowiem rozlcrki /achodnie.i antropologii nas obowiq/.uj". niekllire Sil i b<;d" nam obce (\\ t) m scnsie skoncentro\\<lnie uwagi na środowiskach pozapolskich jesl zarazem dostr;:egalnym rozmijaniem się z glównym lematem książki): 6 f)ość u.,:ste uciekanie si.,: do ogólników. wizji. postulatów. Moene i słabc cechy rói.nych wypowiedzi I.awartych w lej pracy przeplatają si.; \\zajemnie. co jest zrozumiale i nic wymaga kOmenl<lrZa. Niekiedy jednak ulomIlość slilrmulcl\\ali i argumentacji stajc si.; .iui. rahlca. m.in. wtedy. gdy czytamy. i/ ..slahość antropologii rodzi si.,: /. kryzysu pojecia prawdy w Illozolii" (s. 62), "pr/.yszlość antropologii nic le/y w sferle naui; spolccznyeh. jedynie na pogranic7.LI humanistyki i nauk przyrodniczych" (s. 97) ... ponO\\·oczcsność i postkomunizm to prawic to samo" (s. 99) ... poj.,:cia takie. jak np. aku/lurcja. asymilacja. tubylec. hybrydy/.acja .. wyrastają(ce) Z dynamicznych pOrtl\\n,1I1" (s. 122). "innowacje możem\ �265 interpretować jako przechodzenie do nowej kultury społecznej" (s. 125), "powstanie dyscypliny wiąże si.; z glohalnym procesem integracji różnych kultur i przypada na połowę zeszłego stulecia" (5. In)...istotna i dccydująca jcst przcde wszystkim tzw. moc eksplanacyjna, predywistyczna i interpretacyjna dancj hipotezy teoretyczncj i metodologicznej" (s. 128), ,.kontakt kulturowy przyczynil si.; do I.rodzenia nacjonalizmu i rasizmu. będących odpowiednikami dawnych prowincjonalnych uprzedl.Cli grupowych" (s. 130). Wicie przykładów podobnej beztroski i braku precyzji w posługiwaniu sil; j.;zykiem naukowym można jeszcze znaleźć w różnych fragmentach ksi'lżki. BioI',! sil; one przypuszczalnie z tendencji do skrótowego ujmowania zbyt poważnych i zlożonyeh kwcstii. lecz na SZczl;ście nic przeszkadzają w zasadzie w odczytywaniu argumentacji autorów. Wicie slill"lllUlow,ui I.awartych w ninicjszej pracy budzi jednakże nadzieję na doskonalenie się mlodego. krzepnącego w siłach środowiska rodzimych antropologów. Nadchodzi bowiem era krytyki wczesnych dokonali, wyluskiwania hłl;dów i potknięć młodości. podkreślania własnych slabości i pomy!ck hliźnich. Pojawiają sic,: bowiem opinie o ograniczonym wpływie antropologii na inne dyscypliny (K. Kaniowska). o ,.eskapizmie poznawczym" (niejednokrotnie nazywa siC; to zjawisko "defensywną taktyką poznania"), o pustosłowiu niektórych wypowiedzi, o ograniczaniu si.; orientacji post modernistycznej do postulatów (Cz. Robotycki), o braku perspektywy kulturowej w socjologii (I:. Tarkowska), o spo!ceznych korzeniach niechc;ci do pozytywistycznego f110dclu nauk spo!ccznyeh (M. Kempny). o szczególnym znaczeniu problematyki ciągłości i trwania w antropologii (.I Mucha), jak również inne cenne wypowiedzi, które są dobrym prognostykiem na przyszlość. Nicjako symboliczną wymowc; posiada w tym tomie artykuł Lud ludoznawców, ukazujący f11eandry. trudności i przeszkody w postrzeganiu i opisywaniu chłopstwa w dziewic;tnastowiecznej puhlicystyce, piętrz'lce się nawet na poziomic charakterystyki jcgo cech morfologicznych. Jeżeli tak prosta. jak może się nam wydawać, sprawa nastn;czała tylc kłopotów, to jak można się dziwić ogromowi prohlcmów stojących przed współczesną antropologią, wprawdzie nieźle uzbrojoną, ale stojącą wohec widokrotnic trudniejszych zadali. Pozytywnic odbieram natomiast zawarty w tomie artykuł A. Posem-Zielińskiego Etnologia i alllropologia kulturowa w(iJl"mall1l!j i r::l!cywistei struktur::e nauki, kreślący drogi tworzenia się antropologii kulturowej IV warunkach polskich, przypominąiący złożony zakres tej dyscypliny i rozrzut jej I.aintercsowall. jak też nwierający pewne prognozy na przyszłość (ten aspekt opra(olIania wydaje mi sil; szczególnie istotny). Wprawdzie nie móglbym się zgodzić z autorem \1 kilku raczej drugorzc,:dnych sprawach (skala wpływu antropologii w kilku krajach europejskich. \\chlaniania przCl. ni,! innych nauk). alc nie jest to akurat naj istotniejsze. Martwić może jedynic 10. i.c autor dopuszCla lVIaściwie jedyną szansę dla etnologii - pośpiesznąjej "antropologizację", a przerai.a go natomiast "etnografia ariergarda" (to raczej trzon środowiska etnologicznego). :\a tym ctapie rozważall zasadnc by hyło dokładne i rzeczowe przedstawienie wszelkich "za i przeciw". w tym szczególnic merytorycznych korzyści, które mogą płynąć dla etnologii II przypadku zdccydowanego przechodzenia przez nią na pozycje antropologiczne. Wymaga to jednak wyral.nej, agresywnej i nickoniunkturalnej strategii ze strony czołowych reprezentantów naszego .~roclowiska. Dość konkretny zarzut wiążc się natomiast z rcdakcją całości pracy. Nie ma w niej bowiem, Jak lo ostatnio zaczyna sic,:sprawdzać w najbardziej wartościowych ujęciach zbiorowych, podsumOII'ania calości konlCrcncji, przedstawienia realnej wartości poszczególnych artykułów i udziału ich autorów wc wspólrcliJrlllowaniu dyscypliny. Inny mankament to zdecydowanie duża liczba błędów literowych. sZCl.cgólnic w wykazach literatury, ale także w tekstach. Recenzowana książka jest zatcm pozycją ze wszech miar godną uwagi i swoistego rodzaju zagajeniem do dyskusji nad problemami, nad którymi jeszcze niejednokrotnie przyjdzie się zastanawiać Tc I.aś skromnc uwagi to tylko szczyt góry lodowej, jakimi są moje spostrzeżenia na marginesie lektury lcj konstruktywnej w istocie pozycji. Mieczysław Trajan �266 Pisanie miasta .- czytanie miasta. red. A. Zeidlcr-Janiszewska Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Poznań 1997. ss. 252. Tematyka tzw. ,.peryferyjną'· etnologicznych. dzinie alllropologii wzglt;dcm Jednak humanistyki w filozoficzncj wiclkicgo tematów przełom (wszak refleksji miasta w polskicj eksplorowanych w antropologii mówi ctnologii w tradycyjnic mający swoje się o ..antropologizacji postmodernizmu. ... Studia zajmuje szcrokie w obliczu reperkusje zmiany logia wyłączną kulturowa rozwija domenę socjologii transplantująca refleksję lub kulturoznawstwa. swoje antropologiczną mctody na polu badawczym w całości o problematycc a początki paradygma- swojcj praktyki którc do nieda\\na okazuje sit;. iż. antropo- wielkomiejski dotychczas w całcj dzie- tradycyjnych Co wit;cej. na grunt badali nicznanym z powodzcnicm i często pomijanym J. Bursztę ... antropologicznych w konstrukcji, by przywołać Wojciecha Ósmy już zesz.yt z serii ..Studia traktuje badawcze dość areale humanistyki"'). tów etnologicznych zmusi 1 ponickąd badaczy-etnologów do przcorientowania poznawczej i sklonienia sit; ku tym obszarom praktyki społeczno-kulturowej. stanowily pozycjt; wytyczonym wspólczcsnej dokonany Kulturoznawcze". Kulturoznawczc" wielkiego opowicści". redakcj,! A. Zcidlcr-.IanISI.CII·skicJ pod miasta. Tom rozpoczyna artykul T. Sławka Ak!'o! nek!'o/ po/is: Ilyobl'll:enia miejskich fJ!'zt!sl!'zelll. który stanowi niejako wprowadzenie do. jak określiła A. Zeidler-Janiszewska już wc II'st<,;pic i tytule całcj kicrując się filozolicznq pisania areal pracy idcq idąc całej pasją tropem serii (pragnicniu i sposobem zakrojony pytania problemu w tomie. oraz .jak')" na "micjsce do kim mitem o Narcyzie. "Miasto figuratywnym odpowiednikiem posiada który na których 'wyświctla IV skutkach zabicgów strzeni miejskiej nie powoduje. swoje określenie zauwai.amy przede "micjsc" Bcnjamina autor. granicy" Lcśnicwskiego się" diaehroniC/.nle jcst transronnaeji illiasla. i synchronlcz- dochodzi do trywializacji. Olla to zanik Centrum miasta. Jcgo ruli z funkcji miasta. jako "miejsca staj'l się miasta do mieszka- rozpoznanc schemat: por(lIVnując Je z grce- wyświetla nimi. zjal~iska innymi. sposób (m)l'/,! odCl.ytyll'anc. "miasto i quasi Sytua<.:ja taka. "aktorcm Konstatując "przechodzieli". pO\\iada który przede przc- wiclopiaszczyzno\\c (s. 49). dalej Il"idzcm" E. Rcwers upatrujc do nasyccnia W tcn sposób miasto" oraz I:. Rewcrs tlI orzą si~ II których za Simmlem. spostrzega,jąc\ pr/.ypomina wszystkim n1 slynnc "uprall la (s. 50). w artykule spotkania. polcga jednak między ckranach. czyli przestr/.cni miejscem tego dążąccj. równocześnie micjskich flanelII'. Przyczyn się i jest ekspresji: jest w którcj staje siv czytclne. Miasto Jcst siy na szereg mnicjszych ekranólI. w "naturalny" pomit;d7.y miasta N. Leśnicwski wszystkim iż miasto "tnumkm cywilizacji" myśli" wokół swojego dzisiejszych szkic wsp(')lczcsnego (s. 46). które micjskiej miejskiej stylistyczno-trcścio\\\ mdalllrycznic. "dzicjąec najistotniejszc modernistycznej a miasto w przcszklonych W. miasto" szkła. phlszc/.yzny i czytanie" Kolejny jest ilością WSP()łCZCSlll;j". sty Icm (.,,) kontcmpluj'lce swe odblclc. jako centrum świata. stajc si~ poszukiwania scentralizowanej prawdy" (s. 42). Autorka pis/c samo iż micszkanicc odbicic patrzenie się' T. Sławd. na .. pogłt;bion:1TI przyczyn akcentu w którym (s. 40). daje krótki architektury ckrany. zasadnicze ,.czysto miasto. przynajmniej jedn'l oś symetrii. ..tworzqc szcreg iluzji rozpada dUj'l i wielopoziomowe dwie zatcm mieście współczcsnym jak określa T. Slam.:k. przcbywania". "przejść i traktów komunikacyjnych" E. Rewers II' Lk!'al1ie llIiejskilll dalej. ił miasto zatem ekranem. kultury na wstępic. powiada rzec by można axis n1l1l'/di oraz przeniesienie Eliadowskicgo już się w dajqcych sit; zasadniczo wyr(lżnić płaszczY7l1ach: próbuje dociec. poprzez postawienie historioz.oliczncgt1 powstało owe dwie plaszczyzny. nic. uzyskując odpowiedź. iż w "trywializacja micjskiej przestrzeni". nia" okrcśla. T. Sławck kreśl<lc swój artykul oraz (2) wspólczesnej ..dlaczego')" zatem M. J. D.) poznawania przyp. miasta". zasadzajqccj (s. 12). czyli. jak wyjaśnia chwilt; póżnicj. odróżnia się tym od ..nie-miasta" iż "krystalizuje .. krysztalem przcstrzeni" Miasto, według Sławka. Zderza - mctalllry ... czytania Kulturoznawczych" konceptualizacji poszukiwań centrum. Autor (I) historyczncj Wiltgenstcinowskiej ..Studiów AIia.l'tn ijego wokół nic na miejscach IIllejsca ZI\'l",lI:a uwagę którego miasto jako pewnych na to. iż. miasto si~ organizuje. stalych Spec: lika i II' pcwnym scnsic �267 llbi~ktywny~h II spólnych punktach rozsianych pr/.echad/.ek mieJsc. zdradza hermeneulYC/Jle l)uch~m dalej miejsca. pr/el Jąo w I\meryce kullurol\")'m" . II centrum wyjątkowość. miasta. Środkowej miasla Plac szkicuje •.rdzeń i Poludniowej miasta" Jest przepojone miejsc, Plac laly- zatytułowany miast epoki Tanner. zakładanych kolonialnej. jest plac spotkania swych Owym usytuowany to - jak pisze autorka miejscem przesłanki jest i niepowtarzalność w czasie jest jego centrum. które ze wzglC;du na światopoglądowe miejsc, kulturowy" według pamic;ci, czy też jego Próba ujęcia radykal- suma F. V. Tanner autorstwa latynoamerykaI1ski miasta, artykułu jako specyfikc; latynoamerykańskiego. Jeśli wie;c "sercem ..uszczeg(·)iowieniem". kulturowej. iż miasto. jest artykul wspólnej Wspólnotowość - st'ld podtytuł hOrl'::ollcie /llopii, gd/.i~ Tanner \1' Iliszpanów ..rdzeniem autora nadaje lecz na "miejscach (s. 58). Leśniewski. który a poprl.ez nic miasta. Kllntynuaeją idei I,eśniewskiego lIomllervkmiski miasta, rodowodu" aspiracje 11O-!lrrl1lrne/llycnego. Powiada I kglowskim po obszarze i wspólnego - plac jest różnorodności twórców, odczytywane jest przez Tanner w "horyl.Oneie utopii". która wynika - jak rozumiem - właśnie z owych światopoglądowych uwarunkOlv;u'j Iliszpanów realizujących projekt Nowego Świata na kontynencie amerykaI1skim. Plac z artykulem hC;d'IC miejscem 11\1' Leśniewskiego) daje spotkania (stąd wspomniana równoczcśnie możliwość zagroi.cnia. I kolei w artykule ..llIlrol)()/ogia p/lslych pr::eslr::eni autorzy zllTaeają uwag.; konslyluantem autorów na "puste specyliki wypełnione prl.estr/.enie miasta. pustk;l. jak zatytulOlvaną przez I.e Rewers lermin()w: loggia. - J. Koeiatkiewiez ich zdaniem Miejskie stwierdzają w konkluzji są równorzędnym przestrzenie są według - w kontekście Berlińskie loggie - paryskie pasaże zamykający "I.ektury miejskich przestrzeni" .. rrzestrzeniami «przejścia» (s. (2). Owym .•przestrzeniom portretu" w obliczu oraz M. Kostera - są tak wypełnione. która - jak przekornie mnie korcspondencja i schronienia" się skupia wokół ujc;tego jako obraz przejścia" tej suhtelnej relacji - to wpisanie ludzkich już losu ( .. ) indywidualnego //aneur towarzyszy biografii pierwszą Benjaminowskich autorki podającej - przecho- d?ie(l i ..oglądaC/" hiernie przechadzający sit; prze? miasto. Janiszewska zdaje ullagt; na paralele; pomi.;dzy iyciorysami (tu - Benjamina - M.lD.). a wyobrażeniami l!chwycenie miasta sygnalizowanej twórC/ośei W. Beniamina. a mówiąc dokładniej. wokół pasa i oraz/lallellr. Loggie i pasaie to terminy, które wedlug je za lkniaminem. i zbiorowego które przestrzenie ..nic istnieje" (s. X I) /\rtykul 1\. leidler-Janiszewskiej cz.;Ść książki miasta". przeze .,ueieezki w strukturę siC; zwracać o mieście. architektoniczną, której jednymi z najislotniejszyeh elementów są owe Benjaminowskie loggie i pasaże. Drug;\ cze;ść ksi;\żki I'isallie lIIiasia ... eylanie miasla rozpoczyna artykuł W. J. Burszty I'll. .lliaslO i wie.l' oflll::yćja lIIilyenyeh Iloslalgii, w którym autor przypomina zapomnianą już .iak sądz.; .. koncepcjt; jiJ/k .\'Ociely R. Redliclda. czołowego prekursora urhan anthropology, pOll iadającą. rief\\Olnej. iż jest któr'l i spoleC/ność kulturt; krcoIVan'l IV Ivarunkach na intelekcie wielkiego która II' konsekwenCji jest dowieść wartości miasta udmiennych miejskich, posługują odnosi w której homogenicznej ( ) spoleczności prymitywna ( ) jak kultura sit; ludźmi technologia jak IVarunklill' rodl<leej ksztaltowania siC; nostalgii miasta wiodąca liczhami (do dostawców, i manieryczność" i wsi jako się osohowości bezsprzeczny za wspólnot'1. MJ.D) ( ..) (s. ł 00), - - i dalej - .•Nielatwo sama ich forma. W cenc; znaków W. l Burszta dwóch (s. 97). Porównanie na chorobę prym Burszta: służących" (s. 102). W artykule tą tradycyjną/olk konkludować. iż dzisiejs/e spoleC/nośei miejskie "cierpią" putrzebc; powrotu do pr/.esz!ości wyobrażonej" (s. 102). - powiada których klientów. autonomicznych człowieka" również sociely autor przeciwstawia koncepcji/olk w której - idąc za G. Simmlem si.; jak do swych pretensjonalność sohie d\I-ie ..opozycje II ynik w postaci nielitcrackiej, klasyczna prOlvad?j do "rozbawienia piętna indywidualizmu" wlasnej osohy (. .. ) coraz bardziej liczyć się zaczyna id?ie każda ekstrawagancja. prze~iwstawia idealnej zarówno (s. 9R). Sytuacja. moralność" oparte mies?kaniec małej. stanowić (s. 97-9X). Tak stlll'lllulowanej wiejska»" ..«Urodrz.;dnia» ..stosunki to ..«typ może society. Burszta przeszłości krańcowo takie daje zdaje "odczuwając się �268 Waganci, wagabundy, Kolarzowej, w którym mistrale i wszelka inna miejska halastra to tytul cscju autorstwa autorka w kształtowaniu tzw. kultury przykłady, autorka dowodzi, czyną kulturotwórczego zwraca wysokiej. iż miasto buntu "historią teorio,; doświadczenia upadku doświadczenia" nej egzemplifikacji, którą uwago,; na kulturotwórczą Na podstawie średniowieczne i rewolty kiem dekonstruującym lad doskonały Z kolei R. Różanowski w pracy daje refleksji pilną utworów muzycznych, i wczcsnorcncsansowe (s. !OS), a w konkluzji (s. lOS). S~zok i przeżycie, W. Benjamina, (s. lIS), R. Różanowski dodajc. albo odmzające która - wcdlug owym doświadczcnicm określil właśnie sil,:. Flaneur dokonuje czlowick kim anonimowy, (flaneum tyna nijaki i nicwyodrębnialny, ponieważ Różanowski - ..im więcej jednego - przyp. aut.)" (s. 12S). jcst przcdc wszystkim ekstrcmal- (wdrażającego nowoczesnc, czesnego, "hybrydyzacji" ulega powiada mal/, czyli jak metaforycznic nat" stwarza swoim sio,; o wszelkie Na pytanie głl,:boko zindywidualizowany. przcz autora wspólezetlumu jest przcde wszysttożsamy. tłumu"·· Dłatego potrzeby analizując co znaczy, przyklad iż miasto - smutno M ..I.D.) tym mnicj za sznury, gdy kur- Kto pisze miasto' Warszawy staje drugiego jako miasta nowo- shoping sio,; gigantycznym ujmuje autorka "kombinatcm uslugowYI1l" (s. 141 l. Taki "kombizłudzenic pclnej rzcczywistości: "są tam elcmenty natury ( .. ) dba klientom klienta ( ... ) a równicz na wsto,;pie swojcgo o duchowc artykulu potrzcby i rozrywki" 141) nied\lu- znacznic: "Tcoretyey piszą o micścic, praktycy piszą miasto" (s. 141 l. ,,Ja i łnni w dzisiejszym mieście" to tytułtrzecicj ezo,;ści tcgo tomu który rozpocl:yna wnikliII) pL rv~ród nas me::najomych Z. Baumana Czarniawska-Iocrgcs (s. odpowiada artykuł postawione autorka (s. 139). doświadczenia sil,:" (flaneur) jest motywem to wlaśnic prl:el: niego OlIO "Kto siedzi w budce suflcrskicj i ustawia dckoracjc') Kto lednak pociąga idzie w górę)" - zadaje pytanie B. Czarniawska-Iocrgcs w artykulc (s. 129). Miasto było czynni- czy też jego jest z tłumem ("ezłowieka zc Imasto do.~wiadc::ellle epoki pod- "mąjący wlasne ścieżki", fascynujący sio,; tłumem jcst przeciwstawiany sncmu "czlowickowi tłumu" - anonimowemu, który bl,:dąc clementem konstatuje którc przytaczajako zawszc było przy- miasta, mianem - XIX-wieczny R. miejskich autora epoki» postrzeganym oezamiflanuera. Ów "ezłowiek przechadzający spinającym Benjaminowską koncepcjo,; doświadczcnia, ponicważ doświadczenic rolo,; środowisk w (po) nO\voc::esn)'m midcle. FtlAI Autor ponowoczesnej kolejny raz prezentuje "obnażający" wizerunek ponowoczesncj kultury zachodniej przejawiającej się w mieście. "Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi na ulicl,:" - pOWIada Bauman cytując D. Lee (s. 146). Poslugując sio,; koncepcją "obcego" autor ukazuje nlcspelnione marzenie planistów irracjonalnych zachlyśnio,;ciu gorączkowa Bauman miejskich konstrukcji się głęboko próba nazywa miasta poszukiwania po prostu ponowoczesnym wydają harmonijnego, architektonicznych zindywidualizowaną tożsamości: "domem" być się (s. słowa pozbawionego (s. 147). wolnością Bauman pojawia "spokojnej, wolnej (54). Konkluzją cytowane już przygodności i nielogiCl:nie upwnia, iż po pierwszym sil,: pustka i rozpoczyna sil,: od ryzyka Baumanowskiego na wsto,;pie: przystani", s/kicu ,'życic micjskie przyci'1ga i odstrasza . .Jest pełne uroków i strachów. Obiecuje i grol:i. Upaja wolności'l nigdzie doświadczaną i przeraża perspektywą ubezwłasnowolnicnia i bezsily" (s. 157). A Kuczyńska na ulicy, kowy dząc w Agorze która jest i ulotny, "kanalem nicuważny, na ulico,; stajemy anonimowy, się jedynic i fragmentaryzacji, Anonimowość "miICl:enia. przygodny ( ... "widzialnymi Miasto i błysku, "zostajc wzajemna momentu" wspólczesne jest miejscem współwystępowania czy Nowy lork wskal:ywane mieścic rol:wija miasta". r (s. odbiciami staje się praktycznym poszatkowane, nieznajomość nadają jakby Kontakt agora, czyli plac bo,;dący niekwestionowanym starogrecka rozbiciu naszej powszedniej komunikacyjnym myśl Baumana na ulicy lest 16 I) KuezYllska nas samych". centrum indziej skupialąc zawsze "przypadkowym" na wiele Się iż wychodl:isicjszym kulturalno-spolecznym nllczlonkowane nie "przypad- stwierdza, W mieście które! o mieście cząstek" spotkaniom ulega (s. 1(5) charakter (s. 1(5). również, jak pisze M. (Jolka w artykule Wielokulturowo,li' miasta. wielu kultur. Przyklady takich miast jak I,os Angeles. "aryl. przez (Jolkę dowodzą, iż problem wielokulturowości w wielkim wdanicm do zrcalizowania w spoleczno-kulturowej politlcc �269 miasta. Golka podkn;śla. dia współczesności. ak iż wielokulturowość nic jest zagadnieniem charakterystycznym jedynie obecna była również chociażby w średniowieczu. Golka konstatuje, iż ..miasta były cz.,:sto tworami lurowości wielokulturowymi i bardzo .. Wychylanie si.;. luz i hrak zaangażowania" to cechy ..przeci.;tncgo" manhattaI1czyka - pisze.l. ..ja". Owa "hyhrydyzacja nio.auważalna stawia manhattallczyków. "luzu których nazywa "prawdziwymi bohaterami", ,/rchileklura kuł H. Pae!Zolda uwag.; iż wSl.clka IlIozolia I.cmiaire·a. i urban/slyka. jest pochodzcnia Rousseau. Morris'a że staje się zaangażowania" jest 186) odgrywanych Tyszka przeciw- ponieważ to zaangażowania»" wlaśnie (s. 197). Poprzez miejskiego autor dochodzi z architektonicznym analizę artyzwraca filozofii do wniosku programem owi rozpoczyna Zarys krylyc=nej fllo::.ojii miasla. Paetzold i Thoreau l.awiodl<l i zderza ją nast.;pnie oryginalności" walka o własne do tego, i hraku wyiu/owanego «ja» rozmytego w milionach wcieleI1" (s. samym sohą i dla innych. "Prawdziwym manhattaI1czykom" bezdomnych. architektura się w tej wielokul- na Manhattanie Postawa badomni "świadomie wyhrali swoją drogę życia" (s. J 90). Ostatnią cz.,:ść zatytulowaną "Formy krytycznej «estetyki stycznych nauczyły oraz .,hybrydyzacja wszelkiej Tyszka w artykule Manhattan: (s. 183) prowadzi oryginalności" prze/o samych Jednak ..polorem ({)dzicnnic przcd wcześnie (s. 180) . li.lllkcjonowaC urbani- iż awangardowa krytycznego regiona- lizmu .jako koncepcji ( ... l najnowszej moderny i postmoderny" (s. 200). Ów "krytyczny regionalizm chcc ocalić spccylik.,: miejsca. nic odżcgnując się od modernizacji (. ..)" (s. 207), stąjąc się, jak sądzę. urzeczywistnicniem ..Najhard/jej znacl,\ce lnikni.,:cie samej r/ciby"- postmodernistyczncj filozofii do (J/'Ilal/'lenlu ::.lud::.kiei /limy. North daje na ..r~eihic chronologicznie z ludzkiej w sferze architektury . dla rozwoju rzeźby puhlicl.llej w ostatnich trzyd/jestu latach bylo pis/.c M. North w artykule -Sfera public=na jako rzeiba. Od civitas dci masy". którajcst krytyczny przegląd koncepcji najmlodszym rzeźhy trendem skupiając w sztuce si.,: uprawia- nia r~eiby. Z kolei L. Milkina w Mie.\-cie, klórego nie l11aukazuje, iż wick XVIII jest początkiem ..lll)\\ocz..:śnicnia" architcktury. jej ..intymnienia"; ,.rodzi się bowiem przestrzeń zakreślana promicnicm domowego ksztalto\\'anic ogniska. się. powstawanie czterech ścian nowoczesnej (s. 228). M. Milkina micszkania" architcktury miejskiej takich ..mcgapojęC wspl\lczcsności jak: .. PaI1stwo, Lud, Naród" (s. 229) . .. Popularność instalacji jako środku wypowiedzi artystyczncj najlepiej natur~ wsp<'>lczcsn..:j ;'/tllki. Ci Dziamski Instalacje w artykule są symptomatycznym pozbawionej pr/.cjawcm trwałych definicji dzialalności artystycznej ściśle katcgoryzuj'lcymi regulami tworzcnia. Przcsunięci..: funkcji I.espolów architektonicznych sugcruJe W. Filip..:k w kllliCl.ącym ryzuj'lcych epoki: Filipck symhol cpoki ukazuje sposób - kompleks cz.,:ści ukazujących slano\\i Jcdnak lącząca autorów. Jaje ealości jego I. prohlematyką miasta diagnozę. walorów równic/o literackich, wielkiego redakcją nie dającej nie Pr::yklad Wesler- się elementów - staje które czasem kultury nad własnym wikłają się charaktc- się wspólcześnie napawającego poznawania refleksja się ująć dziś mieszczącego A. Zeidlcr-Janiszewkicj pasja tckstualna ealość będqca interdyscyplinarnym kręgach specjalistów, alc również antropologii fabryk, fabryczny wspólczesnego, Filozoficzna pr/.ypadkaeh ksi'IŻki niwnicż J..:dnak ksią/ka jako nie tylko w wąskich \\0 pcwn'l w wielu obraz - pisze iż instalacje na kulturalno-edukacyjne przcwartościowywania industrialnej się transgresyjną zaznaczając, dzisiejszcgo zespolu rudzenia granic" Miaslo posl/ndl/Slrialne. XIX-wiecznego symbolem kultury i jcj propagowania. Książka l'isal1ie lIliasIu c::.vlanie lIliasIo pod I. czterech (s. 235) dnia wyraża określonych z industrialnych ksiqżkc,; artykule ,!fosi;d)!'i"k \I' .llIIsl('/'''(//ni". Na przykladzie \\ c":lllrum Amsterdamu. i ściśle _. miejsca transgresji synchronizuje z momentem jej sens sklada si.,: optymizmem, wspólczcsneJ tekstem i główny przywątck, dokonaniem zapewnia sobie poczytność wśród czytelnika nie związanego zawodo- miasta. Maciej J Dudziak �270 Wars::awa-Bratyslawa Etnic::ne i :;polec::ne ::ró:':nicowanie lIliasla (do 1939 r), red. P. Salner, A. Stawarz, 1'1'1, Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997, ss. 177. Niedawno ukazal się ladnic wydany tom inaugurujący seric; "Miasto i Kultura". Przedstawia on materialy z polsko-słowackiego seminarium dotyczącego ctnologii miasta, które odbyło siC; w Warszawie w październiku ubiegłego roku. Temat seminarium, który stal siC; równocześnie podtytułem tego tomu, określono następująco: "Etniczne i Spokcllle iTó/nicowanie miasta na przykladzie Warszawy i Bratyslawy (do 1939 roku)". Tematyka elnologii miasta gości rzadko. zbyt rzadko na lamach wydawnictw naukowych i w salach konkrencyjnych w Polsce, inaczej niż ma to miejsce w krajach Europy Zachodniej. Miakm szansc; przekona, siC; o tym tego lata w trakcie szkoly letniej zorganizowanej w Berlinie przez. tamtejszy !nstilut fUr Europaische Ethnologic. Uczestniczyłem w jej zajęciach wraz ze studentami z siedmiu krajóweuropejskich. w tym również z Polski. Zajmowaliśmy się tam głównie problemami spolccz.no-przestrzennymi ciągle jednoczącego się Berlina, ale mieliśmy również okazic; wysłuchać prezentacji osiągnięć poszczególnych ośrodków europejskich w dziedzinie etnologii i antropologii miasta. Nasza grupa warszawsko-poznaóska nic mogla poszczycić się tak rozwinic;tą baz,! mctodologiczną i wydawniczą jak inne kraje. Tym cenniejsza jest dła mnic ta pubłikacja, gdy/ podejmuje problematykę. która jest bardzo potrzebna. dotąd należycie nic doceniona, a która, jak mniemam, wkrótce stanic się bardzo popularna wśród polskich etnologów i antropologów. Przy omawianiu treści tomu chcialbym zwrócić uwagc; na pcwicn rysuj'lcy siC; IV nim \\ewnętrzny podzial na części. Pierwsza z. nich obejmuje cztery pocz.ątkowe rozdzialy pisane na przemian przez autorów polskich i slowaekich. Dotyczą onc dwóch tematów z historii Warszawy i Bratysławy okresu XIX i początku XX wieku: grup narodowo-wyznaniowych (w opracowaniu .I. Wiśniewskiej i Z. Bei\uskowej) oraz dorocznego cyklu świąt i uroczystości (autorstwa W. Głc;boekiego i K. Mórawskiego oraz V. Feglovej). Uklad tekstów skłania czytelnika do czynienia porównaó między tymi miastami. Sprzyja równiej. glc;bszej analizie treści, bogatei w fakty i opisy dające obraz tych aspektów t.ycia i historii . .lest lo obraz wycinkowy. ale mysię. że bardzo cenny. Do grupy tekstów porównujących życie obu stoi ic można chyba Jeszcze z.aliC/.yć refcrat~ E. Mannovej i /\. Stawarza dotyczące działalności stowarzyszeniowcj. Rl'j/nią siC;one jednak dość znacznie zakresem podejmowanego tematu. Praca E. Mannowj zawc;żona jcst w treści do opisu przemian i przewartościowali w działalności niemieckiego stowarzyszenia śpiewaczego - LiedertafeL które w okresie od drugiej połowy X IX wieku a/ do 1939 roku było głównym organizatorem balów i zabaw w Bratysławie. Natomiast /\. Stawarz w tekście Stowar::ys::enia spolec::nokulturalne Warszawy w latach 188()- 1939 w sposób bardziej obszerny stara siC; wprowadzić nas w tematykę badali nad stowarzyszeniami, które działały w tamtym okrcsie w Warszawie z uwzgl~dnieniem ich charakteru, zakresu działania i roli jak'l spełniały . .lako drugą część tego tomu wyróżnilbym artykuły ukazujące losy i z.nacz.enie nicktórych grup wyznaniowych w historii Warszawy i Bratysławy. T. Stegner w artykule Protestanci w :':yciu XI.r-wiec::nej lVars::mvy prz.cdstawia wizerunki wybitnych protestantów. którzy przez swą ró/norodną dz.ialalność kulturalną i społeczną wzbogacali życie ówczesnej stolicy. Odnaleźć tu mo/emy gakric; znanych osobowości. takich jak pisarze - Walery Przyborowski, Ferdynand Iloesick, malarze - Chrystian BreslaucL 111brykaJKi - Edward Nepros, Wincenty Ludwik Norblin, ludzie nauki - językoznawca Samuel Bogumil Linde czy ojciec polskiej etnografii - Oskar Kolberg. Teksty P. Salnera Wspólnota żydowska IV Bratyslawie (l9()()-1939) i l\. Kołodziejczyka ,\/11::ulmanie w Warszawie w XVIJf-XX w dotykają problematyki integracji i dostosowywania się tych społeczności do historycznie zmieniających się warunków życia \V obu stolicach. Ostatnią z wyróżnianych przeze mnie grup tematycznych. stanowi q artykuly ju/ luźniej powiązane ze sobą, aczkolwiek bardzo ciekawe. Wskazują one na rO/.norodnoś' zaintercsowali naukowców i badaczy z obu ośrodków. Mam na myśli artykuły B. Petrozolin-SkowrOliskiej Lycie towarzyskie inteligencji warszawskiej IV XIX w., M. Ajchman Ogrody w kultur::e ~Vars::aw.1 �271 \1 /oloch 18811-1')3'). L. Faltanovej Oglos::enlo joko obra:: ::ró::nleowanla elnlenego w bralyslmlsklm IIll/ldlli. D. Luthera Nocjonoli::m w ::velli spalecnym Bralyslawy (/900-1939) oraz E. Mazur Iycle cod::lenne Hi osiedlach Warsc:awsklej Spóldc:lelnl Mieszkaniowej. Moją uwag~ zllTócily szczególnie dwa. autorstwa L. raltanovej i E. Mazur. Pierwszy jest próbą przedstawie- nia. poprzez treści prasowych i ulicznych reklam handlowych. różnic etnicznych jakic występowaly II Bratyslawie. Wieloetniczność powodowala. że bratysławscy kupcy w trosce o klientów musieli odwoływać niezllyklego się do ich różnorodnych eksperymentu II Warszawie w latach eksperymentu polegala czajenia tej grupy w dziedzinie 192R-1939 sentymentów budownictwa mieszkaó dla m. in. na tym. że starano ludności, ale z drugiej i upodobań. Drugi. mieszkaniowego, jakim ludności najmniej się uwzgl~dnić strony również to opis było zarabiąjącej. różnorodne oddzialywać realizacji budowanic Niezwyklość potrzeby na jej i przyzwy- gusta i nawyki . .\utorka tekstu stara się odpowiedzieć na pytanie: "jak dalece program urbanistyczno-edukacyjny. a Ilięc struktura mieszkali. rozplanowanie wnętrz i wyposażenie. a także powołanie określonych Il1stylllejl wychowawczych, na Ich codzienne zycie" W treści wszystkich kulturalnych zebranych i zdrowotnych. w tomie artykulów mających (pomimo służyć mieszkallcom, niewielkich ich rozmiarów) na znależć coś interesuiącego czy nawet nowatorskiego. Miejmy nadziej~, szerszych opracow,ui naukowych. Teksty skłaniają nas również do ret1eksji. się ll1ajduje gii duzego Z) i dok'ld miasta. zmierza pewne polska zaleglości. cie miast i ich mieszk'lIieów. eii. imigrantów. c1nologia miasta. ;ryjemy w czasach Pojawiają grup miejskich. Mamy w tej materii. przebudowy i rozbudowy miast. (dotyczące zmiany nazw ulic i wielu c1nologowie i antropologowie. Również historia kryje jeszcze wiele zagadek tematów. () niej również można pisać w różnorodny sposób. Widać to w treści czasami bardzo wieloaspektowo. runkowania. wycinkO\lo. albo ujęcie daje możliwość mnie hardzo vlażne. skupiając ujrzenia gdyż podobnych ukazując calości hez jej i w podejmowaniu jego wcwnętrzne się tylko w nowym znajomości na które na pewnym świetle. nic innych. oraz zewnętrzne problemie, Pisanie można aby odpo- Można i nie tomu, pisać zależności którego o historii badać warto innych Iliedzieli podjęt)ch tematów miasta), na np. konsump- symboliczno-przestrzennych. chodz,lC do tematu nasze w etnolo- które oddziaływają procesów II UlIlH)llaniu które obejmują i pytania moz- że doczekają si~ w jakim miejscu a zwłaszcza wielu przeobrażeó, si~ nowe problemy wpłyn~ły miasta podi uwa- oryginalne jest według ani myśleć teraźniejszości o przyszlości. Dużą zaletą puhlikacji jest wielość nagromadzonych w niej rycin oraz zdi~ć, które ilustrują poruszane tematy i ulatwiają tę niezwyklą podróż w czasie, jaką jest jej lektura. Szkoda tylko. ze hrakjakiegoś tekstu sUllluj'lcego. czy nawet próbującego dokonać porównaó między Warszawą a Bratyslawą w trakcic gdyz trwania zgodnie z tYIll co czytamy seminarium. temu poświęconej. Cennym Najważniejsze CÓII z ohu ośrodków. do wzajelllnej nego tomu. I niecierpliwością zatem jednak doświadczeó. na kolejne do tomu. umieszczenie jest to, że doszło wymiany czckam wc wstt;pie byłoby dokonywano zapisu choć do tak owocnego a w rezultacie tomy scrii "Miasto takich części prób dyskusji spotkania naukow- do powstania omawia- i Kultura". Marek Fertig Ills/ol'l'c::lle I 11'SI)(j/c::esnl'I'mblem)' lilias/a I jego mles::kw1ców. Ala/alary:: II Sl'mlnarlllll1 \uuklJ\ll'go ,1\~d::II'I'::\'n-f:o::/e Rodowód -- Wspólc::esność PI'::ysc:lo.ve'"(/2- I 3 pa::d::lernlka /'-J'-J5 1'), rcd. I:. Nyu. Opole W 1975 roku zostala t) si,tclc1nicgo interesująC« Kożla jakość. 19R9. w wi.;kszym 1996. ss, 434. iL powolana z mlodYIll zaowocowalo zakrcsic do życia aglomeracja miastem zarówno i w zasadzie kędzierzyrisko-kozielska, przemysłowym zjawiskami bez - Kędzierzyncm, pozytywnymi. ograniczeó To połączenie stworzyło jak i ncgatywnymi, pozanaukowych, nową, Po roku K~dzierzyn-Kożlc �272 i jego zbiorowość stały silt przedmiotem badań i refleksji naukowych. W 1994 roku odbyło się I Seminarium Naukowe zatytułowane ..Kędzierzyn-Koźle. Miasto w proc<.:sie transrormacji". Rezultaty w formie tomu referatów ukazały się drukiem a ich wartość oraz zainteresowanie, jakie wywołało seminarium i publikacja, skłoniły organizatorów do kontynuowania inicjatywy. Drugie spotkanie zostało opatrzone tytułem "Kędzierzyn-Koźle. Rodowód - Współczesność - Przyszłość"". a bardzo obszerny tom materiałów z nim związanych ukazal się już na rynku wydawniczym. Ze względu na objętość tomu (zawiera on ponad 40 referatów. komunikatów z badań naukowych i refleksji z pogranicza nauki i publicystyki naukowej) nie jest możliwe. a może nawet konieczne, zaprezentowanie wszystkich skladających się nań pozycji. Dokonam tu jedynie ogólnej charakterystyki pięciu dzialów, na którc tom zostal podzielony i zwróeę uwagę na najbardziej inspirujące lub szczególnie dyskusyjnc. W części zatytułowanej ,.Rodowód miasta" znalazły się referaty dotyczące problematyki micjskiej w ogóle oraz miast śląskich w szczególności. T. Tylewski ro/.waża kwestie miasta jako źródła cywilizacyjnego uczłowieczcnia. ale również sprawcy ograniczeń jego mieszkańców. o. L. Dyczewski analizuje symboliczność jako podstawę więzi mieszkańców z miastcm. a E. Nycz prczentuje wizję miasta i jego roli w rozwoju cywilizacji tzw. miejskiej. O życiu w miastach śląskich w wiekach XIV-XVIII pisze .l. Drabina, a ich cgzysteneję ,.w czasie i przestrzeni". w tym także ewentualną przyszłość, próbo wala nakreślić I. Kowal. Cz«ść ta, jakkolwiek interesująca sama w sobie, stanowi jednak tylko rodzaj wstępu do kolejnych fragmentów tomu. w pewnym sensie centralnych, choć również mocno zróżnicowanych wewnętrznie. Kolejny dzial, zatytułowany "Rodowód Ziemi Kozielskiej" (nawiasem mówii\c termin ten jcst mylący, gdyż nawiązuje bezpodstawnie do podziału administracyjncgo obszaru I Rzeczypospolitej) zawiera prace typu historycznego (o piastowskich książętach Koźla. o genczie i anatomii wysiedleń na Górnym Śląsku w końcowym stadium i po zakończeniu II wojny światowcj oraz co oczywiste - o dziejach Koźła do 1945 roku i po II wojnic) i z zakresu bistorii sztuki (tu m.in. dzieje gotyckiej rzeźby św. Anny Samotrzeciej z Góry św. Anny i opis kościółków drewnianych Kędzierzyna i okolic) oraz dotyczące - i na nic chciałbym zwrócić uwag« - tradycji kultur~ śląskiej i tożsamości kulturowej mieszkańców regionu. W tym zespole referatów mamy rozważania D. Simonides pl. Nasza «mola ojczyzna)) na ,~/ąsku Opolskim. L. Kozoluba hadycje IlIdowe a mieszkańcy miclSl o rodowodzie wiejskim oraz M. Śmiclowskiej Urbanizacyjne i indus/rialne wymiary przemian kll//ury s'ląskiej. Prace te niosą interesujące treści, spostrzeżenia i refleksje. stanowiąc głos w szerszej dyskusji na temat przcmian kultury w ogóle. a na styku miasto - wicś w szczególności. Centralnym bez wątpienia fragmentem tomu, nie tylko zresztą ze względu na liczb!; zamieszczonych tu prac, jest część zatytułowana ..Kulturowe, edukacyjne i wychowawcze aspekt~ procesów urbanizacji". Poruszane są tu m.in. zagadnienia przemocy i innych negatywnych zjawisk w rodzinie (.l. BrągieL E. Jarosz, E. lIolona), kwestie socjalizacji w kontekście zmian społcczno-kulturowych i przemian stylów życia młodzieży (E. Wysocka, E. l3onsunowskaKuśka), problemy doświadczenia religijnego młodzieży Kędzierzyna-Koźla i wychowawcz~ aspekt funkcjonujących w tym mieście parafii rzymskokatolickich (M. Korzeniowski. K. Złoty). Nie pominięto również kwestii społeczno-zawodowych zagrożeń mlodzieży (I. Gniazdowska) oraz zapobiegania przestępczości nieletnich (D. Dramska). O młodzieży. jej systemic wartości \\ świetle zmian transformacyjnych oraz o uniwcrsum narodowym w świadomości młodzież~ akademickiej piszą .l. Kosowska-Rataj i .l. Pająk. Szczególną uwagę, moim zdaniem, nałeż~ zwrócić na wystąpienia S. Sławińskiego (Projek/owana reforma szkolna 110 poziomie lokalnym) i Z. Jasińskiego (Szkoly samorządowe - między nadziejami a rzec::ywis/o!icią). Wszystkie opracowania zamieszczone w tym dziale, także i te, które nic zostały tu wymienione. oparte są na naj nowszych badaniach, co niewątpliwie zwiększa ich diagnostyczną wartość. Czwarty dział. zatytułowany ,.Miasto jako przestrzeń życia spolccznego", zawiera interesujące dane na temat przestępczości IV Kędzierzynie-Koźlu oraz sposobów badania tego zjawiska (T. Michalczyk, T. Wilk, W. Uksik), a także prace o doświadczeniach samorządu lokalnego �273 \\ kn:OIl"aniu prz.)'szwsci miasta (K. Faline:k. M. Juda). animacji kulturalnej (I\. obis) oraz o problemach e:kologiC/.II)'Ch województwa opolskiego (K. Dubiel) i o obrazic Kt;dzierzyna-Kożla \\ ~\\'iadomosei jego mieszkaJlcóW Soldra-GwiżdŻ). OSlatni dzjal opalr/ollY lytulcm ..Ko;dzierzyn-Koźlc u progu XX I wieku" dal autorom wielkie pole do popisu. do snucia relleksji futllrologiezn)'ch. nic tylko dotyczących bezpośrednio Ko;dz.ie!·/yna-Koźla. ale i wykraczaj'lcych znacznie: po/a problemy i nadzieje tego miasta. Autorzy, m.in. \1. S. Szczepa!iski. W. Jacher. K. Wódz . .I. Wódz. wypowiadają siO;zarówno na temat. czym jest no\\ocze:snosć. !H)\\OCZeSIle:miasto. jak winna przebiegać restrukturyzacja miejskich aglomeracji . .lak'l rok \\lIlny spellllać regulIly pogranicZl1c w nowcj strukturze Europy, jak i na tcmat konkretnych prohlcmó\\ Ko;dz.icrzy"a-Koi.la. aspiracji jego mieszkaticów i władz micjskich. na lic og(')lniejszych przemian zachodzącn:h współczcSnie na Śląsku. Wywody te. najczęściej rzcczowe i konkre:tnc. czasem dosć e:mocjonalne. w pcwnych przypadkach równic śmiak co dyskusyjne. \\ konsck\\cntll\' Spos(',h \\ ieJlcz'l omawiane: dzielo . .lest ono nic tylko bogate w treści. urozmaicone le:malycz.nie. nic tylko prezentuje wywody przedsl<lwicieli różnych dyscyplin i orienlacji hadal\ czych: jest lab.e dowodem konkretnej i znaczącej obecności nauki w śledzcniu i occnianiu zachodz'lcych aktualnie zmian spolecz.nych i kulturowych. Chociaż poglądy zawarte w omawian\ 111 tomie niejednokminie mog'l hudz.ić wątpliwości a nawet sprzeciwy. to przecież tym samym zach.,:caJ'l do dyskusj i. do wymiany zd,ui. Choć tom jest zbudowany wokół problemów i badail nauk()\\ ych konkrelllc['o re['ionu. to rcllcksje autorów krąg ten wielokrotnie przekraczają \\ pos/uki\\alliu szersz.ej pe:rspektywy. Nadaje mu to. bez wątpienia. dodatkowego waloru. 10m Ie:sl \\)T'I/.em aspiracji Ko;dzlerzyna-Koźla. zarówno władz micjskich. jak i zapewne In,lCznei czcsei je['o nlleszkailcI)\\. IV tym przede wszystkim członków Towarzystwa Ziemi KrJllelskiej. kl<')I"ehylo wspl)lorganlzatorem seminarium i współwydawcą cennej publikaCJI. er. Rys::ard Kantor Izabella I~ li r k r <! h a - R Y i s k a. Sallloll'lcd::a kOI'<.'.I'j)(Jllt!cllcjl. Instytut Rozwoju \111<1111111 liClIII',! kllllwowa 1 arrvslyc::na twórców IlIdowych. Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 1994. ss 2-12. / a prze:dmio\ ~\\ oich z.alllteresO\\i1ó łzabella Burkraba-Rylska w/I(;la zbiorowość \wórców Il:<lO\\\ cll. a \\ icc przelbta\\leiel i kultury chlopskiej. wiejskiej. AnalizuJc pojęcie ludowości i jego los) \\ z.lllleniaj'lcej sic rzeczywistoścI społeczneJ półwiecza po drugiej wojnic światowej. Kultura ludl)\\a hy \\'ala trakIO\\',IIl:lj:lko iy\\'y relikt przeszlości. skazany na zagład.;. lub wręcz przcciwnic Jako i.y \\e in')dlo illspiracji klllllll'()wej i artystycznej. Chlopstwo. wieś i kultura wiążące si.; z nimi h\l\' \\pra\\(lz.ie traktowane jako zhiorowość wymierająca. ale zarazem kult ludu. tego eo nalllralne. pnl';te i nic zepsute huriuazyjną myślą. także charakteryzowaly okres ..miniony". ,[\\al·z'l.j,)C o['l"Omn:1 szans.,: zachO\\ania siO;jakiejś wersji ludowości. I'rzcLimiote!ll :11I,Jii/ autorki je:st material przez nią samą stworzony: listy i odpowiedzi na ankiet.,: C/!onk(m StOl\arzyszenia Twórców Ludowych. Do realizacji swojego zasadniczego zamierzenia. któr) mje:st analiza ..samowiedzy" twórców ludowych w I'olsec kOlica XX wicku. Burkraba-Ry Iska buduje sieć subtelnych narz.;dzi badawczych. Temu sluŻ:l obsz.cme - moim zdaniem. nazby l ohs/.erlle I"Oz.waian ia teorcLyczne i pojo;eiowe. I~eeen/O\\ana I"Ozpra\\a dostaru.a natomiast interesująccgo obrazu kultury ludowej jako kullury alterllillY\\lIej. l\lllorka mimi II ..a/ylu", jakim dla niektórych jest ludowość. Jest OIla kulturlm,! nisz:\. ale takie pre:tekstem do ukazallia krytyki niektórych elementów cywilizacji wspólcze.;neJ. \\ tym przede \\ sz.ystkim kultury masowej. Powstaje w lwiązku z tym wrażcnic populistyczne:.i \\ izji ludo\\llsci. rL'prcz.ent()\\ancj przC/. ludowych lwórców. w której to wizji człowiek ../dnl\\Y moralnie". silny, czllły, dohry. szlachetny. a przy tym wrajliwy na ,.prawdziwe pickno". / tradyeji czerpie inspiracje. a no\\OCZeSnllsć jest je:go wrogiem .... zabija najbardziej eenne �274 wartości. Przedstawia się prostego. zdrowego czlowieka. nie zepsutego przez wzory te!ellizii. prasy i radia. znającego i pielęgnującego tradycje przodków. Inny element tej wizji to sllojskość kontaktów w ramach kultury ludowej i obcość w ramach nowoczesnych stosunków wyzwalanych przez kulturę masową W wypowiedziach twórców ludowych. stanowi,tcych material badawczy autorki. II interesujący sposób dają o sobie znać frustracje i niepokoJe autorów .. jak również wizja świata zmierzaj acego do moralnej deprawacji i zaglady autentycznych wartoścI humanistycznych. Wlaśnle w kulturze ludowej dostrzegane są wartości "prawdziwe". "autentycz.ne". kttll'C mog'l stanolI IĆ oparcie dla utrwalenia się, a nawet odnowy moralnej świata zmienianego przez cYI\ilizację. Bardzo ważnym skladnikiem badanej samoświadomości jest stosunek kultury ludowej i nawc1owej. Autorka pisze: .-Z porównania przeciwstawnych opinii na temat miejsca kultury ludollCI w kulturze ogólnonarodowej widać wyraźnie, że za odmiennymi odpowiedziami na tak slcJrll1ulowane pytania kryią się odmienne wizje samcj kultury ludowej. Inaczej oeeniaj,t jej znaczenie IV rozwoju kultury narodowej i w życiu społecznym ci respondenci. którzy widzą w niej przede wszystkim treści folkloru i traktują je w zasadzie jako lu/ny zbiór elementt)\\ sztuki i malO\lniczyeh obycząjów. a inaczej ci. dla których kultura ludowa stanowi calościowy zespól wartoścI i wzorów życia. Dla tych drugich nieobecność glębszych senSÓII I wartoścI. organlzulącycll niegdyś tradycyjną kulturę ludową w spójną wizj.,: świata i wyl.l1acz.aFlcych II nim mleJscc człowiekowi. jestwyslarczającą pl7yczyną dyskwalifikacji wszelkich /abiegów. ma.l'leych na cciu wykorzystanie treści kultury ludowej jedynie jako ornamentu wspólcz.esnośel. Na tle powyższych stwierdze!\ znamienną wydaje si.,: niewielka licz.ba glosów opowiadających się za kulturą narodową poświadczającą wewnętrzne zróżnicowanie spolecz.ellstwa. Dominujc raczej zgeneralizowany punkt widzenia i solidaryzm. akcentujący spt)jność dorobku kulturalnego narodu. Co więcej, w wielu przypadkach ma to być dorobek postrz.cgany nic jako rcl ikt przcSl.lości. leczjako żywa wartość. wspóltworząca tera/niejszość i przyszlość" (s l O I-I (2) Trzeba podkreślić wicie zalet recenzowanej ksi'lżki. /c1rad/.ajilccj ocz.) lanic autorki II litcl'aturze socjologic7l1cj. jcj wysokil świadomość teoretycz.ną a takżc precyzj.,: i wnikliwość analiz\ lntcresuj'lcy matcrial badawczy Burkraba analizuje w sposób trafny I wnikliwy Ciekawą partię rcccnzowanej rozprawy stanowi jej trzccia cz.,:Ść. w któreJ Ilurkraba anali/uJe niuanse emocjonalne i poznawcze stosunku badacz - badany. T.,: cz.,:ść uznaJ abym za najbardziej bodaj oryglllainą część rozprawy. Autorka porusza fundamentalnv problem etycz.ny upraIIiania socjologii: dylemat badacza -- ehlodnego obserwatora I badacz.a ucz.estnika osobowej relaell Zobowiązania. które najprościej można określić jako ludzkic. S<ltrudne do pogodzenia ze stosunkami badawczymi. Badanie z natury niejako prowadzi do odr/ucenia enHlcjonalnego zlliązku. Izabella Burkraba uświadamia sobie te trudności. choć nie reiaejonuje swojego sposobu radzcnla z nimi. Osobiście bylabym tego ciekawa. Bardzo interesujące uwagi zawarla autorka w zakOllczeniu ksi,vki. Ważne są zwlaszcz.a tc z nich. które nazwala zbyt upraszczającymi. Ch.,:tnie przeczytalabym w przvszloścl cos o SIl 01skości i obcości wc wzajcmnych stosunkach Judzi wsi i ludzi miasta. pr/edstal\iciel i kultul'\ ludowej i kultury micjskiej. może narodowej. a może masO\\e.l ('iekalla by"tbym dalsz)eh reJleksji Izabelli 13urkraby-Rylskiej o dawno wprowadzonej opozycji miasto -- wicś na plaszczy/nic wzajemnych wizji i stercotypów. Rysuje się w ZWIąZKU z tym hlscynUj'lcy temat dla badali socjologicznych. W swojej książce Izabella Burkraba-Rylska wykazuj c si.,: doskonal;l zdolnością myślcnia teoretycznego. umiejętności,! interpretacji zlożonych tekstów socjologicznych i lilozoliczn) ch Autorka ukazuje w nicj nic tylko bardzo dobre opanowanie obszcrncj litcratury kulturO/!lallCl.e.l IV której porusza się ze swobodą ale również wnikliwość i subtelność lliasnych analiz. Analltycz.ne uzdolnienia Burkraby-Rylskicj są obecne na przyklad w jej ro/ważaniaeh o stosunku językoznawstwa i antropologii. Autorka ciekawie przedstawia dylematy badacz.a obce.j kultun. który. przyjmując zalożenia podejścia humanistycznego. musi stworzyć metawzyk. Stall(lII li,CI twór sztuczny. lokujący się ponad naturalnym językiem badanych i Illasnym. Burkraba slus/nlc �275 uZl1aj-: m-:tod.,: ;maliz.)' lub antropologa mat-:rialów z.ori-:nlllwancgo Bardl.O intcrcsuj'l-:'\ autobiograficznych parti~ ksiąiki stanowi \\ tym ZWblsz.C/a pogl,\dów Floriana -:i-:kawic zarysowanym w r-:ccnl.Owancj n~ ch tr-:śei. warstw, Cly inaczej przcdstawienie nada\\cy ciach. "'śn')d poj-:cie CI\ i odbiorcy. \\,\tpli\\ości. ona spokcmej. jakie "samO\\icdz.y", .. samoświadomości". działania nasuwa krmin socjologa socjologii humanistycznej. socjologii. do istot- lektura sq zasadniczych umysły recenl.Owanej uczonych rozprawy. przy/wycząjeni ..samowi-:dza" zdaje jednak jest problematyki dziesięciole- do się sugcrować żc "świadomość" elementów w ostatnich muszę raczej lub nic, Nic jestem Sadz~. nad niektórymI poznania sensu intcncji pierwszego odbiorcy lub tcż ich obu . badawczej. umożliwiająecj ..stawanie zarazem w ten sposób ktllrą si~ posiada o taki s-:ns t-:go poi~cia, zasad Inspirującą; budzi zastanowieni-: Jednym z nich jest możliwość zajmujących Socjolog()\\'ie \\ icdzy o sobie samym. \\ laśnie Dotyka antropologii sposób kultury. wzglt;dami pracą badacza kultury. \\~ p(\\\I-:dzi poprz-:z pO/nanle intencji nadawcy. .\utorka zastana\\, ia si.,: nad możliwością postawy \\ spllkzl'sn-:j istotny Znanieckiego. Innym istotnym problemem rozprawi c, jest kwestia stosunku wypowiedzi poziomów Ksinżka jest pod wieloma i'UllltWll-:ntaln\ml probkmami ohok" za humanistycznie. wskazać pojęcia istnienic pewna. poj~ciem na tytułowe "świadomości" jakiejś bardziej j-:j /.amier/-:Ji Druga \qtpliwość wi'Ve si~ /e stosunkiem Burkraby-Rylskiej do tcorii torka pisz-: o ucicczbch w inne role niż rola ..odpowladacza na postawione określonej czy autorce chodzi/o adekwatnym 110 roz.un\O\\ania \\\ daj-: nli si~ nadużyci-:m ,l u-:i-:C/k~ \\ inny t)'p odpowiedzi, pnl\\adzić do /Illian roli. chyha koncepcji sprowadzenie że rol~ rozumie roli relacji spolecznej, gdyż do odmienncj sit; bardzo ról społecznych, Aupytania". Ten sposób raczej chodzi plaszczyzny, tu co nic musi szeroko. C~ tuj'lC oblici-: ksi'IŻl~ Anny Giz)' I. Burkraba powtarza za nią pcwien zwrot retoryczny. któr~ możc j-:dnak pnl\\ad/.ić do nicporozumienia. l3urkraba-Rylska pisze: "glównym zamierzeniem :Jntorki (Anny - L.N) jcst odt\\'()r/,enic Ciizy illC ICgo, co lud/IC 0po\\ladają o swoim tcchnik opowiadania ż.yciu. ale ((:go, jak LZ\ \1 ogl\lc mo/na Jl)/.n'lŻnlĆ to "co" od tcgo ,jak". I1lcllCI'I<.tiU . .Iaklm.lcsl tekst autobiograliC/.ny') !\ ie wszystkie u~ \\ istcj analizic autorka rozprawy roz\\ażania r/c. z gąszczu r-:lacjollO\\anych n\ ch /alożdl. /res/t;\ Zv: kieruje tcoretyc/.llc sporów. autmka ni;\ hardzicj zdradza zdrowy ludo\\ i t\\órcy. a trzcba dylematów pami<;tać. /-: strony otoczcnia. V,'ydaje mi sit;. /e wi.;ks/.y /.alvarte i przekonań konkretna teoria tu o postawy lokalncj. osobnych zindustrializO\\'anc. ia mnic \\ skazuje. to. uy i,e \V poj,:ciu wlaśnic należy roli spolccznej polożyć tej kategorii ludowych / rozd/jall'l\V chodzi ic autorka książki o r/.ccz.ywiSlOŚĆ niktu. pisząc. Pojawia się na aspekt mieści sit; też zespół przewrotu oczekiwań cywilizacyjnego, w ludowości te wypowiedzi, którercmcdium świadczy osób. wyraża w)'st<;puje sit; także pojęcic postulowaną, ma na myśl i rolt; wyobrażoną. raczc.i treść misji. kllH',\ \\-: \v1asnym i metodologicztego socjologiczna, pragnienie zachowania instytucji. dum)', zachowania społeczeństwa na poziomie zurhaniz()\\'ane. masowe spoleczeństwo wspólczesne. \\ t~ lUlc j-:dn-:go \\! rze- tcorie nic mają charakteru w pewnej mierze ozdobnikowego. ludowego skupia się na problemie wizji, jaką prezentują sami nacisk artystów w istocie Ta analiza. którcj w pełnym wymia- teorctycznych, uliarami s;\ pr/-:dsla\\lcicle spoleczności lOKalnych. poszukuj'lcych na nicpokoje świata \\spl'llczcsncgo. Moralizatorski ton. który cechuje \V \\ypowicd/jach slużą ludowych. korzystać (np. na s, I 16) świadomość niż jakaś odtworzenie sit; wątpliwość: do tak delikatnego w rozprawie, OlU () t~ m. i-: chod/j życia. Nasuwa w odniesieniu od badanych twórców bo też i trudno hyloby chwilami rozsadek \\ i<;c \\ ątpli\\ośc. uy pr-:/-:nlOwane Analiza ról spokc/Jlych twórcy lwlaszeza i pojt;ciowc. ankiet i listów otrzymanych dokonuj-:. rZ.adko korzysta. własnego to rohią", ..rzeczywistość czy realnie postulowaną pOCl.ueiu ma pełnić, więzi, założona". istniejącą przez tożsamości którą niszczy samych Treść Zastanarozdzialu twórców, może �276 Brakuje mi wyraźnego zaakcentowania kwestii, z której autorka zdaje spralI';, a mianollicie wybiórczego charakteru uzyskanych wYPolViedz.i. Ich aulorami S'I ci. kt<"lrzy maj" sz.Cleg<"llne poczucie misji, na tyle silne. że chcieli swój czas i sily poślVi.;cić na obszerne wypowiedz! pisemne. Poelyka pracy zhliża ją chwilami raczej do eseju niż do systematyCl.lll:go wykladu. co czasem utrudnia ogarnięcie calości toku myśli. nic w skali malych Ihlgmelltów. ak w skali cakgo opr,,· eowania. Wielu etnografów i socjolog<"l\v. i nie tylko soejologów. si.;gnie do recenl.ow'lnej prae)'. choć ona. jak wiele dobrych. wartościowych i sensownych ksiąi'.ck. jest cillli lam i nui.'1ca II obsz..:rnych cytatach. omówieniach cudzych poglądów i ich ..:gzegczie. hra '\"r.mic/.;(1 /\nna S z y f e l' . ss 245 WarlIliacl'. SIl/clili/II lo=.wlllo.';ci. Kantor WvdawniC/.y S/\ \VW. Po/naó I <)9Il. Wspólczesne nauki spokczne. w lym nauki o kul1ur/.":. zajmuj'l si.; popularn'l obecni..: II I'o!sce problematyką grup ..:tnicznych i grup pogranicza. R..:cenlOlI'ana ksi'li.ka lI,. S/ykr pr/edsl,lll ia kwesti.; kształtowania i przeobrażania si<; lożsamoś..:i Wanniaków. a wi.;c takicj grupI'. któr,! można rO/.patrywać wlaśnie w kategoriach pograniC/a i etniunoś..:i. !\utorb w tr/..:ch CI.;ściach pracy (I·A. 11·13. III·Cl śledzi losy zbiorowych aklo('(·l\I··mieszk,ulu'l\I· Warmii. Książk<; otwicra .. Wprowadzcnic" b.;dące wistoci..: /asygnali/.OIlanicm POI';ć i termiJl(1I1 używanych potem II' ramach pracy oraz sformulowanicm pytali hadall'C/ych. Kokjna CI\'ŚĆ nosi tytuł ..Charakterystyka omawiancj /biorowości (od XIV 11'. do II wojny ś\\laIOlve.j)". W lej C/<;śc: autorka pr/.edstawia tlo historycznc. spolcczne i kul1urolle omawlane.i Ibiormlosc!. Prac;,: I,llll) b zakOliczenie .. Warmiacy .. inni ... dlaczego"" Ten rozdzial stalHlIvi podsunHlw,mi..: oraz dostarc/" odpowicdzi na postawione w ezc;ści \Vstc;pncj pytania badawCle .'\by I.apo/.nać czytelników I. recenlOwan'1 ksi,!zk,j pOkrÓICl.: postaram SI'; onH')\\ ić probkmatyk.; zawartą II' kolejnych rozdzialach . .iak już wspumnialam II' części Ilstc;pncj autorka precy/uje cel hadaIICl.y. k[<"lI)m jest przedstawienie procl.:su ksztaltowania się i rÓi.nicowania toż.samości Warmiak,'1I\ (od X I V do pol. XIX 11'.). Czyni to mic;dzy innymi poprlel ukazanie /n·l(lel. na których si.; opiera. S,t nimi r<.:lacJe' o lachowaniach i postawach micszk,lIiclllv Warmii. Generalnie /.n·lll'" te mO/n<l pod/ielit:· na dll;1 typy: po pierws/.e są to zródla laslanc różnego typu Il/n. d,lI1e st'il\'SI\C/IlC. palnl<;tnlki. \1 Sp"nlllienia. nadania osadniCl.e) oraz źródla wywolane inspJr<lIIane prlel hadaua Ivyp()\lledzi nd okrcślony temat. W tym drugim pr/.ypadku autorka bada stosuneK Wanlllakl'l\l do II iaslle.i kullury. stopnia jej zachowani;] czy tożsamośl.:i elniClnej. W Icj cz.;ści bl;lŻki autorka prec) ZUte' poj<;eia i terminy, których pO\l.:m konsekm.'ntnie ui.ywa. Mil.:Slk'1I1u'lII Warlll!i i\. S/lkr pojmujc' pko grup.; dniczną. grupc; pogranicza. zbionmość terytorialnq. /biormlo~ć region,i1n'l: "gnaliI.uj,!e trudności z przyj.;ciem j..:dnego terminu. II' sposób jedno/.naCllly okrl~ślaj;lc..:go l) p inkresującej j,\ grupy. WS/yslkie te poj.;eia. Idaniem autorki. l'lczy: ..I. l.obli/dlj;1 grup) na konkrctn) m obszarze: 2. WSp,',!tlllla wzorów kulturowych. zll')'kle odnos/'IC<1 si.,: do kullury ludolle'j i j';/.yka (gwary): 3. Poczucie wlasne.j odr<;bności. dlllĆ stopieli jcj Jest (,()/ny" Is 2,,\) Grupa pogranicza jest t,! kategori'l teort:lyczną. kll'Jr<l kumuluje. Id;lIliem !\. SI) kI'. wS/yslkie najistotnicjsz..: cechy analizOllanej spoleczności Warmiakl·)II·. Kolejne określenia. II lamach klóry ch wed/ug autorki llalcża/oby I.,: l.biorOl\'OŚć <lnal ilOll·at::. to tożsalllo~ć kulturolla. (Iv Slanc kullurOlly IPouucic swojskości i obcości) oral l.wi'lIane / nim! poj.;cie sl<:reotypu. <It,IUl' II pl lIWIi. Toi.samość kulturowa to rodzaj tożsamości zbionl\\ej. maFlce.i c..:c1I\ odniesidl histor) ClnlTil i kulturowych II' oparciu o prz..:ciwstawienie wlasn)Th W/or<"'II' kulturoll'\L'h Inn) m: dopiero lell �277 ł~lkt powoduje odczuwanic własncj Iożsamości. Tu wlaśnie pojawia sil,: katcgoria swój-obcy oraz zlliązane z ni,! poi.;eic dystansu kullurmvcgo jako kluczowego elementu w ksztaltowaniu się tożsamości. w [ym kullurowej. Dystans kulturowy. jak opisuje autorka. micrzony jest ..różnicą l11i.;dzl poziomem POI\szechnikt')\1 ccch wspólnych konrrontowanych grup. a poziomem Ilynl/.nikt'l\\ ccch jc rt'JiHi,\cych. Im wi.,:ccj jest tych ostatnich Iym dystans kulturowy jest wi.;ks/Y" (s 12'J) Innym używanym II' tej pracy pojl(ciem jest wspomniane już pojt,;cie więzi, jej spccyficznych przejaw(l\\ II' odniesieniu do grup etnicznych. regionalnych czy narodowych, którc w konsckwencji prm\adzi! do pmlstania wi.;zi etnicznej. regionalnej i narodowej. Za S, Ossowskim autorka przyjmuje. iż łypy II i';/i bard/.(} mocno wiqż'l si.,: ze świadomością przynaleŻllośei do ojczyzny. a 1IIIaS/.va till. "malej ojcl.y/Hy'· - ojczyzny regionalnej. I\utorka dcliniuje Warmiak(')\\ postrzegaj'lc ich jako amalgamat trzech grup etnicznych (trzech Clilik): pruskic·J. pobkiej i niemieckiej. Stqd cech,) Wanniaków jest nietypowa dla innych grup c!nlcznych czy grup pogranicl.a lzw. lroistość etniczna. Charakteryzując tę ludność 1\. Szyfer pivc. iż do kO(lca X IV wicku wicś można w zasadzie uznać za pruską oraz polską. 1\1 iasta z kolei przcdstall'ialy mozaik.,: etnik Ie stale w/.rastająeq (aż do XIX Ivieku) grupą ludności niemieckieJ. I.danicm autorki do XIX II'ieku Illllkcjonowanie tych grup było w zasadzie hC/.konfliktowc. poniellaż d\stans "ulturm\y pomi.,:dzy róiHymi ctnicznic grupami niwelowany byl poprzez 1~1kt życia II grupie Silsied/liej. Wydaje si.;, iż nic hylo wówczas silnego podziału na "swoieh" i "ol1Clch". II I.lli'lI.ku z vy m nic istniala konieczność samooheślania tożsamości przez mieszkatlu')\1 Warmii. I)opiero II'j1rowad/enie niemieckiej administracji oraz jl,:zyka niemieckiego do SZ"(ll. kościo!<'lll i llI'l..;d()\v II'zbud/ilo procesy ksztaltowania si.; tożS<lmości. ""lejna CI';ŚĆ pl'<lC) porus/a kwesli.; tla historycznego. w szczególności historię polityczni\ tl ch I.iem. stosun"i luduościll\\<: i spoleC/ne na Warmii. I.asady miejscowego prawa osadniCl.ego oraz SClOIHlII<! migraej.; I<lrtlhkml ~I Warmiak(l\\'. b.;d'leą istotnym czynnikiem w kształtowaniu si.; i różnicowaniu [ozsamości te.l grupy. Proces se/onowej migracji zarobkowcj do Rzeszy (/ag!.;hie Ruhry) zaCIid si,' II hitach 70. XIX wieku. Ci. "tórzy powracali po kilku latach na WanilII;. stalHlllili Gynnl" inicjul'lcy procesy uświadamiania tozsamości, w tym wypadku p(ll,kie.l tożsamości narodll\lej . .leżeli h,)wiem wueśniej pols"" grupa etnicma pOIbawiona hyla I.upelnie oS(lh. "!l')]'c mogly hy pelnić roi.,: pr/ym'ldczą w ksztaltowaniu się tożsamości. to lukę t<,: laC/eli Ily pcini<lć Iliaśnie pOI\racaj'lcv na Warmię robotnicy sel.OnOlvi I Rzes/.y. W czasie PObYlLL II gl.;hi R/c,l.y \VarmiacI Imns/cni hyli do samoidcntyfikacji i samookreślenia. a powodowane to bilo ..Idcr/.cniaml I "ultur,\ ludności etnicl.Llic innej. Tego typu problemów na Warmii nic h) lo. ponicllaż hylo [o [crylorium. gdzie pr/edslawieiele różnych elnik byli i czuli sil,: u siehie (co II arlo jcs/.C/c 1'<11podkreśl ić - 11 ie hylo tam. zdaniem autorki. podzialu na "swoich" i ..ohc:ch"). W lcj C/';ŚCI opracowania aUlorka podejmuje tei innc istotne dla ksztaltowania si.; tD/samości \Varmiald)\\ kwcstie. a mianol\icie charakteru hillury ludowej. materialnej. duchowej oral spolevnej. <I [<lUe w plylvÓl1 intcretnicznych. Slwierdza: "W kształtowaniu się tożsamości \\ <lnlllakOlI Ilyodl'ębnlc można dll ie plaszC/Y/ny: ohiektywną. czyli poziom kullury ludowcj oral suhic"tl II ną Cly li stopid] samoidcnt) li""cji I grupą regionem. "rajem"(s. 144). ()st~ilnia CI..;ŚĆ bi,!ż"i slanmli próh.; odpowiedzi na tezy i pytania badawcz.e. Po raz "olejny aUlOrb pr/ypomin~1 n<lm Jakie UUC/.tllVC problemy są analizowane w tcj pracy. I ta", wyróżnia i eh<lr~lklcrYl.ujc' nasl<;puj~lce I) py tożsamości grup c[nicmych: tożsamoŚć etniczną rnlllmianqja"o I.amic·vlil\anic: II ,pl'llnc'go krytol·ium. poslugiwanic się 1,1 "Im,! gwarą poczucie swojskości. be/konlliktOlI c' intcr~lkcjc. pami.;ć pochod/enia. Co II i.;ceJ, ..o odrębności grup decydow<ila l\tech gll'lll nic p,unięć' pochod/enia. Wydaic się. że nic istniała jeszcze hmieezność opcji. a pr/\ naiClność do "!l'li'ciś I. grup amalgamatu nic stwarzała "onfli"tów w stosunku do pO/oStaIych ra" Ili<;c paml,'ć' pocilOdlenia I ll"rcślonego terytorium (CZl,:sto mityClna) wiązala si.; z llbeślon'l gruJl~1ełniClną a yj tO/.s:uność byla lOż.samości:1 etniCln'l "(s. 144). "olejnym II pcm tożsamości jest Ilyrói.niona pr/el autorkę tożsamość narodowa. pojall'iaj'lca si.; II raI. I. "l'Islilll/l'\I,lniem si.; IHllloC/csncgo poj.;cin narodu. i\. S/ykr wyróżnia tożsamość nallll!oll'l polsk'llHill [o/'<ln]ość n<lrodml<l nicmiec"ą. Wedlug autorki druga polowa XIX widu �278 stanowi la początek polskiej rozwoju tożsamości polskiej narodowej tożsamości była narodowej. świadoma Podwalinami działalność propolska. dla kształtowania tzn. polska prasa. się polska literatura. fakt istnienia polskich bibliotek, czytelni. Ważnym czynnikiem inspirującym IV tym typie tożsamości jest czynna retlcksja i samoświadomość mieszkatlcll\\" tych ziem. Czynnikiem nic do przecenienia byl wspomniany już proecs Iwi,vany I.e Ijawiskiem SCZOllO\\·ej migracji zarobkowej. Kolejnym istotnym czynnikiem był /llkt świadomego używani<.l języka (gl\"ary). albowiem jt<zyk definiuje lub przynajmniej bardzo wyraźnie określ<.l tożsamość. Tu warto I.aznaczyć, iż Warmiacy posługiwali kim (język nie byl używany pruski krystalizacji narodowej na lata 70. XIX cyjnym. szej drugi tożsamości wieku. roku pojęcie z drugiej strony obywatelstwa to plebiscyt 101SamOŚCl. obywatelstwa. icmca. które urodzenie wymienianym typem podaje. Warmiaków Tak się określa. Rzeszy stałą Najislotniejszym dla interesuj'lcego na. którą wedlug A. Szyf(;r .. wiązać deklaracji posiadała tZII. polskiej. zaś pr/yjęcia się polskicj tozsamości narodol\"ej zalam'1I1 IV ksztaltowaniu polskiej narOlIOlla lIiemieeka. typy tożsamości: na co d/iell społeczności niemiecką. kulluroll'l: formą konieczność i wiąże chłopskiej się ,,\. i\. Szyfer Typ elniClnego kulturą l. niemiecką. lasymilowal życiu UŻyll·<.lgwary opowiada si.; jako Warmiak. (polskiej). piem- wpro\\adzi! pr/.ynaleiności 10 w codziennym siv za narodowości'l konlynuuje tradycje przyp<.ldał germaniza- strony polska powoduj'lcc tożs<.lmość niemieckiego okres w rodzinne ludność poczucie nastl,:pującc ale żyjąc w polskiej pozostała nikla pamięć pochodzenia. wuic tradycje kultury wannil1skiej Polakicm. ale opowiada najlepszym niemieckim. strony jest w procesie się procesom narodowości okres w ks/.taltowaniu przez <.lulOrkt< okn:selll lOżsamości Pierwszy z powrotem obok na obs/.arze i niemiec- wyrói.nia Z<.lZnaClyć. iż rZ'ld Rzes"y wieloetniClnym. z jednej Używa języka iemeem. odtąd obszarem że da się tlItaj wymienić 2. Jest etnicznym kilka etapów. należ.y - polskim A. S/)'tCr pr"eeiwstawianie związany bl,:dącego i zamieszkanie Trzeci nazwany wieków). świadome miejscu oznaczalo jl,:zykami jednoClcśnie dwóch ruch propolski W tym niemieckiego. z 1920 roku. Kolejnym za R. Trab'l polskich była specyficznym przypisanie. dwoma od około nastl,:powalo zarobkowej. p<.lilstlVowej. Warmia podwójne kiedy zaś to intensywny ndi emigracji 1913 W sit< w zasadzie się. I choc warmiilskiej. kult:3 . .lest etnicznym Pr/.y tym u/.ywa gwary II·annil1skic"(s. I X'}). na przemian l. nic nas terytorium typem loż.samości jest tożsamość regionalnależy chyba z okn:sem krystalizowania sil( nowouesnej świadomości narodowej. wywodz'lcej sil( z tożsamości etnicznej" (s 200). SI'Id IOI.SamOŚ( regionalna w najwi.;kszym stopniu przetrwała do dziś i może być pOllnowana pko pOCZUCIe przynależności w pierwszym rl.l,:dzie do tzw. małej ojezymy (Iłeimatul. II tym wypadku WarmiI. Na tym terytorium są kto'.' Polaki. Ostatni na pytania Mniemee') typ tożsamości o tożsamość. Najpewniej wymieniany tywowaniem wlasnej kultury, przekazywany jest nastl,:pnym narodowość Warmnioki"'(s. słyszymy taką przez i\. SzytCr to toi.samość uŻyw<.lniem pokoleniom odpowic.d;: "To m: ł 53). wlasnego wzyka kulturowa (gwary). ren i w clCkcie jest tym. co I\yn·)i.nia I.wi,vana rodzaj z kul- tożsamości dan,\ grupę i stanml I o jej odr.;bności i samoidentytlkacji. Otóż autorka podkn:śla. ii. cceha warmil1skości IlysLIIla si<; na plan pierwszy i w typie tożs<.lmośei reg.ionalnej i loi.samości kulturowej. co Iledlug niej pozwala na potraklOwanie tv cz.,:ść pracy obu tych wypowiedziami kategorii samych (typów mieszkaliców IOzsamości) l'Icmie. tc.go regIOnu. które Autorka uzupcinIa pozwalaj" do KOnC<.l zrowmieć stosunek ludności tej zicmi do wl;Jsnej kulimy i tożsamoscl. Na I.akollczenic leJ części książki A. Szyfer rozważa problemy mctodologicl.l1c w badaniach poziomów tO/samości. Proponuje zatem tywny takie postępowanie - wiązania decyzje si.; o określonej l. badal\"czc. określoną opcją przynalcL.ności które uwzgl.;dniać poprzez zapadające w psychice: si\(. że tez\( o różnych poziomach i typach tożsamości. oraz uwzgl\(dniając obiektywny. subiektywny i natalny Podsumowując /\. Szykr analiz. chcialabym grupa raz jeszcze Warmiaków Irzy poziomy. kultur.; nalalny i j.;zyk: - miejsce tzn ... obieksubiektYlIny urodzenia. .- Wydaje uzyskać można było tylko l'IcZ'IC postulat: aspekt toi.samości" (s. 2(7). przypomnieć. nic stanowi b.;dzic kultywowaną iż II' świetle monolilyClnej calości pr/.edstawionych przez lecz konglomeral trzech �279 różn:ch grup ctnicznych. kt(\n: II' okn:sie akcji osadniczych osiedlily sil( na tym samym terytoriulll Warmii. Książka 1\. SzylCr jest próh,! analizy ksztahowania się i różnicowania tożsamości WarmiakÓII. Ujemną stroną tel pozycj i są moim zdaniem. zhyt częste powtórzenia rozpatrywanych przez autorkl( kwcstii. w konsekwencji doprowadzające do zbytniego rozhuduwania pracy. a także Ilielokrotne opisy kolejnych clap()\v jej konstruowania. Z tytulu opracuwania Warmiacy. c';tudiul1l (()~s(/lIlO.i-ci wynikać moie. ii zakres chronologiczny tej pracy ubejmuje również drugą połowę XX Illcku. lak jednak nic jest. Ramy czasowe z.akreślone przez autorkl( kUllezą się na II WOJnie ślllalllllej. I choć wlaśnle lakie jesl zamierzenie auturki. powuduje onu, jak sądzl(. pewną nieaktualność analizoll"<lnych kweslii: po wojnic hO\liem Warmiacy tei istnieli. Warto IV tym miejscu przypomnieć. ie od lat 50. I1Hliemy zaohserwować zjawisko hardzo istutne ze wzgll(du na analizowaną grl1pę ludności. OtÓŻ wlaśnie po 1956 roku zostaly zniesione pcwne fórmalnopnlllne sankcje wohec lyeh. którzy w trakcie weryfikacji narodowych optowali za narudowością nielllieck.,. leli \;Ikt SPOllodO\lai. ii. moi,na hylo z.aobserwuwać wzmożone wyjazdy do Niemiec. choć ocz: wiścic IlalCi': pamil(tać. ie nic wszyscy Ilyjci.dżająey na Zachód w poszukiwaniu lepvego h: lU. hyli POclHldz.enia niemieckiego, Kolejne falc emigracji mialy miejsce w roku 1956, II latach 70 .. po Il)X 1 roku. a takie po 19X9 roku, Autorka wyznaczaJ'lc takie ramy czasowe pracy pOlllin.,:la w S\lej 'Inali/.ie: JeSZL/,e:je:den wyjątkowu istotny. według mnie:, prohlem. a mianowicie proe:es pOlIstawania slOllarzyszeli i mniejszości niemieckich. do których CZl(sto wstl(powali i IISII;puVI Il!aśnie Warrlliacy, Na tcrcnach Warmii i Mazur na przełumie 1990 i 1991 roku pllll slalo I ~ lego I: pu s!OIvarzysz,eti. Od tego czasu moiemy mówić o pewnej jakościowej zmianie: II slCrz.e: sanHHlh.reślenia i samoświadomości Warmiaków, Te przewartuściowania II' sfer/c loiS<lI11ości II pelI nym sensie pozwalaj<1 mówić u zmianie statusu tej grupy, Dawne określenia lej ludności nic przyslaj., do rzeczywistości. do obecnego jej statusu, Nicstety. A S/\ I'n l\Spomnianych prOCeSl'1I1 nic analizuje. a nawet ich nic sygnalizuje. czego można żalo\\a':, ManKamcniem jest natomiasl potraklowanie hez komentarza źródel powstalych przed ił Ilojn'! śll·iatOlI<\. a Ili.,:e: przed g(lrn" granic,! 11')'znaczoną dla pracy. na równi z danymi z badaJ1 lerenmlych uzyskan~ mi pMnlej. Te <lIlie Kategorie źródelwymagaj<\ przecież, zarówno oddzielnej prczel1l:lcii jak I Illlcrpre:I<lcji. W wypowiedziach informatorów z okresu powojennego. zresztą \I prae:\ nic d:llowanye:h, mieszcz<l si.,: bomem doświadcze:nia czas (liV późniejszych. Heata T()l1Ias~ewska-II()I/lb (h\'d()\(lIlc~lio IIi1S~(/ A:/lIII/illki 8o::ej \I' eolskiej kllltllr~e IlIdowej, Kraków 1996, ss, 157. ił. W pa/dzierniku 1995 roku II' Muzeum !':tnugralicznym w KrakOIlic udhyla się sesja popularnonaukll\l'a pl. .. Klilt 'lalki I~ożej w polskiej kulturze: ludowej". Towarzyszyła jej wystawa "Or.,:do\lniuko nava". Dodać na!<::ż,y.iz II Iym samym czasie muzeum prezentowalo inną jeszcze Ilysl'\lle / lego Ie:matyune:go krl(gu: "Na (i()()-!<::ciebiją clzwony, Kult Matki Boskiej Ludźmierskie(' "Jle:llątpllllie: świadu) lO o I.ainteresowanlu kultem maryjnym wsród badaczy. Jah. i puhliuności !iunie: milI iedzaj'Iccj muzeum. Kolejnym elementem podsyeąjąeym i jednoezcsnie zaspokajaj'lcym lo zainlcresOlI'anie b.,:clzie zapewne tom malerialów pukonfereneyjnych. ZalI ie:rający z.an·)\\ IHl rekraty wyglosz.one: na spotkaniu. jak i zl%ne później. A Spiss. jedna / organizatorek sesji. obok tJ. Janickiej-Krzywdy. w interesującym szkicu ,,Ilpnllladzcniu do tomu pisze: o dzicj,lCh kultu maryjnego w Polscc. jak najsluszniej widząc w nim fenolllen polskie:j religijności. nie: tylko lz,w, ludowej, Zakres i siła tego fenomenu owocuje mil(d/y inn: mi II yraIJ1" i nade:r z.nauącą obecnością Matki Boskiej w ludowej kulturze. w sensie zan')\\ no określenia przu ,')\\ kull cech światopogl'ldowyeh samej kuhury, dawnych i wspólczesn:ch praklyh. oraz. zaLlHlII'aI1 h.ulturowyeh. Spojrz-Lnie etnologa na kult maryjny pogłębia o perspektyw.,: le:ologic/ll<l kolejny artykul autorstwa o, 7" S, JablOllskiego pl. Pielgr:::ymki �280 kllltll II/myjnego, Z kolei M, Okszkiewiez pisze. w oparciu o hogatą literatur<; etnograticzną O specyticznie ludowych aspeklach kullu Matki Bożej. Ten cieKawyartykul wydaje się. prz.y wszelkich jego zaktaeh. nadto skrótowy. przez (;() niektóre tcz.y i pogl'ldy autorki brzmią niceo schematycznie. Pozostaie zamieszczone w tomie teksly traktuj,! o kwesllach S/.cz.ególowyeh h"d; dotyczą kultu maryjnego w konkrdnych regionach Polski. I tak. o sposohaeh przedstawiania Matki Boż.eJ w folklorze slownym Polskiego Podkarpacia pisze li. -"mleka-Krzywda. o ku kic Matki Boskiej Ludźmierskiej B. Skoezell-MarehewKa. zaś o kukie Matki Boskiej Tarnowieekiej i Le7.ajskieJ A. .Iaeher-Tyszkowa. Anykuły te oraz, glos M. Mercs w' dyskusji na lelllat kultu maryjnego na Żywiee<;;(.yźnie. dostarczają interesującego matcrialu faktogralicmcgo o ch<lr<lkterze historycznym. ale także uka7.ują wspólczesnc Ilmlly kullu. daj'1 świadectwo ohcenej religijności Polakó\\·. Niezmiernie interesujące są także pozostałe Illaterialy pOl1lieszcmne \v tOlllle. T. Marcinko\lska pisze o sanktuariach maryjnych w narracyjnych pieśni,leh ludowych. B. Pilichowska o kulcie Matki Bożej w minionych stuleciach w Krakowic, a A. Banosz o kukie Matki Boskiej \Iśród mieszkaj'leych w Polsce Cyganów. Wano r(l\Inicż z.\\·n'lCić u\\·ag.; na dokonan,\ przez, Ci. Mosio analiz.; wpisów do ksi<;gi wystawy ..Na 600-lecie hiją dz\\on: ..... klt'lre uj,l\\ni'lJą elllocjonaln: stosunck cz<;ści zwicdzaj'lcyeh do lematyki ekSpOllO\l'anej \\ mu/eunl. a tak/.c: analiz.; botaniczna roślin związanych z kultem maryjnym. znajdulącyeh si<; \\ zic:lniku Seweryna l idzIeii. dOKonaną przez I) Klihlcra. Bardzo krótki. niestety. komentarz. do poka/u pr/cźroczy daj,[cych poglad na ohecność maryjnego w<llku wc wspólc7.esnyeh wn<;lrzach mieszlalnych i \1 otocz.eniu dOllló\1 \\ krakowskiej dzielnicy Piaski Wielkic. niewątpli\\ ie zasluguje na rozs/crzenie. Są \\ nilll hO\vicm. jak i wc wszystkich innych tckslach. nic tylko ważnc inllll'lllacje. ale i S/.creg postulató\\ hadawczych. Na zakol1czenic należy wspomnieć o dwóch szczególnych tekstach wspolllnieniach uczestników tzw. asyst. tj. grup mlod/.ieżowych spelniajqcych \\azne funkejc podczas pielgrzymek i uroczystości religijnych związanY"l z maryjnym kultem . .I. Ihanny pisz<: o dziejach I z\l:ezajach Asysly Cicszyilskiej dzialającej podczas nabożeIistw i OdpUSll')\\ \\ dniu Wniehll\\zl<;cia Najświ<;IS7.ej Maryi Panny w Kalwarii i'.ebrzydO\vski~~i. a K. Kolstrun~-(irajny o ;\syście Krako\lskiej i jej udziale w pielgrzymkach i uroezystośei,lCh \\ tc.j/c samej miejsc()\\Ości. TeksI: tc odznaczaj'l si<; wielkimi walorami poznawczymi oraz nader osobistym i Ulmulącylll \\T<;CZLOnell1 W kapitalny sposób uzupelniajil tom. który bez \vątpienia zaslu~uje n,1 u/.llanie ze \\zgl..;du zarówno na rang<; poruszanych w nim tematów. jak i na poziom zamicS/L/.onych tebll')\\', pr::ejawelll S::llIka IlIdulI'<l l\u.I'::lIbóll'. Pomorskie Towarzystwo ban\llych RO. Pr::I!.I'::lo.l:i: Kulturalne. i tenólli'j.l'::o.l'c' Bydgoszcz 1995. red. W. Szh:ulnHl\I·ska. Kuja\\skoss. 260. ilustracji c/arno-hlai"cll 107. Rzadko si<; zdarza. by wystawom sztuki ludo\vej towarzyszyly ohszerniejszc puhlikacje. a S:l one zawsze bardzo poŻi\danc w takich okolic/.llościach. lotel z zadol\oleniem należy prz:jąl' ukaz.anie siy S::llIki IIIdOlrej A:u.I'::II/)ri\r zW'iązane z L/\\arq pokollkursO\\'I \\ysta\I,\ \lspólczesneJ sztuki ludowej Kaszuhów w 1995 roku IV Bydgoszczy. Jest lo tylll hardziej ccnne. że \\ dll\ychczasowych opracowaniach sZluki ludowej w Polsce re~ion) Polski PMnocnej hyly raczej slabo uIVzgl<;dniane. Od opracowania Bożcny StcllllachO\I'skiej S::tllka ludo\l'o A:os::llh upiyn<;llljul wiele lat. Od tego momcntu hadania na Kaszubach mstaly po~i<;hione. :1 tab.e czas prl: nlósl wiele zmian. \\!. S7kulmowska. rc:daktor opracowania. wc \\st<;pie uzasadnia \I\'llanie te.j po/.:cji potrzeb'l Illilośnik()\\' s7.tuki ludowej z.nalezienia podstawowych wiadomości o szlUce tego re)lionu. Lważa ona. że pnlca nic pretenduje do okrcślenia si.; jako monogralia \\)czerpuj'lca z.agadnienie Je,l 1ll �281 15 artykulów napis,lIlych kami muzeów t\\(')rczości Jn ludowe; lacilolVania Jzil:jl: i mają hliskie Kaszuh kontakty b.,:dących jednoczcśnie Ludzie z lwórcami kaszuhskiej. ludowymi Kaszub. jej zarys ro/.działem kultury po czasy W. autorstwa ludowej tego zejściem współczesne. plecionkarstwo. plastyka pisze autorka ~\\Iata zdohnictwo ohrz.,:dowa. stroju. malatury (właściwie streszc;:ającym ograniczający sztuk.,: ludową \\. kj Iliaśnic ws;:ystkim gospodarki n'l\vnil:ż tWl')relOści widzi autorka rogarstwo. i kowalstwo z izolacją chlnpskiej. w twórcl.ości wyrób artystyczne. warstwy jak od szerszego jej jednak dla muzeów tradycyjnych ludowych Ludowość, chłopskiej Nie zamykają współczesnej. wst!;pu wypieranie się do szata ilustracyjna .. sztuka ludowa" przede wszystkim sztukę wyobrażerękodzieła ludowego, jak tkactwo. bursztyniarstwo, na meblach wst,,:pu. wią/<I aUlOrzy przede i z sanlllwystan:zalności,! [)ostrl<:gaj,! siłami na drogę Opracowania Błaszkowskiego regionu obejmu;,! autorl.)' cal'l artystyczną stron.,: kultury materialnej, n itl\\ 'I. lo jt:Sl rzei.b.,: i malarstwo. jednak taki.e dziedziny instrumentów. w ratowanie Dążą wszelkimi przed omó" ienia domu i lagrody oraz l.wyCl.ajów dorocznych i rodzinnych). l30gata przybliża C/.ytelnik()\~i omawiane zagadnienia. Niejednoznacznym terminem garncarSl\\o. pracowni- ci są zaangażowani do uchronienia w uj,,:ciu historycznym popl'l:edzone i daj'lcym sztuki i l3ytowie. pamiątkarstwa. om(l\viono zostaly i historyków Slupsku sztuki c/.y taniego zagadnienie szczególowe Toruniu. autcnl'cl.ncj ~lI11atorSlc/Y/ny Każdl: pr/.CI. dnogmfów IV (iJ'lI·lSku. do tego etapu. i kolekcjonerów. treści przez nowe wzory. co nic jest chyba do klllica sluszne. gdyż jak sama stwierdza, instytucje takie jak Cepelia, muzea l'!) dzialaczl: l·cgionaliścl. podejmują wiele starali. by ratować od zagłady sztuk<,; tradycyjną \\'alka o zachowanie .\lcksamler 0\\ tradycji l. Majkowski ania uy odnawiania nych organilOwano toczy ud początku zbiory. już s/.luki i rękod;:iela zamarkj konkursy. o lradycj.,:. o tratlyl:yjne si,,: już Nic tylko gromadzono którc mialy naszego wieku tradycyjncgo na cl:lu (Izydor alc też nakłaniano tworzenie . do konlynu- . .fUl. w latach rzec;:y Gulguwski twórców międzywojen- nowych, ale w oparciu wzorce. Autorem trzech artykułów ('\-talars/wo na .ckle i dr=ewory/ludowy, Rze:=ba w drewnie i Malan-kie dekoracje l11ehli)jest Aleksander l3lachowski. Szczegółnic ccnny i odkrywczy jest artykuł o kas7Ubskidl drzeworytach i obrazach na szkle. Autor omawia dzi.:dzin sztuki na tereni.: Kaszuh. zarówno literatur,,:. jak cksponaty st~ c/.ną kaszubskich obrad)w ~\Ii,,:tego byla zaz"yuaj z Ili,,:kszego dr/.eworylU). skicg.o drzeworytnictwa c)m na szkl.: było łąuenie z drzeworytem. Postać wykonana technikq dr/.cworytniezą (często prawdopodobnic zaś ornament roślinny malowany na szkle. Autor tropi źródła wycięta kaszub- i sugeruj.:. na tym terenie /e pierwotnie malarskiej realizO\valo od XVII wieku. pocz<lwszy tcchniki liczne źródła dotyczące tych muzealne. Cechą charaktcry- Mówią się ono w kołtryniarstwie o tym protokoły istnieją- wizytacji biskupich z XVII i XVIII wieku drewnianych kościolów na Pomorzu inłormująec, że "ściany zakrystii. prezbiteriów i naw bywaly przyonlabiane obiciem papierowym". Namacalnym świadectwem tego jest wn,,:lrze kośl:iola ze Swornychgaei XVIII wieku, z polowy gdzie odkryto sporo kołtryn. 131achowski akceptuje telę S. Błaszezyka, autora pracy Ludowa plastyka w Wielkopolsce, który tlI ierdzi. że środki techniC/ne wykonawców obrazów na szkle były dostosowane do zamożności nabywców. Spotykane dziela rzemieślników II n,,:trza zamożnych zdaie. na Kaszubach obrazy na szkle wykonane cechowych. pochodziły prawdopodobnie gospodarzy. wyobrażenia drukowane w mieśl:ie. cz,,:sto dlatego. poprzestaje majqcymi w postaci l:ieszyly że pochodzily na ro/.wa/aniach tllórezości Biedniejsi świ,,:tych w zakresie historycznych. M ()\vi o dwóch lo kurs maluwania na szkle. Tllórczości kaszubskicgu Pierwszy. Ludowej w Cjdalisku. malowania na szkle. etapach na którym Uczono i były wyżej również Kaszubów. I. tradycj<\. przed tworzeniem t(mll pseudokaszubskicII. później nieraz rozwoju na szkle uczestnicy ich tylko moc". Przestrzega przed współczesnego zorganizowany nic dowiedzieli figur Jak się reprodukcje przez odbiorców, B1achowski o współczesnym przez przybyszów budowania artystów. przez cenione mialy więc .,większą informuje na szkic przez domorosłych zastąpione popytem odpustowych, stIla się pracami drzeworytów. si,,: wi,,:kszym z miejsc malowania nic wspólncg.o ladowalali z dużą maestrią, przypuszczalnie z Dolnego Śląska i zdobiły stanie nie ludowej innowacjami nie z innych terenów kaszubskiego malar- w J 958 roku się nic;:cgo przcz Dom o tradycjach geometrycznych, powie- �282 dziano nieco o technicc malowania i zasugerowano tematyk.,: świecką irudno WI":Cbyło mó\\ić o odrodzcniu malarstwa kaszubskiego w nowej wersji. jak nicktórz: uW;liali. Powstal;lce \1(1\1czas obraz.ki byly to sccnki z. iycia wsi oZ.dobiolll: kaligralicznie \Iykonanym ornamentem bl·ialOwym zaczerpni.,:tym z wzorów haftów kaszubskieh. Drugi elap rozpoCl.,!1 SI": \1' 1')X9 roku. kiedy 10 Wojew(ldzki Ośrodek Kultury w GdHl1sku. Kaszubski Park I-:tllogralicmy we Wdzydzaeh i Muzeum Etnograłiczne w Toruniu 7.Organizowaly warsztaty na lemat ka~;zubskiego nwlarst\1 a na szkle. 8yly one połączonc z poznawaniem zabytków lcgo malarsl\l·a i sposob()\\ transformacji dawnych wzorów. przystosowania ich do współczesnej ikonogralii sakralncj i pobudzaniu do samodzielnego tworzenia prz.y uLywaniu elementów dawnycJl Autor !"Oz.dzialu sam b\ I t\1 óre,! programu warsztatów i pr(l\\ adzi 1 zaj.,:cia. Rezultalem kj dzi;i1alności by I !"O;:\\('ljindY\1 idualności t\l·órczych. Można tu wymienić nazwiska JÓZel;1 ChdnHl\\·skiego. Ilalim Krajnik. !\nn: Ilasman. Osoby te. ehoć oryginalnie ro;:wijają kompoz}eje sW:'ch obrazl·l\\. maj'! za\ISZC za punkt Ollnicsienia dawne malarstwo kaszubskie. W rozdziale poświ.,:conym rzc/.bie ludowej autor rozwaz.a prohkm. jakimlest dermicia terl11lnu "twórca Judowy". którym to terminem. jak twierdz.i. sz.afuje si.,: dziś bez. ograniczell. O l: tul ten ubiegają si.,: twórcy. przysparza un bowiem liClnych korzyści. Wedlug IllaclH>\I'skicgu .. ludO\vych" rzcźbiarzy \ICi;li przybywa. odwrotnie proporCJonalnie do ;:alliku resztek ł(lrIn tradycyjnej kultury ludowej. Anali;:a dokumentacji j(ltograliClnej Z.;lcIHl\\anych obiekt,')\\ !llu;:ealnych sklania autora do wydzielenia trzech kategorii w dziedzinie rZe/by ludO\\e.i I'iel"\\sza to wyroby rzemieślników ceehO\I·ych. które cz.,:sto splltykamy w prz.ydroinych kapliczkach. !\utor uważa. ie te \\ymby dość prz.ypadkowo zaliClono do ludow:ch. W drugiej kategorii ul11ieszCl;: prace powstale pod wplywem wzorów kościelnych. a wi.,:c takie t\\('lrcmśc i cechowcj .- Jednak z powodu ogranicz.onej sprawności wars;:lntowej st;HlO\\i;,cc ;lIn;lIorsk;\ Illlerpretacj.,: modeli. kt(lrym che,! dorównać. Za najeiekawsz'l i nal\\ainle.ls;:q. uw;ua jednak k;llcgol·le trzecią \\ kIl·'!",' rzcźby poz.ba\\lone S'l zupelnie ccch naślado\vcz.)ch. I'lCly Je z \\mrc;tnll lvlko Ireśc symholiL"/n~, semantyka znaków plastyun)'ch. W tych r;:eźbach przejawia si.,: ind: \\idualność t\lorC~. Jest III oryginalny prymitywizm. Tylko takich "amhitnych. utalcntO\\·anych. S<lIllllllz.ielnie hor: kając:ch sit; z I(mn,\ rzcźhiarzy samouków moina - wnllu)!. autora .. uznać za kontynuatol"l')\\ rzóh\ ludowcj". T.,: wypowiedź ilustruje Blachowski pr;:ykJadami pi<;ciu \Isp,'llczcsnych r/cźbiar/: kaszubskich. S,) to: Apolinary Pastwa. Antoni lianon. I;:ajas/ R/epa. WladysLI\\ Lica i J(I/c:1 Chclmowski. Trzeci mzdzial napisany przez Blacllll\\Skiego POŚ\\i":COIlY jest nlal;lrskim dekoracjom mcbli. IN e1uicj micrz.c aulor opal'I si.,: tu na materialach z. \I·ysta\\·)' mrganizO\l;lllcj \1 1975 roku w Torlu1skim Muzeum l-:tnogralicznym, pl. ..f);I\\"Ile meble ludll\\e p('llnocllej Polski". na kt('lrl'; zgromadzono mcble / I'óinych muzców. Na podstawie t) ch kolckcj i ustalono hlpolet\CZnle osrodkl kaszubskic produkującc malowanc meble IW wsi. ;\utor /;lstrzeg" pr/y 1\111. ze przcl "ośrodek" rozumie nic jeden warsz.tal stolarski. ale klika pracllwni produkuJ;le:.ch meble: o podobnym typie dekoracji. zlokaliz.owanych \\. jedncl miCISCOI\osci. Dodaje tcz.. zc .Iest tli 1\ !kl' próba okrcślenia paru lokalizacji. Jedcn z lych ośrlldkO\\' lImie.lscawi;1 \1 Chmielnie lub KanllI.ach. drugi w Kościerzynie. trzcci w Brusach. Omawiając literatur.,: tcmatu autor k1'Y·tycznic ocenia LIC/cnie \\j;lk;lś \\spl·llnot.,: ctnograliuna róin)'ch regionów kulturowych tylko dlatcgo. ie wchod;:;) one w sklad jednostki adlllinistracy.jncJ. tak jak to czynią aulorzy nicktórych opraeow,"1 dotyu'lcvch meblarstwa. Prostuje tu nl\ Ina inliJrmacj.,: o skr/Ylli z ma J;.llur,\ Matki Boskiej Sw·arz.ewskicj /najeluj;lccj si.,: w ivluz.eulll TIlrtlllskim. ie jest to wi;:erunck Matki Boiej ze Swarzcw';1 Skrzynia pochodzi z il1\lenlar/a Niemc,'''1 zakarpackich przesiedlonych na Pomorze w uasie II wojny ś\\iatowej. Jeśli idzie o !(II"I11\ zdobnicze. autor dzicli malatury na mcblaeh na tr/y /asadnicze grupy: I) malatury !\\Orz'ilc bukiety kwiatów wyrastai'lce z wamnów. 2) motywy kwialO\I·e bCl naez.yni;l u !)(lds!a\I\. 3) "amatorskic" malatury na skrzyniach indywidualnc i niepowtarzalne. Omawia nast<;pnic poszczególnc motywy. Opierając si.,: na artykule T Sc\\cryna inf(mlluje. ie obok skrzYll z.dobio· nyeh bywały też sprzcda\\ane skrzynie "gole" bez zdobieJi. klóre wlaściciel pll nabyciu mógl salll �283 lIlkkorrl\\ać, pk chcial i potraii!. "! star'lIli.:m o pk naibo!!atsl:': \\" nllll/iak poslI'i,,:conym graliCIn.: do W.:dlug Blachowski.:go t.: skrzynic rO/,lli'llani.: d.:koracji, strojom ludowym Wojci.:ch kostiumologii kasl:ubskiej dotyczącc "amatorski.:" B1aszkowski glównie omawia Kaszubów pasia,t.:.i iasni.: I tbcllla I zapasc.: n<lI'amienn.:j. Otóż autor t.:go okrc'u. I)aki prl:cdstawia POl\TÓ\ do ,Iarych li ija ,i,,: lU na/wisko d/.:nia dal\nych lrad)cji. COli), a nasl,,:pni.: i T.:odory Autor omawia i pl'acy Ilo/.:ny SI.:lmacllllll·ski':J \\. oddzi.:lnym ro/d/i'lk Wanda ck,.: od dallncgo haliu hallu II i.:lobarwncgo, pr/.ćdsl<mia S) PodobnI' zlli.vanego uklad któr/,y strój dawny, omawia Teodory kaszubski świetliźródeł wycho- autorka do omówienia Nast;;pnie szczegółowo całych Kwaśniewskiej strój dawnych I tu równi.:i., przechodzi Gulgowskiej. prze- si,,: do odro- jako na podstawie po 1945 roku na terenie Anny rozdzialach przyczynili hali kaszubski, na czepcach, z dzialalnością autorstwa w pra.:y niemieckiego jest slużąea gdal1ska IV wc wS/.ystkich tych. zrekonstruowany wY!;lcznic dzialal'lcych ma rozdl:ial Tak jak jako str(lj autmtyczny, Sl:kulmowska wyst,,:puj'lccgo iwelki hal'clarck wwrów, Gulgowskich przedstawia sZCl.:gtiloll'o ikono- Ciekawym I:nalazl na strychu IV okolicy Pucka fragment zapaski autor wplylV regionalizmu na odrodzenie rodzimego .lUI, zarzu.:onych Izydora materialy gdal1skich, akcentem j.:st pOl\l'i.:rd/ ..:nl': prl:eka/.Ll ikonograficzncgo zamicszQonego kostiumologa Iloll.:nrolha I POC/'ltku XX wieku, na którym przedstawiona \I nacechowane Kaszub, omawiający ceramikę ludową la ''Ima autorka pi'l.e lei. o bursl:tyniarstwic ludowym. Omawia sposoby pozyskiwania i odmiany bU191) nu. jcgo obr()hk,,:. kU'lra do dziś nicwi.:k się zmienila, a tak/c same wyroby kaszubskich bUlvlyniar/y l,naiduj'I':': się II nllll.:ach pomorskich, W latach 1987-1990 \I) \I iady tcr.:now.: I. /yj,\cymi j.:szcz.: wówczas bursztyniarzami ludowymi. \\" rozdziak ll1a,kach poślI'ięconym i przebraniach reklli/,ytom kol,,:dniuych obrzędowym i zapustnych, Krystyna omawia Szalaśna leż szopki. autorka mówi prowadzila o maszkarach, koli,:dnicze gwiazdy oraz VIi':lle.: do/) nkow.: i wi'llanki i.niwne II' kontekście I',wycząjów dorocznych i agrarnych, Ciekawy jest artykul Krystyny Tubaji poświ;;cony ludowym instrumcntom muzycznym, ,\utorka wyuerpuj'lcO 'izu.:g(·,lniL' '[<!\Ilon.: omawi'a rói.ne illl':ITSUFICO prz.:dslawia /o,taly nall':l rodzaj.: wyst;;pująeych o instrumentach IV XIX wi.:ku. pr/.yuyny krzy jcgo Kuniewski rozkwitu. Omawia na sygnałowych, nic b,,:dąc.: sir/cle instrumentami prz.:dlllioty "rz.:cilolkowc, kkkolki. dzwonki, \\" rozdziak poświ.,:conylll kowalstwu kll\valstlla instrumentów się lu ro/,dzial Kaszubach, gdzie muzy.cznymi, przed- jak np, kije okres rozwOJU przedstawia skrótowo też warunki lowarzyszące rozwojowi klma"llla artystyuncgo na lisi. gdzi<.: kowak tylko marginesowo mogli się zajmować zdobnic11l':1ll, II' odn');inieniu od tWlm:ów z dui.ych miast. System podalkowy po II wojnie światowej i.:szcze bardziej tę \w("rcmść ograniczy!. Autor omawia sylwetkę kowala A. Laskowskiego I 13orkoll'a techniki speciuiil:ui'lc.:go i Ivytwory II) ch. Inn.: dziedziny stilO, tkactwo dzialach, mies/.cz., pr/elllyslu ob.:cnie oraz w kowalstwie zdobnictwo arlystyczn.:go. ,i,,: na ogól l: tym i.e Illni.:.i miejsca sa to prz.:mysly '/tuk, się arlyslyCl.n.: jak w schematach poświ,,:eono gin<tc,: (jak rogarstwo) narzędzi bądź artystycznym, pracy wyroby opisu z rogu. twórcom, wiQkszej następnie przedmiotów zabawkarstwo. przedstawionych lu wspólczesnym nic wykazujące Przedstawia i innych L1tytkoplecionkar- w poprzednich jako roz- że w większości aktywności w dz.iedzinie ludow.:.1 (Jak np. Ikactwo), Teresa Karwieka �284 Jirina ('eske lidove kro/e. Pr{lCl.:. Praha L a n g h a m m I.:r o va. nlb .. mapa. 1994. ss. 150. 7 J il. kol.. r), tlum. ang .. franc .. niem. Z okazji setnl.:j rocznicy ..Narodopisnć vystavy cl.:skoslovl.:nskl.:'", jaka odbyla si.;: w 1895 roku w Pradzl.:. uka7.alo się albumowI.: wydanil.: poświęconc strojom ludowym. Równil.:ż z tl.:j okazJi w 1995 roku w Muzl.:um Narodowym otwarto wę sztuki ludowcj. którl.:j Jirina przy Vaclavskim Langhammerova byla Namcsti w Pradze wsp()laUlork'l. Swq wil.:lką wysta- karier.,: naukoII,! i muzealną rozpoczynała pod kierunkiem znanej Cleskil.:j badaClki stroju ludowcgo. Sotkovl.:j. która opublikowala wiele opracowati z tego zakrl.:su. Jirina I.anghammerova po niej kiaownielwo w szyciu Jako strojów. oddziału ULlJV Tym zagadnieniom doświadczony już (USlrl.:di Iidovć i sztuce pracownik a umcleckć ludowej i znawea jako przesl.la Blai.en) przej;;1a v)'I"oby) spl.:cjalizuj'leego dnogral" poświ;;eila w J'.i68 roku do Muzeum gdzil.: kieruje dziakm tekstyliów i strojów. Tutaj z kolei nawi,vaia do prac Stranskiej. znanej badaczki i autorki licznych publikacji na temal ludowych si;; wil.:k lat prac) Narodowl.:go. szkoly stro;(')\\ Drahomir) w Clceho- I slowacji. O czeskich równo i slowackich. książek. larno-naukowych. osoby. które do niedawna jak różnych artykulów P07.a wymienionymi się podobną tematyką czechoslowackieh. publikowanych już autorkami. zajmowaly. strojach na lamach można Nalei.c1i napisano czasopism jeszcz.e bardl.O duio naukowych przykladoll"ll do nich Zibrl. Sochaii. za- i popu- wspomnieć Cholek. Koula. Vaclavik. Kovaćevićova. Nosaiova. Vaehova. Svobodova. Vydra. Praiak. Stehlikova . .Iohnolil. Markova i wielu. wielu innych. Jedni publikowali syllla) na tem~il ludol\ych .''lro.lów knlju. regionu. jakicjś miqscowości. inni podejmowali Sil': opraww(lIl wybranych zagadnie,'], np. O/(klb. tkanin. haftów, koronek itp .. Iqcz'lcych si.,: bezpośrednio Ie strojami . .IeS/cz.; mn) ch zajrnoll ał) pojedyncze części odzieży. Cly technika ich Ilykonania lub strona historyczna i zmian). ukgaly ludowe stroje C7.echoslowacji. Zywy ruch 1()lklorystyezny. a także rcstiwale pieśni ludowych nictwa zcspolów popularne. sporządzić regionalnych albumowe. oraz jak sprawily. prezentują różnych wydawnictw. wy t worów . się one przcźroczy. .lako odpowied/. iż wzroslo prczentującc obecnie lilmów. na spoleczne wspólezesne nie tylko w terenie. kartek I.apotrzebowanie /.apolrzehowanie lahylkowe /(lrm). Tym pocztowych uka/ulu na 1"yd,lII- ale i wska/ówki sposobem si;; w 1983 .. jak Je ukazuje i nmnailyeh jakim i Wile;, si.,: sporo pamiątk()\\) roku publikacja ch Vier) osalovcj Slovensk,i' tudovy odev (Martin - Osveta). a w 1994 roku podobna w swym charakter/e omawiana praca 1. Langhammerovej. Sklada si;: ona z kilku rozdziulów napisanych prost) m. przyst.;pnym językiem. który. po obrazowo przedstawionym prologu. sklaniu do po/n.mia definicji ujawniać przyj<;:tych w dalszej w polowic reprezentacyjne XVIII drui.yny wówczas Reimund Grliner. pierwsze studia jes7.eze malarzy. którego Ludzi picmsze strojami utrzymującym sil,: po dziell ludowymi. a także dzisiejszy. wplyn;;ly pomimo zmian. lat. Oprócz rozmaitych Clynników wplywaj'lcych jest srodowisko naturalne wyrażające si.,: poprzez wsi II' strojach kolekejc motywów ne jcst nawet wa. zdobniczych wc wsiach maCl.nie Ślilska Cieszyóskiego Wplywy 1\ Pl'adze. czy I.acząl malollać leka ora/.zaCl itp. Wiążą na lilkI. że stal)' jakim ulegaly pod tyluicm ..,:ly pojawiać si;; one i.)'wym l1a przestrzcni na ich kszlaitowanie.jednym rodzaj i gatunek surowców. si.,: one z kolei I. charakterem obyczajami i wierzeniami ludu. Z biegiem lat te pierwotne uwarunkml'ania innych czynników zewnętrznych. zwłaszcza środowisk miejskich. klórych stroje wyst;;pollai\ II w 17') I roku si;; w 1805 roku jako uka/.aly też powstawaly Jakie l.acz;;l)' SIt;: i.e II slropch sit;: i opracowania. nadto malowidla o tematyce wiejskicj wykonane prlCl iIH11ch Autorka wymienia clOlowe postacie ludli. klórzy pr/.yClynili si;; do ro/,budzćnia zainteresowali niektórych i Leopoil!a V. króla czeskiego. litografie Wówczas stro.l'lI11i ludm\vmi. I. tego Clasu dowodzI. np. na koronaej Ferdynanda Volkstrachten"'. zainteresowml Ikonogralia chlopskie. w 1836 roku na koronacji .. Bomische cz;;ści i rozwoju wieku. obcyeh i górali środowisk od nich oddalonych. beskidowych zaznaczają Pr/.ykladem o wiele silniejSle się przede wSlystkim organem dziesiątkl)\1 I lIajważniejszl ch kolorystyk.,:. Illl"lllt;: wykonYllanej prac). zacz;;l)' ulegać preSJi oddzialywanie II idoCl- nlOg,{ być wplywy praskic aniżeli Jablonko- pohliskiego w strojaćh najbogalsz)'eh na �285 "idniaków. bardziej formy Zll lJ. sedlak('}\v przodowali poszczególnych łaszcza ez.,:ści. na WSI utrzymują slIIlerdzeniami opisy upodabniaj'lcych w doborze autorki regIOnalnych poszczególnych odmian cz.,:ści towarów. Różnice uwidaczniały niektóre można siC; swym kupnych stare, si.,: zgodzić. strojl)\\' strojów archaiczne niemniej różnych oraz ubiorem pk ich dodatków się w strojach też elementy. jednak prowincji liczne do mieszczan, tkanin. kolorowe oraz które nie ze wszystkimi w uzupełnieniu Moraw i Śląska, plansze. ci ostatni kroju obrzędowych. Wprawdzie zamieszczone Czech. chociaż i modnego jak zwięzle też rysunki z przerywnikami wzorów hallów. daj,! jasny obm/. tradycyjnych strojów ludowych wymienionych krain. Ukazano je II' naturalny sposllb. glllll'nie na bczpośrednich użytkownikach i wlaścicielach, którzy przecłlO"ują Je .jako kulturowe dla podniesienia dziedzictwo rangi swojego i prestiżu stości. a także w clasic narodu. obchodzonych Stroje osobistych, te noszą jeszcze dorocznych po dziel1 dzisiejszy i pai1stwowyeh uroczy- imprCl. folklorystycznych, Barhara Bazielich Slreekdrachlell ill oll=e geweslen _. Alllwerpen -- Hrabam Umbllrg J '/uum/erell. red. Ilcnri Vannoppcn. Gent 1994. ss. 334. ił. czarno-białe Oosl-V/aanderen II·e.\"/- Nakładem Flamandzkiego Instytutu Kultury Ludowej ukazala si.,: ksi'l/ka - I.biorowc opracowanie rcjOl]{')\\' Bclgii. Kraj tcn nic możc się poszczycić sląd tcż do Polski \\Spó!aulorzy dociera nicwicIe omawianego i Frielhl Sorber ogólllonarodo\\ej upóżlii'~niem l pr/cS/.Iosci i pr~\\"alnc kultury z tego ich w sumie znacz'lcego IXIlhIJ1 i penetracji. jak podaj,\ autorzy ujawniaj(lcej kultury zakresu s/.eściu. dorobku. jest ograniczona. pOla Dlatego Henri Nawet Vannoppcnem wydana nic tak dawno zasluguje na tym większą uwagę . .Jest to - o lokalnej modzie. prezentujące fragment si.,: w stosunku lub muzealnc stroj\lII Ibiory. harwach. I(martc l kt()rych jakie wynika. pr/etrwaly do mody w miastach \\. ksi'lżce dotyczą że dawniejsze do nas/ych z pi.,:ćdziesi.,:cioletnim do legendarnych wspomnieli. Cal ość opracowania sklada si.,: z dwu części. \'yroh(')\I' ..h'lai" ... scrgc" podzia!: wymienia i inne: 1750-llWO. tkaniny baweliwlI1e. okresu prly kolorowe. 1750 a 1950 ro- poza wstępem Frieda Sorber omówila odzieży: zróżnicowała zwlas/.cza jak pomi.,:dzy Clym pierwsza. I SOO-IS50. Ikanll1Y wclniane. były bardziej wieku. Kiedy laś brakjakichkolwiek udokunic poniechali sposohności odwolania si.,: II. Vannoppena. ohejmuje Ulery rO/d/ialy. Najpierw m •.Jlena!y i surowce wykorzystywane pr/.y sporządzaniu "LOsująC chronologiCl.ny stroje Clasów. dwustuletniego ki,'m. a pr/y okazji n'lwi.vuj'l także do XVI i XVII mentowanych "iadomości na ich temat. autorry !I1anych ministerstwa PodstallO\\YIll prry tym źródłem byly tutaj obrazy. rysunki. urzędowe dokumenty ora; dane publikowane w .Jkstuurlijk Memorial", nadto regionalnc kroniki anil.cli lc. w cicmnych Opisy i wiedza a jest nic maj'l pod tym w/gI.,:dem ['raca .. jako wynik długoletnich pierwsze z\\i":/k opracowanie poparciu poświęcone ludowym strojom poszczególnych zbyt licznymi opracowaniami na podobny lemat. publikacji opracowania. przy nlb. i kolorowe, ..katoen". I S50-1900. Spośród najbardziej tzw .. .Iaken" ... baracan" stosowany od XVIII autorstwa podstawo\l'c je IV czasic ... karsaai'·, wieku. dalej indyjski \'dor/ysty ..sianlOise": tkaniny lniane wyrabiane zwlaszeza w Kortrijk: tkaniny z mieszancj prz.,:dzy. np. h;me!niano-Inianej e/.y hawclniano-jedwabncj, jak ,.homba/.ijn". Niektóre I tych \\ \ rohów pochod/ily I /\ l,liaS/u.a kartony. koronki vignon i I. Rouen. s[oso\lane Wymienia IV stroju też tkaniny ludowym. jedwabne, i U/\"\\ane zwlas/ua na Clepki i do ohs/)'cia chust kobiecych. \\' pieJ'\'s/.cj polowie XIX stulecia rozpowszeehnily si.,: tiule bordiurowane ;linn~ mi. IU)wniei uraz różnego \1' rodzaju XIX wieku zacz.,:ly si.,: upowszechniać chusty ..sjaals .. ·. popularnie zwane tkaniny a rozpowszechnionc gotowe drukowane. w XVIII ornamentami ezc;ści konlCkcji, kaszmirowymi. wieku ro- pasmanteric Znanymi centrami produkcji chust \Ieinianych. Jedwahnyeh. bawclnianych były w Europie: Paryż. \1(: j:rancji. Paisley w Szkocji. a IV IX50 roku powstala także labryka drukowanych Lyon. chust nian~ch o charaktery- \1' (jen!. W drugiej polowic XIX wieku mnoią si.,: też róine formy czepków Nlmes bawcl- �286 stycznych motywach tiuli i koronek wyrahianych w poszczcgólnych prowincjach. np. II /\l1lwćrpii, Kempcn. Rijselse. Do wielości (iHm przyczyni/a sil( maszynowa produkcla koronck. w której w ostatniej ćwierci XIX stulecia specjalizowała się firma Ch. Caron w Calais. Wyrabiano tam także czarne koronkowe pcleryny, bluzki. spódnicc modne w środowiskach micJskich. Czarnc i kremowe koronki pochodziły również z Ilagcland (Limburgia). Opn')cz tcgo pewnc znaczcnic w strojach ludowych mialy dzianiny wykorzystywanc pr/.y wykonywaniu pOliczoch. skarpel. czapck. Tc ostatnie produkowano przcdc wszystkim w Doornik. D/ianiny importOlI'ano leż I /\nglii i północnej oraz centralncj Europy. Większość tkanin i akcesori(')\\ wykorzystyll'anych w ludowcj odzieży nabywano jako gotowe wyroby. gdyż nicwiele bylo lokalnych spccialistóll. którzy I.ajmowali sit; ich produkcją i zdohnictwcm. Wszyscy oni. tj. krawcy. s/.ll'auli. kapcIusznicy. tblc/.e, koronkarki pol.Ostawali jednak pod przcmożnym wplywem miasta. Pomi;;d/.: 1750 a 1900 rokicm nastąpi I szybki rozwój ckonomiczny i przcmysiOlly. co równici hczpośredniu oddzialywalo na sposób ubierania si.,: mieszkariców WSI. ISlniala w lasadzlc niewiclka rÓl.nlcl pomit;dzy ich ubiorcm a ubiorem miejskiego plebsu. Dlatcgo już w wieku X IX brak II'yrazistych opisów strojów ludowych. a wicjskie ich pochodzenie wskazYII'ały Jcdynic odmicnne okrvcla glowy. urozmaicone zwlaszcza u kobiet. Drugi. trzeci i czwarty rozdzial opracowany przcz II. Vannoppcna i 1-'. (iccnsa poślli;;conc są częściom odzieży męskiej. kobiecej i dziecięccj. Na tę picrllv.ą skladaj'l si.; nakrycia gloll:. tj. kaptury. czapki welnianc. c/.apki dziane. czapki z nausznikami i wysokie I. das/.kicm ..faas". trójrożnc kapelusze. kapelusze cylindryczne. meloniki. kapelusze slomiane: odzicż spodnia .. ia!.; koszule, podkoszulki oraz kamizelki: wierzchnic okrycia. czyli kitle robocze "hazcloen" i odświ.;tne niebieskie. stanowiącc u Walonów wraz I. czerwoną czapką. chust"'! kolo sZYi i drewniakami. czt;śei stroju narodowego: dalej surduty. paltoty. kasaki. kallany. marynarki. spodnie. nadto obuwie w postaci drewniaków "klompen", skórzanych pantofli i trcpów oraz pOliC/ochy i skarpety. W odzieży kobiecej wyróżniono: cz.;ści spodnie. czyli bielii.niane. Ij. koszule i majtki: nakrycia glowy. jak chustki. kaptury, male czapeczki. czepce spodnie - czarne i I. wzorzystego kretonu. czcpee trzycz<,:ściowe. talerzowate. kornety. kapelusze i wiele innych zrói.nieolvanych co do wielkości. f<Jrmy. surowca. ozdób, sposobu noszenia itp.: dalej _. kallany i spódnice oraz suknie. zapaski i przepaski: wierzchnie okrycia. jak "huik". peleryna. peleryna I bpturem "kapmantel" i wizytka ..visite"; chusty i szale odzicwacze: obuwic \I' postaci dzianych pOliczoch i plytkieh bucików .skórkowych z klamrą. Dodatkowymi elementami są: bii.uteria \1 postaci klamcrck. hroszck i wisiorków oraz rt;cznie noszone. podrt;cznc kos/yczki i parasolki. Najmniej uwagi poświt;eono odzieży dzieci. które ubierano w zminiaturyzowane limny ubioru doroslych. W drugiej cZt;ści książki omówione zoslaly stroje i odzicż pos/.czegl·)lnych prowincji. tj. i\nlwerpii (I-' Geens), Brabanlu (II. Vannoppen). Limburgii (L. lndesteegc). wschodniej Flandrii (H. Vannoppen) oraz zachodniej Flandrii (H. Yannoppen. C,. Steenkiste-Pil, I,:. Yankeirsbilck). Z publikowanych reprodukcji wynika. że malarzami i grafikami. kt(JrI.)' przedstawiali sceny z życia ludu hyli: Wenzel Hollar (1607-1677). Jaeob Jordaens (159J-16 71;). /\drian I3rouwcr (1609-1638). David Teniers (1610-1656) . .Ian Geremijn (1712- 1799). Joseph Pauwels (I R I R1876) i inni. Pomimo. że przcdstawiane przez nich postacie pochodzi Iy I. n')inych okol ic lISpOmnianych prowincji. nie widać w strojach tak męskich. jak kobiecych Ibyt wyrai.nych rozbicżności. Niemniej jednak, w porównaniu ze strojami ludności zamicszkującej s'lsiednie kraje. na tutejszą specyfikę składa się wielość form czepków i innych nakryć glowy. ich zdobnicll\'O widoczne również IV chustkach i chustach noszonych po kilka równocześnie. Osobliwością byl: takie długie peleryny z kapturem spotykane jeszcze w okolicach /\ntwerpii i Kempen w pierwszej polowic XX wieku. Równicż w strojach męskich jako charakterystycl.lle elcmenty należy wymienić zróżnicowane formy kitli wkładanych przez głowO; i czapek z daszkiem typu "lass". Wpral\dzie mówi sit;. że w przeszlości stroje te byly bardziej kolorowc. ale w zasadniczej micrzc. jak I. przytoczonych w publikacji materiałów wynika. odznaCl.aly si.; ciemną kolorystyk". a koiorolIc akcenty stanowiły tylko wspomniane dodatki. Harhara Ha::ielich �287 ..\a!:'o[ N o s s, "'rolll' og shallt houg, Oslo Il)')(,. ss. 25'). il.. mapy. jell/e-. bmre- og konehoVlldblltlader i !forda land. Asch.:- i\il!:,Ot Noss. umdlOna w 1')24 roku była wieloletnim kustoszem działu odzieży i tekstyliów II '\Jol'sk Folk.:musculll I\' Oslo. la swoje wyniki badawcze i prace w szerzeniu wiedzy o tradyL·~jnc.i kultur/c lIor\\.:skicj o[r/.ymala wysokie odznaczenia pmis[ll·owe. tj. Norweskiej !\kademii '\,luk (I ')X6) or'l/. kr(llel\'ski medal I.a osiągni<;eia w dzi.:dz.inie kultury (1994). Jest autork'l ,icdmill ohSlerl1\Th opracO\I'al'] zwartych i liczny.:h artykulów na lemal slrojów ludowych. hlzutcri i i inn~ ch llllklh. a lak/c autork.! dokumentalnych lilmów z tego zakresu. Ostatnio wydana t 1')9(,) ksi.vka "'roI/e {)g shallt ./el/le-. hmre- og kOl7ehovudbwwder i /lordaland wi,jże się z 1'1 samą lematyką co wydane wcz.:śnicj l.ad og krOI/e (199 I) i Naerbilete av eln draktskikk (1992). i/n. dol~ czy lradycyjll\ch dz.i':l\'cz<;cyeh i kobiecych nakryć glowy i uczesania. Jak wcześniej .i.:szcze opublikO\\allc ksią/ki (1')70: 1973: 1977 i 19XI) i artykuly jesl wynikiem realizacji pmgramu hada\lczq.'o i studil\w nad strojami ludowymi Norwegii, jaki w 1955 roku podj<;lo '\orsk FolkcmusclIllL .leg') gkl\\Ilvm z.alo/enicm bylo rozpoznanie przede wszystkim tych "hSlan·lII. )!d/ie /Y\la tradycja ciągle jeszczc funkcjonuje. Stał si.; on bliski aUlorce również uczuciO\l"(l Ie 111gl.;du na jcj I;lrmcrskie pochodzenie i tak zafaseynowal, że od ł956 roku podi<,:la prace pOSlukillawczc i bad,lwcze w terenie. Wzbogaeala przy tym zasoby muzealne zbiorami. riJzvcr/'l.jąc swc poszuki\\'ll1ia r(lIInic/ na innc instytucje. w których pozyskiwala dodatkowc matcrialy iródlO\lc. I'r/cdmilltelll lIlllall i'll1cj pracy są nakrycia glowy dziewcząL panny mlodej. Ill.;/alel onu kohiet niC/aIll<;/.J]~ch i l\lklll. nadto ich IIc/csanie. t\utorce chodzi lo I.arówno o same komponcnty. iak Ich kombinacie i c.iI" proccdul''; posl<,:powania przy pr/.ystroju głowy. a poza Iym o wska7.anie kOlllU I kiedy okrl'ślone limny nakryć przyslugują Chodzi lo jej także o historię i ewentualne Illllal1l ro/n~ ch \\\st<,:plliąc~ ch form. jak również o porównanie ich z w)'st<,:pującymi w poszcze;;l)lll~ch okolicach IlordalantL dz.ieloncgo na obszar pólnocny. środkowy i południowy. i poza t) 111ro/.Icgllm rcgiouelll. kdna I u'l.iIli.,:kvych kolekcj i slroj('l\1 regionu 1I0rdaland slworzyla w latach 1930-1940 (iu11101' Ingstad Tr'll'lll'herg. Ich u/upclnienie stanowi,\ osiemnastowieunc akwarelc ludowych l~P,')\\ przcdsta\\'lanyeh pr/el r(,żnych autorów oraz poslaeie osób w śn:dniowiecznych strojach Illmalo\\anc II winiecie mapy I 1717 rokLL Ze źródcl pisanych najwi<;ksze znaczcnie dla badali l1liall naislar:;;.e kroniki i In'lnuskryply pochodząec z pierwszej połowy XVIII wieku. Cech'l clHlraktcrystyczn'i d/.icwu.;cych nakl')'ć głowy są sznurki. taśmy. krajki i' wSl<\żki II czenlOll\ m i czarll\m kolor/c. wplatane w warkocze lub obwiązywane wokół dlugich WIOSll\\', 1'1'/\ czynl Ilarkocze. lalcznic od okolicy. modelll\l'ano II' różny sposób. co praktykowano tak/e Pl)/.1 Ilordal'lIld. np. II S/wecji i Finlandii. Sposoby Le mają swoje regionalne nazwy i praktykollane ''I od POCZ.lIku X V III II ieku. Starve materialy potWierdzają występowanie okręcania 'ollosolI Ile Ilczcsnym średniO\licczu. Na s;:czególnc okazjc. z.wlaszcz.a uroc;:ystości kościelne. ,[,hOII'ano S/.crokic taśmy zll·i.\Zywanc na szczyci.: glowy (Voss. Ilardanger). Dla pann~ mlOlkj charaklerystycznc są rozplecionc - rozpuszczone wlosy nakryte koroną " ]"()/nlailej limllie . .lest ni.! alho plaski usztyllniony picróg. tzw. "valk". bogato wierzehcm hanOII all~ i lIhll ies/ll11l Illet.iloll·ymi ozdobami. albo hallolIan)' toczck. albo melalowa b'ldź hal'[()\I.lIla kor.iliKami korona o olllarl\ m lub ;:amkni<;tym obwodzie z pękiem wSl<\żck ~ taśm ,)padai'lc~ eh IW J1lec~ Wdl}\l'y oraz dzicwcz.;ta z utracollym wiankicm. wychodząc za maj. nakładaly Ill'lllial1l. hez O/.lklh, gruhy 10C/.ek. Przetrwalo to do XVIII wieku. Natomiast korony InćlalOlle i z kllralikl')\\ uŻyll'anc są nadal (1Iardallger. Fana. Oster~ly). Wykonuje si<,:je albo II ealości z mdalu (srehra) i po/laca. albo z mctalowych ozdobnych płytek naszytych na usztywilion~ toc!.ek. "iakrycielll glO\, y Ill';/;llek jest IZ.II'."skaut" składający się z dwu ez.;ści. górnej i dolnej. oraz / podk ladk i __"ilk -- n'lZIlcj sZ.erokości i dlugości. co charakteryzuje poszCl:ególne regiony. "Skaut" lO przclla/nic k'llI<ilek pi<'lciennej kwadralowej tkaniny lrójk'ltnie ;dożonej. która może być h.lIltmana (Voss), I;lldowana (1Iardanger. S~jrl.iord) lub gladka, złożona II' rogi (.Iondalcn. �288 Hardanger, nakryć Sunnhordland, głowy kobiet Fana, obserwuje Os) rych okolicach stosuje siy też siy je nosi w Setesdal. Telemark. wzmiankują stare do znanych norweskie z Holandii. lub składana lormy zrekonstruowane Nakrycia glowy typu dokumenry. Szwecji w inny jeszcze (1995) w rejonic siy obecnie (Ill1ckel. Voss. sposób. Tradycyjne Ilardanger. Fana. .. bunad". Poza Ilordaland "skauC maj'l odlegle tradycje. Swym wyglądem krusbrade, klut). i sposobem Finlandii chytni<: o czym noszenia (huntu). formy W niektó- nawiązują Inna forma. czyli tzw .. .Iinhue'· lub "kvitbue" występuje w pn. Hordland. Jest ona sporz<ldzona z płóciennego prostokilta zebranego wzdłuż jednego z dluższych boków w ozdobny wyzel. który jak worek opada na plecy. Przeciwległym natomiast bokiem obwi'lzuje glowy. także z podkładkami. znanc są z Al. Hol. Hallingdal. za równic stare. Chustki, czepków uważanc jako łub czapcczek, czętom. si.,: glow.;. Warianty tego nakrycia Vang i Slidn; w Valdrcs i uchodzą mężatkom prototyp w wiełu i pannic innych okolicach młodej. nakryć glowy. wyst.;pui'l Różnicujc zwlaszcza równolegle je lorma. ozdoby. płóciennych, w postaci z nimi i sluicl zarówno sposób noszenia dziew- i ewcnlllalnie zestawienie ze sobą, jeż.eli nakrycic glowy składa siy z kilku CZyści. Specjalne podkładki .. "alk" stosuje się tak przy chustkach. jak i czcpkaeh. Jedynie w R()łdal i Masl.iordcn w nakryciach glowy nie ma ani podkładek. ani chustek. za to \vystępują rMnc czepki i czapki ..Iuvc". Można wyróżnić kilka ich typów. np. z okr'lgłą główką i półokr'lglym lub prostokątnym otokiem, z okr'lgłą glówką i wydłużonym otokiem zachodzącym na uszy. z prostokątną lub podkowiast'l glówką i prostym albo zachodzącym na uszy otokiem, z dwoma bokami połączonymi środkiem prostokątnym pascm lub wreszcie typ składający si.; z dwu jednakowych bok<'l\v zeszytych pośrodku. Większość z wymienionych przykładów jcst czarna. uszyta z tkaniny welnianej lub aksamitu. Biale plócienne czapeczki stanowią nakrycie glowy dziewcząt. które im przysluguje po odhyciu koniirmacji i noszone nakrycie są aż do chwili głowy uchodzi okresów żałoby. Parmy i sposoby na konkretnych zamążpójścia. chustka noszenia starych Natomiast "plagg" różnych kobiecych nakryć i nowych przykładach. dla wdów rozmiarów, głowy znanych i kobiet w żalobie zakladana oraz sposoby za odpowiednie stosownie uczcsania z poszczególnych do kolejnych autorka regionów omawia i micjscO\\'o- ści rozleglcgo l-lordaland, tj. z Voss. Hardanger. Sunnhordland. Midhordłand. Nordhordland. Książka jest bogato ilustrowana współczesnymi f()(ograliami, reprodukcjami starych szkiców. rysunkami i mapami. w poszczególnych ludowych na których rejonach. jej wal10ść zaznaczono Należy podnosi podkreślić, fakt. iż porusza formy nakryć głowy ż.e II' europejskiej malo poznany i l.asiygi literaturzc ich wyst<,:p(lII'ania dotycząccj strojów temat. lJarhara l3a::/elicli Zapysky Naukowo/lO Towarystwa /meni S::ewc::enka. t. 230, .. Praci Sckciji Lwiw 1995. ss. 591 Etnohraliji ta rol- klorystyky", Z początkiem 1997 roku wyszedł z druku. z datą 19951' .. 230 tom licz<\cej już 105 lat serii wydawnicz.ej prac Towarzystwa Naukowcgo im. T. Szewczenki wc Lwowie. zawieraj<ley prace sekcji ctnogratii i folklorystyki również prace tej sekcji. ukazał 1994, s. 332-334). Obecnie czyna wstępny wielkiej, skich tomów ponad środowisk Z artykul wydany drugiego stuletniej tego Towarzystwa. Wcześniejszy tom ZNTS, który zawieral się jako tom 223 w 1993 roku (por.: omówienie w .. Ludzie" 1. 77. tom, pod redakcją z nich pt. no tomów już serii wydawniczej, naukowych; TS. gdyż nic mogly w latach R. Kyrcziwa w kontekście 1948-1992 wydały się onc wówczas i O. Kupezynśkicgo. Zapysek NT:~'. Przcdstawia ukazywać dzialalności te środowiska wc Lwowie. rozpo- on znaczenic niezależnych za granicą lej ukrai!;ponad 60 �289 C,IyŚC ':lnogralio.na dOi) uy pmbkmal: traktomlIlajako S lllnawiiln.:go ki lradycyjn.:j istotna. intcgrillna Taranus/.C/ ..:nko. ni] ll1al.:rialacb kultury czo;ść kuitury Jlies::kallie I.cbrany.:h jcszo.: ł 2 różnej tomu ohejmuje ukrailiskiej któril artykułów, wyraźniej w tym aż I) niż u nas jest narodowej. IW Ukrainie w latach wielkości ludowej, SloboiaJlskiej 20. przez - to obszerny pracowników MU/.eum ilrtykuL Sztuki Opilrty Ukraińskiej II CbarKll\\ i.:. pr/.:dstall iajilcy budownictwo wi.:jskie i miasteczkowe guberni charkowskicj (II \\ m pr/.:dmi.:ść ('barkowa) w.:dlug, stanu sprzcd okolo 70 lal. W tekśeie znajdujemy informacit;. I.': .. po 1<)17 roku m: wSi'ystkieh ośrodkach oblastnyeh i pOllialll\\ych) l Jkr,liny rozpOUt;to zakladać muzea. I'owstaly pr,lyrode ma/. kulturt; mi.:js.:owej » .:tnogralion.:" (s. 3' l)zialala l.ab\lkóII. komisia ukraińskiego dl.iai:lI·l II lIoin) go II I ')76 ślliatoll.:j. roku II IN!'S /.ostal II lalach bog"to /.aopatrzony 20. , i.:kt(n.: maloll·an.: R. Rado\\': \\ auiora. ludności. S/.ezególnie wówczas w Charkowie, hudownictwil ludowego. Omawiany artykul kU'ny hył zostal historykiem w blisko nilpisany Lllolla l.:n n')/llI zostaly badania wcześniej i planów typy domów przez Wydrukowany wykonanyeh przysłupowych zmarJeobeenie jeszcze oraz wn<,:trza lI'e II zmy ludowe. c/. /iw/n'j'/I/e IllIes::kallie sit; od Polio la innym. ialeSl.:nl.:m znacznie i etnografem. rysunków eiekawe wiejskie na Opoili .Jako I'egion .:tnogr,liiczny zachodniej lJkriliny po lIschodni.: pobr/.:/a /.Iolej I.ipy i południowe 11 zintensyfikowane przy republikańskim komitecie ochrony Muzea doznaly dużych strat w wyniku sztuki 50 lotogralii. z ni.:h przedstawiają i rejonowych (tj. wojewódzkich kro;gi krajoznawców badających choć Do scharaktery/Owanlil również w dl'llgiej poluwie bogatym tradycyjnego XIX i na pocąlku Opole sięga w przybliżcniu od okolic górnego Dniestru. Geograficznie region ur/.dbieniem budownictwa terenu oraz mil:szkalncgo znacznym w tym regionic poslu/yly aLlillrO\\l gIÓ\\Ili.: makri,lly ter.:nowe zebrane wokoło 150 miejscowościach oraz dane I IIC/eśniejszych publikacji. ArtykuL zaopatrzony w licZIle rysunki i plany domów. zwięźle prl..:dstallia r.:gipnie \1 swoisil: cechy wiejskich domów w 21 powiatach mieszblnych regionu oraz w całym opolskim. IIIuvko. /'O<!SI(/\I'O\!'C lI/iV IIr::ą<!zell tral/sportll kole.\:nego Po/es"uków w XVI-VIII W. ,\utOI'. pasjonujący SIt; zagadnieniami pierwotnych !<1rI11transportu w środkowo-wschodniej c'zt;ści I.uropy. sit;gnql III po dane /.awarte w odnoszących się do Ukrainy publikacjach źródlolI\ch z XVI-XVIII / lustracji dóbr II .. a takie stwi.:rdza do własnych dominujilce materialów a nilwct loblnic terenowych. W oparciu wylącznc używanie m.in. !1~1I'oksiu poludnim\o-/.achodnim wolów do /.aprz,,:gu. zarówno do orki (sochą) jak portu llallet na hill'li,lo lilugich trasach. np. ze wsi nad górną Prypecią aż do Tenczyna granic\ ,I (j(lIn) m SiilSki':lll (15(,3). Dowodzi gania koni . .iak i \\l)it')II'. od bardzo jednokonny I.apr/t;g II hołohle. także. dawnych iż holobli używano na Polesiu CZilSÓW, i że tam niewątpliwie o dane w XVI-XVII \\'. i do transw pobliżu tak do zaprz<,:- pojawił się kiedyś S. l3olikowśka. l'r::l'L'::l'nck do gCIIC::y jorm kr::yiy na kopułach cerkwi ukraińskich w XVI-· lI'. i\ulmka rwważa tl:ll1atyko; raczej z zakresu historii sztuki cerkiewnej, opierając się /w!. .\'/ 'II na rozlegh'ch .:edl\ kr/yż: inlimnacjach clTki':lIn: It labaszla. I'rzcdmiokm na ni.:liC/n)ch y\. /110/" poe/i\Wszy kr::l'io :: efioki od X I do X V II w. i wskazuje jilk i nil wschodzie IIllIstierskiej I!lIclIlskie i f)()kllckie ce::bione I drz.ewa. bogato zazwyczaj (:: zagadniel) I'unkcj.: Silkralno-obm;dowe \L1illr podejlllllie spril\\t; ,1bionill' tych /d.:cydllllanie zarówno anali::y hodl'Cljlle liillykarsl\!'o i \\sp(',ic/.\:snego stanu świecniki:: świeczniki w obrzędowości genezy. systell1atyzaeji. oryginalnych wytworów II ponad XO I<llogralii pr/.edswwiającyeh II kl(lr: ch je odnotowilno. O Nykmak. r)U1K.i ellolucji polrójne rzcibionc rozmaitość lIkraillskie. szezcgólnego na swoiste Ukrainy. treściowej artykulu .i.:st /agadnicnie symbolicznego znilezeniil znaków krzyża. przedmiotach z epoki kultury Illustierskiej młodszcgo paleolitu. O. Romani\\'. l", Wykonane "/C/.:g()ln.: iródlowych ch wk na zachod/ie świeczników XIX pierwszej połowy nazwane trojcami, mają domowej, !'Ozpowszcchnienia sZluki huculskiej. i formalnej). występujących jak i cerkiewnej. oraz powstałych dotąd Artykuł zaopatrzony jest oraz mapkę miejscowości. Autor postawi I sobie za cel ukilzanic histoprzcmysłu domowego, jakim jcst wy twa- �290 rzanie tzw. regionach łiżnyków Ukrainy pochod/.enie i estetyczną, (łiżnyky) - wełnianych (u nas określanych L. f-lerus. Jaworowskie Zabawki nakryć kilimy na !{·lŻka. /nanyeh na ló/ka). od X V I w. Spclnialy jest poświadczane źródłowo lec/ czasem także magiczną. wytwarzania. glównie CI.asem jako w n\(.nyeh Ich niewątpliWie !"unkej;: nie tylko zabawki ludowe: historia ich rozwoju oraz l!".lpólce.\·lIe drewniane z Jaworowa mialy sit; pojawić już w XVII skich. Wyróżniające i w Niemczech. dotrwało tylko dwóch /awod()\\ ą i r/eźbiar- stylem zabawki b. Galicji. Byly kontynuowano wytwórców. także Artykuł jawOfowskie ro/ehod/i1y pokazywane w II polowic jest zaor<ltrzony sit;. w dość bogatym na wystawach nas/ego nawel wieku. w Czechach leu środków ukraińskiego. transportu wskazując (czólna. na zachowane nad dolną Prypecią zanikly one czarnobylskicj. Na wspomnianych czólna dłubane. T. Czehowieć. wodnego jeS/cze lod/ie. promy) ich eg/emplar/e nad kamieniarstwem /agadnie- na glównych rzekach U/ i Teh:rell: na r/.ekach w wyniku wysiedlenia ludności I. t'1I11lejS/ych dwóch r/ckach nadal mo/na spotkać archaiC/.ne 7.e spostrzeżeń do l<lt 90. w kilka ilustracji. Relikty transportu wodnego Poleszuków ukroiliskich. Autor ro/ratruje tradycyjnych Polesia calej Ich wyrób M. łlluszko. nic się wlasnym po terenie prohle/ln w .. a lIykonyllanie ich wzrosło znacznie w ciągu XIX w. W 1896 roku uruchomiono w tym mieście szkołę zabawkarską. w której uczono chłopców umicjt;tnośei stolarskich. tokarskich asortymencie. thlll'ne praktyczną lisi po all arii II sll'ej !"onnie /JOcl/tku XX ludowym krJl/ClIXIX II" Autorka przypomina. że od przełomu XVIII i XIX w. rozwin;:ly sit; w licznych wsiach ukrainskich ośrodki kamieniarskie. Liczba ich sięgnt;ła kilkuset (w tym 124 na Podolu. z POC/<ltkic'll1 XX w.). a w roszczególnyeh wsiach zajmowało się wytwarzaniem ró/nych wyrobów kamieniar- skich od kilku do kilkud/iesięciu osób. Artykul zawiera inltll"lnacjc o rodzaju \\ytllar/an~ ch przedmiotów (od kamieni żarnowych do elementów dekoracyjnych). ich nabywcach oraz o zarobkach wytwórców. M. Mozdyr. Jeden z dawnych rodząjów rybolówstwa· .. na .\-wiallo ". .lest lO /wlęzla initll"lna- cja o rzadko rraktykowanym, także w rrzesz!ości. rodzaju ro!owu ryb na wi;:ks/yeh ablcnach. który nie ulegl zmianom od stuleci. Lowienie ryb na światlo sporadYClnic pojawia sit; jeszclc i dziś najeziorach Polesia. gdzie w ciche wiosenne i jesienne wieClory rybacy w)'plywaj'l grtlpOwo na połów. Ostatni I.aopatrzeni z artykułów w plonące lego dzialu łuczywa. dotyczy latarnie i ościenie. Czukotki. leżącej na p<'lłnocnym wschodzie Azji. R. Kiś. 7. etnografii czukockiej hodowli renów. Autor. który pr/.cd I lJXO rokiem pr/.ayl bliSKO 3 lata wśród tubylców dalekiej północy i pól nocnego wschodu Azji. przedstawia liczne. /aobserwowane terenie przez tundry określania siebie oraz konkretnych sytuacjc dotyczące w przemieszczaniu sytuacji. orientowania sit; stad. W ro/wazaniach sit; pasler/y przy tac/a swych tabe Czukolki II' monolonn~ boga l<: slollnictl\ll odnOSI si;: taKie m dotyc/'1ec do KOnCepCji elnolln- gwistycznych. W dziale folklorystyki zamieszczono czlcry artykuly. a to: S. Mys/.anyCl. Milologia II' /lUl/"cm:ci T. Szewczenki: A. Kaustow. Przyczynki do poznania CarlJll'lIlÓ\l'lI lIa (ikrllil7le, liS/lekI hislOlyczno-prawny i kulturowy: A. Daudys, Od etyczllych do elllicm"Cilj('(llIostek II' sll"llkllll"ltfnym badaniu bajek (z roslowiem O. I3rycynej): O. Smolak. '/"l,/){)Iogiclle /,orelllcje \I' chrollolo;;il I:vtualów weselnych zachodniopodolskiego iVaddlliestrzu. Warte odnotowania artyku!y znajdują sit; tab.e w d/i ale .. Materialy··. Sil to: !-:u(('ndur::(lii/OH) z Owruckiego według spisu Michala Piotrowskiego:: lut 50. XIX \1'. (M. WO/.niak): !3ulto:or Haequet, jego podróże i spostrzeżenia nad żjleielll i klllturą zachodniej (ikmillY (M. Walo): JedlIiI :. wczesnych prac folklOl:vstycnych dotycąeyeh Halycl'l/Y' (R. Kyn:/ill'): 1'('\1'11(' sloho \lTkor::.lstane ::ródło dotyczące materialnej i duchowej kulIlIr\' ludu ukruillskiego .\"1 '-XI III II (O. AntonO\vycz): Wymiana korespondencji r. ;":olessy z Jl. IIrus::('\I".\-killl(K. Kok~sa): Jedellll, UKrailisKie oKreślenie Ilalyezyna (zlatynizowane (;alicla) jest ró\\"no\\a/.ne polsKiemu (;alieja. ale \I teKstach UKralliSKieh może oznaczać tylKo wlaściwą Ilalyezyne uKraills"', (od 111. IlaliCla) tj. da\\lq Ru.' IlalicKą lub Ruś Czerwoną jaK w powyższym pr/ypadKu. �291 er. .it'iL' lis/riu' .Iorl!s!<nra I'aslerl/aka do H'olodymvra IInatiuka Romaniuk); Au/obiograflc=ne /Iwlaioh' Sle/<lIIlI Jilnlllu.ccellko (M. Kriaczek): A'llI:':eapod otwartym niebem i problem ich ą/uocji IlU Ukraillie (A. Danyluk l. D/ial reCćlvji ohejmuje 12 pozycji. w tym dwa omówienia polskich publikacji: M. Jakubiee- Sel1lkOlva. Slml'iwlsAa {lIe.vll ludowa w polskich pr::ek/adach doby romantyzmu, Wrocław oral .I. Kasjan. Xa p,.::ell(Cl· .vu·ial(Ilt'. 150 ukraińskich bas'ni, gadek, humoresek i podań 1991. ludo- \ITcll. TonIIi IlIlI4. Edward Pietraszek (ir/egorz lJkazanic religijnych sil,: na nas/)m rynku IIzbudza moje l.all'S/e Ija\lisku egl.OlyCl.llemu J:glOt~ ka dotyCl\' Ta pOl.ycji cceha z pellnośeią Kiuc/olve pOJl,:cie ksiąiki jako wiara odleglośei synkretycznych Książka malo w Polsce zawartości znanemu. książki '-:a \1 Ksi'lika dolyCly o ktClI'ylll pis!.e /.atem - jest dość pOJemne. wszystkie grupy religijne. synkretycznych KaczYliski. Ś\l i';lych postaci przcz Jest definiowane sekty, kościoły, afrykallsko-chrześcijańskich polega na pr/.yklad II' jednym I \lai.nych afrochrześcijaóskich okolicy miejsce. gLi/ie jest Betlejem i azaret. Bc)skie.i i innych komentarza. przedstawianych wśród i.ywych afrykanizacji Przywodzi autora taki dogmat społecznego niż to mogłoby religijnych. treści ruchów - anLOnianizmie ustalano też personifikacje ludzi I. okolicy. przez ruchów różnych autora są bliskie polskiego. które v S) nkrely/lll. społecznic. pewnego u/nają rc~prl'zelllują jakieś fllrmy chrystianizmu. Dla etnografa. czy antropologa hadaCl.a polskiego kalolicYlIllU. egzotyka tych zjawisk okazuje si może mniejsza sil,: lIydallać. KaCl.yll- ważnemu wymaga geogralicznej ruchów Grzegorza synkretyzmu II' opisywanych ruchach społecznych pewne podohielistwa do ludowego katolicyzmu .- ali'ochrystlanizm \I' Jczusa, problematykę i zadowolenie. interesuj'jcemu. ostatnia !lo\liem podejmującej zainteresowanie lja\l isk: pe\lne c1emellly religijnego polskiemu c:lIHlgralillvi. Idradzają ogólnie Ze slUdiów nad ruchami a(rochr::es'cljmiski- I ()<)4. skiego jest pośllil,:cona a taki.e ('::Orl/V chrvstiani::m K a c I. y li s ki. /lU. !'WN. Warszalla biblijnych. - wskazywano Jezusa. Matki to na myśl ludową religIjność łudu polskiego. gdzie Matka Boska jest traktowana jako Polka, przedstawiana II ludOlI ych r/.cibaeh i lllalolVidlach jako wiejska kobieta (np. Matka Boska Skępskal, RecenlOwana ksi'!i.ka stano\li kontynuacjI,: dawnych zainteresowatl autora religiami synkre\~ Clllymi. al'rochr/.cścijmiskimi. !'racuj"c przeJ. lata w Zakładzie Krajów Pozaeuropejskich v II różnych okresach swej IwukO\I'ej biografii hada! nowe religie Afryki, Narzuca si więc nieuchronnie pon'lWnanie zawartości pracy /Junt i religia w Aji'yce Czarnej. Z badCli?nad ruchami relig/jlll'JJ1I li' /oil'::e opublikowanej IV 1979 roku oraz ohecnie recenzowanej pracy z roku 1994. a II il,:e o J 5 lat pl)/.nie.iszej. \\' obu ksi'li.kach \1 i,!eej pr/edmiolicgo (ir/.egor/. KaczYllski zainteresowania. wykazuje Dotyczy doskonal" to zarówno oricntacjl,: w problematyce specjalistycznej literatury stanoafrykani- ,l~ Clnej .. socjologic/lle.i. antropologiel.llej. religiozllawczej i historycznej - jak również obszcrnej liler,llUry leoretYCI.nej. l.Illier/.ającej do szerokich. ogólnych ujęć. zglębiającej problematykę ruch,i\l s)'nkretyc!.n) ch. powstających w różnych Clęściach świata na zderzcniu chrześcijaństwa miejscO\\\mi, I. obu ksii\i.ek polski czytelnik moi.e się wiele dowiedzieć o problemach 7. religiami I)cia religijncgo. obejmuje swoim i postkolonialnego a także spolecznego w ogólności wc wspólczesnej 1.'lsil,:gielll w zasadzie ruchy spolecll1o-religijne Druga ksiąika. klóra mnie teraz interesuje przede Afryce. Pierwsza książka tylko Zairu kolonialnego wszystkim, poszerza krąg laintereslmall na cab\ Ali'ykę i wszelkie ruchy afroehrześcijallskie. Odwołuje siv tylko okazjonalnie do matcrialu IICleśniej analilOwanego II' /Juncie i religii, powołując si na odnośne rozdziały v tei książki. doś\liadczeli zalvsze robi to niejako I. nowego empirycl.llych i leoretycl.llyeh. punktu widzenia - optyki dojrzalszej o 15 lat �292 Dwie porównywane książki różni" się znacznie perspektywa tcoretyC/.n'l. a ściślej rodzajcm wyjaśnieli. do których aulor się odwołujc. O ilc w l3ullcie i religii kolonializm Ilraz z jego efektami strukturalnymi. psychologicznymi i kulturowymi jest punktcm lIyjścia lIyjaśnicn ruchów zairskich. o tyk w C::arnym chr)'sliani::lllie stajc si.; nim 1I)'/.I\Olellc/)" i integnlcyjn: (na poziomic narodowym) ich charakter. Cirzcgorz Kaczyt'1ski wychodzi I 1,i1oJ.enia. ie sytuacj'} kolonialna JUŻ należy do przeszłości. natomiast synkretYC/Jle ruchy religijne uparciL' trllają a nawd rozwijają sic,;. znajdując ciągle licznych zwo!l:nników w róJ.nych niepodleglych kr;rjacl1 atl'ykar'lskich. Prawidłowo rozwijając tę myśl. autor konkluduje. J.e kontekst kolonialny nic nHl/C być już użyteczny dla wyjaśnicnia ruchów afi·oehrze.ścij;lIiskich 1\ Ali·yu: postkolonialncl Podejmując w tej sprawie dyskusję z autorcm n:cenl.Owanej kSląJ.ki. pragn.; podkrcślić. i.e nieslusznie rezygnuje on - w moim przekonaniu - z wielu elementów II :jaśnienia. którym posługIWal sic,; 15 lat wcześniej. Otó:i' wiele e!l:mcntów skladowych sytuacji kolonialncj· ckolwmieznyeh. psychologicznych i społecznych. wbrcw pOlOrom. nic znikło II raI l. liJl"lllalną likIIidacją statusu kolonialnego krajów al"rykaóskich. Nalei.y do nich mi.;d/.y innymi poC/ucic niislOści zbiorowej. rzec można - rasowej. Arrykanów wobec FuropejC/yk<'l\\. Moje twierd/enle nic m,l charakteru spekulatywnego: opiera sic,; na wiedzy pochodz;lcej z mOich II Jasnych badajl nad doświadczcniami studentów z krajów Tr7.eciego Świata uC/ących si.; IV I'olsce'. I. wielu wnikliwych rozmów niclormalnych i sl"ormalizowanych wywiadów. Sądl';. ie pellne bardziej dald,psiężne skutki zarówno systemu kolonialnego. jak i przeobrai.cli cywili/.acljnych. kl<'lryeh h\! przyczyną. ciągle odgrywają poważną rolc,; w zrozumieniu ZJaWisk religijn:ch. h.;dąc:ch przelimiotem zaintercsowania Grzegorza KaczYllskiego. Podsumowując ten Iragment n:cenzji. chcc,; podkreślić. ic z Ivvjaśnieó strukturalnych. laprezentowanych w Buncie i religii nie zrczygnowałabym tak ł;lll~(l. An;r1izy oll\arcie marksistolIskic. lub częściej marksizujqce. książki opuhlikowanej w 197') roku lraliaj,\ mi h'lrL!/ic.J do przekonania. niż znacznie mniej rzeczowe rellcksje zawarlc II· ('~ill"llI"111c/Ii'l'sltillll::llll<'. nic podparte realną analizą przeobrażeli strukturalnych. kl<irym pod IIphllem kolonializmu ulcgly spoieczeJistwa afrykmiskic. Pragnęlabym si,' takic dopuścić pCII·nej rcllcksji natury ogólncj: otó:i' sqdzę. że mamy w ostatnich latach do c/.ynienia I rodza.ll'm antymarksis1lJ\\skici bigoterii. Nie trudno stwicrdzić. że marksizm nic hyl mi nigd: szc/.ególnle hliski. ale unikaniC odniesicó do marksizujqcych wyjaśnieó w j.;zykl.l koncepcji konllikto\\·ej. lIiyllaj;\ccj hiegunollc.i wi/ji społeczeJistwa. tam. gd/.ie konllikiowość mozc stanowić doskonal: lOk myślenia. lIII aiam za taki sam przesqd. jak przcsądem bywalo upane tr/.ymal1le SI'; tylko tego rod/aju IIYj,lśnidl (jrzcgorz Kaczyilski przyjmuje ,.integracyjne l.naClenie·· Cly __funkej\' integracyjn;I·· hadan~ch przcz siebie ruchów religijnych za najwaJ.niejszy kontekst wyjaśniaj'lcy. Autor doklddnie Śled/l w swojej ksiąJ.cc dzicje afrochrystianizmu. szukaj'lc przede wS/yslkimjego funkcji polil:czn:ch. Dociekanic politycznych korzeni i politycznych funkcji tych rucilllll religijn:ch .jest zrcszl<i I.godne z tendencją dominuj,!cą w litcraturze pr/.edmiotu. W dalS/ych paniach reccn/OIl '1I1C.l ksiqJ.ki autor wydajc si~ odchodzić od wyjaśnienia politYClnego ClY. Sler/.CJ. funkcjondinego. twierdząc w koilczącej rozprawc,; nocie metodologicznej. je jednolitc w:jaśnicnie hadan\ch ruchów nie jest możliwe. Kaezyilski formuluje twierdzcnie. n()\\e II stosunku do II CleśnicjSlc.1 ksiq7,ki. że rola ruchów al"hlchrześeiJat'lskich "w kontekście 1I·'p<'llczesnych. niepodkgi: eh spolcczelistw atrykailskich jest bardzo kompleksowa. i ie jest ona nicredukowalna do ,kr: pozareligijlH:j i funkcji kontestacyjnej·' (s. 253-254). Podejmuje zal·a/cm Idecydollana kr: t,kL' wyjaśnieil I"unkcjonalistycznych podkreślając. iż ..:\frochrystianillll jest Ij,}1I iskiem społcCln: m. kulturowym. politycznym. ale przede \\·szystkim zjawiskiem religijnym i 1lJ 1',Ulno b\ć uIII"j)ukl,', ne w kaJ.dej pracy. nawel o proliluzdecydowanic lilllkcjonalislYClll\m·· (s. 255). Wyjaśnianie synkretycznych ruchów i ideologii ;i1i·ochl·l.cścijaliskich lI/gl.;d;lIlli politYClnymi zawiera jednak pcwne pułapki: chcialabym na nic wskazać rormului'lc nasllllajqee si.; 1I,\lrlilll)' ści. Mam wrażenie. Żl: odl\"Olywanie sic,;autora recelllowanej ksi;Vki do n;lrodowego CI.y narodowotwórczego charakteru nowych ruchów rcligijnych, II' dalekiej Cly bliskiej pr/es/./(\ści. jest n:l , Por.: C(),VĆ H' dOili. red. E. Nowicka. S. I.odzillski_ WarS/<Jwa 11)<).\. �293 gruncic a fI': ~aóskim pcwnym nadużycicm. l\utor używa slowa .,narodowy" i ..narodowe" " odniesieniu do vvsp(llC/esnvch. ja~ i do dawnych historYC7nych zJawisk spoleeznych i polityczn\t:h. ro/,gryvv'aJ'lc:ch si.,: vv /Hryce spr,led stuleci. na przy~lad w wie~u XVII i XX, Chara~ter narod()\\y przypisuje na prz.y~lad anlonianizmo\\'i. ruchowi n:ligijnemu z XVII wieku, nazywając go ..ruchem narodll\vo-/jednoueniowym", W tym samym duchu autor używa określenia: ..Ali·v ~,lóskie pm.:hudzenie patriotYCl.ne". ~tóre równicż uznałahym za anachronizm, \Iocną stron'l prac: jcst nalomiast jej ~onkrdność. dohre osadzenie w realiach, W książce ,1naidujem: liune S/uegóIO\v'c opisy. gh;hoko dr'lżące matcrial historyczny. nawet archiwalny. RO/.pra" a ,1iIVV iera la~że je!,o skrupulatną 'lIlaliz.,:. Ksi'li.b ma .jcdnakic chara~tcr \V vvi.,:ks/.ym stopniu socjograficzny czy etnograficzny. niż socjologiCl.n: Cl.y antropologiczny. Skupia si.,: na opisie i Porz.<ldkowaniu. nicwiele w nicj osadzcnia vv teorii. To ostatnie vvydaje si.,: zresz!<l niepokoić samego autora: na zakol1czenie pracy umieS/cza howie'nl IlOt.,:metodologiuml. w której niejako si.; tlumaczy I. tego l~lklU, KauYlis~ i. o ile moi,na si" I,orientować z treści książki. sam nie prowadzi! wlasnych had<ul el1lpir\un)'ch. ,s\.;upi'l SI": na pnrz,qd~ll\vaniu zastanego materialu. Wspomina czasami wprawdzie o vvlasnycil ohsel'\\ acjach .• i1e trudno wychwycić, gdzie są one zużytkowane. Zaletą ksiąi.ki jest to. Ie ,iej aut()l' ogill'llia i p()l'li\dkuje ogromną literatur" i posługuje si" imponującym zakresem informacji. Ildost.,:pniaj'lc je polskicmu uytelnikowi. Che" le'i zVIJ'('lcić uv\ag" na pcwnc d/iwaczności j.,:zykowe. Czasem w książce pojawiaj'l si" osoblivve l\:nl1iny. k((\r:ch br/mienic lub treść wzbudza wi\tpliwości. Jest to nI" "inkulturacja". tennin uiyvvan: pr/Cl. KauYliskiego chyba na określenie wprowadzenia do zycia spo!ceznego. Jest to VII,'C pOI,,:cle po~r\ vvajqcc SI": trcścią l, .. socjalizacl'( (s. 141), Slowo "t'ctys/.yści" bl'zmi I1IC1n;Clnic': OCl)' "iście nic ma wątplivvości. je autol'()\\i chodzi o czcicieli fetyszów. I~\vaNowicka .Iul i<:tt<: 1 i n c c' s . /.e ( '()1'lI1I ('/ tes Jelllllles. Hache!le, Paris 1996. ss. 183. Kman. śvv·i.;ta ksi.,:ga mU/liłman()\v. kodeks spo1cC/ny. n:ligijny. prawny i moralny określa m,in. pr~l\\a i ohmv iiI/ki kobiely. Kvvcstie te zavvarlc w różnych surach, wyjaśnianc są przez znavvC(')VVpravva Illu/ulmaliskiego. Izw. doktorów islamu. których objaśnienia niekiedy różni,! si.,:. Slqd l<:i od vvielu d/icsi.,:cioIcCl obraz. "obiel) w islamie stal si" tematem liel.11ych opracowali I ro/pravv. I'r/\'kladclll h o 1c1llC.l Inkrprclacji jest recenzowana książka fi'ancuskiei hadacz\.;i. KSląilil sklada Sly I. przrtlnlOvv:. vv'provv'ad/enla i czterech I'()zdl.1alów: "Le Coran et Ics atltres tnles tillldateurs de I'islam (I)": "L'l\rahie avant Mahomet (II)"; ,,1.es femmes d'Arabic du vivant dc Mahomct (III )": "Mahomct. Ie ('or3n ci Ics fcmmcs (IV)" oral. zakollC/enia i aneksu. \\ pr/,cdmmv ie /\utor~a pr/cdstavvia I'()zmaite podejścia do islamizmu radykalncgo prczentovvane prl.c/ bildaC/y VI J'(')jnych regionach świata mUl.ulmaliskiego . .lui. na wst~pie zastanawia si" CI: VI istocic rllll/na móvv ić. I.v\lasl.Cl.a w prl..ypadku kobiet. o brutalllośei, nietolerancji i totalitarV/mie islamu IV kontckścic c/\nóvv i dcklaracji islamistów bądź przyjmować wypowiedzi VVIt;ks/ości nHll.ulm'lnl·l\\. dLI kt()r\'ch islam jest religi'l po\.;oju i tolerancji. przejawiającej zdolno,c adaptaei i do VISpl')iClCSIICgOświata. (ienemlnie odpowiedź jawi si" w sensie pOl..ytywnym. alc nalci)' odnolovlać nictolerancj" grup ekstr<:mistyel.11yeh. l'ostt;PU.l'lcy krytys ckonomlczny dotknijl wszystkie kraje muzulmaliskie. co wywolaio spr/CClne w S\vcJ istocie opcje: jcdną propagujilq nowoczesność. przejawiająq sit;: VV'prl..cjmowaniu vvmrów europcjskich i dni!,'" reprCl,enlOwan'l przC/ fundamentalistów, lansującą l'Caktyvvovvanie zasad koraniC/n)'ch i kreovv'anie vv'sp{llnoty wierzących. Islamizln rildyh.alnv d'li\ do kontroli calcj spo!cczności. jej 1i,lIlkcjonO\vania we wszelkich dzicdzinilch. I'rzc~onanie o siuSIności swojej walki i programu uzasadnia odwolaniem si.; �294 do ślviętych stą. tekstów W tej zlożonej islamu. sytuacji postulaly i żądania odwoluje sio;: do Koranu w Koranie Autorka wob.:.: są jasne ma powodu Równocześnie stawia kobiel. Każdy i Iladisów. i precyzyjne. czynić Koran wdowie i rozwiedzionej żonom. pytanie Należy wst'lpić przecil\nika o znajomość Koranu. że ustalenia liczni maiżeliski. gel: padają .. kod.:ksu dla kobiel" dotycz'lce kobiel dlatcgo atomiasl II Korani.: ani a II· Pakistani.: Mahomet JUż innych lahronil niecz:- lwlaslcza sytuacjo;: kohiety. nic l.l1ajdui'l potwierlll:enia sio;: ohrzC7.,mia dziewczynek. nic obejmuje osohę w tym i kobiety. badacze. za aktualn" IV związek pko wspólcz.:snego podkrcślić. odpowiedzialnym a to polecenie na każdego z propagatorów na co wskazują i tradycja narzucają praktyki. które np. w Egipeic czy Sudanie dokonuje tylko swoim wskazuje Z,lII arte też nic ohyuaje lIliadisach. zabrania si, koi<:.jnego lIlalŻelistlla kobiel. Wprowadzenie jest rysem historycznym sytuacji kohiety II regionach muzulmanskich. Od wieków. w zalezności od kralu. status kobietyokreślalo. bardziej luh mniej rygorystycznie. prawo islamskie. Również nigdzie w XIX Ale nigdy nic podejmowano dyskusji nad lależności'l kohiety od męi.czYln: nic kwestionowano zasady jcdnostronnego odepchnięcia i poligamii. Dopiero w. pojawily wplywem kohiety sio;: pytania przenikającej dOlycząee myśli curopejskiej w spoleczelistwie. pozycji kobiety intelektualiści olVoczcsność powinna w rodzinie egipscy pójść i spoleczclistllie. wysllllali w kierunku tuę rewizji lmiany Pod kond:cji koncepcji II·yzna- czającej dotychczasowe relacje mio;:dzy mężczyzn'l a kohietą ich rolami. prall·ami i ohowiązkami . .lcdnym z picrwszyeh rc!ormatorów byl Kassilll Amin (I R6.'-1 <JOX). który IV I X<J9 roku oglosil esej pl. La UheJ'{{liol1 de /a femme. Książka la odegrala waiJJ;t rolę w kSl:tailol\aniu orientacji kobiel. II·ywodz'lcyeh się z klas burzuazyjnych. Obeen ie. w sto lal od pierwszych tekstow myśl iciel i egipskich. pOIHJII ni': wyplywa J1!"Ohlelll nowoczesności Stawia sio;: pytani.: cz.y nowoczcsność moilil\a Jest bu okcydcntalizacji struklllr i ohYC7.ajów') W jakiej formie powinna objawiać się nO\\'oczesność hąd/ czy można ją lIylloh· wać bel. znieksztaieeli tradycji. przynalcżności i wiary') /,aehowania kobiet poniek'ld odpowiadai'l w postaci sprzeciwu poruszania wobec kultury Zachodu: ale dzięki się w przestrzeni Jluhlieznej. a także wania własnego zasilmy. stanowiska. rozumianej na te prohlemy. nar7.lleony Nic jako rozwią/uje reislamizaeyjnyeh kwestionuj'l religijna. z nich akcepIUi~! SlrlJj a równocześnir: II) 1'<11 .Jasianianiu" z.yskuj'l onc praIlo swobodnego moiiillość uczcslniCiIl;1 II· deh,ltach i prezentoto Jednak problemu m.,:zczy/nie w rodzinic. a lak że pozbawienie jej możlill·ośei Konfrontacja między modernistami a konserwatystami ruchów Niekt(·Jre identylikacja potrzcbę podporz'ldkowani,[ kobiet: dzialani,1 II nicklórych d/jedzinaeh. trwa do dzisiaj. WspólCl..eśnic grupy aktywno~ci publicznej kobiety. ich zdaniem kształcenie kobiet powinno polegać na przygotowaniu do obowi'Vku maIki i zony Inaczej mówi,je, opowiadają si.,: za tradycyjnym schematem. który postrzega kobiet.,: jedynic w roli matki i żony. Ten patriarchalny system próbuje się usprawiedliwić .I. M inces w rozdziale picrwszym analizuje okoliczności wstawal Koran. Zwraca rÓlmież Teksty tc. choć nie objawione. nowali je szyici. zwolennicy uwagę sunnici Alcgo. na znaczenie uznają uwat.ając. odwolanicm się do religii . spo!cczno-historyczne. II jakich Hadis(·)\\'. za równowaine i.e tylko ezyli relacji z Koranem. pvekaz.y o życiu Natomiast cz.lonków zakll estio- rodzin" Mahometa mogą być prawdziwe i bezsporne. Mężczyzna. który red,lglllval niekt(lre Iladisy pewne relacje z kobietami i zasi.,:gal ich opinii . .lcdnak liczba Iladis()w niekorzystnych jest znacqea. 1'0 śmierci Niektórzy Proroka muzulmaliskicj zastosowali kobiet. stosunku (s. 46). pojawi lo się pytanie za podstawo;: liczni do Autorka do uzoali teologowie interpretar:ji zauważa. kobiel. Koran i egzegeci islamu. że opierając spoleezerlstwa jako o typ spoleezellslwa. fundament nic arabscy co uwidoeznilo sio;: na tekstach. mU/.ulmaliskie islamu. jakie nalei.aloby W wyniku wlasne lIartości. się w restrykcjach a tym bardzicj z.acholluj'l si'f ksztaltollać. arahskoi zl\yczajc skicrowanych na tradycjach. częSlO dyskutollal dla kohlctl .:kspansji normy hardzo. po- Proroka. lIobec w sprali ie arr:haicznic �295 V\' ro/.d/jak drugim Autorka omawia sytua<:ję w Arabii przed Mahom<:tem. Wskazuj c na znaczenie wielkich targll\v. piclgr/.ymek odbywanych do różnych sanktuariów, spośród których Mekka posiadala jui wielki prestii. gdyi spotykały się w niej różnc populacje. ob<:e i lokalne. U\\agę zwraca lilkt. i.e klul:/. do świętego miejs<:a. jakim jest AI-Kaba, był powierzany kobiecie (s 50) Autorka chal'akteryzuj'lc sytuację w Arabii przedislamskicj (do początków VII wieku) Z\\raGl uwagę na praktyki I.awierania małż<:listw: monogamiczn<: i poligamiczne: dostrzcga ohecność z\\·i.v1t'm matrylinearnydl i matryloka<:ji. W niektórych plemionach małl.cIlstwa poliandr) l:/.nc stanmviły nOrllH; /.auwa/a. i.e w tej epoce" patriarchalność - w sensic genealogii nic miala takiego Inal:/.enia.jak II" czasach póiniejszych" (s. 51). Praktykowano "maiżelistwa C/.IStl\\ c 1\\ laSlela prICI. pol\rlli.ników. Teksty l\oty<:zące okresu przed islamskiego (oPO\\ iadania. anegd(lly. poematy ild.) pokazują rolmaik statusy kobiet. w zakżności od plemion. miast. grup spoicl:/.nydl. (ieneralnie moina przyjąć. iż kobiety. pomimo wielki<:h różnic pomi.,:d/\ pkmion'lmi. posiadały rzel:/.ywistą. dostrzegalną pewną władzę spolcl:Zną (s. 56) . ..Oh)l:/.aje heduiliskic. które nic znikly z dnia na dzień. dawały kobietom miejsce szczególnc \\ czasie prO\\ad/Onydl walk. gdyi ich obecność. śpiewy i krzyki zachęcaly do walki" (s. 54). Wiek I nich wyrM.nialo si.,: talentem poetyckim. muzycznym. oratorskim itp. Powoli. pod wphw cm krajów s;łsiednich. gdzie patriarchat był mocno osadzony. uznano 1.'1 godny naśladowania 1\ p malielist\\a agnatycznego. a takil~ zastosowanie kontroli nad kobietą i dzicwczyną. Ta kOl1trola ohjęla pr/ede wszystkim środowiska miejskie. Pr/.cd islamem w miastach woalowały si.,: larów no I.yd(·mki jak i ehrzcś<:ijanki. LO zlawisko jak wiadomo sięga czasów antycznych. Ogranlcl.enl;l. I.am) kanic \\' obr.,:bie domostwa moze być trakLOwane w lych epokachjako symbol prz\w ilcju. przyjąć moina r()\vnieżjako przyklad nieulilOści wobec kobiet (s. 55). \\' rozdZiale tr/ecim Autorka opisuje czasy Mahometa. w których pr/cz wiele lat obowią/Ywaly jes/c/c obYClaje plemienne. Sam Prorok uka/uje sit; jako obrońca praw kobiet. Mahomet. któr\ mial l) ion. I piel'\\ SI.;1Chadid/ą iył w I.wiązku monogamicznym. Chadidż.a przedstawiana jest prl.el badaczy }Iko kobieta wyemancypowana. energiczna o silnej osobowości. właściciclka kara\lan kupieckich. Po śmierci drugiego mali.onka w wieku 40 lat. zgodnic z oby<:zajem. LOona l'lpmp()nO\\aia mal/el'lstwo Mahometowi. ktl)rego wcześniej zatrudni la do kierowania karawanami .. ·\utorka Iwraca ll\lagl,: na I..aublllie i sza<:unek jakim małionkowie w7.ajemnic się obdarzali. !'ojci śmierci (6~() ruk) i'vlalwmet poślubil Aisz.,:. a następnie kolejne kobiely. najczęści<:j wdo\\y po wmilach. kl('lr/) l.gin.,:li \\ walce. Licl.Ile świadectwa dowodzą. i/ mal/onki Mahometa zył) \\edlug obO\\iillujących \\'(')\\czas ohYl:/.ajów. a zatem uczestnie/yly w debalach. podejmowały dec:\/Jc. ruzstl'/)galy ")iUaCje konJlikLOlVe (s. (0). Zony Mahometa po jego śmierci (632 rok) zamievkaly pr/.\ Illcczecie. w klór) m /Ostało zloione cialo Proroka. Zachowały swoje obyczaje. ZajlllO\\'il!y wa/nc miejsce w spo!ccznoś<:i miasla. udziclały się w różnych dziedzinach. a nawet \\ polityce. Status kohiety w epoce Mahometa i po jego śmierci plasowal się wysoko. "gdyż nic byly one \\) k jllcl.One l. iycia spoleClnego. pol it) cznego. a nawet rei igijnego" (s. (3). Za podstawę wyJączeni'l kobiet I i\cia publiCInego ul.llaje sit; wydarzenie określane jako "Bitwa wielbłądzia" (656 n)k). kll'H;I ro/egraJa si.,: mit;d/Y Alim. zit;ciem Mahomcta. mężem jego ukochancj córki Falimy. iI ;\is/;\ i lakol'lClyla się klt;sk'l Matki Wier/ąeych. co zostalo zapisane w Hadisach. Kalif ['mar (634-644) jako pierws/y col'nąl prawo udziału kobiet IV modlitwach piątkowych \\ 111eCI.ecie.;I w ostatnim ruku sW'ego panowania zabronil ionom Mahometa pielgrzymowania do ivlckki . .Jego nast,,:pcil anlllow;l! zakaz. ale \\'prowadził klau/.ulc; separacji płci. Czytając Koran mozn;l 1.;lU\\;l/Yć \\ w iehl miejscach obecność zachowal1 i nakazów wyplywaj'lcych z epoki puedislil111skic.j. ktore kontYllllO\\anO w pierwszych dzieSięcioleciach islamu (s. 73). Innowację Slallll\\i1o niewiltpli\\ ie pr/y/nanic kobiccie prawa do sukcesji. Tam. gdzie obyczaje rcgulowaly postępowanie spolcczdlSt\la. islam narl.ll<:ił reguły iycia i postępowania. które staly się obowiązuj'lce dla WSZ)stkich ulonk(')\\" nO\\ej wspólnoty. Religijnie oznacza to zerwanie z wcześniej upraw ianY111kulte111. \\ rozdziil!e Clw'lrtym ;\utol'kil ro/waia Iwi'Vki mit;dzy Koranem i pozycją kobiet. Przypomina. ie S\\ i,;la Ksi~'ga prClentuje punkt wid/cnia /nany w starożytnoś<:i na Bliskim Wchodzie �296 w Bizancjum czy kn;gu śr(ldzicmnomorskim, podporządkollujelCY kobiet.; m.;/czy/nic. W śll'ietlc przypisów zawnrtych II' Kornnie prmvo do spadku i sposób uniewa/nienia mal/elistlla mialy bcz w'ltpienia rewolucyjny charakter. Tradycyjny nakaz powrotu odsuni.;tc.j kobiety do rodzicll\\ straci! wspólczcśnie swoj,! moc, albowiem II' wyniku tntdności ckonomicmycb Iliele kobiet pol.Ostajc na ulicy bcz dachu nad glOlvą zawodu i jakichkolwiek środkll\v do i.ycia (s. XeJ) Autorka zwraca uwag.,: na znaczenic kontraktu mal/dlskicgo. ktllry zcz\lala kobiecie na wprowadzanie kor/ystnyeh dla nicj rozslrzygni.;ć. np. zapis o z\li'l/ku mOllogamiczllym. b,jdż kontynuaCji aktywności /awodowcj. ,..leszcze dzisiaj kontrakt zaeho\luje dla kobiety sposób zabapicczeniajcJ praw, którc obowiąZllj'l w mal/ci'Jstwic" (s. X7). Koran \lymaga ustncj akceptacji obojga przyszlych mal/onków. ale \I'Ctllug obyczaju mile/cnic dzic\lczyny u/najc si<; za /godC;. tlumncząe jej lachowanic mlodym wickicm i nieśmi,tiości,(. W czasach I'roroka \ldoll'~ i rozwicdzione samodzielnie decydlJ\valy o swoim lwiej/ku malieJlskim. nic polr/cbollal~ opiekuna matrymonialncgo. ani nikogo. kto by aran/owal Iwią/.ck. ('/.,'sto obyczaj staje si<; obowi'l7.uj'lcy. wbrew poleceniom prawa muzulmaliskiego. I.wlasz.(/a tych paragraii·l\\·. które wymagają szczególnej interpretacji. Liczne przckazy potwindzają /e Mahomet doradzal przys/lym mal/onkom spotkania pried ślubem. podobnie jak mialo to miejsce u Bcduinólv i \I spolccznościach o strukturzc endogamiczncj. lJrbani/acja wyra/nie ograniczyła t.; lllo/liwoŚć. gdy; miastel zamles/killali tCI obcy. co postrzcgano .Iako I.agro/.cnie. Stąd pojawily siC;zW;'\Iki aranlOW,lIle pr/.N rod/.inc bcz llbecności narz.cczDnych. którzy CZ';SIO spotykali si.; dopiero II noc poślubną /dar/a SI'; .Icszcz.e CI 't SIO. /e kobiety po ślubie zostają ograniczone do obs/ant domostwa z pragnienicm \lydania na ŚII iat jak najwi<;kszcj liczby synów, gwarantów ich statusu spolecznego. Rola matki do dzisiaj Jest s\I'oistym upr/ywiłc.jowanicm: ..Dla wielu mo;i.uyzn z obSl.al'll bascnu śn·lliziemIHlIllorskicgo. a zwlasz.c/a kr.;gu muzulma(lskicgo, zgodnie z tradycją jedynq kobictel życia. kochaną bugraniunic. jeslmatka. którą darzą najwi<;:kszym zaulillliem"(s. <jO). Koran Iwraca uwag.; na relacje uczuciowc. szacunek. a n,l\\ct ll1iloSl' ll1io;dzy malionkami. na satysJilkcjo; scksualną w mal/clislwie. a nic tylko n,1 relacjc oparlc na reprodukcji (II. I X3). Ponadto Koran zalcea. aby w przypadku odsuni<;cia /ony mali.onck. jcz.cli ma takie moż.lillośl'i. lo/ylna nią i d/icci (II. 223: LXV. 7) Mal/eJistwo patriarchainc. patrylokalne i patrylincarne pr/Yic1c II' islall1il' dalo prl:ywikj linii ojcowskieJ. Matka. wprawdzie winna być szanowana .lak ojcicc, alc zgodnie I. Korancm nic Ina ladnego prawa do d7.ieci. Zgodnic z obyczajem kobicta /acho\\ uje opick.,: nad dzieli Clctami do ich \\yjscia I.a mą; .. natomiast synami zajmujc si.; do 7 luh X roku 1.1 cia. Vol kodeksie algierskim. gdy malka wychodzi powtórnic za mąz. la mciczyzn.; nicspokrewnionego I jej dzicćmi. Iraci wszelkie prawo do polomst\\a z popr/cdniego z\\i'llku . .Jedynie Tuuczja prz.yznała matce prawo opieki nad dzicćmi w pr/ypadku roz\\odu czy Wdll\\icllslwa. Przyj.;ta filiacja agnatyczna ma wzmocnić konlrol<; nad kobietami. \\' spoleuności \\ ic.iskle.j i plcmienncj ma ona charaktcr wzgl.,:dny, gdyi. wszyscy Ill.;i.uyi.ni pr/chy\\ajq \\ ohs/ar/c. II' którym 5<\ kohicty. chroniąc je już swoj,\ obecnością Nicco inauej rzec I lila sic \\ nbs/arze micJskim. Autorka wy'jasnia. iż. ani Koran. ani inne teksty nic mt'lIviq \\pmst o zakrywaniu syl\\etki przcz kobicty. Świo;ta Ksicga zawicra lilrll1Ld.; ..To byloby kpiej". co wyra/nic \\skazuje na pokcenie lilkultatywne. a nic ahsolutne (s. 113). ;alc/y przypomnieć. iż. II' epoce Mahometa. \\oalowal) sic kobiety wysoko urod/onc w przcciwicllsl.\\ie do niemuz.ulmanck i nie\\olnic. co \\ ią/alo sic z pr/ynależnośeią spoleczną i rcligijną. Vol miastach praktyka la .lako symbol kobiety muzulmailskiej rOIwijala sic powoli. a obowiązkową stala si.; za panowania I--:alit'a limanl. W z,lsad/ie caly prohlem skupia sic wokół iiliacji. a raczcj g\\arancji u~stości krll i potomhm, u~li inaCle.1 mówiqc IVi'I/C siC;z relaeiami scksualnymi. Wspólczesna sytuacja spolcczno-ekonomiuna krajów rllll/ulmallskich wytwor/yla takic \\arunki. iż. m,;/czY/na nic jest w stanic utrzymać rodziny. jak to zaleca Koran i tradycja. St,]d. zczwalaJ'lc na aktywność l.awodO\vil żony Cly córki. traci na autorytecie IV ouach bliskich. !\b~ �297 zmicnić iSlnicj'lc)' slall. pos/.llkujc możliwości zmiany i znajdujc jc w programach wojującego Islamizmu. kt('n)' nic akceptuje obecności kobiet w życiu publicznym, J. :Y1inces II konkluzji slll·ierdza. iż Mahomet mial mówić. że w l.yciu codziennym najbardziej lubi perfum)' i kobicl)'. Komentatorzy Koranu prczcntują go jako człowieka, który kochał i sZallOwal kobicly. Faktem jcst. żc przepisy koranicznc były wprowadzonc po jego śmierci II n')żnych cpokach i II' rozmaitych micjscach, Ich sLOsowanic bywało cz.;sto bardziej rygory,t\ une niż to glosiła S\vi<;ta Ksi<;ga, Dlatego też można stwierdzić. iz przcmoc stosowana przez, ILlI1damcnwlislllll Islamskich nic ma żadncgo związku z Koranem. I'rczcnlollilna ksi'lżka nic rozwiązujc zlożonych zagadnicń tzw. kwcstii kobieccj, alc stawia py tania i odsiania nlepral\'idloIVOŚci wysu;pującc w wicłu krajach. uzasadniane Korancm. co nie majdujc p()\lvicrL!zenia IV Świ<;lcj KsiC;L!ze, Masakry ludności. dokonywane w wicIu regionach ŚII iala mu/ulmailskicgo, np, w A(ganislanie. Algierii. Je facio nicwiele mają wspólncgo z rcligią. są prz)'kladcm walki o wladzc;. Autorka porównujc nakaz)' koranicznc I. nicktórymi wspólczcsnymi. sprzccznymi z nimi. \\ ostalnich lalach II Algicrii czlonkowlc Islamskiej Grupy Zbrojnej uprowadzają dzicwczęta i mlodc kobit:ty. kllll't: zmus/ajil do zawarcia czasowcgo związku małż,eilskiego. zwanego ..dła przyj CIl1ll0ŚCi" I Kobiety. którc hronily si.; przed takim malżeństwem. tracily życic. a te. które pOIlTócily do domólI. z.mwly odrzucone przez rodziny. gdyż swoim zachowaniem splamiły honor. W tcj nić/wyklej sytuacji zdarzały si;; zabójSIwajak i samobójstwa (s. 29. 46). Książ.ka ukaz.ujc dylematy i rzcczywistość współczcsnyeh krajów muwlmańskieh. zwłaszcza I1lcby"ale trudn;\ i nic z,awszc zrozumiałą sytuacjc; kobicty. pomimo wyraźnych jej praw i przyII lic it) II Anna Barska I,cszck K o I a n kic w I C z. S"mb" KR. W~!I'S/.awa I l)!»). ss. 254. - 8ogami, Opowieść; anlrop%giczna. Wydawnictwo Od zawsz.c irYlowaly mnic notatki reccnzyjne umieszczane na okładkach książek, Pisanie ich jcst - jak sądzC; pozbawione w zasadzie sensu, Wiadomo przecież. że muszą być pozytywne. Ocz.: lI'iście rZ'l'lz" tym lwank prawa wolnego rynku. bo co by innego. Jednak mimo ciągłej irytacji. zaczynam czytanie książck od tych tonących w pozytywnej i intelektualnej ogólności notatck. Nic inaczcj bylo II przypadku nowej książki Lcszka Kolankiewicza Samba = Bogami, \a okładce z.amieszczono wypowicdzi dwóch osób - Janusza Deglcra i Zhigniewa Osińskiego, Irytacja zjawiła si;; hard/O szybko. ProSZt; spojrzeć. Degler: •.... to najciekawsza i bodaj najlepiej napisana książka. jak'1 ostatnio przeczy talem" i jeszcze Osii\ski: ,... ,uważam książkę ( ... ) za jedną z lIażnicjszych (jcśli nic naJważ.niCJszych) w polskicj humanistyce lat dziewięćdz.icsiątych", Po takim wstt;pie ma sit; racz,ej ch;;ć odloż.yć publikację na półkę i powrócić do niej po odpoII icdnim uspokoJenio. Bo co b;;Lizic jcżeli si.; nic spodoba') Jak polemizować z takim zachwytem') Od samcgo pou,\lku nstawia mnie to negatywnie i. podchodząc nieco przekornie. najchętniej szukałbym dziury w calym. /,naj'1c jednak poprzednią książkę Kolankiewicza 5'więly ArluaJ oraz po/Ostak jego dokonania. przdknąlem irytuj"eą pigulkt; i ruszyłem naprzód, I oto rozloczył siC; przedc n1l1'1świat niezwykly, Z góry powicm, że zamieszczone na okładce II ypo\l icdzi dwóch autorów nic s'1 przcsadzone. Wręcz przeciwnie, Komplementować bowiem książkC; Kolankicwiua Illożna bel. kOlka i na wiele sposobów, Rzadko rzeczywiście zdarza się tak pasjonująca opowieść, Opowieść Iv!aśnie - troch;; naukowa, bo porusza problemy rozrzucone pomic;dzy teatrologią elnologią. psychologią czy lileraturoznawslwem. Opowieść literacka I Gene/.a tel praktyki si,ga wczcsnego islamu. kiedy podróżnikom zezwalano na poślubienie kobiety na ,)kreślony czas w miejscu. gdzie prl.eoywali. �298 bo przenikają sit; w niej swobodnie reportaż. dziennik. esej. \\spolllnienia. a może też i ..czysla fikcja" literacka. Podtytul książki brzmi: OJ1Oll1ie.l:ć-Ol1lro/w/ogic::llo. To \daśnil: w tym [(;I'lllinie wspólczesnej humanistyki - bardzo na (;Zasie i bard/.() z.naul:niow o s/.(;I'okim spotykaj., si.; wszystkie strony zaintl:rl:sowall autora. Ale o l:zym jest Salllha :: /logami'! Nidatwo ją zdeliniow<lć. bo jl:st to przl:dl: wszystkim prz:goda. którą przeżył autor. NajprawdziwsZ<l przygoda antropologiuna. Zl: \\szystkimi .jl:J konSl:kwencj<lmi. gdzie z<ldziwienie miesza sit; ze stral:hl:m. zachwyt goni niehl:zpicC/.l:llstwo. przyjażli przeciska się tuż. obok odrazy. oryginalność - lakże trzl:ba to powicdzi •..ć - chowa si.; za kiuclll. Jest to przygoda. w której oczywiste staje si.; niedeliniO\\alnl:. to. co calkowici •..obcl: kulturowo i egzotyczne. dosit;ga korzeniami własnego bytu. wlasnej historii. Może przede wszystkim wlaśnie jest to historia spotkania i doświ<lduenia innych ludzi Ak też doświaduenia pr,l\\ ie mistycznego (religijnego')). którego doznal autor. Przed kilku laty gorąco dyskutowaną sensacją w świecie antropologii stal SI'; lekst Kirqen Hastrup o pólnocnoislandz.kiej kulturze rybackiej'. !\lIIorka dokonala rZ.eC/.y niecodzicnne.! Przedstawiła bowi.:m wlasną relacjr; z doświadczenia mistyuIH.:go. które stalo si.; jej udz.ialclll. RzeC/. bez precedensu IV antropologii. Ilastrup nie odważyla si.; na delinicj •..calkO\\·ile. po/.()stawiła furtkę otwartą .leszcz.e w latach 70. odsądzonoby j., prawdopodobnie od czci i wiar: wystarczy przypomni.:ć podohny casus Carlosa Castanedy. W latach <)0. lest juz zgola macze.! Tym tropem podąża wi.;c także Leszek Kolankie\VIcz. Bo jego bi'lżla jest o duchach. Przede wszystkim o duchilch w calldomhle - kultach opt;tania. O ich posz.ukiwaniu i pn')hie dotarcia do ich istoty. Jednakże nic tylko te niesamowite afi·obraz.ylijskie rytualy poj,1\\ iaj,! si.; na kankach ksi'lŻki. Bez wahania oraz bu troski o ewentualne metodologiczne I.armt)' Kolankie\licz pn·)buj •.. ..zbliż.yć do siebie. jak iskrt; do lontu. tradycjt; afrobrazylijską i \v!asn.," (s 1.12) Su,d doskonak opisy i analizy candomhle .. ujawniają j.:dność doświadczeni'l" z Mickie\1 icmwskimi I.budulI/I. zebraniami zielonoświąlkowców na BialoslOcczyżnie. życIem i poezlą Ldwarda Stachury oral. -co w przypadku Kolankicwicza wyd<lje siv oczywiste .- z poszukiwaniami (irotowskiego i /\rtaud. Kolankicwicz doświadcz<l bowicm. w pcln)'m tego slowa znaCleniu. kult(l\\ opylania popr/Cl swoje wlasne wyksztaleenie. wiedzv. kultur.;. I nic ukrywa lego. Wn,:CI prz.eciwnie. to Ida,ni, wi.:dz.ie go na szczyty dociekat'1. analitycznych poszukiWali. lill'llllilowania ni..:prawdopodobn:ch hipotez Doświadczcniem górującym nad \Vsz.ystkim sąjednak spotkania I. calc, lll'I.SiIprzerO/nycil rltualów i kultów afrohrazylijskich - cOlldolllhhi. IImhlllldu, li II im halldll i mac/llllh" które Kolankicwicz mógl obserwować w trakcic swojej brazyli.jskiej ..:skap'ldy. glll\\'Ilie tropem op.;tanegl\ duchami stanu Bahia i jego stolic)' Salvadoru. Xo/ahelle co pO\\iedzialby MaItIHl\I·ski. glh'b: dowiedzial si.;. że do napisania takiej książki wystarczy miesi'le pohylu 1\ ..lnellle", ho Iyk Imala podróz autora Samlw po Brazylii. Konstrukcja ksi'IŻki pozwala na budowt; ercktownego linalu. Napi.;cie stopnill\\'ane lest delikatnic. ale IV taki sposób. ;(.e dość s/.ybko wiemy. c/.ego si.; mamy spod/ie\lać. I c/.ekamy na to pełni ni.:pokoju. <l kot'1cu mamy wit;c i doś\\iadczenie mistycll1e autor;1. k[(·)r)'. pk po kklUrz •.. wyraźnie widać. s/.ukal go uparcie i z takim chyba nastawieniemjechal do Bralylii. O j.:dnej tylko rzeczy nic podejmujt; sit; napisać. Otóż na kO(lCU slloje.j ksi'IŻki (i to IWII,I po grupie jiltogralii. tak ze nic od razu moż.na to zauważyć) KolankiewiCI zamieścil d\\UStrolllcowy poemat (bo w poctyekiej lilrmie \\'yrażony) I.atylulowany Ot/II lIIlIl'iI/w/llgiclla . .lest 11\ z glt;bi duszy wyrzucone intymne. ale i podniosle w' charaktel'l.e. \vy/.nanie antropologicznej lIiarl i antropologicznych idei. Rzecz całkowicie nic nadaj'lca si.; do oceny. Samba:: nogami należy do typu książ.ek. które bard/.() dużo IlH'l\\i'l o samym autorze. W duh'j mierze jcst to wit;c książka o samym Leszku Kolankiewiczll. W j.;zyku etnologii stawia ciągk aktualne. i przcz to zasadnicze. pytania o Illożliwość i rod/.aj pOlnania innej i .jednocześni, I 7.00.: .I. Tokarska-8akir. f)u!s~e /osv syllu ..Polska Szwka Ludowa. Konteksty" nr I. 199:'. JIIamoll'mrJIego. !'ro/dl elllogro/il IIlepl'~e~roc:y.l.,ei . �299 IIbsnej kul lury. antropologii. o lo. ov subieklywne Ksi~li.ka Kolanklewioa bOli iem wiele 'lIlali/. aneks: S"leż u.j' dwa stać ,'aciekawić kil)\'(: moina lroeh~ zalvoa!owalll:. (jorubijskiego) może może si~ obiektywne nawet by umać a sposób metodologicmych za naukowe zestawienia w tabelach. genealogiu.na kultówafrobrazylijskich. uprawiania malkontcntów, (w tradycyjnym bardl.O ciekawe lablica oraz zawiera sensie), i bardzo interesujący klasycme i bardl.O ciekawe teksty etnologiczne. Pierwszy Rogera () calldoll/hJ da Hahi" (rylllaillC'g()) oraz Pierre'a Vergera Orixcls. BogowiejorlIbijscy I u\mlTII/ .~II.iC'('ie . .lest i bogata bibliogralia. '\all/ha :: Hogall/i nadaje Tak naprawd~ si~ raczej - podobnie do pr/ei.ycia. a nic do pr/.eoytania. I w takiej formie. jak i obolli.vuj.\cego kanonu lektur clnologjcznych/antropologieznych. jak tylko candamble nagó np. Panteon Jest może temat, Bastide'a w Afryce który porusza - mniemam, wejdzie do ścisłego Rac:i~ więc mieli i Degler. i Osiliski ... r'lcj~ miał KolankiewicL Hubert C::achowski LI\a N o w i c k a. I{obert ue u·.lpólc::e.\·I/('//Jwiwji. W yszy Wyd/jal /.a/llowie i sekretarze. li s ki. Filol.Olii i Socjologii Poziomy więzi spolecznej Uniwersytetu Warszawskiego. Warsza- II a 1996. ss. 172. Rozpad tak Ilieloelnionego ujall'l1il. rolmaile procesy :ile rl)\\niez naukolvcl)\\. ciolecia znajdollal palistlVa jakim był I,wiązek Radziecki uruchomił, a po części i konflikty etniCl.ne. Wzbudzaj" one zainteresowanie nie tylko mediów, Dzieje si~ tak mi.,:dzy innymi dlatego. że obszar ZSRR przez dziesi~- si~ za ..iclalllą kurtyml', nawet dla ..p::1I1stw sojuszniczych". W efekcie tereny i ludność Wspólnoty Nicpodlcglych 1',1Iislw cieszą się obecnie niegasnącym zainteresowanielll. Odpowied/.ią na pOlr/eo.,: in Illl'lllacj i są rozliczne puolikaeje. w tym rccenzowana praca. PrzedIlliotem /.ainlercsollania autorów jest toisamość etniczna i narodowa Buriatów. Główne pytanie oadallue dotyuy Odpml'iedi II pracy w;dnych samookreślenia sprowadza si~ 13uriatów. zwlaszcza si~ do rozwai.<lIi nad rodzajami w kontekście więzi społecznej. relacji Kategoria "my - oni". ta jest uznana I.a najważniejs/.ą i zostaia sprowadzona do siedmiu kołejno w stosunku do siebie nadpoziomlll\' I) IVi~zi I'lldowej. wielkorodowej: 2) więzi mikroregionalnej; 3) więzi makroregionalnej: ,l) I~i~zi narodowej: 5) wi~zi p::lIlmongolskiej: 6) rosyjskiej i radzieckiej więzi illlperialneJ i 7) więzi ;ujatyckicj. przy czym opis trzech ostatnich został wyłączony do oddzielnego opracowania. I'odzial Icn okazal si~ przydatny dla celów uporządkowania zebranego materialu i stal si.,: przejr/ystą poprzedzona ,posóo tel'enó\\' osi,! konstrukcyjn,\ ogólnymi inllll'lllacjami zyeia i organi/.aCJi oraz ich historii skOliczyIVszy). Wszystkie badacIa (luyll ,I zdar/eoiach pel\ności'l I'iotra I i jego się pl·zejawia. i I. 13uriatami. Ihakuje 1'0 inllll'lnacjach jako zatem denlów (lIyjątkiem jesl postaci i eposu (;('.1'<'1'). II i~zi spolccznyeh. historyczna opis sklada szczególnie Autorzy bohaterów inllJrlllacji Geseriady historycznych a zwlaszeza drobnych. .,żywych", lecz analiza festiwalu poszczególnych w czasie. ankietowe posłów w czym deklaracje poziomów W niektórych społeczność bliskich. nawiązującego widzenia ..pamięci" jednak i sobie nich 13uriatów. indywidualnych wiadomo, oceniających - eyklicl.llego z punktu Czingis-chana, nic przez Radzieckiego dla samych Każda ważnych postaci narodowych. przemian i ważne zostala typ gospodarki, Związku istotnych legendarnych. wymieniają nast~puje ich si~ z wielu obiekty\vnie kresu niezb~dnc najbardziej nawel poziomów tradycyjny etc.). zamieszkiwanych na czasach s'l oczywiście czasem poszczególnych (liczebność. językowa brak IV nich wyróżnienia i osobach, sanll:go Buriatów od etnogenezy. le wiadomości n ich Ibil)[' tych jesl ksi::!żki. Analiza przynależność (począwszy isle. że świadomość II ~różn ia spośród I. spolecznej. i czytelnik<!. jednak pelln~ch cakj na temat Podobnie do cara ta pamięć respon- do mitycznej wyróżnionych przypadkach podane �300 informacje są jednak patrylinearne zmienia czynniki zbyt wplotly się struktura zcwnc;trznc tccliego). Bardzo skąpe Bliżej kołchozl>w nic określono i jakic funkcjc np. w jaki obccnic pclnią sposl>b grup) albo cz) i jak rodu lub rodziny w momcncie awansowania dowolnego jej członka przez (np. awans II' pracy) lub własne starania (np. /.dohycic dyplomu unim:rsy- mało miejsca do wi.,:zi rodowych. lub niepelne. si.,: w struktury poświ\:cono Niedoceniona IVi.;ziom mikrorcgionalnym. zostala rola egzogamii, rcdukuj<IC je praktycznie wymuszająca nawi'll.ywanie kontaktć)\\ z innymi rodami. a zatcm kreująca stosunki wykraCl.ająee pOl.a wit;l.i wewn'ltr/.rodowc. sąsiedzkie zaś zostaly zmarginalizowane: bodaj ani ral.Ll w lej pracy nie zostaly nawet Stosunki wymienio- ne. Więzi makrorcgionalne opisane I.ostaly dokladniej. Wicie uwagi pOśll'it;cono odmi..:nnościol11 pomi.,:dzy regionami: Buriacja Wschodnia i Zachodnia: są onc dość /naC/nc i ulrl.ymują sit; nicmai ..od zawszc". Totcż samo nasuwa si.,: pytanie dlaczcgo. pomimo tylu n·li.nic pomi.,:dzy t) mi dwoma odlamami znaczne: fizyczne). Buriatl>w. odmienny Niestety. .lako ostatnie mają oni pOCl:ucie ponadregionalnej zostaly poddanc analizie wit;l.i narodowc. inteligencji buriackiej IV świadomym ksztaltowaniu nad tworl.enicm symboli narodowycil, programl>w nych, wspl'llnoty (a rllinice typ gospodarki, język. religia. ohYCl:ajc. kultura malerialna równiei. na to pytanie trudno IV pracy /naleźć otipowicdż . politycl.llych itp.). /ajt;li !\ulor/y tożsamości llaucl.ania sit; rl>wnież wit;zio!lll>rC/ą sl.C/cgl)lnie narodowej w sl.kolach, są dość a nawct ccch) uII'ypuklili rolc (1.11·la51.C/a \\ pracach dl.ialaniach kultural- rolą lamai/mu i sl.i1milnil.mu. a tab.c kwestią biologicznej czystości narodu, CZt;sto pomijan<lw badaniach elnologiClnych. Podkrcślono wagt; uczestnictwa II' kulturl.e i posiadania wspólnych wartości. Szkoda. ie wbrcw POCl'ltkollynl zalożeniom. zawartym IV glównym pytaniu badawczym, nic wykor/.ystano relacji ..sll·ój .- obC\ ". skupiając takiej sit; jedynie konfrontacji na .. Buriatów zastanawia portrccie tym wlasnym·'. Pominit;1O /.al..:m kalegori.,: i..: ostatni..: bardziej, zaląC/ony na kOlleu książki) odnoszą sit; do tych kwcstii. Wydaj.: się, i.c <:Inalil.a wymienionych powy/ej eZlerech tecznic tematu badaI1. Z t.:go punktu widzenia ważnc pytania obcości. bl..:stionarius/a rod/.a.lów wi":l.i nic ohcjmuje są wspomniane już Brak (który stosunki Jest dosta- s'lsiedzkić' i mit;dzyetniczne. a ponadto zró/nicowana struktura spolecma Iwi'll.ana 1 pozy cj,! ckonomiczJl'l jednostck i icb rodzin lub rodów onI/. posiadanie wlasJlcgo prawa i organl)w wlad/.)'. Co prali cia niektórzy naukowe)' wiciu kultur Pluscm dwie a co dopiero opracowania naukowców umies/.czania zauwa/a I.aliezają prostych, jest ostatnie staranna procesu do atrybutt"m elemenly kwerenda W tym micjscu potrzeba inlonnacji dOlyuącyeh si.,: przy omawianiu cechy Buriatów. biblioteczna oraz jcdnak wnieść zastrze/enie /.ródła lVykorl.ystywanych zatracania p,ulstwa. takie są niel.wy~1e jt;zyka ojczystego jcdnak II' pr/.ypad~lI istotne. II ykor/.)'slanie badali inn) ch i przypomnieć o pOII'inności dan)ch. T..:go rodzaju brak pr/":z Bunatll\1 (patrz tabelka. s. 42). Prawdopodobnie dane te pochodzą ze /.ródcl rosyjskich. gdyi. w tym/c jt;/yku Chantollie określani 5<\ jako XOI/mb/. a taki lud wymicniony zostal II' tahelce I"r/cha .Iednoc/.cśnie mić'e nadziejt;. iżjest Pozytywnie rów. Szkoda oczekiwać. czt;ści pracy. to Iwyki.: naleiy jedynie. niedopatrzenie. ocenić że teksl i.e syntetyczne równi.:ż a nic próba zróżnicowaną w pewnym zakoI1czenie wpnllladzenia przestr/ennie momcnei.: znajd/ie miejsce urywa nowego n'l/.ellnietlla. i spoleC/.nie grupt; informato- sit; hcz podsulllowania. w zapowied/.ianej przcz. autorów I'o/Ostaje drugiej � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/231dfa865b560b4a627bfe68558af1f0.pdf 5c906dd238a28faae1a78319675f9a3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Jezus Chrystus - misterium paschalne Wielkopolska - religijność ludowa Górka Klasztorna - Kalwaria pamięć społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2048 Title A name given to the resource Być w Górce Klasztornej i pamiętać Kalwarię / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Eichstaedt, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 JAROSŁAW EICHSTAEDT Katedra Etnologii Uniwersytet Łódzki BYĆ W GÓRCE KLASZTORNEJ I PAMIĘTAĆ KALWARIĘ Pośród wielu prowadzonych dzisiaj dyskusji społecznych i historycznych w szczególny sposób eksponowany jest temat pamięci oraz - co się z tym wiąże - problem przedstawiania przeszłości. Dialog wokół pamięci społecznej, historycznej, jednostkowej toczy się pomiędzy przedstawicielami rozmaitych dyscyplin - historykami, antropologami, socjologami, psychologami społecznymi, czy też teoretykami literatury. W szerszym sensie pamięć jawi się jako niezwykłe doświadczenie, jako rozszerzenie sfery bytu, przesunięcie granic życia. W jednej chwili możemy być w tym samym miejscu co przed laty i równocześnie gdzie indziej. Pamięci możemy doświadczać jako daru wszechobecności w czasie i przestrzeni, jako zanegowania stanu uwięzienia, w którym tkwią rzeczy (Bieńkowska, 1995, s. 19). Pamięć, która w najbardziej oczywisty sposób odnosi się do tego co było, czyli do przeszłości, ma bezustannie do czynienia z teraźniejszością, każdy akt pamięci rozgrywa się w obliczu teraźniejszości. Badanie przeszłości stawia więc badacza (ale również i jego rozmówcę) wobec trudnego problemu. Okazuje się, iż przeszłość to zawsze mniej niż to, co było, ale zarazem i więcej, bo do rekonstrukcji (reinterpretacji) przystępujemy wiedząc, co było potem. Tym samym przeszłość stawiamy wobec teraźniejszości, budując i jednocześnie burząc oddzielające je granice czasowe. Rekonstruowana przeszłość jest z pewnością czymś innym niż przeszłość, która była. Pamięć jest zawsze skłonna do cenzurowania niewygodnych zdarzell, stronnicza i fragmentaryczna. Sama autonomia pamięci - na co zwracają uwagę jej badacze - przesądza, że kiedy sobie coś przypominamy za każdym razem uzyskujemy tę samą, ale zarazem inną przeszłość. Przypominanie ujawnia się w wielokrotnym powtarzaniu tego co było, powtarzaniu, które dąży do tego, aby być przedstawieniem rzeczywistości, w tym sensie pamięć może jawić się jako wielka przygoda z mimesis (Zaleski, 1996, s. 7-8). Mówiąc o przeszłości, z konieczności posługujemy się jej obrazami takimi, jakie mamy za sprawą pamięci, w ten sposób zawsze będziemy stali przed problemem ich tożsamości, a raczej, przyjmując łaciński źródłosłów (identicus - tożsamy, tożsamość), ich identyczności. Termin identyczność niesie ze sobą pewną subtelną wieloznaczność. Po pierwsze mówimy, że każda rzecz jest identyczna sama ze sobą. Jednak sądy o identyczności nie muszą powtarzać to samo, czyli być tautologiczne, bowiem jeden i ten sam przedmiot może być pojmowany i opisyw::lny przez różne de- �48 skrypcje, w ten sposób możemy mówić o jednym znaczeniu i wielu sensach. Po drugie mówimy o identyczności przedmiotów, które w różnych momentach swojego istnienia pozostają sobą, mimo zmian, jakim podlegają. Możemy więc mówić o identyczności krajobrazu, który jest ten sam, pomimo pór roku. Po trzecie z tym rozumieniem wiąże się pojęcie identyczności lub tożsamości osobowej, czyli pozostawania tym samym człowiekiem w ciągu całego życia (Vesey, Foulkes, 1997, s. 147). Po czwarte termin identyczność jest używany również wtedy, gdy kilka przedmiotów ma te same właściwości czy jakości. Aby więc mówić o identyczności przedmiotu, konieczna jest relacja porównawcza, odniesienia się do tego samego przedmiotu, różnych o nim sądów, różnych momentów jego trwania, czy też do jednakowych jakości w odmiennych przedmiotach. Jest więc to problem odnalezienia jedności w świecie wielorakości (Cichowicz, 1996, s. 6-7). Przeplatający się problem obrazów pamięci i ich identyczności rozważę na przykładzie Misterium Męki Pallskiej w Górce Klasztornej. Górka Klasztornal jest miejscowością położoną ok. I km na zachód od Łobżenicy w województwie pilskim, przy trasie Bydgoszcz - Piła. Od 1984 roku odgrywane są tam Misteria Męki Pańskiej przy klasztorze Ojców Misjonarzy Świętej Rodziny. Jest to misterium2 typu procesyjnego, które jest odgrywane pod otwartym niebem, a dominującą konstrukcją takiego przedstawienia jest przemierzanie Kalwarii3 - przestrzeni nawiązującej do wzgórza pod Jerozolimą, gdzie ukrzyżowano Jezusa Chrystusa. Pobożność pasyjna wkracza do europejskiej kultury religijnej pod koniec średniowiecza. Jest ona wynikiem zmiany, jaka dokonywała się od XII wieku, I W niniejszym artykule posilkuję się wynikami badań terenowych prz.cprowadzonych w Górce Klasztornej w terminie 15-21.03.1997 r. z grupą 17 studentów II i III roku etnologii UL Badania te nie bylyby możliwe gdyby nie życzliwe przyjęcie. z jakim spotkaliśmy się ze strony Ojców Misjonarzy Świętej Rodziny oraz mieszkańców gminy Lobżcnica. Wszystkim rozmówcom serdecznie dziękujemy za poświęcony nam czas. 2 Słowo "misterium" wykazuj c podwójne etymologicmc związki z lacińskim ministerillm 'obrzęd, usługa, funkcja', z drugiej strony z mysteriwn - 'tajemnica', oraz z greckim mysterion 'tajemnica, wtąjemniczanie. obrzęd wtajemniczania'. Misteria średniowieczne nawiązują do antycznych tajnych obrzydólV religijnych - misteriów dionizyjskich i elcuzyiskich. mających elitarny charakter. do których dostęp mieli tylko wtąjemniczcni. Patrz: Osiadła J I. I., Tradycje misteryjne we współczesnym teatrze polskim, "Literatura Ludowa" 1978. nr 2, s. 5, II. "Misterium (gr. mysterion - tajemnica, lac. sacramentum) to tak/e - centralna wypowiedź chrzcścijańskiego orędzia, która nie jest dostępna dla sił rozumu. lecz może być pojęta jedynie w wierze i modlitwie, i rozmyślaniu przepełnionym wiarą, a przede wszystkim w odważnym czynie; coś niewymownie drogocennego, coś niewyrażalnie pięknego. coś co jest po prostu darem Boga". ABC Chrześcijanina. Maly słownik. red. S. Zaleski. Warszawa ł997, s. 157. 3 Późnołacińskie calvaria 'wzgórze pod Jerozolimą. na którym ukrzyżowano Chrystusa'. z łacińskiego 'czaszka' (od colvlls - 'łysy'), tł. z gr. kranion - '(laszka', tł. z aramejskiego gll/golta. por.: Gil/gotha, W. Kopaliński, Słownik wyra::ów obcych i zwrotów ohcojęzycznych, Warszawa ł 968. s. 360. �49 a polegała na stopniowym zanikaniu czci królewskiego majestatu Jezusa Chrystusa na korzyść kontemplowania jego czlowieczel'lstwa, męki i ofiary (Bania, 1997, s. 41). Kalwarie zaczęto powszechnie budować w niemal całej Europie w czasie kontrreformacji. Pierwotnym wzorcem wydaje się być założona w połowie XV wieku Kałwaria koło Kordoby w Hiszpanii. W Polsce podobne budowle powstają od początków XVII wieku, zakładane z fundacji wojewodów lub biskupów. W Polsce pierwszym obiektem tego typu jest Kalwaria Zebrzydowska, która posiada odległe XVII-wieczne tradycje misteryjne (Kubiak, Kubiak, 1978, s. 143). Góreckie Misterium Męki Pallskiej zainicjowane zostało przez ks. Jana Czekalę MSF. Ksiądz Jan Czekała MSF zaprezentował w 1983 roku spektakl Góreckie Boże Narodzenie, który składał się z dwóch części: objawienia IN Górce Klasztornej Matki Boskie/ i jej zaślubin z KrajnąS oraz przedstawienia narodzin Jezusa Chrystusa. W Nowy Rok 1984 roku w stodole jednego z gospodarzy odbyła się kolejna inscenizacja, której tematem było narodzenie Jezusa Chrystusa. Przedstawienie przygotowane zostało przy pomocy braci Chmielewskich, animatorów miejscowej kultury (Korulska, 1989, s. 102). Jak pisze Roman Skiba!> - ,.idea wystawienia misterium dojrzewała stopniowo. Na początku były pewne trudności ze skompletowaniem 50-osobowego zespołu aktorów. Ludzie do kOrlca nie byli przekonani, czy «wypada» grać postacie świętych. Przerażała także objętość scenariusza, konieczność nauki na pamięć długich partii tekstu i wreszcie występ przed liczną publicznością. Ks. Czekała sam postanowił wcielić się w postać Chrystusa, co ośmieliło pozostałych aktorów" (Skiba, 1995, s. 68-69). Sam wyszukiwał aktorów spośród wiernych, byli też jednak i tacy, którzy zgłaszali się dobrowolnie. W 1984 roku udało się z sukcesem przedstawić pierwsze Góreckie Misterium Męki Paóskiej. Misterium było wystawione trzykrotnie: w sobotę przed Niedzielą Palmową, w Niedzielę Palmową oraz w Wielki Piątek (Targaniczan-MarczYrlski, 1996, s. 2). Scenariusz zostal napisany przez ks. J. Czekałę MSF przy współautorstwie Danuty Peplirlskiej i oparty na Ewangelii i książce Romana Brandstaettera Jezus z Nazaretu. W 1994 roku scenariusz został zmieniony przez ks. Ireneusza Szulca MSF, wzbogacony (między innymi o scenę z Herodem), a kolejnym 4 Według legendy \\ Ci(')rcc Klasztornej miało miejsce naj starsze w Polsce objawienie maryjne. W 1079 roku na do;hie ukazala siO; pasterzowi Matka Boska. która wrzucila do studni swój pierścień. co uczyniło jej wodO; cudowną. Kunczyńska-Iracka A .. Misterium Męki Pańskiej lI' (;órce ł\/as::/omej .. -"olska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1989. nr 2. s. 93. 'Krajna historyczna nazwa ziem. których granicę wyznaczają rzeki: od południa Noteć. na \\'schodzic Brda. na zachodzie Drawa. oraz od północy Dobrzynka i Kamionka. (, Panu Romanowi Skibie z Muzeum Kultury Ludowej w Osieku nlNotecią serdecznie dzi~kuję za uwagi i kon:spondcncjo;. Artykuł R. Skiby (patrz bibliograłia) jest bodajże najpclniej przedsta\\'ion'l do tej pory historią listerium Męki Pańskiej w Górce Klasztornej. �50 źródłem była książka Marii Valtorty - Męka Jezusa Chl)'Slusa oglądana Hl XX wieku (Przeworska, 1996, s. 2). Aktorami misterium są w zdecydowanej większości mieszkallcy parafii Górka Klasztorna, do której należą wioski: Wiktorówko, Rataje, Piesna i Walentynowo. W parafii liczącej około 700 wiernych aktorami jest ponad 80 osób. W 1997 roku trwające blisko trzy godziny misterium było przedstawiane pięciokrotnie: 15, 16, 22, 23 marca oraz 6 kwietnia, tj. w sobotę i w niedzielę na tydzień i dwa tygodnie przed Wielkanocą oraz w Przewodnią Niedzielę. Każdorazowo prezentowano to samo przedstawienie, które zaczynało się sceną w pałacu Kajfasza, odsłaniającą zdradę Judasza i kulisy pojmania Jezusa Chrystusa, a kOJlczyło sceną Piety i złożenia do grobu. Misterium Męki PaJlskiej niesie ze sobą szczególnego rodzaju pamięć o wydarzeniu dla chrześcijan fundamentalnym, tajemnicę śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Powtarzane co roku misteria czyni się "z pamięci" i "na pamiątkę". Jak pisze eseistka Ewa Biellkowska: "Jesteśmy religijni «z pamięci», w imię pamięci. ChrześcijaJlstwo wyraziło to, co myślą wszystkie religie: czyni się «na pamiątkę», myśli się i odczuwa w perspektywie pamięci. W szerszym sensie dzieje się tak w całej przestrzeni kultury. Wobec ważnych składników naszego spadku zdarza się nam odczuwać nabożną wdzięczność, zobowiązanie do przeniesienia dalej bezcennego depozytu. Ale pamięć religijna skupia się na wydarzeniach źródłowych, tak jakby nie dzielił jej od nich nieodwracalny kierunek czasu. Znikają tu bariery pomiędzy początkiem a momentem obecnym, nic nie oddziela jej od pamiętnych słów i czynów, które zostały jej dane do rozpamiętywania i naśladownictwa. Nic - z wyjątkiem własnej słabości, którą nazywa przygodnością albo grzechem - przeszkoda ontologiczna, a nie historyczna" (Biellkowska, 1995, s. 28). Pamięć o ewangelicznej przeszłości nie akcentuje bynajmniej jedynie tego co było, dla chrześcijanina równie istotny jest dzieJl dzisiejszy. Ta szczególna graniczna sytuacja pomiędzy przeszłością a teraźniejszością będzie się bezustannie zacierać na korzyść wkomponowywania tego co było w to, co jest, i co dopiero będzie. Oddajmy głos naszym Rozmówcom, zobaczmy jak oni sami rekonstruują przeszłość misterium: "Od tego czasu, jak zaczęliśmy odgrywać to misterium, to jakby człowiek zauważył tę potrzebę, zrozumiał bardziej tę Mękę Pal1ską· No bo dotychczas tak było, Mękę Pal1ską z Ewangelii się znało, i treść, i wiadomości troszeczkę. Ale teraz, jak to jest tak fizycznie pokazane na żywo, no to jest to dla mnie i dla ludzi zrozumiałe. No bo sam, prawda, odczuwam, żc to jest takie prawdziwe, dociera do naszych głów" (AZE A 7072, s. 1-2( 7 AZE. ,.Materialy terenow.:" AZE. Archiwum Katedry Etnologii LJniwcrsytclu I.ódl.ki.:go - dalej �51 "Może to dziw, ŻC tyle lat gramy i ci sami ludzie grają od początku do k0l1ca. Chociaż micszkają blisko, widzą się, znają tekst na pamięć, bo ja na przykład znam tckst Piłata, mój znają Żołnierze, znają na pamięć, ale obcy ludzie przychodzą, nie 7. Górki, z Lobżenicy i oni stoją i słuchają jak wryci. Znają to wszystko na pamięć i patrzą, wsłuchują się i jakby nic poza tym nie było ważne. Przyjść i chociaż raz czy dwa to misterium przeżyć, posłuchać, chociaż znają dokładnie wszystko co będzie. Kiedy kogo uderzą, kiedy coś kto powie. Wiedzą na pamięć. Ale żcby chociaż jeszcze raz posłuchać" (AZE A 7102, s.4). "Zawsze si<; skupiam na grze aktorów, czuję to, co się dzieje na scenie, głęboko w sercu. Może dlatego co roku jest to dla mnie ogromne przeżycie. Może co roku na inne rzeczy zwracam uwagę, co innego dostrzegam. Ale jest to równie silne przeżycie. Ja z misterium jestem bardzo mocno związany, od początku byłem i myśl<;, że 130zia da mi jeszcze trochę lat życia i parę razy jeszcze będę brał w tym udział" (AZE A 7097, s. 9). Uczestnictwo w misterium niesie ze sobą szczególny rodzaj wiedzy i poznania, a samo poznanie, które dokonuje się na płaszczyźnie niedyskursywnej i jakby "nadziemskiej", jest szczególnie trudne do opowiedzenia. Wypowiadane słowa odwołują się z kolei do obrazów noszonych w pamięci. Zdaniem Jana Kłoczowskiego OP - ,język, którym posługuje się człowiek religijny, jest przynajmniej dw~jaki - jest komunikacją tak słowną jak i obrazową ( ... ); słowo i obraz to środki wyrazu bardzo mocno ze sobą splecione, wzajemnie się wyjaśniające" (Kłoczowski, 1995, s. 7). Wydaje się, że używanie słowa i obrazu opiera się na przekonaniu. że pełnią one zasadniczo tę samą funkcję - reprezentacj i względem przedmiotu, do którego się odnoszą. Przekonanie to jest też wzmocnione przez mit sakralnego początku słowa i obrazu. Archaiczne mity o stworzeniu świata podkreślają, iż po akcie kreacji przyszedł człowiek, który nazwał spotkane rzeczy, łącząc słowo z obrazem. To wyobrażenie zakorzenione na trwale w naszej kulturze jest też podstawą poszukiwań nieusuwalnego l/ł1iversl/Il/, gdzie obraz i słowo funkcjonują wspólnie, wspomagają się w konstruowaniu sensu i uczestniczą w jednym dziedzictwie pamięci, wyobraźni i wywodzącego się z nich myślenia uogólniającego (Wolicka, 1995, s. 64-66). Nasi rozmówcy mówiąc o misterium, zawierali w swoich wypowiedziach jakby trzy wzajemnie nakładające się na siebie obrazy misterium. Najbardziej akcentowany jest ten, w którym uczestniczyli po raz pierwszy. Każde kolejne misteria zawsze były wspominane w kontekście pierwszego, które stało się wzorcowe. Co więcej, zmieniający się aktorzy wzorowali się na swoich poprzednikach, nawiązując do pierwszego przedstawionego w Górce Klasztornej: "Paru tych staruszków (aktorów misterium - przyp. J. E.) umarło. Nikodem umarł. Jeden też umarł, to był ojciec Maryi. To następni, którzy przychodzili, akcentowali zdanie w zdanie dokładnie tak jak poprzednicy. Takjak poprzednicy poruszali się" (AZE A 7072, s. 36). �52 Relacje te wskazują na to, iż pierwsze misterium stało się tekstem obowiązującym w lokalnej kulturze, a sposób artykulacji i gesty aktorów nabierały charakteru kodu kanonicznego. Ponieważ oprawa plastyczna, jak i sam scenariusz misterium zmienia się, być może to, co pozostaje niezmienne, czyli artykulacja i gesty, jest semantycznie ważne. Jest to o wiele bardziej zrozumiałe, gdy spostrzeżemy rytm, jaki wydobywa się z powtarzania. Zdaniem Jurija Łotmana istnieją dwa typy komunikatów: jedne są nastawione na przekazywanie informacji, inne są nastawione jedynie na przypominanie. W pierwszym przypadku odbiorca nastawiony jest na słuchanie i odbiór nowej informacji, którą odczytuje z tekstu. Każda "nowa" sytuacja, która przełamuje to co stałe, to co dotychczasowe, jest takim komun ikatem. Pierwsze misterium odgrywane w Górce Klasztornej było z pewnością tego rodzaju komunikatem, było też w związku z tym zapamiętane jako różne i odmienne od kolejnych. W drugim przypadku, kiedy odbiorca ma do czynienia z komunikatem, który nie przekazuje informacji, lecz ją przypomina, ma dostarczone jedynie sprzyjające warunki, "żeby przysłuchał się samemu sobie. Jest on nie tylko słuchaczem, lecz i twórcą" (Łotman, 1975, s. 3), bowiem, aby "co roku na inne rzeczy zwracać uwagę" - co roku odmiennie obcować z misterium, słuchacz winien, zdaniem J. Łotmana, otrzymać za każdym razem odmienny klucz czytania misterium z zewnątrz lub też winien otrzymać jedynie "określoną część informacji, która gra rolę bodźca, powodującego wzrost informacji wewnątrz świadomości odbiorcy. To samowzrastanie informacji doprowadzające do tego, że amorficzne w świadomości odbiorcy staje się strukturalnie zorganizowanym, oznacza o wiele bardziej czynną rolę adresata niż w przypadku prostego przekazu określonego zasobu wiadomości" (Łotman, 1975, s. 3). Sztuka kanoniczna to, według J. Łotmana, szczególny przypadek tego typu. Stałość zasad i sensów przygłusza informację, a wydobywa rytm. Rytm stanowi podstawę obrzędu, liturgii i wspólnoty. Tekst jako kanon jest niedialogowy. Odbiorca misterium nie otrzymuje żadnej nowej informacji, ta jest wieczna, lecz tekst, który mu ją przypomina. Misterium staje się autokomunikacją, gdyż odbiorca z góry wie, co mu będzie przekazane (Panas, 1991, s. 152). Ta interpretacja odsyła bezpośrednio do drugiego obrazu misterium, widocznego w wypowiedziach. Jest to misterium nowotestamentowe. Ten obraz misterium jest przedstawiony jako "autentyczna" współobecność uczestników z Jezusem Chrystusem wokół tego, co odbywało się kiedyś, teraz i zawsze: "Na pewno przeżywa się po raz pierwszy to misterium, inaczej przeżywa się po raz kolejny, na pewno, ale jeśli chodzi o moje odczucia, to są one co roku bardzo głębokie i co roku inne. Ale myślę również, że wynika to z tego, że człowiek jest coraz starszy, bardziej dojrzalszy z roku na rok. Jest to rzeczywiście takie autentyczne przeżywanie i no chyba ta scena ukrzyżowania Pana Jezusa jest chyba taką naj mocniejszą, gdzie nie potrafię zatrzymać łez i co roku �53 jest ta sama reakcja mimo tego, że nawet znam osobiście ludzi grających, to mimo wszystko jakoś to jest przeżywane bardzo głęboko. Jak przyjeżdżam na misterium, to potrafię się przestawić i w zasadzie, no nie podchodzę, że ten jest Antek, a tamten Marek itd., tylko odbieram to jako autentyczną rzecz" (AlE A 7088, s. 6-8). Kolejny, trzeci, obraz misterium jest konkretny, to misterium, które odbywa się w tym roku, w czasie teraźniejszym: "No i bez przerwy jego popychali. A wczoraj było błoto straszliwe, bo wczoraj padało, jak my za Męką żeśmy szli tą drogą, to było tak mokro. Pan Jezus cały w tej sukni, umoczony, bo go popychali, był sznurami obwiązany. Popychali a on tak zalatywał i kilka razy upadł, bo to jest trzy razy, jak jest upadł. Dzisiaj to nie będzie bIota, on się tak nie wybrudzi" (AZE A 7103, s. 2). Ostatni z analizowanych obrazów misterium jest też powtórzeniem misterium nowotestamentowego oraz tego pierwszego, które odbyło się w Górce Klasztornej. Każde kolejne misterium komunikuje więc odbiorcę-uczestnika z misterium nowotestamentowym oraz pierwszym góreckim Misterium Męki Paóskiej, budując nić lączącą teraźniejszość z przeszłością i wiecznością. Rozwój, jakiemu podlegało misterium w Górce Klasztornej, oraz splot różnych o nim opinii, bynajmniej nie podważył przeświadczenia o jego autentyczności i identyczności. Co więcej, sądy o identyczności misterium mogą być nawet pomnożone w tych wypadkach, gdy nie odnoszą się jedynie do misterium nowotestamentowego, lecz i pierwszego przedstawionego w Górce. Prezentowane misterium ma już swoją tradycję i jest mocno zrośnięte z lokalną współnotą. Pomimo zmian, czy to w scenariuszu, czy w obsadzie zespołu, istnieje silne przekonanie o powtarzaniu tego samego góreckiego misterium, a nie o bezustannym kreowaniu coraz to odmiennego. Oczywiście różnice w kolejnych przedstawieniach są dostrzegane, lecz zajmują drugoplanową pozycję lub też są bagatelizowane jako nieistotne. Za to akcentowane jest wspólne ich pochodzenie, to, co Iliezmienne, jednakowe, to, co pozwala na nieomylne ich rozpoznanie. Rozpoznanie każdego kolejnego misterium, jako powtarzającego zarówno nowotestamentowe, jak i pierwsze góreckie misterium, zwraca uwagę nie tylko na to, iż mamy do czynienia z różnymi momentami trwania tego samego misterium, ale także na rolę pamięci w budowaniu tożsamości. "Pamięć o przeszłości - zdaniem Davida Lowenthala - jest podstawą naszej tożsamości: wiedza o tym, czym byliśmy, potwierdza to, czym jesteśmy. Ciągłość naszego istnienia polega całkowicie na pamięci; wspomnienie przeszłych doświadczeń łączy nas z tym, czym byliśmy, bez względu na wielkość zmian, które zaszły w nas od tego czasu" (Lowenthal, 1991, s. 10). Być pozbawionym przeszłości to być pozbawionym jakichkolwiek korzeni i łączności ze światem. W mitologii greckiej kraina zapomnienia była krainą śmierci. Jednocześnie proces zapominania, obumierania pamięci, jest zwiastunem wycofywania się życia (Bieńkowska, 1995, s. 20). Problem postępującej amnezji poruszony jest także �54 w literaturze m.in. w powieści Gabriela Garcii Marqueza - Slo luI sU/11olno.l:ci. Mieszkal1cY Macondo broniąc się przed zapominaniem, przyczepiali tablice z nazwami do rzeczy, które oznaczały. Amnezja mieszkaóców Macondo doprowadzała ich z czasem do wyalienowania i obłędu. Tak jak pamięć jawi się nam jako szczególnego rodzaju mikrokosmos, tak utrata pamięci jawi się jako zguba życiodajnego depozytu, czego efektem jest albo destrukcja, albo śmierć. Wyobrażenie to znacznie zubaża chrześcijaóskie wyobrażenie zapominania grzechów przez Boga. Boskie zapominanie, puszczanie w niepamięć, rozumiane jako przebaczanie grzechów, jest czynione zawsze w imię miłości do ludzi. Miłość przekreśla grzech i czyn, który go wywołał, zapomina się raz na zawsze, zachowując wszakże pamięć samego aktu miłości. W ten sposób zapominanie jest nie tyle stratą "czegoś", lecz bardziej pozyskiwaniem i utrwalaniem miłości Boga i ludzi. Metafory pamięci, coraz częściej powtarzające się w literaturze i w nauce od XIX wieku, były metaforami przechowywania, np. metafora bagażu wspomnień. Były to zawsze metafory odzyskiwania informacji przechowywanych w pamięci. Stąd zguba takiego bagażu, rozumiana jako zapomnienie, była traktowana jako utrata przeszłości. Posiadanie bagażu przeszłości pozwala na kontakt z przeszłością. Zachowanie pamięci i bezustanne przypominanie sobie wydarzeó źródłowych buduje pomost pomiędzy mną a moimi rodakami sprzed lat. Noszenie pamięci o początku jest swego rodzaju świadectwem przynależności do wspólnoty. Zdolność przywoływania pamięci o początku ujawniała swoją anamnezyjną siłę i jest jak żywy mit (w Eliadowskim rozumieniu) uobecnieniem boskiego czasu, jego reaktual izacją (Wol icka, 1995, s. 71). Czas boski, który jest poddany pewnemu odrealnieniu, jest czasem głębokim, świętym. Jest on rozciągnięty aż do granic bezczasu, tak więc jest on czasem wiecznego teraz. Wydarzenia w tym czasie dzieją się poza nurtem czasu historycznego, dlatego, mimo iż wydarzenia następują, nie ma tam wydarzeń starszych i młodszych, wszystkie dzieją się teraz, a ci, którzy go doświadczają, są zanurzeni w oceanie czasu. Rekonstruowanie przeszłości przez naszych rozmówców przybierało najczęściej postać opisywania wyodrębnionych scen. Zdeponowane w pamięci fragmenty rzeczywistości nie powracały jako dynamiczna akcja, lecz przeciwnie pod postacią statycznych stop-klatek, niczym na fotografii. Przyjrzyjmy się jednemu z fragmentów przeprowadzonej rozmowy: "Jak to przebiegało? Pan Jezus był powieszony. Tak jak na obrazku, tak jak prawdziwy. W tym czasie zaczął grad, czy deszcz z gradem taki padać. Pan Jezlls był nagusieńki, boso, tylko miał takie skośne spodenki. ( ... ) Wieczerza przy stole była, chleb tam był, owoce na tym stole, chleb taki okrągły był. Owoce były, banany, pomarańcze, jabłka" (AZE A 7103, s. I). Oczywiście nasi rozmówcy dostrzegali, iż czas biegnie, lecz opisywana przez nich przeszłość przybierała formę fotografii. Marek Zaleski, pisząc �55 o rekonstruowaniu przeszłości w fonnie fotografii, zwracał uwagę, iż tego rodzaju forma pamięci, tak samo jak fotografia, sugeruje, że można ją reprodukować w nieskollczoność. Fotografia ma w sobie zarazem wskrzesicielską i dowodową moc tego, co było (Zaleski, 1996, s. 42-44). Tadeusz Chrzanowski analizując ikonografię średniowieczną przypomina, iż w wyobrażeniach Nowego Testamcntu: "dzianie zatrzymywało się przy każdym z osobna wydarzeniu, tak jakby nie miało prologu ani epilogu, nie miało ciągłości czasoprzestrzennej, nawet wówczas gdy obrazowano w poszczególnych scenach życie Zbawiciela, a przede wszystkim dzieje jego męczer'Jstwa. Droga Krzyżowa miała cechy narracyjne, czasem niezwykle rozbudowane, jak w polskim przypadku w cyklu miniatur Rozmy/;/wl dominikańskich. Tymczasem pomimo ciągłości chronologicznej, poszczególne sceny cyklu pasyjnego, mają charakter wyodrębniony: każda jest tematem retleksj i wydzielonej, każda stanowi element zamknięty w tym specyficznym czasie boskim, bo obecnym za Życia Chrystusa, jak też obecnym tu i teraz każdorazowej modlitwy i refleksji" (Chrzanowski, 1992, s. 18). Wydaje się więc, iż rekonstruowanie przez naszych rozmówców scen misterium w formie fotografii doskonale współgra z odczuwaniem czasu świętego, gdzie czas niejako zatrzymuje się, tak więc uniemożliwia akcję, ale i jednocześnie łączy w wyobraźni słowo z obrazem. Zdaniem przywoływanego już Davida Lowenthala - świadomość, że pamięć tworzy tożsamość, jest względnie nowa. W odleglejszych epokach nie rozumiano życia jako diachronicznej ciągłości, lecz myślano o nim jako o konkretnych przykładach niezmicnnych uniwersalnych zasad. "Świadomość, że pamięć jest kluczem do samorozwoju, że przez całe życie podtrzymuje i wzmacnia tożsamość, była odkryciem późnego wieku XVIII, a jedyną jej zapowiedzią były opowieści biblijne" (Lowenthal, 1991, s. 12). Ostatecznie w XIX wieku jak twierdzą historycy - ugruntowało się w kulturze europejskiej przekonanie, że przeszłość jest czymś zasadniczo odmiennym od teraźniejszości (Zaleski, 1996, s. 31). W ten sposób czas historyczny i przeszłość zaczepiona w tym czasie stała się fundamentem, na którym można budować teraźniejszość. Spostrzeżenie to jest też bezustannie wykorzystywane do tworzenia warunków sprzyjających utrzymaniu przede wszystkim istniejących struktur władzy. Zauważono bowiem, że panowanie nad stosunkiem obywateli do czasu jest nie tylko źródłem wladzy, ale i sposobem jej sprawowania (Szacka, 1995, s. 70). Dobrym literackim przykładem takich działar'J mogą być np. powieści Georga Orwella Rok JY8.f i Folwark zwierzęcy. Przeszłość jest bezustannie przetwarzana na potrzeby teraźniejszości, a podstawową funkcją pamięci jest nie tyle przechowywanie przeszłości, lecz przede wszystkim taka jej adaptacja, aby móc tę teraźniejszość wzbogacać i władać nią (Lowenthal, 1991, s. 22). Przeszłość w M isterium Męki Par'Jskiej jest z pewnością czymś odmiennym od samej przeszłości góreckiego Misterium. Stąd też i problem przedstawiania tej przeszłości, która ma do czynienia z dwoma jakościowo odmiennymi cza- �56 sami: czasem świętym i czasem historycznym. Uczestnicy misterium zachowują pamięć o współobecności w "autentycznym nowotestamentowym misterium", dziejącym się w czasie świętym. Lecz także historyczna przeszłość góreckiego Misterium jednocześnie uzasadnia teraźniejszość Misterium i pozwala ją objąć w posiadanie. Silne poczucie zakorzenienia Misterium w Górce Klasztornej jest równocześnie powodem do dumy mieszkallców parafii Górka Klasztorna. Utrwalone w XłX wieku przeświadczenie, że przeszłość jest czymś zasadniczo odmiennym od teraźniejszości, powoduje nie tylko mówienie o przesz/ości w kategoriach teraźniejszościlecz także ruch odwrotny - mówienie o teraźniejszości w kategoriach przeszłości. Tego rodzaju mechanizm powrotu do przeszłości ujawnia się we wrażliwości nostalgicznej, szczególnie wtedy gdy wspomnienia dotyczą twórcy Góreckiego Misterium - ks. J. Czekały MSF, który od 1993 roku przebywa w Domu Prowincjonalnym Księży Misjonarzy Świętej Rodziny w Poznaniu. Ks. J. Czekała MSF, opuszczając Górkę Klasztorną, zamknąl bowiem pewien etap historii misterium. W wielu wypowiedziach łączono postać Ks . .I. Czekały MSF z bezpowrotnie utraconą przeszłością, czymś zasadniczo różnym od teraźniejszości lub nawet lepszym. Niech za przykład posłuży jedna z wypowiedzi: "Ksiądz Czekała to był prawdziwy gospodarz, teraz już nie ma takich. On był założycielem misterium" (AZE A 7091, s. 17). Sens nostalgii wypływa z tęsknoty za czymś nieobecnym i minionym. Przeszłość w takim świecie zostaje unieruchomiona, a pamięć podąża w świat raz na zawsze utracony. "Przeszłość taka ma często status mityczny, gdyż jest niezmienna, jest wartością, która przechowuje się mimo płynącego jednokierunkowo nurtu życia: to oaza pamięci" (Burszta, ł 996, s. lOt -I 02). Nostalgik ufa swojej pamięci, przywołując przeszłość, atestuje ją. W atestacji nie ma pewności, jest ona krucha i nie podlega kategorii prawdy i fałszu. Przeciwiei1stwem atestacji jest podejrzenie, lecz kiedy nostalgik atestuje, odrzuca podejrzenie, chce uznania i wiarygodności dla swojej pamiyci. Atestując upewnia się co do kształtu tego, co by/o, buduje również zaufanie do własnych ocen (Skarga, 1995, s. 14). Dzisiaj coraz częściej nostalgia staje się formą praktyki kulturowej, gdzie mówiąc cokolwiek o teraźniejszości, mówimy o niej poprzez utraconą i lepszą przeszłość, którą konserwujemy jak drogocenną rzecz. Współczesny świat, który jawi się jako trudny lub wręcz niemożliwy do zamieszkania, skłania nas ku temu co pewne, minione i co daje punkt odniesienia (Burszta, 1996, s. 103), my zaś myślimy, iż wtedy gdy teraźniejszość pochwycimy jako przeszłość, będziemy ją mogli posiąść naprawdę. Nie sądzę, aby nostalgia rozumiana jako forma praktyki kulturowej była zachowaniem powszechnym, z jakim spotkaliśmy się w Górce Klasztornej. Wyczuwaliśmy raczej jej obecność w tym miejscu, kiedy pamięć opuszczała obszary tego co święte, a nasi rozmówcy skupiali się nad formą święta i świętowania, mówiąc, iż takich misteriów, jakie były "dawniej", już "dzisiaj" nie ma. �57 Nostalgia nieuchronnie niesie ze sobą desakralizację, zakłada bowiem niemożliwość powrotu do raz na zawsze utraconej przeszłości, tak więc i niemożliwość reaktualizacji, i współprzebywania w czasie świętym. Czas święty jest zresztą w takiej perspektywie nieobecny, a egzystencja nasza toczy się jedynie w czasie historycznym, gdzie bezustannie gubimy i odnajdujemy coraz to inny bagaż wspomniell z przeszłości, Nostalgia, która nie jest cechą przedmiotu, lecz rodzajem oglądu świata (Zaleski, 1996, s. 12), tym dobitniej podkreśla niemożliwość powrotu do źródeł, czy wręcz niemożliwość zadomowienia. Lecz równocześnie wydajc się. iż człowiek szybciej zrezygnuje z takiego oglądu świata niż z chęci zadomowienia. odzyskując utraconą tubylczość (por.: TokarskaBakir, 1995, s. 214). W przeciwnym bowiem przypadku przeszłość może zacząć się jawić jako obca, tym bardziej, że im głębiej wnikamy w tę przeszłość, tym więcej widzimy zależności od tego, co jest poza nami. Stąd też mogą pojawić się napięcia pomiędzy tym, co moje, a tym, co tę "mojość" przekracza lub oddala. Istnieje więc możliwość zerwania więzi pomiędzy tym, co było i co pamiętam. a teraźnicjszością i przyszłością. Ujawnia się tutaj dwuznaczna rola pamięci: raz jako źródła integracji, a po drugie jako intymnego miejsca ucieczki. W tej sytuacji nadal aktualne pozostaje pytanie: "czy tworzę historię tak by odnaleźć siebie, czy przeciwnie, to ta historia, choć jest pełna luk i prze kłamail, mnic tworzy?" (Skarga, 1995, s. 18). W takiej perspektywie tożsamość staje się pojęciem kulturowym, kulturowo traconym i odzyskiwanym, a my jesteśmy zmuszeni do wysiłku jej poszukiwania. BIBLIOGRAFIA .wc. 1997 ." H(' (·hcl'vcijallil7a .. \10/.1' s/oWl7ik, r~d. S. Zaleski, Vcrbinum, Warszawa. Bania I.. 1997 .~·li'ir,:l('lIIi(//yjero~()/illlski(', Wydawnictwo Neriton, Warszawa. Bieńkowska l,:. 1995 .I/a/a !lis/aria {Jlllllir,:ci ... Znak'· R. 47. nr 480 (5). s. 19-39. Burs/la W. 1996 C~-,,/({ni(' kll/IIII:I', Lód/.. Chrzanowski T. 1992 Ji-~y ks~I({//y c~asll li' religijnej s=/uce średniowieca. w: Biblia a kul/ura Europy. r~d. M. Kal11illska. L. Malek, t. 2. Wydawnictwo Uniwersytetu Lódzkiego. Lódź. s. 13-25. CichowiCI S. 1996 j'o::salllo.v(: alho ~a::egl7al7ie ró::nicy .. ,Polska Sztuka Ludowa. Konlcksty"', nr 1-2, s.3-X. Klouo\\ski.l. A. Ol' 1995 Jr,::d. k/tirv/II lI/lil1'i c=loll'iek religijny . ..!.nak" R. 47, nr 487 (12). s. 5-17. KopaliJlski W. 196X SI()\I'I/ik 'I)TlCÓn' ohcych i =II.,.O/ÓWobcojr,:=yc=nych. Wiedza Powszechna. Warszalla. �58 Korulska E. 1989 O tym jak powstalo :\Iisteriul1l, .,Polska Sztuka I.udowa. Konll:ksty", nr 2, s. 102106. Kubiak I.. Kubiak K. 1975 Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebr::ydOll'skiej, .,Polska Sztuka Ludowa". nr 3-4, s. 143-160. Kunczyńska-Iracka A. 1989 Misterium :\lęki P(//lskiej IV Górce Klas::lornej.. .Pulska Sztuka I.udowa. Kontcksty"', nr 2. s. 93- J O I. Lowenthal D. 1991 Pr::es::lośćlo obcy kraj ... Res Publica" R. 5. nr 3. s. 6-22. Lotman J. 1975 Sztuka kanonienajako paradoks informacyjny. "Literatura". nr 45( 195). s. 2 i 3. Osiadla H. I. 1978 Trac(vcje mistel}jne lI'e lI'spóleesnym tealce polskim, "LitL'ratura Ludowa". nr 2. s. 3-22. Panas W. 1991 W kręgu metody semiotyc::nej. Towarzystwo Naukow.: KUl .. I.ublin. Przcworska Z. ł 996 Mislerium. "Misteriulll Męki Pallskiej 1996 - (iórka Klasztorna. Dodat.:k Tygodnika Pilskiego". s. 13-14. Skarga B. 1995 To:':samoH'ja i pamięć'. "Znak" R. 47. nr 480 (5). s. 4-18. Skiba R. 1995 Misterium pa.syjne li' Górce Klas::lornej. "Kronika Widkopoiski". nr 3. s. 64-74. Szacka B. 1995 pamięci spoleenej, "Znak" R. 47. nr480 (5). s. 68-76. Targaniczan-Mar.:zyi1ski W. A. ks. 1996 Dlaeego lo ::robild. !?o::moll'a::ks. .Janem C::ekalą Ilrórcą g()reckiego ;\/islerilllll Męki Pmiskiej ... Misterium Męki Parlskiej 1996 - Ciórka Klasztorna. Dodatek Tygodnika Pilskiego", s. 2. Tokarska-Bakir J. 1995 Cllińs::cy::na cyli jak mo:':liwajesI d::isiąj lubp/co/;ć'. w: I'owrolv i kontynuacje. red. E. Tarkowska. IriS PAN. Warszawa. s. 194-214. Vesey G., Foulkes P. 1997 Collins. Slownik encyklopedyeny. Filo::ojia. Wydawnict\\o RTW. Warszawa. Wolicka E. 1995 Ohm:: i slowo IV ohs::ar::eję::ykareligijnego, "Znak" R. 47. nr 487 (12), s. 64-75. Zaleski M. 1996 Formy pamięci. IBL PAN. Warszawa. o �59 Jarosław Eichstacdt TO HF IN (j()RKA KLASZTORNA AND REMEBER CALVARY (Summary) This article is a rcsult of Ikld studies carried out (March 1997) in Górka Klasztorna trict of Piła) during the Miracle of Passion of Christ. Many pilgrims were interviewed Miracles thaI have heen staged in the monastery of the Mission Fathers of the Iloly (the disabout the Family al- ready for several years. In their reconstruction (and. hy the same token. reinterpretation) ahout the history of the Górka miracle. the pilgrims rderred to their memory. So when asked to speak about the past ofthe miracle. they olien did it hy using pictures. In most interviews three characteristic pictures, one intermingling with another, have appeared. The Ilrst image referred to the miracle which was remembered to be seen as tirst in Górka Klasztorna. In conselluenee. this image was imposed on and repeated in the succeeding ones. The second picture lIas associated not so much with the history of the miracle in Górka Klasztorna, hut rather "ith the New Testament passion of Jesus Christ. The third picture recalled that lias just heing slaged. The three dilkrent pictures of the miracle recalled hy the pilgrims did not spoil the miracle the imprcs- sion that what they actually presented was the same miracle. This sighting led us to realize the role ofmemory in building impressions about the identity ofthe recalled pictures. The memory about a miracle became a part of the collective memory of the pilgrims which contributed to limning their personal identity. In the process of identity building, memory appeared to have a dual role: first as a source of integration, and second (rellected in the nostalgic sensitivity) as an intimate place of refugc which caused tensions and led people to see their past as a lost onc. Trans/aled by fl·f. Wi/c=yński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e61c9492ebf2bcf681ae452e9548c504.pdf 8eb78f1a81ebc637d51b0aea31b7570d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3939 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.63-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY T LUDOWA PRZEZ PAŃSTWOWY R E Ś INSTYTUT SZTUKI Ć ZAGADNIENIA TEORETYCZNE Roman Reinfuss. Z zagadnień sztuki ludowej. Kazi­ mierz Pietkiewicz. Społeczna rola artysty ludowego. MATERIAŁY I OPRACOWANIA Janina Kamińska. Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I i X I I I wieku w Gdańsku. Adam Nahlik. Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty­ stycznym. Franciszek Kotula. Ze studiów nad zdobnic­ twem kowalskim w okolicach Rzeszowa. Andrzej Wajda. Wincenty Kitowski — Iłżecki artysta ceramik. DZIAŁ INFORMACYJNY Maria Żywirska. Wystawa sztuki ludowej w Katowi­ cach. Zofia Cieśla - Reinfussowa. Wystawa sztuki l u ­ dowej województwa lubelskiego. Eleonora Janikowska. Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu no­ wosądeckiego. Jerzy Łoziński. Katalog zabytków sztu­ ki w Polsce. Władysław Muller. Zagadnienie budow­ nictwa ludowego i sztuki ludowej w Katalogu zabyt­ ków sztuki w Polsce. Sprawozdania z czasopism. P A N ROK VI S T W O W Y I N S T Y M A R Z E C - KWIECIEŃ T U 1952 T S Z T U K I NR 2 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d1f0ab2fe6e574fc192cb1632463afb.pdf 9850e9996edb9fcf93e526265a55aa89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3938 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.35-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BADANIA TERENOWE 8 W REJONIE i: KICLCC O o KIELECKO•з SRtlDOHIEIlZ . SANDOMIERSKIM ®*> 9, 10, *^ * *. t/7 BUSKO o ? o I • Ш ЛГ o ROMAN REINFUSS Zgodnie wych w roku 1951 i Sztuki kim, z zaplanowaną badania tury kolejnością organizowane przez Z a k ł a d Zdobnictwa obejmując — rozległy Sandomierz dotychczas kielecki, Podobnie jak przedziły systematyczne w buski, roku w podziału map położony względem opatowski ubiegłym, w bliższego czerwca gleb, siedziby się mało 1. Suków 32. 2. Morawica 33. Steczkom Stopnica sandomierski. 3. Wola 34. Stobiec po­ 4. Chałupki 35. polegające na 5. Górki Iwaniska Józefów literatury i sporzą­ 6. Pierzchnica 36. 37. 7. 8. Suchowola Przededworze 38. 39. przysz­ 9. Holendry 40. hopatno Moszyny przeprowadzono 10. Sędziejowice 41. Konary 11. Chmielnik Bodzentyn 42. Bogoria 43. 44. Mostki Sztombergi 45. Dobra 46. Staszów Rytwiany Ożarów Bidziny Przybysławice dawnego z terenem wywiad na miejscu, 12. Ekipa obozowa w lowszczyzny. lessowych lot. R. miejscowości terenową obozu, czterodniowy Spis osi I V — lusie p r z e b a d a n e , V — siedziba o b o z u . etnograficznym osadnictwa, zapoznania I — miasla poujiatome, I I — miasteczka, I I I — miasteczka, ш k t ó r y c h p r z e p r o m a d z o n o шциласгу, kielec­ wzdłuż itp.). prac i w y b r a n i a ciągu i akcję przygotowania mapy parafialnego Celem łych (jak Instytutu województwie gromadzeniu w y c i ą g ó w z istniejącej dzaniu Architek­ 1). B a d a n i a o g a r n ę ł y pod powiaty: tereno­ obozowym Państwowego obszar (ryc. opracowane prac systemem Badania Plastyki, Ludowego przeprowadzone b y ł y Kielce У wąwozach Reinfuss. Opa- Morawicha 13. Jeziorko 14. 15. Słupia Wola 16. Bieliny 17. 18. Daleszyce 47. 48. Makoszyn 49. 19. Cisów 50. 51. 20. Łagów 21. Gęsice 22. 23. Nowa Jachowa Gojców Włostów Sobótka Korzenna 52. 53. Klimontów Janowice Raków Rudki 54. Świątniki 55. Złota Ossówha 56. Szewce 26. Gnojno Koprzywnica 27. 28. 57. 58. Grabki 29. Szydłów 59. 60. 30. Grzymała Tuczępy 61. 62. 24. 25. 31. Shadla Małe RYC. 1. MAPA SIE TRWANIA Sulisławice Wnorów Osiek Pliskowoła Lipnik MIEJSCOWOŚCI ZBADANYCH OBOZU NAUKOWEGO W DUŻYM W 1951 r. Opracowała Zofia Reinfussowa W CZA­ ŚLADKOW1E �w czasie którego orientacyjne. Chmielnik, mierz, wykonane Trasa Staszów, Opatów, zostały objazdu Klimontów, Bogorię, wstępne wiodła z terenu objętego Raków, nowicie: planowanymi obozu wybrano Sladków Duży Nową Sando­ Słupią, Sw. rozległość badaniami, dwie koło przez Koprzywnicą, K r z y ż i z p o w r o t e m do K i e l c . Ze w z g l ą d u na przyszłego badania Kielc jako miejscowości, Chmielnika i bazy a mia­ Jacentów k o ł o O p a t o w a , gdzie w o b s z e r n y c h b u d y n k a c h podwor­ skich mieściły się szkoły w y p o s a ż o n e w p e ł n e urządze­ nia internatowe. Według planu 20 d n i t r w a n i a o b o z u w y j a z d y w czasie pierwszych w teren m i a ł y odbywać s i ę z b a z y w S l a d k o w i e D u ż y m . Po z a k o ń c z e n i u dekady skąd obóz miał łatwiej byłoby opatowskim w prowadzić połączonych grupy kielecko — ny przerzucony do osób, w w s t o s u n k u do z przerzucaniem zespół pracujący Inaczej zespołu na w roku wiadowców z badań zwężenia do zmusiło w zagadnienia W jednym rzony zakresie badania samej tylko w plastyki do roku wyodrębniono jako blem kultury materialnej, niach na łącznie terenie względu na zwracania i wideł kultury wpływ na który Wisły oraz ludowych z obrzędami. został a rozsze­ mianowicie poprzednio i Sanu okazało obozu był za­ niezbędne niż do ze dotychczas jego twórczości przybyli pro­ bada­ traktowany się gospodarcze, ludowej w Wydzielenie silniejszego tło rozwój Uczestnicy ubiegłego, materialnej uwagi wy­ zrezygno­ ludowej związanej socjograficznymi. konieczność na został osobne z a g a d n i e n i e b a d a w c z e z badaniami gadnień do obrzędów w y p a d k u zakres b a d a ń stosunku 1950 zespołu obozu i roku ujęty literatury zwyczajów obozie i Sanu. ubiegłym kierownictwo ko­ teren zmniejszo­ zatrudnionego w obszarze w i d e ł W i s ł y nieco niż w na p r z e d m i o t prac b a d a w c z y c h . Z m n i e j s z e n i e wania powiecie trudności sandomierskim został o 7 osób czasie b a d a ń drugiej Jacentowa, badania i sandomierskim. Z powodu munikacyjnych, większej zostać przemiany artystycznej. Sladkowa Dużego w d n i u 31 l i p c a , z a ś 1 s i e r p n i a z o r g a n i z o w a n o p i e r w s z e prace z terenowe, których udała twie poprowadzone jedna wyjechała się pieszo na bazy. O d odbywały się w badanie wsi tego czasu regularnie dwóch do co dnia 18 drugi .3. Dom drewniany, Tuczępy pou>. Ftt. St. Depluszewski Busko w lipca dzień, z 5 osób. uczestnicy nicy, W czasie badań, przerw zarówno opracowywali swe wyjazdy fotograf wywiadowcy na wyjazdami jak i rysow­ czysto, oddając j e s u k c e s y w n i e do o b o z o w e g o a r c h i w u m . D ł u ż s z y dniowy) okres opracowywania że oraz składająca między materiały zaś sąsiedz­ z tym zmianę jedna z d w ó c h grup r y s o w n i k ó w się ryc. druga leżących brali w nich udział wszyscy wywiadowcy, na grupach, samochodem, materiałów (trzy­ przyjęty d l a r y s o w n i k ó w u z a s a d n i o n y b y ł t y m , ż e w czasie j e d ­ n e g o d n i a w o l n e g o od tego materiału wyjazdów ilustracyjnego przerysowanie byłoby zupełną boga­ niemoż­ liwością. Rytm trwania w wyjazdów Opatowskie dwudniowych ryc. 4. Nowy dom pow. budowany w r. 19i7. Wola Kielce, Fot. R. Reinfuss Morawicha i podwojeniu czasu bazie. się w ostatniej związku Sandomierskie badań materiału w W zmienił obozu, k i e d y w terenowych z długimi zastosowano przy przeznaczonego czasie t r w a n i a obozu dekadzie wyjazdami na system równoczesnym opracowywanie zbadano ogółem 46 wsi i przeprowadzono w y w i a d y w 9 miasteczkach. Zebrane materiały jakościowym pod przekraczają względem rezultaty osiągnięte w i latach ilościowym ubiegłych. �ryc. 5. Dawne Teren, na k t ó r y m był z a r ó w n o turalnym powiecie ją żyzne bokimi w lessowe, sfalowany, wąwozami. powiecie często Pas piaszczyste stanowi części W i między na wschodniej na znaleziska stronach z granicznego osadnictwem towania gólnie lice się gęsto się od Bodzentyna. się bardzo przeważna na północy Sandomierza Z tych niowe przedproże. nia (16 25 osób w na m i ę d z y Sandomierzem 2 wyżej terena­ się między licz­ obszaru, obejmujące Nidy, tereny biegiem nad Koprzywianki południową górną były część Czarną przeważnie 1 l u d n e . W czasie o d X I V do X X w . o s a d n i c t w o nęło się bardzo znacznie zwłaszcza na kształ­ szcze­ południu trzebieniem obszarach odwiecznej E l e m e n t y obce e t n i c z n i e w procesie k'clccko-sandomierskiego Przykładem dry osadnictwa (na p o ł u d n i e od łączyło puszczy. kolonizacji odgrywały obcego m o ż e rolę regionu znikomą. być wieś Chmielnika) założona w przez N i e m c ó w . D o d z i ś w ś r ó d s p o l o n i z o w a n y c h kańców tej w s i w y s t ę p u j ą bez­ rozwi­ nazwiska takie jak Holen­ r. 1750 miesz­ Gotfryd, oko­ lessowe, cią­ Nowej musiała z postępującym do­ i środ­ obu okresie kierunku Słupi rekrutować z Łysogóry i ich połud­ X I V , jak wykazały bada­ gęstość wykazują Ladenbergera 2 czynienia bie­ zaludnienia obszary lessowe a B o d z e n t y n e m oraz o k o l i c e n a d (6 — 8 o s ó b 2 na k m ) c i ą g n ą ł się szerokim ł u k i e m od Opatowa Osiek, P o ł a n i e c , S t o p n i c ę w w terenami d o l n ą N i d ą . Pas s ł a b s z e g o j u ż o s a d n i c t w a półwyspem a po do tereny największą km ) la­ obszaru- kolonizujących obejmującą W wieku resztki tego wskazują na zaś osadników Ladenbergera, — były też t e r e n ó w część g i e m czasu p u s z c z ę W obliczeń zaledwie 3 — 5 o s ó b na k m , z a ś centrum rzecza C z a r n e j kowym według Reinfuss się tu polskiego badanego Łagowa R. prawie występujące mamy i Fot. całym ciągnące starym. państwa zaludnionymi Wiślicy, gnące i archeologiczne pasa Kielc wykazywały Busko. p o ł o ż o n y c h po p o ł u d n i o w e j s t r o n i e Ł y s o g ó r , co pasmo Ł y s o g ó r , lasy pow. gorsze, znaczniejsze rzekami C z a r n ą i K o p r z y w n i a n k ą . Jak ne głę­ ka, Gnojno, są gleby zalesieniu lesiste rozległe bezleśny, południowo-zachodniej wspomnianymi zachodzie 1951 przeważa­ prawie marglowate, dawnym r. poprzerywany buskim porozrzucane o w „Piekło" północno-wschodniej jest części tzw. jak i k u l ­ opatowskim ówdzie i lub świadczące graniczny mi i kieleckim obszarze w i d a ć sów, części teren tu badania geograficznym sandomierskim gleby łagodnie dworskie prowadzono pod w z g l ę d e m niejednolity. W w czworaki i Kije, z kierunku Szydłowca. przez charakterystycznym Okolice Chmielni­ ryc. 6. Wycinany Kielce. Fot. nadokiennik, Stefan Jeziorko Deptuszewski. pow. �Kalbe, Hanuschke i t p . K o ń c o w e fazy twa na przypadające wiek rozwoju osadnic­ X I X wchodziły w zakres b a d a ń s o c j o g r a f i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h n a obozie Jadwigę Berezowską. uchwycenie zachodzących feudalnego na po Czasy Pamiętają w s i w okresie dzień od gruntu, jak kmieci wsi i podział połowników, chałupników się z łączą chłopa się oraz stosowany strony świadomości dużą wyrazistością. od ilości posiadających zagrodniczych, się posiada­ wiejskiej liczne Z okresem opowiadania barbarzyński przez połowę wreszcie na normal­ bezrolnych pańszczyźnia­ ilustrujące system ucisk wymierzania d w o r y za n a j m n i e j s z e kar uchybienie ze poddanych. przez nich ziemia została to t z w . do w najbliższym W dziś (r. 1864) p o s i a d a n a i m oddana grunta ,,ukazowe", sąsiedztwie „starej na własność, koncentrujące dostosować gospodarowania gruntów, na jak głównie konfiskatę Przemysław cząwszy rozdawana wiano powstawały mogący wyjeżdżali do parcelację „kolonie". Są założone rozparcelo­ na pod wsie uprawę Na i za­ carski plebańskich była docho­ Prus wysłużonym 3 morgi. ziemię nie chło­ N i e k i e d y na d o b r a c h zaś emigracja podu­ się głównie do na roboty rozpoczęła się, zarobkowa. koszta Średnio­ przejazdu Ameryki, sezonowe Powracający którym z po bów). (ok. lub do Za­ rolnych na kopienia pobycie poza oszczędności, emigracji roślin narzędzi po rolniczych i budowanie chłopskiego posiadania przemianom. Ilość w i ę k s z y c h gospodarstwa ziemi 15 ha) jest i otrzymanych po na parcelacji oświaty na poważ­ gospodarstw małorolne, się wydatnie zakupów uległ dziś niewielka, średniorolne Zagadnienie wąskie sprzętu zbóż na wołami rolny ziemię upra­ pomocy radła (Huta koło (nie w y ł ą c z a j ą c zę­ (4 n a j w y ż e j używano uprawnych Pod koniec wsiach sierpów, niektóre poważną 6 zboże 1 wojny zboża młynki zaczęto skutek w badanym r. chłop­ przeważają ilość bezrol­ przydziałów 1945. terenie cza­ brony wykonane żyźniejszych roślin były zjawiskiem wsiach zachowała niesłychanie powszechnym. się p a m i ę ć jak tajnego rzadko, W nie­ naucza­ z s i ę na pługi zboża, wsiach z żelazną w okresie k i e r a t o w e , do całkowicie przemysłowych Wśród rozwojem kosy, na nawozy z rozpowszechniła zielone żelaza, się sprzętu ziemiach na uprawa (buraki cukrowe, (łubin). się pługi gruntach niektórych miejscami ty­ t o ń ) . W o s t a t n i c h z a ś czasach w z w i ą z k u z p o w s t a n i e m rolnych i spółdzielni produkcyjnych nastąpiła mechanizacja stosowaniem żniwiarek pędem i rolnictwa z za­ młockarni z na­ m o t o r o w y m itp. Badania dzone tych traktorów, w przez zakresie mgr materiałów Zofię architektury ludowej Reinfussową pozwalających prowa­ dostarczyły na ustalenie obfi­ rozwoju b u d o w n i c t w a l u d o w e g o na p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h 150 l a t , uchwycenie chodzi jego o cały zróżnicowania obszar objęty terytorialnego, badaniami, w zależności od stanu m a j ą t k o w e g o Najbardziej p r y m i t y w n y stanowiła półziemianka zanotowana w 1935 r. opatowskiego Na ścianę właścicieli. w less koło Klimontowa, terenie powiatu frontową, zaopatrzone były do (ryc. w pionowych jedynie w I I wojny drewnianą światowej pospolitym schronieniem najuboższej ludności W czasie zawaliska. badań w Ziemianek ich mieszkańcy do c h a ł u p szeregu ludności samych też na w pozostałych żydowskiej terenach wsi zaludnionych już nie wyjechali ich poprzenosili się okupan­ na Z i e m i e p i ę k n e gospodarstwa. (opatowski, sandomierski) tradycje istnienia lepianek, na spotkano, p o w y n i s z c z o n e j przez lub dość wiejskiej. natrafiono czasie w o j n y 7), a zbudowa­ sandomierskiego ziemniaki wykopywane ś c i a n a c h lessowych, jeśli społecznego, przykład chałupy wiejskiej wkopywana w Józefowie c h o d n i e , gdzie o t r z y m a l i w i e j s k i e rozrzucone również kołach. okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę ł y p o j a w i a ć gdyż w czasem związku używać zastosowano pod- pamięć rzepa. czyszczenia młockarnie się odgrywała narzędzia, powszechnie piaszczystych a na rozpowszechniają do światowej: w jarzma typu rolę w (przeważ­ posługiwano zachowała okuć X I X wieku, udoskonalone odkładnicą, na p o l u osiami, t j . bez Szkoły był wieku popańszczyźnia- zagony zaprzęganymi wielu ta analfabetyzm po­ szybkich stary u k ł a d przy kaszę. W pracy sach z a b o r c z y c h p r z e d s t a w i a ł o s i ę b a r d z o n i e k o r z y s t n i e . których XIX leśnych), z drzewa w p r z e m y s ł u fabrycznego na nych zmniejszyła do się głównie i (powyżej orano nie n o ż n y c h ) zużytkowy- dokupienie gruntu, pokrycie spłat rodzinnych, doskonalszych skich się że drogę mielono w ż a r n a c h lub przerabiano w s t ę p a c h n o w y c h d o m ó w obszerniejszych i często p i ę k n i e zdobio­ nym lat krzywogrządzielowego całkowicie Ziemię skibowe), ubożsi robót kilkuletnim się zebrać poważniejsze d a w n y stan zajmował wykazały, na prymitywnymi lub wykonanych nych. N a skutek p o d z i a ł u ziemi, p ó ź n i e j s z y c h itp. weszło d u ż y c h p a ń s t w o w y c h gospodarstw X I X w. powrocie p i e n i ą d z e zarobione zakup ich do w s i r o d z i n n y c h p e w n e n o w o ś c i z z a k r e s u krajem udało w a l i na żołnie­ Część g o s p o d a r k i (np. s p r z ę t z b o ż a k o s ą , i n n e f o r m y ci naukowych, Bielin), w z g l ę d n i e p ł u g a z d r e w n i a n ą o d k ł a d n i c ą i bron to bądź wysokie Dąbrowskiego. zbóż), sposobami ramowatego drewnianymi nowe kolonie. ponieść kierowali przynosili jego łanów „bosych" istniejących, ćwierćwieczu 200 r u b l i ) , głębia układ z roli wysprzedawała jako zjawisko masowe, rolni, materialnej dziesiątków włościańskie wozach gruntów część gospodarowała. ostatnim ostatnich wozach ziemię wynoszącymi p r a c o w a ć na W od ( n i w o w y , rzadziej i chownych kultury nego w w i e l u w y p a d k a c h z a c h o w a ł a fiskowana pom, zakładów i gruntownych przemian. Wieś okresu d z ą c y c h n i e j e d n o k r o t n i e do 200 m o r g ó w obszaru. S k o n ­ umiejąc średnich Burchard. Badania gospodarstwo W ziemia za­ zawodowych. 0 tzw. Moszyny zakupywali chłopi działkami pisania. ś w i a t o w e j , z a ś po I I w o j n i e p o w s t a ł w s i szereg o k ł a d a l i n o w e k o l o n i e . Pod koniec X I X w . r z ą d rzom terenie wiele o d b y w a s i ę na d u ż ą s k a l ę s p r z e d a ż i w y r ą b l a s ó w . przeprowadził na s i ę do n o w y c h w a r u n ­ stopniową dawniej się w a n y c h g r u n t a c h w r. 1900. R ó w n o c z e ś n i e z p a r c e l a c j ą porębach kończeniu I wojny W powstają wsi zupełnie nowe, i młodzież z d o m ó w m o ż n i e j s z y c h . S i a t k a s z k ó ł z a g ę ś c i ł a s i ę d o p i e r o po za­ garlicowego. zaczyna których przysiółki są wsi". k r ó t k i m czasie po z n i e s i e n i u p a ń s z c z y z n y d w o r ó w nie m o g ą c ków n a u k i czytania k o p i o n o w 15 s n o p o w e k o p y u k ł a d a n e na k r z y ż , z i a r n o W czasie u w ł a s z c z e n i a w ł o ś c i a n bądź w społeczności i komorników. się do Zagadnieniem rysują wymiar pańszczyzny, wahający gospodarstw nym ustroju (20 — 30 m o r g ó w z i e m i ) , z a g r o d n i k ó w (10 — 12 morgów), nych było kulturalnych likwidacji 3 — 6 dni w tygodniu zależnie nego badań i ograniczającego dzisiejszy. niektórych zarówno tych ekonomicznych pańszczyźniane mieszkańców od Przedmiotem przemian przez nia Udział w nim brała przeważnie Na Za­ tych natrafiono tj. budynków na- �ziemnych Na 0 o całym ścianach wykonanych terytorium budowane konstrukcji węgłowej (dawniej „ n a r y b i o g o n " ) , j e d y n i e na formę młodszą stępującą podawano zresztą dość badanego obszaru szym budownictwie z domy „na z obłap", konstrukcję obecnie na „słup", W się (np. domy w o Sladków wy­ zachodniej (okolice Chmielnika) spotyka kamienia gliny. drewniane obszarach lessowych, j a k o sporadycznie. części murowanych całkowicie są now­ ścianach Duży, Sucho­ wola). Na całym kofrontowego (Bieliny) łupy w obszarze w y s t ę p u j ą chałupy (ryc. u podnóża starszym zdarzają 3), budownictwie wąskofrontowe łup bez wąskofrontowych reliktowy. (Jedna nach nosi d a t ę zionych jedynie się cha­ podcienia. Zagęszczenie cha­ w Bielinach z chałup pojedynczo posiada charakter wąskofrontowych na badanym w s k a z u j e na tego t y p u Spośród szeroŁysogór w Bieli­ r,vc. 7. Półziemianha wkopana iv Sandomierz. Pot. R. rozprze­ nikach wycinankami większe. z 1789.) Szereg p o d o b n y c h d o m ó w rawica, Jeziorko) strzenienie typu musiało chałup terenie to, (Suków, iż d a w n i e j być o znale­ wiele szerokofrontowych Mo­ najstarszym obiektem datowanym była chałupa modrzewiowa z kowa, w zbudowana r. 1774. czyłby według Znajdujący za t y m , ż e nie włościański. Drugi zanotowano jednym bardzo c z ę s t o na dały w chałupy domu miał nierówne sień łaciński to typ to typowa wiodącym rozkładu z W (pow. części mieszkalną, miały z w i na W zwartego bramę 1 z wyjątkiem wojny dachem budynki (ryc. W 4), o wych jedynie zwanych Na z tu zagrody słup. dwuspadowym jak gontowym krokwiowej, Łysogór, gdzie stosuje zaczęły słomą, obecnie „belkami" też zdobnictwo lub chat w i postaci na się ozdobnie sporządzone grody kułackiej często stajnię od pod się domu jednym mieszkańców wielobudynkowy średniaka, dachem typ za­ posiadającego z mieszkaniem, cyrklo­ się (Bieliny). prymitywne zbudowanych wiać zróżnicowaniem ostro o d c i n a tragarzach zaczęły coraz społecznym deskami. domach 50 a Sandomierz. Od częściej lat domów w s i . Bardzo szczyt dachu. Lipnik pow. Fot. Stefan Deptuszewski. dachy w ostatnich Ozdobny dachówką „strzegarzami" trafiają 8. architektoniczne rzeźbionych zewnętrznych się szalowanych we w n ę t r z u lub słomia­ się gont. przyjmować bocznych ryc. ozdobnie malatury wykonane wapnem. W ciągu formami masywnymi dachami o konstrukcji rytych ścianach budownictwa między czę­ gospodarcze kryte rozet zakresu związek częścią i budownictwie występuje z gospodarcze przez w y s o k ą , mieszkalne ścianach starym jaskrawy izby, się z niektóre czworoboku nakrytą światowej dwuspadowe sposób się do d a w n i e j c z t e r o s p a d o w y m i ( r y c . 3), o p o s z y c i u nym, listwami. zgromadzone dwie znajdowała Bielinach wiódł zarówno kryte są wyłącznie w są zdo­ plan na daszkiem. Budynki ilustrują kryte się gdzie spotykało jednym zamożniejszych podwórze wykonaną ażurowymi Materiały domy szczytowych posia­ o g r o d z e n i a m i w y k o n a n y m i z belek w i ą z a n y c h na Wjazd ganeczki. O b y d w a doniczek posiadają drugim rozkład Opatów), większej pod się osobno. kształt bionych postaci sieni. zbudowaną znajdowały wykonane w wejściowych za- powtarzał k w a d r a t u przedzielonego gospodarstwach ś r e d n i a c k i c h stajnię drzewa XVIII chałupa izby wnętrza obszarze. I n n y Bidzinach kształt 1 komora z wejściem W dom wieku z drzwiach dachami dwuspadowymi o ścianach świad­ zwykły z i izba, w m n i e j s z e j a l k i e r z , p r z y l e g a j ą c y sto Su- tragarzu napis pierwotnie Była całym części. na pięknie przy pow. się z sieni, izby mieszkalnej i ko­ wejściem Ten obok pochodzący w Rudkach. z podwórza. wyrytej był dom, grodnicza s k ł a d a j ą c a mory, z się daty kwiatami; less. Józefów Reinfuss. drzwi, poja­ nadokienniki ( r y c . 6), b o g a t o d e k o r o w a n e g a n e c z k i ( r y c . 2) i s z c z y t o ­ w e ś c i a n y d a c h ó w ( r y c . 8). O z d o b y te w y k o n a n e p r z e z wiejskich ciekawy wiają cieśli w y k a z u j ą przykład dwa o ścianach domy duże nowszego w zróżnicowanie. budownictwa Moszynach szalowanych deskami, koło Bardzo przedsta­ Klimontowa o z d o b i o n e na naroż- ryc 9. Dom borzec '/-rodzinny dla pow. Sandomierz. pracowników Fol. R. PGR. Reinfuss. Sam­ �ryc. i 10. biedniaka nie składającej wiają się ryc. myślane izby 5), od których Z że jeszcze pod przedstawiało Tuczępach i ub. (pow. Sando­ prowadzonych wynika, urządzenie W Skadli, spotkano pośrodku chałupy izby-. posiadające jakichkolwiek W szeregu wsi w p r a w d z i e piece, urządzeń woła ale w bieżącym dym, stuleciu ruchoma ława. ławie, zmontowanych pniaczkach kich dziś Jadano przy której lub ze na słupkach wspólnej uczestnicy czworonożnych się używa podłodze czyń (Plisko- misy posiłku używano Pot. St. do Deptuszewski. s k o n s t r u o w a n y c h (np. deska czterech nóg osadzonych na stałe w proste półki ziemię stawiane na ławie lub na­ na słupach. Ubrania szącej u krów. codzienne powały, Skrzynie lub w kółka bez lub były na terenie zaledwie z innych w zaopatrzone lub malowane rzadziej znaleziono dostały (ubożsi). podnóżkach czasem prawdopodobnie się brązowy. na s ą to w „mazerowanie" Nowsze skrzynie zdobione wyrabiano w całym importy Sandomierskie, oraz d o K i e l e c c z y z n y j a k o s k r z y n i e w i a n n e w z małżeństwami. związku przez Bodzentynie dzi zwyczaj bielenia ( r y c . 10), w możniejszych ruchome się (czasem meble, z o p a r c i a m i , czasem gospodarzy takie jak „ławy za­ łóżka, wysuwane" krzesła się nie­ z a k u p y w a n e na t a r g a c h . M e b l e te r o b i o n e b y ł y począt­ na Stołów było kowo rych przez kredensy wcho­ wyłączeniem a w końcu postawionej czyli z do zasiadali „szafy" zaczy­ „dymnic" izbach z w ł a s z c z a pojawiają ławy spania, wnętrza tzw. i Kielcach. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u w n ę t r z e izby na s i ę z m i e n i a ć . W r a z ze z n i k n i ę c i e m wi­ skrzyniach „szmacie" zielony, kwiaty które w niemalowane kolor kilka, okolic, w pojedynczych, malowanych „grzędzie" profilowanych przeważnie ornamentu Skrzyń na na trzymano zawinięte drewniane dwudzielnych zawieszano odświętne wbitych stołeczkach, takich ja­ przy dojeniu Kielce. l u b do k r z y ż a k a ) . Do p r z e c h o w y w a n i a służyły wbitych do­ spora­ niebielone, jedynie w ziemię, przy ścianie pod oknem z n a j d o w a ł a na w powały były czasu do czasu m y t o j e w o d ą . D o spania prycz tj. 1910). izbach k u r n y c h ś c i a n y niskich klepi­ pozbawione odprowadzających jeszcze 1905, Szewce W od istniały ubo­ „dymnice", t r w a ł y do o s t a t n i c h l a t u b i e g ł e g o w i e k u , a n a w e t dycznie ludzi z c z a s ó w swej m ł o d o ś c i w domach g i c h zamiast p i e c ó w o t w a r t e o g n i s k a p ł o n ą c e na sku izby kielecko-sandomier- Busko) przymocowana (zamożniejsi) wnętrza stulecia regionu pow m a ł o i bardzo p r y m i t y w n i e ostatnich Chmielnika- się dość prymitywnie. Grzymale pamiętających w koło Gierowskiej, terenie po­ Suhów, pracowników jakie i zdobnictwa koniec na „pie­ nowocześnie Samborcu koło chałupy przedsta­ nazwę mieszkania w Różyc, folwarcznej tzw. Gnojnie rolnych, Marii meblarstwa włościańskiej skiego jasne, zostały wywiadów zakresie służby w ( r y c . 9) i Szczecnie w Janinę prócz ubogiej odbijają gospodarstw zbudowane mierza nic noszące przestronne, w 1950 przez i sieni. N a j n ę d z n i e j mieszkania (słusznie państwowych latach wykonany mającego się z dawne „czworaki" kła" Pająk małomiasteczkowych przeważający odsetek centrami w y r o b ó w mebli 16), S t a s z ó w , K i e l c e , stolarzy, stanowili wśród Żydzi. któ­ Głównymi dla wsi b y ł C h m i e l n i k (ryc. Bodzentyn, mniejszą rolę odgry- �z oparciami przed oraz 40 l a t y gospodarzy do (ryc. kufry, a 16), wyłącznie zamożniejszych. przechowywania żelazem i kredensy występowały które w Zamiast dawnych odzieży rozpowszechniły okresie międzywojennym w Zdobnictwo, po które rozwinęło zlikwidowaniu się we chałup Najstarsze bardzo są p a j ą k i z nich, cji na krystalicznej, złożonych miały wnętrzu się wykonana w Shadli J. Skórczyńskiego. hol. pow. St. Busko. Ze Depluszewski. bułki O s t r o w i e c i S a n d o m i e r z . Po I w o j n i e lą zniknięcia kordonu meble w Tarnobrzegu sławicach). Meble wych (wiadomość stolarzy p o s i a d a ł y gólnie dużą rozmaitość .I**** С granicznego, wykonywane Sf^ ryc. 12. Papierowa Jędrycho. Bidziny Opatów, światowej, z chwi­ zakupywano zanotowana w też Suli- przez małomiasteczko­ zwykle formy o z d o b n e . Szcze­ wykazują ławy (ryc. * f „ I •(Х У|У 15) która na girland. klatek r. takie 1907 przez robotników badanym wykonanych bibułkowych są konstruk­ Bielin pająki około czasie 11 w o j n y łańcuchów oraz rol­ terenie światowej, ze się z słomy Odmianą są jed­ i bi­ specyficz­ nie k i e l e c k ą s ą p a j ą k i p r o m i e n i s t e r o b i o n e z ł a ń c u c h ó w słomianych z przewlekanymi chlarzykami wały Łagów, Raków, Klimontów, Koprzywnica, z dziś podstawie promieniste, złożone z r o z c h o d z ą c y c h nego p u n k t u ks. o słomianych sezonowych formą, się wypierane o wspólnej informacji dopiero w lat pająka ze ostrosłupów z Niemiec Najnowszą pająki terenie typ powały. spotyka 30 rozpowszechnione powracających przyjęła przeszło izby było rozpowszech­ do z d o b i e n i a kuliste, zbudowanego Według zostać nych. od tym z dwóch kwadratowej. służące pająki rzadko, g d y ż przez n o w s z y Wycinanka kute również dymnych stosunkowo skromne. J e d n ą z najbardziej nionych ozdób zbiorów skrzyń się szafy. chłopskiej ryc. jeszcze mieszkaniach w chy z harmonijkę. z Gęsto obok wachlarzykami n y c h k ó ł b a r w n y c h (ryc. terenie małych powiatu odstępach bibułki siebie tworzą n powierzchni powstałej Na w różnokolorowej umieszczone jakby wa- sprasowanej łańcu­ jednolitą bryłę z k i l k u koncentrycznie ułożo­ 10). kieleckiego w okolicy Suko- wa, Bielin, Jeziorka od c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h I nę koloro- światową wykonywane były wycinanki z woj­ /1^ firanka wykonana przez Natalię pow. Opatów. Fot. St. Depluszewski. ryc. 13. Fragment wnętrza izby malowanej przez dysławę Wionczek (lal 12) w Pliskowoli pow. mierz. Fot. St Depluszewski. Wła­ Sando­ �14. Zdobione łóżko wyk. przez wego papieru, tradycję w 1920 r. przez Michała którymi zanotowano Kozera zdobiono również komornika Sladków ś c i a n y izb. w kilku i buskiego. kie r e p r e z e n t u j ą formę dosyć p r y m i t y w n ą . to t z w . „ c y r k i " , wycinanki grubo tj. małe cięte, krótkie ażurowane oraz szarfy zaczęło koło zajmować kwadratów motywy w (ryc. 11) posiadają geometryczne lub postaci nieregularnej bywa najpierw czynić opracowywała na obozie Barbara Bazie- kwadratowe Z badań objętym jej wynika, zasięgiem prac że nie tkactwo przedstawia na terenie się zbyt odwróco­ p ł ó t n a , a poza t y m d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y jest w kolistą „derek" czyli Skadla starannie wycinane często z tłem jak to zwykł Lubelszczyzny, Ignacy skrawki wątek wyrób stanowią we dużych paski których cięte wsi wąskie w f a b r y c z n y c h . B a r w n e p a s i a k i w y r a b i a n e s ą do d z i ś j e d y ­ formie na szmaciaków, kolorowych tkanin n i e w c z ę ś c i z a c h o d n i e j , m n i e j w i ę c e j po l i n i ę wiodącą z P i e r z c h n i c y przez Ł a g ó w do N o w e j S ł u p i . N a w s c h o ­ dzie, w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j (po l i n i ę I w a n i s k a — O s i e k ) wyrób stał samodziałowych już od zapasek kilkudziesięciu w niektórych lniano-wełnianych lat zarzucony, w s i a c h tego o b s z a r u noszone s ą zapaski l i c a c h O p a t o w a i S a n d o m i e r z a n a ś l a d zapasek Młodsze od wycinanek kolorowych bibuły lub papieru używane są wycinanki jako firanki o k i e n . Pod k o n i e c o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o wojny firanki takie o a ż u r o w y c h do i w czasie wzorach wybijanych nych nie zapaski natrafiono. tkane Występowały o z wątku czysto też w sporządzanie papierowych regionu Do wają i gniętej bardziej tego dekoracji ścian z ( r y c . 12) rodzaju ręczne jest we bardzo utalentowane dekorację na roz­ wyci- użytek znajomych. gałązki jedliny, zszywane firanek Niektóre wykonują sąsiadów n a u c z y c i e l k i . Dziś kielecko-sandomierskiego powszechnione. nankarki szkołach prócz wycinanek sztuczne kwadratowych różnokolorowymi używane by­ kwiaty, a także makatki kawałków tektury obcią­ szmatkami (Świątniki, Lipnik). podobne do robienia girland na pająków, ścianach rozwieszane lub wzdłuż są w środkowego z wąskimi nika po Stare były bądź wsiach jako zjawisko zupełnie nowe notowano w y s t ę p o w a n i e na ś c i a n a c h malarstwa nego lub patronowego, tronów własnej szych b y ł y Wionczek wykonanego ( r y c . 13) Henryki Borzyckiej z W o l i spotkano wyjątkowo ubitej z gliny Serafin z Pliskowoli, Antoniny kratę podłodze. odręcz­ przy pomocy koniec i pa­ układane parę i Osiek okresu noszono dawnych wymalowaną W ludowy w kilkoma nalnych lub dów przeprowadzanych Władysławy jc nawet wapnem na w Ze w z g l ę d u przeważnie swej Chmiel­ „siwe", tj. wyrabiane i później ze pow. na materiału ograniczyć jeszcze starymi stroje się dwie W osoby: świetle Barbara od kieleckim, brak z ubioru w Bazielich z e b r a n e g o przez nie i za­ wywia­ ludźmi, którzy ludowe terenie orygi­ tego do sami nosili. Rozmiar zagadnienia że badaniem s i ę co odróżnieniu widzieli i spowo­ zajmowały Krystyna materiału lub trudności z w i ą z a n e z tego rodzaju zbieraniem m a t e r i a ł ó w dowały, są różnokolorowe, kielecko-sandomierskim, gromadzenie musiało Łyso­ „krakowskimi". regionie kresu wątku czerwone od zapaski w wsiami położonymi zabytków młodości Pliskowoli bądź te o z m i e n i a j ą c y m nazywają „łowickimi" Ubiór poza barw przegra­ o okolicach międzywojennego w i ą z k a m i . Zapaski lat doborze w z patronowych zaś Jachowej. czarne, o wiele barwniejsze, tka s i ę je w pasy pierw­ roboty. Najciekawszymi z tych malatury za­ w czarnymi prążkami. Na wschód Staszów tańszym tylko i droższym wełniaki na lnianej gatunkach, wełny n a l e ż y już do przeszłości. W kilku dwóch niebieskie lub granatowe. W e ł n i a k i młodsze formie tragarza. wełnianym. wełnia­ używane r y p s o w y m na l n u z rzadka nitkami i pod Kielcami pod W W o l i J a c h o w e j ł a ń c u c h y ze s ł o m y i b i b u ł k i , jak gór w farbowanego ich samodziały splotem osnowie. dzanego p a r o m a uczyły Barwne były stemplem kupowano w sklepach miejskich, a w y c i n a n i a wsiach zo­ natomiast k u p o w a n e na t a r g a c h w K i e l c a c h l u b Ł a g o w i e . W o k o ­ Dobrzyński. z białej bo­ białe wycinkarstwem podobnie z wykonana w formie roślinne, wycinankarz Ława kielec­ s i a t k i . Przed w y c i n a n i e m w z ó r narysowany, znany 15. gato. N a c a ł y m obszarze w y r a b i a n e s ą (lub b y ł y ) światowej ich Tkactwo rye. Depluszewski lich. Najczęściej w miejscu złączenia Wycinanki Sandomierz, Stefan tj. dwie się kilka dziewcząt Chmielnika. pow. Fot. młode" „panny „ c y r k ą " . W czasie I I w o j n y Świątniki Busko. Podobną wycinanki koliste lub sklejone nej l i t e r y , , V " z n a k l e j o n ą pow. wsiach powiatu sandomierskiego były Dawne Koronę, Duży się Szczypa. region kie- �l e c k o - s a n d o m i e r s k i p r z e d s t a w i a s i ę j a k o obszar p r z e j ­ ś c i o w y , n a k t ó r y m w y s t ę p u j ą o b o k siebie elementy małopolskie i mazowieckie, przesiąkające z północy. Mężczyźni, jako nakrycia głowy, szechnie k a p e l u s z ó w słomianych (rzadziej) okrągłych filcowych, używali własnej z pow­ roboty szerokimi lub krezami, p ó ź n i e j p r z y j ę ł y s i ę k r ó t s z e , do p o ł o w y ł y d e k , w y p r a ­ wiane żółto. N a j c z ę ś c i e j wspominane są k o ż u c h y ro­ bione w Ć m i e l o w i e , rzadziej w Bogorii lub k u p o w a n e w Staszowie. M i e s z k a ń c y B i d z i n , w s i l e ż ą c e j w p ó ł n o c ­ nej c z ę ś c i p o w i a t u o p a t o w s k i e g o , p a m i ę t a j ą kożuchy p r z y w o ż o n e przez k u ś n i e r z y s ą d e c k i c h . wyrabianych w Koniecpolu, względnie o główkach wy­ sokich, ku Ubiorem górze powszechnym cztery ś w i a t y " ) lorowym W na czerwone rogatywki środku, Sulisławce) a młodsi czerwone. białe magiery granatowego z ko­ czarnym przewa­ Koło Sandomierza- rogatywki Ubiorem starych na d r u t a c h , Występowały obszarze za w y j ą t k i e m „na obwiedzione „siwe" dziane (czapki południowo-zachodniej rogatywki. Szewce, kowskiego. były części Ubiór się, jak K r a k o w s k i m . p r z e w a ż n i e z sukna chwastem barankiem. żały zwężających z Łysogór ubiorów łe, parte przeciętym pionowo niebieskim). 0 kolistym szyte z i płaskim sukna rzadka na pod­ obszarze Mężczyźni nosili wypuszczone codzień koszule lub po nią stroju wkładano stulecia rozpowszech­ i zimą płótna. farbowane w buty z cholewami. kamizelkę szyte bez stępują czarnego. zwana fabrycznego sób (granatowe, czarne zdobienia oraz skich „potrzeb") skiego 17), pomocy m a z o w i e c k i c h . Po chy" Prócz tańsze sukman od używano n i c h , szyte występowały pasy gwoździkami lub skórzane blaszkami, Chmielnika b y ł y podobne torowie pasy obszaru. dawniej kobiety o d z i e n i e w i e r z c h n i e p ł a s z c z e szyte z m a t e r i a ł u nego. Nazwy tołubek, tych angiera, płaszczy żupan, c i ó ł k a ) , co w s k a z u j e jednakowoż sprowadzić długa zwykłą z kroju i ozdób typów, z których fabrycznego podbity sięgające (szuba, sukmana, sukna, kożuchem baranim tym występowały „spancery", żakiety, futro, przyja­ Pomijając da jeden się z je stanowi watowana podszewką, drugi zaś płaszcz m a n k i e t a m i . Poza bioder liczne na d u ż e z r ó ż n i c o w a n i e . odmiany do d w ó c h sukmana sukienny, i drobne są malesanka, jako fabrycz­ lub również kołnierzem też krótkie, kaftany do itp. na tj. ich, jak spo­ szmuklerstronie były brązo­ czerwonego suto i z „burogorszego pas. N a c a ł y m wybijane a w do k r a k o w s k i c h Szewce, wełniane niebieskiego, Świątniki) „szale" kupowane mosiężnymi Kielc, (zanotowano pod pamiętali koloru lub terenie okolicach trzosy j a k i pasy z b r z ę k a d ł a m i ) . Jedynie zielonego, Łysogór Na krój powszechnie mniej „ b u r y m " . N a sukmany zapinano (Złota, nosiły rejonie zbadanego bądź sukna, w kolorze p o p i e l a t y m , niebieskim, c z a r n y m mierzem w wy­ sukna północnej ( J e z i o r k o , r y c . 18, Ś w i ę t o m a r z a ) we z niebieskim w y ł o g i e m i obszyciami z sznurka. występowały na- tkactwa, siebie z (podobnie przy opisu raczej do s u k m a n z n a n y c h z O p o c z y ń ­ i terenów Łysogór zapięcia bądź (ryc. od k r a k o w s k i e g o , n a w i ą z u j e k o l o r o w e zapaski wiemy z południowo-zachodniej terytorium którą Elemen­ ubodzy s i ę od nosili sukmany brązowe), płachta, wykonany który różniły s k r o m n y m i ozdobami. Zamożniejsi różny całym Strojem wierzch­ czyli wełniane su­ tasiem­ wierzch­ „kamizielą" B y ł to u b i ó r , szare, względnie części gorsety i w i ą z a n o na p i e r s i a c h . 19), j a k wy­ kupnego Odzież tu na (ryc. bia­ zapaski, rękawów z materiału i latem. „ K a m i z i e l e " (białe, płótna, odświętnego były płótnianka samodziałowe ze przepasywane p ł a s z c z d ł u g i , co n a j m n i e j do p o ł o w y ł y d e k , nosili białym płócienne, krótką z samodziałowego „jałówki" „łoktusa" ty p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e : ramienne podszyta spodni niebieskiego, stanowiła lub kolorze również z rękawami, granatowego, w (np. okrągłe z samodziałowego Spodnie wpuszczone „spancer" suknem czapki ( r y c . 18). wierzchu do otoku, niebieskie m a c i e j ó w k i koszule paskiem. białe, były ciągu bieżącego daszkami skórzanym pokrytej noszone dnie zw. „ j a ł o w i c e " całym skórzanymi zawściekłych", lniana z a r z u c a n o na r a m i o n a Kra­ całym biała innych tam naszywanymi, okrągłe była i fabryczne, zdobione też barankowym samodziaławego W s i ę na niebiesko, główce materiały aksamitne, k a m i , p o t e m c e k i n a m i czy k o r a l i k a m i . i ich p ó ł n o c n e g o wysokim Poza t y m 1 brązowym. niły o spódnice nim Na „współrozłupanych" płócienne przez do Dawniej występowały starzy były „czapek czy Sandomierza zbliżony (Złota, szeniu czyli później w okolicach charakter małopolskich. kienne oraz „wścieklic" posiadał samodziałowe, n ó ż a . Zanotowano też w k i l k u wsiach w i a d o m o ś c i o no­ tzw. kobiecy zwłaszcza Opatowa nosili sprowadzane z one i Sando­ informa- czerwonego, niegdyś w Klimon­ towie. W Śladkowie dy", były to i Tuczępach szerokie płaszcze nosili m ę ż c z y ź n i podróżne, z t y ł u w k a p t u r ( t z w . „ d u d e k " ) do z a r z u c a n i a Kożuchy nosili tylko najzamożniejsi. W „bun­ zaopatrzone na g ł o w ę . II połowie X I X w i e k u b y ł y one d ł u g i e , sute, w y p r a w i a n e na b i a ł o , ryc. 16. Kredens wykonany przez żydowskiego stolarza z Chmielnika ok. r. 1905 znaleziony w Gnojno pow. Busko. Fot. Stefan Deptuszewski. �ubiór noszony d a w n i e j na teryzujący niem się w samodziałowych „suknie" północ stroju (spódnice z niebieskimi wonego kobiece zdobiono i tam fartuchy brązowymi z było stosunkowo d o s y ć białym kolorowym, z koralikowym, zaś okrycia męskie czer­ Jak skromne. płócienne (płaskim kolorowych jak lub oraz gorsety naszywkami i fartuchy dziurkowanym) przystrajano tasiemek, dawniej później haftem wierzchnie (sukmany) zarów­ i kobiece obszywano b a r w n y m i tasiem­ sznureczkami. wynika z szeregu proces zanikania zgodnie ubiorów brzmiących ludowych infor­ zaczął na b a d a n y m t e r e n i e m n i e j w i ę c e j z w y b u c h e m I ś w i a t o w e j , nasilenie jego nie w s z ę d z i e b y ł o najszybciej i na terenach Opatowskiego żyznych W nie najgruntowniej przeciwieństwie na podstawie zdobnictwa dostarczyły Na niesłychanie posiadało Jak 17. Mężczyzna pow. Opatów. w czarnej sukmanie. Przybysławice Fot. Stefan Depluszewski. bogato w wynika z żelaznej i zakłady zapewne z w XIX wieku Zasięgi poszczególnych części ubiorów, z a r ó w n o kobiecych jak i m ę s k i c h , tak się w terenie wzajemnie p r z e n i k a j ą , że w ł a ś c i w i e t r u d n o jest w y r ó ż n i ć tu j a k i e ś r e g i o n a l n e t y p y , k t ó r e m o ż n a b y p r z e d s t a w i ć na m a p i e . Bardziej zdecydowanie o d b i e g a od reszty jedynie szeregu oszczędnie, przez używany czego starsze do przez Eleonorę to że kopalnie przeróbki, wsi surowiec ceny, jeszcze zachowana pamięć o na rudy stosunkowo jest nie tradycji. pomimo się wysokiej b y ł na pokolenie za­ wymie­ odległych jej swej dowodem tu Zdobnictwo wywiadów, służące materiału można znajdowały powodu głów­ ludowego kielecko-sandomierskim rozwinięte. Kielecczyzny ten cennego kulturze ludowej zbyt terenie ludowe badano dziedziny miejscu terenie jednakowe, i Sandomierskiego. opracowywane na się wojny stroje który inne sporo żelazne będące zaginęły ubioru, pierwszym zdobnictwo Janikowską, ryc. do tradycji, bytkowego. nić na sukma­ i szamerunkami spódnice haftem wyjątkowo macji, używanych stanikiem), męskim wyłogami Zdobnictwo stroju kami ze charak­ zastosowa­ sznureczka. Koszule no Łysogór, dużym wełniaków, zeszywane i zapaski naramienne, a w nami od kobiecym bardzo do „bosych dziś wozach", czy ł o p a t a c h w y k o n a n y c h c a ł k o w i c i e z d r z e w a , w z g l ę d ­ nie okutych żelazem drewnianych pługach. siejszego s p o t y k a na się drewnianych wami jedynie W domy XIX w związku go i p o j a w i e n i e m s i ę na drogiego roby surowca żelazne o k u c i a do tym chcąc zapewnić starali się swoim dzi­ umocowanymi drewnianymi zasu­ Dopiero pod się po jak to żelazne, czy wyroby koniec ciężkie­ wówczas towarom nabywców wsiach dziś czy to dla i narzędzia, jak zawiasy, wsi prawie wiejscy, wy­ którzy największy bogatym wy­ możemy takie jak małomiasteczkowi zachęcić oraz dnia r y n k u ł a t w o d o s t ę p n e g o i nie­ Przedmioty wozów, kowale z do z rozwojem przemysłu stopniu, zamki itp., w y k o n y w a l i łącznie i zamków. rozpowszechniły w zaobserwować. czy krawędziach, z drzwiami kołowrotach zamiast ż e l a z n y c h wieku na budownictwie zbyt zdobieniem. Z d o b n i c t w o to o b e j m u j e p r a w i e c a ł y w a c h l a r z wyrobów k o w a l s k i c h , nie w y ł ą c z a j ą c n a r z ę d z i takich j a k siekiery, s i e r p y czy i c h c z ę ś c i ( p i e r ś c i e n i e do k o s ) . bione są w y r o b y B o g a t o zdo­ żelazne związane z budownictwem, jak z a w i a s y , k r a t y do o k i e n s p o t y k a n e w k o m o r a c h i staj­ n i a c h oraz w y k ł a d k i ż e l a z n e do d r z w i . N a j c z ę ś c i e j stępują zawiasy o kształcie n a w i ą z u j ą c y m nesansowych z rozdwojonymi giętymi, niekiedy i zawiasy proste ramionami zakończonymi „pasowe" do esowato ptasimi zdobione na form do główkami o k i e n w y r a b i a n e ze o b r ę c z y do k ó ł w o z o w y c h p o s i a d a j ą ryc. lti. Ubiór męski hot. St. z Jeziorka pow. Depluszewski. Kielce re­ wy­ powierzchni ornamentem zwykle geometrycznym, w y t ł a c z a n y m pomocy stempli. Kraty wy­ najczęściej przy starych kształt p i o n o w o o s a d z o n y c h p ł a s k i c h sztab z o d g i ę t y m i na bo- �ki półksiężycowatymi zdarzają zadziorami n y c h sztab p r z e c i n a j ą c y c h kładki ne (ryc. 20). Rzadziej s i ę k r a t y u ł o ż o n e z d w u l u b czterech do z a m k ó w drewniane żelaznych, zasuwy kolistym które i zamki z uchwytu łukowatego wyrugowały kłodowe, się o przekroju w d w i e tarcze, słu­ ż ą c e do p r z y m o c o w y w a n i a w y k ł a d k i do d r z w i . W gór­ nej tarczce, znajduje na k o ń c a c h daw­ składają lub p r o s t o k ą t n e g o rozklepanego podob­ się pod k ą t e m prostym. W y - wykonanej zwykle w formie s i ę r u c h o m a d ź w i g n i a s i u ż ą c a do zapadki umieszczonej Szczególnie na drugiej stronie bogate zdobnictwo ozdobnej, podnoszenia drzwi. w żelazie wystę­ p u j e na o k u c i a c h w o z ó w , i to z a r ó w n o w w o z a c h star­ s z y c h , z d y s z l a m i o s a d z o n y m i na s t a ł e , j a k i n o w s z y c h , z dyszlami mocy „wsuwanymi", żelaznych spinek. przymocowanymi przy Ozdobne poszczególnych okuć, blach i zakończeń bocznych czepiania uprzęży nie pokryte są okuć są również zwłaszcza pierścieni przybiera na d y s z l a , gdzie kształt ornamentem śnicach, hak pieska. do przy pomocy czerpniętych pewien od wpływ stempli. przeważnie kowala na Według z Janowic rozwój geome­ rzy koło ozdób większy tek wozy zdobnictwie gotowymi sprowadzane „zza rozwój zdobnictwa w o z ó w okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . odbiorcy wolą wozami, któ­ do rdza przypada Niektórzy je Naj­ na Od I I wojny okucia pozbawione ozdób szybciej wyko­ Wisły". począ­ światowej tłumacząc t y m , że okucia zdobione są m n i e j odporne gdyż za­ Klimontowa k o w a l o m dostarczali niekiedy jako w z ó r nania wyko­ informacji ornamentyki w wozów mieli kupcy handlujący za­ Powierzch­ trycznym, o układzie pasowym lub o ś r o d k o w y m nanym po­ kształty na to wilgoć, przeżera. kowale wiejscy wykonywali ryc. 19. Kobiety w zapaskach rej zapaski, po prawej nowszy. po lewej stronie typ sta­ Suków pow. Kielce. Fot. Stefan Devtuszewski kute z że­ laza k r z y ż e o f o r m a c h n i e k i e d y bardzo b o g a t y c h . K r z y ­ ż e te, p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k u o b e c n e g o s t u l e c i a i o k r e s u Najprawdopodobniej międzywojennego, lub c i ą po w s p o m n i a n e j Eleonorę Ja­ istniał obszarze o b j ę t y m ba­ c h n i c y jeszcze p r z e d I w o j n ą na cmentarzach Drugim nikowską daniami spotyka się dziś przy drogach wiejskich. działem było istniał Ośrodkami opracowanym przez garncarstwo. Na jeden większy tylko ośrodek garncar­ ski, a mianowicie C h a ł u p k i . Tradycja miejscowa że rzemiosło bardzo garncarskie dawna. tamtejsi W datuje się w czasach p a ń s z c z y ź n i a n y c h zobowiązani byli do głosi, Chałupkach od garncarze oddawania określonej nawet „stare piecysko" wyżej dziś już z a m a r ł y m i cech garncarzy, wała ulicę osobną lewą których żółtą ilości w y r o b ó w w f o r m i e d a n i n y na rzecz d w o r u . W e ­ d a w n y c h p i e c ó w znajduje Geograficznego istniała ne pracuje garncarzu w Chałupkach tam „fabryka 20 g a r n c a r z y w X I X wieku garncarska". Obecnie (w t y m jedna kobieta), z k t ó r y c h zorganizowanych jest w spółdzielni. Wyrabiają u ż y t k o w e n a c z y n i a p o z b a w i o n e o z d ó b oraz f l a k o n y , zoniki. jak Dawniej wyrabiali skarbonki, również kropielniczki między wojennym jeden z galanterię oraz świątki. garncarzy glinianą, okresie wyrabiał talerze g l i n i a n y c h w y k o n a n y c h przez s z t u k a t o r a z K i e l c . wyrobem artystycznej się w C h a ł u p k a c h pozbawione Na terenie w y k o p na dług ceramiki Głuszek, inspiracji Chałupek ludności wyniku o pięknych miał uzyskano miasta. obrazu, ligurę barana, stii miejscowego na kościoła Stare istniał tradycje cech około 50 dwóch członków. garncarzy, liczący Obecnie Garncarz na­ przez z których kim. skorup wdowy kilka jak W po naczyń przed­ ramkę do drzwiach zakry­ p r z y b i t a jest garncarskie garncarski p i e c y s k a " , gdzie w e ­ ilość po­ koło bogato zdobio­ pierzchnickiego garn­ carza. się tu niedawno znaczną skarbonkę. kropielnica wykonana niósł garn­ U galanterii glinianej, przestał pracować, drugi n i e g d y ś piec roślinnym. A r m a ń s k i m znaleziono sondażowy stać śmietniskach w y k o n a n y c h przez j e j m ę ż a , a o p r ó c z tego p a r ę z zakresu Wy­ piękną diujący przez ten Łagów, w Łagowie z a ś , Z y g m u n t U s t i a n i u k , prze­ wędrujący miesiące w w po woj. białostoc­ świecie, poznańskiej Sztuk Plastycznych, nie m o ż e b y ć u w a ż a n y pełni się choroby ludowego, a tym mniej za za stu­ Szkole garnca­ zdobio­ rza ornamentem geome­ miejscowego r z e m i o s ł a ł a g o w s k i e g o . W y r a b i a on, p r ó c z p o z b a w i o n y m cech l u d o w y c h . ceramiki u ż y t k o w e j w y k o n y w a n e j na potrzeby wsi, k i o - oraz w gdzie znajduje jeden z p o w o d u z Siemiatycz dużo cztery posiada pod koniec X I X w i e k u ułamki kafli polewach lub roślinnym, z zajmuje Jakubie okre­ się niekiedy skorupy zdobio­ ornamentem miotów form Obec­ prace nie są przeprowadzono n y c h na p o w i e r z c h n i w y t ł a c z a n y m trycznym ludowej którego płynącej obszarze t z w . „ s t a r e g o informacji carski. W czyń śladów Józef wa­ W ozdobione w z o r a m i plastycznymi w y g n i a t a n y m i z nie 15 proste malowanym kil­ zamieszki­ całkowicie. polewaną W Pierz­ Pod k o n i e c zamarł lub b r ą z o w ą . (gdzie W pracowało większość użytkową, dług Słownika światową ośrodek tam ceramikę zieloną, pozostałoś­ s ą Daleszyce zwaną „Kleparz". międzywojennego rabiano jest garncarskiej". garncarski) i Pierzchnica. kudziesięciu su „fabryce reprezentanta �Rzeźby w terenie spotyka się w kapliczkach lub na k r z y ż a c h . S ą to w i ę c r z e ź b y t r e ś c i r e l i g i j n e j (Św. Jan, C h r y s t u s n a k r z y ż u , C h r y s t u s z w i ą z a n y , j e d e n raz Pie­ ta) p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w ­ ni rzeźbiarskich lów wykazujące silne historycznych, zwłaszcza wiejskich no (zmarłych odszukać, i żyjących), wykonywało nawiązania baroku. K i l k u których głównie do sty­ rzeźbiarzy prace zdoła­ krucyfiksy, naśla­ d u j ą c e te, k t ó r e w i d u j e s i ę w k o ś c i o ł a c h . W dziedzinie malarstwa sprawa przedstawia się od­ miennie. Na chorągwiach kaplicach znaleziono charakterze. gijnej matyce ryc. 20. Krata w okienku Kielce. Fot. B. od komory, Suków Bazielichóuma. kwiaty zdobione o motywach roślinnych lerze z d o b i o n e stawie truje lub z w i e r z ę c y c h nalepiankami dostarczanych się w naczynia z Kielc. Ludność g l i n i a n e na miejscowych targach, przyjeżdżają też pod­ zaopa­ gdzie prócz garncarze z Tuczęp, dzo Zagadnienie z ludową zowską zarysowało miętali rózgi oryginalnych okazów z dawna uległy udało z się przedmioty już zmianom chodzenia z piórek, Bere- odszukać, te są względnie w kolor, części jajka jedynie wschodniej v/ proste wzory scenę przez z Gro- rodzajową, Stanisławę został przez te­ wykonany drugi Jakubczyk autorkę „Mani­ materiałów w terenie i opracowywanie i czasu, nie wyczerpywało bar­ cało­ zania W kontaktu wygłoszony sztuce miejscowym odczyt ludowej, społeczeństwem wystawę świetlaniem uczestnicy i zadaniach sierpnia zebranych przeźroczy oraz publiczności już Chmiel­ informujący pracy urządzono materiałów obozu w k r ó t k i c h zebranej w z przeźroczami celu ostatnich z a ś dniach niku nie z pierwszych dniach t r w a n i a obozu z o s t a ł obozowej. w Chmiel­ połączoną odczytem, słowach na z wy­ którym z r e f e r o w a l i licz­ najważniejsze wyniki swej pracy. gdyż związane, zaniechano Bardzo s z c z u p ł e m a t e r i a ł y zebrano z zakresu jeden (olejny), reli­ o od ich szopką). karstwa. Przeważnie na pa­ szopki badane przez J a d w i g ę nie którymi Bere­ blado. Informatorzy wykonywane obrzędowością zwyczaje, (np. się dosyć weselne związanej badane przez J a d w i g ę treści obrazy kształtu działalności obozowego zespołu. W celu n a w i ą ­ o sztuki zdobniczej i p l a s t y k i obrzędowością z ludową badaniami spotyka się czę­ lubelską. akwarelą wiele wysiłku niku ceramikę wiejską zatytułowany Zbieranie niej połaci terenu o b j ę t e g o domach jeden dwa i c h w czasie p o b y t u w bazie, m i m o ż e p o c h ł a n i a ł o w w obrazów t e ż na i w ludowym festacja". m i e j s c o w o ś c i s ą s i e d n i c h (np. z C h a ł u p e k ) . W e w s c h o d ­ sto przedstawia malowany (np. w ę ż e ) , ta­ r y t y m i m o t y w a m i w y k o n y w a n e na wzorów garncarzy plastycznymi wspomnianych napotkano świeckiej, z których chocic, z na wiejskich o zdecydowanie przez n i e ż y j ą c e g o j u ż M i e c z y s ł a w a Szczepaniaka pow. zaś, sze Prócz w domach w kościołach obrazy pisan- wielkanocne barwione w kilku wspominają (np. k r o p k i ) wsiach o były rozsianych malowaniu wykonane jajek przy pomocy malarstwa, rzeźby, techniki woskowej. Materiały a także man dotyczące kapliczek Reinfuss. ludowego i krzyży Wśród przydrożnych kapliczek wyróżnić zbierał Ro­ dadzą się t r z y t y p y . P i e r w s z y s t a n o w i ą k a p l i c z k i d r e w n i a n e w po­ staci domków n a k r y t y c h dachem ostrosłupa (częste wspartego na między w okolicy czterech słupami słupach, wypełnia g i t y p , to m a ł e k a p l i c z k i na k t ó r e j niski o podstawie rzeźbionymi na n a r o ż n i k a c h , typ wysokie, występuje sztachetowy, trycznymi, męki. roślinnymi kolum­ ozdobnie wyko­ nakryta krzyżowym krótkich ramionach bywają dasz­ szczycie ( r y c . 10). Krzyże pokryte Ten przydrożne, na z baroko­ całej po­ m o t y w a m i zdob­ (doniczka z k w i a t a m i ) lub obok k t ó r y c h drze­ kwadratowej z kolumienkami w i e r z c h n i r y t y m i , rzadziej w y p u k ł y m i niczymi: dru­ p r z y b i j a n e na najczęściej. o stosunkowo zakończeniami daszka s ł u p o w e w postaci z d r e w n i a n ą „ l a t a r n i ą " na ostatni wymi płot niskiego lub czym przestrzeń umieszczona jest bardzo n a n a szafka kiem przy szafkowe w a c h , t r z e c i z a ś to k a p l i c z k i ny, o kształcie św. Krzyża) spotyka się również geome­ symbole ryc. 21. Kapliczka słupowa, Fot. St. Sładków Duży Deptuszewshi. pow. Busko. �P i s z ą c o obozie t r u d n o nie p o d k r e ś l i ć b o d a j w iv słowach dużej życzliwości okazanej w stosunku o b o z u z a r ó w n o przez W ł a d z e W o j e w ó d z k i e a zwłaszcza Dyrekcję dała Wydział Okręgową bezpłatnie do Kultury i Sztuki w użytku obozu budynek do Kielcach, W.R.N. Szkolenia Zawodowego, pa- która cami podworski a którzy Kończąc nie z wdzięcznością pełnej święcenia postawy Handlowe), Władze jących bardzo jak w też przez wszystkie Chmielniku. lokalne Zwłaszcza zasługuje na p o d k r e ś l e n i e p e ł n e zrozumienia i życzliwości ustosunko­ wanie w się Dyrekcji Chmielniku, która Związku pewnić obozowi terminowe dobrze układały się r ó w n i e ż danych miejscowości, Samopomocy wkładała a w Chłopskiej wiele wysiiku, dostawy stosunki aby żywności. Bardzo z ludnością szczególności z za­ ba­ mieszkań­ ' Tadeusz L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i na po­ czątku panowania Kazimierza Wielkiego, L w ó w 1930. 2 W i a d o m o ś c i o w y s t ę p o w a n i u pod koniec X I X w i e k u izb z o t w a r t y m o g n i s k i e m p ł o n ą c y m na ś r o d k u ubitej z gliny podłogi n o t o w a ł e m z wypowiedzi starych ludzi r ó w n i e ż w K r a k o w s k i e m (okolice Bochni, D ą b r o ­ w y T a r n o w s k i e j ) , co c z y n i p o w y ż s z e r e l a c j e z K i e l e c ­ k i e g o z n a c z n i e p r a w d o p o d o b n i e j s z y m i . Z a p e w n e cho­ dzi t u o s p o r a d y c z n e w y p a d k i z w i ą z a n e z w y j ą t k o ­ w jak i w w życie wy z obozu bazie oraz katurami a Ci dawali w obozowe w regio­ podkreślić obowiązku warunkach: ostatni i godny pracu­ Stefana Deptu- w naśladowania wolnych mnóstwo humoru przepełnioną od po­ zaś zarówno chwilach redagując gazetkę nie i M a r i a n a Lecha ( k i e r o w c y ) 4 obo­ organizowane odbytego trudno zrozumienia ciężkich rysowników . pracowitości, ogniskach na uczestników, zwłaszcza s z e w s k i e g o (fotografa) grupy w sportowe. kielecko-sandomierskim Liceum Instytucje udział przychodziła sprawozdanie w Ś l a d o w i e D u ż y m (gdzie m i e ś c i ł o s i ę o s t a t n i o i brali młodzież w obozie z a b a w y i g r y oraz od­ Sladkowa, zowych, przykład zajęć organizując znakomitymi oraz terenie wnosili zaba­ kary­ ścienną. wym ubóstwem mieszkańców domu. M o ż e przyszłe b a d a n i a w y j a ś n i ą k i e d y ś , czy z j a w i s k o to p o s i a d a j a ­ k i e ś odleglejsze n a w i ą z a n i a . N a obozie w 1951 r. z a t r u d n i e n i b y l i w c h a r a k ­ terze r y s o w n i k ó w n a s t ę p u j ą c y s t u d e n c i A.S.P. w K r a ­ k o w i e : C z a r n e c k a M a r i a , L e l i c i ń s k a K r y s t y n a , Pisar­ c z y k B a r b a r a , Smaga Tadeusz, S z y m c z y k A n n a , W e n h r y n o w i c z T y r s , W i g l u s z Z y g m u n t oraz Z i o m e k M a r i a , a t a k ż e absolwenci Liceum Plastycznego w K r a k o w i e : Bartecka A l i n a i Data Maria. :l �PIERWSZE PRACE WYKOPALISKOWE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU ( B A D A N I A NA STARYCH SZTUKI CMENTARZACH W DĘBNIE I SZAFLARACH, POW. N . TARG). ANDRZEJ P. I . S. podjął Rezultaty tu prace eksperymentalne ich omawiane w niniejszym w zakresie artykule ściślejsze badań systemem wykopaliskowym. opracowanie i wykorzystanie stosowanej w dawnych garncar­ metody. Uwagi Jest n i e w ą t p l i w i e wstępne. zasługą postulat zastosowania daniach etnograficznych zacji. W krótkim metody 1 dowego, Państw. Sztuki, że wykopaliskowej doczekał artykule Inst. się w wreszcie ba­ sprawozdawczym 1951 w y p r a w y w y k o p a l i s k o w e j na trudno W długim rozwiązania miejsce szeregu na prof. Wł. domagających wykopaliskowej, w „zamó­ archeologa studium o metalo­ w y c h spinkach góralskich-. Nie w c h o d z ą c tu w k r ą g sadniczych owe problemów wspomnianego „zamówienie" przytoczyć studium, in się niepoślednie przez z n a n e g o A n t o n i e w i c z a za­ godzi extenso. „ W p o s z u k i w a n i a c h za p r o t o t y p a m i m e t a l o w y c h spinek jeżeli góralskich natrafiamy na znaczne t r u d n o ś c i , c h o d z i o czasy h i s t o r y c z n e . Nie mamy mia­ nowicie ż a d n y c h danych faktycznych, aby m ó c nie­ chybnie wśród W stwierdzić użytek opisanych zachodnio-karpackich górali form spinek przed X I X w. związku z t y m brakiem w y s u w a się d u ż a trzeba na zbadania Podhalu, starych bowiem, że po­ cmentarzy co r ó w n i e ż d l a a n t r o p o l o g i i dostar­ czy w i e l e c e n n e g o m a t e r i a ł u do dziś dnia naukowego. grzebią Wiadomo zmarłych górali w p e ł n y m i c h s t r o j u i z n i e o d ł ą c z n ą f a j k ą , a czasem i c i u p a g ą . T a k b y ł o — w o l n o m n i e m a ć — od dawnych c z a s ó w i dzięki temu m o ż n a dzieję o d s ł o n i ę c i a z a b y t k ó w spinek. dania w m e t a l o w y c h , N i m jednak naukowe na uda a bardzo mieć starych na­ grobach z w ł a s z c.z-a się p r z e p r o w a d z i ć dawnych cmentarzach ba­ góral­ skich — przed czym p i ę t r z ą się n i e z w y k ł e do po­ konania jeszcze b ę d z i e m y po­ trudności zbawieni okazów — długo spinek, analogicznych np. do miejscach zaopatrzonych kładną metrykę przez pracowni przekazy piśmienne w do­ chronologiczną. W y b ó r p a d ł j e d n a k na o b i e k t t r u d n i e j s z y — cmen­ tarze — n i e t y l k o ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć w i e l o s t r o n ­ n e g o w y p r ó b o w a n i a p r z y d a t n o ś c i j e d n e j z m e t o d arche­ o l o g i c z n y c h , ale t e ż z u w a g i na w a ż k o ś ć naukowej. od p r z e s z ł o 20 lat w y r a ź n e wienie badawcze" w y s u n i ę t e jed­ elementy. zagadnień, drodze zajmowało w r. Podhale, w a r t o nak n a s z k i c o w a ć ich n a j w a ż n i e j s z e skich, reali­ p r z e d s t a w i a ć w pełni preliminaria zorganizowanej się etnograficznych pozwoląna ZAKI Tu bowiem „eksponatowym", zytwnymi kację w rezultaty sensie ciekawych cza nawet problematyki negatywne, w wykopalisk mogły ściśle naukowym: przypuszczeń Wł. przez mijam już korzyści Wykopaliska na umożliwiały logicznego mej Antoniewi­ dla rozwiązań natury dawnych wreszcie zagadnienia cmentarzach podhalańskich materiału zbadania sztucznie (po­ techniczno-szkoleniowej). pozyskanie rzetelnego nordyckości ców i tworzonego antropo­ kontroli przez rzeko­ hitlerow­ „Goralenvolku". Jako stary, nie, obiekt pierwszych nieużywany nad próbnych cmentarz Dunajcem badań przykościelny (pow. N o w y parafii ogólnym partii (dziś parafia Targ), w s i zorientowaniu się w Nowotarszczyzny, czynnikami Maniowy, kościelnymi, ł o w i e l i p c a 1951 r. do D ę b n a A. Żaki — archeolog — pomocnicza pracownicy fizyczni siła w historii sprawy krót­ w po­ ekipa badawcza w skła­ (kierownik naukowa ilości tej badań i wyjechała dr P. S i k o r a — a n t r o p o l o g , B. K o ł ł ą t a j Kraus fun­ 1216). Po konserwatorskimi technicznych, d z i e : dr starą problemach kich przygotowaniach Dęb­ pochodzą­ erekcja uzgodnieniu obrano w cej z w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a , p o s i a d a j ą c e j dację na po- weryfi­ i możliwość wytyczenia, przynajmniej w pewnym stopniu, k i e r u n k u dalszych z sensie być 2 — 5 i ekspedycji), — kreślarz, A. administracyjna, angażowani byli miejscu. góral­ skich z c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , p o c h o d z ą c y c h z okre­ su p r z e d w . X I X i z c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a . " (Str. 62. P o d k r e ś l . A . Ż.). Podczas racji na rozważań realizacyjnych cmentarzach podhalańskich archeologiczne wach: należało nie r y s o w a ł o bowiem nienaruszonych się z grobów z problematyczne b y ł o też natrafienie żenie zmarłych, z grobowe wcale niedrugorzędną ków. , O wiele łatwiej taty eksplo­ rokowanie sprawą na faktem bar­ częstego i związanego z tym doby średniowiecza; na b o g a t e co z n o w u osiągalne r o k o w a ł y eksploracje tzw. się w zbyt r ó ż o w y c h liczyć w t ó r n e g o przekopywania cmentarzy braku projektu łączy datowania wyposa­ się i efektowniejsze stanowiskach ściśle pochów­ typu rezul­ osa­ ryc I. Sprzączka od paska Fot. R. do spodni, Reinfuss. Dębno, grób nr 7. �Prace Już pierwszy wyjaśnił dzień wiele kwestii kopaliskowych) podstawie w D ę b n i e pobytu i pracy w D ę b n i e naukowych i technicznych (wy­ przeważnie w sensie n e g a t y w n y m . przeprowadzonych wywiadów z Na ludnością z d o ł a n o ustalić, że cmentarz p r z y k o ś c i e l n y b y ł w u ż y c i u jeszcze w p i e r w s z e j sze nagrobki na połowie nowym ubiegłego X I X wieku). nie, na ż e ze w z g l ę d u w obserwacji terenu obok spadku badań drewnianego potoczek o na okazało ogrodzenia brzegach pas, syna. z się l u d n o ś c i nie zmarłych; z ojca (najstar­ pochodzą Okazało ubóstwo bogatego w y p o s a ż a n i a przechodzą wieku cmentarzu dziewięćdziesiątych czaju n i ż e j 80). N a g ł ę b o k o ś c i 130 c m u k a z a ł s i ę calec w p o ­ s t a c i p i a s k u b a r w y ż ó ł t o p o p i e l a t e j , n a 150,5 c m z a ś woda stała. ma się wreszcie, cmentarnego w y n i e s i o n y c h nad że tuż przepływa poziom dań i W niczone przy wody w wykopach trumny dzo wznosi się relacji kościelnego Wedle grobowych pojawia „kąpią trudności kościelnego) górę. się woda, się". Zachodziła eksploracyjnych niewielkimi zatem rozmiarami w której obawa spotęgowanych cmentarza, n i e m na n i m p a r u n a g r o b k ó w mniej- tudzież bar­ istnie­ kamiennych z niewiado­ mego czasu, k t ó r y c h nie m o ż n a b y ł o usuwać. w tym były warunkami sprawdzenia ności dyktowała rozpoczęciem wielkiego grafii relacji S, na lud­ p o t r z e b ę w y k o p a n i a na w s t ę p i e , większych sondażu stanowiska prac celem przed w y k o p a l i s k o w y c h , nie­ zorientowania i możliwościach się w eksploracji straty­ archeolo­ gicznej. W partia w ą z i u t k i e g o u zanikał już w Nie gi na szy próbny najmniej wykop zadrzewionej sondażowy o dotykający ściany jego dobudówki. ciach p o m i a r o w y c h i zdjęciu cej prawie badania jów cały cmentarz, nawarstwień poziomych póżnjej wanie) metodą góry zmian darni ukazał ścian się piasek zawierający i na liczne otoczaki, przyrodniczy warstwy głębszych najmniejszych śladów granic (styku z calcem, c z y l i z i e m i ą wieka). Przy pogłębianiu po raz d r o b n e , luźne skrawka 11 cm), wkopu uwagę wykopu fragmenty pojawiały kości z jednej fazy wany. o d l e g ł o ś ć jednego ca Liczne odległości utrudniającą grubsze kilku preparowanie cie na g ł ę b o k o ś c i wierzchni i cieńsze metrów ogół kiepski, cyjne nie cmentarza natrafiono w zniszczony wprawdzie w układzie pierwotnym szkielet 40-letniego (grób 1). Z m a r ł y chodowi. Żadnego W nieco, lecz przeszkodziły bów w (grób drobnych tzw. 127 c m , B a d a n i e Wresz­ po­ wykopu jednym 4). Z szkieletów wykazało ich krótkogłowość i po­ ostat­ prawidło­ tylko resztek znalezione b y ł na gdzieniegdzie (grób zmarłych, nawet wy­ gro­ na paciorki stwierdzono: w zapewne różańca grobie obręczy z drutu będące materiału brak 8 zbadanych pozostałością w e ł n i a n e g o (ze spodni) drobne z odciskiem s k r ę t u drucika m o s i ę ż n e g o w z g l ę d n i e miedzianego lona patyna), znalezione zielono wraz z k a w a ł e c z k i e m ułamkiem okolicy miednicy. Na gwoździ naczynia (średniowieczne?), (zie­ przy p r a w y m podudziu ł e g o , oraz s p r z ą c z k ę p o s p o l i t ą t y p u o k i e n n e g o , waną skóry wtórnym z innego spatyno­ złożu, poza jednym zielonkawą nie zmar­ ( r y c . 1) zna­ o d t r u m i e n oraz gliniastego niczego 4 żelaznego czółka w z g l ę d n i e tzw. h o m y ł k i , w grobie 7 zaś skrawki 7), odzienia. Uderza natrafiono odzieży przy głowie, się czarnych P r a c e w polewą znaleziono. S z a f l a r a c h . ani Ułożony przed p o d j ę c i e m dodatkowych eksploracji ku niewyczerpania wań w około terenowe za­ badań przewidywał Szaflary śladów plan paliskowych Dębnie wspomnianej ją w nad obrębie Białym E wyko­ XIII dwie i Ludzimierz w wieku cmentarza Dunajcem, i parafialne: na kościół w założony został w miejscu dawnego i (wskaźnik po­ owalnym latach niezbyt w y n i o s ł y m projektu Szaflarach najpóźniej drewniany istniejący kościół obu Trudności Przeprowadzono pochodzącej głę­ w realizację przykościelnego posiadającej wypad­ miejscowości 2) na rozbudowywany w zaintereso­ eksploracji. wsi wyko­ Jako obiekty pow. nowotarskim. pozwalały dodatkowej prac przeprowadzenia archeologicznych kredytów. grę wchodziły w możliwość czaszek antropologiczne momenty. szkieletów Spośród (dorosła kobieta) fragmenty leżący wyprosto­ w partii (grób drugiego grobowego osobistego. z d r u g i m szkielecie nienaruszonym od skrawków w X I V w . (1340). O b e c n i e bokości uwa­ nale­ oczywiście zachowaniu t r u m n y n i e d o s t r z e ż o n o . R e s z t k i t r u m n y u k a z a ł y s i ę na­ pu z artykułu, Świadczy o t y m jednakowa 10), w ł o s ó w tomiast przy o d s ł o n i ę t y m częściowo grobów raz sieć E, g ł o w ą k u grobowego poziomych ściany. j e d n a k ż e pozornie złe w a r u n k i konserwa­ wyposażenia posażenia wska­ mężczyzny leżał w pozycji wyposażenia zupełny czło­ gęstą partii w a n e j , na w z n a k , z o r i e n t o w a n y W — ( m a k s i m u m sze­ charakter pochówkowej, trumien (grób czy nawet rosnących tworzyły i czytelność warstw. pierwszy, na uwidoczniła rzutach E, z g ł o w ą k u W . Stan z a c h o w a n i a fragmentami 120 — 130 c m p o n i ż e j dzisiejszej na jak przekopy­ korzenie drzew tam w o ś ć u k ł a d u . O r i e n t a c j a , j a k w w y k o p i e I , na o s i W — w ;;ię w 25 c m o d szkieletu lezioną ludzkich, ogra­ jedynie j e d y n i e na n a j w a ż n i e j s z e paroma przez wyznaczo­ Przede w s z y s t k i m s t w i e r d z o n o , ż e o d s ł o n i ę t e g r o b y wyko­ grobowego nienaruszoną calca który odległości dostrze­ poziomach z u j ą c e , ż e t e r e n b y ł co n a j m n i e j p a r o k r o t n i e w wyko­ rzeczny pu. N a przekrojach p o z i o m y c h i p i o n o w y c h nie żono 20, plantowanie i preparo­ g r a n i t o w e : ten s k ł a d wykazał przekro­ I 45 c m w p i o n i e , w d a j ą c s i ę w s z c z e g ó ł o w y opis ży z w r ó c i ć starannego najpierw i pionowych (odczytywanie profili szarobrunatnej, czynnoś­ porastają­ zagęszczonych mechaniczne, 10, i p a r o c e n t y m e t r o w e , przeważnie nie Po warstwy darni p r z y s t ą p i o n o do (warstwy pu). T u ż p o d w a r s t w ą barwy p o w i e r z c h n i 4 X 1,20 (E — W ) k o ś c i o ł a i pra­ m, r ó w n o l e g ł y do o s i p o d ł u ż n e j wie wytyczono pierw­ wykopu nieczytelne; ogólnosprawozdawczy śladów partii kryterium r o z m i a r y ( 3 X 4 m) zupełnie przestrzeni rokości chodzą miejscowej ba­ obrazu terenowymi. Odsłonięto niej w dziejach cmentarza. Konieczność pełniejszego względzie sąsiedztwie wykop I I , którego poprzednich, dużych jeszcze tylko 8 dalszych g r o b ó w , k t ó r y c h w k o p y były, podobnie się samo w (i n i e poszerzenie p r z e s t r z e n n e uzyskania ważnego bezpośrednim no zatem cmentarza (dziedzińca Dębna na mierze ilościowego. ścianie tyleż i w znacznej badawcze k o n i e c z n e dla szczególnie wykop dał odpowiedź zagadnień perspektywy było z a l e d w i e o k i l k a d z i e s i ą t c e n t y m e t r ó w , a p o z i o m samego więcej próbny wysuniętych odsłonił itp. pobieżnych zasadzie, t e n Dębna). Niemniej jednak zwy­ spinki Z lat następ­ W większość już murowany z końcem XVIII w. 1908 — 1916. S t o i wzniesieniu, po on na krawędzi �Z zabytków żenia towarzyszących, osobistego chowało. osoby I tak zmarłych w dorosłej) grobie mi ściślej 6 (część znaleziono (spodni) z m a l u t k i m i a z niewiele się w odsłoniętego resztki kolistymi wyposa­ grobach tkaniny haftkami za­ grobu wełnianej spatynowany­ z i e l o n o , w g r o b i e 26 z a ś (dziecko) d r o b n i u t k i e pa­ ciorki w białe dwóch koronki i czerwone; skupiskach, (ryc. 2 nich znalazły Na efekt czaszek bach moneta więc tkwiła austriacka ustalić partii wyniki badań przy (sk. 1) miedzia­ z końca XVIII t e r m i n u s post quem cmentarza. badań archeologicznych antropologicznych: główny złoża p o w r o t e m do krótkogłowość dół) tak jak i w gro­ materiale (starszym). badań wykopów terenowi drobne o d 81 w (najmłodszych) zakończeniu wracając gdyż b y ł y podobne j a k w D ę b n i e . Podobny też nienaruszonych Po czepca, zwierzęcej, w której (wskaźnik z wtórnego z złożu, strzępy ludzkie b a r w y ciemnej badanej ogół w Szaflarach gląd, drobne (sk. 3), p o z w a l a j ą c a przekopywania z wtórnym na i 3), z a p e w n e oraz k a w a ł s k ó r y był na się włosy na, s i l n i e zniszczona wieku luźnie, natrafiono materiał obydwu znaleziska kostny i przysypano cmentarzy (moneta, i przy­ pierwotny wy­ ceramika, z a b r a n o do M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w W y n i k i złożono ziemią, koronka) Krakowie. w n i o s k i . U j m u j ą c s u m a r y c z n i e r e z u l t a t y p r z e d s t a w i o n y c h prac ryc. 2. Fragment wykopaliskowych koronki znalezionej m czasie badań na cmentarzu w Szaflarach. Fot. R. Rein fuss. wykopaliskowych rycznych biegnie ustalić od k i e d y cmentarzu znajdują mur cmentarny. zaprzestano przykościelnym. Trudno grzebania W z m a r ł e g o nie ludowej, dzony przy retrogresywnym ustalaniu rodów szaflarskich, pełnie dowodzić, łożono przed przy cmentarz zdaje s i ę j e d n a k że n o w y cmentarz genealogii końcu XVIII w. paru wskazywać w za­ potwier­ Przedtem w a za­ więc użyciu był przykościelny. zdjęciu paru warstw że sytuacja nie niekorzystna jak niewidoczne, mechanicznych ziemi okazało s t r a t y g r a f i c z n a jest t u p o d o b n a w Dębnie; a bezładnie ślady rozsypane w i rów­ wkopów były brunatnej, gli­ (stosunkowo w i e l e czaszek), g w o ź d z i od nych świadczyły o p r z e k o p y w a n i u cmentarza. szone p o c h ó w k i p o j a w i ł y głębokości 17—21, jący był N — S ; to zgrupowanie dzisiejszej ostatnie przypuszczenie, że m o ż e lub odchylenia wręcz dużej Nienaru­ powierzchni. częściowo 26 po­ pierwotnym układzie). pewne orientacji W — E , a 23—25) osi od całości w glinia­ s i ę s t o s u n k o w o p ł y t k o , bo na cm w (szkieletów wykazywał sadniczej dzież —< 90 odsłonięto chówków zwłok 70 co i najmniej histo­ co starych cmentarzy w parokrotnie najstarsze późnego ne. groby, nastę­ średniowiecza, Dębnie używane przekopywane. W pochodzące wczesnego zostały stratygraficznego z całkowicie A r c h e o l o g i c z n y m o d b i c i e m tego starszego u k ł a d u jest konse­ zniszczo­ zatarcie cmentarzy, 2. Odsłonięte groby z nienaruszonymi (w i l o ś c i 10 w D ę b n i e , 25 w Szaflarach) nią, najmłodszą na, głównie fazę p o c h ó w k o w ą , na podstawie naj­ przemie­ szanie w a r s t w , b r a k z n a l e z i s k ś r e d n i o w i e c z n y c h i n situ. szkieletami s t a n o w i ą ostat­ którą datować materiałów moż­ faktycznych 3. w o d zdaje pewnej przeciwny, odchylenie ilości partii tj. od szkieletów to b y ć ś l a d s ó w j a k i e j ś e p i d e m i i p a n u j ą c e j w tej c z ę ś c i wszystkich mioty jek lub przy 4. wani na ściach, wzlędem Podhala. szkieletów W—E, głową piersiach antropologicznym zmarli, reprezentują w typ wymienionych krótkogłowy pocho­ miejscowo­ o wskaźniku g ł ó w n y m p o n i ż e j 80 d l a D ę b n a i p o n i ż e j 81 d l a Szaflar. Odkryte w niektórych grobach w ł o s y posiadają barwę ciemną. Jak z powyższego jemy z cza­ Orientacja cmentarzach (groby tu­ uderza boku. Pod niu głównych nasuwają grobach k u W , p o z y c j a w y p r o s t o w a n a , r ę c e na ł o n i e , Układ normy zbadanych m e t a l o w e ; b r a k z u p e ł n y z d o b i o n y c h s p i n e k i fa­ góralskich. s i ę za­ odpowiada­ pochówku We u b ó s t w o w w y p o s a ż e n i u z m a r ł y c h s z c z e g ó l n i e w przed­ trumien i parę niecharakterystycznych u ł a m k ó w naczyń Ogółem i stronie niastej ziemi z otoczakami liczne fragmenty k o ś c i ludz­ kich danych stwierdzamy, (moneta, s t r ó j ) na s c h y ł e k w i e k u X V I I I i p o c z ą t e k X I X . w północnej w w y k o p i e o p o w i e r z c h n i 15 m . J u ż się, Pola p o c h ó w k o w e kwencji 2 cmentarza, uwzględnieniu i Szaflarach b y ł y do X I X s t u l e c i u i n t e n s y w n i e i zu­ Szaflarach w z n i e s i e n i e m obecnego k o ś c i o ł a , Prace w y k o p a l i s k o w e p o d j ę t o po na parafialnym s i ę w p r a w d z i e „ L i b r i m o r t u o r u m " o d r. 1676, w i e r a j ą . B e z p o ś r e d n i przekaz t r a d y c j i tegoż odrazu zmarłych archiwum lecz a d n o t a c j i o m i e j s c u p o g r z e b a n i a gdzieś było przy antropologicznych puje: 1. którego i o d p o w i e d z i na pracy prof. W ł . góralskich. widać, wyników już w samym problemy poruszane w A n t o n i e w i c z a Niektóre zestawie­ prac w y k o p a l i s k o w y c h znajdu­ kwestie w y m a g a j ą j e d n a k dalsze­ go r o z w a ż e n i a . T r u d n o j e s t d z i ś r o z s t r z y g a ć nie, czy r z e c z y w i ś c i e zupełny brak ciekawej o spinkach spinek definityw­ w grobach s p o w o d o w a n y j e s t t y m , ż e i c h do w . X V I I I w tej o k o l i - �ć y w c a l e l u b p r a w i e w c a l e n i e u ż y w a n o , czy t e ź n a l e ­ ży tłumaczyć ubóstwem to w z g l ę d a m i natury l u d n o ś c i , dla k t ó r e j ekonomicznej, spinki były zbyt o z d o b ą stroju, by ją p o ś w i ę c a ć ziemi. W k a ż d y m ów stwierdzony bach D ę b n a i Szaflar się w z g l ę d n i e by i archeologicznie każe brak tezę wczesnego rozpowszechnienia przyjmować z dużą w i e l e do m y ś l e n i a spinek dozą dający razie w gro­ pojawienia na Podhalu rezerwy. tzn cenną tej ozdo­ Godny uwagi jest p r z y t y m t a k ż e znalezisk spinek nawet na w t ó r n y m złożu we brak wkopach grobowych. W ś r ó d dalszych w a ż n y c h kwestii na c z o ł o s i ę przede w s z y s t k i m p y t a n i e , c z y z j a w i s k a wane w rych, średniowiecznych Dębnie typowe i i Szaflarach, dla c a ł e g o Polski. W y d a j e odpowiedź regionu było małe, a zakaz najwcześniej wyjątku) bowiem objął rzecz przy w przerwanie zniszczeniu z cmentarzem wypadek dzieć, tarza których pól powszechne, stosunkowo przy kościołach okazuje kościoła możliwości już w i nie bez właś­ pola natrafienia jedynie w tych średniowieczu na­ cmentarnego (np. przeniesieniu jest go w tej chwili m a t e r i a ł y historyczne nie dają nam informacji. doprowadziłby w Jeżeli do jakiś wraz taki stanowiska w nego materiałów, które zazwyczaj i w przenośni za „pogrzebane". w dwu drogą są w y n i k i uzyskane stwierdzają Fragment koronki ok. Szaflary. Fot. R. 6-krotnie Reinfuss. powiększony. cmen­ właśnie rowców, ale o zbyt dobrze o wypełnienie ściach o ocenionej luki składzie w wartości dotychczasowych rasowym dawnych naukowej, wiadomo­ mieszkańców Podhala. kwestią pologiczne dosłownie 3. tej uwagę. tych ryc. powie­ szczęśliwy odkrycia takiego k i e r u n k u tego Ostatnią godną wzmianki elementów odsłonięcia badanych brak e l e m e n t ó w d ł u g o g ł o w y c h ności błędu na nowe miejsce). Czy na Podhalu należałoby zwrócić chyba były istnieją używalności żadnych przypadek może austriackiego, a w i ę c biorąc, zachodzi,trudno gdyż sprawie za a dawna zresztą średniowieczne miejscowościach, stąpiło się sta­ Podhale. Teoretycznie pochówki od zmarłych b. zaboru nie m. i n . t a k ż e na (jak brak uważać Przekopywanie przykościelne grzebania tereny większego twierdząco. w s z ę d z i e też cmentarze można podhalańskiego, s i ę , ż e bez wypadnie cmentarnych a szczególnie pochówków, wysuwa zaobserwo­ wsiach antro­ raczej ogólnie znaczenie pierwszych prac wykopaliskowych w Dębnie uważane są dzić należy, te wstępie Badania podhalańskich ( n o r d y c k i c h ) , p r z y obec­ krótkogłowych, Oceniając archeologicz­ dynarskich. Nie chodzi tu o zbijanie rasistowskich koncepcji hitle- że spełniły artykułu, dały one próbnych i Szaflarach zadanie odpowiedź na stwier­ określone problemy szone przez p r o f . W ł . A n t o n i e w i c z a i p r z y n i o s ł y wskazania i przeciwskazania archeologiczne s z y c h prac, p r o w a d z o n y c h n o w ą w dziedzinie b a d a ń nad polską metodą sztuką do na poru­ pewne dal­ heurystyczną, ludową. PRZYPISY 1. 2 а к i A., Metoda w y k o p a l i s k o w a w badaniach nad p o l s k ą s z t u k ą l u d o w ą . P o l . Szt. L u d . V I , 1951, str. 163 2. A n t o n i e w i c z góralskie. Kraków 1928. Wł., Metalowe spinki �S z t u k ą l u d o w ą Sieradzkiego niewiele się dotychczas Z WYSTAWY zajmowano, nych pod gdyż Opoczyńskie WYCINANEK LUDOWYCH ludność siedlona, domy Ażeby W SIERADZU Sieradzu CIESLA-REWFUSSOWA sztuki zorganizowany pola w udało odszukać umiejących je Pomimo wykonywać udział zaledwie r,yc. / . ryc. 2. Wycinanka Wycinanka sieradzka, sieradzka, wykonała wykonała Marianna Majewska z Monie om. Bogumiłów. Józef a^Chaładej z Monie tjm. Bogumiłów, ryc. 3. Wycinanka sieradzka, wykonała Józefa ryc. 4. Wycinanka sieradzka, ivykonaia Józefa Dominiak KolasazZapusty z Bogumiłowa. Małej i Fot. gm.Charłupia tym terenie. i ożywić, jeszcze rozdano i pomocy, 7 artystek po­ St. Depta Fot. Sl. naj­ badań 13 kobiet potrzebny papieru glansowa- konkursie przysyłając Mała. na im w Vol. St. lot. St. zo­ i P.R.N. wstępnych różnokolorowego zachęty po­ proces 1951 r. k o n k u r s czasie wy­ na i W.R.N. w Łodzi terenowych nego. na czy czasie częściowo zamienione ludowej W m a t e r i a ł w postaci badaczy. W podtrzymać wycinanki. się atrakcyj­ Łowickie przyspieszyły artystyczną Kultury tak jak została a wojenne zanikania twórczość piękniejsze ZOFIA Sieradzkiego s t a ł przez W y d z i a ł w uwagę zniszczone, Zniszczenia stępującego regionów etnograficznym koncentrowało okupacji ligon. sąsiedztwo względem na wzięło konkurs Depluszewski. Depluszewski. szewski. Depluszewski. 227 �wycinanek, z zakwalifikował l,p Imię których na sąd konkursowy konkursową około i'nazuiisko Udział i jego 1. Józefa Kolasa Józefa Józefa Dominiak Chaładej Monice, gm. Józefa Balcerzak Monice, Ilość Muła w następujące nagroda kuiota I 250 zł 72 II 200 „ Bogumiłóuj 18 III 180 „ gm. Bogumiłów 18 gm. Bogumiłom III IV IV 180 150 ,, ., 150 „ pocieszrnia 100 ,, 1.210 ., M a r i a n n a Majeujska Monice, (>. Marianna ' • Mariana D z i g o r z e u i , gm. C l i a r l u p i a Mcnice, gm. B o g u m i ł o m ia Mała 31 1<) 227 Otwarcie wystawy nastąpiło w dniu 7 października ub. r. w muzeum w Sieradzu, k t ó r e na ten ryc. 5. Wycinanka sieradzka wykonała, Józefa ryc. 6. Wycinanka sieradzka wykonała, Józefa ryc. 7. Wycinanha-naklejanka ryc. #. Wycinanka sieradzka, sieradzka, wykonała, konkursie zestawienie: 51 5. Slipek wycinankarek przedstawia nadesłanych iliyciuanek Z a p u s t a M a ł a , gra. C h a i ł u p i a B o g u m i ł o m , gni. B o g u m i ł o m Witczak poszczególnych wynik iuieś i gmina 2. 3. 4. 150 wystawę. cel jedną ze nanek, k t ó r e Dominiak z Bogurniłowa. Kolasa tzw „Mazury", Józefa piio odstą- z Zapusty wyh. Chaładej Józefa z Monie Małej swych znalazły Fol. gm. Dominiak gm. sal wystawowych. s i ę na Sl. Charłupia się wyciwy- Deptuszewski. Mała z Bogurniłowa. Bogumiłów, Wśród wystawie, dadzą Fot. Fol. Fot. St. Z. St. Reinfussowa. Deptuszewski Deptuszewski. �I ¥ tttłtt r y c . 9. Wycinanka różnić dwa drugi 9) zwane są w ośrodkowym. Wśród motyw, (ryc. występowały męskich przez lub lud formie wykonała o szeregi lub form jak postaci „chłopoki", górą typu jednej ośrodkowego z wycinankarek klejanek łek to wykonanych nalepionych mniejszego. wycinanki na Z tzw. z być siebie „kwiatki" od dla według kolorowych tego za­ informacji postaci na- papierowych w kó­ największego rozwinąć się ko­ wycina­ do miały coraz najstarsze koliste jednobarwne, k t ó r e p o c z ą t k o w o grubo cięte, skromnie a ż u r o w a n e , o prostej opartej na go złożeniu zróżnicowanie były kompozycji elementach geometrycznych. W y c i n a n k i rodzaju wojennym zostały opublikowane przez J . w Kamińskiego okresie (pt. te­ między­ „Wycinanki sie­ Wśród materiałów nadesłanych starszych w y c i n a n e k przez (gm. nawiązują W i dalszym Sieradzkiem n i e k t ó r e prace w y k o n a ­ Józefę swym „cackami" „udrobniać się" były „księżycowe tzw. ozdobione na Wycinanki Chaładej dwa rozwoju lub wycinanek można by nazwać gęsto czyli, jak tego r o d z a j u obok Prócz w nich w sposób elementy r o z c h o d z ą się tu nanki (ryc. występuje wyraźnie gdyż jeden poszczególne ś r o d k a do zaś, bardziej brzegu wyci­ rozbudowanym, wyodrębniona są części narożnikowe Osobną zwane tu część środkowa różnego koncentrycznie na nadesłała technikę, wycinanki-naklejanki, robione w koloru i siebie jedna z Bogumiłowa. 1). stanowią „mazury", wycinanek kurs (ryc. grupę ten ( r y c . 7). tylko „mazurów" na sposób, wielkości autorka, nie kilka się na Józefa znające konkurs że nakleja „Mazury" Inne wycinankarki, kon­ Dominiak również dały wśród na kolistej, umieszczo­ „księżycami". konkurs ( r y c . 2). W wycinanki typu roślinne Józefa okresie np. Wycinanki z innych stwa do stosowane są razie „mlecze" wyko­ gdyż życowe" (ryc. metryczne sieradzka traca elementy geometryczne na z wowym motywów często bardziej rzecz k o m p o z y c j i roślinnych. występowały coraz W materiale wycinanki z zaznaczonymi ż y ł k o w a n i a m i z (ryc. s ó w , drzew iglastych, n i e k i e d y w ten s p o s ó b rogach chołkami ku wycinanki środkowi, drzewka o wiącego centrum podstawie i motywy 3, 4), wychodzącej nimi z kło­ ułożonych, są wierz­ znajdują kwadratu się stano­ wycinanki. Obok motywów się obecnie między zło­ wysta­ motywami drzewka zwrócone zaś za­ w geometrycznych i roślinnych wycinankach z w i e r z ę c e , j a k np. sieradzkich l i s k i czy p i e s k i spo­ również biegnące Polski 2), o żeby zestawione z odpowiedniki my formy podobień­ jak „ko­ koliste „cacuszka księ­ kwadratowe zaznaczonym takie kompozycje środku tu wycinanek i "zyńskich tylko pozycyjnych nowiły ryc. (silnie tradycyjną się coraz r z a d z i e j , wystawa wyklejane dekorację być przyczynią ozdoby tego może, się że do są ze sobą o motywach for­ opo- założeniach ś c i a n a c h i tragarzach Obecnie opo­ do f o r m zaakcentowany środek podobnie jak dawniej powały. sieradzka 4) n a w i ą z u j e w najogólniejszych Naklejano je na deski 3 lub znajdują widoczne porównujemy starsze. N o w s z a w y c i n a n k a geo­ narożach regionu podobieństwa wtedy, gdy (np. i wśród Wskazane roślinnych że wycinankami najwięcej ( r y c . 1), czy w r e s z c i e w i e l o k o l o r o w e „ m a z u r y " ścisłe „źgało" i z tego p o w o d u , wykazują czy silnie ich czerwonej, jest bardzo d u ż o roboty. z o k i " o u k ł a d z i e p a s o w y m czy Wycinanki wycinanka mocnych, opoczyńskich. Zarówno jednak głównie kwadrato­ tak zanikają sieradzkie stron i przyrodzie. Dzisiejsza ale „mazury" czyńskiego. t r a k t o w a n e na abstrakcyjny, oczy. Dziś ośrodkowego koliste geometrycznych motywy bardziej siebie wycinanek siebie motywów również zaczynają formie mówią, wykonała niebieskiej, zwane w obok tu zdaniem utrzymane w barwach ostrych, np. zielonej, tę twierdząc, ż e dzisiejsze p a p i e r y s i ę do tego c e l u n i e n a d a j ą , wycinanki nabierające tyka występują i brzeżna, a w k w a d r a t o w y c h specjalnie zaakcentowane przy ich w y k o n y w a n i u f o r m b a r d z i e j z b l i ż o n y c h do s p o t y k a n y c h w na ośrodkowego od 5), w d r u g i m Bogu­ n a n e przez J ó z e f ę C h a ł a d e j ( r y c . 8), p ó ź n i e j że typu promienistym, z „cacuszkami" z M o n i e (gm. B o g u m i ł ó w ) występują listków Depluszewski. zasadnicze u k ł a d y k o m p o z y c y j n e , z k t ó r y c h w Dominiak cacuszka" obwodzie międzywojennym żonych St. po o b w o d z i e w y c i n a n k i , czy p t a s z k i , czego p r z y k ł a ­ d e m j e s t i n t e r e s u j ą c a w y c i n a n k a w y k o n a n a przez l a u ­ reatkę konkursu Józefę K o l a s ę . Ta sama a r t y s t k a wplata chętnie w swe wycinankowe kompozycje p o s t a c i e l u d z k i e w f o r m i e b a w i ą c y c h s i ę d z i e c i ( r y c . 6). Monie ( s u b t e l n i e ć ) . Przez p e w i e n czas m o d n e nymi kółeczkami, we. n a k o n k u r s , do t y c h M a r i a n n ę Slipek i J ó z e f ę Balcerzak z Bogumiłów) miłowa. w Fot. m a j ą za m a ł o „ r a ź n e " k o l o r y . „ M a z u r y " m u s z ą b y ć radzkie"). ne z Bogumiłowa. Wśród powstają­ Spotyka się tu formy miały Dominiak w o k ó ł izbę. liste i k w a d r a t o w e . Punktem w y j ś c i o w y m nek takie, naklejone szesnastokrotnym daleko w i ę k s z e i tematów. jako ludzkich ośrodkowych, cych przy ośmio- względnie papieru, w y k a z u j ą układzie Wycinanki obiegających motywach o Józefa pierwszych, kobiecych. „kozoki" fryzów Wycinanki równo „kozoki", typy: jeden s t a n o w i ą w y c i n a n k i pasowym, jedyny sieradzka kom­ i rogi). „mazury" izby sta­ sieradzkiej. podtrzymujących rodzaju spotyka urządzony konkurs utrzymania dawnego zwyczaju. U c z e s t n i c z k o m k o n k u r s u z o s t a ł r o z d a n y szereg gród z funduszów Charakter raczej Wydziału symboliczny Kultury na­ Łodzi. nagroda ustalona w wysokości 100 zł przez Z a r z ą d W o j e w ó d z k i Związku Samopomocy Chłopskiej nagrodę w miała W.R.N. w Łodzi, k t ó r ą to p r z y z n a n o J ó z e f i e C h a ł a d e j za j e j w y b i t n ą p o m o c p r z y organizowaniu konkursu. �Z W Y S T A W Y POKONKURSOWEJ W ŁUKOWIE ROMAN Dnia kowie 14 p a ź d z i e r n i k a pokonkursowa Wydział Kultury wyroby ludowego kowskiego, W W.R.N. w zorganizowana Lublinie. Wystawa rzemiosła artystycznego głównie tkaniny i (naramienne stroju kobiecego, rypsowym i wykonane na białej lnianej osnowie. W ś r ó d wyraźnie dwa typy: charakteryzowały z objęła się noszone były jako młodszy. (ryc. doskonały wykonany pod łóżka. Wśród względem około Adamczykową r. z kilimów używa­ wyróżniał kolorystycznym 1880 przez Wojcieszkowa. stary nieżyjącą już Zeszyty on tzw. czarno bardzo Typ 1) na splo­ na zapasek w y r ó ż n i a ł y s i ę wąskie okaz nakrycia część tkanego farbowanej i jako tkaczkę pasiaka lub starszy paski ne ceramikę. fartuszki) z d w ó c h p ł a t k ó w p a s i a k a l u b rzadziej k r a c i a k a przez p o w i a t u łu­ dziale t k a n i n obficie reprezentowane zapaski tom 1951 r. o t w a r t a z o s t a ł a w Ł u ­ wystawa REINFUSS starszy w barwach raczej s p o k o j n y c h c i e m n y c h (czarny, c z e r w o n y , c i e m n o ­ zielony, szymi intensywny akcentami prążków. z niebieski) w Kolejność postaci następujących drobnymi odmianami trudne nych do uchwycenia jako przerywanych pasków fartuchy czy po sobie zachowana, raporty. kilkanaście biegnie poziomo w y r ó ż n i a j ą c a barw tworząc sem środek w stosunku wiązki jest długie, W zapaskach używa­ cm od kraju dolnego s i ę k o l o r y s t y c z n i e szero- kci na 10 — 15 c m w i ą z k a b a r w n y c h p a s k ó w symetrycznie jaśniej­ wąziutkich do paska ułożonych środkowego. zaakcentowany jest Cza­ jasnym prąż­ k i e m p o w s t a ł y m przez p r z e w l e c z e n i e i g l i c ą g r u b e j nitki ( r y c . 2). T a k i e same p r ą ż k i p r z e w l e k a n e s ą t e ż w k i l k u ­ centymetrowych części Odmienny ramienne tła odstępach o wyraz plastyczny szerokich rozdzielonego nych między paskami pozostałej pasiaka. wiązkami asymetrycznie. zapaska niec): mniej wykonana posiadają więcej pasków Przykładem przez tło jej s t a n o w i ą Adelę zapaski 6 cm barwnych ułożo­ takiej tkaniny Jabłońską (wieś pasy p o m a r a ń c z o w e na­ pasach jest Jele- szerokości o k o ł o 6 c m , w i ą z k i z a ś s z e r o k i e na m n i e j w i ę c e j 12 c m złożone były z powtarzających go, czerwonego, się kolorów: amarantowego, zielonego, przy czym widoczna b y ł a powania barw różowy ciemny Najnowsze zapaski, pasy prawie jednakowe, mane w żywych pewnej Od jasny żółtego, tendencja o d c i e n i a m i (np. c z e r w o n y , i różowy niebieskie­ różowego, obok do siebie). tzw. „krakowskie", szerokości barwach, co około nadaje posiadają 4 cm, utrzy­ zapasce cechy jaskrawości. zapasek rypsowych odbiegał techniką wyrobu f a r t u c h w y k o n a n y o k o ł o r. 1900 przez M a r i a n n ę z gru­ amarantowy, Wojcieszkowa. Tkany on b y ł splotem Świder płótna przy i z a s t o s o w a n i u l n u i w e ł n y z a r ó w n o w w ą t k u j a k i osno­ wie. Kolory przeważały ciemne: czarny, czerwony, z i e l o n y , p o p r z e g r a d z a n e o d czasu do czasu s u b t e l n y m i prążkami W barwy białej lub żółtej. d z i a l e t k a c t w a p r ó c z zapasek w y s t a w i o n e tzw, „ k i l i m y " , t j . d u ż e p r o s t o k ą t n e płachty były zeszywane ryc. ] . Jeleniec Fragment pasiaka pow. Łuków. ryc. 2. Fragment Adelę Jabłońską, pasiaka Jeleniec wykonany wełnianego pow. Łuków. przez Adelę Fol. R. Jabłońską, Reinfuss. wykonanego Fol. R. przez Reinfuss �ryc. był z 3. Schemat dwóch wym w około 3 płatów pasy cm, w prążkami gładzonych na pasiaka tkanego mniej więcej kolorach: towym, niebieskim mi zdobień splotem jednakowej żółtym, i zielonym koloru siwakach wykonanych przez rys. Anna Szymczyk. fioletowym, rozdzielonych żółtego i rządko­ szerokości grana­ wąziutki­ czerwonego. Nowsze dem może należał kilim cieszkowa wykonany utrzymany ciemno zielonym, szej produkcji posiadają też w stosunku wiązki do przez w Pelagię powtarzających Kulpę się z szerokich pasów składające układanych paska się w biegnącego Woj- najnow­ jednobarwnych z wąskich sposób grupy kolorach bordo i granatowym. K i l i m y obok różnobarwnych, 10 — 12 c m . D o tej pasów wego Przykła- tła być tkanina rozdzielone wiązkami z wykonana barwnymi Łukowa. przez Kazimierę 15 cm pasy b r ą z o ­ symetrycznie komponowanymi dochodzącymi do 20 cm szero­ kości. W kilimach, podobnie jak i w n i e k t ó r y c h nowszych z a p a s k a c h , w i d o c z n e j e s t d ą ż e n i e do barwnych w tworzyły ten łagodne o d c i e n i te^,o sposób, by w przejścia samego układania niektórych powstające koloru wiązek partiach z różnych (np. j a s n y r ó ż o w y , ciem­ ny r ó ż o w y , czerwony, bordo). symetryczny pośrodku. tu Jaroszewicza S i e r o c i ń s k ą , p o s i a d a j ą c a s z e r o k i e na k i l i m y b y ł y raczej m n i e j b a r w n e , t k a n e w pasy znacz­ nie szersze, w a h a j ą c e s i ę od Kazimierza Mniej licznie na wystawie ny w r. 1949 tło białymi Z tkanin wetę pasiastych reprezentowane kraciaste. Jeden w ś r ó d przez posiadał żółte żonych od kilimy Stefanię w kratę Popek z z tka­ Wojcieszkowa, czarnych pasów obrze­ prążkami. p r z e t y k a n y c h pokazano na lnianą były nich, w żółty deseń w y s t a w i e ser­ wykonaną przez Adelę Jabłońską. Niektóre v/ tkaniny związku z Jeleńca (tzw. Na samodziałowe kobiecym składał z roślinnym, szarfami z kolorowych Spódnica koszuli, elipsowatymi p r z o d z i e g o r s e t u po z Strój obu była z czepeczka białym czarnego rzadkimi gor­ kaletkami. stronach z a p i ę c i a wyszyte szklanych zrobiona były pochodzący zahaftowanymi płóciennej aksamitnego były wystawione ubiorem. się z tiulowego w ą s k i e g o półczepka) haftem setu z koralików wełniaka dwa motyle. w pionowe pasy, a fartuch w poprzeczne. U b i ó r k o b i e c y z W o j c i e s z k o w a składał w lonej w ny się drobną z ornamentem Jaroszewicza Reinfuss. z gładzo­ Łuko­ czarną i tkaną osnowie wątkiem z lnu nakrywał rypsu drobne w w drobne natowego tle na spódnicy z pionowe czerwonym, tkanej cienkiej na W spódnica koloru tkana zie­ samodziałowej, baweł­ czarno. pasiastego paski. uwagę głowę tle, w e ł n i a n e j z czerwonej poprzeczne paseczki chustki białym farbowanego fartuch zwracała na na kraciastej spódnicy kobiecym ryc. 4. Naczynie gliniane siwe nym wykonane przez Kazimierza wa. Fot. R. samodziałowej bluzki kratkę na z kratkę Przód wełnianego innym ubiorze samodziałowa zielonego splotem i gra­ rypso- �ryc. 5. Schemat wym o zdobień wątku wełnianej z fabrycznej Koła Młodzieżowego dług starego w z o r u z r. poprzednio polewanych cienkiej osnowie. S p ó d n i c a spół niana na naczyniach wełenki w w 1875, Woli Drugim stawie w stanęło jak i wspom­ czerwona spódnica z samodziały Kurpianek. r e p r e z e n t o w a n y m d z i a ł e m na było Glinnego Wyroby garncarstwo. garncarzy, a Matysiak gm. Kazimierza Do częściowo naczynia czerwony. W ś r ó d naczyń zdobione z naczyń były dzielą gliny wzorem powierzchnię pokrywają się (ryc. na o czerwony motywach Wśród cza, p o s i a d a j ą c e o rytą jako szeroki linią też 8). geome­ Niektóre z pasek pobiałki zyzgzakowatą. Gatunek rodzaj szkliwa nieco lepszy Jaroszewicza. na przez niemal bądź po­ z gliny wypa­ wzorami białej sposób małych dla dzieci. roślinnych 6 i 7), pokry­ paska w pobliżu naczyń znajdo­ wyginanych naczyniek Wyroby brze­ ryc. 6. Garnuszek polewany przez Kazin ierza Jaroszewicza i. glazurowany z Łukowa. Fot R. wykonany Hcinfuss. przezna­ Jaroszewi­ dekorację świadczącą o uzdolnieniach autora, raczej m i e r n e . ten o faliście ilość zabawki plastycznych wąskiego w doniczki i znaczna na są (ptaszki) (ryc. zdobionych garnki, gach, m i s y czonych ozdobę (ryc. zdecydowanie geometrycznych, ( r y c . 5) l u b z w i e r z ę c y c h w a ł y się nim gliny, pobiałką Powierzch­ Rzadziej n a wykonane zdobione wane glazurą, z w y j ą t k i e m dna. b i e g n ą c ą na używanej jako mniejsze znajdowały Całą się o r n a m e n t Jaroszewicza kolor polewy z posiadały brzuśca, 3). Naczynia lanej wykonanym część również ornamentem oraz kompozycje w układzie poziomym, bądź pionowym. loślinny trycznym nich górną Stęp­ powstałym ( r y c . 3) i r y t e m . wierzchni s i w a k ó w widuje zdobione były Szymczyk wypalanej siwych miejscowe w y g ł a d z e n i e naczynia równolegle naczyńka rys. Anna Kazimierz i Jan się dzbanki, g a r n k i z uchem, misy, doniczki. nie gających z Łukowa, Wojcieszków). Jaroszewicza glazurowane kolor Jaroszewicza wy­ d w i e g r u p y : n i e p o l e w a n e n a c z y n i a s i w e ( r y c . 4) na Kazimierza konkursu mianowicie: oraz Jan (Glinne, przez niż w w y r o b a c h bogaciej Jaroszewicz z Ł u k o w a niak we­ Łukowie trzech ba­ Osowińskiej podobnie bawełniana stroju na ta, s k o p i o w a n a p r z e z ze­ w czarną kratkę, przypomina żywo niektóre używane wykonanych pod względem Wykonane szorstkiej, n i e r ó w n e j s ą one powierzchni, cienką o słabym, matowym technicznym z gliny są piaszczystej glazurę posiadają połysku. N a c z y n i a Jana M a t u s i a k a ( r y c . 8) r o b i o n e s ą z g l i ­ ny wypalanej (jasnej które w lub z na kolor ciemnej) naczyń nierówną plamy o zacierających Wśród należy brzuśca, niskie bez Г naczyń mienić zazwyczaj naczynia pękate o garnki Nie­ polewą się kontu­ i górną ze­ uchem. przez pięknie oraz m a ł e zieloną wnętrze z wykonanych dzbany ucha, doniczki wraz brązowej bladozielonej. są żółto-brązowe część o polewie pokryte rach. Glazura p o k r y w a wnętrzną czerwony względnie z Matusiaka zarysowanej uchami dzbanuszki i wy­ linii smuklejsze i naczyńka w y r a b i a n e j a k o z a b a w k i dla d z i e c i . N a c z y n i a swe zdobi on g ł ó w n i e obie­ rytem w postaci k i l k u linii prostych ryc. 7. Miska polewana i glazurowana. Jaroszewicz, Łuków. Fol. R. Wyk. Kazimierz Reinfuss. �ryc. в. Schemat Rys. Anna Szymczyk zdobień stosowanych na naczyniach gm. W y r o b y trzeciego z w y m i e n i o n y c h na w s t ę p i e carzy, Jana S t ę p n i a k a r ó w n o pod względem do Matusiaka. naczyń na k o l o r c z e r w o n y oraz wewnątrz ( r y c . 9), z b l i ż o n e formy wypala i pokrywa w górnej polewą w kolorze garn­ s ą bardzo j a k i sposobu Stępniak polewanych przez Jana Matusiaha z Glinnego, Wojcieszków. za­ wykonania Na konkurs sze smuklejsze z uchami swe wyroby lub części brzuśca ła jasnobrązowym lub j a s n o z i e l o n y m . G l a z u r a jest c i e n k a , o m a t o w y m p o ł y s k u . wykonał i bez. przysłał misy oraz Trzeci dział wie swe pobiałką zdobi pisanki Stępniak rytymi dooko­ niepolewane dzbankowate Prócz bez zgromadzonych czarnym lub czerwonym siwe, ucha. na techniką wysta­ woskową przez S e w e r y n ę Ś w i d e r . P i s a n k i te o z d o b i o n e brązowym, naczyń naczynia naczynia wykonane (wyż­ garnki biegnącymi nasady szyjki. też eksponatów stanowiły dzbanków brzuścach), paskami nieco p o n i ż e j czerwonych garnki, o szerokich Naczynia malowanymi brzuśca, o n d w a rodzaje i niższe s ą na wzorem tle białym 0 m o t y w a c h g e o m e t r y c z n y c h , r z a d z i e j r o ś l i n n y c h ( r y c . 10). Kompozycja tego w z o r u opiera się najczęściej na po­ dziale p o ł u d n i k o w y m , p r z e d z i e l o n y m c z ę s t o p o z i o m ą l i ­ nią biegnącą w miejscu D a l e k o rzadszy jest największej podział bryły szerokości na n i ą p r z e c h o d z ą c ą przez b i e g u n y i w y p e ł n i e n i e łówek oddzielnymi motywami Wystawę w Łukowie, eksponatów i zawężenia wie miejscowości, mimo niewielkiej względem organizacji ka praca akcji należy dzi za takiin terenie się tam i urządzić wych od strony Wszel­ trudna konkurs reprezentujących rzemiosła i nosi wysiłkom wystawę zawierającą eksponatów ludowego opracowany artystycznego. jest zorganizować zaled­ przedsięwzięcie nieujęty p i o n i e r s k i e j . Fakt, że d z i ę k i udało wej etnograficznym, ludowego rękodzieła na po­ ilości do p a r u udane. Podlasie s t a n o w i t e r e n b a r d z o s ł a b o pod tych roślinnymi. terytorialnego uważać jajka. dwie polowy l i ­ sztuki sporo jest ludo­ wartościo­ tamtejsze artystycznego, cechy grupy lu­ tradycje dużą za­ s ł u g ą z a r ó w n o c z y n n i k ó w , k t ó r e o r g a n i z o w a ł y to przed­ sięwzięcie z ramienia Ministerstwa 1 W.R.N. w Lublinie, jak zek zrealizowania i osób akcji na Kultury które bezpośrednio w i spadł Sztuki obowią­ terenie. W z w i ą z k u z k o n k u r s e m r o z d z i e l o n o m i ę d z y uczest­ rvc 9. Dzban Jana Stępniaka 58 rys. częściowo glazurowany, wykonany z Glinnego gm. Wojcieszków. R. Reinfuss. 10. Pisanki wykonane przez Sewerynę przez Fol. ników oraz Świder szereg nagród pieniężnych udzielonych przez Dep. P o l i t y k i K u l t u r a l n e j M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki Powiatową Radę z Wojcieszkowa pow. Narodową Łuków. Anna w Łukowie. Szewczyk �WYSTAWA SZTUKI I RĘKODZIEŁA LUDOWEGO HELENA W y s t a w a Sztuki i Rękodzieła Ludowego, w krakowskim Pałacu staraniem W y d z i a ł u nić miała ściśle kreślenie jej dawnego we zadanie, sztuki dorobku wystawy z nej wypożyczone (Muzeum objazdowej ry zorganizowanej przez uzupełnionej licznymi i Sztuki, cymi z konkursów W.R.N. w czyzny. Jednym sztuki Krakowie, z oraz okazami Kultu­ pochodzą­ wystawy było również dzisiejszego życia czy to i Żywiec­ ludowej przez w czy też projektowaniu rowie wystawy hafciarstwa, galanterii wzorów na sztuki Wystawa do przemysłu. ludowej obejmowała krakowskiego, ludowe, zakresu: znajdują zastosowanie artystycznym. zasadniczo którym W ramach hafty, wyroby szkle i r z e ź b a Rewelację malowanki eksponaty z kolei te z w wystawy z skoncentrowano Powiśla mieszkalnych tkaniny ceramika, obrazy stanowiła sala Dąbrowskiego. zawierająca W przez kobiety okolicy wiejskie. o tematyce g ł ó w n i e roślinnej, p i ę k n e racyjności i baczniejszą i Ży­ się drzewie. wystawy z znalazły drzewa, bogactwie w kolorystycznym uwagę. Dostarczyć one swej mogą, jako upodobaniom, przemysłu tekstylnego. Pierwsze p r ó b y rodzaju podjął już Instytut Wzornictwa w Warszawie. Na wystawie malowane ręcznie wiśla drukowane lub ponowanych. przez Wypadły znalazły kobiety według one na p o k a z a n o w r. 1948 na bliskie dla się nader w zakresie tylko rzeźba pełna, wykonana pow. Żywiec. Fot. St. jedwabie Po­ kom­ pomyślnie. rękodzieła przez aktualnych przez Jó­ Deptuszewski. stać swe założeń, wzorem artystycznego elementy ale zbliżona dekoracyjne, może doskonałości się jest zdobnicze nie do niejednokrotnie wykonania i opracowania materiału. tego Przemysłowego Dąbrowskiego ogół na deko­ wzorów w z o r ó w przez n i e Sztuka ludowa polska, k t ó r e j plastyczną z ryc. 1. „Żniwiarka", zefa Hulke z Łękawicy wnętrza zasługują wiele tej Malowanki naszym estetycznym zwłaszcza ca­ województwa z a c h o w a ł s i ę po d z i ś d z i e ń z w y c z a j m a l o w a n i a izb tzw. elementy t e r e n y Podhala, P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o wiecczyzny. na w z wreszcie ł e j P o l s k i ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m u w a g ę na Organizato­ pokazali, w j a k i s p o s ó b przemyśle rodzaje ludowych przykładach czy po­ przestawie­ artystów skórzanych drewnianej, współczesnym udział szeregu wyrobów tradycyjnej we przez pod­ z nie t r a d y c y j n e g o r ę k o d z i e ł a l u d o w e g o na n o w e produkcji, przez celów trzebami za­ produkcja mu­ urządzanych sztuki nasze wystawy Ministerstwo Podhala związania nowe ludowa najnowszej, skład terenach możliwości na że Przemysłu na kreślenie obecnie bowiem, daw­ Działu ludowej się swoich i w odpowiada Okazuje Organi­ dla krakowskich Narodowego) pytanie. pod­ z postaci e k s p o n a t ó w w c h o d z ą c y c h krakowskiej, speł­ się eksponaty Etnograficznego Artystycznego Muzeum w dzisiejszą. złożyły r. zestawienie odpowiedni który zeów 1951 było przez produkcją zebrali ludowej którym ludowej z a ł o ż e ń m a t e r i a ł , na sztuki urządzona wrześniu Kultury W.R.N. w Krakowie, określone żywotności zatorowie Sztuki BLUMÓWNA Jeśli dawnych jednak produkcji, nie istotnych różnorodnej wspaniałą twórczość wym pamiętnej wystawie też w dodatni określenie stosunku jako zalecać jakichś wzorów praw gdyż doprowadziłoby cech swoim nakazie p a m i ę t a l i jej o ludowych, można nych i jednolitvch, zumienia chodzi wytworów wynik. wytwórczości charakterze. O niezmien­ to do niezro­ ludowej tym do nowej tak podstawo­ organizatorowie wystawy, stąd �VI P O W O J E N N Y KONKURS SZOPEK K R A K O W S K I C H ZOFIA ryc I. Szopka wykonana Morysa. Dnia czajem, Fol. 22 g r u d n i a Miasta szopek W b. r o k u nany. Wśród z rokiem 34). Dyrekcję szósty Fot. wykonana zwy­ Muzeum Hi­ powojenny ubiegłym kon­ wystawionego ujęciem. w więk­ do k o n k u r s u szopek (w ub. Jedynie dwie innym notujemy P o z i o m p r a c j e s t na szopek p r z e w a ż a ł y , pięciowieżowe. reszty przez Krakowa, porównaniu 26, w ud Dudzika. 3. Szopka krakowskich. szą ilość z g ł o s z o n y c h i Zdzisława ryc. 1951 r. o d b y ł s i ę d o r o c z n y m zorganizowany storycznego kurs prziz R. Reinfuss. roku jak ogół roku wyrów­ corocznie, trój- szopki w y r ó ż n i a ł y Jedna s t a n o w i ł a zeszłym „modelu" ryc. Antoniego nowiąca szopki F. jedno pięć wież, z p o m a l o w a n e j na sklepieniu części z Barbakanu. tektury pod Połączenie Krakowa częścią środkową względem lakteru szopki w ciepłym c z e r w o n o , z a ś na środkowej trzy elementów z w rezultacie krakowskiej. Druga niższą mi znajdowały kopuł nakrytą wspartych na umieszczoną zostały schodki. i wyklejona kopułą. czterech w Podstawę w filarach. części zaś w wieża­ w Przed stożkowatymi lub wśród Pozostałe szopki kle, szopki ś r e d n i e j duża nie roku. odbiegały w Najliczniejsze wielkości, wykonanych p i ę c i o w i e ż o w a , ze szopkarzy, Morysa, jak Antoniego Zdzisława Wojciechow­ Władysława Turskiego, innych. dwie nagrody otrzymali: Morys (ryc. Zdzisław 2). D u d z i k konkursie szopkę zeszłoroczną, którą j e j d u ż o b a r w n o ś c i , poza t y m wadził do fragmenty kowa stapiając szopki je znalazły sposób, zaś się Ściany że w jego wieżami z wykusze szopki i mur podparte są w szopce autora, k t ó r y w wypełnienie są ciosów, „kamiennymi" 1949 roku w u tyl­ menty (np. wykusze i przypory) przedstawień ku­ z a p o ż y c z a ć i i n n i szopkarze. ten dołu sumiennych stworzył nową for­ ją i udosko­ nala, p r z y c z y m n i e k t ó r e z a s t o s o w a n e przez n i e g o i jedna wa­ przyporami. bardzo m ę i o d tego czasu k o n s e k w e n t n i e r o z w i j a mo­ naro­ z murów oklejone dużych Kra­ całość a środkową przeniesione no­ wpro­ krakowskich. Na wieże z na starego jest Du­ przed­ harmonijną bocznymi Sukiennic naśladują narożniki architektury umiejętnie pomysłowe przestrzeni m i ę d z y welskich. kon­ spotkaliśmy studiów małych Tarnowskim, konkursu zwy­ kilka daszkami nie b r a l i u d z i a ł u w Ludwika, i wziętym lub barokową są i Franciszkiem tych, poza t y m do są od przez m ł o d z i e ż ) sceną kryte nakryte były, jak typie trzy przeważnie wo o k l e i ł n a d a j ą c Bardzo sta­ 1948 wielkości po posiadają środkowe Mitką Zygmunta s t a w i ! na żach żółtym mają a ( r y c . 1) i W a c ł a w szeroką kolorze średniej boczne a roku Szopki uczestników Rutę w dwupiętrowe wybitniejszych Pierwsze dzik Reinfuss. konkursu Szopka D u d z i k a j e s t w y n i k i e m o g l ą d a m y co (przeważnie skiego, tywem „posadz­ z trójwieżowe Wacława Tadeusza Wacława R. ostrosłupowymi. Stefanem kursie, przez Fot. którzy już i w zeszłym roku postaci zbudowane pokrywała szachownicę część Przed środkowej szopki dwie brązowym. które ko utrzymana zakończeniach, płaską cha- posiadała się dwie niskie p r z y b u d ó w k i wnękę ka" jednolitą, szopka kolorycie, wieże narożne o iglicowatych środkową, całość pozbawioną których szopki archi­ zaprojektowaną architektonicznym żóltobrązowym wzięte zabytkowej nowocześnie dały łukowatym wieżyczki lub kopułą. Małe Dudzika, z dykty znanej zakończenia gotyckie, wszystkich wykonane wykonana Solowskiego. 1 — 4) Poza KURKOWA d o s t a r c z o n a przez R y s z a r d a K i j a k a , (ryc. s c e n o g r a f i c z n e g o , z t y m ż e a u t o r d o d a ł po b o k a c h d w i e zakończeniach Szopka przeróbkę wieże mariackie o gotyckich 2. Wojciechowskiego. kiełkowych, się przeróbkę piętrowego R. Reinfuss. przez BARBARA zaczynają od ele­ niego �at D r u g ą z d w ó c h p i e r w s z y c h n a g r ó d o t r z y m a ł laure-. skonalenia s w y c h prac, zeszłorocznego przyszłość. konkursu, W a c ł a w Morys. Szopka jego { r y c . 2) ś r e d n i e j w i e l k o ś c i , posiada trzy w y s m u k ł e wieże (boczne kończona w charakterze gotyckim, barokową kopułą), środkowa przestrzeń między jest nieco pusta, mimo ż e autor stara s i ę j ą dwoma czworobocznymi siada galeryjkę Pewną z szeregiem nowością wprowadzenie wieżyczkami. (przyjętą Na tychczasowej zapełnić Dudzika) „ezenekierowskiego", w jest szopkarstwie sów wykuszy. mające dycji D r u g a nagroda z o s t a ł a p r z y z n a n a A n t o n i e m u Woj­ wieżach. ciem Mimo wprowadzenia nie robi w r a ż e n i a posiada silnie poziomy, ne i dość elementów przeładowanej. zaznaczony nad drugą nadają całość daszkami wnęki całości udało podział na wyróżnienie zasługuje gotyckie, zamierających wypowiedzenia się tra­ niewątpli­ plastycznym i twórczość wiązać z ży­ Szopkarstwo krakowskie stanę­ się znaleść zastosowanie Byłoby to odpowiadające możliwe przy d a l s z y m nowym zeświec­ c z e n i u szopki, k t ó r a przerobiona na k u k i e ł k o w y teatrzyk szopka wy ośmiopromienna wypełnia gotycka gwiazda. któ­ i przedszkolach się rozpowszechnić dając wiele w radości świetli­ dzieciom, a autorom z a p e w n i a j ą c zbyt dla i c h prac. umiesz­ Miejsce ściana szczytowa typ szopki m ó g ł b y cach zaś środ­ k o w a barokowe. N a s z c z y c i e ś r o d k o w e j w i e ż y jest O r g a n i z o w a n i e konkur­ dostosowany do w y s t a w i a n i a b a j e k dla dzieci spotka­ T u r s k i e g o (ryc. 6) z trzema w i e ż a m i , r y c h boczne p o s i a d a j ą z a k o ń c z e n i a wieżami tzw. powstania ł a b y s i ę n i e w ą t p l i w i e z ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m . T a k i no­ innych Władysława czona do typu możliwość podtrzymanie aktualizować. do­ lekkość smukłość. Wśród form n o w y c h . zarazem t ę t r a d y c j ę potrzebom. umieszczo­ pewną i stano­ od nagradzaniu nawiązujących krępuje możności od na ł o b y na gruncie o wiele mocniejszym, gdyby dla szopki A r c h i t e k t u r a szopki wąskimi z a ś trzy, coraz to w ę ż s z e jedna różnorodnych dekoracyjnych na w i e i s t n i e j ą c y m w ś r ó d szopkarzy talentom powinno skomplikowanych jest j e d n a k ż e k t ó r e musi o d s t ą p i ć polegającej co na celu i danie c i e c h o w s k i e m u (ryc. 3) z a s z o p k ę d w u p i ę t r o w ą o trzech i polityki przede w s z y s t k i m szopek po­ kolumienek. szopek ta u z a l e ż n i o n a w i s k a j u r y konkursowego, nimi piętrze drobnych z Przyszłość za­ co stanowi d o b r ą p r o g n o z ę Podobno p e w n a a k c j a między z kierowania cztero­ szopkarstwem w c e l u takiego w ł a ś n i e została przez po­ orga­ ma oknami, p o d c i ą g n i ę t a do w y s o k o ś c i kopuły. W na­ nizatorów rożach D u d z i k a przy­ domieni w ostatniej c h w i l i o n o w y c h w y t y c z n y c h kon­ była kursu nie zmian w gotowych Turski wprowadza pory. S z o p k a Turskiego za z wzorem roku 1951 znacznie lepsza od tej, k t ó r ą p r z e d s t a w i ł w r o k u poprzednim. Należało by jeszcze w s p o m n i e ć o pojawieniu przy się piętrowej, kowych sława p ł a s k i e j , z trzema n i s k i m i w i e ż a m i kopułach wykonanej przez Tegoroczny technice w ce, dwu­ koncepcji które Szopka lipanowicza. wykonana przez do Zygmunta Fot . R. Reinfuss. ryc. mało wykazał wytworzenie właśnie modelem nowego teatrzyku k u k i e ł k o ­ byłaby szopka ż ó ł t o b r ą z o w a moim zdaniem (ryc. 4). D z i ę ­ rzutowi poziomemu posiada świad­ ż y s e r o w i d u ż e m o ż l i w o ś c i w operowaniu lalkami, drob­ ciągłego Ludwika, 6. żadnych konkursowy ona bardzo dobre w a r u n k i „ k o m u n i k a c y j n e " d a j ą c e re­ wież) zmierzający sąd ani ne i wysiłek zadatki n a k i swemu rozbudowanemu żad­ wować }c- 4. posiadają wego. T a k i m c z ą one, ż e u p e w n e j grupy szopkarzy daje s i ę zaobser­ rozwój a zbyt Mieczy­ szopek, w y k o n a n i a c z y zdobienia, niemniej również typu szopki w postaci ś w i e c k i e g o d a ł nam w p r a w d z i e ogólnej wprowadzenia już szopkach, rozdawaniu n a g r ó d wspomniana w y ż e j k o n k u r s nie ani możliwości o baro­ Lipanowicza. nych rewelacji w (ryc. 5) mieli j e d n a k szopkarze z a w i a ­ starania, by w y ł o w i ć z dostarczonego m a t e r i a ł u te pra­ na k o n k u r s i e szopki bardzo typowej dla o k r e s u przed­ wojennego i p i e r w s z y c h k o n k u s ó w p o w o j e n n y c h , k o n k u r s u . Niestety podjęta Szopka do­ bot. R. zaś Reinjuss. wykonana przeróbki nadałyby przez ryc. architektoniczne całości 5. Władysława (np. c h a r a k t e r bardziej Szopka wykonana Turskiego. przez zakończenia świecki. Mieczysława Fot. R. Reinfuss. 61 �X X V I W A L N E ZGROMADZENIE POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O W ŁODZI rozmaitych schematu. W dniach 24—25 listopada 1951 r. o d b y ł o s i ę w auli uniwersytetu łódzkiego XXVI Polskiego T o w a r z y s t w a ło udział o k o ł o 80 Walne Ludoznawczego, w k t ó r y m w z i ę ­ etnografów z c a ł e j Polski. obrad, obok dorocznych s p r a w o z d a ń , kół zagadnienia Zgromadzenie etnografii Tematy skupiały się historycznej i wo­ badań tere­ przez prof. nowych. W p i e r w s z y m dniu z o s t a ł wygłoszony Bogdana B a r a n o w s k i e g o odczyt i n a u g u r a c y j n y dokumentów ficznych", i historycznych w w którym dokumentów teczności dla „O prelegent dał przegląd źródeł h i s t o r y c z n y c h z punktu w i d z e n i a etnografii. W Jażdżewski wygłosił drugim dniu prof. p r e l e k c j ę pt. uży­ Konrad „Wykopaliska gdań­ skie j a k o ź r ó d ł o poznania kultury materialnej — czynek do roli p o s z u k i w a n i a c h etnogra­ badań etnograficznych nad typów i przyjęcia jakiegoś wspólnego W części sprawozdawczej został zanalizowany i poddany k r y t y c e dorobek Polskiego T o w a r z y s t w a L u ­ doznawczego* za rok 1950/1951 b ę d ą c y c z ę ś c i ą 6-letniego planu naukowego. O b e j m u j e on p o d j ę c i e prac biblio­ graficznych i i n d e k s o w y c h , k t ó r e s t a n ą s i ę p o d s t a w ą p r z y s z ł e j E n c y k l o p e d i i Etnografii i Polskiego A t l a s u Etnograficznego, k o n t y n u o w a n i e w y d a w n i c t w T o w a r z y ­ stwa: „Ludu", „Prac Etnograficznych", „ A t l a s u Pol­ s k i c h S t r o j ó w L u d o w y c h " ( k t ó r y c h w y s z ł y już 4 zeszy­ ty), „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" i Archiwum etnoaraficzneao" prowadzenie b a d a ń t e r e n o w v c h i a k o okres w s t e n n v do o n r a c o w a n i a monoarafii r e a i o n a l n v c h w ramach r e e d v c i i d z i e ł K o l b e r a a N a osobna u w a o e Przy­ •>a ł„«ri łv s n r a v L d a n i a Sekrii MetodoloeiezLi i P o ™drnrtw S e V H r ń e r w . ™ miała d w role n o a ł e L n i e 4 monografiami wa a a a regionalnymi". Poza tym prelegent z a z n a j o m i ł uczestni­ n?5u»rb nych. przSowanir Podczas zwiedzania specjalnej wystawy zaape­ l o w a ł do z e b r a n y c h o pomoc w oznaczaniu olbrzymich m a t e r i a ł ó w , co z p o w o d u i c h z n i s z c z e n i a i f r a g m e n t a ­ ryczności nastręcza prof. J a ż d ż e w s k i z etnografią, wielkie podkreślił ponieważ trudności. ścisły W prelekcji związek przedmiot archeologii ich badań jest wspólny. Postawione przez obu prelegentów zagadnienie rozszerzenia b a d a ń etnograficznych w oparciu o doku­ menty historyczne w y w o ł a ł y w y p o w i a d a l i się żywą dyskusję, w Adamska, której profesorowie: G a j e k , Reinfuss, ka, Seweryn, Antoniewicz, Czekanowski, Burszta, Baranowski, Szczot­ Frankowska, Jażdżewski i Szcze­ pański. Zagadnieniu etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h po­ ś w i ę c o n y b y ł referat prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m skiej pt. „ B a d a n i a terenowe do monografii regional­ n y c h w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e ń o ś r o d k a ł ó d z k i e g o " oraz p r e l e k c j a dr J a n i n y Krajewskiej poprzedzająca wy­ ś w i e t l e n i e filmu etnograficznego p o ś w i ę c o n e g o o b r ó b c e garncarskiej w Medyni G ł o g o w s k i e j . Cennym uzupeł­ nieniem obu prelekcji b y ł a w y s t a w a prac, kwestiona­ riuszy, r y s u n k ó w i p o m o c n i c z y c h s z k i c ó w u c z e s t n i k ó w badań oraz świeżo wydany tom VIII i IX „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" z a w i e r a j ą c y prace o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . W d y s k u s j i nad badaniami terenow v m i poruszone zostaiv n a i w a ż n i e i s z e momentv ł ą c z a ce Sie z tvm nroblemem m anowirie- cel i o m a n i z a c i a b a d a ń technika n r a c v kwestionariusze o k o l e n i e kadr i u c z e s t n i k ó w b a d a ń w v n a „ * i P i'tn Wv^ninnn badania i n w e n t a r v ^ v i n e JLrtJ n | 1 п Т ь , Г nhLwvrh nheirnuiare JL™ „h. I T Г m m Л ~ Y h a r i ^LL" : ń J J ,JLb ni a r „ 7 . ° b s z a r ' V ? , ! Г Z T I Z ! 3 T h u t o ™ 3 h 62 ZTJ k ó w zjazdu z w y n i k a m i g d a ń s k i c h b a d a ń archeologicz­ o b o l c z a s a d m ' opracowaniu у 1 W Y ™ a g a j ą c y c h , r o w ; mez p o s z u k i w a ń n i s t o r y c z n y c n . Ze w z g l ę d u na w a ż n o r . a k t u a l n o ś ć problemu kwestionariuszy do badan tere­ n o w y c h postanowiono z w o a c w c i ą g u stycznia 952 r. p s o b n ą k o n f e r e n c j ę s p e c j a l i s t ó w w celu ujednolicenia «vl«! ZnnrL L i w r«J ^wM^^v^Tdob^^^^ov^. Sprawa kwestionariuszy roboczych w y w o ł a ł a ż y w ą d y s k u s j ę , w k t ó r e j stwierdzono, ż e p o s z c z e g ó l n e o ś r o d ­ ki p o s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i kwestionariuszami, co utrud­ nia ujednolicenie a k c j i b a d a w c z e j . W c z ę ś c i sprawozdawczo-informacyjnej delegaci P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki przedstawili działalność Instytutu w z a k r e s i e b a d a ń sztuki ludowej, a miano­ w i c i e dyr. T a d e u s z Z y g l e r z r e f e r o w a ł dorobek S e k c j i Badania F o l k l o r u M u z y c z n e g o i M u z y k i L u d o w e j — dr Roman Reinfuss p r z e d s t a w i ł prace Z a k ł a d u Badania Plastyki i Z d o b n i c t w a Ludowego. Prelegent s t w i e r d z i ł , ż e s z ł a ona w trzech k i e r u n k a c h : o b e j m o w a ł a prace te­ renowe, opracowanie n a g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w oraz a k c i e w v d a w n i c z a w oparciu o czasopismo Polska Sztuka Ludowa". Ponadto przygotowano do""cTruku p r a c ę monoaraficzna o sztuce ludowei O D o c z v n s k i e a o oma¬ w i a j ą c ą w y n i k i b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r 1949 W dy¬ s k u s j i nad obu sprawozdaniami p o d k r e ś l o n o w a ż n o ś ć P a ń « t w n w p n n Tn4tvtutu Sztuki oraz omówiona ! | ^ п . Г З « п r l a v r t w , L u d o z n a w c z e a o do р а Т Г 1 0 п 1 l ^ J l ^ Z i J i n r ™ rzvm o o d k r e ś l o n o n W drugim dniu obrad dyr. Zofia S z y d ł o w s k a zazna­ j o m i ł a o b e c n y c h z pracami C e n t r a l i P r z e m y s ł u Ludo­ wego i A r t y s t y c z n e g o . W d ł u ż s z y m p r z e m ó w i e n i u prele­ gentka s t w i e r d z i ł a , ż e c e l e m C . P . L . i A . jest popieranie ludowego p r z e m y s ł u artystycznego, organizowanie pro­ d u k c j i i w p r o w a d z e n i e j e j do miasta,; n a koniec z a a p e l o w a ł a " ~ o w i ę k s z e zainteresowanie i w s p ó ł p r a c ę e t n o g r a f ó w z tą i n s t y t u c j ą . W odpowiedzi Z a r z ą d Pol­ skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego p o s t a n o w i ł odbyć o s o b n ą k o n f e r e n c j ę z k i e r o w n i c t w e m C . P . L . i A . co do o m ó w i e n i a form w s p ó ł p r a c y . Do w a ż n y c h p o s t a n o w i e ń X X V I W a l n e g o Zgroma­ dzenia n a l e ż y u c h w a ł a o przeniesieniu siedziby Pol­ skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego z L u b l i n a do Poz­ nania. O. G . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32bf1f91f482dd00d748c409b3528a7f.pdf 778d10976af39cd84d8968d5f8dee131 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4215 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3931 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O K Trzydzieste p i ą t e walne zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego o d b y ł o się w Olszty­ nie w dniach od 13 do 15 w r z e ś n i a 1959 r. Na sesji naukowej Zgroma­ dzenia p o ś w i e c o n e j W a r m i i i M a z u ­ rom wygłoszone zostały n a s t ę p u j ą c e referaty prof J Gajek Elementy k u l t u r y dawnych' P r u s ó w w k u l t u ­ rze ludowej W a r m i i i Mazur- dr W Gebk - Michał Kalka symbol w i l k i o polskość na terenie W a r m U TMazur mgr W Ogrodz^ński — Te­ ka mazurska Oskara Kolberga- dr T Grygle - Warunki Ż y M a w i e i skiego f u d n o ś c i o o l s k i e i na W a r m i i n erwszei pnołowie . MSa uz ur raacc h w pierwszej ołowie graficznych zerachi Warmii i Mazur, mgr Warrnif W czerwcu {11—13) o d b y ł a się w Augustowie konferencja zorgani­ zowana przez w o j e w ó d z k i e g o k o n ­ serwatora z a b y t k ó w w B i a ł y m s t o ­ ku, p o ś w i ę c o n a ochronie z a b y t k ó w architektury. M g r F. Klonowski w y ­ głosił na konferencji referat pt. „ T y ­ py regionalne budownictwa l u d o ­ wego woj. b i a ł o s t o c k i e g o " . * Muzeum w Radomiu zorganizo­ wało cykl odczytów z dziedziny etnografii Prelegentami b y l i mgr A . Dobrowolska z Muzeum w K i e l ­ cach, m g r J. Czajkowski i mgr J. Kamocki z Muzeum Etnograficzne­ go w K r a k o w i e oraz art. malarz F. A . Zaremba — kierownik skupu ceramiki ludowej C P L i A z Kielc. Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi z o r g a n i z o w a ł o dla młodzieży szkolnej w y s t a w ę o ś w i a ­ t o w ą „ S z t u k a ludowa Ł o w i c k i e g o " . 22.VII. otwarte zostało Muzeum w Bochni. Muzeum p o w s t a ł o z i n i ­ cjatywy znanego m i ł o ś n i k a k u l t u r y ludowej, prof. S. Fischera, k t ó r e g o cenne zbiory s t a ł y się p o d s t a w ą kolekcji muzealnej. Uroczystość otwarcia z a i n a u g u r o w a ł pokaz zbio­ r ó w o r o f St Fischera z dziedziny polskiej plastyki ludowej. W lipcu odbyło się uroczyste otwarcie Muzeum Pienińskiego w Szczawnicy. Muzeum p o w s t a ł o z inicjatywy p i e n i ń s k i e g o oddziału Towarzystwa M i ł o ś n i k ó w L u d o w e j K u l t u r y i Sztuki G ó r a l s k i e j . Ekspo­ 252 N naty, wobec z u p e ł n e g o braku d u s z ó w na zakup, p o c h o d z ą łącznie z d a r ó w ludności. K f u n ­ Sokółce, przy współudziale Minister­ w y ­ stwa K u l t u r y i Sztuki. W salach Muzeum w Białymsto­ k u otwarta b y ł a w p a ź d z i e r n i k u wy­ stawa sztuki b i a ł o r u s k i e j . Obejmo­ w a ł a ona przede wszystkim frag­ menty s t r o j u kobiecego (zdobione haftem koszule i spódnice), hafty na r ę c z n i k a c h oraz białostockie tka­ n i n y wielonicielnicowe Wystawę z o r g a n i z o w a ł o Towarzystwo Biało Muzeum Ziemi Szamotulskiej ruskie w B i a ł y m s t o k u . Katalogu i Prezydium P R N w S z a m o t u ł a c h nie wydano. zorganizowały wystawę objazdową * „ Z a b y t k o w a architektura i dzieła sztuki Ziemi Szamotulskiej". W y ­ 1 6 maja w sali muzealnej Ra­ stawa zorganizowana była z okazji tusza w B i a ł y m s t o k u odbyło się ze­ Dni Opieki nad Z a b y t k a m i . O t w a r ­ branie organizacyjne Polskiego To­ cie n a s t ą p i ł o we Wronkach 18 maja. warzystwa Ludoznawczego, oddziału białostockiego. Inicjatorem założenia oddziału P T L b y ł mgr Z. Ciesiel­ W czerwcu Muzeum w Łęczycy ski, p r a c o w n i k n a u k o w y Muzeum urządziło w y s t a w ę „Łęczycka sztu­ W s k ł a d z a r z ą d u powołanego na ze­ ka ludowa". b r a n i u weszli poseł Ob Jaźwiński przedstawiciele Muzeum' w Białym­ 22 lipca w Muzeum Pomorskim stoku C P L i A i W y d z i a ł u Kultury w G d a ń s k u otwarta została wysta­ Prezydium W R N Przedstawiciel^Za­ wa pt. „ T r a d y c y j n y s p r z ę t l u d o w y r z ą d u G ł ó w n e g o ' p T L w W a r s z a w ę Kaszub i dolnego P o w i ś l a " . Ekspo­ Bolesław- S S c f w z e k a z a ł K naty pochodziły z ostatnich nabyt­ dztesiat tomów iako zaczątek k ó w d z i a ł u etnograficznego. Orga­ p r z y s z ł e j biWioteki Oddziału nizatorem wystawy iest d r L M a ­ l i c k i , kustosz muzeum. 5 w r z e ś n i a odbyło się w Sierpcu uroczyste otwarcie pracowni wybu­ W Muzeum Sztuki w Łodzi eks­ dowanej przez M i e j s k ą R a d ę Na­ ponowana b y ł a w m a j u i czerwcu r o d o w ą dla rzeźbiarza ludowego M . wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , zor­ Ruszkowskiego. ganizowana przez dział naukr.woo ś w i a t o w y muzeum. Wystawa była w y n i k i e m konkursu rozpisanego dla W y t w ó r n i a F i l m ó w Oświatowych p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na terenie w o j w Łodzi z a p l a n o w a ł a wykonanie do łódzkiego. W konkursie wzięli u d z i a ł k o ń c a 1959 r. n a s t ę p u j ą c y c h filmów przedstawiciele wszystkich grup folklorystycznych: Odpust i jar­ społecznych i zawodowych. m a r k w Studziennej, Krakowskie zwyczaje noworoczne Wesele ło­ wickie Pasterstwo wysokogórskie Wystawa kaszubskiej sztuki l u ­ i T r y p t y k polski (Obrzędy ludowe). dowej otwarta była w sierpniu w Kościerzynie podczas zlotu m ł o d z i e ­ ży kaszubskiej. Pokazano z a r ó w n o I n t e r e s u j ą c e informacje o mu­ eksponaty zabytkowe jak i w y k o ­ zeach etnograficznych we Lwowie, nane współcześnie. d o t y c z ą c e ich zbiorów, podjętych * b a d a ń i w y d r u k o w a n y c h opracowań Wystawa t k a n i n pow. S o k ó ł k a naukowych podaje Biuletyn Infor­ odbyła się w Sokółce w p a ź d z i e r ­ macyjny Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochro­ n i k u . Pokazano przede wszystkim ny Z a b y t k ó w (Nr 24, 1959 r., art. B. w s p ó ł c z e s n e dywany dwuosnowowe Ł o p u s z a ń s k i e g o ) Największe zbio­ wykonane przez zespół pod k i e r u n ­ r y posiada we Lwowie Muzeum kiem prof. P l u t y ń s k i e j i przez zespół Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycz­ kobiet p r a c u j ą c y dla skupu C P L i A nego W 1956 r opublikowano na­ oraz t k a n i n y zebrane w terenie przez s t ę p u j ą c e prace będące wynikiem przedstawicieli D o m u K u l t u r y w So¬ b a t ó ń OTowad^mych przez Muzeumkółce Eksmonowano r ó w n i e ż Dłach- U t o a i ń ^ ^ b a ^ o w a Ukraińska t v w l e S t e l n i c o w e m a t y s ł o m i a ­ ceramTka ludowa wTchodnio-karne i k r a i k i Organizatorami w y s t a ­ olckte Mtvstvczne wyroby udowe w y b y l ? W y d z i a ł K u l t u r y W R N w z metale^DrewXne nwzy^ia i Z ! B i a ł y m s t o k u i Prezydium PRN w roby ze s ł o m T ^ z w i k l i n Muzeum Ziemi Lubawskiej otwarte zostało 1 8 lipca w baszcie Bramy Kurzętnickiej w Nowym Mieście. Pokazane eksponaty obej­ mują działy kultury materialnej i sztuki ludowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98be7f8362994200e7504c6b89905403.pdf 66a30155f5a317eab07a706918965560 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3933 Title A name given to the resource Strony tytułowe, spisy treści i od redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A LUDOWA NR I M SPIS A R T Y K U Ł Ó W U M I E S Z C Z O N Y C H W R O K U ARTYKUŁY Bojarska Cieśla-Reintussowa Kostysz Kotula Mii/Jer gliniane z Brzostka Zolia Eleonora Juliusz Franciszek Władysław Skrzynie Stare g o r s e t y krakowskie Konferencja w sprawie i twórczych polskiej zręby w Społeczne podłoże chałup Brzostek — z a p o m n i a n y ludowa i narodowa progu piątego nr 1—2, janosikowych nr 3, str. r o k u n r 1—2, w 6 str. 12 sztuce ludowej 70 str. 3 i przemysłu polskiej Polskich nr artystycznego w badaniach 1—2, str. 19 na s z t u k i l u d o w e j n r 4—5, wykopaliskowa n r 6, str. tle stosunku str. 99 polskiej sztuki ludowej 163 T w ó r c z o ś ć plastyczna Maria str. o ś r o d e k l u d o w e g o g a r n c a r s t w a n r 6, str. 167 rzemiosła dziedzictwa Metoda 67 1—2, ludowych u b i o r ó w w Karpatach Zagadnienie do naukowo-badawczych 119 Sztuka Wytwórcy nr Rzeszowskiem motywów 124 37 zagadnień Malowane Roman '/ywirska aktualnych str. garncarstwa Ksawery Andrzej 1—2, krakowskiego Piwocki 7.aki nr Z dziejów U 177 nr 4—5, str. p l a s t y k i l u d o w e j n r 3, str. Reinluss Aleksander nr 6, str. kurpiowskie z pow. ostrołęckiego nr 4—5, str. Wojciechowski nr 6, str. 171 W i e l k o p o l s k i e czepki oczepinowe Wiesława Janikowska O P R A C O W A N I A TEORETYCZNE Naczynia Irena Cichowicz I 1951 g ó r n i k ó w cz. I , n r str. 76, cz. I I I , n r 4—5, str. 1—2, str. 43, cz. I I , n r 3, 134 TŁUMACZENIA Z JĘZYKÓW OBCYCH Gorbnezewo N. O P. zagadnieniu 3/1950 — Niedosziwin O zagadnieniu G. pochodzenia Janikowska K. J a w o r s k a ) n r 3, str. S P R A W O Z D A N I A , DROBNE Etnografija 1—2, str. WIADOMOŚCI Blanka Wystawa Obrady etnografów sztuki nr 1—2, ludowej Zolia N. Pietkiewicz Kazimierz „ S z m a c i a k i " mazurskie Roman B. S a l k o : K o b i e r c e w str. 59 Kołbieli południowego nr 6, str. Dagestanu n r 4—5, str. 180 nr 6, str. Kursy malowania o b r a z ó w na szkle wystawy sztuki 191 131 I V K o n k u r s c e r a m i k i l u d o w e j w K i e l c a c h n r 4—5, str. Pokonkursowe 50 6/1950- 82 Z w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w L u b a r t o w i e n r 6, str. 183 Łaszczyńska Reinhiss Zofia) n r Eleonora A. Kaczorowska (Sowietskaja l u d o w o ś c i w sztuce r a d z i e c k i e j ( I s k u s t w o n r tłum. z rosyj. W ł a d y s ł a w a RECENZJE, odzieży tłum. z rosyj. Onyszkiewicz nr 1—2, ludowej w 154 str. 60 Augustowie i Kolnie nr 6, str. 186 Z w y s t a w y sztuki ludowej w Zakopanem n r 3, str. R u d o l f B e d n a r i k : L u d o v e n a h r o b n i k y na S l o v e n s k u R. R. Jadwiga Bohdan Muzeum C h o r o s i ń s k i Jan: Konferencja n r 4—5, str. Ryszkiewicz 1—2, str. 62 L u d o w e m o t y w y w w y r o b a c h d z i a n y c h n r 1—2, str. 64 Otwarcie Sohieska Urbanowicz 78 nr Andrzej Bibliografia Etnograficznego w Krakowie nr M e l o d i e taneczne P o w i ś l a n r 1—2, w Jadwisinie 4—5, (Aktualne zagadnienia p l a s t y k i 146 Rzemiosła Artystycznego cz. I — str. 159 str. 63 Tkaniny. ludowej) �POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY T R Od redakcji. W PRZEZ PAŃSTWOWY E Ś INSTYTUT z u j i ą z k u z d y s k u s j ą nad p r o j e k t e m K o n ­ Telakowsha Ludotuej. — Projektanckie kolektytuy cze, c h ł o p s k i e i m ł o d z i e ż o m e . Wojciech robotni­ Jastrzębowski — Geneza, p r o g r a m i u j y n i k i d z i a ł a l n o ś c i „ W a r s z t a t o m Kra- koujskich" i „Ładu". Blanka pasiak SYLWETKI Edyta Starek — Reinfuss Kaczorowska — Wełniany opoczyński. ARTYSTÓW LUDOWYCH Ttuórczość RECENZJE I Roman Heleny Roj-Kozłoujskiej. SPRAWOZDANIA — Badania t e r e n o m e ш r e g i o n i e k i e l e c - ko-sandomierskim. Andrzej Żaki — Pierujsze prace k o p a l i s k o t u e P a ń s t m o i r e g o I n s t y t u t u S z t u k i . Zofia Reinfussowa ladzu. — Z ujystaujy Roman ш Łukouńe. kodzieła kowa Olga Reinfuss Helena ludoiuego — VI — Blumówna ш tuycinanek ludoujych Z tuystaujy konkurs Zofia szopek шуCieśla- ш Sie- pokonkursoiuej — Wystaiua Krakoiuie. Poujojenny Gajekowa SZTUKI Ć stytucji Polskiej Rzeczpospolitej Wanda LUDOWA sztuki i rę­ Barbara Kur­ krakouiskich. — X X V I W a l n e Zgromadzenie Polskiego Totuarzystuia Ludoznaiuczego ш Łodzi. P A Ń S T W O W Y ROK VI I N S T Y T U T STYCZEŃ - L U T Y 1952 S Z T U K I NR 1 �... Wynikiem ustroju, opartego na p r z e c i w i e ń s t w a c h społecznych, b y ł sztuczny i nieosiągalny dla mas ludowych dystans m i ę d z y c z ł o w i e k i e m ciężkiej pracy fizycznej a c z ł o w i e k i e m nauki, kultury, sztuki. Radość życia na wysokim poziomie zdobyczy wiedzy, kultury, sztuki była dostępna dla niewielu wybranych. Inteligencja zawodowa, ludzie nauki, wychowawcy, artyści, pisarze, muzycy, poeci, malarze, utalentowani wykonawcy dzieł sztuki i różnorodni p o s ł a n n i c y kultury, o d d z i a ł y w u j ą c y na w y o b r a ź n i ę , uczucia, m y ś l i i wzruszenia ludzkie, byli oddzieleni nieprzebytym murem od wielkich mas narodu, t w o r z ą c y c h w pocie czoła materialne podstawy ich wiedzy, kultury i sztuki. Jeśli chodzi o dziedzinę p o g l ą d ó w na ś w i a t i s p o ł e c z e ń s t w o ludzkie, to ustrój oparty na p r z e c i w i e ń s t w a c h b y ł króle­ stwem przesądów i wzajemnych niechęci nie tylko u dołu, ale i u góry, z tym, ż e przesądy u góry b y ł y szkodliwsze i trwalsze mimo pokostu for­ malnej wiedzy i formalnej kultury. Znaczne pozostałości tych przesądów w u m y s ł a c h przedstawicieli nauki, kultury i sztuki trwają, niestety, do dziś dnia i w y m a g a j ą krytycznego przeciwdziałania. Wolny od przesądów dzia­ łacz naukowy i kulturalny, twórca czy wychowawca musi z d a w a ć sobie przede wszystkim sprawę, ż e podstawowym źródłem jego twórczości jest ciężka praca robotnika i chłopa, codzienny, mozolny w y s i ł e k ludu pracują­ cego, który go ż y w i i karmi, wobec którego jest on moralnie zobowiązany. O b o w i ą z k i e m twórcy, kształtującego d u c h o w ą dziedzinę życia narodu, jest w c z u ć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknotę i potrzeby, z ich w z r u s z e ń i przeżyć czerpać natchnienie t w ó r c z e do w ł a s n e g o w y s i ł k u , k t ó ­ rego celem g ł ó w n y m i podstawowym winno b y ć podniesienie i uszlachet­ nienie poziomu życia tych mas. Twórczość oderwana od tego celu, sztuka dla sztuki, w y n i k a z pobudek aspołecznych. Cechą z n a m i e n n ą p r z e ż y w a n e g o przez nas okresu jest to, że nie w y ­ brane tylko warstwy i nie w y j ą t k o w e tylko postacie, nie indywidualni bo­ haterowie, ani elita wytrawnych s m a k o s z ó w wiedzy, sztuki, czy kultury działają dziś na potężnej scenie dziejowych przemian w życiu narodów. Cechą z n a m i e n n ą tego okresu jest w ł a ś n i e to, że miliony najprost­ szych ludzi w e s z ł y na tę scenę życia publicznego, ż e pragną one stać s i ę �czynnymi, a nie biernymi tylko jej uczestnikami, że stają się one stop­ niowo ś w i a d o m y m i t w ó r c z y m czynnikiem dziejów. Cóż warta b y ł a b y twórczość artystyczna, cóż warta b y ł a b y sztuka, wiedza czy literatura, która by nie dostrzegała, nie p o j m o w a ł a , nie czer­ pała natchnienia z tych głęboko rewolucyjnych przemian i zjawisk, które się d o k o n y w u j ą , które n u r t u j ą w u m y s ł a c h , które wstrząsają p o d ś w i a d o ­ mie p s y c h i k ą m i l i o n ó w prostych ludzi. Upowszechnienie i uwspółcześnienie twórczości kulturalnej we wszystkich jej różnorodnych przejawach i dziedzinach — oto zadanie, które wkłada na barki obecnego pokolenia twórców i na barki całego na­ rodu nowy okres historyczny, okres demokracji ludowej... 7. przemówienia Prezydenta Wrocławiu 16 l i s t o p a d a 3947. Bolesława Bieruta na otwarciu radiostacji we �W Z W I Ą Z K U Z DYSKUSJĄ NAD PROJEKTEM K O N S T Y T U C J I RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ LUDOWEJ W uchwalonym przez K o m i s j ę K o n s t y t u c y j n ą w dniu 13 stycznia 1952 r. Projekcie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej znajduje wyraz zdecydowana wola narodu umocnienia ustroju sprawiedliwości społecznej, urzeczywistnienia nadziei i pragnień p o s t ę p o w y c h bojowni­ k ó w o wolność Polski i szczęście jej obywateli. Projekt Konstytucji jest zarazem ś w i a d e c t w e m dążności narodu do konsekwentnej likwidacji zaco­ fania gospodarczego i kulturalnego szerokich mas ludu pracującego. N a ten temat czytamy w Rozdziale 1, art. 3, p. 2: Polska ustanny Rzeczpospolita wzrost przez sił likwidację Ludowa wytwórczych zacofania zapewnia kraju przez rozwój jego gospodarczego, i nie­ uprzemysłowienie, technicznego i kultural­ nego. Upośledzenie kulturalne klas wyzyskiwanych w p ł y n ę ł o w sposób d e c y d u j ą c y na treść i formę twórczości artystycznej c h ł o p s t w a i proleta­ riatu miejskiego. Stąd też sztuka plebejska miasta i wsi nawet w ó w ­ czas, gdy zawierała treści postępowe, elementy buntu i walki przeciwko wyzyskowi, w y r a ż a ł a je częstokroć w naiwnej, uproszczonej i prymitywnej formie. Owa ograniczoność środków wypowiedzi artystycznej uwarunko­ wana była ó w c z e s n y m upośledzeniem klasowym. Rozbicie społeczeństwa na antagonistyczne klasy powodowało wielotorowość rozwoju kultury, w której znajdowały wyraz sprzeczności między sztuką oficjalną, służącą klasie rządzącej, a twórczością klas uciskanych, wyzyskiwanych, upośle­ dzonych. Znosząc wyzysk człowieka przez człowieka i s t w a r z a j ą c podsta­ wę zaniku a n t a g o n i z m ó w klasowych — Polska Ludowa kładzie kres owe­ mu rozdwojeniu sztuki i kultury, które stanowiło c h a r a k t e r y s t y c z n ą ce­ chę społeczeństwa antagonistycznego. Mówi o tym Rozdz. 1, art. 3, p. 4 Projektu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej: Polska duje klasy Rzeczpospolita społeczne, Ludowa żyjące z ogranicza, wyzysku wypiera robotników i i likwi­ chłopów. W walce o nową sztukę polską, socjalistyczną w treści i narodową w formie, w y r a ż a się ś w i a d o m a dążność do włączenia wszystkich zagad­ nień kultury i sztuki w całokształt prac narodu budującego socjalizm. P o j a w i a j ą się nowe formy organizacyjne życia artystycznego. Doniosłą rolę spełnia tu ruch spółdzielczy, zrzeszający kolektywy a r t y s t ó w ze śro­ dowisk robotniczych i wiejskich. W a ż n e to zjawisko naszego ż y c i a spo­ łecznego zyskuje w y r a ź n ą p e r s p e k t y w ę rozwoju w n a s t ę p u j ą c y c h słowach Projektu Konstytucji (Rozdz. 2, art. 11) : Polska ruchu stronnej czej, i Rzeczpospolita spółdzielczego pomocy jako w w własności Ludowa mieście wypełnianiu społecznej, i na jego popiera wsi oraz zadań, zapewnia rozwój różnych udziela a własności szczególną mu form wszech­ spółdziel­ opiekę ochronę. Produkcja rękodzielnicza miasta i wsi, prace a r t y s t ó w zrzeszonych w spółdzielniach z a j m u j ą c y c h się twórczością i w y t w ó r c z o ś c i ą artystycz­ ną — usiłują nawiązać do wielowiekowej tradycji folkloru wiejskiego i 5 �i sztuki plebejskiej miasta, w y k o r z y s t u j ą c te doświadczenia przy reali­ zacji zadań stawianych przed współczesną sztuką. W zakresie prac nasze­ go pisma leży p r z e w a r t o ś c i o w a n i e i naukowe badanie tradycji folkloru wiejskiego i plebejskiej sztuki miasta, z wydobyciem p o s t ę p o w e g o nurtu tych dziedzin naszej wytwórczości. Wzbogaci on kulturę narodową nowy­ mi zdobyczami, w y n i k a j ą c y m i również z emocjonalnego stosunku artysty do sztuki chłopskiej i proletariackiej, z której czerpać on będzie postępo­ we treści, unikając przy tym bezdusznego naśladownictwa form. Ten je­ dynie w ł a ś c i w y stosunek do tradycji ojczystych okroślił Prezydent Bole­ s ł a w Bierut w przemówieniu na otwarciu Roku Chopinowskiego: ...Genialność naprawdę wielka Chopina wyrasta jest wymownym z tego, świadectwem, co ludowe, i dzięki temu utaję że twórczość się dorobkiem ogólnoludzkim. Ale źródło i ludowe... pogłębiał jej tury naszego twórczych nowych niejszym, narodu jest uczuć, mistrza. to wybitnie charakter epoki pobudzić która narodowe, jego polskie, twórczości nasze nie — ojczyste umniejszał, lecz ogólnoludzkie. nowej Pragniemy życia a przez jest i znaczenie obecnej, potęgę form siły narodowy wielkość Zadaniem zmierzoną tej Swoisty, do w nim skierować społecznego, które wzbogacić kulturę kształtowania działania tkwi w masach i tę dalszego która potężną pozwolą uczynić była rozwoju ludowych tę źródłem siłę życie uczuć kul­ nie­ natchnień na lepszym budowę i pięk­ narodu. W e j ś c i e nowego i potężnego czynnika — masowego odbiorcy — k s z t a ł t u j e nowe oblicze sztuki polskiej. W związku z tym w y t w a r z a j ą się nowe formy organizacji twórczości i odbiorczości sztuki. Prace nad umasowieniem kultury polegają m.in. t a k ż e na wykrywaniu uzdolnio­ nych jednostek w środowisku robotniczo-chłopskim, k t ó r y m gwarantuje Konstytucja pomoc p a ń s t w a i społeczeństwa. O opiece nad w y r o s ł y m i z ludu talentami, o popieraniu wszelkich form w y ż y c i a się artystycznego szerokich rzesz społeczeństwa, a wreszcie o umasowieniu kultury i wy­ n i k a j ą c y c h s t ą d możliwościach pełnego rozwoju sztuki polskiej — powiada Rozdz. 7, art. 62 Projektu Konstytucji: 1. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej prawo do korzystania ze zdobyczy kultury i do twórczego łu w rozwoju kultury narodowej. mają udzia­ 2. Prawo to zapewniają coraz szerzej: rozwój i udostęp­ nienie ludowi p r a c u j ą c e m u miast i wsi wydawnictw książko­ wych i prasy, radia, kin, teatrów, muzeów i wystaw, domów kultury, klubów, świetlic, wszechstronne popieranie i pobudza­ nie twórczości kulturalnej mas ludowych i rozwój talentów twórczych. Projekt Konstytucji, będący wyrazem woli i dążeń narodu pol­ skiego^ określa p e r s p e k t y w ę rozwoju kultury i sztuki — wytycza również zasadnicze linie nauki w służbie s p o ł e c z e ń s t w a budującego socjalizm. Na­ kłada on na nas obowiązek gruntownego przemyślenia metod pracy, peł­ nej aktywizacji badań naukowych, ogarnięcia nimi całokształtu zjawisk artystycznych w powiązaniu z dorobkiem twórczości ludowej — a wresz­ cie obowiązek j a k n a j p e ł n i e j s z e g o wykorzystania naszej tradycji w pra­ cach nad stworzeniem nowej kultury i sztuki polskiej, socjalistycznej w treści, narodowej w formie. 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4d6c634201076a2d17d14aecbd02d16.pdf 8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3932 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • O L I S QUARTERLY N. 4 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T Y E A R BOOK X I I I ri 1959 SUMMMARY OF A R T I C L E S From the editors On the occasion o f the 15th anniversary of People's Poland, the articles i n this issue summarize the development of folk a r t i n this country i n the postwar period. Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF FOLK A R T . When i n 1945 w o r k was started to protect folk art from extinction, i t became clear that despite existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number of problems w h i c h called for new solutions. The absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded a number of organizational achievements: at the first Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^ naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt 1 I v d b v the exhibitions competitions and workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i Sv the M i n i s t r y arranged by I n the years 1948—49, the n e w approach towards folk art was f i r m l y established and the Section of Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils, maintained close contacts w i t h folk art centres throughout the country. I t was also then t h a t the Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was formed to coordinate the production o f the folk a r t industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing field, 1949 saw the appearance of the first volume of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its columns to topical folk a r t nroblems A number of Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success m this c o u n t r y a n d a b r o a d I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h had an adverse effect also on the development of folk art. Suggestions were made that folk artists should abandon the old traditions and take up contemporary themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic level of f o l k art. Nevertheless, the general balance sheet for these years was closed on the credit side. Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical research i n various regions conducted m a i n l y b y the State Institute of A r t and the Polish Ethnographic Society. Following the changes which took place i n Poland's methods of management i n 1956, the existing system of folk art protection also underwent a radical change. W i t h the general t r e n d for decentralization, more powers were delegated to local organs and freedom of creative a r t was restored, which has not failed to produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety of its activities and w h i c h can c l a i m credit for raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee is the special fund Placed a C P L I T disposal to finance creative w o r k P A separate problem which arose as early as i n 1945 was that of collecting old and new specimens of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces have been collected and stored at the M i n i s t r y of Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk A r t Section, purchased them from exhibitions and competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958, a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest was divided between regional museums. I n summing up the period under review, the author writes that though i n contemporary conditions folk a r t "has lost its former position i n its own milieu, it has found application and a place i n the life of the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^ of folk artists "The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts". 253 �Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N Y E A R S OF W O R K Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t was not u n t i l the formation soon after the w a r of the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and coordinated research began to be conducted a l l over the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music History and Theory and1 the Folk Sculpture Section fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory of Plastic A r t s ™i the headouarteVs in Cracow at Chief oTthe Section K e ] n f u s s w a s appointed The research conducted by the Section embraces every genre of folk sculpture. I n addition, a sister section at the State Institute of A r t engages in special research into folk art which borders on professional art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e " painters. I n the i n i t i a l period, the methods of research were not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the historic, social and economic aspects of folk art. The section developed successfully bibliographic w o r k and also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n . Most important of a l l however was research on the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place in the very character of folk art called for the utmost efforts and such methods of work as w o u l d allow the collection of as much information as possible w i t h i n the shortest .period of time. Particular care was paid to the less k n o w n regions. Thus, research started i n the most distant districts, covering gradually the whole country. I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research workers and equipment), research was mostly done by i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then came group research, including ethnographers, art historians sketchers and Dhotoeraphers who did reconnaissance w o r k followed by research proper if justified by the discoveries of the advance gnu* The year 1050 w i t n « 4 d another ^ form of research k n o w n in this country as the "annual camp ^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h w o S travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^ J ^ k e ^ e ditTonrto of the area ^ f ^ Z H ^ l l S n fill nn ffal L S m n n i r M ' t ¿ « 1 « nfinformation t £ v P n S i f <h n W J of the colouring. Descript ons of sculptures in wood and stono and of paintings are supplemented by photographs. "The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items. ; 254 including descriptions, drawings, diagrams and 16,000 photographs. The collection is v e r y useful to research workers, and numerous publications, including essays, albums and articles, have been based on material collected by the Section. The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d institutions. Janina Orynzyna RY L I F E FOLK ART I N CONTEMPORA- A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today, at the beginning of the atom era and interplanetary communication, a hand-made folk art object has lost nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that as i t no longer serves the needs of the countryside, folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead admirers and a ready market i n the urban milieu. I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists v i s i t i n g this country or exported abroad can be an excellent means of popularizing the Polish national style. I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk A r t and Folk Industry, which not only coordinates the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles. Aleksander PRESENT Jackowski FOLK ART PAST A M ) I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has been observed since the end of the 19th century. Continuously rising standards of social consciousness and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this process. The isolation from the urban w o r l d impressed i n the oast the stamp of originality on folk art- at isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t tra .Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene" Sculpture and painting are particularly affected by the urbanization process, since deformation and other means of expression w h i c h were moulded by generations of folk artists, are no lonqer acceptable to the contryside, the tastes of which are strongly •influenced by photography, chromolitography and mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying out. But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often show much inventiveness and t h e i r products, i f more of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns. This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l considerations and for which there is a demand both �in town and country. I n contrast, regional costumes and i n t e r i o r decoration are changing their character under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their way into r u r a l homes. Under these circumstances protection of folk art to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi­ cance. I n summing up the results of State support for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r points to such beneficial measures taken by the aut­ horities concerned as competitions, exhibitions the w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases of folk art products and scholarships, and expresses the opinion that i n the present situation more forms of encouragement shauld be evolved. The need arizes to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^ style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l d e r i v e d of ^ Timrot to sal taiuosine old nattems should hi abandoned A m o n s Z m e a s u r e of a ^ k L n c P i f P of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying that the most nnportant problem here is the raising of the general standards of culture in the c o u n t r y ­ side. "The downfall of popular art, Which is already an accomplished fact, not only uprooted it, but it under­ l i n e d the whole system of aesthetic views of the r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change in the function folk a r t played i n this milieu'. Newspapers, books, radio, films and television have brought the coutryside nearer to towns and to­ day we no longer divide art into "educated" and "popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter heing m a i n l y of an entertaining character, incapable of fulfilling the function formerly performed by folk art. Mass culture reduces the recipients to the role of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa* PartancjTform of lifof " The question arises w h a t support should be given to fill the gap, w h a t can today become an equivalent of those values w h i c h i n the past folk art contributed to the countryside. I t seems that the only way out of the situation is to broaden support to embrace not only the few conttimutors o f old trends, but also the broad movement of amateur artists, encouraging them to take part in the creation of art and culture. S U r r Q Ewa Jeczallk EXHIBITION GLASS P A I N T I S G U n i OF n g 5 & M OLD SILESIAN I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn adapted them, leading gradually to the discovery of Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia". Following p r e l i m i n a r y research, the authoress arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings she had selected from the collections of the W r o c ł a w Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958 in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The exhibits were divided into the following five groups: 11 the oldest Silesian painting on glass, representing the highest artistic values 2) background decorations 3) thematic division (votive offerings, Silesian images of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech­ nique and 5) painting on ' mirrors. The article explaining the mode of the exposition, contains an analysis of the various groups of paintings, with interesting inferences made by the authoress from her research. Thus, for example, there is the observation that "the oldest paintings on glass date back to a period where this type of painting was not yet practiced cn mass, as was the case later, i n the 19th centurv when on the occasion of religious re­ mission processions iconoeraphic compositions painted on glass were produced i n series. A n analysis of the paintings on mirrors leads the authoress to the conclusion that this type of painting, which was believed to have been the oldest i n Silesia, did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y ­ side was invaded w i t h petty bourgeois fashions. The few signatures on the serial paintings point to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre of remission ceremonies, as the place of their origin, justifying the assumption that serial Silesian paintings on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission places rather than w i t h Silesian glass industry centres. Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E 18TH CENTURY The article discusses three 18th century sculptures n wood preserved in the parish Church i n the village of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent among them — the c i b o r i u m dates back to 1726. Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k and supported by a seperately carved figure. M a i n t ­ ained i n the mature baroque style, it shows a tendency towards moderation of the contorted forms inherent in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an ffftitv s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that thev were the w o r k of r a n d V « T M t e t o r T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k shows that t h . s c Ł w a s a W k artist and the f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on of his crtftsmanship pcrtectlon : : o £ n f With the wealth of preserved Silesian glass p a i n ­ ting, the establishment o f i t s geneology is a com­ plex oroblem, since the painting shows a great v a ­ riety of artistic forms, thematic material and formal features. I n her attempt to trace the origin of this type of art in Si1es a, the authoress divides the material under examination into three groups: the paintings in the first group are classified according to the technique used by the artist i n drawing, painting and decorating the w o r k ; a thematic division of paintings is made in the second group, where the authoress observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„ ; r a t s 0 Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY Studziany Las was u n t i l quite recently an active pottery centre and its ware was characterized b y the primitivetiess of its form and technique. The vessels were made either of red or grey clay w i t h some sand content to diminish the fatness of the clay. The earthenware was very simple i n its shape and its dark brown colour turned into shining black after long usage. This earthenware was i n great demand be­ cause o f its high fire-proof quality. I n describing the process of production, Miss F r y ś writes that a s i m i l a r production technique was used in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno, 255 �r and as Studziany Las is situated nearby i t could be inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h the Byelorussian region. This seems also to be con­ firmed by the fact that the first potter who settled i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called S o b ó t k a , f r o m near Grodno. Anna Kunczyńska — F R O M T H E REPORT O N T H E E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N THE L U B L I N AREA O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic displays. This time too the Museum could c l a i m credit for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt selection of the exhibits and their setting, w h i c h brought into sharp relief the various kinds of folk art, their artistic centres and the artists themselves m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n . A m o n g the new discoveries, the authoress calls attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief of St. Nicolas, could be singled out from among the works of other sculptors. I I 4 �C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane przez P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik p o ś w i ę c o n y nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. około 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l . Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu bycia: w kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Sztuki s ą do na­ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r ­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych Z a r a , «37. P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g. N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r . 39. BI. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eb8fd7e18fc89b4be09fb13b7ed69d6.pdf 4f0496e733870b262fcc2b0e788c807b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4079 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 . NR 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, E w a Kostyrka (sekr. red.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Tłumacze­ nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń­ ska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1495c101e55c30fe2029ef26326f5a.pdf 9838d81b115e56f9092a5ed2f3e79f9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4078 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.125-127 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Inne graficznego w Warszawie. Na zaprezen­ towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa­ nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio­ nalne z różnych terenów Polski. 26, 27.XI — w Opolu obradował I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz twórców ludowych także naukowców, przedstawicieli placówek muzealnych oraz „Cepelii". Referat wstępny pt. „Rola i miejsce kultury ludowej w spo­ łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła się wokół problemów prawidłowego roz­ woju twórczości ludowej oraz dalszej poprawy warunków bytowych i wa­ runków pracy ludowych twórców. Prezesem został wybrany Bronisław Cukier z Zakopanego. Wybrano również skład Rady Naukowej, której przewodni­ czącym został prof, dr Roman Reinfuss. Z okazji zjazdu zorganizowano w Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys­ tawę prezentującą dorobek członków STL oraz wystawę publikacji dotyczą­ cych kultury i wystawę-kiermasz malo­ wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch dni wykupiono wszystkie eksponaty. * X I I —• w centralnej galerii Sztok­ holmu ,,Svea" czynna była wystawa polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana przy współudziale BHZ Desa. * X I I — w Ośrodku Informacji i K u l ­ tury w Lipsku czynna była wystawa wy­ robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000 osób. Z okazji wystawy wydano katalog zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy, motywy i kolorystykę wyrobów — oraz barwne ilustraoje. Wystawie towarzyszyły pokazy zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar i Holonę Musialik. S U M M A * R I E S * X I — w Koszalinie odbyła się sesja naukowa na temat „Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania". Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz­ ta o międzynarodowym znaczeniu kul­ tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz Sienkiewicz o tradycyjnym budownic­ twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra­ towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz Szadkowski o problemach konserwator­ sko-etnograficznych i organizacyjnych przy realizacji kaszubskiego Parku Etno­ graficznego we Wdzydzach. * 1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob­ chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór­ czej artystki ludowej i popularyzatorki folkloru —• Klary Prillowej. Równo­ cześnie założony i kierowany przez nią zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził 20-lecie swej działalności. Z tej okazji zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół otrzymali honorowe dyplomy uznania ministra kultury i sztuki. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES The authoress based her presentation of the problem (which has by no means been exhausted i n Polish literature on tho subject) on results of ethnographic research, iconographic sources and published archive materials. Speaking about the influences of the national dress and West European fashions, the authoress tries to establish the local features of the peasant clothes irrespective of the influences coming from the clothes of other social groups. The authoress is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible to distinguish tho seperate and individual character of the Polish peasant clothes and their regional differences. A t that time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska (Great Poland) there were many mutual influences between peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence is seen of West European styles on -the dress worn by Polish burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th centuries. I n Silesia the influences came already modified from the southern German lands and Moravia. The clothes worn in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled Spanish fashions modified into a Dutch version, which was popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century the men's peasant costumes were under a strong influence of the national dress that spread from the manor houses and the neigh­ bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed form in the 19th century began to take shape in many regions as early as the 17th or 18th century. However, in most villages of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins. I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia and Pomerania, where the textile industry had its centres and the supplies of materials were better, the peasants kept alive the national dress fashion which was disappearing in the olothes worn by the gentry and burghers. The rapid development of folk costumes that took place in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress, the result of the growing prosperity of the peasants and the growing importance of clothes as an indicator of the social and finanical position of their owners. The men's clothes of those times continued to show the influence of the national dress as i t had been in past centuries, and the woman's dress showed traces of various West European fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia and Great Poland western influences were very strong and the most direct. Recording the existence of a number of problems which cannot be solved on the basis of the present state of research the authoress puts forward a number of postulates concerning research. They concern first of all the chronological listing of outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish Republic. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS Defining the range of his analysis the author takes the most general definition of painting as the point of departure: painting = the organization of a defined two-dimensional space by means of colours, which includes painted presentations such as signs, ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy the human demand for aesthetic experience i n an easy way as well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs of higher order. The author does not make any radical division between the two phenomena. Emphasizing the distance between the 125 �border points he notes at the same time the blurred dividing line between both categories of folk culture. Ornament, for instance, apart from its function or organization of space and decoration of various objects, was connected with a considerably wider culture context: with a need of an individual for identifi­ cation with a group; i t also had its semantic meaning, difficult to decipher today. A t the same timo, the process of schematization of typical religious paintings mass-produced in cult centres, combined with the widely developed decoration of these paintings, obli­ terated the borders of the opposing approaches: aesthetic vs. emotional, decoration vs. contents, sacrum vs. profanum. Jackowski discusses folk p intings of three kinds: malalura (painting) including signs, ornament, simple decoration; malo wanka (paintings on walls and painted "tapestries" on material or paper) and obraz (picture). N . B. Because of the limited space of this article the latter kind will be discussed in the noxt issue of our magazine. The author makes the distinction between these varioue kinds of folk paintings on the basis of the sets of formal characte­ ristic foatures connected with their particular functions in folk culture. He analyses the phenomena defined at tho beginning on the basis of concrete contemporary examples (i. e. in the times of decomposition of folk culture), and also answers tho question why some fields of this art wither and others continue to exist although their function is often different. And so, for instance, tho traditonal painted ceramic objects are still made in some old pottory contres but that domain of folk art is quite definitely on the decline. The decorative forms are being cons­ tantly simplified and made with less accuracy than they used to be. New and interesting, on the other hand, is the painted decoration on faience made in Włocławek and on the other earthenware from Opole. I n both cases the paintresses work in factories which produce things for town buyers but the situation in each factory is different. The women working in Włocławek live in tho town and thoir work acquired folk features due to the conditions that wore created for them. Their aesthetic tastes have been shaped in accordance with the traditional folk aesthe­ tics. The process of the introduction of folk elements into the work of the Włocławek faience paintresses was started in 1947 when professor A . Buszek, a painter and instructor, came to work i n the factory. He supervised the development of the paintresses' talents, directing their work towards the principles governing the decorating of traditional folk ceramics. Buszek's followers H . and L . Grześkiewicz and E. Piwek-Bialobrzeska continued his work, suggesting the right kind of patterns to the paintresses and replaced the old opinion of social and professional circles with their own assessment of the paintresses' work. The development of the individual tastes and the creative inventiveness of tho paintresses is further promoted by competi­ tions, the preparation of painted faience for exhibitions and the Faience Biennale. On such occasions each of the paintresses decorates a table service on her own. I n the Cepelia Cooperative in Opole ceramic objects are painted by authentic folk artists — the paintrosses of Easter eggs from the villages of tho Opolo region, who work for the Coope­ rative as cottage-workers. Thanks to the wise support given by tho activists of the Cooperative, particularly by the chair­ man of the Cooperativo, Mr. Matysek, as well as by qualified artists, the paintresses learned to transfer the traditional techni­ ques and decorative motifs used for the painting of Easter-eggs (the custom is still alive in the region) onto the decoration of ceramic forms made for buyers in the towns. Another example of survival and development of a traditio­ nal domain of folk painting in new conditions of influence from outside is provided by the painting of cottages in the Powiśle Dąbrowskie region and the environs of Włocławek in the Kujawy region. 126 I n the Kujawy region the craft (that was almost extinct) was revived thanks to competitions. I n pre-compotition surveys only one painted cottage was found. I n the first competition in 1961 only 5 people took part. The number of participants is growing steadily: in 1976 there were already 17 of them. I n the Powiśle Dąbrowskie region the competitions, organizod since 1948, have contributed towards the preservation of this kind of traditional decorative art which still existed then. I n Zalipie, the village where cottage painting developed the most, many women paint the cottages and also new houses are decora­ ted now. The preservation and flourishing development of the custom of painting the cottages in Zalipie was possible due to such factors as the stability of the region, where there is no big industry, and the fame the paintresses won all over tho country. Zalipie has its own group of people who examine and assess the work of the paintresses. Felicja Curylo, one of the most outstanding of them, was the life and soul of the whole movement and teacher of many young paintrosses. She played an especially important role t i l l the very end of her life (d. in 1975). However, the competitions and tho development of tourism have changed the situation: judgement is passed by people from "the outside" — such as ethnographers and folk art connoiseurs and enthusiasts. This promotes individual competition: new forms appear such as painted furniture, paper cut-outs, рарэг flowers, straw-ehandaliors and "tapestries" painted on material or paper. Teresa Komornicka-Rościszowska — "THE P A I N T E D COTTAGE" COMPETITION I N T H E POWIŚLE D Ą B R O W S K I E REGION The authoress discusses the results of a competition for painting the outside walls of cottages organized in 1976, compa­ ring them with the previous competitions and on-the-spot research. Tho competitions have been organized in the Powiśle Dąbrowskie region since 1948. So far, 13 of them have beon held but only the first and the last ones embraced the wholo of the Powiśle area. The others were restricted to tho village of Zalipie and the surrounding hamlets. After the 1948 competition a group of paintresses (men very rarely engage in painting of the cottages) was set up, called "The Creative Village" and run by Felicja Curylo (who died not very long ago). She not only know how to preserve but also now to develop tho traditio­ nal painted decoration of cottages, so that Zalipio became fa­ mous all over the country and tho kindly interest of the authoris ties resulted i n an early construction of roads and a school awell as the electrification of the villago. I n 1963—1975 tho Department of Culture at the Voivodship Office in Cracow organized annual competitions in Zalipie, which brought not only popularity to the paintresses but also an opportunity to sell various painted objects through Cepelia. The development of the Zalipie painting was supervised by the members of the Competition jury, who defined its direction in accordance with the local tradition. The last competition was organized after the administra­ tive reform and was entrusted to tho care of the Regional Museum in Tarnów and the Millenium Cepelia Association in Cracow. The interesting results of the on-the-spot survey before the competition conirmed the fact that the event can and should bo repeated every year for the wholo of Powiśle bocause tho tradition of cottage painting has not yet been forgotten in many villages. Jacek Olędzki - T H E CARPET ON T H E CEILING Waldemar Paciuk's father was a coachman. When he diod his boy was 12. He had to earn his living. During the war he fought i n the ranks of the Red Army. After he had been dis­ charged from the army he worked in a theatre workshop painting props. When he was 30 he returned to Poland with his mother who was a teacher. He fell i l l and had to have a serious opera­ tion. People were getting on his nerves so ho decided to apply �for permission to have a ruined castle under his care. He got approval of tho authorities and carried out repairs in the building for two years. However, when the ceiling fell in he ran away from the castle. He went to Lower Silesia and was offered 26 historical buildings. He chose the palace in Struga dating back to mid-16th century. He put a lot of work into i t . A t his own expense he changed the roof-tiles, put in window-panes in the whole building and completed general repairs. He got money from quail-farming, selling the eggs from 3000 quails. Unfortu­ nately, businoss began to fall off and Paciuk had to kill the birds. He painted several rooms as best as he could, each in a different colour. Inside a huge frame in tho Ballroom he painted a picture "Vonetian Night", in his opinion, tho most representative of all (pict. 6 — 8). Ho is oxtremely honest, hard-working, con­ vinced that work enobles and saves man from the evil which is inhorent in him. He saved tho Struga palace from destruction. Ho lives there alone and says that he'll loave it when various institutions move in. Maybo ho'll take caro of yet another palaco. Tho little palaco in Struga is the only document of that king of aspirations, tho only example of naivo conservation art. РЕЗЮМЕ И р е н а Т у р н a y — ВЛИЯНИЕ Ш Л Я Х Е Т С К О Й И МЕЩАНСКОЙ О Д Е Ж Д Ы НА П О Л Ь С К И Й Н А Р О Д ­ НЫЙ К О С Т Ю М X V I — X I X В В . Рассматриваемая в статье проблематика до сих пор мало затрагивалась в польской литературе предмета. Автор опирается на результаты этнографических ис­ следований, на иконографические источники и на публикуемые архивные материалы. Касаясь влияния национальных костюмов и за­ падноевропейской моды, автор в то же время стара­ ется определить отечественные особенности крестьян­ ского наряда, независимые от влияния одежды других общественных слоев. По мнению автора, у ж е начиная с X V I в. можно определить своеобразие польского крестьянского наря­ да, а также его региональные различия. Можно уста­ новить, что в тот период на территории Малой Поль­ ши и Великопольши существовала различного рода взаимозависимость между одеждой крестьян и ж и ­ телей маленьких городов, а также мелкой шляхты. В X V I и X V I I вв. в Силезии и Поморье отчетливо выступает влияние западноевропейской моды на одеж­ ду польских мещан, которым в свою очередь под­ ражали крестьяне. В Силезию эта мода поступала через Ю ж н у ю Германию и Чехию, в видоизмененной там форме. В окрестностях Гданьска и Щецинского Поморья одежда подвергалась влиянию испанской моды в голландской версии, распространяемой во всех прибалтийских странах. Начиная с X V I I в. мужская крестьянская одежда на территории Великопольши и Малой Польши под­ вергалась сильному влиянию национального костюма посредством окрестных помещичьих усадеб и городов. Крестьянский костюм, принявший окончательную форму в X I X в., начал во многих регионах страны формироваться у ж е в X V I I в. либо X V I I I вв. Однако в большинстве деревень Центральной Польши раз­ витие одежды тормозила нужда, в которой жили крепостные крестьяне того времени. В XVII и XVIII вв. в Великополыпе, в Силезии и Поморье, где было сосредоточено текстильное производство и снабжение тканями было лучше, крестьяне того времени усиленно подражали образцам национального наряда, выходив­ шего уже из употребления в шляхетской и мещанской среде. По мнению автора усиленное развитие в X I X в. национального наряда в Польше объясняется равно ростом зажиточности крестьян, как и ролью наряда определителя общественного и материального поло­ жения его обладателя. В мужской одежде того времени все еще наблю­ дается влияние национального наряда прошлых сто­ летий, в то время как на женской одежде сказывается влияние различной западноевропейской моды, приня­ той в помещичьей среде. В Силезии и Великополыпе влияние Запада попрежнему было наиболее сильным и сказывалось непосредственно. Отметив множество проблем, которые не могут быть решены при настоящем состоянии исследований, автор выдвигает ряд исследовательских постулатов. Они в первую очередь касаются хронологизации вли­ яния извне, оказываемого на крестьянскую одежду, а также проблем регионализации нарядов в отдельных районах давней Речи Посполитой. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — СОВРЕМЕННАЯ РОДНАЯ Ж И В О П И С Ь И ЕЕ Ф О Р М Ы НА­ Определяя круг своих размышлений, автор счи­ тает исходной точкой наиболее общее определение живописи, как организации с помощью красок опре­ деленного двухмерного пространства. Следовательно охватывает равно живописующие представления в ви­ де знака, орнамента, декорации предметов потреби­ тельского назначения, как и всякого рода цветные картинки, полихромию и, наконец, картины мирского и культурного характера; анализирует картины легко удовлетворящие эстетическую потребность зрителя, как и произведения искусства, способные вызывать и удо­ влетворять сложную сферу духовных запросов чело­ века. Автор не проводит резкой линии раздела между одними и другими явлениями. Четко отмечая дистан­ цию между крайними пограничными точками, он в то же время не подчеркивает резкости раздела между этими категориями в народной культуре. Орнамент наприм. кроме функции организации пространства и украшения различных предметов, был связан со зна­ чительно более широким культурным контекстом; с по­ требностью отождествления личности с группой, обла­ дал также семантическим слоем, который теперь труд­ но воспроизвести. В то же время вопрос схематизации типичных религиозных изображений, в массовом по­ рядке выпускаемых в центрах культа наряду с бо­ гатой декоративностью этих картин стирал границы оппозиции: эстетические эмоциональные, декор — содержание, sacrum —• profanum. Яцковски делит отдельные области живописи на три группы: роспись, (знак, орнамент, простая деко­ рация), цветные картины (настенные коврики), кар­ тины (ввиду объема статьи текст, касающийся картин будет опубликован в следующих номерах). Определи­ телями отдельных видов живописи автор считает ха­ рактерные для них комплексы формальных черт, связанных с определенными функциями в народной культуре. Затронутые во вступлении явления автор анали­ зирует на основании конкретных современных приме­ ров (следовательно в период декомпозии народной культуры), обосновывая причины, в силу которых одни области искусства отмирают, а другие продол- 127 �ж а ю т с у щ е с т в о в а т ь , х о т я часто в ы п о л н я ю т у ж е д р у г и е функции. Примером может служить расписная кера­ м и к а из В л о ц л а в к а и О п о л я . Так наприм. традиционные расписные керамичес­ к и е и з д е л и я в ы п о л н я ю т е щ е до с и х пор в некоторых прежних гончарных центрах; однако эта о т р а с л ь творчества о п р е д е л е н н о б л и з и т с я к к о н ц у . Н а с т у п а е т упрощение декоративных форм и выполяются они менее с т а р а т е л ь н о , ч е м п р е ж д е . З а т о н о в ы м и и н т е ­ ресным является влоцлавский расписной ф а я н с и о п о л ь с к и й п а р ц е л л а н и т . К а к во В л о ц л а в к е т а к и в Ополе х у д о ж н и ц ы с о т р у д н и ч а ю т с р у б р и к а м и , р а с ­ с ч и т ы в а ю щ и м и на г о р о д с к и х п о к у п а т е л е й , но в к а ж ­ дом и з этих п р е д п р и я т и й с о в е р ш е н н о иное п о л о ж е н и е вещей. Р а б о т н и ц ы В л о ц л а в с к о й ф а б р и к и ж и в у т в городе. И х творчество п р и н я л о „ н а р о д н ы й " х а р а к т е р в с л е д ­ ствие с о з д а н н ы х д л я н и х у с л о в и й р а б о т ы . И х эстети­ ческое сознание с ф о р м и р о в а н о согласно т р а д и ц и о н н о й народной эстетике. Этот процесс н а ч а л с я среди в л о ц л а в с к и х х у д о ж н и ц в 1947 г., когда на ф а б р и к у в ц е л я х и н с т р у к т а ж а п р и е х а л п р о ф е с с о р А. Б у ш е к , х у д о ж н и к — п л а с т и к . П р о ф е с с о р стал р а з в и в а т ь х у д о ­ ж е с т в е н н ы е способности работниц, з н а к о м я и х с п р и н ­ ципами раскрашивания традиционной народной к е р а ­ м и к и и п р и б л и ж а я т а к и м образом и х и з д е л и я к этому виду творчества. П р е е м н и к и п р о ф е с с о р а В у ш к а — X . и Л. Г ж е с ь к е в и ч и , а т а к ж е Э . П и в е к - Б я л о б ж е с к а п р о д о л ж а л и его работу, д а в а я м а с т е р и ц а м с о о т в е т с т в у ­ ющие указания. Влияние их оценки заменяло мастери­ цам п р е ж н е е в л и я н и е оценок с р е д ы . Д л я р а з в и т и я индивидуальных талантов и творческой изобретатель­ ности х у д о ж н и ц о ч е н ь б о л ь ш о е з н а ч е н и е имеют к о н ­ к у р с ы , подготовка работ на в ы с т а в к и и бьеннале ф а я н с а . Готовясь к этим м е р о п р и я т и я м , к а ж д а я из мастериц с а м о с т о я т е л ь н о и в п о л н е и н д и в и д у а л ь н о р а с ­ п и с ы в а е т к о м п л е к т посуды. В опольском кооперативе Цепелии керамику рас­ писывают подлинные народные мастерицы — специа­ л и с т к и по р а с к р а ш и в а н и ю я и ц , п р о ж и в а ю щ и е в о к р е с т ­ ных деревнях Ополя и сотрудничающие с коопера­ тивом в к а ч е с т в е н а д о м н и ц . Б л а г о д а р я у м е л о м у и з а ­ ботливому р у к о в о д с т в у д е я т е л е й к о о п е р а т и в а , г л а в н ы м образом его п р е д с е д а т е л я , М а т ы с к а и х у д о ж н и к о в — пластиков, мастерицы эти научились переносить тра­ диционную т е х н и к у и м о т и в ы росписи, п р и м е н я е м ы е п р и р а с к р а ш и в а н и и я и ц (обычай этот по сей д а н ь с о х р а н и л с я в регионе), н а у к р а ш е н и е к е р а м и ч е с к и х и з д е л и й , п р е д н а з н а ч е н н ы х д л я города. Другим п р и м е р о м с о х р а н е н и я и р а з в и т и я т р а д и ­ ционной о т р а с л и н а р о д н о й ж и в о п и с и в н о в ы х у с л о ­ в и я х под в л и я н и е м и з в н е ж и в о п и с и я в л я ю т с я ф о р м ы р а с п и с ы в а н и я домов в Т а р н о в с к о м П о в и с л и и и в о к р е ­ стностях В л о ц л а в к а в К у я в с к о м р а й о н е . В К у я в а х , б л а г о д а р я к о н к у р с а м , этот в и д п о ч т и о т м е р ш е г о т в о р ­ чества о ж и л и с т а л о п я т ь п р и м е н я т ь с я . Во в р е м я и с с л е д о в а н и й и поисков, с в я з а н н ы х с подготовкой к к о н к у р с а м , б ы л о б н а р у ж е н один р а с п и с н о й дом. В первом к о н к у р с е , к о т о р ы й состоялся в 1961 г., у ч а с т ­ вовало 5 ч е л о в е к . О д н а к о ч и с л о у ч а с т н и к о в постоянно растет: в 1976 г. и х б ы л о у ж е 17. В Домбровском П о в и с л и и к о н к у р с ы с т а л и у с т р а и ­ в а т ь н а ч и н а я с 1948 г., б л а г о д а р я ч е м у т о г д а ш н и й о б ы ч а й р а с п и с ы в а н и я домов с о х р а н и л с я до с и х п о р . В н а с т о я щ е е в р е м я в д е р е в н е З а л и п ь е , где о б ы ч а й этот особенно силен, р о с п и с ь ю з а н и м а е т с я о ч е н ь много ж е н щ и н ; р а с п и с ы в а ю т с я т а к ж е н о в ы е дома. Р а з в и т и ю этого в и д а т в о р ч е с т в а в З а л и п ь е в з н а ч и т е л ь н о й мере способствовал с т а б и л ь н ы й х а р а к т е р региона, где н е т крупной промышленности, а т а к ж е широко известная слава, которой п о л ь з у ю т с я з а л и п с к и е х у д о ж н и ц ы . Там существует собственный ц е н т р х у д о ж н и ц , где п р и н и ­ мают и о ц е н и в а ю т и х р а б о т ы . Особо в а ж н у ю р о л ь и г р а л а в этой г р у п п е Ф е л и ц и я Ц у р и л о в а (умерла в 1975 г.), одна и з с а м ы х в ы д а ю щ и х с я х у д о ж н и ц , в д о ­ х н о в и т е л ь н и ц а всего д в и ж е н и я и инструктор много­ численной м о л о д е ж и . Однако в связи с конкурсами и развитием туризма положение изменилось. Работы стали оценивать люди „ и з в н е " : э т н о г р а ф ы , л ю б и т е л и народного т в о р ч е с т в а . Это способствует с о р е в н о в а н и ю , и н д и в и д у а л ь н ы м р е ­ ш е н и я м п р и д е к о р и р о в а н и и и н т е р ь е р о в в целом. Встречается расписная мебель, выполняются в ы р е з к и и з бумаги, т а к н а з . „ в ы ц и н а н к и " , и с к у с с т в е н н ы е ц в е т ы , пауки, цветные картинки. Т е р е с а К о м о р н и ц к а - Р о с т и ш е в с к а — КОН­ КУРС „РАСПИСНАЯ ХАТА" В ПОВИСЛИИ ДОМБРОВСКОМ В статье рассматриваются результаты состоявше­ гося в 1976 г. к о н к у р с а , н а к о т о р о м б ы л и п р е д с т а в л е н ы р а б о т ы п о р о с п и с и в н е ш н и х и в н у т р е н н и х стен д е р е ­ в е н с к и х изб. А в т о р о п и р а е т с я н а р е з у л ь т а т ы п р е д ы д у ­ щ и х конкурсов и исследований. К о н к у р с ы в П о в и с л и и Домбровском у с т р а и в а ю т с я от 1948 г. До с и х п о р с о с т о я л о с ь 13 к о н к у р с о в , причем только первый и последний из н и х о х в а т ы в а л и всю территорию упомянутого района. Остальные ограни­ ч и л и с ь д е р е в н е й З а л и п ь е и е ё б л и ж а й ш и м и окрест­ ностями. П о с л е к о н к у р с а , с о с т о я в ш е г о с я в 1948 г., в З а л и п ь е б ы л о р г а н и з о в а н к о л л е к т и в м а с т е р и ц (лишь в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х избу р а с п и с ы в а е т м у ж ч и ­ на) п о д н а з в а н и е м „ Т в о р ч е с к а я д е р е в н я " , к о т о р ы м р у ­ ководила недавно скончавшаяся Фелиция Цурилова. Она с у м е л а н е т о л ь к о п о д д е р ж а т ь , но и т а к р а з в и т ь т р а д и ц и о н н о е д е к о р и р о в а н и е домов, что З а л и п ь е про­ с л ы л о н а в с ю П о л ь ш у и в ы з в а л о ж и в е й ш и й интерес о р г а н о в в л а с т и . В р е з у л ь т а т е этого д е р е в н я п р е ж д е д р у г и х б ы л а э л е к т р и ф и ц и р о в а н а , т а м п р е ж д е , чем в д р у г и х д е р е в н я х б ы л а о т к р ы т а ш к о л а , б ы л и постро­ е н ы дороги. В 1963—1975 гг. О т д е л к у л ь т у р ы Воеводского у п ­ равления в Кракове ежегодно организовал в Залипье конкурсы, благодаря чему х у д о ж н и ц ы не только при­ о б р е т а л и п о п у л я р н о с т ь , но п о л у ч а л и т а к ж е в о з м о ж ­ н о с т ь п р о д а в а т ь ч е р е з посредство Ц е п е л и и р а з л и ч н о г о р о д а ц в е т н ы е к а р т и н к и . К р о м е того в соответствии с инструкциями членов ж ю р и конкурсов залипская ж и ­ вопись развивалась в традиционном духе. П о с л е д н и й к о н к у р с б ы л о р г а н и з о в а н у ж е после р е ф о р м ы а д м и н и с т р а т и в н о г о д е л е н и я с т р а н ы . Органи­ з а т о р а м и б ы л и О к р у ж н о й м у з е й в Т а р н о в е и цепелиовское объединение „Милениум" в Кракове. И н т е р е с н ы е р е з у л ь т а т ы п р е д к о н к у р с н ы х исследо­ в а н и й , а т а к ж е самого к о н к у р с а с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что подобное м е р о п р и я т и е с л е д у е т п р о в о д и т ь е ж е г о д ­ но, о х в а т ы в а я всю т е р р и т о р и ю П о в и с л и я , т а к - к а к во м н о г и х д е р е в н я х т р а д и ц и я р а с п и с ы в а н и я домов все еще ж и в а и не забыта. Яцек Олендзки — КОВЁР НА ПОТОЛКЕ Отец В а л ь д е м а р а П а ц ю к а б ы л к у ч е р о м . Умер, к о г д а м а л ь ч и к у б ы л о 12 л е т , в в и д у чего П а ц ю к с юных л е т б ы л в ы н у ж д е н р а б о т а т ь . Во в р е м я в о й н ы он слу­ ж и л в р я д а х К р а с н о й А р м и и . П о с л е в о й н ы стал рабо­ тать в модельной мастерской театра, где писал рекви­ з и т ы . В в о з р а с т е 30 л е т П а ц ю к вместе с м а т е р ь ю , быв­ шей учительницей, вернулся в Польшу. Тяжело з а б о л е л и п о д в е р г с я с е р ь е з н о й о п е р а ц и и . П о с л е болез­ ни, о н с т а л и з б е г а т ь л ю д е й , о б щ е с т в о к о т о р ы х его р а з д р а ж а л о . Стал хлопотать о попечительстве над раз­ рушенным замком. Получив направление, Пацюк 2 года р е м о н т и р о в а л один и з з а м к о в , но к о г д а там об­ р у ш и л с я п о т о л о к — б е ж а л . П о е х а л в Н и ж н ю ю Силезию, где ему п р е д л о ж и л и н а в ы б о р 26 памятников с т а р и н ы . Он в ы б р а л з а м о к в С т р у г е , построенный в X V Iв. П р е д с т о я л а о г р о м н а я работа. П а ц ю к на свой счет п о ч и н и л к р ы ш у , п е р е м е н и в ч е р е п и ц ы , застеклил и о т р е м о н т и р о в а л все з д а н и е . Д е н ь г и он добывал, за­ н и м а я с ь р а з в е д е н и е м п е р е п е л о к и п р о д а ж е й их яиц. В ы в е л 3000 п е р е п е л о к , но, у в ы , д е л о прогорело и пе­ репелок пришлось убить. П а ц ю к к а к у м е л п о к р а с и л н е с к о л ь к о залов, к а ж ­ д ы й д р у г и м ц в е т о м : в Б а л ь н о м з а л е повесил в боль­ ш о й р а м е н а п и с а н н у ю и м к а р т и н у „ Н о ч ь в Венеции", к о т о р а я по его м н е н и ю б ы л а самой п о д х о д я щ е й на этом месте ( и л л . 6—8). П а ц ю к и с к л ю ч и т е л ь н о честен и трудолюбив. Он считает, что т р у д о б л а г о р а ж и в а е т , спасает людей от з л а , к о т о р о е в н и х с у щ е с т в у е т . В о с с т а н о в и в замок-дво­ рец, к о т о р ы й о н спас от о к о н ч а т е л ь н о г о разрушения, П а ц ю к п о с е л и л с я в н е м и ж и в е т т а м один. Он утвер­ ж д а е т , что, к о г д а в з а м к е п о м е с т я т с я р а з л и ч н ы е уч­ р е ж д е н и я , о н у й д е т оттуда. К т о з н а е т , м о ж е т быть он начнет отстраивать другой замок? З а м о к в С т р у г е я в л я е т с я е д и н с т в е н н ы м документом т а к о г о рода а с п и р а ц и и , е д и н с т в е н н ы м примером наив­ ного к о н с е р в а т о р с к о г о и с к у с с т в а . �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej N A R O K 1978 zł 120.— zł 60.— P r e n u m e r a t ę na k r a j p r z y j m u j ą O d d z i a ł y RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " oraz u r z ę d y pocztowe i doręczyciele •— w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I k w a r t a ł , I półrocze r o k u n a s t ę p n e g o i na cały rok następny — do dnia 10 m i e s i ą c a , p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty na pozostałe okresy r o k u bieżącego. Jednostki gospodarki u s p o ł e c z n i o n e j , instytucje i organizacje s p o ł e c z n o - p o l i t y ­ czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w miejscowych O d d z i a ł a c h RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " . Z a k ł a d y pracy i instytucje w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz­ towych l u b u doręczycieli. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 50% droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala K o l p o r t a ­ żu Prasy i W y d a w n i c t w u l . Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto P K O nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. S p r z e d a ż n u m e r ó w b i e ż ą c y c h i archiwalnych: —• w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych p ł a t n o ś ć go­ t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I O d d z i a ł Warszawa. Orders for this periodical from abroad can be placed w i t h „ A r s Polona" K r a k o w ­ skie P r z e d m i e ś c i e 7 , 00-068 Warszawa, Poland or w i t h — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 M ü n c h e n 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland. — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 Firenze, I t a l y . PL Indeks 36 940 ISSN 0032-3721 Z a k ł a d Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo W r o c ł a w , O d d z i a ł w War­ szawie 1977. N a k ł a d 2000 egz. Objętość 10,30 ark. w y d . , 8,00 ark. druk. Papier ilustracyjny k l . I I I 120 g. 61 X 86. Oddano do s k ł a d u 14.V.1977 r. Podpisano do d r u k u v/ listopadzie 1977 r. W y d r u k o w a n o w grudniu 1977 r. w Zakł. Graf. „ T a m k a " . Z. 2. 299/77 F-28. Cena 18.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01e3a6ed751880c02473c239191486eb.pdf 61b0f86be2492bcc6c344b763041cd22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4375 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe malarstwo nieprofesjonalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4071 Title A name given to the resource Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza (cz.1 ) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.79-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA (CZ. I) Najprostsza i najbardziej ogólna definicja malarstwa spro­ wadza je do organizacji określonej przestrzeni dwuwymiarowej przy pomocy kolorów . Odpowiada tej definicji zarówno „błę­ kitny" obraz Yves Kleina, jak i niewymyślna dekoracja ścian chałupy plamami wapna. Sytuację t a k ą przyjmijmy więc za gra­ niczną. Od tego momentu możemy mówić o malarstwie. Układ plam podporządkowany pewnej zasadzie, np. syme­ trii czy kontrastu może tworzyć ornament. Przeważnie jednak ornament, a w kompozycjach figuralnych — wyobrażenia uzys­ kane są przy pomocy linii, konturu. Elementarnym budulcom większości przedstawień malarskich są więc: kolor i linia. 1 Kolor, nawet jeden, skontrastowany z tłem, a w kompo­ zycjach rozwiniętych — z innymi kolorami. Linia — „ o s t r a " , ciągła, obrysowująca kształt przedstawienia lub „utajona", którą odczuwamy jako przestrzoń graniczną, wyodrębniającą pożądaną formę — gdy patrzymy na malaturę z pewnej odle­ głości. To same środki malarskie pozwalają na uzyskanie różnych zamierzeń. Elementarnego motywu, o charakterze znaczącym który budzi zamierzone skojarzenia i reakcje emocjonalne (np. krzyż); dekoracji, która niezależnie od innych funkcji (reprezentacyjnych, identyfikacyjnych, prestiżowych) przynosi przede wszystkim satysfakcję estetyczną; przekazu semantyczno-emocjonalnego o różnej nośności informacyjnej, zdolnego wywoływać różnorodne uczucia. Motyw elementarny występuje w malarstwie ludowym W ornamentyce chałupy, mebla, ceramiki. Bywa zarówno se­ mantycznie obojętny, jak też znaczący, informujący, symbolicz­ ny (il. 1). Dekoracja — w zdobnictwie domów, ścian, przedmio­ tów. Przekaz — w obrazach, dawniej niemal wyłącznie religij­ nych, alo na tyle nośnych treściowo, że zdolnych zaspokoić istniejące potrzeby omoejonalno-ludzkie, egzystencjonalne. Rozpatrując przykłady skrajne, możemy wyróżnić dwa ro­ dzaje przedstawień malarskich. Motyw, ornament, dekoracja — zaspokajające sferę doznań prostych (m.in. estetycznych) oraz dzieło wielowarstwowe, zdolne budzić i zaspokajać potrzeby „wyższego rzędu". A więc: na jednym krańcu zadowolenie, od­ biór łatwy, jednoznaczny, na drugim zaś — złożone reakcje emo­ cjonalne, odbiór angażujący myśl i złożoną sferę potrzeb duchowyoh, odbiór niedookreślony, kształtujący się w procesie twórozej percopcji. Wielu estetyków i historyków sztuki rozdziela te dwie po­ stacie malarstwa, rezerwując nawet sam termin „malarstwo" dla dzieł, które mają informować, wzruszać, prowadzić dialog z widzem. Nietrudno zauważyć, że opozycja: sztuka dekora­ cyjna — sztuka ekspresywna da się przyrównać do ciągu innych, podobnych przeciwstawień: sztuka rozrywkowa — sztuka po­ ważna, trudna — łatwa, uśmiech —• wzruszenie, prosta — skom­ plikowana, ziemia — niebo, codzienność — odświętność, profanum —• sacrum. Opozycje takie wyznaczają dwa krańce pojęcia malarstwa, i biorąc pod uwagę, jako kryterium wyróżniające, stopień kompli­ kacji, rodzaj działań i rolę w zaspokojeniu ludzkich potrzeb —• oddzielenie sztuki dekoracyjnej od wyrażającej wydaje się w pełni uzasadnione. Czym innym jest przecież w sztuce ludowej malo­ wanka z Zalipia, czym innym zaś Sąd ostateczny Doroty Lampart, choć znakomita może być zarówno malowanka, jak i obraz. Róż­ ne są tylko skale wartości. Kiedy więc za podstawę systematyki przyjmujemy tech­ nikę i material, opis przedmiotu, a nie funkcjonowanie jego w strukturze odbioru —• bez wahania stawiamy w jednym ciągu: pisankę, dekorację pieca i obraz Ukrzyżowania. Przyjmując jednak inny podział, np. na sfery potrzeb ludz­ kich, które zaspokaja sztuka — malowankę powiążemy ze zdob­ nictwem wnętrza, a obraz z rzeźbą, kapliczką i woskowymi wo­ tami, i Po t y m , co dotychczas powiedziałem, czytelnik miałby pra­ wo oczekiwać, że radykalnie rozdzielę omawiane t u dwa rodzaje malarstwa. Nie uczynię jednak tego, choć bliskie m i jest stwier­ dzenie prof. Tatarkiewicza: „Sztuką nazywamy jedynie to, co posiada wymowę transcedentalną, poza pojęciem sztuki pozosstaje to wszystko, co nie przedstawia sobą nic poza przyjemną rozrywką" . Nie uczynię, ponieważ pomiędzy twórczością o wy­ mowie transeedentalnej a łatwą rozrywką mieści się rozległy ob­ szar wszelakich działań plastycznych angażujących emocje, za­ spokajających różnorodne potrzeby twórców i odbiorców. (W sztu­ ce ludowej „wymiar transcedentalny" mają przede wszystkim rzeźby religijne i samorodne obrazy, stanowiące przejaw indy­ widualnej ekspresji twórczej. Zdolne są one budzić we wrażliwym odbiorcy refleksje filozoficzne, rozszerzać wymiar jego doznań, nieść katharsis, rozładowanie subiektywnych napięć przez ich obiektywizację, osadzenie w kręgu trwałych i powszechnych po­ jęć moralnych.) 2 Mechaniczny podział na wartości „wyższego rzędu" i prostą satysfakcję estetyczną, którą może dać wycinanka, haft czy po prostu porządek w izbie —• nie jest łatwy do przeprowadzenia. Przede wszystkim dlatego, że w kulturze ludowej nawet dekora­ cja mogła być z n a c z ą c a , wiązać się nie tylko z satysfak­ cją estetyczną, ale i szerszym kontekstem emocjonalno-skojarzeniowym. Przykładem jest t u chociażby pisanka. Oglądając dawny, geometryczny jej ornament, można zapytać, czy aby na pewno mamy t u do czynienia tylko ze zdobnictwem ? Czy żad­ nych treści i znaczeń nie przynosił ornament powtarzany przez pokolenia i nie ulegający większym zmianom ani w doborze mo­ tywów, ani w zasadniczej formule kompozycyjnej ? Czy elementy kultowe, sięgające magicznego podłoża, nie wiązały się jeszcze do niedawna z pojęciem pisanki, a więc z charakterem jej orna­ mentyki, a może i samą ornamentyką? A sam ornament—• występujący na różnych przedmiotach, czy poza funkcją orga­ nizacji przestrzeni i dekorowania nie wiązał się z szerszym kon­ tekstem kultury ludowej, z potrzebą identyfikacji jednostki z grupą, tradycją? Czy nie miał swej warstwy semantycznej, trudnej dziś do odtworzenia, ale niegdyś żywej ? Niemal zupełny brak opracowań na ten temat nie świadczy przecież o tym, że ornament miał tylko sens estetyczny . Analogie np. ze sztuką naszych wschodnich sąsiadów, lepiej pod t y m względem zbadaną , każą być co najmniej ostrożnym w odpowiedzi na to pytanie. Raczej wolno przypuszczać, że ornament miał w dawnej kulturze chłopskiej swoją semantyczną interpretację, tylko my już nie znamy kodów, w obrębie których był on odbierany. 3 4 Czy tylko o nich trudno nam dziś mówić ? Minęło z a 1 e dw i e kilkadziesiąt lat, a już nie możemy zrekonstruować obrazu świadomości estetycznej dawnej ludności wiejskiej. Więcej wie­ my o pojęciach estetycznych kanadyjskich Eskimosów i haitańskich wyznawców Woodu. To, co my — ludzie podwójnie „z zewwnątrz" dawnej ludowej kultury, oddaleni od niej i czasem, i dystansem kulturowym — odbieramy w kategoriach war­ tości estetycznych, mogło przecież zawierać pokaźny ładunek informacji oraz emocji, wiodąc myśli i odczucia w rejony wiary. Ornament nie jest więc tylko ozdobą. Dekoracja nie da się sprowadzić tylko do wyrazu estetycznych potrzeb, pełni bowiem również funkcje prestiżowe, rekreacyjne, obrzędowe, obyczajo­ we. Identyfikuje z grupą lub od niej wyróżnia. Z kolei zaś obraz nie jest tylko przekazem semantyczno-emocjonalnym, i nie mus- 79 �święte obrazy, a w chwilę potem makatki z łabędziami (np. Woronika Ratyna, Maria Wiśnios). Można więc, zajmując się sztuką ludową, przyjąć szeroką wykładnię pojęcia malarstwa, o d elementarnej dekoracji przed­ miotów po obrazy tworzone dla ludu, zgodnie z jego świadomo­ ścią estetyczną . 5 W takim ujęciu, należy jednak wyodrębnić różne sfery zna­ czeniowe mieszczące się w pojęciu malarstwa. Najogólniej ujmu­ jąc, d a d z ą się one sprowadzić do podziału na: zdobnictwo, de­ korację, eksprosję, czyli na malatury, malowanki i obrazy. A. MALATURY Funkcja estetyczna jest w nich podporządkowana innym celom — użytkowym, czego przykładem dekoracja mebla, magiczno-kultowym i obrzędowym, jak np. w dawnej pisance, informacyjno-reklamowym — w szyldach i wywieszkach. Malatury (wykonywane najczęściej na d e s c e i blasze), w zależności od stop­ nia komplikacji, podzielić można na: a — prosty układ elementów zdobniczych, oparty przeważ­ nie na geometrycznej zasadzie porządkującej (np. zdobienie chałup wapnem, zdobienie garnków i mis, ornamentyka trady­ cyjnych pisanek); b — rozbudowana dekoracja płaszczyzny, oparta na moty%vach roślinno-kwiatowych i prostych wątkach tematycznych, jak kogutek (np. malatury na meblach, ścianach domostw); с —- scena ilustracyjna, traktowana przede wszystkim de­ koracyjnie, łączona zazwyczaj z obrazem ornamentacyjnym (np. sceny malowane na drzwiach chat dolnośląskich, figuralne kafle); d — znak, symbol, scena ilustracyjna, służące oraz reklamie (np. wywieszki, szyldy). B. M A L O W A N K I , CYJNE MALOWIDŁA informaoji DEKORA­ Dominuje w nich funkcja ostotyozna, która łączy się często z dążeniem do reprezentacji. Użyteczność „gospodarcza", jeśli występuje, stanowi wartość podrzędną (np. makatka daje przede wszystkim satysfakcję estetyczną, ale zawieszona nad łóżkiem, oddziela od chłodnej ściany). W zależności od stopnia komplika­ cji przedstawionej tematyki można w tej grupie wydzielić: a —• malowanki kwiatowe, o konwencjonalnej tematyce i budowie; b — kompozycje o charakterze ornamentalno-dekoracyj­ nym, złożone z konwencjonalnie ujętych motywów przedsta­ wieniowych. Będą to np. makatki z jeleniami u wodopoju ozy łabędziami, okrany ulicznych fotografów. Tradycyjne i współczesne zdobienie domu. I I . 1. Chalupa- z Do­ maniewic, W o j . skierniewickie, mai. Aniela Wielgus. 1956 г.; I I . 2. Dom we %vsi Biel, gm. Małkinia, woj. ostrołęckie. być woale dziełem artystycznym. Produkowany niemal taśmo­ wo w ośrodkach kultu, schematyczny w ujęciu tematu i rozwią­ zaniu dekoracyjnym, rozbudowanym ponad miarę, zacierał gra­ nice wymienionych poprzednio opozycji: estetyczne — emocjo­ nalne, dekoracja — treść, sacrum — profanum. Brak ostrych przedziałów między sforą dekoracji i motywu-znaku a sferą głębszych przeżyć emocjonalnych wiąże się w kul­ turze ludowoj równioż z charakterem relacji między twórcą a odbiorcą, z częstym pokrywaniem się tych ról. Nawet szacunok, jakim cieszyli się „bogorobowie", nie oznaczał, że tylko im wolno było podjąć święty temat, żo sfera sztuki zastrzeżona była dla wybranych. Kultura ludowa nie znała wyodrębnionej kategorii artystów (znała rzemieślników). Ten sam człowiek mógł (i może) być zarazem twórcą, i odbiorcą, malować jak w nawiedzeniu 80 Zarówno grupa A, jak i В mają wspólne cechy, a nawet powtarzające się zarówno w malaturaoh mebli, jak i w ściennych makatkach (np. bukiet kwiatów w koszyku); łączy te grupy pierwiastek dekoracyjny, mniejszy stopień an­ gażowania wyobraźni i myśli niż w grupie C. Wzory, C. O B R A Z Y O TREŚCIACH RELIGIJNYCH W obrazach tych, zwłaszcza dawnych, dominowała funkcja kultowa. W ocenie odbiorcy wciąż najważniejsza jest treść, którą obraz przedstawia, dalej — jego czytelność i strojność. Obrazy religijne, w zależności od ich charakteru i osoby wykonawcy (co wiąże się ze sobą), podzielić, można na: a — wykonywane przez rzemieślników dla odbiorcy wiej­ skiego ; b — wykonywano dla siebie, przede wszystkim z chęoi wy­ rażenia własnych emocji (np. Maria Wiśnios, Dorota Lampart); с —• wykonywane w ludowej stylistyce przez „twórców lu dowych" i amatorów dla odbiorcy miejskiego, na konkursy itd (np. współczesne malarstwo na szkle). �В. O B R A Z Y ŚWIECKIE Zaliczam tu malarstwo, które nawet nie czerpiąc z dawnej konwencji stylistycznej i wzorów, zachowuje cechy odrębne od sztuki wykształconej, od konwencji miejskich amatorów. Znaj­ dzie się więc t u : a — malarstwo „inne", w którym wyczuwalne jest jeszcze ludowo podglebie (np. Maria Wnęk, Nikifor, Józef Franusiak) b — obrazy amatorów wiejskich, związane z ich życiem, pracą i światem przeżyć duchowych (np. Paweł Krzak) с — współczesne obrazy na szkle. Tak w grupie C, jak i w D skrajną postacią jest twórczość 0 cechach ekspresji psychopatologicznej. Proponowany tu podział, który dotyczy w ogóle malarstwa nazywanego ludowym, spróbujemy sprawdzić i omówić na materiale współczesnym. Co się zmieniło ? Co zanikło już bez­ powrotnie, co zaś jest zjawiskiem reliktowym, podtrzymywa­ nym przy życiu planowymi bodźcami; co ma szanse rozwoju — 1 dlaczego ? Jak zmieniły się funkcje tych samych dziedzin (np. malarstwa na szkle) ? K t o — i dla kogo maluje ? Co jeszcze jest, a co już nie jest ludowe ? Zacznijmy od tego ostatniego pytania, trzeba je bowiem po­ stawić na wstępie wszelkich rozważań. Granica ludowości zawsze była płynna, szczególnie zaś trudna do uchwycenia w sferze po­ granicznej. W tradycyjnej kulturze ludowej za „ludowe" uważa­ no — w zależności od postawy metodologicznej badacza to: — co lud (tj. warstwa chłopska) tworzył dla siebie; — co akceptował, co odpowiadało jego upodobaniom estetycznym; — co reprezen­ towało jego świadomość artystyczną; — co miało określone ce­ chy stylistyczne. Dla siebie: malował ściany izb i budynków, pisanki, makaty i ścienne malowanki, obrazy stanowiące przejaw ekspresji osobo­ wości lub potrzeb religijnych i prestiżowych, niemożliwych do zaspokojenia w inny sposób (głównie na skutek nędzy). Akceptował wytwory rzemiosła małomiasteczkowego, ma­ lowane meble stolarskie, ceramikę, obrazy wykonywane w od­ pustowych centrach i rozwożone po wsiach, szyldy i ekrany fo­ tografów ulicznych. Za „ludowe" uznawano przeważnie te formy zdobnictwa i dekoracji malarskiej, które zgodne były z podstawowymi ce­ chami regionalnoj tradycji, a więc te, które miały akceptację środowiska. Ale w okresie obecnym, po wojnie, słabnie siła i zasięg od­ działywania tradycji regionalnej. Powstają formy, które nie znaj­ dują potwierdzenia środowiska, które wykraczają poza przyjęty repertuar wzorów, a przy t y m różnią się od powstałych w kręgu kultury wykształconej i masowej. Będziemy o nich mówili, wyrażają bowiem inną świadomość artystyczną, u źródeł której leżą inne tradycje, pamięć (nawet utajona) sztuki ludowej, inna skala ocen, inne doświadczenia Wynikłe z charakteru życia i pracy na wsi, a wreszcie — inny stosunek do przyrody. Co to zna­ czy? Człowiek, którego byt zależy od deszczu, mrozu i skwaru, inaczej patrzy na ziemię, inaczej na deszcz i słońce. Piękno zbliża się do pożytecznego, skala ocen zależy od tego, co sprzyja ludzkioj egzystencji, a co może jej zagrażać. Niegdyś, gdy sztuka ludowa była jeszcze powszechna, twór­ czość samorodna wydawała się marginesem nie wpływającym na charakter regionalnej tradycji. Obecnie, gdy sztuka ludowa zanikła lub zanika w egzystencji wsi, wypierana przez wzory ogólnokrajowe, s a m o r o d n i wydają się nam rzeczywis­ tymi spadkobiercami ludowej kultury. Otaczamy ich coraz więk­ szym zainteresowaniem i szacunkiem. Tym wyższym, im bardziej sztuczna, mechaniczna i wystylizowana staje się „sztuka cepe­ liowska", współczesne pamiątkarstwo „na ludowo". Gdy przyjmiemy dwa punkty odniesienia — dawną sztukę ludową i współczesny ruch amatorski inspirowany kulturą wy­ kształconą — obrazy Doroty Lampart, Marii Wiśnios, Marii Wnęk czy Katarzyny Gaweł wydadzą się nam znacznie bliższe ludowej tradycji. Są to jakby przesunięte w czasie dzieła twór­ ców o mentalności i wyobraźni bliższej dawnej kulturze wsi, tworzone jednak w okresie, gdy nie mają już wokół siebie bez­ pośrednich wzorów ludowej sztuki. To ich zmusza do szukania własnych form wypowiedzi. W obecnym czasie zmieniają się zrosztą krytoria togo, co uznaje się za „sztukę ludową". Na plan pierwszy wysuwa się zgodność z cechami stylistycznymi dawnej sztuki ludowej. Ona to wyróżnia dzieła, które przeznaczone są dla odbiorcy miejskie­ go, dla zagranicy. Bywa zresztą coraz częściej, że takie stylowo „ludowe" obrazy malują ludzie wykształceni, nie związani już ze środowiskiem wiejskim. Innym kryterium ludowości jest powszechność pewnych form i Wzorów, występujących jedynie poza kręgiem kultury eli­ tarnej. Przykładem tego rodzaju sztuki ludowej są dziś makatki, W których zachowały się jeszcze pewne nawyki estotyczne wy­ wodzące się z estetyki ludowej. Przejdźmy teraz do omówienia poszczególnych form ma­ larstwa występującego współcześnie. Cz. I . Z D O B N I C T W O (MALATURY) C e r a m i k a m a l o w a n a . Jest to dziedzina zanikająca. Szybki upadek ośrodków garncarskich związany jest przede wszystkim z brakiem dostatecznych bodźców ekonomicznych, z zanikiem wiejskiego rynku, z brakiem chętnych młodych kontynuatorów zawodu . Ceramika malowana, produkowana dla odbiorcy miej­ skiego (dla „Cepelii"), powiela dawne wzory, upraszcza je, schematyzuje, brak jest kontroli i dopingu środowiska, brak konku­ rencji, która by stanowiła bodziec dla indywidualizowania i roz­ wijania zdobnictwa. „Cechą charakterystyczną misek wykony­ wanych w Łążku po drugiej wojnie światowej jest znaczne upro­ szczenie dekoracji" —• pisze w znakomitej monografii tego ośrod­ ka Ewa Fryś-Pietraszkowa. „(. . .)Wszystkie miski przeznaczone dla spółdzielni „Zjednoczenie" musiały być malowane bogato, z tego względu rozwój ornamentu poszedł głównie w kierunku awansowania motywów, stanowiących dotychczas element skła­ dowy większej kompozycji, do roli samodzielnej ozdoby. Na ogół zarzucono wykonywanie wzorów bardziej rozwiniętych i praco­ chłonnych, takich jak symetryczne wielokwiatowe kwiatony i rozbudowane rozety. . . Podczas gdy na miskach starszych ornament pokrywał równomiernie wnętrza, obecnie znaczna część tła jest na ogół odsłonięta. ". Autorka podkreśla, że stano­ wi to odstępstwo od tradycyjnych zasad. Rzadziej spotyka się „(. . .) malatury o układzie zamkniętym zwartym szlakiem, a gdy pas złożony z motywów okala brzegi miski, dno bywa albo w ogóle nie zdobione, albo występuje na nim mały element zdob­ niczy. Rozwój motywów asymetrycznych wiąże się zapewne (jak sądzę) z większą łatwością ich wykonania. Są mniej staranne, a często i gorzej »wyważone«. Fryś-Pietraszkowa czyni uwagę, charakterystyczną zresztą również dla produkcji innych ośrod­ ków malowanej ceramiki: ,, Sporadycznie spotyka się ponadto miski bardzo ozdobne, malowane jednak bez tradycyjnych zasad kompozycji, gdzie bezładne nagromadzenie motywów daje w efek­ cie zamiast zamierzonego piękna układ przeładowany i mało ciekawy" . 6 7 8 Malatura współczesnej ceramiki rzadko kiedy świadczy o ambicjach artystycznych garncarzy, tylko na konkursy pow­ staje ceramika, którą można uznać za przejaw ambicji twórczych. W Łążku pod wpływem inspiracji przedstawiciela „Cepelii" wykonano jeden piec złożony z malowanych kafli, opracowano ich wzory (Łucja i Waleria Startkowe), ale na t y m się skończy­ ło . 9 Ceramika malowana, tradycyjna — czy to sieradzka, czy lu­ belska, kaszubska czy bolimowska przechodzi podobny proces. Uproszczenie form, mniejsza staranność wykonania, sporadycz­ ne wprowadzenie nowych rozwiązań dekoracyjnych. Indywidu­ alne rozwiązania demonstruje jedynie Jan Reczkowski z Nowego 81 �П. 3. Malowane olejno ule w pasiece Franciszka Sochackiego, Mroków, gm. Piaseczno, woj. stołeczne warszawskie, 1955 r. Targu, człowiek, który wielo w życiu widział i niejedno robił oraz Stefan Fus z Sokołowa Małopolskiego. Obaj wykraczają jednak poza dawną definicję twórcy ludowego. Reczkowski, któ­ ry na Podhale przyjechał w wieku dojrzałym, świadomie stylilizuje swą ceramikę na miejscową modłę, nie wyzbywając się zresztą cech indywidualnych, widocznych zwłaszcza w rzeźbie ce­ ramicznej. Fus, którego prawidłowioj byłoby nazwać amatorem pracującym w ludowej stylistyce (manierze?), dostarcza swe pra­ co „Cepelii". Trudno uznać je za oryginalny i twórczy wkład. Ory­ ginalność jego rozwiązań polega bowiem głównie na groteskowej ekspresji figur, na schematycznym rozwiązaniu ust, przypomina­ jących smoczek. Naprawdę nowe i ciekawe jest natomiast zdobnictwo fajan­ su we Włocławku i porcelitu w Opolu. Zacznijmy od Włocławka: literatura przedmiotu zwalnia od szczegółowych informacji, warto jednak zwrócić uwagę na to, k t o i co robi. K t o ? Robotnice —• twórczynie ludowe. Sądzę, że obecnie, gdy szafujemy t y m określeniem, gdy oznacza ono coraz mniej sprecyzowane wartości — wolno je używać w stosunku do włoc­ ławskich malarek fajansu. Nie są ze wsi —• ale czy pojęcie ludu ogranicza się tylko do wsi ? Nie pracują na potrzeby własne i swe­ go środowiska, ale uwaga ta dotyczy sytuacji niemal całej współ­ czesnej sztuki ludowej. Istotne jest coś innego — robotnice te mają świadomość artystyczną uformowaną zgodnie z tradycyjną chłopska estetyką. Nie wyniosły jednak tej świadomości z ro­ dzinnego domu, uformowała ją fabryka, ciągłe obcowanie, aż do umęczenia, z podobnymi rozwiązaniami, motywami, z ornamen­ tyką bliską zasadom ludowym. Malowanie fajansu dalo im dyscyplinę myślenia, umiejętność rozwiązywania (w granicach ich profesji) nowych problemów dekoracyjnych. Nieustanne powta­ rzanie podobnych czy tych samych motywów dało im pewność ręki, utrwaliło w pamięci i wyobraźni schematy zdobnicze, nauczyło je myśleć formą, kolorem . Od ręki, i to ze sporą pre­ 10 11 82 cyzją, dekorują talerz ozy wazon, realizują nowe, własne zamie­ rzenia. Szkołą ich umiejętności jest więc nie dom rodzinny i nie tradycja, lecz produkcja fabryki, istniejące wzornictwo oparte na ludowych motywach i zasadach kompozycyjnych. Wzor­ nictwo to tylko w części jest ich dziełem, jako że koryguje, a na­ wet opracowuje wzory plastyk zatrudniony w fabryce, ale wzory te ulegają jakby wtórnemu „uludowieniu" w procesie samodziel­ nej twórczości malarek na konkursy i wystawy. Twórczość tych kobiet zaczęła się dopiero po wojnie. Przed­ tem były robotnicami, wykonywały wyuczone elementy, zdo­ biły według wzorów i patronów. W 1947 r. zainteresowało się nimi Biuro Nadzoru Estetyki Produkcji przy Ministerstwie Kul­ tury i Sztuki. Z inicjatywy Wandy Telakowskiej, dyrektora Biura, do Włocławka pojechał prof. Antoni Buszek, plastyk, pe­ dagog, animator samorodnej twórczości. Miał już za sobą cie­ kawe doświadczenia współpracy z grupą robotnic, które umiejęt­ nie prowadzone wykonały doskonałe wzory batików, nagrodzo­ ne złotymi medalami na Międzynarodowej Wystawie Sztuki De­ koracyjnej w Paryżu (1925 г.). Buszek pracował we Włocławku do 1949 roku z kobietami, które od wielu lat malowały wzory na fajansie. Początkowo nie rozumiały, czego od nich oczekuje. Dotychczasowe malowanie nauczyło je tochniki, ale nie dało żadnego pola do wykazania inwencji. We współpraoy z prof. Buszkiem stworzyły wzory, które dalekie od regionalnych motywów i dawnych schematów fabrycznych były przecież „ludowe" — w zasadach kompozycji, stylizacji motywów, w gęstości ornamen­ t y k i . Ornament, który przedtem opasywał talerz czy miskę, zos­ tał rozbudowany tak, że nie on wyodrębniał się z białego tła, lecz właśnie tło ujawniało się jako dekoracyjny otok, łączący ornament kołnierza z dnem miski. Ono zaś zyskało ciemne tło, na którym rozgrywała się dekoracyjna scena z ptaszkiem siedzącym na ło­ dydze rośliny o 3 kwiatach (il. 4). �Buszek zastał sprawne robotnice, pozostawił uzdolnione, obdarzone inwencją malarki, które przez wiele lat rozwijały swe twórczo możliwości (wymienię t u zwłaszcza Genowefę Wodecką, Salomee Zajkowską, Jadwigę Kielkowską i Helenę Troszczyńską). Rozwojowi inwencji malarek sprzyjała współpraca w latach 1949, 1961—196 3 z Heleną i Lechem Grześkiewiczami. „Czło­ wiek po prostu nie wiedział, co wynaleźć'' — wspomina jedną z malarek. „Wymyśliłyśmy to tak — mówi druga —• nieraz się spojrzało na sukienkę czy chusteczkę, czy po prostu gdzieś eiij widziało coś takiego, no i naśladowało się, żeby to jakoś wy­ szło. A róże to już były takie nasze, stałe, tylko do tego żeśmy jakioś inne kwiatki dorabiały" . Zetknięcie z inną wyobraźnią plastyczną dało nowe doświad­ czenia i bodźce. Wtedy to okrzepł talent wielu malarek, zaryso­ wały się ich indywidualne cechy. Pozytywny wpływ na malarki miało równioż stworzenie w fabryce ośrodka wzorującego, w któ­ rym pracowali m.in. Elżbieta Piwek-Białoborska, Jan Sowiński, a później Wit Płażewski. „ W malarni ludowej powstawały deko­ racje oparte na wzorach tradycyjnych — pisze w cytowanej pra­ cy Hankowska i dodaje: Coraz częściej niewielkie zamówienia lub prace na wystawy przemysłowe czy targi powierza się doś­ wiadczonym robotnicom bez narzucania określonego wzoru. Do podobnej sytuacji przyczyniły się walnie organizowane wielo­ krotnie konkursy, które były próbą sił i możliwości w samodziel­ nej pracy twórczej". Otóż to! Konkursy stały się siłą napędową współczesnej twórczości, którą można nazwać — ludową. Robotnicom malar­ ni dały szansę samodzielnej wypowiedzi, pozwoliły i m na ekspe­ rymentowanie, inną kolorystykę. 1948, 1949, 1956, 1958, 1966, 1973... każdy konkurs ujawniał nowe indywidualności, do grupy starszych (ostatnio już emerytek) — dołączyły malarki średniego i młodego pokolenia: Bożena Awarska, Halina Musialik, Kata­ rzyna Mirolewicz, Jadwiga Marciniak, Halina Olesińska, Alina Piwowar, Zofia Syroczyńska, Danuta Ringwelska. 12 Dyrekcja fabryki zgodziła się, aby na konkursy i wystawy zdobiły wedle swej woli określoną liczbę form ceramicznych, płacąc za użyty materiał. Nagrody, udział w wystawie, katalog, reprodukcje —• wszystko to zachęcało do indywidualnych poszu­ kiwań. Formuła „Włocławka" i jego sukcesów jest prosta: talent robotnicy, estetyka działających na nie wzorów (od 1972 r. wy­ łącznie o charakterze ludowym), mądre współdziałanie plastyka zastępującego istniejący w dawnej sztuce ludowej osąd środo­ wiska oraz — bodźce w postaci konkursów i wystaw. Inaczej przedstawia się problem ceramiki opolskiej. We Włoc­ ławku nastąpiło bowiem „uludowienie" talentów robotnic, na­ tomiast w Opolu nawiązano bezpośrednio do żywych tradycji pisankarskich, przyciągając do pracy w zakładzie produkcyjnym tamtejszej Spółdzielni „Cepelii" autentyczne wiejskie twórczy­ nie. Możliwe stało się to dzięki dwóm okolicznościom: żywej jeszcze tradycji kroszonkarstwa (pisanek) i pasji miejscowych działaczy, którzy podjęli próbę spożytkowania umiejętności i talentów ludowych twórczyń w dekorowaniu porcelitu i por­ celany. Wydaje się, że właśnie na skutek nacisku germanizacyjnego sztuka ludowa Opolszczyzny pozostała wartością żywą wówczas, gdy na innych obszarach kraju proces jej zaniku został znacznie dalej posunięty. Zachowało się w ludowej kulturze to, co mogło integrować ludność, podtrzymywać dawne, rodzime tradycje, obyczaje i obrzędy — zwłaszcza wyrób kroszonek, którymi jesz­ cze teraz obdzielają się ludzie na Święta Wielkanocne, na dzień św. Stanisława. Zwyczaj ten zanika, niemniej wciąż jeszcze star­ sze kobiety zdobią jaja, którymi obdarzają rodzinę (zwłaszcza miejską). Pisanki malowano w domu, dla siebie lub korzystano z usług specjalistek „kroszonkarek". Niektóre z nich osiągały prawdziwe mistrzostwo, wyskrobując ornament ostrzem narzę­ dzia na zabarwionej uprzednio skorupce jaja. Mimo iż czyniły to tylko przez dzień lub parę dni w ciągu roku, zdobienie kilku­ set jaj (nieraz ponad 400) pozwalało i m na osiągnięcie precyzji i wykształcenie własnego „stylu" zdobienia . 13 Jeszcze w 1963 r. dzięki konkursom i wystawom znane były stosunkowo szeroko nazwiska najlepszych pisankarek starszego pokolenia, takich j a k : Róża Żymełko, Stefania Okoś, Gertruda Mateja, Hildegarda Wysada, Anna Czurlok. Pochodziły one, Fajans włocławski: ił. 4. Miska, 0 26,7 cm, mai. Holena Troszczyńska. 1949 г.; i i . 5. Talerz głęboki, 0 24 cm, mai. Salomeą Zajkowską. Ok. 1949 r. (Oba eksponaty w zbiorach Muz. Kujawskiego We Włocławku). 83 �podobnie jak większość specjalistek-kroszonkarek, z rodzin uzdol­ nionych artystycznie, w których zajmowano się haftem, koron­ karstwem, miano więc sprawność manualną, w t y m i rysunkową. Do tych właśnie ludowych twórczyń zwrócił się Jan Matysek, prezes Opolskiej Spółdzielni „Cepelia", proponując, aby wy­ korzystywały swe umiejętności zdobiąc formy porcelitowe, solniczki w kształcie jajek. Pomysł rzucił dr Czesław Kurek, ówczes­ ny pracownik Wydziału Kultury w Wojewódzkiej Radzie Na­ rodowej, ale trzeba było niewiarogodnego uporu prezesa Matyska, jego wiary w powodzenie eksperymentu, aby projekt stał się rzeczywistością. Gdyby nie ten człowiek, autochton, rozmi­ łowany w ludowej kulturze Opolszczyzny, łączący w sobie idea­ lizm z uporem i talentem organizatorskim — nie byłoby dziś tej ceramiki malowanej, sądzę też, że nie moglibyśmy już mówić o kroszonkarstwie jako żywej jeszcze dziedzinie twórczości. W odróżnieniu od „Włocławka", w Opolu nie było wzorów fabrycznych, i nie robotnice „uludowiono", lecz przyjęto zasadę, że w Spółdzielni pracują t y l k o ludowe twórczynie. Począt­ kowa forma jajka-solniczki nie stawiała problemów kompozy­ cyjnych, solniczki zdobiono tak samo jak kroszonki. Każda z pracownic brała do domu partię porcelitowych form, które de­ korowały — wydrapując zdobiny w balsamicznej farbie pokry­ wającej porcelit. Trudności były, ale natury technicznej, a nie artystycznej . Sytuacja skomplikowała się, gdy trzeba było przejść na zdobienie innych form. Matysek pisze o t y m : „Pierwsze próby zdobienia nie wypadły najlopiej. Twórczynie nie potrafiły sobie poradzić z nowymi formami. Najlepiej wypadły próby zdobienia filiżanek, kieliszków do jaj i wazoników. Gorsze efekty uzyskano na talerzach, a wielo było absolutnie nie do przyjęcia. Chałupniczki odstąpiły przy zdobieniu talerzy od swoich tradycyjnych motywów, jakimi zdobiły jajka, a rysowały duże kwiaty (bukie­ ty) naturalnej wielkości. ". Nie powinno to dziwić. Kroszonkarki znakomicie poruszały się w obrębie swej wąskiej specjalności, a nagle zażądano od nick innego myślenia. Odwoływanie się do intuicji nie zdaje się na wiele przy różnorodności jodnoczośnie występujących wzorca estetycznych. Zasady gramatyki formy ludowej nie są dziś przez twórców ludowych odbierane jako naturalno, zgodne z żywą tradycją, toteż zrozumiałe były trudności z adaptacja, zdobnictwa kroszonkowego. Potrzebna była pomoc plastyka, kierownika artystycznego Spółdzielni. „Porady jego •— pisze 14 15 Pisanki: il. 6. Śląska (wł. Muz. Gliwice); i l . 7. Śląska; i l . 8. Zofii Pachulec, Kosarzow Dolny, gm. Krzczonów, woj. lubelskie. 1959 г.; i l . 9. Gertrudy Dornik, Nasów, Woj. opolskie. 1959 г.; i l . 10. Śląska (wł. Muz. Gliwice); il. 11. Z Zamojszczyzny. 1949 г.; il. 12. Karoliny 84 �dalej Matysok — szybko przyniosły właściwe efekty i nasze twórczynie poradziły sobie z nowymi formami". W 1968 r. zajmo­ wało się malowaniem ceramiki już 26 kobiet. Prezes Matysek postanowił rozwijać produkcję tylko w granicach możliwości angażowanych kroszonkarek. Rzadki to i godny wielkiego uznania przykład troski menadżera o zachowanie, póki można, autentycznej twórczości ludowej; wiadomo przocież, że mógł w inny sposób osiągnąć lepszo wyniki finansowe. Ale Matysek jest nie tylko handlowcom, lecz podobnie jak niezapomniana prezes Janina Smykowska z Opoczna — działaczem kultury, oepeliowskim mecenasom z prawdziwego zdarzenia. W 1968 r. w Opolu obok adaptacji ornamentyki pisankarskiej podjęto próbę pobudzenia inwencji kroszonkarek, stawiając przed nimi zadanie nowe —• malowanie farbą ceramiczną na szkliwie różnych wyrobów z porcelitu a później z porcelany (ii. 14, 15). Malarki miały kłopoty, musiały dojść do innych rozwią­ zań ornamentalnych. Wzorem mogły być motywy pisanek, haft. Problemy kompozycyjne rozwiązały, jak się wydaje, dość szybko, ale malowanie precyzyjnych form pędzlom sprawiało im wyraźną trudność. To było nie „ich" narzędzie. Gdy więc któraś z kobiet zaproponowała, że będzie zdobić stalówką, wszystkie uczyniły to samo. „Efekty tej zmiany były nadzwyczajne — pisze dalej Matysok — motywy naniesione na porcelanę były teraz bardziej precyzyjno, czyste w rysunku i technicznie o wiele lepsze. Zmniej­ szyła się bardzo ilość braków". Zachętą do pracy były nie tylko bodźce finansowe, ale i ambioyjne, fakt, iż każdo naczynie miało na sobie podpis twórcy i miejsce jego zamieszkania (zasada często lekceważona w „Ce­ pelii"). Dzięki takim zabiegom udało się uniknąć złej strony przej­ ścia zo stanu gospodarki wiejskiej do przemysłu, zachować ży­ we tradycje rodzimego, wiejskiego podglebia. Warto t u dodać, że w Spółdzielni na 57 pracowników w 1975 r. było 40 zweryfi­ kowanych twórców ludowych, w większości członków STL. Jeszcze i teraz są w Opolskiem kobiety pamiętające dawne tradycje, po dziś dzień zdobiące kroszonki. Każdy konkurs orga­ nizowany w województwie ujawnia nowe nazwiska. Niektóre z wyróżnionych na konkursie kobiet podejmują następnie pracę w Spółdzielni. P i s a n k a r s t w o . Opole jest przykładem aktywizacji pisankarek, poprzez wykorzystywanie ich umiejętności w dzie­ dzinie pokrewnej ich dawnym zamiłowaniom. Sporadyczne pró­ by zastosowania inwencji pisankarek, opartej na tradycyjnych formach zdobienia, podjął w pięćdziesiątych latach Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Dzięki współpracy plastyka Insty­ t u t u z pisankarkami krzczonowskimi i kunowskimi powstały dobre, interesujące wzory t k a n i n . 16 Pisankarstwo, jako dziedzina twórczości ludowej, zmienia się. Trzy procesy, zachodzące równolegle, określają charakter tych zmian. Pierwszy, najważniejszy — obumiera dawny sens pisanki, joj rola w strukturze zwyczajów, obrzędu, wierzeń. W niepamięci społecznoj zacierają się dawne funkcje, sięgające magiczno-kultowego podłoża. Podobnie jak w innych przypad­ kach, zanik zwyczaju następuje przez degradację jogo pierwot­ nych funkcji. To, co kiedyś było przejawem wiary, magii —• obecnie staje się zabawą, zwyczajom towarzyskim, wartością estetyczną. Pisanka zanika więc tam, gdzio jeszcze kilkanaście lat temu była atrybutem zwyczajów wielkanocnych. Przestaje być istotną częścią tych świąt, odrzucona jak wielo innych tradycyjnych przejawów ludowej kultury. Ale zanikając w skali kraju, jednocześnie zwiększa obszar swego występowania. Pojawia się tam, gdzie dawniej nie występo­ wała lub pojawiała się rzadko — w Krakowskiem, Wrocławskiem, Koszalińskiem, Szczecińskiem, na Pomorzu Gdańskim i t d . Wytłumaczenie tego pozornego paradoksu jest proste — tra­ dycję zdobienia jaj przenieśli repatrianci, pisankę zaś sankcjo­ nują na nowych obszarach konkursy, ilustracje w pismach, ka­ lendarzach ściennych, witryny „cepeliowskich" sklepów. 1 7 Zdobi się więc jajka wielkanocne w rodzinie, dla siebio, zdo­ bi też na „upominek", zwłaszcza dla młodych, mieszkających już w mieście. Zdobią też szczególnie uzdolnione kobiety dla szorokiej rodziny, dla sąsiadów, na sprzedaż, na konkursy. Pi­ sanki wykonywane przez takie specjalistki wciąż zachwycają precyzją ornamentu, bogactwem i doskonałością tradycyjnej dekoracji. Dr Zofia Cieśla-Reinfussowa, organizatorka najwięk­ szego konkursu na pisankę, jaki miał u nas miejsce (1969 r. Mu­ zeum Etnograficzne w Krakowie), słusznie zwróciła mi uwagę na znakomitą artystkę w tej dziedzinie — Aleksandrę Hryńczuk z Dolnego Śląska. Doskonało pisankarki — specjalistki są jesz­ cze na Opolszczyźnie, na Lubelszczyźnie, w Białostockiem. Ujawniają swe mistrzostwo na konkursach (niestety ostatnio coraz rzadszych). Daje się jednak zauważyć tendencja do rezyg­ nacji z misternej ornamentyki na rzecz zdobienia prostszego, większej jaskrawości (kolorkowości) barw. Tam, gdzie zanika wewnętrzna rywalizacja wśród pisanka­ rek, odpada jeden z najważniejszych motywów rozwoju form. Krzysztoń, Sołonka, gm. Zarzecze, woj. przemyskie. 1959 г.; ił. 13. Śląska (wł. Muz. Gliwice); i l . 14. Typowa „kroszonka" opolska, wyk. Hildogarda Wysada, Raszowa, gm. Tarnów Opolski, woj. opolskie. 1965 r. 85 �Malowane meble. Dziedzina zanikająca szybko w okresie powojennym". Jeszcze niedawno istniało kilka warsz­ tatów pracujących dla wiejskiej klienteli. W tej chwili, jak infor­ muje mnie najlepszy znawca zagadnienia, prof, dr Roman Reinfuss, nikt nie wyrabia malowanych mebli. Produkcja dla wsi była nierentowna, a „Cepelia" — jedyna, która mogła uchronić meblarstwo ludowe od zagłady —• nie umiała podjąć zagadnienia. Nie umiała, nie chciała. Nie dostrzegała szansy, jaką stanowi żywiołowy ruch budowania „drugich domów" na wsi. Inteligen­ cja miejska, kupując stare chałupy, stanowi potencjalną klien­ telę dla stolarzy, kowali. Przecież setki, a może i tysiące ludzi chciałoby w swych letnich domkach, często chałupach, mieć malowane skrzynie, zydle, szafki. Co więcej —• nastawienie na to rzemiosło (o ile jest to jeszcze możliwe) z zapewnieniom zbytu, perspektywą — dałoby rzecz najważniejszą, w i ę ź „producenta sztuki ludowej" ze środowiskiem wiejskim. Czy można jeszcze coś zrobić w tej chwili ? Zwracam na to uwagę, ponieważ oczywiste jest, że gdy bę­ dzie zapotrzebowanie, „Cepelia" zacznie produkować bardziej masowo malowane meble. Teraz też m a w swych sklepach i „sa­ lonach" pięknie malowane skrzynie. Tyle że malowane przez plastyków, emerytów, miejskich kopistów, wykonujących na zamówienie zatwierdzone przez „Cepelię" wzory. Równie dobrze można by t a k ą produkcję robić na maszynach. Ale to już jest etap, który należałoby opóźniać. Bo on jest właśnie końcem for­ macji autentycznej sztuki ludowej, sztuki — czyli twórczości. П. 15. Wazon opolski, dwubarwny, o motywach zaczerpniętych z „kroszonek", mai. Maria Kobyłka, Dębie, gm. Chrząstko wice. Powielanie znanych i dawno już wypracowanych wzorów likwi­ duje satysfakcję, jaką może dać twórczy impuls. Widać to zwłaszcza w pisankach, które wykonuje się dla „Cepelii", dla anonimowego miejskiego klienta. Nawet w ciągu ostatnich dwóch lat widoczne jest rozluźnienie dyscypliny ornamentu, brak sta­ ranności, uproszczenie dekoracji. Satysfakcję twórczą znajdują dziś w zdobieniu pisanek często nie-specjalistki, kobiety dla których jest to zarazem i za­ bawa i szansa artystycznej wypowiedzi. Właśnie w tej grupie można spotkać najciekawsze i najbardziej samodzielne rozwią­ zania malarskie (il. 6—13). Specjalistki osiągają mistrzostwo, wynikłe z powtarzania tych samych motywów i zasad kompozycyjnych. Jak jednak wy­ tłumaczyć dojrzałość rozwiązań zoo- i antropomorficznych w pi­ sankach ozdobionych przez nie-specjalistki 1 Sądzę, że przyczyn może być kilka. Jedną jest fakt, iż togo typu malatury wykonują tylko nieliczne kobiety, sprawnie posługujące się rysunkiem figuralnym. Czasem pisanka wręcz wskazuje na to, że autorka zajmuje się również innymi formami malarstwa (il. 9). Drugą przyczyną dojrzałości rysunkowej mogą być umiejętności wynie­ sione ze szkoły, z lekcji rysunków. Trzecią — podejmowanie takich tematów, jak kosz z kwiatami, splecione dłonie (il. 13), dobrze znanych z laurek, pocztówek, makatek czy też z innych dziedzin dawnej sztuki ludowej — jak np. kogutek, ptaszek. Czwartą — łatwość samego zdobienia, a więc brak oporu materia­ łu, który np. w rzeźbie prowadzi do uproszczeń i deformacji' . Zmiana funkcji pisanki sprzyja indywidualnym rozwiąza­ niom. Można więo spodziować się, że zanikając jako zwyczaj powszechny i powiązany ze scenariuszem tradycyjnych świąt, malowanie pisanek stanie się jedną z form demonstrowania swych umiejętności przez uzdolnione jednostki, stanie się pre­ tekstem dla artystycznej wypowiedzi. 8 86 Procesowi upadku malowanych mebli ludowych towarzy­ szy fakt wyrobu pseudo-ludowych mebli oraz miniaturowych skrzyń — pamiątek w „stylu ludowym". Są to często rzeczy straszne. Brak systemu kontroli w takich instytucjach, jak BHZ Desa, PTTK, Jubiler, Veritas —• sprzyja powstawaniu dziwo­ lągów, które funkcjonują jako „sztuka ludowa". W 1977 r. po­ jawiły się np. zminiaturyzowane skrzynie ludowe, których boki malowane są na wzór. . . łowickiego pasiaka. Ktoś wymyślił też malatury w typie wzorów hafciarskich na łyżkach, deseczkach, tackach z białego drewna. Sztuka ludowa umiera po raz drugi. Ale jest to śmierć gorsza, smutniejsza. Odarta z aureoli wielkości. Obok malatur tradycyjnych spotyka się również indywidual­ ne formy dekorowania sprzętów i mebli. Jednym z przykła­ dów są zdobione malaturami ule Franciszka Sochackiego (il. 3). Mamy w t y m przypadku d o czynienia z człowiekiem świadomie nawiązującym do wzornika ludowej ornamentyki, widać to zresz­ t ą w stylizacji motywów, w ich indywidualnym traktowaniu. Świadomie „ n a ludowo" ozdobiono stojące na korytarzach podniszczone szafy biurowe w opolskiej spółdzielni „Cepelii". Na ludowo maluje też meble i sprzęty (zwłaszcza podniszczone lub kuchenne) kilku znanych mi artystów-plastyków. Zdobi się meble, zdobi — niekoniecznie motywami ludowymi — altany, domki stawiane w o g r ó d k a c h działkowych, ściany budynków. Następuje w t y m przypadku przeniesienie potrzeb artystycznych, przy zmianie ornamentyki, zastosowaniu innych W z o r ó w estetycznych. Ponieważ cały czas oscylujemy na krawędzi pojęcia sztuki ludowej — trzeba o tych dekoracjach wspomnieć, stanowią bowiem zauważalną cechę dzisiejszego „pejzażu" kul­ turowego miejskich przedmieść, miasteczek i w s i . Maluje się W kilku kolorach płoty na wzór pasiaka albo wykorzystując różnorodne możliwości prostych rozwiązań (il. 2). Maluje — z własnej potrzeby, ale i z namowy władz lokalnych, dążących do podniesienia poziomu estetyki zagród, wsi, miasteczek^o. M a l o w a n e d o m y . Maluje się pojedyncze obiekty, ale i cale miasteczka, miasta. Budynki, obce architektonicznie naszym tradycjom, farbuje się jaskrawo—na pistacjowo,różowo, pomarań­ czowo, granatowo, tak że stanowią nowy element miejskiego pejzażu, zatracając swe dawne cechy stylowe. Agresywna kolo­ rystyka, tworząca w 1974 r. np. z Mrągowa coś na kształt deko­ racji teatralnej, formuje nawyki estetyczne ludności, oswaja z takimi zestawieniami, które zaczynają później funkcjonować W doborze kolorystyki ubrania, w malowaniu wnętrz, płotów i t d . Kształt plastyczny środowiska decyduje o późniejszych pre- �ferencjach estetycznych ludzi, o ich wspólnych nawykach, upo­ dobaniach. Nowe wzorce estetyczne wspólne znacznej części społecz­ ności zarówno wsi, jak i miast — likwidują resztki odrębnej świadomości estetycznej wsi. Zdobnictwo chałup, jeszcze w pięćdziesiątych latach spoty­ kano w wielu wsiach podczas badań prowadzonych na obszarach Polski południowej, w Opolskiem, Łowickiem, w Lubelskiem, Rzeszowskiem , obecnie szybko zanika. Zdobnictwo to miało dawniej różnorodne funkcje: kultowo-ochronne (np. krzyż, mający zapownić szczęście domowi — i i . 1), użytkowe (higie­ niczne, polegające na wapnowaniu łącz między belkami), este­ tyczne, prestiżowo. Obecnie zdobnictwo chałup spotyka się coraz rzadziej i dominuje czynnik ambicjonalno-estetyczny. Malowanie domów występuje obecnie w trzech postaciach: — reliktowej, powtarzającej dawne motywy zdobnicze; — nowej, odpowiadającej współczesnym gustom, nie związanej z tradycją regionalną i w ogóle t y m , co przyjęło się uważać za „ludowe"; — tradycyjnej, ale uprawianej, a nawet rozwijanej na skutek inspiracji zewnętrznej —• konkursów, mody, zainteresowań t u ­ rystów. Postać pierwsza nie będzie t u nas interesowała, nie wnosi nic nowego do problemu. Jest — jak już powiedzieliśmy •—• re­ liktem. Postać druga tylko częściowo może być uważana za ludową. Niemniej trzeba ją zasygnalizować. Stanowi wyraz współczes­ nych motywacji estetycznych, prestiżowych. Te ostatnie nie wy­ magają komentarza. Zdobi się domy, aby wyróżniały się, aby świadczyły o właścicielu, o jego zamożności, upodobaniach, szczególnej pozycji, którą ma lub chciałby sobie zapewnić, mię­ dzy innymi przez wygląd domu, ornament, a nawet nieszablo­ nowo dekorowany parkan. Sam fakt posłużenia się w celach reprezentacyjno-prestiżowych zdobnictwem dowodzi znaczenia przywiązywanego do sfery potrzeb estetycznych, choć potrzeby te nie należą przeważ­ nie do rozwiniętych czy wysokich. Odpowiadają świadomości estetycznej, upodobaniom, wzorom środowiskowym (U. 2, 32, 33). Sztuka ludowa w swej dawnej postaci stylistycznej nie sta­ nowi już wzorca, nie odpowiada ambicjom i poczuciu piękna ma­ ło wyrobionych artystycznie odbiorców, zwłaszcza wywodzą­ cych się z dawnego środowiska wiejskiego. Od oszczędnej, funk­ cjonalnej ornamentyki geometrycznej czy roślinnej wolą oni konwoncjonalne „sceny" (często z łabędziem czy jeleniem) i oz­ doby uznane za „nowoczesne" — układanki z kawałków cera­ miki, szkieł, kamieni, lusterek, glazurowanych kafli i t p . 1 21 Meble na wysoki połysk, makaty i obrazy w złoconych ra­ mach, stoliki-„nerki", ściany malowane w „pikasy", jaskrawe dywany, „gadżety" lśniące niklem i tandetną elegancją —• oto zaplecze estetyczne tych tęsknot, które zaspokaja współczesne dekorowanie domów, willi, ogrodów, budyneczków stawianych w ogródkach działkowych. Szczytowym efektem takich potrzeb jest słynna willa Hen­ ryka Korty przy u l . Krakowskiej w Łodzi. Właściciel jej, czło­ wiek dość zamożny, stworzył ciężką pracą własną i rodziny „pałac", niezmiernie konsekwentny w swym eklektyzmie, bo­ gactwie dekoracji, tralek, złoceń . Czy przykładów takich jest dużo ? Trudno na to odpowie­ dzieć. Sam widziałem w czasie wędrówek po kraju kilkanaście, znam też kilkadziesiąt z fotografii i relacji innych osób, m.in. Władysława Hasiora, który skrupulatnie notuje na kolorowych przezroczach wszystkie przejawy spontanicznej „twórczości" ludzi . Wspomniane t u malowanie domów rozszerza się, jako reakcja na szarzyznę otoczenia, jako wyraz rozwarstwiania się społeczeństwa, chęci pokazania swej zamożności czy „lepszości". Malowanie domów jest też przedłużeniem dawnych wiejskich tradycji, ale w zmienionych warunkach, zgodnie z estetycznymi wzorami funkcjonującymi w środowisku nie uczestniczącym w „wysokim obiegu kultury". 22 23 H. 16. Dzban opolski, zdobienie wielokolorowe, mai. Maria Rudzik, Osowiec, gm. Lubiany. Przejdźmy teraz do wyróżnionej uprzednio grupy trzeciej — do inspirowanego konkursami malowania domów w duchu miejscowej tradycji. Spotykamy się z nimi w dwóch miejscach: na Powiślu Dąbrowskim (zwłaszcza w Zalipiu) i w okolicach Kowala na Kujawach. Z Zalipiu zdołano powstrzymać naturalny proces zaniku dawnych form zdobienia budynków jeszcze wtedy, gdy były one żywe. Inna była sytuacja na Kujawach. Zachowała się tam już tylko pamięć o dawnym zdobieniu ścian, znaleziono też w Świątkowicach jeden dom, w którym trzy kobiety dekorowały malaturami swe mieszkania. Były t o : Władysława Włodarzewska oraz Eleonora i Genowefa Adamskie. Malowały na ścianach wielo­ barwne bukiety, motywy roślinne i zoomorficzne —• dla własnej satysfakcji, mimo iż nikt tego już we wsi nie czynił. Włodarzew­ ska malowała od lat (il 24) i przykład jej działał zachęcająco na mieszkające o b o k — - m a t k ę i córkę—-Adamskie W 1961 r. Muzeum Kujawskie ogłosiło konkurs na malowane wnętrza. Wzięło w nim udział 5 osób ze Świątkowie i pobliskich wsi. Z kon­ kursu na konkurs rosła liczba uczestników . W 1972 r. było ich już 15, a w dwa lata później 17. Malowano ściany, zdobiono je makatkami z papieru, kwiatami z bibuły, sypano piaskiem wzo­ ry przed domem. Motywacje artystyczne, które niewątpliwie wy­ stąpiły u wielu uczestniczek konkursów, zostały wzmocnione bodźcami takimi, jak rywalizacja, nagrody, stypendia, klimat zainteresowania stworzony przez prasę, radio, telewizję, pracow­ ników Muzeum. Przykład ten pokazuje jak ważną rolę odgry­ wają konkursy w utrzymaniu, a nawet rozwijaniu dawnych pro­ cederów artystycznych. 24 Konkursy na Kujawach przywróciły (przynajmniej częścio­ wo) na t y m terenie zwyczaj malowania izb oraz sypania piaskiem wzorów dekoracyjnych ', konkursy na Powiślu Dąbrowskim nie dały zaginąć żywej jeszcze po wojnie tradycji malowania zewnę­ trznych i wewnętrznych ścian domów. Pierwsze rozpoznanie te2 87 �renu przeprowadzono zresztą na t y m Powiślu w 1948 г., a więc o jedenaście lat wcześniej niż na Kujawach. Miało to swoje zna­ czenie, pozwoliło szybciej i skuteczniej przeciwdziałać zanikowi dawnych form ludowej twórczości. Ekipa Państwowego Insty­ t u t u Badania Sztuki Ludowej zarejestrowała wówczas istnienie w 28 wsiach 70 kobiet, które zdobiły ściany domów, budynków gospodarczych, a nawet studni i psich bud; kobiet — które wy­ konywały kwieciste papierowe „dywany", wycinanki, hafty . Najwięcej osób malowało domy w Zalipiu, w pierwszym kon­ kursie wzięło tam udział 40 kobiet. Następne jedenaście konkur­ sów organizowano już tylko w Zalipiu. Zaważyła na t y m dynami­ ka tego środowiska, a zwłaszcza indywidualność Felicji Curyłowej, działaczki, społeczniczki, propagatorki ośrodka. To ona; (w pierwszych latach przeważnie wraz z Felicją Kosiniakową) reprezentowała „ n a zewnątrz" przy różnych okazjach Zalipie, w nim samym pełniąc rolę nieetatowego ambasadora resortu Kul­ tury (podobnie jak Czesława Konopkówna na Kurpiach). Curyłowa reprezentowała najlepsze wartości dawnego zdobnictwa, ona też wprowadzała nowe motywy, „z życia", w malowankach, współpracowała z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego, haf­ towała gorsety dla klientów spośród amerykańskiej Polonii, Dzięki Curyłowej Zalipie zostało wcześniej zelektryfikowane, dzięki niej powstała Spółdzielnia Przemysłu Artystycznego „Wieś T w o r z ą c a " . Ona zabiegała o dobór małżeństw (!), tak, aby ściągnąć z innych wsi najzdolniejszych ludzi do Zalipia , Ale oddając sprawiedliwość jej talentom, trzeba dodać, że oso-1 bowość Curyłowej zaciążyła na Zalipiu, na układzie sił, na tym, że w świadomości powszechnej malarstwo Powiśla Dąbrowskiego utożsamia się z Zalipiem. 26 27 21 Aż do 1976 r. wszystkie konkursy obejmowały w zasadzie tylko Zalipie. Przyczyniały się więc do zachowania „malowanych domów" W Zalipiu, pozostawiając poza kręgiem zainteresowania żywą jeszcze twórczość zdobniczą w innych wsiach. Dzięki kon­ kursom—w Zalipiu zdobi się nie tylko stare domy, ale i nowe, nic już nie mające wspólnego z dawnym wiejskim budownictwem, Malują zarówno starsze kobiety, które w pewnym okresie prze­ stały zdobić ściany swych domów, jak i młode, zachęcone kon­ kursem, klimatem rywalizacji, nagrodami. Zaskakująca jest właśnie liczba młodych, którzy biorą udział w tych konkursach, W 1950 r. na 40 uczestników więcej niż połowa liczyła mniej niż 30 lat, a tylko 7 osób miało więcej niż 40 lat. W konkursie tym przeszło połowa uczestników brała udział po raz pierwszy . W do­ pływie młodzieży ogromną rolę odegrała miejscowa szkoła. Niestety, od czasu utworzenia szkół zbiorczych w Zalipiu istnieje jedynie szkoła podstawowa i młodzież nie uczy się już na kursach szkolnych malowania. 29 Dzięki konkursom Zalipie wciąż jest barwne, wciąż na wios­ nę maluje się część domów. Ostatni, trzynasty konkurs w 1976 г., k t ó r y znowu objął szerszy teren Powiśla Dąbrowskiego, dowiódł że przy opiece można podtrzymać tradycje malarskie równiei W innych wsiach. Wzięło w nim udział — 60 osób z 12 wsi ( 1948 r. 70 osób z 28 wsi). W utrzymaniu świetności Zalipia ważną rolę odegrały też inne czynniki — stabilność regionu, brak w nim inwestycji prze­ mysłowych (które by przyspieszyły proces urbanizacji), a także poczucie roli społecznej, którą Zalipie odgrywa w kraju. Potwier­ dzają to liczne głosy prasy, reportaże filmowe i telewizyjne, na­ pływ turystów, zamówienia na malowanki i hafty od Polonii, zwłaszcza, amerykańskiej. Istotna jest świadomość, że Zalipie jest dzięki malowaniu sławne, że Curyłowa, Kosiniakowa, Kiwiorowa, Wojtyto i inne kobiety malowały stropy w lokalach na Starym Mieście w Warszawie, dekorowały salon dziecięcy na dawnym „ B a t o r y m " , projektowały wzory na tkaniny, chusty i t p . Zalipianki stale zdobią pawilony na różnych „Cepelia­ dach" i targach sztuki ludowej, wymalowały ściany w krakow­ skiej Spółdzielni „Milenium" oraz kawiarni „ U zalipianek", warszawskiej restauracji „Zalipie" przy placu Narutowicza, biorą udział w wystawach sztuki ludowej, reprezentują nie tylko swą wieś, ale kraj. 3 0 �Malowane budynki w Zalipiu, gm. Gręboszów, woj. tarnowskie: i i . 17. Obora, mai. Monika Szlosek. 1967 г.; i i . 18. Obora, mai. Jan Szlosek. 1967 г.; il. 19. Obora, mai. Maria Sierak. 1967 г.; il. 20. Dom, mai. Janina Jurek. 1967 г.; i l . 21. Dom, mai. Felicja Kosiniak. 1957 r. Sytuacja taka musi oczywiście wpływać na charakter malar­ stwa. Istnieje środowisko, opinia grupy (zwłaszcza silna za życia Curyłowej), ale coraz większą rolę odgrywają bodźce i oceny zewnętrzne. Zalipianki, przynajmniej niektóre, znają inne wzory sztuki, oglądają je na licznych imprezach, działają na nie wzory „drobnomieszczańskie", wystarczy spojrzeć na to, co wieszają na ścianach, na gipsowe potworki, misie, lalki —• aby zrozumieć, że niekontrolowany, spontaniczny rozwój ich sztuki prowadziłby do degeneracji dawnych form, w rejony bliskie temu, co się określa mianem kiczu. Nie chodzi t u o uprzedzenia Wobec tego, co nowe. Mówiąc o degeneracji (a przykładów tego jest wiele), nie mam na myśli twórczości — jako takiej — lecz brak wewnętrz­ nej spójności w ramach przyjętej konwencji. Na straży walorów artystycznych, czystości i logiki form staje dziś nie środowisko, ale eksperci i mocodawcy ,,z zewnątrz", jury konkursów, komisje cepeliowskie. Możemy uznać to za celo­ we, a nawet konieczne, niemniej jest to i n g e r e n c j a . Skoro „idą" wycinanki — robi się wycinanki, skoro kupujący cenią haft naturalistyczny i krzykliwy robi się właśnie taki haft, gdy oczekiwano od twórczyń w latach 1949-^-1953 nowej tematyki, powstały malowanki na papierze, niestety o nikłej wartości artystycznej. Samo zapotrzebowanie na takie malowanki spra­ wiło, że dostarczono ich blisko 600 tylko na konkurs w 1950 r . Ingerencją jest więc zarówno życzenie przypadkowego nabywcy, jak i etnograficzny puryzm opiekunów ośrodka. 31 Proces zmian w malowaniu jest widoczny, choć hamowany przez oceny sędziów konkursowych. Pojawiają się nowe motywy, np. Janina Lizak i Maria Sierak wprowadzają pasy złożone z okrągłych wieńców, połączonych łukiem girland roślinnych. Motywy ulegają rozbudowaniu, ornament gęstnieje, wypełnia niemal całą przestrzeń (il. 30). Motywy geometryczne ustępują roślinnym. Pojawia się cieniowanie kwiatów, żyłkowanie liści, ornament dawniej umowny, raczej graficzny — ulega rozwinię­ ciu, staje się bliższy naturalizmowi. Wystarczy spojrzeć na malo­ wanki współczesne i dawne, reprodukowane w pracach Hickla i Witkiewicza, aby dostrzec kierunek przemian . Coraz liczniej występują sceny figuralne, zwłaszcza w malowankach, dawną symetrię pionową (przeważnie 3 elementów) zastępuje układ, w którym występuje kwiatowy motyw centralny i biegnące ku niemu po przekątnych cztery rozbudowane motywy roślinne. Sukces „malowanej wsi" i chęć pokazania się jak najlepiej na konkursie sprawiają, że zdobi się wszystko, co można: psio budy, studnie, wychodki, lampy, klosze, wózki dziecięce. Nowa sytuacja sprzyja indywidualizacji rozwiązań. Przy­ kładem Stefania Łączyńska. Nie zawsze daje sobie radę z cało­ ściową kompozycją malarską ścian domu, rozbudowuje niekiedy ornament ponad miarę, ale ma fragmenty i niekiedy dekoracjo (np. z 1967 r. — i l . 25), w których chyba dorównuje najlepszej z powojennych malarek — Felicji Kosiniakowej (il. 21). Na konkursie W 1976 r. zaskoczyła jury jedna z najstarszych uczest32 89 �90 ��W licznej grupie powojennych malarek Zalipia do najbardziej utalentowanych należą: Felicja Kosiniakowa (wyjechała do USA), Felicja Curylowa (zm. 1974), Zofia Majchrowska-Owca, Maria Sierak, Stefania Łąezyńska, Agata Szlosek, Janina Lizak, Zofia Kaczówka, Maria Wojtyto (il, 17, 19, 21, 23, 25 — 29). Oglądając ich malowidła widzi się, jak w ramach istniejącego stylu ośrodka może się przejawiać osobowość twórcza utalentowanych jednostek. Nie ustępują malarkom z Zalipia utalentowane kobiety z pobliskich wsi: Helena Cieślak z Kannej, Genowefa Kochanek z Bolesławia, Rozalia Zaród z Kłyża, Rozalia Trela z Niwek oraz malująca wzory najbardziej zbliżono do dawnych, Hicklowskich — Wiktoria Sambor z Borusowej. Ale Powiśle Dąbrowskie to nie tylko malowane domy i malo­ wane ściany. To także malowany mobel (np. u Łączyńskiej), papierowe „ d y w a n y " , bibułkowe kwiaty, hafty, a w ostatnim dziesięcioleciu wycinanki i coramika zdobiona olejną ornamentyką k w i a t o w ą . (Zwłaszcza doskonałe są rozwiązania dekoracyjno talerzy, filiżanek i półmisków Marii Sierak z Zalipia, Genowefy Kochanek z Bolesławia i Anieli Majki z Podlipia). 33 27 niczok, Adela Szczobakowa z Zalipia, znana dotychczas ze świet­ nych bibułkowych pająków i kwiatów. Skomponowała z nich pełną dekorację wnętrza, utrzymaną w klimacie zalipiańskiego malowa­ nia. Wzbudziło to dyskusje, zastanawiano się, jak ocenić izbę Szczobakowoj, ozy mieści się w ramach ludowej tradycji. Nie utrwalono nawet tej dekoracji na kliszy fotograficznej. Tymczagem po roku okazało się, że wzorem Szczebakowej zaczęto i w innych domach szerzej stosować dekoraoję ścian papierowymi ozdobami. Wszystko przenika ten sam styl, i właśnio integralność zdob­ nictwa stanowi najbardziej zadziwiającą cechę togo ośrodka. Wtedy, gdy gdzie indziej zachowują się tylko poszczególne oloment y ludowej kultury artystycznej, wyabstrahowane z całości, nie związane jedną myślą artystyczną, Zalipie zadziwia swą jednorod­ nością. Pokazuje czym była dawniej sztuka ludowa. Wystarczy spojrzeć na zdjęcie izby Marii Sierak czy Curyłowej, aby zdać sobie sprawę, że ta sama myśl, te same upodobania decydowały o malaturach ścian, o koronkach, haftach, malowankach na ścianach, zdobieniu mebli — a także wyborze fabrycznych kap czy deko­ racyjnych tkanin (il. 31). Pozornie te same procesy urbanizacyjne i kulturowe zacho­ dzą w' całym kraju i wszędzie spotyka się podobne malowanki. Zalipiańskie malowanki różnią się jednak zdecydowanie od malowanek z innych regionów. Są „graficzne", płaskie, nie sugerują przestrzeni malarskiej. Występują w nich te same kwiaty, ten sam rodzaj ich stylizacji i kolorystyki, co w malowidłach na ścianach (il. 26). Swoboda i rozmach widoczne w sposobie mało- Zalipie: i l . 27. Wnętrze kuchni, mai. Felicja Curyłowa. 1964 г.; i l . 28. Piec, mai. Zofia Owca. 1976 г.; i l . 29. Piec, mal. F. Curyłowa. Po 1960 r. 92 �1 0 Romualda Hankowska, Sto lat fajansu włocławskiego, „Pol. Szt. lud.". R. X X V I I I , 1974, nr 3; Tejże, katalog: I Biennale fajansu włocławskiego, Włocławek 1973; Tejże, wstęp do katalogu: I I Biennale Fajansu Włocławskiego, Muzeum Kujawskie, Wło­ cławek 1975. R. Hankowska, Sto lat,.., s. 152: ,,(...) malarka zmuszona swój wzór wielokrotnie wykonywać, przez częste jogo pTwtarzanie mogła go ciągle udoskonalać, doprowadzić do technicznej per­ fekcji, wypróbować każde pociągnięcie pędzla". R. Hankowska, op. cit., s. 146. Halina Jakubowska, Z badań nad pisankarstwem, „Opolski Rocznik Muzealny", Т. I , 1963, s. 109. PRZYPISY Informacje z pracy Jana Matyska, Od kroszonkarstwa do Cytuję dla przykładu główny człon definicji zamieszczonej zdobnictwa porcelany. Krótka biografia historyczna Opolskiej w Słowniku terminologicznym sztuk pięknych pod red. Stefana Spółdzielni ,,Cepelia", maszynopis pracy wykonany w Studium Kozakiewicza, wyd. I I , Warszawa 1976: „Malarstwo, dziedzina Organizacji i Kierownictwa Związku Spółdzielni Rękodzieła sztuk plastycznych, której istotą jest posługiwanie się linią Ludowego i Artystycznego „Cepelia" w Warszawie. i barwą (niekiedy tylko plamą barwną)". Tamże, s. 36. Władysław Tatarkiewicz, Definicja sztuki, „Woprosy Z pisankarkami pracowały art. pl. Lidia Buczek oraz Fiłoeofii", Moskwa 1973, nr. 5. art. pl. Aleksandra Lewińska. (Wanda Telakowska, W kręgu Witold Hensel, Słowiańszczyzna wczesno-średniowieczna, chłopskiej kultury, Warszawa 1970, s. 53, 54). wyd. I I , Warszawa 1956, s. 113; Jacek Olędzki, Kultura artys­ Dziękuję prof. dr. Romanowi Reinfussowi za zwrócenie tyczna ludności kurpiowskiej, Biblioteka Etnografii Polskiej, nr 23, Instytut Historii Kultury Materialnej, Wrocław-Warszawa m i uwagi na ten fakt. 1971, s. 110, 111. Jacek Olędzki w cyt. pracy Kultura artystyczna..., za­ W. A. Rybaków, Proischożdienie i semantika rombiczeskogo uważa, iż zanik masowego zdobienia pisanek sprzyjał nowym ornamenta, Moskwa 1972; Tegoż, Makrokosm w mikrokosmie poszukiwaniom figuratywnym. Pozwalało to na duże zaangażo­ narodnogo iskusslwa, „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1975, nr wanie twórcze, oryginalne rozwiązania, w których nie spotyka 1(206), nr 3(208); N . Klimowa, Czto oznaczali drewnije obrazy się jednak deformacji, tak częstej w ludowej rzeźbie (s. 122). dla krestian w XIX wiekie, „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1974, O warsztatach stolarskich i dekoracji malarskiej mebli nr 10(203). Tamże seria artykułów w latach 1973—1975 o seman­ informuje szczegółowo monografia Romana Reinfussa, Meblar­ tyce ludowej sztuki rosyjskiej. stwo ludowe w Polsce, Wrocław 1977. Podobnie rozpatruje malarstwo Jacek Olędzki w cyt. Szczególną formą malatur na płotach i ścianach budynków wyżej pracy, pomija tylko malarską dekorację ceramiki (nie (zwłaszcza gospodarczych) są karykatury, napisy i rysunki sa­ rozwiniętą zresztą na Kurpiach). tyryczne. Częstsze w okresie międzywojennym, jeszcze w pięć­ Świadczy o tym porównanie danych zebranych po wojnie dziesiątych i sześćdziesiątych latach występowały dość licznie i opublikowanych w 1957 r. przez Zofię Barbarę Głowę [w:] zwłaszcza w Rzeszowskiem, Lubelskiem, Opoczyńskiem. Tylko Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, „Pol. Szt. pośrednio wiążą się z tematem tych rozważań, stanowiąc raczej lud.", R. X , 1956, nr 2—6, R. X I , 1957, nr 1, 2 z wyrywkowymi formę grafiki demonstracyjnej. Informowały, wyszydzały, stano­ badaniami prowadzonymi przez muzea regionalne, Ośrodek wiły przejaw konfliktów indywidualnych, zemsty zawiedzionego Badawczo-Rozwojowy „Cepelii" oraz przez wydziały kultury zalotnika na pannie itp. Obok rysunków i malowideł stanowiących urzędów wojewódzkich. Wiele ośrodków jeszcze czynnych prze­ formę osądu, występowały również ilustracjo o charakterze stawiło się na produkcję nie zdobionych wyrobów użytkowych, przede wszystkim zabawowym, wyśmiewającym rzeczywiste zwłaszcza donie. czy domniemane cechy gospodarza lub karykaturowanej osoby. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Laiku Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław 1973, Spotyka się, w różnych miejscach kraju, malowidła np. na s. 173, 174. stajni, przedstawiające konia, rzadziej jeźdźca na koniu. Zda­ rzają się też sceny figuralne, związane z okupacją — np .malo­ Tamże, s. 175. widło w Lubzinie, pow. Dębica, reprodukowane przez Franciszka Tamże, s. 185. Wania kwiatu, liści łączą się z dość dużą dyscypliną kompozycji. Zawsze występuje układ symetryczny. Przeważające kolory to róż, zioloń, biol — występujące na tle surowego płótna lub kre­ mowego kartonu. Znakomite są „ d y w a n y " Zofii Owcy z Zalipia czy Rozalii Zaród z Kłyża, zdobiące ściany pokoju, umieszczone nad łóżkiem, pod świętymi obrazami i w innych widocznych miejscach. Mają toż wartość jako odrębna kompozycja, jako malowanka. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 1 5 2 1 6 3 1 7 1 8 4 1 9 5 2 0 6 7 8 9 Zalipie: i l . 30. Fragment pokoju W domu Jana Szloska. 1976 r. i l . 31. Fragment pokoju w domu Marii i Felicji Mosiów. 1976 r. 93 �Kotulę („Pol. Szt. lud.", 1959, nr 1/2, s. 84). Są to jednak przejawy indywidualne, nio Wynikające z lokalnych tradycji. O malunkach na płotach i domach pisał m . in. Franciszek Kotula, Materiały do plastyki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. X I I I , 1959, nr 1/2 oraz Marian Lipski, Rysunki na plotach i budynkach, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 3/4. Roman Reinfuss, Malowane zręby chałup wiejskich, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 7/8, s. 200—219; Franciszek Kotula, Malowane zręby chałup w Szeszowskiem, „Pol. Szt. lud.", R. V, 1951, nr 1/2, s. 12—18. „Stworzył dzieło swego życia — coctail różnych stylów — który jest funkcją jego osobowości. Uczynił to wszystko kosztem swego czasu i zdrowia" (Karol Badziak, Disneyland w Łodzi, „Dookoła Świata", nr 7, 15 lutego 1970 г.). Władysław Hasior zademonstrował wykonane przez siebie przeźrocza na prelekcji, która miała miejsce 19 stycznia 1977 r. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Pre­ lekcję tę pt. „Plastyka Polski Powiatowej" powtórzył następnie w innych miastach, m. in. w Poznaniu. Romualda Hankowska, Malowane wnętrza izb na Kuja­ wach, „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 3. Wzory wysypywane piaskiem są już zjawiskiem o cha­ rakterze reliktowym. Tradycję tę podtrzymują konkursy, np. organizowane w pięćdziesiątych i sześćdziesiątych latach na tradycyjne Wnętrze, a w latach siedemdziesiątych na sypania wzorów piaskiem ogłaszane przez Muzeum We Włocławku. Kujawskie mistrzynie sypania wzorów demonstrowały swoje umiejętności w czasie „Cepeliad" w Warszawie, przy okazji różnych uroczystości w Muzeum Włocławskim (w latach, kiedy kierowała nim R. Hankowska). O wzorach sypanych piaskiem patrz: Olga Mulkiewicz, Ozdoby rysowane piaskiem, „Pol. Szt. lud.", R. X I , 1957, nr 4. Informacje o stanie z 1949 r. i pierwszym konkursie czerpię ze sprawozdania Zdzisława Szewczyka, Konkurs na malowanki dąbrowskie, „Pol. Szt. l u d " , R. I I , 1948, nr 11/12. Kazimierz Pietkiewicz, Les „malowanki" du Powiśle Dąbrowskie, „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie", t. 1, 1960, s. 68. Teresa Komornicka-Rościszewska, Konkurs „Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim. A r t . drukowany w tym nu­ merze. Zofia Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dą­ browie koło Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. I V , I960, nr 7/12, s. 163. K . Pietkiewicz, op. cit., s. 60—65. Z. Cieśla-Reinfussowa, op. cit., s. 151. Ale już w 1973 r. zgłoszono na konkurs 8.000 prac. Władysław Hickel, Malowanki ludowe w powiecie dąbrowieckim, „ L u d " , t. X I I , 1906, ss. 1 1 3 - 1 2 1 ; Kazimierz Wit­ kiewicz, Malowanki ludowe z okolic Dąbrowy Tarnowskiej, „Prze­ mysł, Rzemiosło, Sztuka", 1924, z. 1. Siwaki malowane olejno w zalipiańskie kwiaty powstały — jak można przypuszczać — przede wszystkim na skutek poznania warsztatu pracy robotnie Włocławskich Zakładów Fajansu. Felicja Curyłowa i Maria Kiwior uczestniczyły bowiem w kur­ sach prowadzonych w Zakładach przez Lecha i Helenę Grześkiewiczów (W. Telakowska, Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Warszawa 1954, s. 9). 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 I I . 32. Dom, Drogiszka, gm. Niedzbórz, woj. ciechanowskie. 1969 г.; i l . 33. Malowidło na domu, Strzebin, gm. Koszęcin, Woj. częstochowskie. 1974 r. Fot.: S. Deptuszewski — il. 6, 7, 10, 11, 13, 29; J . Świderski — il. 1—5, 8, 9, 12, 14—28, 30—33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57b9750d7fbd90ba607f6b0a98202ddf.pdf 4d31c1ae9de7b28db9afa71a33bf6900 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4377 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa tkanina ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4073 Title A name given to the resource Dywan na suficie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.107-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Zamek-pałae w Strudze. Jacek Olędzki DYWAN NA SUFICIE „Tu sąsiad sąsiadowi kijem od szczotki wyłupił oko... Odwiedziłem żonę tego bez oka, aby zapytać co z t y m co krzywdę zrobił. Mówi m i ona, że we więzieniu. Na to ja, że nie chciałbym być we więzieniu. A ona m i na to, że ja już jestem we więzieniu... I może to i ja już i więzień jaki ? Albo pustelnik ? Ale co to za pustelnik, co do którego ludzie tłumem w a l ą ? " Są to słowa Waldemara Paciuka, mieszkającego samotnie w renesansowym zamku-pałacu w Strudze, w województwie wałbrzyskim. Do „Belwederu" w Strudze „walił t ł u m " dziennikarzy, f i l ­ mowców, mieszkańców wsi, urzędników i rzemieślników, fun­ kcjonariuszy i kontrahentów. Był Waldemar Paciuk zasypywany listami z całej Polski. W listach tych pisano: „Szanowny Panie, nie wiem jak Pan przyjmie ten list, więc dużo nie będę się rozpi­ sywał, krótko chciałbym powiedzeć Panu, że proszę Pana o przy­ jęcie mnie na współlokatora solidarnie partycypującego w kosztach Pana szlaohetnej pracy konserwacji pałacu. Jeśli Panu odpowiada ma oferta będę się bardzo cieszył. Proszę o kilka słów do mnie. Jestem samotny, bez rodziny, mam 36 lat i dużo strasznych prze­ żyć, pragnę spokoju i stabilizacji. Proszę napisać do mnie." Na listy te adresat nie odpowiadał, bo był zajęty ogromem spraw i nie zawsze wiedział co ma odpowiedzieć. T y m bardziej, że piszący byli czytelnikami „Świata Młodych" lub „Nowej Wsi", a on romantycznym bohaterem relacji tych tygodników, który już od б lat nie był w kinie, a kiedyś w młodości był scenografem w teatrach radzieckich, na początku w Brześciu, a potem nawet w Kaliningradzie. „Oto moje zdjęcia... Wszystko przeminęło z wiatrem. Wszystko szybko leci, przemija... To mój Teatr Leninskowo Komsomola Biełorusi... A to mój piesek Miś... Zastrzyk mu usy­ piający dali w 68 roku... A t u cała nasza trójka, mama, siostra i ja. To z 58 roku, kiedy z ZSRR wróciliśmy. Wszystkie zęby miałem, a teraz zaczęły się kruszyć jeden po drugim... A to dziadek. Był popem, umarł w więzieniu. Syna mu rozstrzelali... Moja rodzina to duchowna. Ten pop to miał dwóch synów i dwie córki. Ocalały tylko córki, to jest i moja mama. A ich jeden brat poszedł do Białej Armii, a drugi do Czerwonej. Jeden zginął za młodu, a drugi rzucił się pod pociąg. Mój ojciec za cara ambulansem po­ cztowym jeździł i był Polakiem. Żyje już tylko siostra w Wałbrzy­ chu, ma dwoje dzieci i siostra cioteczna w ZSRR, ona niemiec­ kiego uczy, a jej syn jest instruktorem lotniczym... A ten co rzucił się pod pociąg to przez syna rodzonego to zrobił. W 60 roku życia doszedł do czegoś, wielkim dygnitarzem w ministerstwie został, a syn bradziaga-żulik po więzieniach, to ojca pociąg rozje­ chał. Miał ten syn za dobrze, to się wykoleił... Ojciec był dla niego za dobry... A to fotografia mego taty. (Mężczyzna w garniturze z muszką, ostre rysy twarzy, spojrzenie twarde, stanowcze—J.O.). Mój ojciec ambulansem pocztowym jeździł. Jeździł koniami. Za Piłsudskiego w kawalerii służył. W 1941 roku umarł. Był młody jak umarł, miał 50 lat. Matka moja była nauczycielką, a ojciec urzędnikiem pocztowym i kawalerzystą. Oboje na zapalenie płuc umarli... Jak ojciec mi umarł, to od tego czasu musiałem pracować. Miałem dwanaście lat... Pikolakiem pracowałem w kasynie nie­ mieckim. W kasynie oficerskim pracowałem... Podłożyli tam raz bombę. To pamiętam, to był wypadek straszny. Strasznie kasyno zniszczyli... To jest mój portret, a że w niebieskiej czapce, to co? (Portret wisi w sali recepcyjnej —J.O.). Z mojej ręki nie było pobitych ani zastrzelonych... W 1948 roku wstąpiłem do wojska, do K G B , cztery lata służyłem, w N R D cały czas... Mieliśmy nie­ bieskie czapki... Zaraz jak z wojska przyszłem, to od razu do 107 �3 Dramatycznego Teatru w Brześciu przenieśli mnie aż na dwa lata... Ja byłem kierownikiem dekoracji. Ja to wszystko wymyś­ lałem... Z wojska poszłem na scenę jako pracownik techniczny do ustawiania dekoracji. Ale i wysłali mnie na kurs. Trzy tygodnie tylko na t y m kursie byłem... Inni po dziesięciu latach nauki nie wiedzieli tego co ja... Do tego trzeba mieć dryg. Ja dekorowa­ łem Annę Kareninę; 21 dekoracji, nawet wagony musiały być na scenie; dekorowałem Maskaradę, wszystko w pluszach, francuskie firanki, plusz pozłocisty, błyszczący... A spektakl za spektaklem... Zawsze wymalowałem elegancko farbami na papierze, a reżyser zawsze zatwierdził. Moja specjalność to dekoracje, meble, obicia. Meble z lwami, na łapach, z paszczami... Wszystko było fajnie. Nadawałem się tam! W Maskaradzie było 10 pokoi, sala balowa, tam lody zatrute dawali, scena pogrzebowa też była, śliczne schody kręcone, z tyłu dużo świeczek i ta scena pogrzebowa, czarne firan­ k i . A czarnego materiału wtedy nigdzie nie było. Trzeba było samemu farbować... Ile kolumn, filarów, wszystkiego... Wszys­ tko przeszło. Co z tego... I płacili dobrze, 1100 rubli na miesiąc. To było fajnie, to można było pracować. Ale co robić panie 1! Nie da rady. 900 zł mam teraz renty... Polityką się nie zajmowa­ łem. W Brześciu dwie były otwarte cerkwie. Bo to graniczne miasto. Ale tam kościoła nie było. To aż do Pińska, 100 k m jeź­ dziłem do kościoła. Były takie momenty, że były wyjazdy Teatru do Pińska... Piękny w Pińsku kościół katolicki... W kościele tym nie leżałem krzyżem, ale zaszedłem do niego. Trzeba było zajść do niego i przeżegnać się jak należy..." Przez cały czas tej opowieści Waldemar Paciuk zabawia swego pieska — Azę, rozmawia z nim, karmi babką świąteczną, która nie wyrosła, a których aż trzy napiekł sobie na Wielkanoc, i mnie częstuje ciastem, tłumacząc się, że za dużo masła „nakładł" do mąki. A także podkłada drewna do ognia na kominku w sali, gdzie za stołem siedzimy. „...Azuniu, no masz piesku mój jedyny. Tylko t y mi zo­ stałaś. No jedz, t y mój dobry piesku. Tyś najlepsza..." Paciuk jest obywatelem Polski Ludowej od 15 lat. Do ojczy­ 108 zny swej przybył, kiedy miał 30 lat. Z m a t k ą i siostrą zamieszkał w Wałbrzychu. „Pracowałem w „Dalgazie", w Gazowni Miejskiej w Wałbrzy­ chu. W tej gazowni byłem aparatowym. Regulacja urządzeń po­ miarowych, nic specjalnego. Gdyby gaz nie śmierdział wszędzie, to nawet byłaby to lekka praca... Próbowałem wracać do Polski przez cztery lata. Jakby nie było do ojczyzny ciągnęło. Jakbyś wilka nie karmił, to do lasu pędzi. Dali pozwolenie powrotu, to powróciłem. No i pracowałem w „Dalgazie" normalnie, ale zła­ pała mnie choroba i poszłem na rentę... Dwunastnica mi pękła! Ale jeszcze przedtem poszłem do szpitala, do neurologii... 7 godzin operacji przeszłem. Jak m i pękła dwunastnica cały czarny byłem. Podwójną narkozę mi dali, jakbym 100 litrów wódki wypił. 7 dni trwał kryzys. Ja widać przeziębiłem się na przystankach, a wy­ jeżdżałem o 4.45. No i zapalenie nerwów, już miałem wcześniej, ale nie aż tak! No i blokady m i dawali... Do połowy jesteś znie­ czulony... 500 zastrzyków przez 6 miesięcy. Potem piłem to zastrzyki, aż dziury m i się w kiszkach porobiły. Kazali to pić, to piłem. Wróciłem z tego leczenia, to na schody wejść nie mogłem. Kręgosłup m i przebili! Mlecz m i badali." Aza zlazła z kolan swego pana. Poszła spać do sąsiedniego pomieszczenia, jedynego zamieszkałego i ocieplonego pośród dwu­ dziestu kilku najrozmaitszych komnat „Belwederu" w Strudze. Ogień wygasł na kominku. Siedzimy nad nie wyrośniętą babką wielkanocną w przeddzień uroczystości pierwszomajowych. Salę recepcyjną rozjaśnia lampeczka nocna skonstruowana przez Paciuka. Czerwony abażur, na ozdobnej podstawie z pomalowa­ nego na złoto świecznika. I ta lampa jest ustawiona na dokoracyjnym słupku nakrytym czerwonym pluszem. „ W Wałbrzychu mieszkaliśmy w bloku. W bloku nie było mi źle. Ale dziś do żadnego bloku bym się nie przeniósł. Chcę być sam! W bloku panie nie narzekałem, dzień dobry, do widzenia, do pracy, z pracy... Ale teraz jest dla mnie nie do pomyślenia, żeby mieszkać z jakimiś ludźmi. Nie mam czasu. 6 lat już nie byłem w kinie. A nawet t u w Strudze są podobno dobre filmy." �Waldemar Paciuk po uzyskaniu renty, mając matkę na utrzymaniu, znalazł się bez środków do życia. Postanowił wów­ czas starać się o objęcie opieki nad zamkiem — pałacem w Krze­ szowic Zezwolenie otrzymał od Urzędu Konserwacji Zabytków we Wrocławiu. Budowlę będącą w ruinie wyremontował. Ale przed tym przez dwa lata — od 1968 do 1970 r. — mieszkał w tym zamku i był krzeszowianinem. ,,W Krzeszowie, takiego kościoła jak tam to nigdzie nie ma. Tam jest kościół św. Józefa. Jakie tam malowidła! To cudo! To kościół — mauzoleum. Bolko Świdnicki tam leży z żoną i dziećmi. To bardzo śliczna rzecz ten kościół w Krzeszowie... Ale panie musiałem stamtąd uciekać. W Krzeszowie mieszkałem bardzo krótko, półtora roku. Jesienią 68 r. tam przyjechałem. W t y m pałacu wymalowałem salę przyjęć — na suficie chryzantemy i winogrona... No, ale ten sufit z trzeciego piętra na drugie upadł. Cała posadzka nad korytarzem się zawaliła. To ja panie musiałem stamtąd uciekać. Ludziom nic o t y m nie powiedziałem. Uciekłem. Nie wiem nawet kto tam teraz mieszka. Nie byłem tam od czte­ rech lat... I t u przyszedłem." Aby zamieszkać w Strudze, Waldemar Paciuk wybierał po­ śród 26 oferowanych mu zabytkowych budowli... Na Dolnym Śląsku zabytków wymagających natychmiastowej opieki jest więcej niż 1000. Paciuk wybrał budowlę wzniesioną w pol. X V I w . w Strudze, miejscowości uzdrowiskowej, pięknie położonej pośród wzgórz i strumieni, w której znajduje się kilkadziesiąt gospodarstw rolniczych i „chłopo-robotniczych", znakomicie zaopatrzony sklep GS,PGR — Stacja Hodowlano-Zarodowa, kościół, epitafia właścicieli strudzkiej rezydencji (od 2. poł. X V I w. do X I X w.), cmentarz, na nim grób matki Paciuka, pola, łąki, lasy oraz zamek — pałac, budowla zabytkowa w klasie I I I na Śląsku, a która byłaby zerową na Podlasiu i Mazowszu. Zamek — pałac w ciągu tylko dwóch lat stał się instytucją rentowną. Jest on położony naprzeciwko PGR. Zanim zamek stał się własnością Waldemara Paciuka był w posiadaniu wspomnianego PGR. W Strudze znajduje się ponadto posterunek MO. „Potem była chora matka... Widziałem jak zmarł ojciec i jak matka... To sekundę trwa... Ale jest straszne... Zacząłem do kieliszka zaglądać. Ale wódka nic nie daje... Dużo też czytałem, ale to co mi ktoś przyniósł — chłopak sąsiada przynosi — czasam i do 4 rano czytałem, bo to mnie ciekawiło. Ostatnia rzecz co czyta­ łem to Powrót z oflagu (Mariana Brandysa — J.O.). To mnie ciekawiło... Ale potem musiałem przerwać, bo byłem przemę­ czony i robota od rana... Było m i ciężko panie, ale o samobójstwie nigdy nie myślałem. Żeby o t y m myśleć, to trzeba mieć coś na sumieniu, coś złego zrobić!'' Na cmentarzu grób matki Waldemara Paciuka jest jednym z najskromniejszych. Czarno pomalowany drewniany krzyż i mogiłka, na której rosną bratki. Obok grobowce solidne, wyko­ nane z lastriko... Na każdym fotografia i szczegółowe dane... Paciuk wie, że grób jego matki jest najskromniejszy. Nie chciałby jednak, aby się t y m wyróżniał. Nie wie jeszcze jaki wzniesie gro­ bowiec. Rozmyśla jednak, aby go wznieść. Zbyt jednak dużo spraw do załatwienia ma na zamku, aby mógł zrealizować swoje postanowienie. „...Jest t u na zamku 8 milionów dachówek, które wszystkie należy wymienić. A każda dachówka kosztuje więcej niż jeden złoty... A stropy, a ściany, a oporządzenie... Dziesięć milionów potrzeba na sam surowiec... Panie, ja t u czas na rozmowy tracę a Święto 1 Maja nadchodzi... Każdy musi na 1 Maja jakiś czyn wykonać. Muszę dziedziniec upiększyć i za wieżę się b r a ć ! " I I . 2. Waldemar Paciuk na balkonie pałacu w Strudze. I I . 3. W. Paciuk ze swoim psem Azą. U . 4. Zegar w sali balowej. 109 �— Jak Pan upiększy dziedziniec ? „Na czyn majowy zrobiłem już trzy kwietniki na dziedzińcu i trzy małe fontanny. Ale nie wiem czy zdążę zrobić wszystko jak zamierzam. Wczoraj z cementu trzy słupki ulepiłem. Na nich po­ stawię donice, w których nasturcję pnącą posadziłem. Bo to pa­ suje, pnie się i pnie się i kwiaty ma pluszowe. Różnie kwitnie ta nasturcja pnąca. Kwitnie bordowo, czerwono, żółto i dużo ma zieleni, liści. Dobrze się wyciąga do góry i do dołu..." Rozmawiamy dalej o ludziach samotnych i o żonatych. „ W Rosji nie ożeniłem się, bo byłem w wojsku. I byłem po wyjściu z wojska za młody... I miałem od początku życie pokrę­ cone... Panie, 4 lata służyłem w wojsku! ... Zazdroszczę t y m , ale za późno. Samotny człowiek to jest sam... Nawet nie wiem kim jest naprawdę... W głowie m i się nie mieści. Cholerny to świat, alo dla mnie przesądzony. I w nim jest tak dla mnie lepiej... Tak los człowiekiem pokierował i tak musi być... A pewnież, że tam gdzie są dzieci, rodzina, to lepiej... Szczególnie jak święta przyjdą. Dla samotnego święta najgorsze. Wtedy człowiek dziwnie się zachowuje... Ale się już do tego przyzwyczaiłem. Co zrobić." Paciuk może i ożeniłby się. Ale obserwacja pożycia młodych małżeństw w Strudze utwierdziła go w przekonaniu, że naznaczony jest mu los człowieka samotnego. Bowiem w Strudze — jego zda­ niem— ci „co się ożenią", zaraz „się kłócą i rozwodzą". Wcześ­ niej zaś tak się układał los Paciuka, że nie miał czasu, ani okazji, aby myśleć o małżeństwie. Kiedy mówi mi o t y m , kładzie dłonie na stole. Teraz dopiero dostrzegam tatuaż. Na wierzchu prawej dłoni ma wytatuowane serce przebite szpadą. W środku serca napis: Za izmienu. Na wierzchu drugiej dłoni — nazwa jednostki wojskowej i dwa imiona Witia, Sasza. To drugie to zdrobnienie rosyjskie imienia Aleksander. Paciuk ma takie właśnie drugie imię. Za izmienu — za zdradę. „Niewierność to nie na moje myślenie. Takich dwulicznych to bym rozszarpał... Ja mam t a k ą w sobie mściwość, ale to jest zła rzecz. I wiem o t y m . . . I to już musi być bardzo duża sprawa, żeby się mścić. Ja nie wiem jaka, żeby można było się mścić. To musi być coś bardzo poważnego... Ja mam t u takiego gościa... Fałszywy, chytry. To takiemu wszelkiemi sprawami popsułbym mu wszystko... Wyparł m i się w żywe oczy, że to niby ptaki zjadły przez jeden dzień cztery worki paszy... A 100 zł dawałem mu na dzień, żeby tych ptaków doglądał. A jak by pan do niego przyszedł, to łyżki śniegu by nie dał. A do spowiedzi chodzi... I ja taki sam się stałem. Przychodzili t u wypić, a potem mi zegarki pokradli. Od takich trzeba się odseparować, bo to taki naród, z którym się nie da żyć... Ci młodzi co t u są w Strudze, jak się nie wykoleją, to będą inni niż ich rodzice. Ale ja i t y m młodym nie ufam. Uczciwy człowiek to wyjątek panie! ...Ludzie są panie rozmaici... Jak dobry dla mnie, to i ja go lubię... Ale takich jest mało... Na ogół ludzie są niedobrzy. Jakby mogli skórę by zerwali z człowieka. Ja wielu pomagałem, ale prze­ konałem się, że to nie popłaca... I przez nich nie chodzę t u do kościoła. Muszę chodzić przez nich do kościoła do Wałbrzycha... Tu są ludzie niedobrzy. Chodzą do kościoła, aby plotkować, ocyganić, oszukać... I dlatego chodzę aż do Wałbrzycha. A trzeba się za coś pomodlić... Za umarłych, za ojca, za matkę. O pieniądze się modlić nie będę przecież, bo ich z nieba i tak nie zrzucą... Aza do nogi, nie rusz..." Aza wybiegła z kuchni do salonu. Przez salon przebiegł rudy kot. Aza wróciła do swego pana. I się łasi. „Nie wolno Maciusia gonić... Nie nauczyłem jej, zazdrosna jest... Cały chciałabyś zawojować świat... Pędzi go, ale go nie ugryzie... Jest t u panie i drugi Maciuś, też rudy, ale to kaleka. Do komina spadł z 3 piętra. Poszedł, wszedł — był mały — i upadł. Musiałem ścianę wywalać. W ślepą dziurę wpadł. Panie, to było trzy lata temu, to była tragedia. Nie wiedziałem gdzie on, ale go odnalazłem... Moja ukochana Azuniu tylko pana masz... A była chuda, skóra i kosteczki Szczekać nie miała siły... Jest bardzo mądra. Jak tylko ją przyniosłem do domu, nie chciała na schodach, na korytarzu. Od razu się na kanapie położyła... 110 Daj łapkę, daj kochana moja. Pan cię kocha żeś taka mądra... Mądra jest, tylko po pokojach by chodziła, na kanapie l u b ' otelu by siedziała. Nie jest ona śpic, bo by i służyła... Mądra jest... Tylko łapki podajesz, podajesz... Za ciężka jest, żeby służyła, ale czołgać się umie jak żołnierz... Kładź się na brzuchu i czołgaj się! No czołgaj się, czołgaj! Pies się nie czołga. „Zdenerwowana jest, ale dlaczego?... Przed Wielkanocą poszedłem z nią do lasu na łąkę. Jest tam polanka taka. Z Azunią poszedłem... Na świeże powietrze... Trzeba stąd wychodzić... Trzeba się odlenić. Powiedz panu Azuniu, że nie można stale w takich starych murach siedzieć..." W czasie tego spaceru Paciuk nazrywał kwiatków i po pow­ rocie do zamku włożył je do słoika. Słoik postawił na stoliku w salonie. W czasie rozmowy ten słoik i babka z zakalcem stoją przed nami. „Najbardziej lubię róże, bo najszlachetniejszy, delikatny kwiat. Bez turocki uszlachetniony, co ma takie duże kiście też bardzo lubię i pnącą nasturcję... Moja Azuniu, t y jesteś najmil­ sza... Ona nie nasika, ona łapki podnosi, żeby pan nie nakrzyczał... No daj kochana łapkę. Moja kochana psinka. Dopuście do niej nie dam psa! Bo topić bym po t y m nie chciał!" Aza leży na kolanach swego pana. „...Wódka nic nie daje, ale pół Strugi napiłem, jak miałem za co..." Z czego czerpał Paciuk dochody ? Rozpił „pół Strugi i dopro­ wadził zamek — pałac w tejże Strudze do stanu użyteczności?! I nie tylko użyteczności. Bo „belweder" jest obecnie — za­ ledwie po dwóch latach pracy nad nim — budowlą reprezen­ tacyjną. Instalacja tylko jednego kontaktu wynosi 60 zł. A tych kontaktów miał do zainstalowania Waldemar Paciuk więcej niż 100. Oprócz kontaktów i wyłączników należało zainstalować wodociąg... Należało wyreperować podłogi, zabezpieczyć stropy, usunąć gruz i wzmacniać ściany. No i myśleć o wymianie 8 mi­ lionów dachówek. Otóż pomysł zdobyoia pieniędzy przyszedł sam. Obserwacja i rozmyślania nad niedochodowośoią Stacji Zarodowej PGR w Strudze sprawiły, że „pomysł przyszedł sam". Waldemar Paoiuk założył w pałacu — zamku hodowlę japońskich przepiórek. Postarał się o Wyhodowanie 3 000 ptaków. Pobudował klatki, zorganizował i m dostawę ziarna i zbyt jaj. Zatrudniając tylko jednego pomocnika, potrafił zarabiać dziennie blisko 1000 zł. Przedsięwzięcie to nie udałoby się, gdyby nie wielkie Paciuka rozmiłowanie w tej hodowli, zachwyt i podziw dla japońskich przepiórek: „To mądre ptaki... Po godzinie jak się urodzi je i pije. Taki to m ą d r y ptak. A po 40 dniach już jajka niesie. 3 000 przepiórek japońskich 1 600 znosiło m i jajek. 500 zł kosztowała mnie dla nich pasza, zarabiałem blisko 1 000 zł. Bo za jedno jajko Delika­ tesy dawały 1 zł... Jak jest dużo panie ptaków, to też jest dużo jajek... 10 dni jedna partia niesie, potem odpoczywa dzień, dwa i znowu niesie, a kiedy ta pierwsza odpoczywa, to drugą niesie. To bardzo mądre ptaki... Jak się po 17 dniach wylęgnie małe, jest jak naparstek, małe pluszowe takie. W pudle od margaryny zmieścić się ich może 500 sztuk, taka kupa, że można objąć je dwoma rękami, jak główkę kapusty. Po tygodniu już ich koguty śpiewają, ale inaczej niż zwykłe koguty, po swojemu śpiewają, całkiem inaczej... Czerwonego koloru się boją, a najbardzie, lubią zielony. Jak piały to na kilometr się niosło. Stanął dęba, jak żołnierz na baczność, cały opierzony i pieje. Jakoś tak śpiewa. Jak jeden zaśpiewa, to 150 się dołącza, to trudno rozróżnić, a ko ko kooo, a ko ko kooo... Oczy mają ukośne jak Japończycy. Kogut opierzony a kura jest cała goła, tylko ma skrzydła z pió­ rami, jest goła, inaczej niż kogut biega. Po podłodze biega szybko jak mysz. Jak jajko zniesie, to nie gdacze. A jak upadnie, to zdycha, bo taka ciężka jest. Na wolności nie dałyby sobie rady. Muszą żyć w klatkach. To nie głupie jak kury. Jak jajko zniesie to nie gdacze, czasem tylko piśnie cicho. Strasznie są nerwowe. Kogut zarżnięty — bez głowy — a jeszcze chodzi. Bardzo grzeez- �ne, przywiązują się do gospodarza. Jak swój do klatki podejdzie, to odchodzą w k ą t , żeby zebrał jajka. A jak obcy to szum, nie dadzą... Co raz to 500 zł, co raz to 500, to bez przerwy je, dwa worki dziennie, łącznie 100 kilogramów!!! W książkach pisa­ no, że jedno tylko jo 2 dekagramy. Ale to bzdura. Sto lat trzeba by czekać, żeby jajko zniosła. One stale jedzą! Ale dzięki nim jednak trochę pożyłem. Jak człowiek w t y m belwederze pożyłem... Przed belwederom codziennie ze 3 taksówki stały po jajka. Panie tu bankiety się odbywały... Ale wszystko się skończyło... Panie tu pili na przemian wódkę i jajka na surowo. Bo takie jajko trzyma lepiej niż szmalec. Ja ich nie jadłem. Za dużo w nich witamin. Jedno leczy, drugie nie leczy. Nerwy leczy, serce leczy! Ale przeważnie te jajka to na płuca dobre. Na surowo bardzo dobre. Komendant wypił 10 jajek i mógł pić... To trzyma lepiej niż szmalec... A teraz wszystko się skończyło. Nastała tragedia! Przyszedł lipiec, o Boże. Panie, mam 10 000 jajek, a zbytu nie ma. Co robić ? Ja je gotowałem te jajka i mieliłem ze skorupami i z powrotem dawałem im, żeby żarły". Ostatecznie Waldemar Paciuk musiał zlikwidować swoją hodowlę. Wykopał w lesie dół i w t y m dole pochował zarżnięte przopiórki. Musiał zarżnąć 3 000 ptaków. Wszystko to zrobił w tajemnicy przed mieszkańcami Strugi. Nie chciał, aby dowiedzia­ no się o jego nieszczęściu. Obserwacje przeprowadzone nad dzia­ łalnością innego przedsiębiorstwa w najbliższej okolicy (chodzi o wytwórnię rur kamionkowych w Ziębicach) pozwoliły Paciukowi odzyskać nadzieję, że ponownie uzyska możliwości opłacenia prac przy konserwacji zamku — pałacu. Postanowił Paciuk produko­ wać rurki cementowe do drenowania pól, rurki, na które jest ogromne zapotrzebowanie, a których — prawdopodobnie — ze względu na małe rozmiary („niska masa przerobowa") fabryka w Ziębicach nie produkuje. Mimo tej nadziei, Waldemar Paciuk często boleje nad nieszczęściem, jakie go spotkało: „Z wygodami i m to urządziłem (przepiórkom — J.O.). Ale to wszystko poszło na szmelc. Ale skoro sklepy nie chcą brać już tych jajek, jajka nie idą... Tak Azuniu. Tyś moja. Mądry, grzeczny, dobry piesek." Po wypiciu herbaty — wodę zagrzaliśmy przywiezioną przeze mnie grzałką, woda postawiona przy lampce z czerwonym aba­ żurem wykipiała — poszliśmy spać. Paciuk oddał mi swoje łóżko — szorokie, z pierzyną. Spałem w pokoju a on w kuchni zajmowanej przez lata przez jego matkę. Paciuk spał na łóżku pod obrazem Świętej Rodziny, na którym św. Józef przedstawiony jest z toporem na ramieniu. Ja spałem na jego łóżku, nad którym nie ma żadnego obrazu. Sypialnia Paciuka sąsiaduje z „Salą Ró­ żową", która — jak powiada jej konserwator — była „Śmiertną Komnatą". * Drugi dzień w Strudze rozpocząłem od oględzin wspomnianej „ K o m n a t y " . Puste pomieszczenie, usytuowane na węgle budowli. 111 �Później powie m i jeszcze Paciuk o swoim rozmiłowaniu i ro­ zumieniu kolorów. Wybór różowego na tę komnatę był zapewne też poważnie przemyślany. Bo — jak mówi: „Żółty kolor na przykład, to rozwodny kolor. On ludzi nie łączy, a rozdziela, to żydowski kolor. I dlatego u mnie tylko ko­ rytarzyk żółtowaty. Kanarkowy zaś i saladyna, znaczy się saladynowy, to razem ze sobą się dobrze mają I tak trzeba dobierać kolory, żeby nie było rozbieżności. Kanarkowy gzyms i saladyna na ścianie. To pasuje. Ale już nie pomarańczowa lub czerwona. To byłby zły gust... Tak, Azuniu, moja t y perełko. Tak, moje ty kochanie. Moja perełko malutka, ale że czołgać się zapomniałaś ?! Prawda, panie, t u jeszcze są jadalnie, sale jadalne... Ale to jest nie do pomyślenia, żeby to jedna osoba to wszystko zrobiła. O Je­ zu ! Ale pomału wszystko się zrobi; grunt to nie upadać na duchu. Bo praca, panie, tylko praca uszlachetnia człowieka. Ja też tylko takiego uważam człowieka, co ma charakter do pracy i taki mi pasuje, a nie taki, co by był mądry, choćby najmądrzejszy w so­ bie... Trzeba zawsze coś mieć. Starać się A jak nie wychodzi, to w porę rzucić. O tak!" Paciuk nie ukończył jeszcze ostatecznie swego dzieła. Tym samym nie można poznać go w całej krasie. Wyremontowane i wy­ malowane sale będzie meblował. J u ż obecnie udało mu się zdobyć wielki stojący zegar, czerwoną pluszową kanapę oraz duży rozsu­ wany stół. Tymi trzema sprzętami musiał umeblować aż trzy naj­ bardziej reprezentacyjne sale. Natomiast w Sali Balkonowej po­ wiesił dużych rozmiarów obraz własnego pędzla. Nazwał ten obraz Noc wenecka (il. 6 — 8). о Jasne i wesołe. Paciuk wymalował ściany na różowy kolor, sufit na biało. Na farbie różowej odcisnął wałkiem „srebrny rzucik". Jest to więc obecnie wnętrze pomalowane na różowo w srebrny rzucik, pogodne. Niczym nie zdradzające swego pierwotnego przeznaczenia. I gdyby nie informacje Paciuka, nie domyślibym się, jaką rolę to pomieszczenie pełniło w wielkiej budowli zamku — pałacu. „Tam była sama czerń, już na ścianach namalowana od ziemi. Tam musieli kłaść umarłych. Jak kto umarł, to tam zanosili. Tam musiała być śmiertna komnata. Osiem pokoleń t u mieszkało. Są t u herby (umieszczone na frontonie zamku — J.O.) każdej nowej młodej, którą wprowadzono do zamku... W tej komnacie były namalowane trumny, jakieś kotary i anioły... Mało było widać. Wszystko w strasznym stanie, sufit przeciekał, PGR za­ niedbał." Zapytałem Paciuka, dlaczego tę komnatę pomalował na różowo ? „ J a sobie cenię kolory: róż, błękitny-morski, taki chłodnikowaty uspokajający. Ale różowy uwielbiam. I dlatego tam go dałem. Żeby nie straszyło, bo w takich domach to straszy! No widzi pan, takie buty z cholewami. Panie, w t y m zamku jest tajne przejście podziemne 3 kilometry do Książa. Największy zamek na Dolnym Śląsku — Książ. To przejście jest szerokie, że karetą mogli prze­ jechać. Odkryliśmy to, jak zakładaliśmy t u wodę... T u osiem po­ koleń mieszkało, a ostatni remont prowadzili w 1803 roku. Taka data t u jest wycięta na chorągiewce na głównej wieży. A jak t u przyszłem, to t u było wszystko zniszczono, że lepiej nie mówić. A było co robić... Powierzchnia 1500 m sześciennych, kondygna­ cji 3, czwarty strych, duży jak las. Komnat nie jest dużo, ze dwa­ dzieścia, może jest dwadzieścia trzy: Sala Balowa, Rycerska, Balkonowa, Niebieska albo Kominkowa, Seledynowa (gdzie Aza śpi — J.O.). Jest i Morski Pokoik na styl pompejański, bo tam są firany i tam są kostki pod sufitem, musowo się już dobrze prezen­ tuje. Te wszystkie sale odremontowałem i wymalowałem. Każdy musiał inaczej wyglądać, musi w każdym być coś innego... A ten różowy to prawda, że był trupiarnią. To go na różowo zrobiłem..." 112 „Tam jest duży staw, przy księżycu. Księżyc namalowałem, ale go nie widać. Księżyc m i się nie zmieścił i musiałem zagiąć, bo w ramę się nie mieściła. Po t y m stawie jeżdżą sobie na łódkach pan­ ny, panienki w takim parku z wieżą zameczka... I ten księżyc jest podwinięty na drugą stronę w prawym rogu. Są też dwa łabędzie, zgodna para, no i te samotne trzy Wenecjanki. Jeżdżą sobie na gondoli... Ramę do obrazu dal m i kierownik z restauracji „Polo­ nia" w Wałbrzychu w 1963 r. A w 1965 roku namalowałem do tych ram obraz (ramy przez ten czas trzymał puste na strychu — J.O.) jak się zbierałem z Krzeszowa, żeby nim ustroić zamek — pałac w Strudze. W 1965 r. namalowałem ten obraz na czarnym płótnie, żeby się ładnie reprezentowało. Taka czarna satyna, 18 zł 50 groszy metr. Kupiłem 1,5 m. Taniocha. Farby też tanie, po 3,5 zł tubka, to drukarskie. Takie pakowane jak pasta do zębów. Kredką białą naszkicowałem... Ale to malowanie to głupo­ ta. Teraz to mnie się już nawet nie chce, ręka mnie nawet boli. Tylko jeden obraz namalowałem i jeszcze jakiś, którego nie pamiętam dobrze. Porwał się w drodze, ale był lepszy." Zapytałem Paciuka skąd zaczerpnął pomysł do Nocy weneo kiej. Odpowiedział tak: „Znikąd, ułożyłem sobie w głowie. Bo ja panie mam to wszys­ tko w głowie. Ja cały dywan na suficie namalowałem. Malowałem leżąc na rusztowaniu, wszystko z głowy, wszystko sobie wyobra­ żałem, winogrona, kiście kwiatów, chryzantemy... Na to malowa­ nie nikt nie zwraca uwagi. Zrobiłem to dla siebie. A teraz jak tu malować. Nerwy mam roztrojone. Trzeba myśleć z czego żyć. Żeby malować, trzeba mieć pieniądze... O, drzwi muszę pomalo­ wać." Z przytoczonych wypowiedzi — jak się wydaje — osobowość Waldemara Paciuka rysuje się dosyć wyraziście. Osobowość tę określają najlepiej jego własne poglądy, odczucia, reakcje: „CZŁOWIEK SAMOTNY TO JEST SAM", „NAWET NIE W I E M K I M JEST N A P R A W D Ę ?", , ŚWIAT D L A MNIE PRZESĄDZONY", „ I W N I M JEST T A K D L A M N I E LEPIEJ" „LOS CZŁOWIEKA P O K I E R O W A Ł " , „TAK MUSI BYĆ", „CI CO SIĘ OŻENIĄ SIĘ KŁÓCĄ I ROZWODZĄ", „DWTJLICZNYCH TO B Y M ROZSZARPAŁ", „MAM TAKĄ W SOBIE MŚCIWOŚĆ", „ Ż E B Y MOŻNA S I Ę BYŁO MŚCIĆ, TO MUSI BYĆ COŚ BARDZO POWAŻNEGO", „NARÓD, Z KTÓBYM N I E DA S I Ę ŻYĆ", „OD T A K I C H NALEŻY SIĘ ODSEPAROWAĆ", „UCZCIWY CZŁOWIEK TO W Y J Ą T E K " , „NA ��OGÓŁ L U D Z I E SĄ NIEDOBRZY", „POMAGAŁEM , TO N I E POPŁACA", „ CUDZEGO N I E R U S Z Ę " , „ L E P I E J SWOJE ODDAM", „MŚCIWOŚĆ TO JEST ZŁA RZECZ", „ N I E DAWA­ ŁEM SOBIE W KASZĘ DMUCHAĆ", „ K T O K R Z Y W D Ę ZROBI, TO N I E PRZEPUSZCZĘ", „ J A K DOBRY D L A M N I E , TO I JA GO L U B I Ę " , „CHODZĄ DO KOŚCIOŁA T U , A B Y OCYGANIĆ, OSZUKAĆ", „O P I E N I Ą D Z E MODLIĆ SIĘ N I E B Ę D Ę " , „TRZEBA SIĘ POMODLIĆ ZA UMAR­ ŁYCH", „GRUNT TO N I E UPADAĆ NA D U C H U " , „ T Y L K O PRACA USZLACHETNIA CZŁOWIEKA", „ T R Z E B A ZAW­ SZE COŚ MIEĆ", „ W P O R Ę RZUCIĆ", „ K T O WYSOKO LA­ TA, T E N NISKO SIADA". Dodać można, że Waldemar Paciuk preferuje wartości uznano i znano: „ J a tam lubię muzykę przedwojenną — takie tanga. To lubię słuchać. A tej dzisiejszej, to w ogóle nie rozróżniam. Jakiś pisk, krzyk. Zaraz wyłączam." Ponadto: „ J a k to powiedzieć, ja tam wszystkiego nie zauważam... Ja tam bardzo lubię spokój... I wolę patrzeć na to co zagospodarowane, na pola, a nie na to co sobio samo rośnie. Uważam wiosnę. Wiosna ładnie wygląda, do życia przychodzi. A jesień to mglisto, szaro i niezdrowo. Maj naj­ piękniejszy; wtedy kwitną kasztany... Też jest przyjemnie, jak śnieg pada biało na Sylwestra, jak pada to ładnie, tylko trzeba mieć węgla dużo. A i mróz na szybach ładnie się prezentuje. Ale to chwilowo... O wschodzie to słoneczko ładnie wygląda. A wieczorom to już takie smutne za górą zachodzi." Powiedzieć toż trzeba, że wszystko co przemija, nie radością, locz wielkim i głębokim smutkiem napawa Paciuka. Odwołuje się też do uznanych stwierdzeń „wszystko przeminęło" lub „prze­ minęło z wiatrem". „WSZYSTKO BARDZO SZYBKO PRZE­ M I J A " . Nie brzmi to toż z łagodzącym uzupelnioniem — „na szczęście" czy „chwała Bogu", lecz jako tragiczne „niestety". Ale też ujawnia się w t y m postawa aktywna, twórcza. Albowiem Paciuk świadom jest, że podlega deterministycznym uwarunko­ waniom losu. I dlatego toż tak skwapliwie korzysta z doświad­ czenia ludzi, zbiorowości, które doznawały największej goryczy losu, jego nieubłaganej przewrotności. Postawę i poglądy Paciuka łączyć można z trwałym dziedzictwem bezwzględnej chłopskiej etyki. Podbudował i wyostrzył ją Paciuk, znajdując ku temu obfity „materiał motywacyjny" we własnych doświadczeniach niezbyt długiego żywota. Środowisko, obok którogo istnieje, ut­ wierdza go w najsurowiej i bezwzględnie formułowanych opiniach. Nie tylko utwierdza, lecz ró%vnież zmusza do swoistej aktywności społecznej. Bo istotą tego światopoglądu, w jaki uwikłany jest Paciuk i jego otoczenie, nie jest wprawdzie miłość bliźniego, lecz baczno nim zatroskanie, na ile i w jakiej mierze można mu ufać, obawiać się, mieć pewność, że nie zostanie się obmówionym i przeklętj m, a w najlepszym przypadku wydrwionym. Stąd także znaczenie przypisywane przez Paciuka działaniu pracy, która u s z l a c h e t n i a . I znowu nie kryje się w t y m rozumienie uszlachetniającej roli pracy w kategoriach bezinteresownych (kształtowania ducha i charakteru człowieka), ile całkiem prag­ matycznych, instrumentalnych. Dzięki pracy jednostka wyzwala się z otępienia, lenistwa, bezczynności rodzącej się pod wpływem bezwzględnych osądów otoczenia. Tylko rezultaty niezwykle ciężkiej pracy połączonej z przemyślnością iście diabelską mogą, i tylko na krótko, przociwstawić się skutecznio złu tkwiącemu wśród ludzi. Stąd idea odbudowy opuszczonych pałaców, miesz­ kania w nioh bez wyrzeczeń. r Uzyskany niegdyś przydział do pracy w teatralnym zespole dekoratorów okazał się w życiu Paciuka faktem przesądzającym i bodaj najważniejszym. Spowodował ukształtowanie się w Paciu- ku świadomości artystycznej. Paciuk odkrył w sobie powołanie artystyczne. Obserwacja umiejętności i wrażliwości otoczenia utwierdziła go w przekonaniu o swych zdolnościach i powołaniu. Jakiego formatu musiały być gusta i aspiracje otoczenia, w którym pracował Paciuk, można domyślić się, słuchając wspomnień 0 sukcesach dekoratorskich w teatrach, i obsorwując kontynuację tych sukcesów w drobnych tylko przebłyskach czerwonogo pluszu, dywanów, francuskich firanek itp. którymi zostanie wystrojone wnętrze zamku w Strudze. Te akcesoria „mieszczańskości" i te same umiłowania (rzewnych tańców, tanga, spacerów, przyjaźni z pieskiem i kotkiem) złagodziły i niewątpliwie uszlachetniły plebejską naturę poglądów i postaw reprezontowanych przez Paciuka i jego najbliższe otoczenie. Otoczeniu, z którym trzeba mu liczyć się i z konieczności obcować — nie jest obcy tego rodza­ j u melanż wartości. Przeciwnie, jest on uznawany jako czaro­ dziejskie spełnienie odwiecznych marzeń. Marzenia te potrafi! Paciuk ukazać temu otoczeniu jako gotową realizację w porcji niełatwej do strawienia, odrzucenia czy poddania szyderstwu 1 wzgardzie. Potrafił tej realizacji nadać również estetyczne wy­ miary zarówno malując „dywan na suficie", jako też wieszając obraz tylko jeden, lecz w ramach — jakich mało kto widział; dostatecznie strojny, dostatecznie frywolny, a zarazom dostojny, ucieszny, bo w żywych kolorach, jak też pobudzający do poważnej zadumy pizez swe czarne tło i biel zgodliwej pary łabędzi. Waldemar Paciuk stał się jednakże twórcą dzielą, które oce­ niane będzie nie tylko przez środowisko Strugi. Jedyny konser­ wator i mieszkaniec zamku — pałacu włączony został w niezwy­ kle odpowiedzialne posłannictwo ochrony najcenniejszych dóbr kultury narodowej. Już sam fakt, że Paciuk jest rencistą, osobą samotną, na­ kazuje spojrzeć na jego dokonania zarówno z podziwom, jak też i uznaniem. Może oczywiście ktoś wtrącić, że w ochronie owych najcenniejszych dóbr kultury liczy się tylko i wyłącznie kompe­ tencja, zgodny z „substancją zabytku" program przeciwstawienia się jego zniszczeniu. Niestety, w sytuacji ogromnego zaniodbania, w jakiej znajdujo się wiele jeszcze zabytków na Dolnym Śląsku, nie bez znaczenia stają się paradoksy. Paradoksalnio wprost niepowołany do konserwacji zabytków konserwator wyręcza upo­ ważnioną do konserwacji zabytków służbę konserwatorską. Ale służbie tej nałoży się pochwała, że przyzwoliła Paciukowi na podjęcie się prac konserwatorskich. Bo gdyby nie to przyzwolenie, no i wielki wysiłek samego Waldemara Paciuka, zamek — pałac w Strudze uległby w najbliższym czasie całkowitemu zniszczeniu. Paciuk uratował go w sposób taki, w jaki umiał. Najważniejsze, że uratował. Nie bez znaczenia jest również to, że w „Belwederze" zrodziła się realizacja dekoratorskiej sztuki naiwnej w wymiarach pałacowych, jodyny tego rodzaju dokument aspiracji i dążeń reprezentantów tego nurtu we współczesnej kulturze artystycznej Polski. Na zakończenie rozmów z Paciukiem o teraźniejszości, pojawia się optymistyczny akcent przyszłościowy. Pytam: co potem? „A potem — jak skończę — to koniec, swego dokonam. Komuś się to dostanie... Co t u będzie? Nie wiem. Może muzeum jako pomnik ? Może to będzie pomnik kultury. Ale jakiej to będzie pomnik kultury też nie wiem. Chociaż, mam t u pisemko, to zaraz panu odpowiem. (Wyjmuje paczkę z toaletki z trzema lustrami — J.O.). To byl taki list jednego pana co pisze książki. To był list z Siedlec Musiał o mnie gdzieś wyczytać... Ja muszę to pisemko znaleźć. Masa listów przychodziła..." Po blisko godzinie podał m i list. Fragment tego listu zamieści­ łem na początku niniejszej relacji. Fot.: Autor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48365db01fea9d86827b1543a7f697c3.pdf 2af8b44f008eac7769888a63361f56b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4376 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy Zalipie - malowane domy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4072 Title A name given to the resource Konkurs "malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.95-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Komornicka-Rościszewska, Teresa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Busko (£)fóQf¿<9VA¿<i U A fayth u C K M * W e i i 4 Üola Jbj>*»**A* Vi 40® ł2® 43® 44® 4 5 0 M) Otoño 31 KípiíHtto 15 JamlaxMm 4? Линеал @3qbrowabrnowska « j&^gr>**^>- 4* J5«#í«tf« Ш Ice*ta/***4 9 ^ ^ opr. Z F a e r T C - ^ y X Л I I . 1. Miejscowości na Powiślu Dąbrowskim, w których występuje zdobienie malarskie wnętrz. Teresa Komornicka-Rościszewska KONKURS „MALOWANA CHATA" NA POWIŚLU DĄBROWSKIM Dla wszystkich znawców i miłośników sztuki ludowej malo­ wane chaty to Zalipie. O Zalipiu i jego malaturach ściennych często się pisze i mówi, zalipiańskie malowanki są w Polsce sławne, często reprodukowane, a nawet podrabiane. Może właśnie ta popopularność spowodowała, że etnografowie nie podejmują tego tematu, że sławna ta wieś nie doczekała się do dziś żadnego poważniejszego opracowania . „Malowana Chata" to nazwa omawianego t u trzynastego już konkursu. Tradycja konkursów starsza jest zresztą niż sama nazwa, pierwszy konkurs na malowanie domów odbył się bowiem na Powiślu Dąbrowskim w 1948 r. Następne, które miały miejsce w 1952 г., a potem co dwa lata i wreszcie co roku, miały zasięg terytorialny ograniczony tylko do Zalipia z przysiółkami i były praktycznie zamknięte. Konkurs zakończony w czerwcu 1976 r. został pomyślany jako nawiązanie do tamtego pierwszego. Łączy je jednakowy zakres tematyczny i zasięg terytorialny. Tylko nazwa i numer kolejny świadczą, że jest to rozwinięcie konkursu dla Zalipia. Obszerne sprawozdanie, opublikowane w „Polskiej Sztuce Ludowej" po pierwszym konkursie, omawiało stan zachowania zwyczaju zdobienia domów malowaniem po I I wojnie światowej . Wyniki ostatniego konkursu wykazują istnienie nadal tego zwy­ 1 2 czaju na Powiślu Dąbrowskim, chociaż zaszły oczywiste zmiany w stopniu i zasięgu jego występowania. Sława zalipianek sprawiła, że prawie zapomniano, jak szeroki był kiedyś zasięg malowanych domów. Malowanki, odkryte na początku naszego stulecia, niemal przypadkiem, następnie zebrane i opisane przez Władysława Hickla, były jeszcze wówczas dość nową, ale bardzo rozpowszechnioną na Powiślu formą zdob­ nictwa wnętrz . Badania terenowe przeprowadzone w 1948 r. (przed pierwszym konkursem) również stwierdziły zasięg ich wy­ stępowania wyznaczając jako granicę widły Wisły i Dunajca . Zarówno Hickel w 1905 г., jak i Zdzisław Szewczyk w 1948 r. przyznawali Zalipiu priorytet w ilości oraz poziomie artystycznym malowanek ściennych, wymieniali jednak również inne ciekawe ośrodki . Trudno dziś stwierdzić, dlaczego tak się stało, że właśnie w Zalipiu ostał się zwyczaj malowania domów, dlaczego właśnie w tej miejscowości malowanie przybrało formy szczególnie wybu­ jałe (np. pokrywanie polichromią wszystkich przedmiotów, wpro­ wadzenie malatur do stroju). W pierwszych latach powojennych było t u największe sku­ pisko malarek. Po konkursie w 1948 r. najzdolniejsze z nich stwo­ rzyły zespół, który nazwał się Związkiem Malarek „Wieś Tworzą. 3 4 5 95 �2 ca". Zespól ten stanowił silną grupę, praktycznie zamkniętą, choć nie kierującą się żadnymi normami prawnymi. Duszą i siłą tego Związku była zmarła niedawno Felicja Curyłowa. Jako ma­ larka w pełni artystycznego rozwoju, 'a przede wszystkim nie­ spożyta działaczka,, doskonale rozumiała cel i potrzebę kontynuo­ wania starych tradycji'. Umiała utrzymać sprawną i zwartą orga­ nizację zespołu jako całości, uświadamiać innym cele działania, zapewniając równocześnie powodzenie finansowo inicjatywom podejmowanym przez Związek. Życzliwe zainteresowanie władz, jakie zdobyły zalipianki dzięki swym talentom, dalo ich wsi tyle (droga, szkoła, elektryfikacja i in.), że nawet mężczyźni przestali narzekać na obarczanie ich tradycyjnie „babskimi" obowiązkami, któro przestały wykonywać malująoe kobiety. Innym wsiom Po­ wiśla brakowało takiej dalekowzroczności i dynamiki miejscowych działaczy, toteż malarki spoza Zalipia rezygnowały powoli z udzia­ łu w konkursach, organizowanych co kilka lat przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. W pierwszym konkursie, poprzedzonym bada­ niami, wzięło udział około 70malarek z 28wsi. Następny, w 1952r., zorganizowany na zasadzie przeglądu kilkuset malowanek w Dą­ browie Tarnowskiej, pokazywał już prace prawie wyłącznie zalipianok. Autorka sprawozdania z tego przeglądu-wystawy obli­ cza, że malowanki z Zalipia stanowiły około 70% zebranego materiału . Przeglądając opublikowaną wówczas w „Polskiej Sztuce Ludowej" listę uczestników konkursu i znając powiązanie rodzinne malarek, można zauważyć, że spoza kręgu zalipiańskiego wymienione są tylko cztery malarki z Kłyża. Były to pierwsze lata działalności owego niezbyt oficjalnego Związku, zwanego początkowo Spółdzielnią, zgodnie z obyczajem tamtego okresu. Curyłowa, z właściwą sobie przenikliwością, postarała się, aby najlepsze młode malarki z Pilczy Żelichowskiej powiększyły grono zalipianek, najczęściej przez odpowiednio skojarzone małżeństwa. 7 96 Curyłowa też była motorem i w istocie organizatorem wielu dal­ szych konkursów, i stąd zamknięty charakter, ograniczenie się, jedynie do Zalipia i najbliższych przysiółków. Skład zespołu biorącego udział w konkursie przez ostatnich trzynaście lat zmie­ nił się minimalnie. Pojawiły się wprawdzie na konkursach w osta­ tnich trzech latach młode malarki, były to jednak zawsze miesz­ kanki Zalipia. Jeden był tylko wyjątek — Danuta Szczebak, z domu Lizak. Opuściła oną swą rodzinną wieś w 1971 r. i zamiesz­ kała w ćwikowie, gdzie maluje i zgłasza co roku na konkurs swój nowy dom. W Ćwikowie malują co prawda i inne kobiety, ale tylko Szczebakowa z Zalipia uczestniczyła w konkursie. Konkurs, nazwany „Malowana Chata", organizowany byl w latach 1963—1975 oficjalnie przez Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie. Systematyczność w corocznym powtarzaniu konkursów, a przede wszystkim uwagi fachowców, powoływanych przez Wydział do Sądu Konkursowego, poważnie się przyczyniły do utrzymania i rozwoju tradycji malarskich Za­ lipia. Każdy rok przynosił nowe sukcesy, równocześnie zaś rosła popularność i możliwość sprzedawania tej sztuki w różnych for­ mach. Malowanie domów w Zalipiu stało się zajęciem przyno­ szącym sławę i stałe dochody. W 1975 roku, na skutek reorganizacji administracyjnej kraju, zmieniły się dla Powiśla Dąbrowskiego władze wojewódzkie, rok przedtem zmarła Felicja Curyłowa. Malarki zalipiańskie z niepokojem oczekiwały nadejścia terminu konkursu, niepewne, czy w ogóle się odbędzie. Znaleźli się jednak organizatorzy: obok Wojewódzkiego Wydziału Kultury w Tarnowie sprawami mery-1 torycznymi kolejnego konkursu zajęło się Muzeum Okręgowe 4 Tarnowie i cepeliowskie Spółdzieloze Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, | od początku swego istnienia opiekujące się twórczością ludowł : �97 �na t y m terenie, umożliwiająco zalipiankom zbyt ich wyrobów w kraju i za granicą. Nowi organizatorzy znali historię powiślańskiogo malarstwa i jego dawny szeroki zasięg. Pokusili się więc o próbę objęcia na nowo takiego terenu jak w pierwszym powojennym konkursie. Ryzyko wydawało się z początku duże, nie było bowiem pewne, czy poza pamięcią tradycji malowania domów uda się jeszcze cokolwiek w terenie znaleźć. Badania ponetracyjne podjęła grupa w składzie: mgr Adam Bartosz (Muzeum Okręgowe w Tarnowie), mgr Teresa Komornicka (Zrzeszenie „Milenium") oraz rysownik i fotograf. Punktem wyjścia dla penetracji była mapa opracowana w 1948 r. przez Zdzisława Szewczyka, a także jego osobiste wskazówki. Już pierwsza godzina penetracji przyniosła pozytywny rozultat, chociaż wydawał się on wtedy przypadkowy. Wiadomo było, że izbę krakowską w Muzeum Etnograficznym w Krakowie malowały niegdyś wraz z Felicją Curyłowa kobiety z Kłyża: Rozalia Zaród i Holena Nawrocka. Te trzy malarki były również laureatkami pierwszych nagród w 1948 r. i ich wspólny portret zdobił pierwszą stronę publikacji o t y m konkursie w „Polskiej Sztuce Ludowej" . Pomimo wieloletniej przerwy w konkursach, jeszcze dziś nazwisko Rozalii Zaród kojarzą mieszkańcy Kłyża z malowaniem i haftem. Pracuje ona bowiem nadal dla środowiska, i już pierwszy napotkany w Kłyżu informator pokazał nam w swoim domu wiszący w sieni „ d y w a n " haftowany przez Rozalię Zaród (il. 4). Mimo podeszłego wieku, haftuje znakomicie, również stroje. Zaproszenie do udziału w tegorocznym konkursie przyjęła ona z wielką godnością i powagą, jednak widać było wzruszenie, wywołane faktem, iż dawne sukcesy nie zostały zapomniane. Nie była jednak pewna, czy zdrowie pozwoli jej na przygotowanie domu do konkursu. Pokrywanie polichromią ścian zewnętrzych a także pował wymaga bowiem nie tylko talentu, ale i sprawności fizycznej. Rozalia Zaród dawała też do zrozumienia, że nie wie, jak potraktuje „zapapranie" malaturami ścian młodsze pokolenie, rządzące teraz w obejściu. Tu jednak rozmowa z zięciem, który akurat parę godzin wcześniej wrócił „z Ameryki", rozwiązała wszystkio problemy. Młodzi nie stawiali żadnych przeszkód, przeciwnie — wręcz namawiali panią Rozalię, podając nie tylko motywy materialne (nagroda, możliwość renty twórczej czy innych świadczeń), ale i ambicjonalne. Dumni byli przede wszyst­ kim z wyróżnienia, jakim było w ich oczach zaproszenie do kon­ kursu po wielu latach przerwy. Zarodowa pomogła też w ustale­ niu dalszego kierunku penetracji, podając nie tylko bliższe dane 8 0 adresach innych malarek z Kłyża, ale i zwracając uwagę na po­ bliską wieś Gorzyce, z której sama pochodziła. Kłyż był zresztą jedyną wsią, gdzie pierwszą reakcją informa­ torów nie było zdanie: „malowanie domów to w Zalipiu". Rów­ nież nazwisko Heleny Nawrockiej jako malarki było mieszkańcom Kłyża znane, chociaż obecnie niewiele już twórczo pracuje. Jej reakcja na propozycję przystąpienia do konkursu była bardzo żywiołowa. Niemal płakała wspominając dawne sukcesy i opowia­ dając o czasach, kiedy malowała co roku nie tylko własny dom, ale przede wszystkim upiększała domy sąsiadek za niewielkim wynagrodzeniem. Mieszka ona obecnie w trudnych warunkach 1 zaledwie może podołać licznym obowiązkom gospodarskim i rodzinnym, toteż jej udział w konkursie nie przyniósł spodzie­ wanych wyników, chociaż wysiłek musiała podjąć ogromny. Warunki mieszkaniowe wielu malarek, ich ograniczone mo­ żliwości techniczne i finansowe, a czasem wieloletnia przerwa w pracy twórczej, skłoniły organizatorów do niewielkich zmian w regulaminie konkursu. Dopuszczono więc udział tych osób, które zdobią swój dom nawet pojedynczo zastosowanymi, ale tradycyjnymi formami zdobnictwa. Bardzo ciekawy, choć skraj­ ny tego przykład — to udział w konkursie sędziwej (ur. 1894) Wiktorii Sambor z Borusowej. Starowina, żyjąca w niesłychanie prymitywnych warunkach, zapytana, czy pamięta, jak dawniej malowano w Borusowej, wyciągnęła z bardzo zniszczonej skrzyni dwa malowane przez siebie „papióry". Sposób wymalowania, niewielka gama kolorystyczna złamanych barw, a przede wszys­ t k i m kompozycja tych małych kartonów nawiązywały niewątpli­ wie do starodawnych malowanek, znanych ze zbiorów Hickla (por. i l 9, 10). Propozycja wymalowania większoj ilości takich kar­ tonów, już nie mówiąc o polichromii ścian, spotkała się ze zdecy­ dowanym sprzeciwem staruszki oraz mieszkającej z nią razem trochę młodszej siostry. Jako przyczynę podawały horrendalną wprost wartość malowanek, przeliczoną na... dniówki w pracach polowych, które musiałyby zapłacić, zajmując się malowaniem. Okazało się również, że nie posiadają środków na zakup potrzeb­ nych materiałów ani możliwości ich zdobycia. W tej sytuacji Muzeum Okręgowe w Tarnowie zakupiło „papióry" po dość wy­ górowanych cenach, zastrzegając w zamian ozdobienie izby na konkurs kilku podobnymi. Malowane ozdoby zawieszane były zresztą w pośpiechu już w chwili przybycia Sądu Konkursowego, i trudno się dziwić, ponieważ w tej ogromnie zaniedbanej i pry­ mitywnej izbie musiałyby ulec szybkiemu zniszczeniu. Autorka żądała zresztą natychmiastowego zakupienia wszystkich prac po uzyskanych wcześniej — wysokich — cenach. Malowanie „papiórów", „rogówek" (malowanka na kartonie w kształcie rombu) czy „dywanów" to obecnie najczęściej spoty­ kane ślady dawnej świetności powiślańskiego malarstwa. Wiele kobiet odwiedzanych podczas penetracji miało w swoich domach takie malowanki niedawno zrobione. Jedna z nich, Maria Misterka z Samocic, ubolewała, że nie może pokazać bardzo pięknego „ d y w a n u " malowanego w zeszłym roku, bo mąż zimą wyciął z nie­ go wkładki do gumiaków! Malarka ta nie wzięła zresztą udziału w konkursie, widocznie brak szacunku domowników dla jej artys­ tycznych talentów był nie do przezwyciężenia. Silne tradycje zdobnictwa domów malaturami oraz ślady tych umiejętności połączone z zupełnym brakiem ich właściwego rozumienia, są zresztą bardzo charakterystyczne dla Samocic. Ta rozległa wieś położona blisko Wisły jest stosunkowo najbar­ dziej zurbanizowana. Tamtejszy ksiądz, ale nie miejscowy — jest co prawda entuzjastą folkloru, ale nie bardzo rozumie potrzeby utrzymania tradycji regionu, starając się równocześnie wprowa­ dzać inne. Warto t u zacytować wypowiedź Wandy Wojtowicz, wszechstronnie uzdolnionej malarki, hafciarki i kwiaciarki, która nie wzięła zresztą udziału w konkursie z powodu ciężkiej choroby. Opowiadała, że ksiądz ją posłał do Zalipia, żeby tam się uczyła malować! Malarstwo w Zalipiu nie zaimponowało jej jednak, co określiła dosadnie: „zalipionki sadzo takie róże jak kocio głowa wielgie, a wszystkie jednakie". Jest jednak nadzieja, żo wyniki tegorocznego konkursu, a przede wszystkim wyjaśnienia, których udzielał Sąd Konkursowy, krytykując pracochłonne, wymyślne, ale nieludowe ozdoby przygotowane w Samocicach, przyniosą w przyszłości pożądane owoce. W Kannej, wsi położonej blisko Samocic, znaleziono w cza­ sie penetracji jedyną prawdziwą „malowaną chatę". Dom Heleny Cieślak był ozdobiony malaturami na ścianach wewnątrz i zew- i nątrz, prawie tak jak nastawione na odwiedziny turystów domy zalipianek. Fakt ten trudny był do wytłumaczenia, zwłaszcza że tak odosobniony . Malarka twierdzi, że maluje tak co roku po każdym bieleniu, na konkurs zresztą wymalowała później na nowo prawie cały dom. Malarstwo jej przy zachowaniu tradycyj­ nych form świadczy o jej artystycznej inwencji. Zastosowała na przykład zupełnie nową technikę, naklejając na ścianie kompo­ zycje z kwiatów wycinanych, a malowanych uprzednio na karto­ nie. Kwiaty te niczym nie ustępują pod względem formy czy wartości artystycznej polichromii bezpośrednio kładzionej na ścianę, właściwie nawet trudno zauważyć różnicę. Technika ta została uznana podczas konkursu za dopuszczalną, nie zmioniającą istoty malarskiej dekoracji ścian. Malarka pokazała zresztą również znakomite malatury wykonane powszechnie przyjętym sposobem. Szczególnie interesujący i świadczący o dużym związku z tradycją jest jej sposób malowania powały w sieni; na każdej desce kładzie inny, drobny wzór kwiatowy lub zgeometryzowany. Ten rodzaj kompozycji rzadko już można spotkać w Zali9 �Ti. 5. Rozalia Zaród z Kłyża. pin, gdzie mimo nieprzerwanej kontynuacji form tradycyjnych malarki wolą szukać nowych rozwiązań, bardziej efektownych. Większość domów odwiedzanych podczas penetracji nie nosiła żadnych śladów artystycznych uzdolnień ich mieszkanek. Wiele malarek wykazujących niegdyś duże zdolności porzuciło zupełnie dawną twórczość. W niektórych silnych kiedyś ośrod­ kach istnieje już tylko tradycja malowania domów. Np. w Zapasterniczu, Siewbodzinie, Woli Żelichowskiej i Pilczy Żelichowskiej czy Oleśnie prawie każdy starszy mieszkaniec opowiada, że pamię­ ta doskonale, jak matki malowały wiosną domy a zwłaszcza piece, ale czynnych malarek nie ma tam już zupełnie. Nierzadko zresztą w tych wsiach informatorzy kierowali nas do specjalistek od gumowego walka czy szablonu, „artystycznie" i nowocześnie zdobiących obecne Wnętrza domów w tych wsiach. Niestety również Podlipie odpadło z udziału w tegorocznym konkursie, pomimo że pierwszy konkurs w 1948 r. tam właśnie był zakończo­ ny, a nie w Zalipiu. Mieszka tam obecnie kilka zdolnych malarek, które jednak z różnych przyczyn nie chciały wrócić w t y m roku do malowania. Były to jednak przyczyny obiektywne, życiowe, a nie niechęć. Ze zdecydowaną niechęcią odmówiła natomiast udziału w konkursie Maria Tabor z ćwikowa. Przebywała ona wiele lat w Stanach Zjednoczonych i po powrocie zbudowała nową willę, jak to na Powiślu nazywają „amerykę". Dla tej malarki myśl, że ten piękny dom mogłaby ozdabiać takimi sposobami jak niegdyś nędzną w jej pojęciu chałupę rodziców, była utożsamiona z powrotom do prymitywu. Zaznana w młodości nędza kojarzyła się jej tak silnie z uprawianym za kawałek chleba malowaniem u innych, że wyraźnie wstydziła się swoich dawnych umiejętności. Trudno natomiast zrozumieć, dlaczego poizuciły malowanie domów tak zdolne malarki, jak np. w Kłyżu — Janina Łata (z domu Mosio), rodzona siostra znanej twórczyni zalipiańskiej Marii Wojtyto — czy w Gorzycach Władysława Owca (z domu Bułat). Jeszcze teraz wydaje się pocztówki z reprodukcjami jej malowanek. Żyła ona jednak w Gorzycach po zamążpójściu w pewnym odosobnieniu, pozbawiona odpowiednich bodźców do malowania. Twierdzi, że „ręka już jej nie słucha" i obawiała się „wypaść gorzej niż zalipianki", toteż nie wzięła udziału w kon­ kursie. Inne malarki w Gorzycach, miejscowego pochodzenia, mimo chętnego zgłoszenia się do konkursu, nie reprezentują poziomu artystycznego, który mógłby być zachętą dla tej znakomitej niegdyś malarki. Janina Łata jest natomiast przykładem świadczącym o t y m , że we właściwym klimacie możliwy jest powrót do twórczości. Zapewne wiele zdziałała zachęta siostry, z którą zaczynały w mło­ dości malować w Pilczy Żelichowskiej, ale pomogło chyba także bliskie sąsiedztwo znakomitej Rozalii Zaród. Janina Łata przy­ stąpiła do udziału w konkursie. Wykonane przez nią malatury we wnętrzu wykazywały jeszcze pewną nieporadność, ale poli­ chromia zewnętrznych ścian stodoły, stajni i piwnicy przygoto­ wana była znakomicie, świadcząc o indywidualności twórczej autorki i zdolnościach kompozycyjnych. W czasie rozmów prowa­ dzonych podczas penetracji trudno było przewidzieć tak doskona­ łą realizację. Dla organizatorów konkursu zgłoszenia bez pokrycia w za­ stanych malowankach były ryzykowne. Do chwili rozstrzygnięcia 99 �konkursu nie było wiadomo, czy malarki na powno przygotują się do niego, i jak. Niektóre nawet zdając sobie sprawę z togo, I udział w konkursie może im przynieść różnorodne satysfakcje,! nie zdecydowały się na ten wysiłek. Największym zaskoczoniem dla organizatorów konkursu była ogromna praca, którą musiała wykonać Genowefa Kochanek z Kosiarówki w Bolesławiu. Podczaii penetracji w kwietniu 1976 r. nic nie świadczyło, że w domu tym mieszka malarka, budynek był stary, zniszczony, wnętrza zagracone. Tymczasem uzyskała ona zasłużoną pierwszą nagrod( w Konkursie. Nie tylko przygotowała pięknie dom, porządkują.! go starannie, ale wymalowała masę „dywanów", ozdabiając nim ściany, a przede wszystkim stworzyła bogatą kompozycję na su­ ficie. Rozmach, z jakim malowała sufit, Wychodząc od centrum k u rogom i pokrywając równocześnie całą powierzchnię, тЦ równać się z kompozycjami czołowych malarek Zalipia. Sąd konkursowy miał trudne zadanie. W konkursie wzięli bowiem udział 60 osób z 12 wsi, w czym z Zalipia było 35 uczes­ t n i k ó w . Zróżnicowany był też materiał konkursowy. Najlepsa malarki Zalipia pokazały, jak co roku, szeroką skalę swych możli­ wości, czyniąc to z dużą biegłością i wprawą. Jej brak nie prze szkadzał zresztą innym malarkom, zwłaszcza z Kłyża, Niwel czy Bolesławia w równie bogatym ozdobieniu domów-Równo cześnie zaś trzeba było premiować niespotykane już prawie ш Zalipiu stare techniki malarskie, jak pryskanie „prośnianką", „packi" czy ozdabianie każdej deski powały innym ornamentem Nieliczne nieporozumienia w postaci nieludowych ozdób czy haf­ tów oraz malowania nowoczesnymi szablonami (Pawłów, Samo cice) równoważne były ciekawymi formami zastępowania ma larstwa ściennego przez inaczej zastosowane tradycyjne toclmit zdobnicze. Wspomniana wyżej wycinanka Heleny Cieślak z Kai 10 I I . 6, 7. Wiktoria Sambor z Borusowej, gm. Gręboszów — najstarsza uczestniczka konkursu (ur. 1894 r.) i wykonane przez nią „ząbki" — malowane na papierze. 10 100 ��11 nej, pięknie haftowane „ d y w a n y " Rozalii Zaród z Klyża czy dekoracja bibułkowa Adeli Szczebakowej z Zalipia swym pozio­ mem artystycznym zasługiwały na pewno na uznanie. Zwłaszcza ciekawa była dekoracja kwiatowa Szczebakowej. Mimo podeszłego wieku (77 lat) była ona jedyną zalipianką debiu­ tującą w konkursie. Jest to prawdziwa mistrzyni tradyeyjnych bibułkowych ozdób, zwłaszcza pająków, zbywanych dotychczas sąsiadom oraz do cepeliowskiego handlu za pośrednictwem Zrze­ szenia „Milenium". Ozdabiając na konkurs swoją izbę w nowym domu córki, uczyniła to bardzo pomysłowo, wykazując świetne opanowanie techniki i poczucia kompozacji, bardzo bliskie cha­ rakterowi obecnego malarstwa w Zalipiu. Podobnie jak inne zalipianki mające nowe domy, ozdabiała centrum powały dużym, bogatym wieńoem, umieszczając w narożnikach mniejsze, płaskie bukiety nawiązujące do formy bukietów drużbowskich. Górną krawędź ścian obwiodła stonowaną w kolorze girlandą, a na ca­ łej powierzchni ścian umieściła rytmicznie powtarzające się mniej­ sze i większe bukiety. Wszystkie kompozycje na ścianach i suficie były umocowane płasko, jedyną dekorację przestrzenną stanowiły liczne i różnorodne w formie pająki wykonane z różnych materia­ łów. Malarki zalipiańskie nie bardzo wiedziały, jak ocenić taki sposób zdobienia wnętrza. Z jednej strony wyrażały dezaproba­ tę, którą wywołało zrezygnowanie z tradycyjnej techniki malar­ skiej, z drugiej zaś strony inwencja i umiejętności Szczebakowej budziły ich niekłamany podziw. Nie wiadomo, czy nie pod wpły­ wem tej dekoracji, bliska sąsiadka Szczebakowej, Agata Szlosek (matka Jana, jednego z niewielu malujących malarzy mężczyzn), ozdobiła swoje wnętrze również kilkunastoma pająkami, ale nie tak różnorodnymi w formie i materiale. 202 W Zalipiu przyjęły się już od kilku lat, i oceniane były po­ zytywnie takie formy adaptacji tradycyjnego malarstwa, jak malowane wycinanki ażurowe, malowanie farbami pigmentowymi na płótnie czy malowanie ceramiki. Konkursy na malowanie na płótnie oraz szkolenie w zakresie stosowania farb pigmentowych, zorganizowane w 1973 r. przez Zrzeszenie „Milenium", dały początek nie tylko wprowadzeniu malowanych „dywanów" i obrusów płóciennych do handlu cepeliowskiego, ale spowodo­ wały wprowadzenie ich do użytku własnego mieszkańców Zalipia, Podobnie zapotrzebowanie handlu pobudziło niegdyś rozwój ażurowych wycinanek. Malowanie ceramiki, również podykto­ wane względami merkantylnymi, Wymaga jeszcze dopracowania technologii. Wycinanki malowane, wykonane z kalki technicznej lub papieru pergaminowego, są obecnie powszechnie stosowane w Zalipiu. Powstały one jako połączenie malowanek na papierach i firanek ażurowych, zminiaturyzowanych dla potrzeb cepeliow­ skiego handlu. Obecnie mimo ustania popytu w „Cepelii" na te wycinanki są one w Zalipiu bardzo popularne, umieszczane nie tylko na oknach i oszklonych drzwiach, ale i na ścianach. Wpływy handlu cepeliowskiego widoczne są w zalipiańskich domach również w innych dziedzinach. Obok skrzyń wskrzeszonych dla handlu w latach sześćdziesiątych i ozdabianych malaturami podobnymi do polichromii ściennych, również tradycyjny powiilański haft czerwono-czarny odtworzony współcześnie jest kon­ tynuowany głównie dzięki stałemu popytowi. Wszystkie formy adaptacji stworzyły zalipianki przy pomocy pracowników cepe­ liowskiego skupu. W ostatnich kilku latach wprowadzono w „Milenium" również pośrednictwo w nabywaniu usług ma­ larskich zalipianek. „Milenium" było zresztą pierwszym klientem (por. i l . 16). �П. 11 — 13. Felicja Janeczek, Niwki, gm. Gręboszów i wykonane przez nią malowidła. 12 W samym Zalipiu od kilku już lat w konkursie uczestniczy szkoła . Kierownictwo szkoły podstawowej, w osobach Marii i Tadeusza Wnęków, przywiązując do tradycji regionalnych wielką wagę, stworzyło silny i ciekawy ośrodek malarstwa dzie­ cięcego. Próby takie podejmowano już wcześniej, dopiero jednak w ostatnich latach można mówić o prawdziwych osiągnięciach artystycznych i organizacyjnych szkoły . Komisja z satysfakcją oglądała malatury na budynku szkoły wykonane przez młodzież. Także i wśród tegorocznych laureatów konkursu wielu jest mło11 12 dych, którzy właśnie ze szkoły wynieśli zamiłowanie i umiejętność malowania. Nierzadko są to dziewczęta czy chłopcy z domów, gdzie nie malowano lub nie kontynuowano dawniejszych tradycji malowania. Przyszłość pokaże, czy zachowają i będą chcieli roz­ wijać pobudzone przez szkołę zdolności. Dobre nadzieje rokuje np. Stanisława Stalica, dziewczyna siedemnastoletnia, która Wzięła już udział w konkursie cztery razy. Zdobyła w t y m roku pierwszą nagrodę. Wanda Wojtyto i Wanda Boduch (też siedem­ nastolatki!), mające oparcie w malujących rodzinach, są laureatka- �„packami", które kiedyś podobno były początkiem malowania we w n ę t r z a c h . Sądząc jednak po materiałaoh z penetracji w 1948 г., nie pokazała w tegorocznym konkursie pełni swoich możliwo­ ści. Te przykłady spontanicznego kontynuowania dawnych sposobów zdobienia, podejmowane nawet wbrew opinii własnego środowiska, przy zupełnym odosobnieniu twórców i braku zainte­ resowania ze strony terenowych władz kulturalnych, świadczą 0 sile i żywotności tradycji. J u ż w czasie badań poprzedzających konkurs mogli etnografowie zauważyć pewne ślady starych tra­ dycyjnych technik, zarzuconych już w czasie rozwoju ściennych malatur w Zalipiu. Dla starszych malarek, biorących po wielu latach znowu udział w konkursie, charakterystyczne było bogate zdobienie zewnętrznych ścian budynków, zwłaszcza gospodar­ czych. Wpływało na to przekazanie rządów w domu młodszemu pokoleniu, bo o ile synowa czy córka ma wnętrze urządzone „nowocześnie" i po swojemu, to w budynkach gospodarczych dekoracja zrealizowana przez stare kobiety w niczym nie narusza „nowoczesności" domu. Jedna tylko z tej grupy, Rozalia Trela z Niwek, wymalowała bogato wnętrze, uzyskując drugą nagrodę. Mieszka ona jednak u siebie, w starym domu z pięknym piecem starego typu. Piec był przecież tradycyjnie pokryty najbogatszy­ m i malaturami i najczęściej odnawianymi, bo najbardziej się brudził. Brak pieców o starej konstrukcji, z „czeluścią", „kapą" 13 1 „Wojtkiem" (słupek-podpórka „ k a p y " ) , pozwalających rozwinąć ciekawsze kompozycje, nie przeszkadzał zresztą innym malarkom. Podobnie jak od dawna stosują to zalipianki, tak i Rozalia Zaród pokryła w całości polichromią „kaflowiec" W swojej izbie. Taka adaptacja również świadczy korzystnie o inwencji malarki. П. 14. Zdobienie bibułką izby, wyk. Adela Szczebakowa z Zalipia. 1977 r. mi drugich nagród. Szkoła wychowała również „konkurencję" dawniej jedynemu malującemu w Zalipiu mężczyźnie, Janowi Szloskowi. Bartłomiej Ruta czy Józef Rachmaciej są jeszcze zbyt młodzi (16 lat), żeby można przewidywać, co pokażą w przy­ szłości. Niestety powstanie nowej szkoły zbiorczej poza terenem Zalipia wyrwie w najbliższym czasie dzieci szkolne ze starannie stworzonego im klimatu tradycji, tak właściwego temu środowisku i wpływającego na jego dalszy rozwój. Omawiając wyniki tegorocznego konkursu, w którym ogółem nagrodzono 67 na 60 uczestników, nie sposób pominąć świetnych malarek z najbliższych Zalipiu wsi, a zwłaszcza Felicję Janeczek z Niwek. Ta pogodna kobieta, która mimo kalectwa maluje od lat młodości, od dłuższego czasu nie brała udziału w konkursie, mimo żeNiwkisąprzysiółkiemZalipia.Wzruszająeebyło powitaniez nie­ którymi członkami Sądu Konkursowego, znanymi jej sprzed lat. Uznanie członków Sądu dla jej prac było w pełni uzasadnione, po­ nieważ dekorac j a budynków gospodarczych Felic j i Janeczek, a z wła szcza piwnicy, toprawdziwy dowód nie tylko zachowania tradycji, ale i dużych zdolności oraz inwencji (il. 11—13). Spośród malarek uczestniczących w tegorocznym konkursie ona jedna używała w staroświecki sposób , ,prośnianki" (maczanej w farbie wiązki prosa), którą odpowiednio manewrując, uzyskała koliste, orygi­ nalne ornamenty wielobarwne, niegdyś bardzo charakterystyczne dla terenu powiślańskiogo. Niestety, szacunek dla nowego domu i fakt, że mieszka w „ameryce" siostrzeńca, spowodowały, że dekorację wnętrza przygotowała już nie tak bogatą. Otrzymała jednak za całość pierwszą nagrodę. Skłoniła także do udziału w konkursie swoją siostrzenicę i niegdyś uczennicę, Marię Samel W Kłyżu, której ładnie malowany dom zdobył trzecią nagrodę. Józefa Rokita z Ćwikowa zastosowała również dawną techni­ kę malowania. Ozdobiła ona zewnętrzne ściany swoich budynków 204 Uroczyste zakończenie Konkursu „Malowana Chata" odbyło się w dniu 9 czerwca 1976 r. w lokalu Szkoły Podstawowej w Zalipiu. Rozstrzygnięcie było poprzedzone dwudniowym oglą­ daniem przez Sąd Konkursowy zgłoszonych domów. Uczestnikami tej ważnej dla Zalipia uroczystości byli naturalnie wszyscy laure­ aci. Zalipianki czuły się swobodnie, było to dla nich doroczne święto, natomiast mieszkanki innych wsi czekały stremowane przed budynkiem, aż do momentu rozpoczęcia uroczystości. Przyznano 21 nagród pierwszych, 12 drugich, 10 trzecich i 14 czwartych. Zalipianki, oczekujące dla wszystkich swoich miejsc w czołówce, czuły się trochę pokrzywdzone, ponieważ przy tak dużej ilości uczestników znalazły się w różnych grupach. W czasie dyskusji mówiono na temat poszerzenia zasięgu terytorialnego konkursu i podkreślono konieczność dalszych działań w tym kierunku. Poznanie możliwości twórczych wszystkich uczestników konkursu dało obok wzbogacenia dokumentacji na temat aktual­ nego stanu tej dziedziny również szereg korzyści praktycznych — przede wszystkim dla samych malarek. Będą one teraz otoczone większą opieką władz i w pełni skorzystają z wszystkich przy­ wilejów, należnych twórcom ludowym w Polsce, a dostępnych dotychczas jedynie zalipiankom. Ponadto władze wojewódzkie, przy współpracy merytorycznej prężnie działającego Muzeum Okręgowego w Tarnowie, zamierzają udostępnić toren całego Powiśla Dąbrowskiego dla turystyki, odpowiednio zorganizowa­ nej. Ambitne plany konserwatora wojewódzkiego w Tarnowie zmierzają do stworzenia w przyszłości żywych skansenówna całym t y m terenie. Pierwszym krokiem w t y m kierunku ma być wyku­ pienie i oddanie do zwiedzania domu po Felicji Curyłowej w Zali­ piu, co odwleka się jednak z braku odpowiednich funduszów. Dokumentacja konkursu stwarza również dodatkową bazę dla współpracy nowych twórców ze skupem cepeliowskim. Prze­ widując te możliwości, Zrzeszenie „Milenium" pokryło z Funduszu Rozwoju Twórczości Ludowej połowę kosztów konkursu, umożli­ wiając t y m samym jego rozszerzenie . „Milenium", obejmując dotąd swą działalnością skup malowanek, haftów i pająków z Za­ lipia, jest jednak nie tylko placówką handlową, lecz również mece­ nasem, opiekunem twórczości ludowej; świadectwem tej strony działalności Zrzeszenia jest właśnie udział w penetracjach tereno­ wych, w organizacji i subwencjonowaniu konkursu. Jest to żresz14 �tą inwestycja dalekowzroczna. Dla wielu z nich współpraca z „Milenium" otwiera możliwość korzystania ze świadczeń Fundu­ szu Rozwoju Twórczości Ludowej. Wiadomo przecież, że wspa­ niały rozwój Zalipia uzależniony był w dużej mierze od bodźców finansowych. Wolno więc sądzić, że zwiększenie opieki przyczyni щ do ożywienia zamierających tradycji na Powiślu. Organizatorzy, uwzględniając obserwacje zebrane w Czasie przeprowadzania konkursu w 1976 roku, stoją na stanowisku, iż przyszłe konkursy muszą być coroczne, otwarte i obejmować obszar Powiśla, a nie tylko Zalipie. Niezbędne jest też prowadze­ nie penetracji poprzedzających konkurs i podjęcie pogłębionych badań nad historią i zasięgiem tradycji malowanych domów na Powiślu Dąbrowskim. Penetracje są zresztą w obecnej sytuacji ważną częścią kon­ kursów, aktywizują teren, zapewniają uczestnictwo w konkursie, prawidłową o nim informację. W okresie przyspieszonych procesów urbanizacyjnych, do­ cierających nawet do zapadłych i najbiedniejszych wiosek Powiśla Dąbrowskiego, trzeba stworzyć właściwy klimat resztkom tradycji, które jeszcze nie zaginęły. Odszukanie tych śladów, zabezpieczenie oraz stworzenie warunków sprzyjających dalszemu ich rozwojowi — to główne zadanie omawianego t u konkursu. Najbliższa przyszłość pokaże, jak spełnił on swoją rolę. Sądzę, że poza wszystkim innym pomógł on uświadomić wszystkim od­ osobnionym malarkom, że wnoszą one trwały wkład do polskiej kultury ludowej, że to, co robią, jest ważne i cenne. W Y K A Z UCZESTNIKÓW KONKURSU „MALOWANA CHATA" W 1976 R. Zalipie Zofia Bochenek ( I I I nagroda), Bronisława Boduch (I), Elżbieta Boduch (II), Janina Boduch ( I I I ) , Wanda Boduch ( I I ) , Anna Borek (II), Kazimiera Borek (I), Maria Chlastawa (I), Rozalia Ciepiela (IV), Krystyna Curyło (IV), Janina Dymon (IV), Zofia Dymon (II), Janina Jurek (I), Zofia Janeczek (I), Barbara Kaezówka (II), Zofia Kaczówka ( I I ) , Janina Lizakowa (I), Janina Lizakówna (I), Stefania Łączyńska (I), Zofia Majchrowska•Owca (I), Wanda Micek ( I I ) , Felicja Mosio (I), Maria Mosio (I), Maria Owca (I), Janina Romańska (IV), Bartłomiej Ruta (IV), Maria Ruta (IV), Maria Sierak (I), Stanisława Stalica (I), Anto­ nina Szczebak ( I I I ) , Agata Szlosek ( I I I ) , Jan Szlosek (I), Monika Szlosek (I), Maria Wojtyto (I), Wanda Wojtyto ( I I ) . Samocice Maria Miłoś (wyróżnienie), Zofia Miłoś (wyróżnienie), Anna Święch (wyróżnienie), Emilia Wesołowska ( I I I ) . Niwki Stefania Dorosz ( I I ) , Felicja Janeczek (I), Janina Szczygieł ( I I I ) , Rozalia Trela ( I I ) , Maria Wnęk (IV). I I . 15. Zdobienie „packami", wyk. Józefa Rokita, Ćwików, gm. Olojno, woj. tarnowskie. 1976 r. 205 �16 17 И. 16, 17. Malowidła zalipianek w lokalu Zrzeszenia „Milenium" w Krakowie oraz w zalipiańskiej szkole Kłyż Bolesław (Kosiarówka) Janina Łata ( I I I ) , Helena Nawrocka ( I I I ) , Maria Samel ( I I I ) , Genowefa Kochanek (I). Rozalia Zaród (I). Borusowa Wiktoria Sambor (IV). Kuzie Agnieszka Raohmaciej (IV), Józef Szlosek ( I I I ) . Rachmaciej ( I I I ) , Adela Kanna H e l e n a C i e ś l a k ( n ) Ćwików Otfinów Józefa Rokita (IV), Danuta Szczebak (I). Adela Królikowska ( I I ) . Gorzyce Pawłów Stanisława Lupa (IV). Maria Bednarz (IV), Władysława Sowa (IV). PRZYPISY 1 Brak nie tylko obszernej monografii Zalipia, ale nawet popularnych folderów. Informator Turystyczny Zalipie (WOIT Kraków) był wydany przed kilkunastu laty w nakładzie 5.000 egz. i jest od dawna wyczerpany. Wojewódzki Wydział K u l t u r y w Tarnowie przygotowuje obecnie folder Zalipie — malowana wieś z tekstem Zdzisława Szewczyka i zdjęciami Jacka K u bieny. Z. Szewczyk, Konkurs na malowanki dąbrowskie, „Pol. Szt. lud.", R. I I , 1948, nr 11—12, s. 42—46. W. Hickel, Malowanki ludowe na Powiślu Dąbrowskim, „ L u d " , t. 12, 1906, s. 113—121. Z. Szewczyk, Zdobnictwo wnętrz na terenie Powiela Dqbrowskiego. Sprawozdanie z badań przeprowadzonych w 1948 r. dla Ministerstwa Kultury i Sztuki, maszynopis. Por. W. Hickel, op. cit., oraz Z. Szewczyk, Konkurs... Rss, Felicja Curylowa (1903—1974), „Pol. Szt. lud.", R. 28, 1974, nr 4, s. 252—253. Z. Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie kolo Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. 4, I960 nr 7—12, s. 151—155. 2 3 4 5 6 7 8 Zob. „Pol. Szt. lud.", R. 2, 1948, nr 11—12, s. 42. Wg materiałów Aleksandra Ossowskiego, prowadzącego badania z ramienia Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej — w 1948 r. nie było w Kannej żadnych śladów malo­ wania domów, natomiast we wsi Tonie naklejano na ścianach pojedyncze bukiety, wycięte z „dywanów". 10 Zalipie (35 osób), Kuzie (3), Ćwików (2), Niwki (5), К (4), Gorzyce (2), Samocice (4), Bolesław (1), Otfinów (1), Kan (1), Pawłów (1), Borusowa (1). Por. mapa; por. wykaz uczestni­ ków konkursu. " Rozpoczęcie remontu budynku uniemożliwiło udział w 1976 r. K . Pietkiewicz, Les „malowanki" du Powiśle Dąbrows'' „Zeszyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej" t. 1, 1960. Pierwszy konkurs na malowanki dzieci odbył si w 1965 r. Piszą o t y m wszyscy cytowani wyżej autorzy. Pozostałą część kosztów pokrył Wojewódzki Wydz' K u l t u r y w Tarnowie. 9 1 2 1 3 1 4 Obiekty pochodzą ze zbiorów: W. Hickla — il. 9,10; Muzeum Okręgowego w Tarnowie — il. 7, 8 Орг.: Z. Szewczyk — il. 1. Fot.: W. Dudziak — II. 4, 6—8,13,15; A. Jackowski — il. 14; J . Kubiena — il. 1 (repr.), 16,17; M. Maślinski — il. 9,10; J . Świderskiil. 2, 3, 5, 11, 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25ae6780d79573c8fb6b490f893f6c63.pdf bbb583fa77fb93640b14560f23a08fd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4077 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.122-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta­ tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich, z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację). Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków i zaawansowaniu badań. Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora. Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze­ gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza­ cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej, a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej. К R Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po­ siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat kilka. Anna N X-XII Konkursy i wystawy 4. Х —• w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa ozdobnego pieczywa ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką scenariusza i komisarzem wystawy była Teresa Ambrożewicz. * 5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz­ nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego śmierci, zorganizowany został przez Wy­ dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl­ cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni Bękodziola Ludowego i Artystycznogo w Warszawie oraz Stowarzyszeniem Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo­ wieckim Towarzystwem Kultury. W konkursie wzięło udział 60 twór­ ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury pod przewodnictwem mgr. Aleksandra Jackowskiego przyznało nagrody nastę­ pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa, woj. płockie za pracę .„Michał Wołody­ jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I (po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze­ cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł) —• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied­ leckie za „Portret Henryka Sienkiewi­ cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k. Głogowa za zestaw prac i Marian Adam­ ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za „ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna­ no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45 autorów zakwalifikowano na wystawę pokonkursową, która do 15.Х miała miejsce w sali rotundowej siedleckiego ratusza, a następnie została przeniesiona do Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej. * 222 I Kunczyńslca-Iracka К A 1976 8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego w Białymstoku, z okazji zbliżającego się Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon­ kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które przybyli prócz zaproszonych gości i twór­ ców przedstawiciele władz partyjnych i administracyjnych — dokonał dyrek­ tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła. Na wystawie pokazano 105 prac, rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych. Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma­ rianna Dzieszko z Górnego Stoku za tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis­ ława Czaplińska z Marchelówki za tkani­ nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł) •—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja Malewicka z Nowokolna za tkaninę „Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2 wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na­ grody I nie przyznano. Nagrody I I (po 3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra­ tunkowa żołnierzy LWP podczas powo­ dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy­ cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy". Ponadto przyznano wyróżnienia. * 15.Х — w Galerii Sztuki Współ­ czesnej BWA w Olsztynie otwarta została Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej, zorganizowana przez B W A , Radę d/s Kultury i Wychowania Socjalistycznego Socj. Republiki Rumunii oraz Minister­ stwo Kultury i Sztuki w Warszawie. Na wystawie zaprezentowano 75 obrazów. * 17.X — w Pałacu Sztuki w Krako­ wie otwarto I I Międzynarodowe Bien­ nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej imprezie udział wzięło 15 wystawców z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii, Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru­ munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów Afryki. Lalki oceniano w dwu kategoriach: lalek regionalnych i artystycznych adap­ tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego im. Stanis­ ława Wyspiańskiego w Krakowie, na­ grodę I I — Fondo Nacional Para el Fomento de las Artesanías (Meksyk), nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco (Hiszpania). W kategorii adaptacji na­ grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I — Cernella Bartolemeu (Rumunia). * 19.X — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar­ to wystawę malarstwa na szkle Eweliny Pekso we j . * 23, 24.X — w Nowym Wiśniczu, w ramach przeglądu dorobku kultural­ nego gmin, odbyła się m.in. wystawa prac malarskich ludowogo twórcy Maria­ na Rojka. * 24. X — w Muzeum Regionalnym w Pińczowie otwarta została Wystawa plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny, na której zaprezentowano dorobek kon­ kursu zorganizowanego przez Wydział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach, Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel­ cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie. Na wystawie pokazano ok. 140 prac. * X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto dwie wystawy: „Współczesne pszczelar­ stwo polskie" i „Ule figuralne". �X — w Woj. Domu Kultury w Lesz­ nie odbył się Przegląd rzeźby ludowej i amatorskiej. W Przeglądzie wzięło udział 24 autorów, którzy zgłosili w su­ mie 130 prac. Po otwarciu wystawy od­ było się spotkanie ludowych twórców z terenu województwa, na którym zroforowany został program rozwoju i po­ mocy d l a artystów ludowych. * X — w Koszalinie rozstrzygnięty X I V konkurs rękodzieła ludowego i twórczości pamiątkarskiej. Na kon­ kurs wpłynęły 352 prace 42 autorów. Najciokawsze prace zakwalifikowano na w y s t a w ę w Woj. Domu Kultury. został * X — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu czynna była wystawa wyro­ bów Spółdzielni Cepeliowskiej „ R z u t " , zorganizowana z okazji jej 30-lecia. * X — rozstrzygnięty został I I Ogól­ nopolski Konkurs Plastyczny zorganizo­ wany przez Żarz. Gl. ZZPSZ i Dom Kul­ tury Pracowników Służby Zdrowia we Wrocławiu. W konkursie udział wzięło 87 auto­ rów, którzy nadesłali 399 prac, w t y m 31 grafik, 105 rzoźb i 263 obrazy. Przy­ znano 23 nagrody, a najciekawsze praco zaprozontowano na wystawio w salo­ nach wrocławskiogo Muzeum Archoologicznogo. * 13-15.XI — w Zamościu odbył się I I Przegląd dorobku kulturalnego Zamojszczyzny. Festiwal zainaugurowany został występami 5 amatorskich zospolów tanecznych. Otwarto wystawy prac plas­ tyków amatorów oraz W y r o b ó w regio­ nalnych. * N 15. X I — w Bydgoszczy otwarto wędrującą po kraju wystawę pn. „Dziec­ ko w sztuce ludowej — twórczość ludo­ wa dla dziecka", pokłosie konkursu zorganizowanego przoz Muzeum Etno­ graficzne w Toruniu. * 16. X I — W Muzoum Narodowym we Wrocławiu otwarto wystawę pn. „Szopki na Dolnym Śląsku". Pokazano zarówno eksponaty zabytkowe, jak i współczosne. * 19.XI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto Wystawę sztuki ludowej południowych regionów Szwecji. Wystawę przygoto­ wało muzeum „ K u l t u r e n " w Lund, pre­ zentując zbiory z X V I I , X V I I I i X I X wieku. * 22.XI — w Muzeum Etnograficz­ nym w Krakowie otwarta została wysta­ wa poplenerowa prac plastyków ama­ torów, zorganizowana przez krakowską Radę Zw. Zaw. i Muzeum. * 27.XI — w Legnicy otwarta została wystawa-przegląd twórczości plastyków amatorów woj. legnickiego. jących górników, do której należą m.in. artyści tak znani, jak: Paweł Wróbel Ewald Gawlik, Erwin Sówka i in. * X I — w Warszawie, w Muzeum Marii Curie-Skłodowskiej otwarto wys­ tawę pn. „Maria Skłodowska-Cuiie w rzeźbie ludowoj". Na w y s t a w i o pokazano eksponaty zo zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu, a powstałe z oka­ zji konkursu „Wielcy Polacy — ich ży­ c i e i dzieła w rzeźbie ludowej". * *_ X I — w Klubio Muzyki i Literatury we Wrocławiu zorganizowano koncort ludowy z udziałem kapeli ludowej spod Rawicza, dudziarza Krzyżoszczoka, skrzypka Nawrota i wokalistki ludowoj Katarzyny Szymczak. Z okazji togo koncortu otwarto wystawę rzeźb ludo­ wych o tematyce muzycznej, przedsta­ wiających instrumentalistów ludowych. * X I — w Kielcach otwarto wystawę twórców ludowych regionu świętokrzys­ kiego, zorganizowaną w ramach ogólno­ polskiego Przeglądu Aktywności Kultu­ ralnej Ludzi Pracy: „Człowiok — Praca — Twórczość". Na wystawie zaprezento­ wano wyroby kiolockich spółdzielni m.in. „Chałupnik" (Iłża), „Tkactwo" (Stop­ nica) — któro otrzymały nagrody. * X I — w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu otwarta została wystawa prac plastyków amatorów z terenu województwa. W dniu otwarcia wrę­ czono nagrody instytucjom szczególnie zasłużonym na polu opieki nad amator­ ską twórczością plastyczną. * X I — w Grudziądzu otwarto w y s t a ­ wę zorganizowaną z okazji przeglądu aktywności twórczej ludzi pracy przez Grudziądzkie Towarzystwo Kultury przy współpracy K M P i K . Na przegląd nadesłano 109 prac, w t y m 101 malarskich i ponad 36 rzeźb. Za najlepsze praco przyznano nagrody i wyróżnienia. XI — w Muzoum w Chorzowio p r z y W s p ó ł p r a c y Muzeum Regionalnego w Żywcu, zorganizowani wystawę pn. „Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny". * X I •— w Muzeum Okręgowym w Białymstoku czynna była wystawa p n . „Strój ludowy na Mazowszu". Na w y s ­ tawę złożyły się eksponaty zo zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz z zespołów f o l k l o r y s ­ tycznych. * X I — w Zakładowym Domu Kultury FSM w Tychach o t w a r t a została wysta­ wa, na której zaprezentowano dorobok I I Woj. Przeglądu Plastyki Nieprofesjo­ nalnej Woj. Katowickiego p n . „Od gminy do W o j e w ó d z t w a " , zorganizowa­ nego przoz Woj. Ośrodek Kultury, Wy­ dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Ka­ towicach i Miejskiego w Tychach. Na tegoroczny przegląd nadosłano ponad 1300 prac 307 autorów, z c z e g o 190 prac 100 autorów z a k w a l i f i k o w a n o na wystawę. * * X I — w Będzinie, w s i e d z i b i e Mu­ X I — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu pokazano wędrującą po kraju Wystawę pokonkursową pn. „Dziecko w sztuce ludowej. Twórczość ludowa dla dziecka". * zeum Regionalnego odbyła się wystawa pn. „Sztuka Ludowa Podhala". Poka­ zano ponad 250 obiektów, m.in. wyroby snycorskie, instrumenty muzyczne i stro­ je- * X I — w sklepie „Cepelii" przy ul. Puławskiej w Warszawie, gdzie odby­ wają się kolejne prezentacje wyrobów poszczególnych regionów kraju, zgro­ madzono t y m razom wyroby z terenu Podlasia. X I — w Węgierskim Instytucie Kultury w Warszawie otwarto wystawę pn. „Węgierska sztuka naiwna". Poka­ zano 41 obrazów i rzeźb siedmiu auto­ rów. X I — w „ E m p i k u " w Koszalinie czynna była wystawa rosyjskich koronek opartych na motywach ludowych. X I — w Dziale Etnograficznym Mu­ zeum Pomorza Środkowego w Słupsku otwarta została pokonkursowa wystawa twórczości ludowej i pamiątkarskiej woj. słupskiego. Na konkurs nadesłano 561 prac 64 autorów. Na wystawę zakwalifikowano 192 prace 45 autorów. W kategorii twórczości ludowej na­ grody I otrzymali: Piotr Sakson z Pobłooia (rzoźba), Katarzyna Kaliszewska z Siemianic (haft kaszubski) oraz Albert Spoiser z Motarzyna (plecion­ ki). W kategorii pamiątkarstwa na­ grody I nie przyznano, nagrody I I otrzymali: Jacek Janowski ze Słupska (rzeźba) oraz Maksymilian Bogger z Trzebiolina (malarstwo). * * X I — w Czechosłowackim Ośrodku Kultury w Warszawie otwarto wystawę sztuki ludowej regionu wałaskiego na Morawach. Pokazano kobiece stroje lu­ dowe, hafty, ozdoby, rzeźbę, ceramikę meble i pieczywo obrzędowe. * X I — w Katowicach otwarto wys­ tawę malarstwa amatorów zrzeszonych w zespole Zakładowego Domu Kultury „Wieczorek". Wystawę zorganizowano z okazji 30-lecia istnienia toj grupy malu­ * * 223 �* 4 . X I — w Muzeum Ziemi P A N w Warszawie, z okazji Święta Górnika — Barbórki otwarta została wystawa pn. „Węgiel jako tworzywo rzeźbiarskie". Pokazano t u rzeźby górników wykonane w węglu kamiennym, graficie i łupku węglowym, pochodzące ze zbiorów W Rybniku i Zabrzu. Wśród wystawionych prac znalazły się rzeźby twórców już znanych, jak: Eugeniusz Bąk z Szopienic, Maria Chu­ doba z Bytomia, Jan Liszek z Zabrza, Alfred Piątek z kopalni „Rydułtowy" oraz Paweł Wróbel. 5 - 8 . X I I — w Zamku Książąt Po­ morskich w Szczecinie odbył się Prze­ gląd twórozości ludowej i plastyków amatorów. Organizatorami byli Woj. Klub Plastyków Amatorów i Twórców Ludowych, Szczecińskie Towarzystwo Kultury i Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „ Art-Region", które ufundowało n a ­ grody w sumie łącznej 70 000 zł. W prze­ glądzie wzięło udział 100 autorów, którzy nadesłali 800 prac, z których 600 za­ kwalifikowano na wystawę zorganizo­ waną w grudniu w salach Zamku. Prace oceniano w dwóch grupach: rękodzieła ludowego i twórczości pamiąt­ karskiej. Wśród nadesłanych prac prze­ ważała rzeźba i tkanina. * X I I — w Salach Wojewódzkiego Domu Kultury w Opolu zorganizowano z okazji krajowego zjazdu Stowarzy­ szenia Twórców Ludowych wyjątkowo interesującą wystawę współczesnej twór­ ozości ludowej pn. „Kultura ludowa Śląska Opolskiego". Znalazły się na niej pisanki, plastyka obrzędowa, wyroby zo słomy, malowana ceramika, malar­ stwo i rzeźba (m.in. St. Majewskiego ze Sternalio). * X I I — w Pałacu Opatów w Oliwie otwarto wystawę szopki kaszubskiej i kooiewskiej, przygotowaną przez Dział Etnografiozny Muzeum Narodowego. * X I I — w Bielsku-Białej rozstrzyg­ nięty został I Woj. Konkurs na ozdoby choinkowe, zorganizowany przez Woj. Dom Kultury w Bielsku-Białej i Muzeum Regionalne w Żywcu. Ze względu na wyrównany poziom prac jury postanowiło nie przyznawać I nagrody, 2 nagrody I I otrzymały: Emilia Leśniak i Maria Mieszczak. Ponad­ to przyznano 3 nagrody I I I . * X I I — w Muzeum Okręgowym w Wałbrzychu czynna była wystawa malar­ stwa Nikifora. * 18.XII — w Galerii Sztuki Ludowej „Cepelii" w Nowym Targu otwarta zosta­ ła pokonkursowa wystawa pn. „Współ­ czesna polska zabawka ludowa". Kon­ kurs zorganizowany został przez Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Lu­ dowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, a udział w nim wzięło 75 artystów, którzy nadesłali w sumie 721 prac. Jury pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa przyznało nagrody i wyróżnienia. Prace najlepsze wytypo­ wano na międzynarodowy konkurs za­ bawek ludowych, który m a s i ę odbyć w Nowym Targu. X I I —• w Lublinie rozstrzygnięty został ogólnopolski konkurs na wyroby ludowego garncarstwa. Na konkurs na­ desłano ok. 200 prac twóroów z 13 ośrod­ ków garncar kich. Nagrody I otrzymali: Jan Gąsior z Medyni Głogowskiej i Lud­ wik Wilusz ze Starego Sącza. Nagrody I I — Stanisław Wanarski z Pawłowa (Chełmskie), Stanisław Witek z Urzę­ dowa — Bęczyna (Lubelskie) i Stanisław Mosiej z Czarnej Wsi Kościelnej (Biało­ stockie). Ponadto przyznano 3 nagrody I I I i 7 wyróżnień. * X I I — w Muzeum Okręgowym Zie­ mi Kaliskiej otwarto pokonkursową wys­ tawę projektów pamiątek. Na konkurs zgłoszono 174 praoe 24 twórców ludo­ wych i amatorów z całego regionu. Najbogaciej reprezentowana b y ł a rzeźba i haft, ceramika i W y r o b y ze s ł o m y . Z twórców ludowych uczestniczących w konkursie nagrody otrzymali; nagro­ dę I — Kunegunda Krzyżaniak Goliny za snutki, nagrodę I I — Franciszek Chowański z Ligoty za miniatuiowe rzeźby drewniane, przedstawiające scenki i postaci ludowe. X I I — w Gdańsku rozstrzygnięto konkurs na prace twórców ludowych, zorganizowany przez W O K i „Art-Region" w porozumieniu z Minister­ stwem Kultury i Sztuki oraz „Cepelią". W konkursie uczestniczyli przede wszys­ tkim rzeźbiarze z Kaszub i Kociewia, a także plecionkarze i tkaczki. W sumie zgłoszono ok. 300 prac ponad 50 twór­ ców. Nagrody I otrzymali: w dziedzinie rzeźby — Izajasz Rzepa z Redy i Jan Giełdoń z Czarnej Wody, w dziedzinie plecionkarstwa — Bolesław Hinc z Wdzydz Kiszewskich; w dziedzinie tkactwa — Bronisława Radtke. Ponadto nagrody I przyznano Alojzemu Stawo­ wemu z Bietowa za naczynia drewniane i Henrykowi Petke z Sierakowic za W y ­ roby z rogu. Nagrody I I otrzymali: w dziedzinie rzeźby — Józef Ciężki z Kościerzyny, Władysław Lica z Wdzydz Tucholskich i Edmund Zieliński z Gdyni; w dziedzinie plecionkarstwa — Albert Speiser z Matarzyna. Ponadto przyz­ nano 5 nagród I I I i 12 wyróżnień. * X I I — w Muzeum w Kozienicach czynna była wystawa obrazująca dawne i współczesne obyczaje regionu kozieniokiego, a wykonanych przez twórców ziemi radomskiej. * X I I — w Hrubieszowie czynna była wystawa najlepszych prac nadesłanych na I Woj. Przegląd Plastyki Amator­ skiej na Zamojszczyźnie. W sumie na przegląd nadesłano 206 prac. Ludowej, pełniący rolę placówki nie tylko handlowej, lecz także W y s t a w i e n ­ niczej. Prezentuje się tu W y r o b y twór­ ców ludowych z terenu całego kraju. * X I I — w Gdańsku otwarta została V I Wojewódzka Wystawa Plastyki Amatorskiej, zorganizowana przez Woj. Ośrodek Kultury i Woj. Radę Z w. Zaw. Na wystawie zaprezentowano 167 prac 74 autorów. * 2 . X I I — na Rynku w Krakowie odbył się kolejny X X I V konkurs szo­ pek organizowany przez Muzeum Histo­ ryczne m. Krakowa. Na tegoroczny konkurs 51 uczestni­ ków nadesłało 64 szopki. Jury pod prze­ wodnictwem Sławomira Wojaka, dy­ rektora Muzeum Historycznego, przy­ znało nagrody następujące: w grupio szopek największych nagrodę I otrzy­ mał Zygmunt Grabarski, nagrody I I Zdzisław Dudzik, Witold Głuch i Jan Malik, w grupie szopek średnich — Wło­ dzimierz Malik, nagrody I I Mieczysław Marchwiarz, Marek Markowski, Andrzej Nowicki oraz Roman Sochaoki, w gru­ pie szopek najmniejszych —• Maciej Moszew i Antoni Wołek, nagrody I I Ryszard Kijak i Bronisław Piącik. Ponadto przyznano 9 nagród I I I i jedną I V (łąoznie we wszystkich kategoriach). Szopki pokazano następnie na wystawie w Muzeum Historycznym m. Krakowa. * X I I — w Nowym Sączu rozstrzyg­ nięto konkurs ogłoszony dla ludowych twórców, plastyków-amatorów i ręko­ dzielników. Jury pod przewodnictwem prof. Włodzimierza Hodysa oceniało nadesłane praoe w 3 grupach: malar­ stwa, rzeźby i rękodzieła artystycznego. Spośród 91 autorów uczestniczących w konkursie nagrody I otrzymali: w dzie­ dzinie malarstwa na szkle — Ewelina Pęksowa, w kategorii „twórców zaa­ wansowanych" —- Joanna Elster, Sta­ nisława Węglarska, Kazimierz Dagnan z Nowegł Sącza oraz Dionizy Kuliński z Limanowej. W kategorii „naiwnego realizmu" — Józef Tworek z Nowego Sącza, Antonina Juszczak z Zawady i Piotr K w i t z Limanowej. W dziedzinie rzeźby nagrody I otrzymali 4 rzeźbiarze z Paszyna: Józef Orleoki, Andrzej Drożdż, Wojciech Oleksy i Stanisław Mika, a w kategorii rzeźby ceramicznej — Zdzisław Korzon z Gorlic Za rękodzieło artystyczne nagrody I otrzymali: Andrzej Gąsienica-Makowski z Zakopanego i Julian Grybos z Gorlic Polska sztuka ludowa za granicą X I —• w Leningradzie czynna była wystawa polskiej sztuki ludowej współ­ czesnej. Pokazano t u 300 eksponatów z dziedziny rzeźby, ceramiki, stroju, haftu i tkaniny. Przy okazji wystawy podpisane zostało porozumienie o współ­ pracy Państwowego Muzeum Etnogra­ ficznego w Warszawie z Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR. * a 124 X I I — w Katowioach, w dotych­ czasowym sklepie „Cepelia" powstał pierwszy w województwie Dom Sztuki X I I — w Madrycie, na Uniwersy­ tecie otwarta została wystawa polskiej sztuki ludowej, zorganizowana przy udziale Państwowego Muzeum Etno- �Inne graficznego w Warszawie. Na zaprezen­ towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa­ nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio­ nalne z różnych terenów Polski. 26, 27.XI — w Opolu obradował I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz twórców ludowych także naukowców, przedstawicieli placówek muzealnych oraz „Cepelii". Referat wstępny pt. „Rola i miejsce kultury ludowej w spo­ łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła się wokół problemów prawidłowego roz­ woju twórczości ludowej oraz dalszej poprawy warunków bytowych i wa­ runków pracy ludowych twórców. Prezesem został wybrany Bronisław Cukier z Zakopanego. Wybrano również skład Rady Naukowej, której przewodni­ czącym został prof, dr Roman Reinfuss. Z okazji zjazdu zorganizowano w Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys­ tawę prezentującą dorobek członków STL oraz wystawę publikacji dotyczą­ cych kultury i wystawę-kiermasz malo­ wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch dni wykupiono wszystkie eksponaty. * X I I —• w centralnej galerii Sztok­ holmu ,,Svea" czynna była wystawa polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana przy współudziale BHZ Desa. * X I I — w Ośrodku Informacji i K u l ­ tury w Lipsku czynna była wystawa wy­ robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000 osób. Z okazji wystawy wydano katalog zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy, motywy i kolorystykę wyrobów — oraz barwne ilustraoje. Wystawie towarzyszyły pokazy zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar i Holonę Musialik. S U M M A * R I E S * X I — w Koszalinie odbyła się sesja naukowa na temat „Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania". Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz­ ta o międzynarodowym znaczeniu kul­ tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz Sienkiewicz o tradycyjnym budownic­ twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra­ towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz Szadkowski o problemach konserwator­ sko-etnograficznych i organizacyjnych przy realizacji kaszubskiego Parku Etno­ graficznego we Wdzydzach. * 1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob­ chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór­ czej artystki ludowej i popularyzatorki folkloru —• Klary Prillowej. Równo­ cześnie założony i kierowany przez nią zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził 20-lecie swej działalności. Z tej okazji zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół otrzymali honorowe dyplomy uznania ministra kultury i sztuki. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES The authoress based her presentation of the problem (which has by no means been exhausted i n Polish literature on tho subject) on results of ethnographic research, iconographic sources and published archive materials. Speaking about the influences of the national dress and West European fashions, the authoress tries to establish the local features of the peasant clothes irrespective of the influences coming from the clothes of other social groups. The authoress is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible to distinguish tho seperate and individual character of the Polish peasant clothes and their regional differences. A t that time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska (Great Poland) there were many mutual influences between peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence is seen of West European styles on -the dress worn by Polish burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th centuries. I n Silesia the influences came already modified from the southern German lands and Moravia. The clothes worn in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled Spanish fashions modified into a Dutch version, which was popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century the men's peasant costumes were under a strong influence of the national dress that spread from the manor houses and the neigh­ bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed form in the 19th century began to take shape in many regions as early as the 17th or 18th century. However, in most villages of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins. I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia and Pomerania, where the textile industry had its centres and the supplies of materials were better, the peasants kept alive the national dress fashion which was disappearing in the olothes worn by the gentry and burghers. The rapid development of folk costumes that took place in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress, the result of the growing prosperity of the peasants and the growing importance of clothes as an indicator of the social and finanical position of their owners. The men's clothes of those times continued to show the influence of the national dress as i t had been in past centuries, and the woman's dress showed traces of various West European fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia and Great Poland western influences were very strong and the most direct. Recording the existence of a number of problems which cannot be solved on the basis of the present state of research the authoress puts forward a number of postulates concerning research. They concern first of all the chronological listing of outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish Republic. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS Defining the range of his analysis the author takes the most general definition of painting as the point of departure: painting = the organization of a defined two-dimensional space by means of colours, which includes painted presentations such as signs, ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy the human demand for aesthetic experience i n an easy way as well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs of higher order. The author does not make any radical division between the two phenomena. Emphasizing the distance between the 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7afbc411fa5e6ceabd83b9d66ce9c7.pdf 0ea595da2110b62caa503296f7dc7870 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4380 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4076 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.121 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E' С E N Z J E STANISŁAW BŁASZCZYK, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce, Poznań 1975, ss. 218, i i . 97 (W serii Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu, Tom X I V . ) Książka Błaszczyka o ludowej rzeźbie, grafice i malarstwie w Wielkopolsce należy, jak sądzę, do najciekawszych i najbardziej wszechstronnych opracowań poświęconych polskiej sztuce ludowej. Autor, etnograf, należał do uczniów prof. Frankowskiego, studiował toż historię sztuki u prof. Szczęsnego Detloffa. Jako badacz kultury i sztuki ludowej stara się łączyć metody obu tych dyscyplin. Jego postawa metodologiczna, którą we wstępie książki jasno precyzuje, najbliższa jest sposobowi widzenia za­ gadnień sztuki ludowej przez Ksawerego Piwockiego. Kontekst historyczny i społeczny, w jakim powstawały dzieła sztuki ludowej, ich funkcja (w t y m konkretnym przypadku głównie kultowa) są dla Blaszczyka ważkimi, ale nie dominująoymi elementami determinującymi ich istotę. Określił to nastę­ pująco: ,,(•••) sądzę, że właściwe wytłumaczenio funkcji ludowego dzieła sztuki w obrębie kultury ludowej jest możliwe tylko wtedy, jeśli formę uzna się za istotny element „funkcjonowania" dzieła sztuki w owej społeczności, dla której jest przeznaczone, element warunkujący w ogóle jego istnienie jako dzieła sztuki. Elementy formy są Wszak — jak to tłumaczy Piwocki — nosicielami treści psychicznych, dają dziełu jego klimat, jogo nastrój, dooydują o jego wielowarstwowej wymowie, tkwiącej w nim poza jego ikonograficznymi treściami (s. 13)". Badania historyczne mają zdaniem Błaszczyka szczególne znaczenie w przypadku grafiki i malarstwa, jako gałęzi twórczości już obumarłych. Rzeźbę natomiast badać można także, i przede wszystkim, właściwą etnografii techniką wywiadów i penetracji terenowych, co nie zwalnia oczywiście od uwzględnienia w tych badaniach aspektu historycznego. W stosunku do zjawisk ludowej plastyki kultowej w Wielko­ polsce stawia sobie Błaszczyk dwa konkretne cele: — stara się zdefiniować i pokazać ludową plastykę w t y m re­ gionie jako zjawisko posiadające swe cechy odrębne, powiązano jednak z całą polską kulturą plastyczną; — szuka miejsca ludowych rzeźb, rycin i obrazów z Wielko­ polski w ogólnopolskiej spuściźnie artystycznej, traktując plas­ tykę kultową jako jedną z gałęzi twórczości artystycznej ludu. Kryteria wartościowania analizowanych dzieł sztuki ustala autor ,,(...) nie w aspekcie uniwersalnego stylu ludowego, sta­ tycznie pojmowanego, niezmiennego, ale jako produktu artysstycznego w swym wyrazie plastycznym zależnego od świato­ poglądowych przeobrażeń i zmiennych prądów estetycznych, od sposobu widzenia i przetwarzania rzeczywistości przez lu­ dowych autorów w ich dziełach plastycznych (s. 134)". Sformułowania ogólne wypowiedziane przez autora na wstępie i przy okazji podsumowania jego rozważań znajdują pełne rozwi­ nięcie i potwierdzenie w konfrontacji z konkretnym materiałem prezentowanym w kolejnych rozdziałach książki. Wydaje mi się to szczególnie cenną jej zaletą, t y m cenniejszą, że rzadko w pełni konsekwentnie stosowaną przez piszących o sztuce ludowej. Swoboda, z jaką Błaszczyk formułuje sądy syntetyczne dotyczące wielkopolskiej sztuki ludowej, jest w pełni udokumen­ towana jego znajomością materiału. Bazę dla przemyśleń autora stanowią zarówno skrupulatnie i systematycznie przebadane źródła historyczne, archiwalne, ikonograficzne, wiadomości uzyskane z wcześniejszych opracowań fachowych, jak i wszędzie tam, gdzie to było możliwe, własne badania terenowe, wreszcie analizy porównawcze samych dzieł sztuki. Błaszczyk omawia krytycznie i zestawia pełną listę pozycji bibliograficznych i źródłowyoh dotyczących przede wszystkim sztuki ludowej w Wielko­ polsce, ale także ważniejszych pozyoji dotyczących zarówno teoretyoznyoh, jak i szczegółowych badań nad polską ludową plastyką figuralną. Czyni to jego książkę szczególnie użyteczną dla stu­ dentów i wszystkich, którzy z dziedziną t ą stykają się po raz pierwszy. Badania terenowe na obszarze Wiolkopolski zapoczątkował Błaszczyk jeszcze w okresie przedwojennym, co w połączeniu z pracą muzealną (kierował Działem Etnograficznym Muzeum Narodowego w Poznaniu) pozwoliło mu na wyczerpującą zna­ jomość zabytków dochowanych do naszych czasów. Wyniki kolejnych etapów swych badań publikował autor sukcesywnie w wielu artykułach i rozprawach (m.in. w „Polskiej Sztuce Ludowej"). Książka jest więc •— ostateczną na razie — wersją jego wcześniejszych odkryć i przemyśleń. Znaczenie wielu z nich wykracza poza ramy skromnych założeń mono­ grafii jednego regionu i stanowi ważny wkład do naszej wiedzy o polskiej sztuce ludowej w ogóle. Myślę, że nie miałoby sensu próbować hierarchizować war­ tości osiągnięć autora — wszystkie są cenne. Chciałbym jednak przypomnieć kilka „odkryć" czy sformułowań problemów, które wydają się mi się szczególnie interesujące. Wśród trzech zasadniczych dziedzin ludowej plastyki f i ­ guralnej na pierwsze miejsce wysuwa się w Wielkopolsce rzeźba. Rozprawa, którą Błaszczyk jej poświęcił, jest w polskiej l i ­ teraturze pierwszym tak pełnym opracowaniem rzeźby ludo­ wej określonego regionu. Udało się autorowi pokazać i scharak­ teryzować cechy decydujące o odrębności tej gałęzi twórczości ludowej w Wielkopolsce. Spostrzeżenia jego pozostają nadal ak­ tualne, chociaż w świetle ostatnich znalezisk wiadomo, że odkryto przez Błaszczyka w Wielkopolsce monumentalne słupy i krzyże przydrożne pokryte płaskorzeźbami występowały też w innych regionach. Jak można sądzić na podstawie zachowanych zabyt­ ków, ten rodzaj rzeźb nie osiągnął jednak w sztuce ludowej innych ziem tak wysokiego poziomu artystycznego. W rozdziale o grafice przeprowadził autor interesującą analizę genezy i dziejów ośrodka pątniczego w Tursku, gdzie jako cudowny obraz Matki Boskiej zasłynął plebejski druk odpustowy — mały drzeworyt jarmarczny, i gdzie z kolei za­ częto podobne drzeworyty masowo rozpowszechniać wśród pielgrzymów, jako tanie obrazki dla ludu. Historia Turska ze względu na polityczne kulisy przyczyn jego rozkwitu jest dość wyjątkowa, dalsze jego dzieje były już jednak typowe dla kolei losu wielu miejscowości pielgrzymkowych w Polsce. W sumie Tursko dało autorowi wyjątkową i w pełni przez niego wyko­ rzystaną okazję dla studiów złożoności zjawiska, a także wie­ lorakich i różnie przez różne grupy społeczeństwa pojmowanych funkcji ośrodka pątniczego i drzeworytów dewocyjnych. Pisząc o malarstwie, znalazł się autor w sytuacji niewdzię­ cznej . Odwrotnie niż było to w przypadku rzeźby — której wysokie walory i znaozenie udało mu się udowodnić — prze­ prowadził t u Błaszczyk precyzyjny wywód wskazujący na to, jak stosunkowo nieliczne były dzieła malarstwa powstałe w Wielkopolsce i jak znaczna była rola importów z Częstochowy z jednej, a z Sudetów z drugiej strony. Tym cenniejsze jest w tej sytuacji odnalezienie grupy poznańskich obrazów z lito­ grafiami, a przede wszystkim obrazka na szkle z podłożonym drzeworytem. Przy tej okazji stawia Błaszczyk pytanie, czy od­ miana ta, wysunięta przez Grabowskiego jako typowa dla rdzen­ nie polskich obrazów na szkle malowanych, nie była na innych ziemiach polskich podobnie jak w Wielkopolsce unikalna. Istotnym osiągnięciem Błaszczyka jest opracowanie raz jeszoze problemu malarstwa skulskiego w oparciu o już znane 121 �oraz o własne, nowe materiały. Myślę, że jogo koncepcja osta­ tecznie kładzie kres „skulskiej legendzie", a częściowo także stanowi ostrożną i rozważną krytykę poglądów innych autorów logendę ową interpretujących czy krytykujących (m. in. moich, z których częściowo wycofuję się, przyznając Błaszczykowi rację). Nie udało się oczywiście Autorowi wyjaśnić wszystkich istotnych dla wielkopolskiej plastj'ki ludowej problemów, ale nie było to możliwe przy obecnym stanio zachowania zabytków i zaawansowaniu badań. Książka, którą napisał, wydaje mi się w swym zasadniczym zrębie wzorem opracowania tematu zamiorzonogo przez autora. Gdybym chciała podejmować z nim dyskusję, dotyczyłaby ona jedynie marginalnych dla książki zagadnień, względnie szcze­ gółów. Na przykład nie jestem przekonana, że rozwój cywiliza­ cji przemysłowej zmienia jedynie istotę twórczości ludowej, a nie obniża wartości np. rzeźby ludowej. К R Żadną miarą nie mogę natomiast zrozumieć, dlaczego książka ta wydana została w nakładzie czterystu pięćdziesięciu egzemplarzy. Zapewne Muzeum Narodowemu w Poznaniu nio udało się pokonać trudności technicznych z przydziałem papieru, czy formalnych. W sumie jednak rzecz wydaje się absurdalna. Doskonała monografia dotycząca sztuki ludowoj regionu, którego rdzenną polskość nasi wrogowie próbowali nieraz kwestionować, nie trafiła nawet do wszystkich bibliotek specjalistycznych W kraju. Część nakładu rozesłano przecież zaprzyjaźnionym badaczom za granicą. W toj sytuacji tylko niewielu zainteresowanych fachowców jest szczęśliwymi po­ siadaczami książki, która powinna znaleźć się w księgozbiorze każdego studenta zarówno obecnego, jak i studiującego za lat kilka. Anna N X-XII Konkursy i wystawy 4. Х —• w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa ozdobnego pieczywa ludowogo ze zbiorów Muzeum. Autorką scenariusza i komisarzem wystawy była Teresa Ambrożewicz. * 5. Х — w Siedlcach rozstrzygnięty został konkurs pn. „Henryk Sienkiewicz i bohaterowie jego utworów — w rzeźbie ludowej". Konkurs, z okazji 130 rocz­ nicy urodzin pisarza i 60 rocznicy jego śmierci, zorganizowany został przez Wy­ dział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Siedl­ cach wspólnie ze Związkiem Spółdzielni Bękodziola Ludowego i Artystycznogo w Warszawie oraz Stowarzyszeniem Twórców Ludowych w Lublinie i Mazo­ wieckim Towarzystwem Kultury. W konkursie wzięło udział 60 twór­ ców, nadsyłając w sumie 165 prac. Jury pod przewodnictwem mgr. Aleksandra Jackowskiego przyznało nagrody nastę­ pujące: nagrodę I (5.000 zł) otrzymał Konstanty Marcinkowski ze wsi Rostowa, woj. płockie za pracę .„Michał Wołody­ jowski w walce z Tatarami"; nagrody I I (po 3.000 zł) — Edward Kołacz ze Szcze­ cina za pracę „Zagłoba" i Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie za rzeźbę przedstawiającą „Walkę Ursusa z bykiem"; nagrody I I I (po 1.500 zł) —• Bolesław Suska z Budzisk, woj. sied­ leckie za „Portret Henryka Sienkiewi­ cza", Władysław Bąk z Woli Cichej k. Głogowa za zestaw prac i Marian Adam­ ski ze wsi Sobiska, woj. siedleckie za „ J a n k a Muzykanta". Ponadto przyzna­ no wyróżnienia (po 1.000 zł). Prace 45 autorów zakwalifikowano na wystawę pokonkursową, która do 15.Х miała miejsce w sali rotundowej siedleckiego ratusza, a następnie została przeniesiona do Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej. * 222 I Kunczyńslca-Iracka К A 1976 8.Х — w Muzeum Wojska Polskiego w Białymstoku, z okazji zbliżającego się Dnia Wojska Polskiego, otwarto pokon­ kursową Wystawę pn. „Wojsko w sztuce ludowoj". Uroczystego otwarcia, na które przybyli prócz zaproszonych gości i twór­ ców przedstawiciele władz partyjnych i administracyjnych — dokonał dyrek­ tor Muzeum ppłk Zygmunt Kosztyła. Na wystawie pokazano 105 prac, rzoźb i tkanin 62 twórców ludowych. Nagrody I (po 5.000 zł) otrzymały: Ma­ rianna Dzieszko z Górnego Stoku za tkaninę „Wojsko Polskie" oraz Stanis­ ława Czaplińska z Marchelówki za tkani­ nę „Wojsko ". Nagrody I I (po 2.000 zł) •—• Janina Wanda Rogalska z Wasilówki za tkaninę „Wojsko w lesie" i Felicja Malewicka z Nowokolna za tkaninę „Wojsko na poligonie". Ponadto w dziale tkaniny przyznano 2 nagrody I I I i 2 wyróżnienia. W dziedzinie rzeźby na­ grody I nie przyznano. Nagrody I I (po 3.000 zł) otrzymali: Jarosław Furgała z Polwicy za pracę „ O ! Bartek przyjochał na urlop!" oraz Marian Karol Leja z Łukawicy za płaskorzeźbę „Akcja ra­ tunkowa żołnierzy LWP podczas powo­ dzi". Nagrodę I I I (2.000 zł) otrzymał Edmund Zieliński z Gdyni za kompozy­ cję „Byliśmy tu, jesteśmy, będziemy". Ponadto przyznano wyróżnienia. * 15.Х — w Galerii Sztuki Współ­ czesnej BWA w Olsztynie otwarta została Wystawa rumuńskiej sztuki naiwnej, zorganizowana przez B W A , Radę d/s Kultury i Wychowania Socjalistycznego Socj. Republiki Rumunii oraz Minister­ stwo Kultury i Sztuki w Warszawie. Na wystawie zaprezentowano 75 obrazów. * 17.X — w Pałacu Sztuki w Krako­ wie otwarto I I Międzynarodowe Bien­ nale Lalki Regionalnej. W tegorocznej imprezie udział wzięło 15 wystawców z Polski i 10 krajów: Belgii, Finlandii, Hiszpanii, Jugosławii, Meksyku, Ru­ munii, Szwecji, Węgier, Indii i krajów Afryki. Lalki oceniano w dwu kategoriach: lalek regionalnych i artystycznych adap­ tacji. W kategorii I — Złote Pawie Pióro otrzymała Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego im. Stanis­ ława Wyspiańskiego w Krakowie, na­ grodę I I — Fondo Nacional Para el Fomento de las Artesanías (Meksyk), nagrodę I I I — Augustina Sanz Blanco (Hiszpania). W kategorii adaptacji na­ grodę I otrzymała art. plastyk Jadwiga Chojnacka z Polski, nagrodę I I —• Mireillo Simboteanu (Rumunia), nagrodę I I I — Cernella Bartolemeu (Rumunia). * 19.X — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem otwar­ to wystawę malarstwa na szkle Eweliny Pekso we j . * 23, 24.X — w Nowym Wiśniczu, w ramach przeglądu dorobku kultural­ nego gmin, odbyła się m.in. wystawa prac malarskich ludowogo twórcy Maria­ na Rojka. * 24. X — w Muzeum Regionalnym w Pińczowie otwarta została Wystawa plecionkarstwa ludowego Kielecczyzny, na której zaprezentowano dorobek kon­ kursu zorganizowanego przez Wydział Kultury i Sztuki Urz. Woj. w Kielcach, Sp. Zrzeszenie Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Milenium" w Krakowie, Muzeum Narodowe w Kiel­ cach i Muzeum Regionalne w Pińczowie. Na wystawie pokazano ok. 140 prac. * X — w Muzeum im. Jana Dzierżonia w Kluczborku (woj. opolskio) otwarto dwie wystawy: „Współczesne pszczelar­ stwo polskie" i „Ule figuralne". �