7 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cccd78f4e2b8c6387ae09e5b1ead7009.pdf 1c1e572274a7990df3eb7188a4381c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4036 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.56-67 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text bibliotece. K s i ą ż k a ta będzie r ó w n i e ż bardzo pomocnym n a r z ę d z i e m w pracy n a u k o w c ó w innych k r a j ó w , szczegól­ nie k r a j ó w karpackich. Jest to pierwsza tego typu publikacja w polskim muzealnictwie etnograficznym. Rzecz charakterystyczna: wydana została przez p l a c ó w k ę o bardzo skromnych m o ż ­ liwościach finansowych i kadrowych, lecz o d u ż y c h ambicjach i wielkiej organizacyjnej s p r a w n o ś c i . Wydanie takiego katalogu leży więc w granicach możliwości k a ż ­ dego niemal muzeum, a tzw. „ t r u d n o ś c i obiektywne" są, j a k się okazuje, m o ż l i w e do p r z e z w y c i ę ż e n i a . Z p e w n o ś c i ą nie jest rzeczą przypadku, że ta pio­ nierska praca p o w s t a ł a w muzeum, znanym ze swej szerokiej działalności animatorskiej (liczne konkursy, fe­ styny, pokazy, stała w s p ó ł p r a c a z telewizją i filmem, w s p ó ł o r g a n i z a c j a wystaw krajowych i zagranicznych itd.). Jeszcze raz potwierdza się stara prawda: a k t y w n a dzia­ łalność popularyzatorska musi splatać się ściśle z p r a c ą naukową. Derzavnyj muzej etnohrafii ta chudożnoho promyslu AN Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego we L w o w i e , istniejące od 1874 г., posiada r ó ż n o r o d n e za­ b y t k i z zakresu etnografii, zwłaszcza ludu u k r a i ń s k i e g o , a gdy idzie o p r z e m y s ł artystyczny, t a k ż e innych naro­ dów. Omawiane tu w y d a w n i c t w o albumowe pokazuje obiekty wybrane sponad 72 tysięcy e k s p o n a t ó w . We w s t ę p i e dyrektor muzeum J. H . Hoszko p o d k r e ś l a zna­ czenie albumu nie tylko jako w y d a w n i c t w a źródłowego I n s t y t u t u Etnografii U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i Nauk, lecz t a k ż e jako oparcie dla twórczości a r t y s t ó w p l a s t y k ó w . Ten wzgląd w p ł y n ą ł na staranne wykonanie zdjęć w i ę k ­ szości e k s p o n a t ó w , k t ó r e zgrupowano w działach rzeczo­ wych z o d r ę b n ą n u m e r a c j ą oraz tekstem rosyjskim i u k r a i ń s k i m . A l b u m rozpoczyna zestaw odzieży z kolekcji liczącej około 7000 e k s p o n a t ó w . Dalej zajęto się t k a n i ­ nami l u d o w y m i (około 3 t y s i ę c y e k s p o n a t ó w ) , haftami (blisko 16 tysięcy z a b y t k ó w ) , c e r a m i k ą z 130 o ś r o d k ó w garncarskich U k r a i n y (ok. 7 tysięcy e k s p o n a t ó w ) . Wśród w y r o b ó w z drewna na szczególną u w a g ę zasługuje r z e ź ­ ba ludowa. Muzeum przechowuje ponad 2000 e k s p o n a t ó w od X V I — X X wieku. Zgromadzono t a k ż e dość d u ż ą ko­ lekcję pisanek i zabawek ludowych. Muzeum posiada t a k ż e bogaty dział p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, przede wszystkim zbiory majolik, szkła i por­ celany oraz r ó ż n e g o t y p u t k a n i n wzorzystych z okresu S P R A W O Doceniając w i e l k ą w a r t o ś ć Katalogu oraz jego zna­ czenie dla b a d a ń nad polską s z t u k ą l u d o w ą , m o ż n a by przy okazji w t r ą c i ć u w a g ę , zresztą m a j ą c ą d r u g o r z ę d n e znaczenie. Wydaje się, że r o z w i ą z a n i e m korzystniejszym niż powtarzanie we w k ł a d c e ilustracyjnej wybitniejszych e k s p o n a t ó w w k i l k u ujęciach, byłoby opublikowanie f o ­ tografii, c h o ć b y niewielkich, ale każdego eksponatu. Wtedy szczegółowe opisy (пр.: Ś w i ę t a klęczy na nie­ wysokiej, ukośnej podstawie, t r z y m a j ą c dłonie złożone w modlitewnym geście. Ubrana w d ł u g ą , p r z e p a s a n ą s u k n i ę z długimi r ę k a w a m i i płaszcz z prawego ramienia opadający w z d ł u ż boku do kolan, z lewej zaś strony przerzucony pod łokciem do przodu) m o ż n a by znacznie skrócić, p r z e n o s z ą c p u n k t ciężkości na sprawy szkół, w a r s z t a t ó w , ustalania ewentualnych analogii i t d . Realizacja I I tomu tego bardzo pożytecznego w y ­ dawnictwa w y m a g a ć b ę d z i e zastosowania nieco odmien­ nej koncepcji, ze względu na o d m i e n n o ś ć problematyki. Antoni URSR, Kroh K i i v 1975, s. 264, ryc. 355, w t y m barwnych 75. od X V I do X I X wieku. W albumie pokazano stosunkowo n i e w i e l k ą część tych zbiorów, k t ó r e ostatnio znalazły się na wystawie w jednej z kamienic kijowskiego r y n k u . Szczególnie godne uwagi są francuskie i belgijskie go­ beliny i włoskie t k a n i n y wzorzyste, a także kolekcja holenderskich i g d a ń s k i c h mebli. Niewiele pokazano z bogatej kolekcji k i l i m ó w (ponad 400 z a b y t k ó w ) ; p r o d u ­ kowane były one przez wczesne manufaktury na Podolu i Wołyniu oraz przez r z e m i e ś l n i k ó w miejskich a nawet wiejskich. Z a r ó w n o k i l i m y jak i kobierce tkano na U k r a i n i e pod w y r a ź n y m i w p ł y w a m i o r m i a ń s k i m i i prze­ n i k n ę ł y one stopniowo do chłopskiej sztuki ludowej w zachodnich regionach etnograficznych tego kraju. W omawianym albumie ukazano nieliczne p r z y k ł a d y lapiserii figuralnych, wzorzystych makat jedwabnych i p a s ó w kontuszowych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I i p o c z ą t k u X I X wieku. Nie wspomniano natomiast o d u ż e j kolekcji kilkudziesięciu k o m p l e t ó w m ę s k i c h i damskich u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X wieku. Były to ubiory szla­ checkie czy mieszczańskie szyte z a r ó w n o pod w p ł y w a m i mody zachodniej jak i wschodniej. W sumie dobrze ilustrowane w y d a w n i c t w o albumo­ we pozwala z o r i e n t o w a ć się w charakterze z b i o r ó w oma­ wianego muzeum. Irena Turnau Z D A N I A Piotr Szacki UWAGI O TORUŃSKIEJ T o r u ń s k a wystawa „Mebli ludowych północnej Pol­ ski" stwarza k l a s y c z n ą s y t u a c j ę b e z r a d n o ś c i recenzenta wobec przedmiotu recenzji. Bezradności wobec ubogiej a l t e r n a t y w y uzasadnionego entuzjazmu albo w y p o w i a d a ­ nia się w e d ł u g m i a ł k i e g o schematu: świetnie, ale można by lepiej. Bowiem wystawa t o r u ń s k a ma wszelkie cechy ewe­ nementu w powojennych dziejach polskiego wystawien­ nictwa etnograficznego. Pozytywny walor samego zorga1 56 WYSTAWIE MEBLI 1 nizowania takiej wystawy czyni inne cechy tego przed­ sięwzięcia d r u g o r z ę d n y m i . A w c h o d z ą tu w grę sprawy s k ą d i n ą d n i e b ł a c h e : r o z w i ą z a n i a plastycznego ekspozycji, informacji t o w a r z y s z ą c e j , koncepcji w y k ł a d u , doboru o b i e k t ó w — s ł o w e m w a ż n e problemy muzeologiczne i metodologiczne. T w ó r c y wystawy podjęli zresztą ten w i e l k i wysiłek organizacyjny na m i a r ę postawionych sobie z a d a ń . Szczególną, k o n s t r u k t y w i s t y c z n ą a r c h i t e k t u r ę sali drew- �nianego spichrza w y p e ł n i o n o blisku stu trzydziestoma okazami mebli w y b r a n y m i ze zbiorów 11 m u z e ó w , od Mazur po Ziemię J a m n e ń s k ą . Dobrane zestawy repre­ z e n t o w a ł y meblarstwo 12 r e j o n ó w o p r z y j ę t e j w oparciu o uzasadnienia historyczne, geograficzne czy etniczne oso­ bowości regionalnej. Pokazano r z a d k ą w praktyce w y ­ stawienniczej ilość mebli najbardziej — jak p o d k r e ś l a j ą zgodnie autorzy o m ó w i e ń w katalogu w y s t a w y — cie­ kawych, i n t e r e s u j ą c y c h , cennych. Rozmieszczone gustow­ nie, choć z rzadka, drobne elementy domowego wypo­ sażenia — naczynia, koszyki itp. — w z m a g a ł y podejrze­ nie, że zgrupowane w oddzielnych boksach zestawy mebli u k ł a d e m swoim usiłują a r a n ż o w a ć fragmenty w n ę t r z ; — pozór c a ł k o w i c i e w y n i k a j ą c y z natury eks­ p o n a t ó w lecz niezamierzony w koncepcji wystawy. 2 3 Tu już n a j w y ż s z y czas wyjaśnić, że rozpoczęcie n i ­ niejszego tekstu od informacji o wystawie, a nie o w y ­ dawnictwie z nią z w i ą z a n y m , w y n i k a z przyjętego po­ r z ą d k u relacjonowania oraz stąd, że w y d a w n i c t w o u k a ­ zało się z przeszło rocznym „poślizgiem" a raczej, że w y s t a w ę przyszło z d e m o n t o w a ć zanim wspomniana p u b l i ­ kacja się u k a z a ł a . Jeśli u w a ż a m , że wystawa była w y ­ darzeniem, odnosi się to r ó w n i e ż do tej publikacji. Jej udana forma i jakość poligraficzna jest tu tylko m i ł y m do odnotowania szczegółem. Wystawa z a p r e z e n t o w a ł a bo­ gaty m a t e r i a ł . K s i ą ż k a jest jej w y c z e r p u j ą c y m komen­ tarzem. Wysiłek włożony w organizację i przygotowanie naukowe wystawy został utrwalony w sposób rzetelny. W założenia wystawy, p r o b l e m a t y k ę tematu i k o n ­ cepcję o r g a n i z a c y j n ą wprowadza w s t ę p Aleksandra B ł a chowskiego, p o p r z e d z a j ą c y część niezwykle w a r t o ś c i o ­ w ą — o m ó w i e n i e kolekcji poszczególnych m u z e ó w , k t ó r e p a r t y c y p o w a ł y w wystawie. Ze informacje zawarte w tych o m ó w i e n i a c h są m o ż l i w i e najbardziej kompetentne, gwarantuje powierzenie ich opracowania fachowcom z w i ą z a n y m nieraz od wielu lat z t y m i kolekcjami. Po­ szczególne o m ó w i e n i a z a w i e r a j ą k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę mebli z n a j d u j ą c y c h się w tych muzeach a t a k ż e historię ich pozyskania. Okazy wybrane na w y s t a w ę , objęte kakatalogiem i jego częścią ilustracyjną, o m ó w i o n e są do­ k ł a d n i e j , choć kryteria ich doboru z konieczności noszą piętno subiektywizmu oceny w a r t o ś c i estetycznych. Część i l u s t r a c y j n ą w y p e ł n i a j ą fotografie (w t y m k i l k a b a r w ­ nych) wybranych o k a z ó w , w ilości p r z e k r a c z a j ą c e j nawet nieco zestaw eksponowany, oraz obszerna tablica rysun­ k ó w z a p i e c k ó w zydli. Spis tych ilustracji dzięki podanej proweniencji, chronologii, w y m i a r o m i numerom ewiden­ cyjnym spełnia podstawowe wymogi publikacji katalo­ gowej. W o m ó w i e n i a c h kolekcji niedosyt budzi brak d o k ł a d ­ niejszej informacji o stanie dokumentacji t o w a r z y s z ą c e j zbiorom. W oszczędnych uwagach na temat i w lekturze samej części katalogowej ten aspekt charakterystyki zbio­ r ó w rysuje się bardzo w y r a ź n i e . Z uwagi na n i e p e ł n y stan dokumentacji (bardzo duży procent o k a z ó w nie po­ siada nawet podstawowych danych o proweniencji), za­ interesowanie n i m i szerszego k r ę g u badaczy m o ż e przy­ nieść istotne korzyści. Z w i ą z a n i e tak p o m y ś l a n e j p u b l i ­ kacji z w y s t a w ą wydaje się p o m y s ł e m bardzo szczęśli­ w y m . Ujawnienie — przy jakiejkolwiek okazji — stanu dokumentacji z b i o r ó w ma w a r t o ś ć diagnozy u m o ż l i w i a ­ jącej u z u p e ł n i e n i e b r a k ó w . T a k ą okazją jest tok prac przygotowawczych p o p r z e d z a j ą c y c h ekspozycję. Koniecz­ ność zweryfikowania z b i o r ó w przed podjęciem ich inter­ pretacji stwarza p e r s p e k t y w ę pracy mozolnej, ale nie p r z e k r e ś l a nadziei na pozytywne rezultaty. T o r u ń s k a wystawa jest pierwszym krokiem a nadto propozycją podjęcia d z i a ł a n i a w t y m k i e r u n k u co jest w dziele badania i dokumentowania k u l t u r y ludowej rzeczą bo­ dajże n a j w a ż n i e j s z ą , p r z y ś p i e s z a j ą c ą (a więc t a k ż e często w ogóle u m o ż l i w i a j ą c ą ) poprawne konkluzje i ich spraw­ dzenie. Muzea, k t ó r y c h eksponaty b r a ł y u d z i a ł w wystawie, d y s p o n u j ą zbiorami mebli liczącymi łącznie przeszło 1700 obiektów, w t y m samych s k r z y ń i k u f r ó w blisko 460. Jest to dorobek 30-letniej działalności penetracyjnej tych m u z e ó w , m a t e r i a ł dość obszerny aby móc t r a k t o w a ć go jako „stan rzeczy" w y m a g a j ą c y naukowego zbilansowa­ nia, przede wszystkim zaś poinformowania ś r o d o w i s k a profesjonalistów, k t ó r y m niedostępność m a t e r i a ł u zna­ komicie utrudnia działanie. J u ż w trakcie prac przygo­ towawczych nad wyborem e k s p o n a t ó w do wystawy ogromny ten m a t e r i a ł , objęty powierzchownym nawet rozpoznaniem, o w o c o w a ł problemami większej czy m n i e j ­ szej doniosłości, o k t ó r y c h czytamy we w s t ę p n e j części katalogu. I jest s p r a w ą d r u g o r z ę d n ą słuszność opinii, że „...polichromia mebli ludowych z prezentowanych re­ g i o n ó w należy do najciekawszych pod w z g l ę d e m a r t y ­ stycznym w Polsce, a na pewno jest najbogatsza w od­ miany" czy, że „...ustawione obok siebie meble pocho­ dzące z r ó ż n y c h r e g i o n ó w , ale mniej więcej z tego samego czasu nieodparcie p r z e m a w i a j ą swym rodzimym polskim, charakterem", k t ó r y przejawia się „...w proporcjach w s p ó l n y c h ze s p r z ę t a m i z innych części Polski, w po­ dobnych konstrukcjach ... z profilowanym p o d n ó ż k i e m , p ó ł s k r z y n k i e m ... na l e w y m boku, zamkiem s p r ę ż y ­ nowym". Brak podstawowych informacji o z a w a r t o ś c i kolekcji muzealnych prowadzi do z a c h w i a ń r ó w n o w a g i w zakre­ sie tematycznym o p r a c o w a ń naukowych, do białych plam w etnografii k r a j u , co w w y p a d k u z o b o w i ą z a ń nauko­ wych wobec Ziem Odzyskanych graniczy z paradoksem. Co więcej, w opracowaniach uogólniających niebranie pod u w a g ę m a t e r i a ł u dotyczącego t e r e n ó w , k t ó r e były czynnikiem tak a k t y w n y m w dziejach k u l t u r y ludowej Polski, zwiększa niebezpieczeństwo b ł ę d u . Tematyka wystawy dotyczyła r e j o n ó w , k t ó r y c h b i ­ bliografia etnograficzna jest raczej w ą t ł a . Podjęcie na „ t o r u ń s k i " sposób każdej dziedziny k u l t u r y ludowej tych ziem byłoby przedsięwzięciem niezwykle potrzebnym (że w s p o m n ę choćby s p r a w ę ceramiki ludowej). Ale w y ­ daje się, że zaproponowane wyżej kompleksowe prezen­ towanie dokumentacji muzealnych, jest p o t r z e b ą pilną i r ó w n i e a k t u a l n ą dla wszystkich etnograficznych pla­ cówek muzealnych. Wystawa i katalog uczyniły w y ł o m w dotychczaso­ w y m , dość konsekwentnym, niespełnieniu przez muzea etnograficzne statutowych z a d a ń u d o s t ę p n i a n i a groma­ dzonej w postaci zbiorów dokumentacji. Ziemia chełmińska, fragm. Fot.: A. Grodzicki wystawy 57 �I PRZYPISY 1 Wystawa „Meble ludowe północnej Polski" — Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 15.XI.1975 — 15.111. 1976. Koncepcja, scenariusz i opracowanie ekspozycji: Aleksander Błachowski. Współpraca: Iwona Swięch. K o n ­ sultacje: Jerzy Kloskowski, Benedykt Malinowski, Anna Mosiewicz, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Krystyna Szałaśna. graficzny we Wdzydzach Kiszewskich, Muzeum Ziemi Złotowskiej w Złotowie. Dawne meble ludowe północnej Polski, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń 1976, s. 74, il. 160, 1 ta­ blica. Nakład 1000 egz. Redaktor naukowy: Aleksander Błachowski. Autorzy tekstów: Aleksander Błachowski, Małgorzata Buczkowska, Jadwiga Drozdowska, Anna Mo­ siewicz, Eugeniusz Oleszczuk, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Iwona Swięch, Krystyna Szałaśna, Barbara Wieczorek. Rok 1977 okazał się łaskawy dla równie trudnej co interesującej dziedziny jaką jest ludowe meblarstwo. Wydanie publikacji, o której mowa w tekście nieznacznie tylko poprzedziło ukazanie się w wydawnictwie Ossoli­ neum znakomitej pracy prof. Romana Reinfussa pt. Meblarstwo ludowe w Polsce. Obie prace wzajem sobie przydają atrakcyjności. 3 2 Na w y s t a w ę złożyły się okazy wybrane ze zbio­ rów następujących muzeów: Oddział Etnograficzny Mu­ zeum Narodowego w Gdańsku, Muzeum w Grudziądzu, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Koszalinie, Oddział w Kwidzynie Muzeum Zamkowego w Malborku, Muzeum Budownic­ twa Ludowego w Olsztynku, Muzeum Pomorza Środko­ wego w Słupsku, Muzeum Mazurskie w Szczytnie, Mu­ zeum Etnograficzne w Toruniu, Kaszubski Park Etno­ К R Imprezy folklorystyczne i regionalne 1.VII — w Kazimierzu nad Wisłą rozpoczął się X I Festiwal Kapel i Ś p i e w a k ó w Ludowych. Udział w nim wzięło ok. 1000 w y k o n a w c ó w . Przez 4 dni o d b y w a ł y się koncerty kapel, instrumentalistów i ś p i e w a ­ ków ludowych. Jury uhonorowało nagrodami lub wyróżnieniami kilka­ dziesiąt osób. Nagrodę I wśród k a ­ pel zdobyły zespoły z Bud Ł a ń ­ cuckich (woj. rzeszowskie) i z Nieznanwrowic (woj. radomskie). Wśród instrumentalistów n a j w y ż e j ocenio­ no Józefa Zarasia — skrzypka z Nieznamierowic a spośród zespołów śpiewaczych I miejsce przyznano zespołowi z Drelowa, woj. bialsko­ podlaskie. Za najlepszą śpiewaczkę uznano Marię Kozłową z Baranowa Sandomierskiego, woj. tarnobrze­ skie. W konkursie „duży — mały", w którym ocenia się mistrza i jego ucznia I miejsce przyznano F r a n ­ ciszkowi i Cezaremu Kowalskim z Poniatowej. Festiwalowi, jak zwykle, towa­ rzyszyły targi twórczości ludowej. Piękną oprawę plastyczną imprezy zaprojektował Adam Kilian. 7—11.VII — w Bukowinie T a ­ trzańskiej odbyła się doroczna im­ preza pn. „Sabałowe Bajania", orga­ nizowana m i n . przez Gminny Ośro­ dek Kultury i Dom Ludowy w B u ­ kowinie. Oprócz koncertów konkurso­ wych, gawędziarzy i instrumentali­ s t ó w ludowych czynny był mjin. kiermasz w y r o b ó w ludowych, w y ­ stawa, „Sabałowa noc" w Niebie­ skiej Dolinie a w Jurgowie — oraw­ skiego snycerza Andrzeja Gombosa. * 13.VII—12.VIII — w czasie trwania Kursu Folkloru Polskiego dla Polonii Zagranicznej, organizo­ wanego w bieżącym roku przez To­ ruńskie Towarzystwo Kultury, Mu58 O N VII—XII 1977 zeum Etnograficzne w Toruniu zorganizowało występy zespołów folklorystycznych z Obręcznej, K o ­ niakowa i Łowicza. Dużym zainte­ resowaniem uczestników kursu cie­ szył się prowadzony przez etnografa wieczór wróżb i zabaw ludowych. W zajęciach praktycznych, jakie od­ bywały się w czasie kursu, udział brały twórczynie ludowe z Pałuk i z Mazowsza, które demonstrowały wyrób kwiatów, pająków, pisanek, wycinanek oraz uczyły haftu ludo­ wego. W czasie trwania kursu, na terenie miasteczka uniwersyteckiego, które w tym czasie zamieszkane by­ ło przez wiele grup gości zagranicz­ nych z różnych krajów, zorganizo­ wany był kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. 11—25.VII — w Rzeszowie odbył się Ś w i a t o w y Festiwal Polonijnych Zespołów Folklorystycznych. Wystę­ powały m.in. zespoły: „Syrena" z Holandii, „Kujawy" iz Francji, „Kra­ kowiak" z Bostonu (USA) i „Bie­ dronki" z Kanady, zespół polsko-węgierski im. J . Bema z Buda­ pesztu, „Krakus" z Belgii, oraz ze­ społy, biorące po raz pierwszy udział w Festiwalu — „Karolinka", „Mazurek", i „Karliczek" z Francji, „Krakowiaki" z USA, „Orlęta" i „Wisła" z Kanady. W sumie w y s t ą ­ piło 31 zespołów z 10 krajów. 18—24.VII — w Limanowej od­ bywały się dorocznym zwyczajem dni tego miasta. Wśród licznych im­ prez zorganizowano tzw. posiady w piwnicy „Zbójnickiej" Towarzystwa Ziemi Limanowskiej a w dworze Marsów, pomieszczeniu Muzeum Zie­ mi Limanowskiej, zaprezentowano dorobek konkursu na haft ludowy. 22—24.VII — podczas Warszaw­ skiego Karnawału Lipcowego wy­ stępowały m.in. zespoły folklory­ styczne z całego kraju a na Ma­ I К A riensztacie demonstrowali swoje umiejętności twórcy ludowi: wycinankarki z Sannik i garncarze z Pułtuska. 23, 24.VII — we Wdzydzach K i ­ szewskich odbył się I V Jarmark Wdzydzki, popularyzujący folklor regionu. Na estradzie wystąpiły ze­ społy: Kościerzyna, Wdzydzaki, Sołtysów z Wierzchocirta i in. a w jednej z zabytkowych chałup k a ­ szubskich P a w e ł Szerka prowadził tzw. warsztaty folklorystyczne — spotkanie z uczestnikami jarmarku połączone z dyskusją na temat twórczości ludowej i amatorskiej. W skansenie odbywał się kiermasz sztuki ludowej, a dodatkową atrak­ cją była „Gospoda pod gołym nie­ bem", w której szczególnym powo­ dzeniem cieszyły się pieczone przez gospodynie chleby i ciasta. Organizatorami Jarmarku byli: Kościerski Dom Kultury, Kaszub­ ski Park Etnograficzny, Urząd Mia­ sta i Gminy oraz Woj. Ośrodek Kultury. V I I — z okazji „Gdyńskiego L a ­ ta 77" odbył się jarmark ludowy zorganizowany przez Regionalne Biuro Sprzedaży Cepelia. Nowością gdyńskiej Cepeliady było wprowa­ dzenie do sprzedaży atrakcyjnych w y r o b ó w ludowych z Z S R R , W ę ­ gier, Rumunii i Bułgarii. 3—15.VIII — Gdańsku odbył się kolejny V I „Jarmark Dominikań­ ski", w którym poczesne miejsce zajmowała sztuka ludowa. W tego­ rocznym Jarmarku udział wzięło 100 rzemieślników. Jarmark połą­ czony był z występami zespołów folklorystycznych. 6—14.VIII — w Wiśle, Szczyrku, Żywcu i Makowie Podhalańskim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca7c290501e1833e9ab854407d1677.pdf d04e0f77ee63e2ebb7aaadcbde11d42f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4031 Title A name given to the resource Obrazy na szkle (współczesne malarstwo ludowe) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.21-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Jan G ą s i e n i c a - S z o s t a k (starszy), Zakopane, Madonna lowa kwiatów, w y m . 28 X 20 cm, 1929 r. — kró­ Aleksander Jackowski OBRAZY NA SZKLE ( W S P Ó Ł C Z E S N E MALARSTWO Dawne ludowe malarstwo na szkle zanikło w sześć­ dziesiątych — s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach ubiegłego stule­ cia P r z e s t a ł o być potrzebne. Z m i e n i ł y się gusty, mody, i jeśli nawet p r z e t r w a ł y upodobania dekoracyjne, zami­ ł o w a n i e do ornamentyki i zdecydowanej kolorystyki, to w przystroju w n ę t r z a — a nie w figurach i obrazach dewocyjnych. Z a m i ł o w a n i e do zdobnictwa widoczne jest w przybraniu sztucznymi k w i a t a m i ś w i ę t y c h obrazów, krzyży i kapliczek, ale j u ż nie w interpretacji tematyki kultowej. W niej obowiązuje bowiem wzorzec idealistyczno-realistyczny kupnych w i z e r u n k ó w dewocyjnych oraz wzorzec znanych i czcią otaczanych o b r a z ó w , zwłaszcza M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Przy takich kryteriach ocen nie ma oczywiście m i e j ­ sca na o d r ę b n e sakralne malarstwo na szkle przezna­ czone dla „ l u d u " i utrzymane w tradycyjnym charakte­ rze, -malarstwo, w k t ó r y m warstwa ornamentalna t r a k t o ­ wana b y ł a b y na r ó w n i z postacią świętą, a czasem nawet w y s u w a ł a b y się zdecydowanie na plan pierwszy. Współczesne malarstwo na szkle n a w i ą z u j e do sty­ l i s t y k i dawnych obrazów, do techniki wykonania, nie­ kiedy nawet do tematyki, ale to n a w i ą z a n i e stanowi tylko p u n k t wyjścia w twórczości n i e k t ó r y c h a u t o r ó w . UDOWE I JEGO POGRANICZA) I s t o t n ą cechą tego malarstwa jest to, iż w y k o n y w a ­ n e j e s t n a p o t r z e b y ,,m i a s t a", na konkursy, wystawy, na sprzedaż w Cepelii. Malarstwo to w swym kształcie najbardziej bliskim tradycji n a w i ą z u j e z pełną p r e m e d y t a c j ą do w z o r ó w muzealnych. Jest więc w opinii k u p u j ą c y c h k o n t y n u a c j ą i n a m i a s t k ą dawnych obrazów. Ale w formach bardziej zindywidualizowanych — m a ­ larstwo na szkle jest j u ż raczej j e d n ą z dziedzin plastyki amatorskiej l u b zawodowej. Jednak nawet w tradycyjnej wersji malarstwo to pełni funkcję i n n ą niż to m i a ł o miejsce w dawnej k u l ­ turze ludowej. Nawet, gdy eksponuje dwa najbardziej popularne dziś w ą t k i : sakralny i zbójnicki. W ą t k i te traktowane są w obu przypadkach umownie. Obrazy nie przybliżają bowiem ani ś w i ę t y c h postaci, ani historii Podhala. I n f o r m u j ą nie o nich, lecz o t y m , jak niegdyś przedstawiano święte postacie. Zamiast zaś rzeczywistego wizerunku t a t r z a ń s k i e j społeczności, u t w i e r d z a j ą m i t g ó ­ ralszczyzny, m i t wolnego i szlachetnego harnasia, rodzi­ mego Robin Hooda i Winnetou. S t a j ą się t e a t r a l n ą apo­ teozą junackiej góralszczyzny „ n a szkle malowanej.". J e d n o c z e ś n i e n a s t ę p u j e w t y m malarstwie desakralizacja o b r a z ó w o tematyce „ ś w i ę t e j " . Odbierane są j u ż 21 �F 2 П. 2. Michał S t a ń k o , Na hali, w y m . 25,5 X 20 cm, ok. 1933 "г. I I . 3. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , w o j . nowo­ sądeckie, Zbójnik. one tylko w kategoriach estetycznych, jako przedmiot ł a d n y , zdobiący ściany pokoju, jako p a m i ą t k a , czasem — jako dzieło sztuki. Temat przestaje w takich obrazach o d g r y w a ć rolą istotną, i zazwyczaj nie on w a ż y na de­ cyzji k u p n a (co miało miejsce w dawnej społeczności ludowej), lecz walor artystyczny, kolorystyka. 2 Współczesne malarstwo na szkle, n a w i ą z u j ą c e do tradycji, jest więc zjawiskiem diametralnie r ó ż n y m od uprzednio omawianej grupy o b r a z ó w na papierze, powsta­ łej w w y n i k u w e w n ę t r z n e j potrzeby wypowiedzi. Różni je motywacja twórcza, stosunek do odbiorcy i tematu, 3 ś w i a d o m o ś ć wzoru. W innych kategoriach musimy też oceniać „ l u d o w o ś ć " obu grup. „ S a m o r o d n i " nie szukają b e z p o ś r e d n i c h w z o r ó w , for­ ma jest spontanicznym efektem interpretacji treści, k t ó r e chcą w y r a z i ć . Współcześni obraźnicy na szkle n a w i ą z u j ą zaś ś w i a d o m i e do w z o r ó w muzealnych i współczesnych. Temat jest dla „ s a m o r o d n y c h " z w i ą z a n y ściśle z p o t r z e b ą wypowiedzi, ale dla malarzy na szkle bywa p r z e w a ż n i e tylko pretekstem, osią k r y s t a l i z a c y j n ą p o m y s ł u i r e a l i ­ zacji. „ S a m o r o d n i " t w o r z ą przede wszystkim dla siebie, aby w y r a z i ć swoje wizje, malarze na szkle — dla od­ biorcy. Jedni — p o n i e w a ż m a j ą odpowiednio silną po­ t r z e b ę w y r a ż e n i a w ł a s n y c h idei i emocji, drudzy — p o n i e w a ż jest na ich obrazy zapotrzebowanie. L u d o w o ś ć t w ó r c ó w z „ w e w n ę t r z n e g o i m p u l s u " do­ strzegamy w ich ś w i a t o p o g l ą d z i e , w t y m , co ich w na­ szym odczuciu wiąże z czasem przeszłym k u l t u r y c h ł o p ­ skiej. Ś w i a t o p o g l ą d ten stanowi wyraz ścisłej więzi z ziemią, p r z y r o d ą , p r a c ą na r o l i , a w i ę c rozszerza sferę w i a r y na m a g i ę , m i t , dość d o w o l n ą i n t e r p r e t a c j ę treści religijnych. „ L u d o w o ś ć " zaś malarstwa na szkle w y r a ż a się prze­ de wszystkim w kategorii artystycznej, w stylu, n a w i ą ­ zaniu do określonego k r ę g u tematycznego, sposobu prze­ twarzania w ą t k ó w tematycznych. Istnieje jednak r ó w n i e ż malarstwo na szkle, k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " zasadza się przede wszystkim na t y m , że stanowi ono ż y w ą twórczość ś r o d o w i s k chłopskich i pe­ r y f e r i i k u l t u r o w y c h miasta, twórczość, k t ó r a n a w i ą z u j e do estetyki ludowej, zwłaszcza „ d y w a n ó w " . Malarstwa tego nie znajdziemy ani w sklepach Cepelii, ani na w y ­ stawach ludowej sztuki, istnieje bowiem na podobnej zasadzie i prawach — jak m a k a t k i z jeleniami. Jest to więc twórczość ś r o d o w i s k a na potrzeby w ł a s n e . Między t y m malarstwem a oficjalnym, „ k o n k u r s o w o -cepeliowskim" r ó ż n i c e są duże: s p e ł n i a n e j roli, źródeł inspiracji, estetyki, stosunku do ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m powstaje. R ó ż n i c e te są tak znaczne, że na ogół żaden z a u t o r ó w o b r a z ó w rzeczywiście malowanych dla ś r o d o ­ wiska nie p r ó b u j e ich zgłosić na konkurs „ m a l a r s t w a ludowego na szkle". Dowodzi to, między i n n y m i faktu, że pojęcie „ l u d o w e " zaczyna się powszechnie k o j a r z y ć ze s z t u k ą p r z e z n a c z o n ą dla miasta, dla Cepelii, n a w i ą ­ zującą do tradycji minionych «zy w y g a s a j ą c y c h na wsi. Ci zaś, k t ó r z y p r a c u j ą dla siebie i swego ś r o d o w i s k a , nie u w a ż a j ą już siebie za „ l u d o w y c h " . W i ą ż e się to między i n n y m i z t y m , że „ l u d o w o ś ć " staje się coraz bardziej stylem, czymś na pokaz, czymś co się odwołuje do p a m i ę c i a nie do rzeczywistości współczesnych wzo­ r ó w estetycznych . O m ó w m y więc kolejno te dwie grupy ludowego malarstwa na szkle. 3 Obrazy przeznaczone „dla miasta" W osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia ma­ larstwo na szkle zanikło j u ż niemal zupełnie. Dawne obrazy z a s t ę p o w a n o n o w y m i , realistycznymi. Na Pod­ halu ksiądz Stolarczyk w z y w a ł do niszczenia „ b o h o m a ­ zów obrażających uczucia religijne" . Wzywał ze skutkiem. O d w r ó c e n i e się wsi (nie t y l k o Podhala!) od daw­ nych o b r a z ó w w y n i k ł o nie z tego powodu, że p r z e s t a ł y one zaspokajać n a w y k i estetyczne, że zaczęła d r a ż n i ć ornamentyka czy zestaw barw. W ocenie o b r a z ó w sa­ k r a l n y c h przez l u d d e c y d u j ą c ą r o l ę o d g r y w a ł o k r y t e r i u m tematu, sposób przedstawienia świętej osoby. Sztuka rea­ listyczna, oleodruk, litografia — zmieniły radykalnie stosunek do dawnych, umownych, dekoracyjnie t r a k t o ­ wanych p r z e d s t a w i e ń . P r z e s t a ł a działać na w y o b r a ź n i ę , tak wysoko oceniana przez Michała Walickiego, „...żywa, 4 22 �malarska par excellence plama barwna, ekspresja j ę d r n e j i celowej kreski, śmiała bujność ornamentu i bezpo­ średniość tkwiących... (w tych obrazach) emocjonalnych przeżyć" . Te w ł a ś n i e cechy s p r a w i ł y , że w latach poprzedza­ jących wybuch I wojny ś w i a t o w e j p o d h a l a ń s k i m m a ­ larstwem na szkle zainteresowali się formiści. Poczucie więzi ideowo-artystycznej z t r a d y c j ą tego malarstwa p o d k r e ś l i l i publicznie, umieszczając k i l k a n a ś c i e starych ludowych o b r a z ó w na honorowej ścianie w czasie p i e r w ­ szej grupowej w y s t a w y G ó r a l s k i e malarstwo na szkle i n s p i r o w a ł o drzeworyty Włodzimierza Skoczylasa, obrazy Andrzeja i Zygmunta P r o n a s z k ó w , Tytusa Czyżewskiego, a nieco później r ó w n i e ż W ł a d y s ł a w a Wąsowicza. 5 Obok a r t y s t ó w z k r ę g u ówczesnej awangardy, na­ wiązującej do ludowego malarstwa z pobudek głównie artystycznych, zaczęto i m i t o w a ć i stylizować dawne obra­ zy na szkle r ó w n i e ż z p o w o d ó w emocjonalnych, fascy­ nacji Podhalem, g ó r a l s k ą l e g e n d ą i m i t e m . M a l o w a ł więc na szkle, m.in. tematy zbójnickie, w z o r u j ą c się na powierzchownie zrozumianej warstwie stylistycznej — Konstanty K i e t l i c z - R a y s k i , propagator sztuki Podhala, autor książki Sztuka góralska na Podhalu. W Muzeum T a t r z a ń s k i m i m . T. C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem za­ c h o w a ł y się trzy jego obrazki, d w a z 1918 r. i jeden z 1921 r . . M a l o w a ł też dobrze zorientowany w sztuce góralskiej S t a n i s ł a w Barabasz (1857—1949), ale i on igno­ r o w a ł specyfikę m a t e r i a ł u i techniki, zbliżając się w swych obrazach na szkle do stylizowanej ilustracji. K o ­ p i o w a ł stare obrazy S t a n i s ł a w Sobczak oraz Tadeusz M a l i c k i (1892—1943), nauczyciel z zawodu, działacz spo­ łeczny i plastyk. Wiele kopii w y k o n a ł też Konstanty Stecki (ur. 1885) , botanik, kolekcjoner, pracownik M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w latach 1922 i 1923, autor książki Ludowe obrazy na szkle z okolic podtatrzańskich. Do nielicznych malarzy zainteresowanych w latach m i ę d z y w o j e n n y c h Drzede wszystkim specyfiką o b r a z ó w 7 8 9 na szkle a nie ich w a r s t w ą t e m a t y c z n ą n a l e ż a ł Michał S t a ń k o (ur. 1901), malarz z Sosnowca. P r z e b y w a ł w Za­ kopanem w 1933 roku i wiele w ó w c z a s m a l o w a ł , m.in. na szkle. Nie n a w i ą z y w a ł w tych pracach do „stylu", do ornamentyki, p o d k r e ś l a ł tylko (w znanych m i p r a c a c h ) takie cechy, jak l a p i d a r n o ś ć , uogólnienie k s z t a ł t u , p ł a s z czyznowość. O b ł e linie k o n t u r u o k r e ś l a ł y płaszczyznę — jak w w i t r a ż u czy malarstwie Gauguina. S t a ń k o nie p r z e j ą ł takich charakterystycznych sposobów r ó ż n i c o w a ­ nia płaszczyzny, jak powszechne w malarstwie podha­ l a ń s k i m szrafowanie ( r ó w n o l e g ł e b i a ł e kreski, s t a n o w i ą c e dekoracyjny odpowiednik cieniowania bryły), zastąpił je z r ó ż n i c o w a n i e m w a l o r o w y m płaszczyzn, z a c h o w u j ą c na­ dal d e k o r a c y j n ą z a s a d ę budowy obrazu. W odróżnieniu jednak od r o z w i ą z a ń ludowych s t a r a ł się o zachowanie logicznych proporcji p r z e d m i o t ó w oraz ich s t o s u n k ó w przestrzennych. 10 A górale? Czy podjęli r ó w n i e ż te zainteresowania, obcując, a nawet p r z y j a ź n i ą c się z artystami i m i ł o ś n i ­ kami k u l t u r y Podhala? W k r ę g u bliskim Kietlicz-Rayskiemu zaczął m a l o w a ć na szkle Jan G ą s i e n i c a -Szostak (1895—1949). W ł a ś n i e Kietlicz-Rayski ofiarował Muzeum wczesny, bo z 1922 г., obrazek Szostaka. Była to niewielkich r o z m i a r ó w „scena zbójnicka przy ognisku, malowana w stylu dziecięcej sztuki" . M a l o w a ł r ó w n i e ż , jeszcze w latach wojny, Jan G ą ­ sienica W a l c z a k - B u ń d o w s k i . Zainteresowanie obrazkami na szkle podsycał dyrektor Muzeum T a t r z a ń s k i e g o , J u ­ liusz Zborowski, p o k a z u j ą c je w muzeum . Nie w y s t a r ­ czyło to jednak dla jakiejś większej akcji, dla rzeczy­ wistego odrodzenia dawnej techniki i tradycji. N a w i ą z y ­ wano do niej — ale sporadycznie i bez dostatecznej świadomości tego, czym były te dawne obrazy. W 1924 r. z a i n t e r e s o w a ł się malarstwem na szkle B r o n i s ł a w Czech (1908—1944), jedna z n a j p i ę k n i e j s z y c h postaci naszego sportu. P o d e j m o w a ł różne tematy — i religijne, i l e g e n d a r n o - g ó r a l s k i e , ale u j m o w a ł je inaczej n 12 I I . 4. K a r o l K u l a w i a k , J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 43 X 33 cm. I I . 5. K a r o l Oskwarek, J a b ł o n k a , Sw. Michał Archanioł, w y m . 34,5 X 26 cm, przed 1958 r. 4 5 23 �koracyjnie potraktowany m o t y w ptaszka na gałązce. Najlepszym i zresztą jedynym jego uczniem, k t ó r y nie p o p r z e s t a ł na p r ó b a c h , lecz stał się d o j r z a ł y m mala­ rzem — był Jan Jachimiak, m ł o d y góral z Tylmanowej. 4 Podobnie j a k Miklaszewski — r ó w n i e ż Buszek u w a ­ żał, że malarstwo na odwrociu szklanej tafli powinno z a c h o w a ć o d r ę b n o ś ć t e c h n o l o g i c z n o - a r t y s t y c z n ą i nie na­ ś l a d o w a ć o b r a z ó w na płótnie. Obaj dążyli do tego, aby w prostej wypowiedzi r e a l i z o w a ł a się i n d y w i d u a l n o ś ć m a l u j ą c e g o , jego temperament, w r a ż l i w o ś ć , fantazja, upo­ dobania. Obaj uczyli podstaw technicznych, przygoto­ wania spoiwa (u Buszka było to żółtko rozcieńczone z w o d ą ) i rozrabiania sproszkowanych farb. O ile jednak Miklaszewski w ogóle nie z w r a c a ł uwagi na związki z t r a d y c j ą p o d h a l a ń s k i e g o malarstwa na szkle, o tyle B u ­ szek s t a r a ł się przerzucić pomost m i ę d z y m a l a r s k ą w y ­ o b r a ź n i ą swych u c z n i ó w a d a w n ą t r a d y c j ą . Jak wspo­ mina Zofia R o j - G ą s i e n i c a , nie p o z w a l a ł k o p i o w a ć m u ­ zealnych e k s p o n a t ó w , choć zachęcał do ich o g l ą d a n i a oraz inspirowania się n i m i . Chciał, aby malowano obrazy na szkle ,,od r ę k i " bez stosowania rysunkowych pod­ kładów. Wśród u c z e s t n i k ó w kursu w y r ó ż n i a ł y się H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a (1899—1955) i jej siostrzenica Z o ­ f i a R o j (ur. 1923). R e p r e z e n t o w a ł y jednak różne oso­ bowości twórcze. Helena, obdarzona ż y w i o ł o w y m tem­ peramentem, m i a ł a dużą s w o b o d ę bycia, talent organi­ zatorski i z a m i ł o w a n i e działacza. P i s a ł a , r e ż y s e r o w a ł a i g r a ł a w góralskich przedstawieniach . Była nieprze­ ciętnie urodziwa, i z d a w a ł a sobie z tego s p r a w ę . M a ł ­ ż e ń s t w o z pisarzem Jerzym M i e c z y s ł a w e m K o z ł o w s k i m (literacki pseudonim Rytard) w p r o w a d z i ł o ją w k r ą g warszawskiej bohemy, d a ł o jej otrzaskanie z r ó ż n y m i zjawiskami w sztuce, pozostała jednak przede wszystkim g ó r a l k ą , z w i ą z a n ą z r o d z i m ą k u l t u r ą . Nic też dziwnego, że od pierwszych miesięcy po wyzwoleniu współdziałała z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki, i już w 1947 r. została etatowym pracownikiem Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . W ma­ larstwie widziała szansę nie tylko odrodzenia dawnych tradycji, ale i twórczej wypowiedzi. Z n a j ą c dzieje Pod­ hala i b ę d ą c głęboko z w i ą z a n a z życiem górali, c h ę t n i e podjęła te tematy w pięćdziesiątych latach, na fali ówczesnych haseł p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . I7 в niż to m i a ł o miejsce na dawnych obrazkach. K ł a d z e n i e cieni, d ą ż e n i e do p o p r a w n o ś c i proporcji rysunku, ope­ rowanie p ł a s k ą p l a m ą — zbliżały jego prace z lat t r z y ­ dziestych do o b r a z k ó w M i c h a ł a S t a ń k i , k t ó r e g o dobrze znał. Malowanie m u s i a ł o mieć dla Czecha głębsze zna­ czenie, skoro t u ż przed ś m i e r c i ą , oczekując na nią, n a m a l o w a ł w więzieniu w ł a ś n i e obrazek na szkle... Pod w p ł y w e m brata zaczęła w 1926 r. m a l o w a ć S t a n i s ł a w a Czcch-Walczakowa, rozpoczynając od kopii jego obraz­ ków . 13 Sytuacja uległa zmianie po wojnie. Jednym z p i e r w ­ szych z a m i e r z e ń W y d z i a ł u Sztuki L u d o w e j w nowo p o w s t a ł y m Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki było r e a k t y ­ wowanie na Podhalu malarstwa na szkle. Do Zakopanego pojechał A n t o n i Buszek, d o s k o n a ł y znawca technologii malarskiej. Miał on j u ż d o ś w i a d c z e ­ nie w animowaniu twórczości spontanicznej, wypraco­ w a n ą przez siebie m e t o d ę pracy z a m a t o r a m i . Zorga­ n i z o w a ł on w k o ń c u 1946 r. i na p o c z ą t k u 1947 r. dwa kursy malowania na szkle. Dwutygodniowy — dla d w ó c h osób oraz miesięczny, w k t ó r y m uczestniczyło 7 o s ó b , a Wśród nich Helena R o j - K o z ł o w s k a , jej siostrzenica Zofia G ą s i e n i c a - R o j oraz architekt W i k t o r Dalbor, znaw­ ca i entuzjasta sztuki g ó r a l s k i e j . 14 I 5 le W t y m samym niemal czasie dla k i l k u uczniów Za­ k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego p o p r o w a d z i ł kurs malowania na szkle Jan Samuel Miklaszewski, pro­ fesor rysunku w tejże szkole. Chodziło o to, aby pomóc materialnie najbiedniejszym uczniom, n a u c z y ć ich malo­ wania o b r a z k ó w na sprzedaż, dla t u r y s t ó w . A l e nie m y ś l a n o o dawnej tematyce p o d t a t r z a ń s k i c h obrazów, Miklaszewski uczył jedynie techniki oraz zasad kompo­ zycyjnych, w y k o r z y s t u j ą c płaszczyznowo i wybitnie de­ 24 A Zofia? Była Wtedy m ł o d a , w r a ż l i w a , t r o c h ę nie­ ś m i a ł a . Nie m i a ł a siły przebojowej, szerokości zaintere­ s o w a ń i organizatorskich t a l e n t ó w swej ciotki. B y ć m o ż e dynamika Heleny h a m o w a ł a nawet rozwój jej osobo­ wości. Talent m i a ł a nie mniejszy, choć inny. T w o r z y ł a obrazy p i ę k n e , d o s k o n a ł e w kolorystyce, ale skromne, nie rozbudowane kompozycyjnie. K o n t u r p r o w a d z i ł a w r a ż ­ liwą, d e l i k a t n ą k r e s k ą , ornament w p r o w a d z a ł a oszczęd­ nie. W ostatnich jej pracach z 1976—1977 r. ogranicza go nieraz do delikatnej, „ k o r o n k o w e j " arabeski l i n i i (il. 13). Nie m i a ł a jednak fantazji Heleny, nie m i a ł a jej łatwości rysunkowej i ochoty do w y m y ś l a n i a coraz to nowych t e m a t ó w o b r a z k ó w . Czuła się najlepiej, prze­ t w a r z a j ą c formy j u ż widziane, bliskie jej emocjonalnie. Malarstwo na szkle znała zresztą dobrze, m i a ł a przecież w obu izbach swego domu dawne obrazy na szkle z Czerwiennege. Helena natomiast n a l e ż a ł a do t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y inicjowali nowe „mody", przewodzili innym. P o z o s t a w a ł a więc Zofia w cieniu swej ciotki. W k i l k a miesięcy po kursie wyszła za m ą ż , a wtedy p r z e s t a ł a m a l o w a ć na d ł u g i e lata. Wróciła do o b r a z ó w dopiero w 1972 r. Helena zaś szybko s t a ł a się znana jako najlepsza malarka Podhala. Toteż w ł a ś n i e jej z a p r o p o n o w a ł a Zofia ��wówczas w obrazach otoczka ornamentacyjna, na plan pierwszy wysuwa się narracja coraz bardziej ożywiona, szczegółowa. M a l a r k a eksperymentuje, coraz mniej trosz­ cząc się o w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom kompozycji. Prze­ ł a m u j ą c s t a t y k ę , buduje scenę na diagonalach, p r ó b u j e różnicować plany, u z y s k a ć — jak w amatorskim obraz­ k u — w r a ż e n i e głębi. Widoczne jest to zwłaszcza w g r u ­ pie o b r a z ó w o tematyce historycznej oraz współczesnej (np. elektryfikacja). Wielokrotnie opracowuje te same tematy, z historycznych zwłaszcza bunt K o s t k i - N a p i e r skiego i b i t w ę górali o Nowy Targ. Dąży do coraz większej wierności ilustratorskiej, niestety za cenę osła­ bienia z w a r t o ś c i kompozycyjnej i oderwania się od t r a ­ dycyjnego charakteru p o d h a l a ń s k i c h obrazów. Pozbawio­ na oparcia w tradycyjnej formule, nie m i a ł a jednak na tyle silnej osobowości artystycznej, by z a p r o p o n o w a ć inną, a równie cenną i konsekwentną formułę malarską. Otoczenie, praca, działacze k u l t u r y — nie pomogli jej. Przeciwnie. Nowe obrazy przyjęto bezkrytycznie, nagradzano, chwalono — przede wszystkim za n o w ą t e m a t y k ę , za odejście od ś w i ą t k o w e j tradycji. S p e ł n i a ł y postulaty w y s u n i ę t e w pięćdziesiątych latach przez po­ litykę k u l t u r a l n ą , były z a a n g a ż o w a n e , p o k a z y w a ł y h i ­ storię w i d z i a n ą z perspektywy klasy ciemiężonej, a przy t y m z a c h o w y w a ł y cechy ludowego malarstwa . Poszerzenie k r ę g u tematycznego przez R o j - K o z ł o w s k ą m i a ł o znaczenie dla dalszego rozwoju malarstwa na szkle, zwłaszcza dla k r ę g u jej n a ś l a d o w c ó w i kontynua­ t o r ó w . Widziana jednak z perspektywy czasu — t w ó r ­ czość a r t y s t k i blednie i wydaje się dość n i e r ó w n a , n a j s ł a b s z a w ł a ś n i e w tych pracach, k t ó r e najdalej od­ chodziły od t r a d y c j i , z a s t ę p u j ą c p o r z ą d e k dekoracyjny s w o b o d n ą n a r r a c j ą i l u s t r a c y j n ą (np. sceny z K o s t k ą -Napierskim). N o w ą t e m a t y k ę podjęły w swych obrazach nawet dzieci góralskie, b i o r ą c udział w kursach prowadzonych przez R o j - K o z ł o w s k ą . Było tych uczniów 28. M a l a r k a nie n a r z u c a ł a i m dawnych w z o r ó w , ale p o k a z y w a ł a w ł a s ­ ne prace o prostym u k ł a d z i e , uczyła podstaw technicz­ nych i zachęcała, wzorem prof. Buszka, do malowania tego, co chciały, od razu, bez uprzedniego ^rysunku. W rezultacie prace jej podopiecznych przy licznych na­ w i ą z a n i a c h do w z o r ó w i n s t r u k t o r k i z a c h o w a ł y wiele cech w ł a ś c i w y c h malarstwu dzieci — p r o s t o t ę , śmiałość ze­ s t a w i e ń kolorystycznych, płaszczyznowość i u m o w n o ś ć r o z w i ą z a ń . Toteż, o m a w i a j ą c je, zastanawia się Roman Reinfuss, na ile są one jeszcze k o n t y n u a c j ą sztuki ludo­ wej. „ B r a k ciągłości — pisał — p o w i ą z a n i a z t r a d y c j ą sprawia, że jest to raczej sztuka dziecka i to dziecka słabo już zżytego z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą swej g r u p y " . Nie mogło być chyba inaczej. N a s t ę p n e ćwierćwiecze p o k a z a ł o , że trzeba było już ś w i a d o m i e te tradycje p r z y ­ w r a c a ć , poprzez wystawy, konkursy, w i t r y n y cepeliow­ skich sklepów, festiwale, albumy, ś r o d k i masowego prze­ kazu, działalność s t o w a r z y s z e ń regionalnych, Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h itp. I9 II. 9. Jan Jachimiak, Zakopane, Rój 22,5 X 33,5 cm. ptaków, wym. Czasznicka, k i e r u j ą c a w y d z i a ł e m sztuki ludowej w M i n i ­ sterstwie K u l t u r y i Sztuki, zorganizowanie k u r s ó w ma­ larstwa na szkle dla młodzieży g ó r a l s k i e j . Z a c h ę c o n a przez dyr. Juliusza Zborowskiego oraz przez W a n d ę G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą (plastyczkę z H a i t i (1899—1965), z a k o c h a n ą bez reszty w Podhalu, na k t ó r y m spędziła całe swe dorosłe życie) — p o p r o w a d z i ł a w l u t y m 1951 r. trzy kursy dla młodzieży g ó r a l s k i e j : w Dębnie, Szlemb a r k u i Maniowach. Miała j u ż wtedy za sobą k i l k a faz swej twórczości. A l e nawet w c h o d z ą c w n o w ą fazę, w r a c a ł a do replik i w a r i a n t ó w wcześniejszych o b r a z ó w . Bodźcem dla zmian kompozycyjnych i kolorystycznych było niemal zawsze podjęcie nowej t e m a t y k i . Po k r ó t k i m okresie pracy z Buszkiem zaczęła k o ­ p i o w a ć obrazy z Muzeum T a t r z a ń s k i e g o i d o s t ę p n y c h jej reprodukcji słowackiego malarstwa na szkle. W pierwszym okresie kopiowania (1947—1949) d b a ł a o w i e r n o ś ć k o l o r y s t y c z n ą i r y s u n k o w ą , co się jej zresztą nie w pełni u d a w a ł o . P o k a z u j ą c m i — po latach — wczesne obrazki, w y r a ź n i e się w s t y d z i ł a za m a ł y c h „ m y ­ sich rączek". Po pierwszych, „ c i e m n y c h " w tonacji obra­ zach, rozjaśniła p a l e t ę barw, u p r a s z c z a j ą c i niewiele t y l k o zmieniając wzór. P r ó b o w a ł a też w y r a z i ć ruch w scenach „ j a n o s i k o w y c h " , ale nie bardzo się to u d a w a ł o . W drugiej fazie swej twórczości, ok. 1950 г., pod­ jęła w ą t e k r e l i g i j n o - j a s e ł k o w y , a później rodzajowy . Stosując róże i b ł ę k i t y , m a l o w a ł a naiwno-ludowe sceny p r z e d s t a w i a j ą c e anioły. U s t a w i a ł a je symetrycznie, w y ­ posażając w ogromne s k r z y d ł a i t r ą b y , na k t ó r y c h grały. l s Z rygorem symetrii z e r w a ł a w trzeciej fazie swego malowania, po 1951 г., gdy z a i n t e r e s o w a ł a ją idea przed­ stawienia zajęć, o b r z ę d ó w i obyczajów góralskich. Ginie 26 20 N i e m a ł e znaczenie w odrodzeniu tradycji malarstwa na szkle o d e g r a ł y kursy z a r ó w n o j u ż wymieniane, jak też i inne, prowadzone w późniejszych latach. E f e k t y w n o ś ć k u r s ó w m o ż e się w y d a w a ć niewielka, jeśli je m i e r z y ć procentem działających później malarzy. A jednak odegrały one swoją rolę, zwłaszcza w p i e r w ­ szych dwudziestu latach. Co najmniej 200 osób poznało dzięki n i m t e c h n i k ę malowania i w n i k n ę ł o głębiej w problemy artystyczne ludowych obrazów. Istotne też było to, że zorganizowane po kursach wystawy obejrzało k i l k a , a m o ż e i k i l k a n a ś c i e tysięcy osób. K u r s y w p r o w a d z i ł y malarstwo w żywy obieg k u l ­ tury. Obrazy na szkle weszły do s k l e p ó w Cepelii, po- �J. Jachimiak: i l . 10. Góralska Madonna; i l . 11. Obieranie 33 X 23 cm, 1953 г. kazywano zeach. je w prasie, telewizji, wystawiano w mu­ Z a r y s o w a ł o się w t y m czasie pięć w a ż n i e j s z y c h grup „ l u d o w y c h " obrazów, z w i ą z a n y c h przede wszystkim z twórczością: Andrzeja G a ł k a (grupa „ s t y l i z o w a n a " ) ; K a ­ rola Oskwarka (grupa „ r e l i k t o w a " ) ; Heleny R o j - K o z ł o w skiej; Jana Jachimiaka, oraz młodzieży i dzieci, uczestni­ k ó w r ó ż n y c h k o n k u r s ó w , o k t ó r y c h malarstwie już m ó ­ wiliśmy. A n d r z e j G a ł e k (ur. 1916) r e p r e z e n t o w a ł n u r t ele­ ganckiego, sprawnego p a m i ą t k a r s t w a . Profesjonalny pla­ styk, syn S t a n i s ł a w a G a ł k a , jednego z n e s t o r ó w zako­ piańskiego ś r o d o w i s k a twórczego — m a l o w a ł górali, sceny ze z b ó j n i k a m i , folklor. Obrazy jego odznaczały się p e w n o ś c i ą rysunku, u m i a r k o w a n ą stylizacją, oszczędnym i sprawnym p o s ł u g i w a n i e m się kolorem, przede wszyst­ k i m czerwienią, b ł ę k i t e m , złotem i bielą. Przez lata całe obrazki takie, zawsze zręczne i ł a d n e , m o ż n a było zna­ leźć w sklepach Cepelii. Po dzień dzisiejszy s t a n o w i ą one wzór dobrego p a m i ą t k a r s t w a , podejmowany przede wszystkim przez profesjonalnych malarzy — d o s t a w c ó w do DESY i Cepelii. Druga grupa najbliższa tradycji, reprezentowana przez K a r o l a O s k w a r k a z J a b ł o n k i jest zarazem najbardziej samorodna i p r y m i t y w n a . Więź z d a w n y m o b r a ź n i c t w e m została t u zachowana głównie dzięki temu, że oparta była na wzorze stosunkowo t r w a ł y m , zako­ rzenionym i realizowanym w licznych kopiach i w a ­ riantach przez górali najbardziej jeszcze bliskich dawnej k u l t u r z e i d a w n y m w a r u n k o m życia. J u ż w 1936 r. jabłek, wym. �Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Zakopane: i l . 12. Święta, w y m . 23 X 15 cm, obraz z 1947 г.; i l . 13. Sw. Barbara, w y m . 35,5 X X 28,5 cm, obraz z obecnego okresu. U, 14, Janina Jarosz, Zakopane, Legenda o Św. Cecylii, w y m . 29,5 X 39,5 cm, 1976 r. 28 �I I . 15. Helena Roj-Ciaptakowa, Zakopane, Sw. Rodzina,wym. 39 X 31 cm, 1968 г. I I . 16. S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa, Zakopane, Sw. Michał Archanioł, w y m . 39,5 X 29 cm, 1975 r. (ze wzoru muzealnego). I I . 17. Zdzisław W a l ­ czak, Zakopane, Opowiastki mojej babci, w y m . 38,5 X 62 cm, 1976 r. 29 �Norbert Lippóczy, znakomity znawca i kolekcjoner ma­ larstwa na szkle, Węgier osiadły w Tarnowie, n a p o t k a ł w J a b ł o n c e na Orawie falsyfikaty dawnych o b r a z ó w . M a l o w a ł je K a r o l Oskwarek przy pomocy Augustyna Zachary i K a r o l a Szczerbiaka . Oskwarek po latach milczenia wziął udział w konkursie na s z t u k ę l u d o w ą Podhala, k t ó r y odbył się w g r u d n i u 1958 r. w Zakopa­ nem. Obrazy jego, przy wszelkich różnicach, w y r a ź n i e n a w i ą z y w a ł y do miejscowej tradycji. C e c h o w a ł a je p ł a skość, pewna sztywność i n i e p o r a d n o ś ć rysunku, brak rozbudowanej dekoracji, zimne kolory, zredukowane t ł a (il. 3, 5). 21 Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą prace Heleny R o j - K o z ł o w skiej i k r ę g u jej n a ś l a d o w n i c . Zaliczyć do nich wypada przede wszystkim jej siostrzenicę H e l e n ę R o j - C i a p takową (ur. w 1924 г.), c ó r k ę gajowego. Mieszkała ona po wojnie w domu swej ciotki. Od niej uczyła się poszanowania dla góralskich tradycji, tkania, haftowania, a wreszcie — w 1953 r. r ó w n i e ż malowania na szkle. K o p i o w a ł a dawne szkła, p o d p a t r u j ą c sposób pracy R o j - K o z ł o w s k i e j i p r z e j m u j ą c jej styl a nawet t e m a t y k ę . Gdy ciężka choroba nie pozwoliła j u ż R o j - K o z ł o w s k i e j w y w i ą z a ć się ze swych obietnic, kończyła jej obrazki, i zajęła p o n i e k ą d jej miejsce, p i e l ę g n u j ą c do ostatka u m i e r a j ą c ą ciotkę. Po jej śmierci, w 1956 г., więcej k o ­ p i o w a ł a , o g r a n i c z y ł a się też g ł ó w n i e do t e m a t y k i r e l i ginej oraz zbójnickiej. Wiele w y s t a w i a ł a w k r a j u i za granicą. 2 2 I I . 18. B r o n i s ł a w Bednarz, S k r z y p n ę (Podhale), Sw. Kry­ styna, w y m . 37,5 X 28 cm, 1976 г. I I . 19. W ł a d y s ł a w W a l ­ czak, Zakopane, Sw. Marcin, ok. 1970 r. Obok R o j - K o z ł o w s k i e j n a j c i e k a w s z ą i n d y w i d u a l n o ­ ścią tego okresu był J a n J a c h i m i a k (pisany r ó w ­ nież Jachymiak). Urodzony 17.Х.1930 r. w T y l m a n o w e j , p r z y j e c h a ł w 1944 r. do Zakopanego . Miał w ó w c z a s 23 19 �14 lat i n i e w ą t p l i w y talent plastyczny, toteż p r z y j ę t o go bez t r u d u do Z a k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u Drzew­ nego. Namawiano, by uczył się rzeźbić, w y b r a ł jednak budownictwo, w y ż e j s t a w i a j ą c dobry fach nad niepewny los r z e ź b i a r z a . M a l o w a ł p o c z ą t k o w o z m y ś l ą o zarobku, ale szybko zajęcie to zaczęło go w c i ą g a ć , zaspokajać istniejące w n i m potrzeby wypowiedzi artystycznej. P r ó ­ b o w a ł zresztą t a k ż e rzeźbienia, robił meble, metalopla­ stykę, tkal, p r o j e k t o w a ł i nawet sam p r o w a d z i ł budowy; skończyło się to zresztą smutnie, był bardziej a r t y s t ą , niż organizatorem i kalkulatorem. Powoli wchodził w ś r o d o w i s k o z a k o p i a ń s k i e , oglądał wystawy, albumy malarstwa, i n t e r e s o w a ł y go nowe p r ą ­ dy w sztuce. O d b i e r a ł je jednak raczej powierzchownie, przez pryzmat zakorzenionych w nim od dzieciństwa n a w y k ó w dekoracyjnych. W 1951 r. posłał swe obrazy na konkurs sztuki l u ­ dowej w N o w y m Sączu, ale pod nazwiskiem kolegi. B a ł się b l a m a ż u . Jego prace d o s t a ł y p i e r w s z ą n a g r o d ę , zro­ biło się t r o c h ę zamieszania, o Jachimiaku zaczęto mówić. Później zgłosił w 1953 r. d w a d z i e ś c i a prac na konkurs p a m i ą t k a r s t w a p o d h a l a ń s k i e g o w Zakopanem. P a m i ę t a m różne dyskusje z tego czasu, k r y t y k ę zwłaszcza etno­ grafów, k t ó r z y u w a ż a l i , że skoro k t o ś jest g ó r a l e m , po­ winien m a l o w a ć w duchu tradycyjnych o b r a z ó w na szkle. A l e jednocześnie Jachimiak został entuzjastycznie oceniony przez wielu p l a s t y k ó w , ludzi z k r ę g u sztuki, dziennikarzy. Jego obrazy były dynamiczne, o zamaszy­ stym biegu l i n i i , r o z j a ś n i o n e j , żywej kolorystyce. Cecho­ w a ł a je świeżość i śmiałość j a k b y sztuki dziecka, ale dziecka urzeczonego w s p ó ł c z e s n y m malarstwem. Chyba w ł a ś n i e niezrozumienie mechanizmu tego malarstwa p o z w a l a ł o mu na przejmowanie tylko pewnych z e w n ę ­ trznych zapożyczeń, zwłaszcza z Picassa (takich, jak np. deformacja postaci). Jachimiaka nie i n t e r e s o w a ł y k i e ­ r u n k i sztuki, ani programy artystyczne, w y s t a r c z y ł o m u że coś d z i a ł a ł o na jego w y o b r a ź n i ę . Wyrósł z tradycji g ó r a l s k i e j k u l t u r y , ale p r z y j ą ł w r ó w n i e oczywisty i spon­ taniczny sposób bodźce, k t ó r y c h mu dostarczyło nowe środowisko, szkoła, miasto. Nazwano go „Picassem z T y l ­ manowej" . O k r e ś l e n i e to p o j a w i a ł o się często w prasie. W y s t a w i a ł w r ó ż n y c h miastach k r a j u , w samej stolicy miał dwie indywidualne ekspozycje (w 1968 i 1969 г.). 24 W 1969 r. p o j e c h a ł z w y s t a w ą o b r a z ó w do S t a n ó w Zjednoczonych. Tam wszedł w ś r o d o w i s k o góralskiej Polonii, zaczął p r a c o w a ć w fabryce, potem jako k r e ś l a r z , i m a l o w a ć . Obecnie mieszka w Chicago. Wystawia, jego prace są rozchwytywane, i co n a j w a ż n i e j s z e , prowadzi kursy malowania dla Polonii. W ostatnim swym liście do Heleny Sredniawy donosi o wystawie, k t ó r ą m i a l w Chicago (kwiecień 1977 r.) wraz ze swymi uczniami: Gąsienicą Byrcynem, H a n n ą L a t (14-letnia), P i o t r k i e m Lat (9-letni), M a r i ą Cukier (38 lat), H e l e n ą Cukier (16 lat) i W. Króżel (56 lat). 2 5 Z r e s z t ą Jachimiak p r o w a d z i ł kursy jeszcze przed wyjazdem z k r a j u . W k o ń c u 1967 roku Muzeum T a ­ t r z a ń s k i e p o s t a n o w i ł o bowiem z o r g a n i z o w a ć konkurs malowania na szkle. K o n k u r s starannie przygotowano, p o p r z e d z a j ą c go nie tylko r e k l a m ą , ale kursami, pro­ wadzonymi w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h . Szczególnie w a ż n y był kurs zorganizowany w Z w i ą z k u Podhalan z a r ó w n o dla młodzieży, j a k i dla dorosłych górali. P o p r o w a d z i ł go Jachimiak, a Wpływ jego artystycznej osobowości zaznaczył się dość silnie w p o w s t a ł y c h w ó w c z a s pracach. Konkurs o d e g r a ł tak istotną rolę w rozwoju malar­ stwa na szkle, że datę jego zorganizowania p r z y j m u j ę za cezurę. Przemawia za t y m r ó w n i e ż fakt, że w 1968 r o ­ l i . 20. Jan Rapciak, P o r ę b a Wielka, w o j . n o w o s ą d e c k i e , Anioł Stróż, w y m . 36,5 X 27,5 cm, ok. 1976 r. k u umiera Helena Roj^Ciaptakowa, a k r a j ogląda ostat­ nie w y s t a w y Jachimiaka przed jego wyjazdem za gra­ nicę. Po konkursie natomiast zaczynają d o m i n o w a ć nowe nazwiska — Eweliny P ę k s o w e j , W ł a d y s ł a w a Walczaka, Karola K u l a w i a k a , Józefa Donajezana. Rośnie liczba ma­ lujących, nie tylko zresztą na Podhalu. W K r a k o w i e ok. 1967—8 r. tworzy pierwsze swe znakomite obrazy na szkle A d a m S ł o w i ń s k i , m a l u j ą na Pomorzu, w Kosza­ lińskiem, a sporadycznie — i w innych miejscach k r a j u , niestety w oderwaniu od tradycji lokalnej, nieciekawie. P a t r z ą c z perspektywy lat, w y r a ź n i e widać k o n ­ s e k w e n t n ą linię p o s t ę p o w a n i a Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem, a ściślej m ó w i ą c , kustosza działu malarstwa mgr. Heleny Sredniawy. W 1960 r. z o r g a n i z o w a ł a ona (wraz z W. G e n t i l - T i p p e n h a u e r o w ą ) p r o b l e m o w ą Wy­ stawę malarstwa na szkle . Pokazano na niej obrazy zabytkowe, wznowione malarstwo na szkle od p o c z ą t k u X X wieku, prace t w ó r c ó w ludowych, a r t y s t ó w - p l a s t y ­ k ó w oraz a m a t o r ó w i zespołów młodzieżowych. 2S W osiem lat później muzeum podjęło a k c j ę zmie­ r z a j ą c ą do rozszerzenia k r ę g u m a l u j ą c y c h . K o n k u r s po­ przedziły indywidualne konsultacje, pokazywanie zainte­ resowanym zbiorów muzealnych, penetracja terenu — wspólnie z Cepelią. Do udziału w konkursie zaproszono r ó w n i e ż t w ó r c ó w z innych dziedzin, którzy w y r a z i l i za­ interesowanie malarstwem na szkle. N a w i ą z a n o k o n t a k t y ze szkołami w Zakopanem, k t ó r e p o p r o w a d z i ł y u siebie kursy dla młodzieży. Razem w konkursie o b e j m u j ą c y m dawny powiat nowotarski wzięło udział 33 t w ó r c ó w i n ­ dywidualnych, w t y m 8 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w oraz 5 ze­ społów o b e j m u j ą c y c h 80 o s ó b . N a d e s ł a l i oni 473 prace. „ I n d y w i d u a l n y c h " podzielono na grupy: l u d o w ą , a r t y ­ s t ó w - p l a s t y k ó w i a m a t o r ó w . W t y m ostatnim przypadku 2 7 31 �k r y t e r i a okazały się najtrudniejsze do ustalenia. Tak np. w ś r ó d a m a t o r ó w z a d e b i u t o w a ł a Ewelina P ę k s o w a , w k r ó t ­ ce potem uznana za j e d n ą z najbardziej reprezentatyw­ nych t w ó r c z y ń ludowych, Tomasz Ligas — późniejszy „rzeźbiarz ludowy", g ó r a l k a Jolanta Biernacik, córka kowala, znanego t w ó r c y ludowego. P ł y n n o ś ć granic między amatorami a „ l u d o w y m i " wynika w malarstwie na szkle przede wszystkim z tego, że jest to dziedzina, w k t ó r e j zerwana została ciągłość tradycji, przekaz z pokolenia w pokolenie. A skoro się n a w i ą z u j e do wzoru już nie f u n k c j o n u j ą c e g o w n o r m a l ­ nym obiegu, różnice zależą nie tyle od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k o w y c h , co od indywidualnego talentu. Zresztą te uwarunkowania ś r o d o w i s k o w e s ł a b n ą , podczas gdy coraz istotniejsze staje się poczucie w e w n ę t r z n e j więzi z t r a d y c j ą l o k a l n ą , ś w i a d o m a chęć n a w i ą z a n i a do daw­ nych w z o r ó w . Trudno oczekiwać, że m o g ł o b y być ina­ czej, zwłaszcza że malarstwo na szkle tworzone jest dziś głównie z m y ś l ą o mieście, i nie w y r a ż a rzeczywistych, współczesnych potrzeb ś r o d o w i s k a chłopskiego. A n i na Podhalu, ani na Kaszubach czy w Koszalińskiem. A n i treść, ani sposób ujęcia, symbolika, czy ornamentyka nie w y n i k a j ą z jakiejś istotnej odrębności k u l t u r o w e j . Forma nie wskazuje w sposób jednoznaczny na w y k o n a w c ę . Oderwana od dawnych determinant stała się już tylko znakiem w s k a z u j ą c y m na wzorzec inspiracji. Dochodzi do pozornego paradoksu — najbardziej bliskie t r a d y c y j ­ nym formom są obrazy ludzi obdarzonych s p r a w n o ś c i ą m a n u a l n ą , inteligentnych, w d u ż y m stopniu ś w i a d o m y c h ś r o d k ó w , k t ó r y m i się posługują i r o z u m i e j ą c y c h istotę dawnego malarstwa. Najbardziej natomiast p r y m i t y w n e są obrazy ludzi ze wsi, zwłaszcza starych, pozbawionych w y k s z t a ł c e n i a . Forma ich wypowiedzi jest bowiem zde­ terminowana przede wszystkim ich m o ż l i w o ś c i a m i i na­ w y k a m i psycho-fizycznymi, k r ę g i e m k u l t u r o w y m : ogra­ niczeniami, k t ó r e powoduje tkwienie w t y m r e l i k t o w y m już k r ę g u . O ile więc w r z e m i o s ł a c h i tradycyjnych postaciach zdobnictwa doskonałość idzie w parze z p r z y n a l e ż n o ś c i ą do reliktowego k r ę g u k u l t u r y chłopskiej, to w malar­ stwie na szkle — w k t ó r y m nie istnieje przekaz poko­ leniowy, zakorzenione n a w y k i estetyczne, a r ó w n i e ż m a ł e jest uwarunkowanie t e c h n i k ą — doskonałość wymaga innej świadomości, niż ją daje dziesiejsze r e l i k t o w e ś r o ­ dowisko wiejskie. Inaczej m ó w i ą c : więź z d a w n y m , re­ l i k t o w y m ś r o d o w i s k i e m wiejskim nie zapewnia sama przez się doskonałości, przeciwnie — często w i ą ż e się w malarstwie na szkle z p r y m i t y w n o ś c i ą wyrazu, w ó w ­ czas gdy ś w i a d o m e n a w i ą z a n i e do dawnych konwencji może p r z y n i e ś ć rezultat znacznie efektowniejszy i bar­ dziej zbliżony do tradycyjnego modelu np. p o d h a l a ń ­ skiego malarstwa. P r y m i t y w n y wyda się więc nam L u d ­ w i k Kubaszczyk (ur. 1905 r.) z K o n i a k o w a czy Józef Donajczan z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j (ur. w 1888 г.), podczas gdy najbardziej ludowe okażą się obie panie P ę k s o w e , Ewelina i Jolanta. Dawniej w y s t a r c z y ł o zobaczyć obraz, aby wiedzieć kto go m a l o w a ł — chłop czy inteligent miejski. Dziś samo patrzenie nie wystarcza. Trzeba wiedzieć, к i m jest autor. Toteż zdarzało się już, że j u r y zmieniało decyzję, d o w i a d u j ą c się w ostatniej c h w i l i , iż t y p o w a n y do nagrody r z e ź b i a r z czy malarz... jest amatorem, a nie oryginalnym chłopem. P a t r z ą c na same obrazy, nie zaw­ sze m o ż n a powiedzieć — to robił chłop, a to inteligent. Bo t e ż coraz częściej ten chłop jest już inteligentem, inteligent z a ś zna i rozumie . k u l t u r ę l u d o w ą , zwłaszcza wtedy, gdy sam się z niej wywodzi. Coraz częściej więc o klasyfikacji decyduje w p i e r w ­ szym rzędzie stylistyka dzieła. E w e l i n a Pęksowa 32 (ur. 1923 r.) dlatego mogła się w y d a ć na konkursie w Zakopanem a m a t o r k ą , p o n i e w a ż ó w c z e s n e jej obrazy były bezpośrednio inspirowane b i z a n t y j s k ą ikoną. M a l o ­ w a ł a w t y m okresie w ł a ś n i e takie obrazy dla siebie i dla Veritasu. W y k o n y w a ł a też na s p r z e d a ż stylizowane kapliczki z r y t e m w y p a l a n y m w drewnie lub nabijanym metalem. U m i a ł a p o s ł u g i w a ć się r ó w n i e dobrze d ł u t e m jak p ę d z l e m ; p o m a g a ł a przecież ojcu — snycerzowi i w y ­ t w ó r c y nart, S t a n i s ł a w o w i Zubkowi. K i m b y ł a ? G ó r a l k ą , pieczołowicie pielęgnującą dawne tradycje, d u m n ą z tego, że dziad b y ł znanym „ b u d a r z e m " , a jeszcze ktoś inny — m a l o w a ł niegdyś na szkle. A przy t y m : i n t e l i g e n t k ą , w y k s z t a ł c o n ą , czytającą l i t e r a t u r ę współczesną, o g l ą d a ­ jącą albumy, wystawy, zwiedzającą z m ę ż e m zabytki w dalekich krajach. Do dziś p o s ł u g u j e się r ó w n i e dobrze g w a r ą , jak i j ę z y k i e m literackim. Jej dom w y p e ł n i o n y jest obrazami, przedmiotami sztuki ludowej, k s i ą ż k a m i , m a l o w i d ł a m i — wszędzie, na stropach, ś c i a n a c h , me­ blach, szybach a nawet na rurze od piecyka. Nie jest to ż a d n a imitacja góralskiej c h a ł u p y , ale panuje w t y m domu atmosfera sztuki i p o d h a l a ń s k i e j tradycji. ; O t y m czy P ę k s o w a zostanie „ a m a t o r k ą " , czy „ l u ­ d o w ą " m i a ł a więc z a d e c y d o w a ć forma jej twórczości. Po konkursie o t r z y m a ł a od pani Sredniawy i n t e r e s u j ą c ą propozycję — zrobienia przeszło stu k o p i i starych obra­ zów. Była to znakomita lekcja techniki sposobu p r o w a ­ dzenia l i n i i , kolorystyki, kompozycji. P ę k s o w a weszła, jak m a ł o kto, w świat dawnych o b r a z ó w . O d t ą d mj.low a ł a kopie i w ł a s n e prace inspirowane t r a d y c y j n ą te­ m a t y k ą i stylistyką. A m a t o r k a u m a r ł a , n a r o d z i ł a się malarka ludowa. Niekwestionowana. Działaczka Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h , Z w i ą z k u Podhalan, o t r z y m a ł a n a j w y ż s z e w y ­ różnienia jako t w ó r c a ludowy — n a g r o d ę w o j e w ó d z k ą , a w 1976 r. n a g r o d ę im. Oskara K o l b e r g a . 28 Szybko p r z e s t a ł a k o p i o w a ć . Nudziło ją to. Wypo­ w i a d a ł a się więc we w ł a s n y c h kompozycjach, najbardziej bliskich muzealnym wzorom. Tworzy je do dzisiaj — obrazy o ciemnej tonacji, nasycone c i e p ł y m i b r ą z a m i i niebieskościami, c i e m n ą zielenią, p r z e ł a m y w a n e złotem. Ten w i e l k i cykl realizuje po dziś dzień, c y k l oparty na tradycji ś w i ą t k a r s k o - z b ó j n i c k i e j . D r u g i cykl, w k i l k a lat p ó ź n i e j zaczęty, Stanowią obrazy bliższe inspiracjom z a c z e r p n i ę t y m z r u m u ń s k i e g o malarstwa. Spotykamy t a m Sw. Eliasza, Wozy ogniste, Sądy Ostateczne. Obrazy te są od d w ó c h lat p r z e w a ż n i e dużego formatu, dochodzące do 60 X 80 c m ( i l . 25). Mają one bardziej d y n a m i c z n ą kompozycję, czasem b u d o w a n ą nawet na p r z e k ą t n e j . I s t o t n ą rolę stanowi w nich inter­ pretacja tematu, poszczególne elementy p o z o s t a j ą jednak bliskie ujęciu tradycyjnemu, podobnie jak dekoracyjna zasada kompozycji. Trzeci cykl, najbardziej ambitny, ale t e ż i najbar­ dziej dyskusyjny — to obrazy odchodzące od muzealnych wzorów, o i n n y m typie rozbudowanej dekoracji. Przewa­ żają w ś r ó d nich obrazy ś w i e c k i e — np. różne wersje Zalipia, pejzaży budowanych na zasadzie w e r t y k a l n e j (рэг. np. i l . 26). Z tematyki na poły religijnej szczególnie udana jest kompozycja Izydora — Oracza, zwarta, dobrze u p o r z ą d k o w a n a i w y w a ż o n a . Ten c y k l rozpoczęty w nie­ cały rok po podjęciu tradycyjnej t e m a t y k i i wciąż po­ dejmowany maluje P ę k s o w a i n n ą p a l e t ą barw. Dużo t u zieleni, niebieskości, jasnych b r ą z ó w . Tonacja ż y w a , jasna. Takie są też k w i a t y i p t a k i . Tematy te podejmuje P ę k s o w a r ó w n i e ż w c y k l u witraży, w y r a ź n i e j u ż traktowanych dekoracyjnie, u s ł u ­ gowo w stosunku do w n ę t r z a . A r t y s t k a maluje d u ż o , szybko, bez długich n a m y s ł ó w . �I I . 21. Michał Boczek, Rajcza (żywieckie), w o j . bielskie, Ucieczka do Egiptu, w y m . 24 X 39 cm, 1976 г. I I . 22. Maria K a m i ń s k a , Zakopane, Sw. Franciszek, w y m . 23 X 23 cm. 1960 r. �П. 23. Pracownia Eweliny P ę k s o w e j w Zakopanem. bez poprawiania obrazu, toteż bywa n i e r ó w n a , zwłaszcza w p o c z ą t k o w y c h ujęciach nowego tematu. Obecnie jest ona najbardziej z n a n ą t w ó r c z y n i ą obra­ zów na s z k l e . Do p a ź d z i e r n i k a 1977 r. m i a ł a 15 w y ­ staw indywidualnych w Polsce, A n g l i i i Szwecji. 29 1 ' _ -, K 0r E. P ę k s o w a : i l . 24. Ikona bizantyjska, w y m . 35 X X 24 cm, olej na desce, 1967 г. I I . 25, 26. Obrazy na szkle — Sw. Eljasz, w y m . 78 X 58 cm, 1976 r. i Moje Tatry, w y m . 58 X 48 cm, 1976 г. I I . 27. Jolanta P ę k s o ­ wa, K i r y k/Zakopanego, Przy warculi, w y m . 39 X X 30 cm, 1976 r. 34 W 1976 r. z a d e b i u t o w a ł a jej synowa — J o l a n t a P ę k s o w a (ur. 1952 г.), śliczna, m ł o d a , w r a ż l i w a dziew­ czyna urodzona w Sopocie. M i e s z k a j ą c w domu Eweliny, zbliżyła się do malarstwa, p o z n a ł a je, w c h ł o n ę ł a w sie­ bie tak, iż stało się jej d o ś w i a d c z e n i e m . Zaczęła zna­ komicie, nie m u s i a ł a przecież s z u k a ć w z o r ó w w k s i ą ż ­ kach i muzeach, m a l o w a ł a bowiem w klimacie bardzo bliskim „ t r a d y c y j n y m " obrazom swej teściowej ( i l . 27). Jest w swych pracach nie mniej g ó r a l s k a , i gdyby ktoś nie wiedział, nie p o z n a ł b y k t ó r a z p a ń jest r o d o w i t ą , a k t ó r a p r z y s z y w a n ą g ó r a l k ą . Obie d o s t a ł y najwyższe nagrody na konkursie „Rodzina w sztuce ludowej", zor­ ganizowanym w 1977 r. przez P a ń s t w o w e Muzeum Etno­ graficzne w Warszawie (Ewelina I , Jolanta I I n a g r o d ę ) . Obie p r z y j e c h a ł y na uroczystość rozdania n a g r ó d w g ó ­ ralskich strojach. Ewelina, zwłaszcza od kiedy jest „ l u ­ dowa", zawsze w y s t ę p u j e publicznie w stroju, Jolanta uczyniła to po raz pierwszy... Nie sądzę, aby to było potrzebne. Jolanta i bez kostiumu jest d o s k o n a ł ą m a ­ l a r k ą , skupioną, r o z w a ż n ą , o znakomitym poczuciu k o m ­ pozycji, łatwości r y s u n k u i b e z b ł ę d n e j kolorystyce. Znam wszystkie jej prace i zadziwia mnie ich w y r ó w n a n y . - �wysoki poziom. Ewelina g ó r u j e nad s y n o w ą rozpiętością tematyki, śmiałością p o m y s ł ó w , temperamentem i „siłą przebicia" — ale Jolanta na pewno jej nie u s t ę p u j e wrażliwością m a l a r s k ą . Czy jest ludowa? W e d ł u g d a w n y c h k r y t e r i ó w — nie, skoro jednak uznamy za n a j w a ż n i e j s z y znak ludo­ wości f o r m ę — jest nią na pewno. S p ó j r z m y na jeszcze jeden p r z y k ł a d , na twórczość A d a m a S ł o w i ń s k i e g o {ur. 1931 г.). Gdy zaczął rzeźbić, zaskoczył widzów, nawet e t n o g r a f ó w , p o k a z u j ą c prace bardzo bliskie dawnym figurom l u d o w o - k o ś c i e l n y m . Nie znając autora, m o ż n a b y ł o sądzić, że są to autentyczne ludowe ś w i ą t k i . A l e autor nie p r z y p o m i n a ł w niczym dawnego w i e ś n i a k a , a w y g l ą d a ł miejsko i pra­ cował w jednej z k r a k o w s k i c h bibliotek. Miał w ó w c z a s 35 lat, mieszkanie u r z ą d z o n e ze smakiem, antyki, s t a r ą p o r c e l a n ę i ś w i e t n i e p a s u j ą c e do tego w n ę t r z a — rzeźby i kapliczki w ł a s n e j roboty. Czy „ l u d o w o ś ć " tych r z e ź b b y ł a t y l k o udawana? 3 0 Nie. S ł o w i ń s k i w p o c z ą t k o w y m okresie rzeźbienia, gdy chciał coś w y k o n a ć , nie u m i a ł wyjść z o b r ę b u ludo­ wych inspiracji. P r ó b o w a ł , ale m u to nie wychodziło. Bliska m u była tylko forma ś w i ą t k a . Gdy po n i e d ł u g i m czasie zaczął m a l o w a ć na szkle, znowu okazało się to samo. Obrazy b y ł y w swej istocie bliskie muzealnym wzorom, choć już we wczesnych pracach m o ż n a b y ł o z a u w a ż y ć typowe tylko dla S ł o w i ń s k i e g o cechy — d e l i ­ katny, j a k b y nieco w i b r u j ą c y kontur, liryczny n a s t r ó j kompozycji, s u b t e l n ą i b o g a t ą k o l o r y s t y k ę . Nie b y ł y to pastisze, nie b y ł a to inspiracja, do j a ­ kiej p r z y w y k l i ś m y , w k t ó r e j widać z a r ó w n o źródło pod­ niety, jak i e s t e t y k ę , k t ó r e j h o ł d u j e t w ó r c a . Wczesne obrazy S ł o w i ń s k i e g o w y d a j ą się ludowe, podobnie jak jego rzeźby, choć nie p r z y p o m i n a j ą żadnej znanej grupy. Dawniej, gdy inteligent sięgał do ludowego źródła inspiracji, czynił to, by je zbliżyć do konwencji a r t y ­ stycznej danego okresu, by je „uszlachetnić". Ale S ł o ­ w i ń s k i niczego nie uszlachetnia, nie poprawia. Zwyczaj­ nie jest sobą, w ł a ś n i e w ramach ludowej f o r m u ł y sztuki. U t o ż s a m i a się z nią — bez ż a d n e j egzaltacji czy k o m ­ pleksu. Od niej w y c h o d z ą c , rozwija swój w ł a s n y ś w i a t malarski, podejmuje stopniowo zadania coraz bardziej odległe od dawnych góralskich tradycji. Sięga do wzo­ r ó w rokokowych, a w arabesce k r e s k i czy s k r ę c i e postaci w y c z u ć m o ż n a nawet ślady z a i n t e r e s o w a ń manieryzmem. W okresie ostatnich 2—3 lat z a i n t e r e s o w a ł a go m i n i a ­ tura perska, indyjska, tematy Wschodu. P r z e k ł a d a je na język kompozycji o b r a z ó w na szkle. A b y zrozumieć fenomen Słowińskiego, trzeba sięgnąć do lat jego młodości, do k l i m a t u w k t ó r y m u k s z t a ł t o w a ł a się jego artystyczna osobowość. Urodził się i w y c h o w a ł na Podhalu, w rodzinie bardzo licznej, utalentowanej, w k t ó r e j s z t u k ą z a j m o w a ł się po trosze k a ż d y z 18 braci i sióstr. M a t k a p r o w a d z i ł a s ł y n n ą k a r c z m ę w K i r a c h , dzieciństwo u p ł y n ę ł o więc S ł o w i ń s k i e m u w atmosferze nasyconej g ó r a l s k ą i c y g a ń s k ą m u z y k ą , w b a r w n e j i nie­ powtarzalnej scenerii Podhala. Do szkół chodził w Zako­ panem, a gdy m i a ł 20 lat, w y j e c h a ł do K r a k o w a , gdzie u k o ń c z y ł p o l o n i s t y k ę , po czym p o d j ą ł p r a c ę w b i b l i o ­ tece. Nie z e r w a ł jednak więzi ani z domem, ani z k u l ­ t u r ą , w k t ó r e j -się w y c h o w a ł . Często, gdy tylko mógł — jeździł ido m a t k i : na P o d ­ halu czuł się najlepiej. Miasto, ze s w ą a g r e s y w n o ś c i ą , zgiełkiem, pospiesz­ nym r y t m e m życia s p r a w i ł o , że zaczął s z u k a ć w n i m azylu, domu, w k t ó r y m by się czuł spokojny, pracy — k t ó r a by m u d a ł a w e w n ę t r z n ą satysfakcję. Zaczął rzeź­ bić, potem m a l o w a ć . 35 �Malarstwa na Szkle K a r p a t Polskich. W m y ś l założeń regulaminowych, sygnowanych przez Departament Pla­ styki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, celem konkursu m i a ł być (§ 1/1): „ P r z e g l ą d współczesnego malarstwa na szkle t w ó r c ó w ludowych z a m i e s z k u j ą c y c h regiony górskie województw..." W § 2/1 w y r a ź n i e określono, iż: „W K o n ­ kursie może b r a ć udział k a ż d y t w ó r c a ludowy, zamiesz­ k a ł y na terenie objętym konkursem". Tymczasem okazało się, że nie jest ł a t w o stwierdzić, k t o jest t w ó r c ą ludowym. Muzeum przyjęło w y k ł a d n i ę bardzo szeroką, tak szeroką, że praktycznie e l i m i n u j ą c ą jedynie osoby m a j ą c e studia plastyczne. Zaakceptowano nawet udział etnografa pra­ cującego w Muzeum (!). R ó w n i e ż j u r y rozdzieliło nagrody nie licząc się z t y m , komu je w r ę c z a . Podzieliło ono u c z e s t n i k ó w na d w i e grupy, k i e r u j ą c się ich s t o s u n k i e m d o tradycji. Do grupy pierwszej zaliczono twórczość n a w i ą z u j ą c ą do tradycyjnego malarstwa na szkle, do drugiej — prace, w k t ó r y c h n a w i ą z a n i a takie nie w y s t ę p u j ą . P o m i n i ę t o przy t y m pochodzenie a u t o r ó w , ich k u l t u r o w ą otoczkę, a nawet p o w ó d i charakter n a w i ą z a n i a do miejscowych tradycji. W jednej grupie znaleźli się w ten sposób za­ r ó w n o Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Ewelina P ę k s o w a , j a k i ma­ lujący ł a d n e pastisze etnograf Muzeum — Piotr Pio­ t r o w s k i . Wszyscy o n i otrzymali pierwsze nagrody. И. 28. Maria B i e r n a c i k - Ć w i k ł o , Zakopane, Sw. Archanioł, w y m . 36 X 29 cm, 1976 r. Michał N i e p r z e c i ę t n a w r a ż l i w o ś ć , a nawet pewna bezrad­ ność, n i e u m i e j ę t n o ś ć agresywnego przebijania się przez życie s p r a w i ł y , że twórczość stała się dla S ł o w i ń s k i e g o swoistą ucieczką, powrotem w ś w i a t młodzieńczych d o z n a ń , w k l i m a t domu nasyconego g ó r a l s k ą sztuką. Był j a k emigrant, k t ó r y i m silniej odczuwa s w ą samot­ ność w n o w y m ś r o d o w i s k u , t y m bardziej utwierdza w sobie ś w i a d o m o ś ć z w i ą z k u z r o d z i m ą k u l t u r ą . Na twórczości S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł y więc trzy pod­ stawowe c z y n n i k i : p o d g l e b i e — ż y w a więź z l u ­ dową kulturą; c e c h y o s o b o w o ś c i — wrażliwość, brak przebojowości, a nawet t r u d n o ś c i adaptacji w no­ w y m ś r o d o w i s k u ; c h a r a k t e r u z d o l n i e ń — a więc przede wszystkim w y b i t n y talent kolorystyczny, talent u j a w n i a j ą c y się nie w bujnej fantazji, lecz w subtelnym przetworzeniu m o t y w ó w już istniejących. 31 Jeszcze o jednym trzeba w s p o m n i e ć , gdy się m ó w i o rozwoju osobowości t w ó r c z e j malarza — o fascynacji a r t y s t ą i c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m z w i ą z a n y jest od lat najgłębszą p r z y j a ź n i ą . Jest n i m znakomity scenograf Andrzej Majewski. K o n t a k t t y c h d w ó c h ludzi nie mógł pozostać bez w p ł y w u na ich twórczość. U S ł o w i ń s k i e g o z a w a ż y ł zapewne na nieco manierystyczno-rokokowej galanterii o b r a z ó w , zwłaszcza późniejszych. Decyzja j u r y n a r u s z a ł a regulaminowe wytyczne, cho­ ciaż m i a ł a swe merytoryczne uzasadnienie. Zamiast usta­ lać, kto jest ,,ludowy", a kto n i m nie jest, poprzestano jedynie na ocenie stylistyki prac. K r y t y k u j ę więc nie sens decyzji, ale jej niedopusz­ czalność z formalnego p u n k t u widzenia. Spowodowano bowiem s y t u a c j ę p r e m i u j ą c ą osoby, k t ó r e wiedząc, iż nie są „ l u d o w e " , z a r y z y k o w a ł y udział (czasem w r ę c z z a c h ę ­ cone przez o r g a n i z a t o r ó w ) , natomiast pozbawiono szans nagrody i zobaczenia swych prac na wystawie a m a t o r ó w t r a k t u j ą c y c h regulamin na serio. P o m i j a j ą c ten fakt, trzeba konkurs ocenić wysoko. Nie n a r z u c a j ą c t e m a t y k i , pozwolił on m a l u j ą c y m na w y p o w i e d ź stosunkowo szczerą, w k a ż d y m razie ś w i a d ­ czącą o t y m , co u w a ż a l i za wskazane zgłosić na konkurs. Objął on większość osób m a l u j ą c y c h obecnie na szkle, zgłosiło się bowiem 65 osób d o r o s ł y c h i 32 w w i e k u do lat 17. N a d e s ł a l i oni 416 o b r a z ó w . M o ż n a więc t r a k t o ­ w a ć i m p r e z ę r a b c z a ń s k ą za m i a r o d a j n ą dla oceny obec­ nego stanu zjawiska, m i m o iż w r ó ż n y c h rejestrach po­ wojennych (muzeów, M K i S , I n s t y t u t u Sztuki) p o j a w i ł o się w sumie ok. 320 nazwisk. Wielu ludzi m a l o w a ł o jednak bardzo k r ó t k o , t y l k o na kursach, względnie w y ­ s t a w i a ł o tylko jeden raz. 3 2 Oczywiście i w Rabce p o j a w i ł y się nazwiska osób, k t ó r e tylko z racji konkursu s p r ó b o w a ł y techniki ma­ lowania na szkle, normalnie w y p o w i a d a j ą c się w i n n y m materiale {np. Albina Żołnierska). Czy S ł o w i ń s k i jest „ l u d o w y " ? Podobnie jak i n n i ma­ larze na szkle — w pewnych elementach i n i e k t ó r y c h obrazach t a k , w innych n i e . Trudno więc o jedno­ znaczną klasyfikację. Nie sądzę zresztą, aby d ą ż e n i e do takiej jednoznaczności było potrzebne i w a ż n e . S ł o w i ń s k i jest po prostu a r t y s t ą , d r a ż l i w y m , ciekawym, choć dzia­ ł a j ą c y m w w ą s k i e j p r z e d z i a ł c e swych z a i n t e r e s o w a ń i możliwości wyrazowych, a r t y s t ą z w i ą z a n y m emocjonalnie z ludową tradycją. Prace pokazano w s z y s t k i e . W t r o c h ę mrocznym w n ę t r z u starego kościółka, zamienionego na muzeum. Nie u s u n i ę t o niczego, nawet kiczów. O b n i ż y ł o to poziom artystyczny wystawy, p o d w a ż a j ą c zapewne jej rolę w k s z t a ł t o w a n i u postaw estetycznych odbiorcy, ale zarazem uczyniło z tej wystawy bardzo i n t e r e s u j ą c y p r z e g l ą d rzeczywistego stanu malarstwa na szkle i r ó ż n y c h ten­ dencji estetycznych. Dało to s z a n s ę zorientowania się w c a ł y m dorobku konkursu. P r z y j m u j ą c więc t ę w y s t a ­ w ę jako p u n k t wyjścia, u z u p e ł n i o n y i n n y m i wiadomo­ ściami, zgromadzonymi w Pracowni Sztuki Nieprofesjo­ nalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N — s p r ó b u j m y d o k o n a ć klasyfikacji t y p ó w współczesnej twórczości na szkle. O t r u d n o ś c i p o d z i a ł u na t w ó r c ó w ludowych i ama­ t o r ó w świadczy też p r z y k ł a d I K o n k u r s u Współczesnego Klasyfikacja taka zależna jest oczywiście od przy­ jętej zasady podziału, od tego, j a k i e przyjmiemy k r y t e - 36 �П. 29. Anna Janowiak, J a b ł o n k a , Matka Boska w y m . 30 X 34 cm, 1977 r. r i a : osobę wykonawcy, stosunek do t r a d y c j i , k r ą g k u l t u ­ rowy, m o t y w twórczości czy cechy stylistyczne. Najbardziej u ż y t e c z n y w t y m t e k ś c i e wydaje się po­ dział, b i o r ą c y za p u n k t wyjścia s t o s u n e k d o tra­ d y c j i , z a r ó w n o ludowej, jak i sztuki „ k w a l i f i k o w a n e j " . W ramach tego p o d z i a ł u postaramy się (tam, gdzie to możliwe) omówić prace tzw. t w ó r c ó w l u d o w y c h , ama­ torów i profesjonalistów. 33 I. T W Ó R C Z O Ś Ć N A W I Ą Z U J Ą C A DO T R A ­ DYCYJNYCH LUDOWYCH FORM I ZA­ SAD KOMPOZYCJI a — kopie i m.in. wspomniany wem, a t a k ż e pod znajduje się K a r o l mieszka w USA). p a s t i s z e . G r u p ę tę reprezentuje już K a r o l Oskwarek. Pod jego w p ł y ­ w p ł y w e m malarstwa grupy orawskiej K u l a w i a k z Zubrzycy Dolnej (obecnie Obrazki bardzo bliskie wzorom pokuckim maluje w K r a k o w i e Jan K r c h a , syn znanego malarza — Emila. Niestety jego pastisze są dość ubogie i surowe w kolo­ rze, co obniża ich w a r t o ś ć . Kopie zabytkowych o b r a z ó w w y k o n y w a ł o i w y k o ­ nuje wielu malarzy z a r ó w n o ludowych, jak i s t u d e n t ó w uczelni plastycznych. Po wojnie pierwsza w y k o n y w a ł a kopie muzealne Helena R o j - K o z ł o w s k a . M a l o w a ł a je też Helena Roj-Ciaptakowa, a w późniejszych latach Ewe­ lina P ę k s o w a . Obecnie k o p i u j ą dawne obrazy m.in. Zofia R o j - G ą s i e n i c a , Janina C z e c h - K a p ł a n o w a oraz S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa. Kopie w y k o n u j e też wielu d o s t a w c ó w o b r a z ó w do RBS Cepelia. z Dzieciątkiem, Spośród p l a s t y k ó w zawodowych — m a l o w a ł a w Za­ kopanem kopie Wanda G e n t i l - T i p p e n h a u e r zarówno dla w ł a s n e j satysfakcji (miała kilkanaście w swoim po­ koju) jak i dla znajomych oraz na sprzedaż. Dla w ł a s n e j przyjemności maluje obrazy-pastisze zbieracz sztuki l u ­ dowej, doc. Zbigniew Kowalewski z ASP w K r a k o w i e . Ok. 1972 r. p o j a w i ł y się na bazarze w Warszawie niewielkiego formatu d o s ł o w n e kopie dawnych o b r a z k ó w dolnośląskich. Prawdopodobnie malowano je w celach zarobkowych przy k t ó r y m ś z k l a s z t o r ó w , na podstawie dawnych wzorów. Jeden z nich przez o m y ł k ę sprzedane wraz z r e p l i k ą . K u p i ł je znany zbieracz L u d w i g Zimmerer. 34 35 b — kontynuacja zasadniczych cech i form malarstwa tradycyjnego. W najczy­ stszej postaci w y s t ę p u j e na Podhalu. P r z y k ł a d e m — znaczna część twórczości Zofii R o j - G ą s i e n i c y , S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, a zwłaszcza Eweliny i Jolanty P ę k s o w y c h . Poza J o l a n t ą — wszyscy i n n i p o d e j m u j ą r ó w n i e ż p r ó b y bardziej samodzielnych kompozycji, nieraz odbiegających znacznie od tradycyjnych s c h e m a t ó w k o m ­ pozycyjnych i kolorystycznych. Do tradycyjnych w z o r ó w n a w i ą z u j ą też w wielu pracach: M a ł g o r z a t a T a r n o w s k a - W i e c h e ć (ur. 1953 r.) z Nowego Targu; B r o n i s ł a w Bednarz (ur. 1927 r.) ze Skrzypnego; Jan Rapciak (ur. 1922 r.) z P o r ę b y W i e l ­ kiej, Maria B i e r n a c i k - C w i k ł o , Marta Gombos. Spośród i n t e l i g e n t ó w — do grupy tej zaliczyć m o ż n a wczesną twórczość Adama S ł o w i ń s k i e g o . Wśród malarzy zawodowych najbliższy formom tradycyjnym był Stani­ sław Kuba Kostynowicz, plastyk warszawski, m a l u j ą c y w ciemnych tonacjach barwnych. 37 �O wiele więcej prac zaliczyć grupy, k t ó r ą stanowi: można do następnej с — twórczość rozszerzająca krąg tema­ t y c z n y , p r z e ł a m u j ą c ą np. s t a t y k ę układu, typ dawnej kolorystyki — przy zachowa­ niu jednak częściowego związku z tra­ dycją. Do tej grupy zaliczam przede wszystkim p o k a ź n ą część twórczości H . R o j - K o z ł o w s k i e j , w k t ó r e j podejmuje ona t e m a t y k ę o b r z ę d o w ą , a zwłaszcza h i s t o r y c z n ą , całego J. Jachimiaka, cykle ś w i e c k i e Eweliny P ę k s o w e j , np. takie obrazy, jak Zalipie (1973) — i l . 26 czy Moje Tatry, а t a k ż e wszystkie dzieła W ł a d y s ł a w a Walczaka, Zdzisła­ wa Walczaka, Janiny Jarosz. P u n k t e m wyjścia jest dla nich wzór tradycyjny, ale interpretowny swobodnie. Szczególnie w a r t o ś c i o w e w y d a j ą się w tej grupie prace Jachimiaka, P ę k s o w e j oraz W ł a d y s ł a w a Walczaka, g ó r a l a z Zakopanego, k t ó r y samodzielnie w y p r a c o w a ł sobie w ł a s n ą f o r m u ł ę malarstwa. W a l c z a k (ur. 1934), jest j e d n y m z ciekawszych t w ó r c ó w . N i e szafuje roz­ rzutnie p o m y s ł a m i , obrazy o b m y ś l a d o k ł a d n i e i długo, kolor stosuje oszczędne i z d u ż y m wyczuciem, np. czer­ nie '— złoto i fiolet lub tonacja: b r ą z y , czernie, złoto. Obrazy jego są dobrze w y w a ż o n e w kompozycji, syn­ tetyczne, zwarte, p r z e m y ś l a n e w szczególe. Tematy długo I I . 30. W i t o l d Mizerski, Piaski, w o j . lubelskie, Upadek pod krzyżem, w y m . 38 X 25 cm, 1972 r. I I . 31. Piotr Piotrowski, Rabka, Zmartwychwstanie, w y m . 37 X 46 cm, 1976 r. 31 �cyzeluje, potem z gotowego p o d k ł a d u rysunkowego w y ­ konuje k i l k a —• k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , różniących się już tylko k o l o r y s t y k ą . 36 Walczak był r o l n i k i e m , potem p r a c o w a ł jako pa­ lacz, maluje oczywiście dla zarobku, ale z dużą a m b i c j ą i z a a n g a ż o w a n i e m . Zaczął m a l o w a ć w 1962 г., by popra­ wić swą s y t u a c j ę m a t e r i a l n ą , ale przez niemal pięć lat nikomu nie p o k a z y w a ł o b r a z ó w , powoli w p r a w i a ł się. Dopiero, gdy doszedł do wniosku, że „ u m i e " , zaczął swe prace w y s t a w i a ć i s p r z e d a w a ć . Wciąż zresztą p r z e ż y w a okresy niepokoju, niezadowolenia. Szuka w ó w c z a s no­ wych r o z w i ą z a ń . W 1976 r. o t r z y m a ł n a g r o d ę i m . Oskara Kolberga. W 1977 r. — p o k a z a ł na wystawie w Zako­ panem nowy, bardzo ł a d n y c y k l obrazów. Poza Walczakiem, k t ó r y nie ma n a ś l a d o w c ó w , R o j - K o z ł o w s k a , Jachimiak a ostatnio i Ewelina P ę k s o w a oddziałali w sposób w y r a ź n y na twórczość innych mala­ rzy. Stali się dla nich wzorem. Tak więc w p ł y w y obra­ zów R o j - K o z ł o w s k i e j odnajdujemy u jej siostrzenicy — Ciaptakowej, u Zofii G ą s i e n i c a - S z e l i g o w e j , w pracach W ł a d y s ł a w a Koszarka (ur. 1929 г.), w n i e k t ó r y c h obra­ zach Zofii R o j - G ą s i e n i c y , Jana Jaroszka, Janiny Czech- K a p ł a n o w e j . Jachimiak i n s p i r o w a ł Z d z i s ł a w a Walczaka, Jana Jarosza i Adama Doleżuchowicza, a w p e w n y m okresie (1963) nawet art. m a l a r k ę W a n d ę Gentil-Tippenh a u e r o w ą . W p ł y w y Eweliny P ę k s o w e j na J o l a n t ę tak są widoczne, że na pierwszy rzut oka trudno odróżnić n i e k t ó r e ich obrazki. I n t e r e s u j ą c ą p o s t a c i ą jest Z d z i s ł a w Walczak (ur. 1926 r. w Jarszowej) . C e n i ę go jako człowieka n i e z w y k ł e j solidności, ambitnego i zafascynowanego g ó ­ r a l s k ą przeszłością. Gdy zaczęto niszczyć stare szałasy na halach, potajemnie w k r a d a ł się na teren P a r k u Narodowego, aby je fotografować i d o k u m e n t o w a ć . M a ­ lować na szkle n a u c z y ł się na kursach prowadzonych w Z w i ą z k u Podhalan przez Jachimiaka. Przedtem w y ­ k o n y w a ł na papierze kopie... Rubensa. Z a i n t e r e s o w a ł a go jednak rodzima tradycja. F a n t a z j ę ma b o g a t ą , tematy traktuje często z humorem, satyrycznie. K ł ę b i ą się na jego obrazach postacie górali, chłopy o b ł a p i a j ą baby, zbójcy srożą się, a w scenach z Raju — w ł ą c z a j ą się w ogólny ruch t a k ż e z w i e r z ę t a , niczym w „ D ż u n g l a c h " Ociepki. 37 Walczak ma d w a — biegunowo r ó ż n e — wzory. T r a ­ dycyjny i współczesny — ilustratorsko-fotograficzny. Czym bliższy jest tradycji, t y m bardziej prace jego są zdyscyplinowane. A l e i tam, gdzie p r z e w a ż a j ą jego skłonności narracyjne, wiodą one nieraz autora na ma­ nowce złego ilustratorstwa, maluje wtedy obrazy, w k t ó ­ rych pomijając wszystko inne — gubi się specyfika ma­ lowania na szkle (konkurs w N . Sączu, 1976 г.). Bardzo i n t e r e s u j ą c e są też w tej grupie obrazy Bronisława B e d n a r z a (ur. 1927) utrzymywane w konwencji dekoracyjnej, rozbudowane kompozycyjnie i operujące liściastym ornamentem, o d b i e g a j ą c y m w swym charakterze od tradycyjnych o b r a z ó w ( i l . 18). S p o ś r ó d a m a t o r ó w w y r ó ż n i a j ą się w tej grupie K r y ­ styna Czaykowska i Janina S i e r o s ł a w s k a z Rabki, zwłaszcza w pracach w y k o n y w a n y c h na sprzedaż dla Cepelii. Czaykowska (ur. 1929 r.) najciekawsza jest j e d ­ nak w pracach odbiegających od tradycyjnych wzorów. Operuje m i ę k k ą , czasem r o z p ł y w a j ą c ą się p l a m ą b a r w n ą i w swych obrazach pokazuje n i e p r z e c i ę t n ą w r a ż l i w o ś ć m a l a r s k ą . Nie stosuje na ogół k o n t u r u . W tej grupie w y m i e n i ć r ó w n i e ż m o ż n a amatora Piotra C h r a c ę . Stosuje on często złote tła, co w y r ó ż n i a jego obrazy. Do tej grupy zaliczyłbym też obrazy Adama S ł o w i ń s k i e g o z dojrzałego okresu jego twórczości, od­ chodzące od tradycyjnych w z o r ó w , oraz prace K r y s t y n y Zabierzewskiej, zwłaszcza te, w k t ó r y c h wprowadza efekty „ n e o n o w e " , ś w i e c ą c y się kontur ( K r a k ó w 1977, wystawa w czasie T a r g ó w Sztuki Ludowej, K r a m y Do­ minikańskie). W ś r ó d zawodowych p l a s t y k ó w należy tu w y m i e n i ć przede wszystkim Andrzeja G a ł k a z Zakopanego, k t ó r y s t w o r z y ł w ł a s n y styl o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h sceny folklorystyczne, a przede wszystkim zbójnickie. Dekora­ cyjne, p i ę k n e w kolorze, dobrze zakomponowane przez k i l k a n a ś c i e lat zdobiły sklepy Cepelii. W stylu o b r a z k ó w G a ł k a maluje obecnie art. plastyk P a w e ł Karasek. d — twórczość inspirowana tylko pewny­ mi cechami sztuki ludowej, np. typem rozwiązań dekoracyjnych, motywami haf­ tu, d r z e w o r y t u . J a n i n a S i e r o s ł a w s k a (ur. 1921 г.), zachęcona do malowania przez o r g a n i z a t o r ó w konkursu w Rabce, inspiruje się nie t y l k o Podhalem. W Rabce p o k a z a ł a np. Ucieczkę do Egiptu, obraz, w k t ó r y m pejzaż s k ł a d a się z czerwonych, żółtych i zielonych ł a n ó w na p o d o b i e ń ­ stwo łowickiego pasiaka. Była to p r ó b a bardzo ciekawa. W ogóle S i e r o s ł a w s k a w y r a ź n i e różni się od innych g a m ą k o l o r y s t y c z n ą . Może j a k i m ś w y t ł u m a c z e n i e m tego jest to, iż urodziła się ona we L w o w i e . Do w a r t o ś c i dekoracyjnych sztuki ludowej n a w i ą ­ zują m a l a r k i z Paszyna. W Koszalinie dekoracyjne obraz­ k i o tematyce sakralnej i historycznej maluje Szarlota Makucka. Drzeworyt ludowy, k o ł t r y n a , haft kaszubski — sta­ n o w i ą r ó w n i e ż źródło inspiracji obrazów. Drzeworyt i n ­ spiruje np. Tomasza Bigosa z K r o ś c i e n k a . R ó w n i e ż u k ł a d dekoracyjny i ekspresja o b r a z ó w Andrzeja K r ó l a oraz n i e k t ó r e elementy ornamentalne w pracach Wandy Rzegocińskiej k a ż ą myśleć o l u d o w y m ich źródle. Bardzo ł a d n e i w y r a ź n i e wzorowane na ludowej sztuce są obrazy na szkle Danuty Piotrowskiej ze Szczecina, inteligentki w y k o n u j ą c e j t a k ż e zbliżone w kompozycji obrazy haftowane. Spośród a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e Leokadia P ł o n k o w a , k t ó r a znakomicie rozumie o d r ę b n o ś ć techniki malowania na szkle, a kolor dopro­ wadziła do zadziwiającej perfekcji. Jej ś w i ą t k i w swym wyrazie bliskie s ą l u d o w y m legendom. P ł o n k o w a maluje niewiele, zawsze u t r z y m u j ą c się w ramach swego stylu. Nigdy jednak nie stylizuje „na ludowo". Czyni to m.in. Jadwiga Marschalko-Kosalowa z N o ­ wego Sącza, najbardziej wyrazista reprezentantka na­ s t ę p n e j grupy, k t ó r ą s t a n o w i ą : e — s t y l i z a c j e s z t u k i l u d o w e j . Ze stylizacji „na ludowo" w y m i e n i ć jeszcze c h c i a ł b y m prace art. plastyka, g ó r a l a z pochodzenia — W ł a d y s ł a w a Trzebuni. c.d.n. PRZYPISY 1 O d a w n y m malarstwie pisali m.in. Józef Gra­ bowski, Ludowe malarstwo na szkle, W r o c ł a w 1968; Jo­ sef Vydra, Die Hinterglassmalerei, Praha 1957; Hanna P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, Warszawa 1961. Kupuje się niekiedy obraz swego patrona. Pół serio, pół ż a r t e m , jak emblematy ze swoim znakiem zodiaku. 2 39 �П. 32. A d a m Słowiński, K r a k ó w , Panna 3 młoda, w y m . 38,5 X 28,5 cm, 1976 г. I I . 33. Obraz orawski, Sw. w y m . 34,4 X 25,2 cm, ok. 1920 r. Pojęcie „ l u d " nie jest dziś akceptowane jako w y ­ r ó ż n i k o k r e ś l o n y c h ś r o d o w i s k . Nie m ó w i się „ n a w o z y dla ludu", t y l k o „dla w s i " i t d . Pojęcie „ l u d " zbliża się w odczuciu powszechnym do pojęcia „ n a r ó d " , często u ż y w a n e wymiennie. W y s t ę p u j e też w k o n t e k ś c i e histo­ r y c z n y m lub etnograficznym, obecnie — w odniesieniu do tradycyjnej sztuki chłopskiej lub jej współczesnej „ c e p e l i o w s k i e j " wersji. Por. Konstanty Kietlicz-Rayski, Sztuka góralska na Podhalu, L u b l i n 1928. s Michał Walicki, Obrazy ludowe z Podhala, „Wiek", R. X X , 1928, nr 19. Polskie życie artystyczne w latach 1915—1939, pra­ ca zbiorowa pod red. Aleksandra Wojciechowskiego, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1974, s. 34. Różnice stosunku f o r m i s t ó w i Kietlicz-Rayskiego do o b r a z ó w na szkle polegały na odmiennej ocenie w a r ­ tości tych o b r a z ó w . Dla Skoczylasa lub Czyżewskiego były to w swoim rodzaju d o j r z a ł e dzieła sztuki, podczas gdy Kietlicz-Rayski widział w nich „niefrasobliwość, u j a w n i a j ą c ą się w naiwnych ujęciach p o m y s ł u i rysunku, a pochodzącą z n i e u m i e j ę t n o ś c i w ł a d a n i a f o r m ą u osob­ n i k ó w bądź co b ą d ź obdarzonych talentem i ognistym temperamentem". F o r m i ś c i rozumieli z a s a d ę budowy formy tych obrazów, ich deformacje, e k s p r e s j ę — Rayski p r z y j m o w a ł t y l k o w a r s t w ę najbardziej widoczną, i l u ­ stracyjną. Informacja ta, jak r ó w n i e ż n a s t ę p n e , została m i z w i e l k ą życzliwością udzielona przez p. mgr H e l e n ę S r e d n i a w ę , za co s k ł a d a m jej na t y m miejscu serdeczne podziękowanie. Informacja z listu otrzymanego od p. H . Srednia­ w y , oparta na relacji rodziny K . Steckiego w Zako­ panem. O Michale S t a ń k o i n f o r m o w a ł mnie B r o n i s ł a w Cukier, prezes Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowych, ba­ dacz historii r o d ó w z a k o p i a ń s k i c h , kowal-metaloplastyk. P o k a z a ł m i r ó w n i e ż dwa obrazy na szkle S t a ń k i , malo­ wane w 1926 r. 4 6 7 8 9 1 0 40 Rozalia, O S t a ń c e pisała W. Tippenhauer w „ D z i e n n i k u Pol­ skim", 1961 г., nr 163. 1 1 Informacja w liście p. H . Sredniawy. W latach m i ę d z y w o j e n n y c h Szostak m a l o w a ł dużo, p r z e w a ż n i e były to sceny folklorystyczne, ale utrzymane w konwencji bliskiej sztuce profesjonalnej. 12 Informacja w liście p. S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej, k t ó r e j w t y m miejscu p r a g n ę serdecznie podzię­ k o w a ć za życzliwość i trud, j a k i sobie zadała, aby udzie­ lić odpowiedzi na moje pytania. List ten wnosi tyle i n t e r e s u j ą c y c h u s t a l e ń , że redakcja z d e c y d o w a ł a się opu­ b l i k o w a ć go w obecnym numerze „Polskiej Sztuki L u ­ dowej". " Jw. O metodzie Buszka patrz: S t a n i s ł a w Ignacy W i t ­ kiewicz, Teoria Antoniego Buszka i pewne wątpliwości co do niej w kwestii odrodzenia sztuki czystej [w:] Nowe formy malarstwa i inne pisma estetyczne, Warszawa 1959 r. Edyta Starek, Twórczość Heleny Roj-Kozlowskiej, „Pol. Szt. lud.", R. V I , 1952, nr 1. Informacji udzieliła m i uprzejmie w listopadzie 1976 r. p. Zofia R o j - G ą s i e n i c a . Zycie i twórczość Heleny R o j - K o z ł o w s k i e j oma­ wia m.in. E. Starek, Twórczość... O p i s u j ę fazy twórczości zgodnie z ustaleniem E. Starek w cyt. w y ż e j artykule. Uproszczone p r ó b y klasowego spojrzenia na a r t y ­ styczną k u l t u r ę l u d o w ą , jakie m i a ł y miejsce w t y m okre­ sie, s p r o w a d z a ł y się do tego, że postulowano istnienie z a r ó w n o dawnych, j a k i w s p ó ł c z e s n y c h dzieł sztuki chłop­ skiej, u k a z u j ą c y c h z całą ostrością ucisk wsi, w a l k ę k l a s o w ą . Tymczasem w plastyce chłopskiej tematy te w zasadzie nigdzie nie w y s t ę p o w a ł y bezpośrednio. Znamy jedynie p a r ę k a f l i mazurskich i jedno m a l o w i d ł o na drzwiach z X V I I / X V I I I (?) w., p r z e d s t a w i a j ą c e kon­ f l i k t m i ę d z y c h ł o p e m a panem. Nie dostrzegano, że w ł a ś 14 15 16 1 7 18 19 �nie z e p c h n i ę t a w ó w c z a s w cień rzeźba ludowa o tema­ tyce sakralnej więcej mogła p o ś r e d n i o powiedzieć o c h ł o p s k i m losie, niż wszelkie tworzone w pięćdziesią­ tych latach ś w i a d e c t w a ex-post, łącznie z obrazkami Roj-Kozłowskiej. Roman Reinfuss, Kursy malowania obrazów na szkle, „Pol. Szt. lud.", R. V, 1951, nr 1, s. 61. В. В., Współczesne obrazy na szkle z Jabłonki na Orawie, „Pol. Szt. lud.", R. I I , 1948, nr 2; Norbert L i p p ó czy, Oskwarek znowu maluje, „Pol. Szt. lud.", R. X I V , 1960, nr 2. H . Sredniawa zwróciła m i u w a g ę , na to, iż koloryt o b r a z ó w powojennych Oskwarka w y n i k a ł nie z jego u p o d o b a ń , ale z braku odpowiednich farb, t r u d ­ nych do nabycia w latach powojennych. Helena Sredniawa, Helena Roj-Ciaptakowa — malarka na szkle. 1924—1968, „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1970, nr 2. Wanda Gentil-Tippenhauer, Wystawa obrazów na szkle Jana Jachimiaka, „Pol. Szt. lud.", R. X I I I , 1959, nr 1/2; Józef Grabowski, Artysta dwojga imion, „ K u l t u ­ ra", 5.1.1969 r.;Roman Wójcik, Jan Jachymiak, „Chłopska Droga", nr 92, 17.XI.1968 r. O Jachimiaku n a k r ę c i ł 3-minutowy f i l m w 1958 r. Konstanty Gordon, Jan Hybaj haw Jachimiak — twórca szklanych bajd. O malarstwie Jachimiaka pisali wiersze: A d a m Pach, S t a n i s ł a w N ę d z a -Kubiniec. Spory zestaw prac artysty ma P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, k i l k a n a ś c i e — nie najlepszych — Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. 14 o b r a z ó w — Stacji — znajduje się w kaplicy na Ja­ szczurówce. Np. Marek Jaworski, Picasso z Tylmanowej, „Współczesność", nr 15, 19.VII—1.VIII.1967; W ł a d y s ł a w a Maiewska. Picasso z Tulmanoioej, „Nowa Wieś", 23.III. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 1969. Te same t y t u ł y : „Dziennik ludowy", 9.II.1969; „Zie­ lony Sztandar", 28.V.1969. Por. też „ITD", 28.X.1962. P a u l Waggoner Gallery, 2269, К. L i n c o l n Ave. Wystawa malarstwa na szkle. Muzeum T a t r z a ń ­ skie w Zakopanem, Centralne Biuro Wystaw Artystycz­ nych. Katalog. Zakopane, w r z e s i e ń 1960 r. Helena Sredniawa, w s t ę p do: Malarstwo na szkle. Katalog wystawy pokonkursowej, Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem. Zakopane 1968. Tejże: Współczesne pod­ halańskie malarstwo na szkle. Materiały z wystawy po­ konkursowej w Zakopanem, „Pol. Szt. lud.", R. X X I V , 1970, nr 3/4. Ewelina P ę k s o w a , Malarstwo na szkle. B W A i STL, s i e r p i e ń 1977. W s t ę p : Anna Bełzowa. Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Muzeum Etnograficzne w Krakowie, listopad 1972 r. W s t ę p : Ro­ man Reinfuss; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Warszawa, Dom Chłopa, marzec 1973 r. W s t ę p : Józef Grabowski; Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej, Desa, Sa'on Plastyki Współczesnej, Warszawa, g r u d z i e ń 1975. W s t ę p : Aleksander Jackowski. Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X I , 1967, nr 2. Adam Słowiński, Malarstwo na szkle, marzec— k w i e c i e ń 1976, DESA, Galeria „ K r a m y D o m i n i k a ń s k i e " , K r a k ó w . W s t ę p : Aleksander Jackowski. I Konkurs Współczesnego malarstwa na szkle Karpat Polskich, Katalog wystawy pokonkursowej, Muz. im. Wł. Orkana w Rabce [1976 г.]. Zgodnie z definicją p r z y j ę t ą przez Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych i przez K o m i s j ę Weryfikacyjną T w ó r c ó w Ludowych przy M i n . K u l t u r y i Sztuki — za 2 5 28 2 7 2 8 29 3 0 3 1 32 3 3 11. 34. Janina S i e r o s ł a w s k a , Rabka, Ostatnia wieczerza, w y m . 33 X 55,5 cm, 1976 r. I I . 35. S t a n i s ł a w Stożek, P o r ę b a Wielka, Grzech pierworodny. 41 �t w ó r c ę ludowego u w a ż a się osobę pochodzenia c h ł o p s k i e ­ go lub robotniczego, z w i ą z a n ą przez znaczną część swego życia z p r a c ą fizyczną, u k s z t a ł t o w a n ą w k r ę g u k u l t u r y swego ś r o d o w i s k a i t w o r z ą c ą w n a w i ą z a n i u do trady­ cyjnych zasad, f o r m i technik. Por. Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Polska Sztuka Ludowa, „Łódzkie Studia Etnograficzne", T. X V I I I , 1976, s. 68. 3 4 1899— 3 5 fascy­ A n n a Micińska, Wanda Gentil-Tippenhauer —1965, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 1. Aleksander Jackowski, W k r ę g u ludowych nacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego. „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 1/2. Życiorys Wł. Walczaka p o d a ł „ B i u l e t y n Informa­ cyjny STL", nr 7—8. O Walczaku pisała H . Sredniawa we w s t ę p i e do katalogu Malarstwo na szkle Władysława Walczaka-Banieckiego. Zakopane, w r z e s i e ń 1977. 3 6 3 7 Por. M a r i a n Pokropek, Jarmark Płocki, cz. I I . Katalog t w ó r c ó w ludowych b i o r ą c y c h po raz pierwszy udział w Kiermaszu sztuki ludowej w P ł o c k u w 1974 r. Płock, 1975 г., s. 95—97. Fet.: St. Deptuszewski — il. 8, 9, 12, 22; J . Swiderski — il. 1, 2, 4, 5, 11, 13—20, 21, 23—34. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ab2f03bda90618a60e8643db52a4fcc.pdf 4d54fbfffed7534209fbe71f3cc788e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource wnętrze mieszkalne Żyrardów - kultura materialna wnętrze mieszkalne - rodziny robotnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4032 Title A name given to the resource Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na pocz.XX w. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.43-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyńska-Skrzypek, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Kuczyńska-Skrzypek URZĄDZENIE MIESZKAŃ RODZIN ROBOTNICZYCH ŻYRARDOWA W KOŃCU XIX I W POCZĄTKU XX W. Od 2 lat zespół p r a c o w n i k ó w Katedry Etnografii U W przy w s p ó ł p r a c y Muzeum O k r ę g o w e g o w Ż y r a r d o w i e prowadzi badania nad k u l t u r ą r o b o t n i k ó w Ż y r a r d o w a w ramach problematyki określonej jako „Obyczaj i moda w kulturze robotniczej". Siedząc k s z t a ł t o w a n i e się od­ r ę b n y c h cech k u l t u r y robotniczej i związki zachodzące p o m i ę d z y nią a k u l t u r ą c h ł o p s k ą , z w r a c a l i ś m y m.in. u w a g ę na u r z ą d z e n i e m i e s z k a ń rodzin robotniczych. Informatorami b y l i najstarsi m i e s z k a ń c y Ż y r a r d o w a , pa­ m i ę t a j ą c y jeszcze h i s t o r i ę swych rodzin. Uzyskano dane sięgające lat 60-tych ub. wieku. Weryfikowano je na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych. Formowanie się środowiska robotniczego w Żyrardowie P o c z ą t k i Ż y r a r d o w a , najpierw osady fabrycznej, po­ tem miasta sięgają lat 30-tych X I X w., kiedy na terenie p r z y l e g ł y m do wsi Ruda Guzowska założono warsztaty tkackie, k t ó r e w k r ó t k i m czasie r o z w i n ę ł y się w duże z a k ł a d y p r z e m y s ł u tekstylnego. W p o c z ą t k o w y m okresie produkcja oparta na krosnach r ę c z n y c h o d b y w a ł a się w zasadzie m e t o d ą n a k ł a d c z ą , ale już w latach 50-tych X I X w. r o z w i j a j ą się z a k ł a d y zwarte. Intensywny rozwój z a k ł a d ó w i szybki n a p ł y w p r a ­ c o w n i k ó w rozpoczyna się w tych w ł a ś n i e latach; w la­ tach 70-tych d u ż a część rodzin robotniczych w Ż y r a r ­ dowie to rodziny zasiedziałe w mieście już w drugim pokoleniu. W p o c z ą t k o w y m okresie rozwoju i rozbudowy fabry­ k i i przy ó w c z e s n y m systemie produkcji potrzebni b y l i głównie pracownicy dwojakiego rodzaju: murarze, cieśle i mechanicy oraz w y k w a l i f i k o w a n i tkacze „ręczni". Tych ostatnich werbowano na terenie wszystkich trzech za­ b o r ó w (m.in. w kieleckiem i na Ś l ą s k u ) , część z nich sprowadzano ze znanych w owym czasie o ś r o d k ó w rze­ miosła tkackiego, j a k Kamienica Polska k.Częstochowy i B ł ę d ó w k.Grójca. Był wśród nich też pewien procent II. 1, 2. Ż y r a r d ó w , bloki fabryczne C z e c h ó w i N i e m c ó w , z t e r e n ó w o mieszanym składzie n a r o d o w o ś c i o w y m . Ludzie ci, jak w y k a z a ł y badania, polonizowali się dość szybko, p r z e w a ż n i e już w drugim pokoleniu. N a r o d o w o ś c i niemieckiej b y l i właściciele Za­ k ł a d ó w , duża część u r z ę d n i k ó w i dozoru technicznego. Robotnicy n i e w y k w a l i f i k o w a n i , z k t ó r y c h większość z d o b y w a ł a k w a l i f i k a c j e podczas pracy (rozpoczynanej na ogół w bardzo m ł o d y m wieku) zaczęli masowo n a p ł y w a ć w k o ń c u lat 60-tych i 70-tych, kiedy zaczęły rozwijać się z a k ł a d y zwarte. N a p ł y w r o b o t n i k ó w t r w a do k o ń c a X I X w. R e k r u t o w a l i się oni w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie z m i e s z k a ń c ó w okolicznych wsi, przede wszystkim m ł o ­ dych, p o c h o d z ą c y c h z rodzin bezrolnych, m a ł o r o l n y c h , k t ó r y m rodzinne gospodarstwo nie mogło z a p e w n i ć u t r z y ­ mania. W latach 60-tych i 70-tych z d a r z a ł o się, że spe­ cjalni w y s ł a n n i c y f a b r y k i werbowali we wsiach młodzież a nawet dzieci. Niektórzy z m i e s z k a ń c ó w pobliskich wsi dochodzili do pracy, zawsze jednak po k i l k u latach osiedlali się w Ż y r a r d o w i e na stałe. Ludzie m a j ą c y ro­ dziny szukali na ogół możliwości zamieszkania od razu, wtedy mogli p r a c o w a ć oboje m a ł ż o n k o w i e . Niekiedy osiedlenie u ł a t w i a l i zamieszkali wcześniej w Ż y r a r d o w i e krewni. P r z y b y w a j ą c y przez cały omawiany okres do Ż y ­ rardowa pracownicy m i e l i r ó ż n e w a r u n k i startu w życiu rodzinnym i zawodowym. Sprowadzani specjalnie rze­ mieślnicy przybywali często z odległych stron z r o d z i n ą i choćby m i n i m u m dobytku. O t r z y m y w a l i od f a b r y k i mieszkania w osiedlu fabrycznym. Młodzi przybysze ze wsi, k t ó r z y b y l i , prócz niewielkiej grupy r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, ludźmi bez ż a d n y c h k w a l i f i k a c j i , najczęściej nie mogli liczyć na ż a d n e oparcie w domu rodzinnym i zaczynali życie w Ż y r a r d o w i e niemal od zera. M a ł ­ ż e ń s t w a tu zawierane d o b i e r a ł y się na zasadzie podobnej sytuacji materialnej i życiowej. Znaczniejsze r ó ż n i c e w a r u n k ó w bytowych zacierały się jednak szybko, przybysze ze wsi w k r ó t k i m czasie z lat 80-tych ub. stulecia kowa). (obecnie ulice Marchlewskiego i marszałka Żu­ �44 �osiągali kwalifikacje w zawodzie, zaś m ł o d e pokolenie z rodzin k w a l i f i k o w a n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zmuszone było samodzielnie zaczynać swe w ł a s n e życie rodzinne, po­ n i e w a ż rodziny były liczne i zarobki rodziców nie w y ­ s t a r c z a ł y na w y p o s a ż e n i e dzieci. Z a k ł a d y Lniarskie d a w a ł y w o w y m czasie niemal j e d y n ą możliwość zatrudnienia w Ż y r a r d o w i e i stąd niewielkie zróżnicowanie zawodowe m i e s z k a ń c ó w osady. W większości p r z y p a d k ó w w Z a k ł a d a c h p r a c o w a ł y całe rodziny, dzieci rozpoczynały p r a c ę w bardzo m ł o d y m w i e k u {do lat 90-tyeh zatrudniano dzieci nawet 8—9-letnie, potem wyszła ustawa z a k a z u j ą c a zatrudniania dzieci młodszych niż 12 lat). Zatrudnienie w Z a k ł a d a c h było zajęciem niejako dziedzicznym, we wszystkich badanych rodzinach przy­ najmniej jedno dziecko w y k o n y w a ł o tą s a m ą p r a c ę co rodzice. Na przełomie X I X i X X w. struktura społeczna Ż y r a r d o w a , w k t ó r y m do lat 70-tyeh większość stanowili robotnicy, b y ł a j u ż dość z r ó ż n i c o w a n a dzięki temu, że obok Z a k ł a d ó w i osiedla fabrycznego w y r a s t a ł o miasto ze swym drobnym rzemiosłem, handlem, oświatą i admi­ n i s t r a c j ą . O d r ę b n ą k a t e g o r i ą społeczną b y ł a kadra tech­ niczna Z a k ł a d ó w , z k t ó r y c h dużą część stanowili ludzie pochodzenia niemieckiego. Wśród ludzi t r u d n i ą c y c h się handlem p r z e w a ż a l i Żydzi. Robotnicy zamieszkiwali bloki fabryczne przeznaczo­ ne w y ł ą c z n i e dla nich, grupy sąsiedzkie były tu klasowo jednolite. W t a ń s z y c h domach czynszowych rodziny ro­ b o t n i k ó w s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych najniższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych wymienionych t u grup (oprócz Żydów) nie b y ł a tak o k r e ś l o n a . Osiedle fabryczne Od p o c z ą t k u rozwoju Z a k ł a d ó w , fabryka założona na terenie s ą s i a d u j ą c y m z n i e w i e l k ą wsią b u d o w a ł a dla swych p r a c o w n i k ó w domy mieszkalne. W zasadzie osiedle fabryczne z a p o c z ą t k o w a ł o rozwój miasta. W 1868 r. stały już w Ż y r a r d o w i e 24 domy fabryczne i o wiele mniej prywatnych. W 1871 r. osiedle fabryczne liczyło 30 do­ m ó w , a w 1882 — ok. 70. W latach 80-tych rozwinęło się w szybkim tempie prywatne budownictwo czynszowe. Były to głównie parterowe lub j e d n o p i ę t r o w e domy, w dużej części drewniane ( i l . 4). B l o k i fabryczne tworzyły całą regularnie r o z p l a n o w a n ą dzielnicę. S k ł a d a ł y się na nią murowane k i l k u lub kilkunastorodzinne domy, w sUrszej części parterowe, z poddaszem, w nowszej jedno­ p i ę t r o w e (il. 1, 2). Oblicza się, że ok. 3/5 wszystkich r o b o t n i k ó w m i e s z k a ł o w domach fabrycznych. Mieszka­ nia przydzielano pracownikom Z a k ł a d ó w , którzy prze­ pracowali już k i l k a lat lub sprowadzanym do f a b r y k i r z e m i e ś l n i k o m — specjalistom. Czynsz wynosił ok. 1/3 miesięcznych z a r o b k ó w i b y ł niższy niż w domach p r y ­ watnych, zresztą we wcześniejszym okresie n i e ł a t w o było w y n a j ą ć mieszkanie prywatnie, miasto r o z b u d o w y w a ł o się bowiem wolniej niż osada. (Dopiero w 1895 r. liczyło 426 d o m ó w , w t y m 300 prywatnych). Mieszkania w domach fabrycznych były różnej ka­ tegorii, w starszych 2-izbowe (pokój i kuchnia) lub duża izba z m a ł ą k u c h e n k ą i i z d e b k ą na poddaszu. W do­ mach nowszych, k t ó r y c h b y ł a większość, prawie wszyst­ kie mieszkania były jednoizbowe: mniejsze, tzw. ,,alkierzyk" o powierzchni 17 m i w i ę k s z e — ok. 24 m . Mieszkania większe, dwupokojowe z k u c h n i ą , prze­ znaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla u r z ę d n i k ó w . Mieszkania 2-izbowe przydzielano w zasadzie t y l k o cenionym fa­ 2 2 l i . 3. Budynek gospodarczy na p o d w ó r z u (ul. M a r c h l e w ­ skiego). I I . 4. Dom czynszowy drewniany z lat 80-tych ub. stulecia (obecnie u l . 16 stycznia nr 24). I I . 5. Frag­ ment tego domu. chowcom, d ł u g o l e t n i m pracownikom, m ł o d e rodziny o t r z y m y w a ł y „alkierzyki", rodziny w i ę k s z e — duże izby. W r ó ż n y c h okolicznościach od zasady tej o d s t ę p o w a n o , mieszkanie można też było czasem zamienić, choć po­ ciągało to z sobą wzrost czynszu. Niekiedy w i ę k s z a i zamożniejsza rodzina o t r z y m y w a ł a dwa jednoizbowe mieszkania po d w ó c h stronach sieni. K a ż d a rodzina m i a ł a prócz tego k o m ó r k ę na p o d w ó r z u (w długim, j e d n o p i ę ­ t r o w y m b u d y n k u d r e w n i a n y m , stojącym r ó w n o l e g l e do mieszkalnego), w k t ó r e j trzymano węgiel i zapasy w a ­ rzyw, a t a k ż e hodowano d r ó b i króliki ( i l . 3). P r z y s ł u g i ­ w a ł o też prawo do korzystania ze strychu, piwnicy i u r z ą d z e ń sanitarnych na p o d w ó r z u . a Domy były nieskanalizowane, w o d ę brano ze studni ulicznych, z a k ł a d o w y c h , r ó w n i e ż na koszt f a b r y k i . K a ż d e z m i e s z k a ń parterowych miało prócz tego przed oknem k a w a ł e k o g r ó d k a . Z a r z ą d f a b r y k i z w r a c a ł dużą u w a g ę na sposób u ż y t k o w a n i a m i e s z k a ń . Co rok na koszt fa­ b r y k i malowano ściany lub, co było wliczone j u ż w czynsz, przeprowadzano b i e ż ą c e remonty. Wyznaczeni w t y m celu pracownicy f a b r y k i zwracali r ó w n i e ż u w a g ę np. na sposób izorowania drewnianych podłóg (w obawie przed zawi'gf.ceniem budynku). M i e s z k a ń c ó w o b o w i ą z y ­ w a ł a też dbałość o przydzielone ogródki, w k t ó r y c h prócz k w i a t ó w m o ż n a było sadzić warzywa. P o z o s t a ł e świadczenia f a b r y k i to: przydział węgla po cenie niższej niż r y n k o w a , oraz ochronka dla dzieci pracownic, w k t ó r e j dzieci od lat 3 do 7 p r z e b y w a ł y przez cały czas pracy m a t k i i o t r z y m y w a ł y 3 posiłki dziennie. Warto w t y m miejscu dodać, że we wspomnie­ niach najstarszych m i e s z k a ń c ó w p r z e w i j a j ą się szczegóły przedszkolnego życia, ś w i a d c z ą c e o t y m , iż zarząd fa­ b r y k i s t a r a ł się w wielu przypadkach podkreślić pater­ nalistyczny charakter ś w i a d c z e ń socjalnych (w sali przed­ szkolnej w i s i a ł y portrety założyciela f a b r y k i Dietricha, 45 �Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 6. P o k ó j 79-letniego T. Marciniaka, meble z lat dwudziestych; i l . 7. Rekon­ strukcja tradycyjnej izby (Muzeum O k r ę g o w e w Ż y r a r d o w i e ) ; i l . 8. Szafka; i l . 9. Szafa z k o ń c a ub. w i e k u ; i l . 10 Serwantka, w y k . w końcu ub. w i e k u w Ż y r a r d o w i e . �tam też z okazji świąt obdarowywano dzieci, k t ó r e uczo­ no ś p i e w a ć piosenki na cześć patrona itd.). Znaczna większość m i e s z k a ń , jak j u ż w s p o m n i a ł a m , były to pojedyncze izby jednolicie rozplanowane. W k ą ­ cie stała kuchnia w ę g l o w a (początkowo z cegieł, bielona lub nie, później kaflowa), na przeciwległej ścianie były dwa okna. Plan ten o k r e ś l a ł częściowo możliwości u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a i rozstawienia sprzętów. Rodziny b y ł y na ogół liczne, częściej d w u — niż trzy pokoleniowe. P r z e c i ę t n i e w rodzinie było czworo i więcej dzieci. Zagęszczenie izb było bardzo duże, poza t y m p o w s z e c h n ą p r a k t y k ą było przyjmowanie na nocleg sub­ l o k a t o r ó w . P r z y j m o w a ł y ich nawet lepiej sytuowane r o ­ dziny, nieraz po k i l k u i nierzadkie były przypadki, że w jednej izbie nocowało 10 i więcej osób. Sublokatorami b y l i młodzi ludzie ze wsi, rozpoczynający dopiero p r a c ę , p r z e w a ż n i e samotni. Większość z nich w okresie letnim dochodziła do pracy, a „ k ą t e m " mieszkali w zimie. Nato­ miast m ł o d e m a ł ż e ń s t w a z a m i e s z k i w a ł y „ k ą t e m " przede wszystkim u k r e w n y c h . W m i a r ę rozbudowy miasta p r a k t y k a ta zaczęła pnwoli z a n i k a ć . Urządzenie mieszkania robotniczego Z a r ó w n o rodziny, k t ó r e m i a ł y mieszkania fabryczne, jak i te, k t ó r e w y n a j m o w a ł y je w domach p r y w a t n y c h z a j m o w a ł y w większości j e d n ą izbę (mieszkania prywatne m i a ł y gorszy standard, były w gorszym stanie technicz­ nym, nie remontowane). Z konieczności w i ę c życie r o ­ dziny skupiało się w j e d n y m pomieszczeniu. W mieszka­ niach dwuizbowych r o z k ł a d funkcjonalny zależny b y ł od rozplanowania o k r e ś l o n e g o typu mieszkania. W n i e k t ó ­ rych kuchnia b y ł a znacznie mniejsza niż p o k ó j , w ą s k a i oprócz swej funkcji w ł a ś c i w e j spełniała j a k b y rolę alkierza, p o n i e w a ż m o ż n a tam było w s t a w i ć łóżko. W ł a ­ ściwą izbą m i e s z k a l n ą był p o k ó j . Tam, gdzie kuchnia b y ł a wielkością zbliżoną do p o k o j u , w niej skupiało się codzienne życie rodziny, pokój zaś pełnił rolę sypialni i pokoju gościnnego. T a k ż e w mieszkaniach dwuizbo­ wych łóżka stały w obu pokojach. Najbardziej typowe były mieszkania jednoizbowe. Oto ich opis. Rozmiary, rozplanowanie i wielostronne przeznaczenie izby o k r e ś l a ł y ilość i sposób rozstawienia s p r z ę t ó w . Część „ k u c h e n n a " mieszkania b y ł a zawsze w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o n a i przedzielona stojącym para­ wanem (sprzęt spotykany w większości d o m ó w robotni­ czych) lub zasłoną. W jednym t y l k o przypadku zanoto­ wano ustawienie mebli w ten sposób, aby rozdzielały one dodatkowo izbę w poprzek. Najczęściej jednak obo­ w i ą z y w a ł schemat ustawiania s p r z ę t ó w pod ś c i a n a m i , zaś stołu p o ś r o d k u izby. W mieszkaniu jednoizbowym obok pieca kuchennego stała lub wisiała szafka na naczynia (czasem z blatem, spełniając rolę stołu), stały wiadra na w o d ę , obok nie­ w i e l k i stół kuchenny, czasem r ó w n i e ż kredens l u b półka. W drewnianych skrzyniach trzymano zapasy k a r t o f l i i warzyw. W części mieszkalnej izby ustawiano pod ścia­ nami łóżka (miejsce było n a j w y ż e j na 3 łóżka, więc dzieci spały po k i l k o r o , sublokatorzy na rozłożonych na podłodze siennikach) i szafę na ubranie, czasem też k r e ­ dens. W k ą c i e lub m i ę d z y dwoma oknami stała komoda, p o ś r o d k u stół i krzesła. Umeblowanie u z u p e ł n i a ł y drew­ niane „ k w i e t n i k i " , s t a n o w i ą c e komplet z r e s z t ą mebli. Na codzień jadano przy stole kuchennym, bardzo rzadko zdarzał się — w rodzinach p o c h o d z ą c y c h ze wsi w pierwszym pokoleniu — zwyczaj jedzenia przy ł a w i e z jednej m i s k i , zwyczajem wiejskim. Przestrzenny podział na część „ m i e s z k a l n ą " i „ k u ­ c h e n n ą " z n a j d o w a ł odbicie w codziennych zajęciach r o 47 �z Ż y r a r d o w a dostawali czasem pojedyncze meble w po­ sagu. Dawano też często w posagu „ ś w i ę t e " obrazy z r o ­ dzinnego domu. Wszystkie sprzęty s k ł a d a j ą c e się na w y p o s a ż e n i e do­ m u robotniczego były produkcji miejscowych r z e m i e ś l n i ­ k ó w lub pochodziły z pobliskiego Mszczonowa, k t ó r y był znanym o ś r o d k i e m meblarskim na t y m terenie. Z a l e ż n i e od sytuacji materialnej zamawiano komplety <łóżka, sza­ fa, stół z k r z e s ł a m i , komoda, k w i e t n i k i ) lub poszczególne meble kompletowano stopniowo. Drobniejsze sprzęty jak stołki, czy szafki kuchenne, w y k o n y w a ł często sam go­ spodarz, a jeśli nie m i a ł k u temu zdolności — k t ó r y ś z sąsiadów. Meble w latach 80—90-tych X I X w wykonywano ozdobnie. Były one bogato zdobione i rzeźbione. Stoły miały nogi toczone, szafy i kredensy dekorowano r z e ź ­ bionymi „ g z y m s a m i " , podobnie profilowano oparcia ł ó ­ żek ( i l . 6, 7, 10). N i e k t ó r e komplety były „ m a z e r o w a n e " . Za najelegantsze uchodziły meble d ę b o w e . Miały je wszy­ stkie lepiej sytuowane rodziny. W domach biedniejszych kupowano meble sosnowe. W latach 80-tych w n i e k t ó ­ rych {nielicznych) domach były ł a w y i stołki, natomiast popularne były łóżka tzw. rodzinne, rozsuwane. T a k i zestaw s p r z ę t ó w b y ł jedynym, j a k i w t y m stan­ dardzie miejscowy rynek mógł zaoferować, stąd duża jednolitość w u r z ą d z a n i u wszystkich w n ę t r z . Moda zmie­ niała się wolno, ale j u ż przed s a m ą I w o j n ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęto p r o d u k o w a ć meble inne, bez ozdób i rzeźb. Wszystkie izby robotnicze m i a ł y podłogi z niemalo­ wanych desek. W wielu domach p r z y k r y w a n o je chod­ n i k a m i z grubo tkanego l n u . Chodniki takie ozdabiane po bokach (wzdłuż) b i e g n ą c y m i k o l o r o w y m i pasami w y ­ rabiano w okolicznych wsiach i sprzedawano na targu w Ż y r a r d o w i e . Ś c i a n y izb malowano g ł a d k o , w kolorach pastelowych. Za nałożenie wzoru na ściany trzeba było dodatkowo płacić. Na d e k o r a c j ę izby s k ł a d a ł y się f i r a n k i , kapy, ser­ w e t k i , m a k a t k i , obrazy oraz drobne ozdoby ustawiane na komodach i szafach, a t a k ż e k w i a t y doniczkowe i sztuczne. 12 dżiny, unikano w y k o n y w a n i a czynności gospodarczych w tej części mieszkania, gdzie stal stół, komoda i ozdobnie z a s ł a n e łóżka. D ą ż e n i e m k a ż d e j gospodyni było maksy­ malnie m o ż l i w e w tych warunkach utrzymanie czystości i p o r z ą d k u , co było trudne przy licznych rodzinach i 10—12-godzinnym dniu pracy kobiet. Konieczna w tych warunkach dyscyplina w życiu codziennym o b e j m o w a ł a t a k ż e dzieci — dziewczynkom od siódmego roku życia powierzano większość prac domowych, s p r z ą t a n i e , goto­ wanie oraz opiekę nad r o d z e ń s t w e m . Czystość i p o r z ą d e k stanowiły istotną w a r t o ś ć spo­ łeczną i e s t e t y c z n ą . Szczególnie p r z e j a w i a ł o się to w okresie świąt, kiedy, w e d ł u g słów jednej z informatorek „już nie wiedzieli jak szorować". „Nie dojadł, a czysto m u s i a ł o b y ć " — wspomina inny informator. Niedostatek л а codzień nie s t a n o w i ł żadnego usprawiedliwienia dla b r a k u schludności, należy p r z y p u s z c z a ć , że tak rygo­ rystycznie przestrzegana czystość p o z w a l a ł a uczynić bie­ dę m n i e j widoczną. Z a k ł a d a j ą c y dom nowożeńcy ze wsi nie przywozili ze s o b ą ż a d n y c h dawnych s p r z ę t ó w . Młodzi pochodzący 48 W p r z e c i w i e ń s t w i e do mieszkania wiejskiego t a m ­ tego okresu tylko n i e w i e l k ą część dekoracji izby robot­ niczej s t a n o w i ł y przedmioty wykonane w domu. Wiele kobiet z rodzin robotniczych ( z a r ó w n o m ę ż a t e k jak i m ł o d y c h d z i e w c z ą t ) w y k o n y w a ł o haftowane lub szydeł­ kowe serwetki. U m i e j ę t n o ś ć tę zaczynały n i e k t ó r e z nich z d o b y w a ć już w fabrycznej ochronce. Haftu i s z y d e ł k o ­ wania uczyły się dziewczęta w szkole lub na specjalnie zorganizowanych kursach, w sklepach kupowano specjal­ ne wzorniki i p o r a d n i k i r ę c z n y c h r o b ó t e k , n i e k t ó r e nau­ czycielki specjalnie uczyły zdolniejsze dziewczęta bar­ dziej skomplikowanych technik haftu np. haft „ r i c h e lieu", a te p r z e k a z y w a ł y swoje umiejętności k o l e ż a n k o m . K a p y na łóżka i f i r a n k i kupowano najczęściej na miejscowym targu lub w sklepikach. Najprawdopodob­ niej większość tych t k a n i n sprowadzano z Łodzi. B i a ł e płótno, wybrakowane, często s p r z e d a w a ł a fabryka swoim pracownikom po niższych cenach. Łóżka p r z y k r y w a n o kapami z płóciennej tkaniny gobelinowej w ciemnych kolorach, a w domach bied­ niejszych — b i a ł y m i p ł ó c i e n n y m i p ł a c h t a m i ( i l . 7). Od ś w i ę t a nakrywano łóżka kapami b i a ł y m i , p ł ó c i e n n y m i lub p i k o w y m i , ozdobionymi k o r o n k ą albo też t i u l o w y m i na a t ł a s o w e j podszewce. Na p o c z ą t k u X X w. w m o d ę zaczęły wchodzić kapy pluszowe, najczęściej w kolorach bordo i zielonym, o wzorach kwiatowych. K a p y takie były drogie i u ż y w a n o ich t y l k o od święta ( i l . 11). Na wysoko zasłane łóżko kładziono p o d u s z k ę p r z y k r y t ą białą, �bogato zdobioną haftem i koronkami „ k a p k ą " lub k i l k a poduszek w b i a ł y c h dekorowanych k o r o n k ą poszewkach, ułożonych jedna na drugiej. F i r a n k i były zawsze białe, płócienne, rozszywane k o r o n k o w y m i w s t a w k a m i , lub w domach zamożniejszych koronkowe. Niekiedy upinano f i r a n k i po d w ó c h stronach okna, n a z y w a ł o się to „ p o r t k i " . W domach najuboższych wieszano f i r a n k i b i b u ł k o w e . Stół nakrywano p ł ó c i e n n y m obrusem, na codzień ko­ l o r o w y m , na święta b i a ł y m . Wydaje się, że w dekoracji izby w ogóle w y r ó ż n i a n o biały kolor, zwłaszcza w sy­ tuacjach o d ś w i ę t n y c h . B i e l d a w a ł a bowiem poczucie czy­ stości i schludności. Dbałość o d e k o r a c j ę mieszkania nie b y ł a r ó w n i e ł a t w ą s p r a w ą dla wszystkich rodzin. Najstaranniej w y ­ g l ą d a ł y izby tam, gdzie domem mogły zająć się dora­ stające dzieci. Wraz z dorastaniem dzieci ożywiało się też życie towarzyskie rodziny i w ó w c z a s na wygląd mieszkania zwracano n a j w i ę k s z ą u w a g ę . Dziewczęta same k u p o w a ł y lub w y k o n y w a ł y różne ozdoby, p r z y n o s i ł y k w i a t y , d b a ł y o czystość. Ś c i a n y ozdabiano obrazami malowanymi olejno na płótnie (te były starsze) i oleodrukami. Kupowano je od d o m o k r ą ż n y c h handlarzy (spoza Ż y r a r d o w a ) , na targu, a niekiedy p r z y w o ż o n o z pielgrzymki do Częstochowy. Obrazy umieszczano p r z e w a ż n i e nad ł ó ż k a m i , ale inaczej niż w mieszkaniach wiejskich, gdzie obrazy w i ­ siały r z ę d e m , jeden przy drugim. Druga różnica — w domach robotniczych wieszano r ó w n i e ż obrazy o treści świeckiej — oleodruki p r z e d s t a w i a j ą c e pejzaże i sceny sentymentalne. Miejsca ich produkcji nie u d a ł o się nam ustalić, ale przynajmniej część z nich była prawdopo­ dobnie produkcji niemieckiej. W n i e k t ó r y c h rodzinach (nie było to jednak po­ wszechne) unikano wieszania d u ż e j ilości o b r a z ó w r e l i ­ gijnych, a nawet nie kupowano ich w ogóle, uzasadnia­ jąc to p o s t ę p o w y m i p o g l ą d a m i . Rozpowszechniły się na­ tomiast obrazy o treści patriotycznej np. portrety k r ó l ó w polskich. W n i e k t ó r y c h zaś domach wieszano wizerunki rodziny cesarskiej. W k o ń c u X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł y się fotografie r o ­ dzinne w formie dużych, zawieszonych na ścianie portre­ t ó w w złoconych lub drewnianych ramach. Wieszano fotografie ś l u b n e i portrety członków rodziny, rodziców i dzieci (dorosłych) { i l . 6, 11). Ś c i a n ę nad łóżkiem zakrywano zawieszoną l n i a n ą ż a k a r d o w ą m a k a t k ą . M a k a t k i takie nabywano na targu lub w miejscowych sklepikach. W e d ł u g wszelkiego p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a produkowano je w Lodzi. Były one d w u lub t r ó j b a r w n e , utrzymane w tonacji b r ą z o w o - z ł o t o -zielonej. Ich m o t y w y o d p o w i a d a j ą n i e k t ó r y m motywom późniejszych ludowych makatek, spotykanych m.in. w okolicznych wsiach. P r z e d s t a w i a j ą najczęściej sentymen­ talne sceny parkowe z nieodzownym m o t y w e m altany i stawu albo najpowszechniejsze w tego typu zdob­ nictwie, jelenie na polanie w lesie ( i l . 12). Centralnym punktem dekoracji mieszkania był sprzęt ustawiony między oknami — najczęściej komoda, czasem m a ł y stolik. Na n a k r y t e j h a f t o w a n ą s e r w e t ą komodzie ustawiano rodzaj domowego o ł t a r z y k a , na k t ó r y s k ł a d a ł y się najczęściej krucyfiks, lub gipsowa figurka M a t k i Boskiej ( i l . 7). Po bokach stawiano symetrycznie świece w ś w i e c z n i k a c h , bukiety sztucznych k w i a t ó w lub su­ chych traw. T u też stawiano gipsowe lub fajansowe f i g u r k i , p r z e d s t a w i a j ą c e np. aniołki-dzieci oraz różnego rodzaju bibeloty, k t ó r y m i k o l e ż a n k i lub rodzeństwo o b d a r z a ł o się z okazji ś w i ą t lub imienin ( i l . 13). W ra­ mach tego zasadniczego schematu d e k o r a c j ę wzbogacano zależnie od uzdolnień lub z a m i ł o w a ń . Na o ł t a r z y k u sku­ piała się cała inwencja twórcza uzdolnionych artystycz- Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 11, 12. Łóżka i m a k a t k i ; i l . 13. Kredens z lat trzydziestych u H . i G. L e ś ­ niewskich; i l . 14. Kanapa, obraz i zegar u Leokadii Dworak. 49 �nie osób. Jak w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w w y k o n y w a n o z drewna niewielkie k a p l i c z k i - o ł t a r z y k i , k t ó r e stawiano na komodzie. Ż a d n a jednak nie d o c h o w a ł a się do na­ szych czasów. F i g u r y M a t k i Boskiej zdobiono tzw. gir­ l a n d ą z b i b u ł k o w y c h k w i a t ó w u p i ę t y c h na w y g i ę t y m w ł u k drucie. Wyrobem sztucznych k w i a t ó w z a j m o w a ł o się wiele dziewcząt i kobiet z badanych rodzin, k w i a t y wyrabiane z b i b u ł k i służyły do dekoracji domu, niekiedy robiono z nich w i ą z a n k i ś l u b n e , co uznawane było za substytut b u k i e t ó w z k w i a t ó w żywych i stosowane w rodzinach uboższych. Szczególną u w a g ę zwracano na s t a r a n n ą d e k o r a c j ę o ł t a r z y k a przy p r z e d ś w i ą t e c z n y c h wizytach księdza „po kolędzie" itp. Opinia księdza bar­ dzo się liczyła. Na szafach, k t ó r e nie były u góry zdobione gzym­ sem ustawiano ozdoby, z k t ó r y c h najpopularniejsze były dwie gipsowe główki dziewczęce dość dużych r o z m i a r ó w , utrzymane w pastelowych kolorach ( i l . 7). W ramach takiego stylu u r z ą d z e n i a w n ę t r z a istniało jednak z r ó ż n i c o w a n i e i to dwojakiego rodzaju. Wydaje się, że najbogatsza dekoracja o treści religijnej była w domach rodzin w pierwszym pokoleniu w y w o d z ą c y c h się ze wsi. W ż a d n y m jednak w y p a d k u mieszkanie robotni­ cze nie było kopią w n ę t r z a chaty chłopskiej pobliskich wsi tego okresu, i prócz zasadniczego rozplanowania mebli różniło się m n ó s t w e m szczegółów dekoracji. Natomiast różnice standardu mieszkania przejawia­ j ą c e się w ilości i jakości posiadanych s p r z ę t ó w u w a ­ runkowane były przez dochód, a więc stanowiska pracy członków rodziny, a t a k ż e przez s t r u k t u r ę i liczebność rodziny. Duża ilość m a ł y c h dzieci obniżała bardzo stan­ dard domu, k t ó r y podnosił się, gdy dzieci d o r a s t a ł y i po­ dejmowały pracę. W zasadzie do I wojny ś w i a t o w e j poziom z a r o b k ó w i w a r u n k i życia wszystkich badanych rodzin b y ł y mniej więcej w y r ó w n a n e i przy zatrudnieniu obojga m a ł ż o n ­ k ó w oraz p r z e c i ę t n e j ilości dzieci (3—4) z a p e w n i a ł y m i ­ n i m u m egzystencji (mierzone ó w c z e s n y m i kryteriami). T r u d n o ś c i bytowe w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c e od p r z e c i ę t n e j w y s t ę p o w a ł y przede wszystkim w rodzinach bardzo licz­ nych, n i e p e ł n y c h lub tam, gdzie choroby u n i e m o ż l i w i a ł y zarobkowanie. Sytuacja ta zmieniła się w y r a ź n i e po I wojnie ś w i a t o w e j . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m na sku­ tek k r y z y s u i bezrobocia w wielu rodzinach pojawia się nędza. Kończy się też pomoc socjalna ze strony f a b r y k i na tak szeroką skalę, jak dotychczas. Pod koniec omawianego okresu u r z ą d z e n i e d o m ó w robotniczych zaczyna się wzbogacać. P o j a w i a j ą się nowe s p r z ę t y dotychczas u ż y w a n e t y l k o w domach z a m o ż n i e j ­ szych grup społecznych: w y ś c i e ł a n e kanapy, toaletki z lustrami czyli „ t r e m a " , serwantki ( i l . 13, 14), a t a k ż e dy­ wany i fajansowe lub porcelanowe serwisy. Ściany zaczęto m a l o w a ć we wzór „z w a ł k a " . P i e r w ­ sze zaczęły swoje domy u r z ą d z a ć „po nowemu" rodziny z a m o ż n y c h m a j s t r ó w i drobnych r z e m i e ś l n i k ó w . W r o ­ dzinach robotniczych zmiany były widoczne przede wszystkich w domach m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w i tam, gdzie córki „na w y d a n i u " p r ó b o w a ł y uczynić dom rodziców bardziej reprezentacyjnym. Ten mieszczański styl u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a o b o w i ą z y w a ł przez cały okres m i ę d z y ­ wojenny; chociaż ze w z g l ę d u na niższy w p o r ó w n a n i u z okresem poprzednim poziom życia rodzin robotniczych trudniejszy był do zrealizowania we wszystkich szczegó­ łach. Zycie towarzyskie i sąsiedzkie Dotychczasowe w s k a z u j ą na to, że kańców Żyrardowa łeczna miasta b y ł a badania, częściowo już referowane, w latach 70-tych większość miesz­ stanowili robotnicy. S t r u k t u r a spo­ jednak dość z r ó ż n i c o w a n a , bowiem Fot.: 50 K . Braun — obok Z a k ł a d ó w w y r a s t a ł o miasto ze swym rzemiosłem, handlem, o ś w i a t ą i a d m i n i s t r a c j ą , a w samych Z a k ł a ­ dach o d r ę b n ą g r u p ę społeczną s t a n o w i ł a kadra tech­ niczna. Jak już m ó w i l i ś m y , robotnicy mieszkali w blo­ kach fabrycznych, t w o r z y l i więc z w a r t ą g r u p ę , j e d n o l i t ą klasowo. Ale w domach czynszowych rodziny robotnicze s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i k ó w , w ł a ­ ścicieli m a ł y c h s k l e p ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych n a j ­ niższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y ­ r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych grup nie była tak określona. K o n t a k t y towarzyskie osób dorosłych n a l e ż ą c y c h do r ó ż n y c h klas społecznych nie istniały wcale, szkolne p r z y j a ź n i e ich dzieci, jeśli w ogóle m i a ł y miejsce, k o ń c z y ł y się wraz z z a k o ń c z e n i e m szkoły. I s t o t n ą b a r i e r ą awansu społecznego młodzieży robotniczej było w y k s z t a ł c e n i e . Ogromna większość dzieci robotniczych w 2 poł. X I X w. p o p r z e s t a w a ł a na 3 k l a ­ sach szkoły elementarnej, u z u p e ł n i o n y c h jeszcze w przy­ padku dziewcząt r ó ż n y m i kursami — gospodarstwa do­ mowego czy k r a w i e c t w a . Część dziewcząt rozpoczynało n a u k ę u krawcowych, co było d o b r y m przygotowaniem do późniejszej pracy w szwalniach. Rozpoczęcie pracy przez dzieci tak wcześnie jak to było możliwe, w y n i k a ł o u większości rodzin z konieczności, ale też i d a w a ł o p o ż ą d a n ą przez młodzież pozycję człowieka dorosłego i samodzielnego. T y l k o w niewielu przypadkach młodzi kształcili się dalej. W latach przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przełożona miejskiego gimnazjum żeńskiego została zobo­ w i ą z a n a przez księży do przyjmowania co roku bez­ p ł a t n i e jednej uczennicy z rodziny robotniczej. Wydaje się jednak, że osoby te po u k o ń c z e n i u szkoły z r y w a ł y więzy ze swym d a w n y m otoczeniem. Na brak bliższych k o n t a k t ó w towarzyskich i b a r i e r ę socjalną m i ę d z y pracownikami fizycznymi, a i n n y m i ka­ tegoriami ludności m o ż e też w s k a z y w a ć f a k t , że w h i ­ storii rodzin do I wojny ś w i a t o w e j nie s p o t k a l i ś m y przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych z r ó ż n y c h klas spo­ łecznych. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w okresie międzywojennym. W grupie p r a c o w n i k ó w fizycznych r ó ż n y c h kategorii różnice d o c h o d ó w nie s t a n o w i ł y w i ę k s z y c h przeszkód w kontaktach towarzyskich i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nowo­ ści w zakresie np. u r z ą d z e n i a w n ę t r z a czy obyczajowości, z n a j d o w a ł y n a j ł a t w i e j s z ą d r o g ę do ś r o d o w i s k a r o b o t n i ­ czego przekazywane za p o ś r e d n i c t w e m codziennej obser­ wacji życia rodzin, k t ó r e m o ż n a by określić jako drobnomieszczańskie. Z drugiej strony nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że część rodzin badanej grupy r ó w n i e ż wyszła z t r a d y c j i d r o b n o m i e s z c z a ń ś k i e j . Ujednolicaniu się w z o r ó w k u l t u r y robotniczej i szybkiej adaptacji k u l t u r o w e j p r z y b y s z ó w ze wsi sprzyjały między i n n y m i bardzo bliskie kontakty sąsiedzkie rodzin robotniczych, zwłaszcza z a m i e s z k a ł y c h w osiedlu fabrycznym. M i e s z k a ń c y jednego domu spoty­ k a l i się wieczorami i w dni wolne od pracy na p o d w ó ­ rzu. Spotkania takie urozmaicano grą na h a r m o n i i i śpie­ w a m i . Kobiety z a j m o w a ł y się r o b ó t k a m i , k t ó r y m p o ś w i ę ­ cano wiele czasu. W lecie grupy z a p r z y j a ź n i o n y c h rodzin u d a w a ł y się w niedziele na tereny podmiejskie na „ m a ­ jówki". S p r a w ą o t w a r t ą pozostaje zakres społecznego ucze­ stnictwa w owych imprezach, nie wiadomo bowiem, czy w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a tu więź sąsiedzka, czy też z m i e j ­ sca pracy. Stosowano wiele f o r m pomocy sąsiedzkiej, jak np. opieka nad dziećmi, pomoc w chorobie. Wesela z r e g u ł y o d b y w a ł y się w d w ó c h izbach — w ł a s n e j i po­ życzonej od sąsiadów, k t ó r z y — oczywiście b r a l i udział w uroczystości. O d r ę b n y m , nie poruszonym tu problemem, jest spra­ wa k o n t a k t ó w i więzi rodzin robotniczych z k r e w n y m i na wsi. Będzie ona tematem n a s t ę p n e g o opracowania. il 8—10; J . Swiderski — i l . 1—5, 7, 11—14. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/206dc74a33331997ab7f887a61f703e1.pdf 27e1968690f3231f30dade02191468e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4340 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4039 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.69-70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztnka ludowa ROK • XXXII • 1978 • NR 2 �TREŚĆ Anna Kunczyńska-Iracka Aleksander Jackowski Teresa A m b r o ż e w i c z P r z e g l ą d publikacji o polskiej rzeźbie, malar­ s t w i e i g r a f i c e l u d o w e j w l a t a c h 1964—1977 . . 71 Nagrody i m . Oskara Kolberga folkloru i sztuki ludowej" „Za 80 Pieczywo odpustowe pieczywo (Ozdobne zasługi dla ludo­ w e , cz. I I ) na 81 Aleksander Jackowski Obrazy Tadeusz M . Trajdos Przeszłość i teraźniejszość n y c h na p o l s k i m Spiszu (dokończenie) . . rzemiosł . . . . 91 artystycz­ 101 Tadeusz M . Trajdos Kościół Joanna Tomicka Józef Zganiacz 119 K R O N I K A i — n i 1978 124 S U M M A R Y O F Na Czarnej Górze 115 A R T I C L E S 127 PE3K5ME Na w szkle . okładce: stronie Józef 128 p i e r n i k , w y s . 16 c m , w y k . L e o p o l d P a t r u s z y ń s k i , b i e l s k i e , 1960 r . F o t . : St. D e p t u s z e w s k i . t y t u ł o w e j : Sw. Zganiacz, F a ł k ó w , Marcin, rzeźba polichrom., w o j . p i o t r k o w s k i e . Fot.: J. wys. Żywiec, 44,5 c m , Swiderski. woj. wyk. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21fae7e38700b9cefc1278ff903800bc.pdf 5173064da81391a5f8465cfd731d8a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4337 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4038 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.64-68 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I * X I — w Londynie otwarta zosta­ ła wystawa sztuki W a r m i i i Mazur zorganizowana przez Tow. „ P o j e ­ zierze". 17—31.X — w Sztokholmie czyn­ na była wystawa „Żołnierz Polski w sztuce ludowej", zorganizowana przez Muzeum Wojska w B i a ł y m ­ stoku. X I — z okazji w i z y t y polskiej delegacji p a r t y j n o - r z ą d o w e j w Rzy­ mie Cepelia u d e k o r o w a ł a k w i a t a m i l u d o w y m i i planszami z malarst­ wem Zalipianek j e d n ą z central­ nych ulic miasta. Eksponaty naszej sztuki ludowej znalazły się r ó w ­ nież w w i t r y n a c h s k l e p ó w . 7.XI — otwarto w Lizbonie w y ­ s t a w ę polskiej sztuki ludowej, zor­ g a n i z o w a n ą przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. * 11.XI — otwarto w Ziirichu w Galerii Nicoline Pon w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej, p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne w Warszawie. * W okresie sprawozdawczym Ce­ pelia z o r g a n i z o w a ł a 4 o d r ę b n e w y ­ stawy polskiej w y c i n a n k i ludowej — w Tokio, Bangladesz, Toronto i Ałrna-Ata. 11.XI — w M e k s y k u otwarto w y ­ s t a w ę prac Spółdzielni Pracy R ę ­ kodzieła Ludowego i Artystyczne­ go i m . St. W y s p i ń s k i e g o . Projektantkami ekspozycji były M a r i a Jenner i Danuta Tracz. X I — w O ś r o d k u K u l t u r y Pol­ skiej w Berlinie zorganizowana zo­ stała wystawa sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego woje­ w ó d z t w : katowickiego, bielskiego, częstochowskiego, opolskiego, leg­ nickiego, w a ł b r z y s k i e g o , j e l e n i o g ó r ­ skiego i w r o c ł a w s k i e g o . Wystawa połączona była ze sprzedażą. U M M A * * X I I — Józef L u r k a , r z e ź b i a r z z Bystrzycy G ó r n e j w w o j . w a ł b r z y ­ skim został j e d n y m z l a u r e a t ó w nagrody i m . Brata A l b e r t a Chmie­ lowskiego przyznanej przez Społ. Stow. C h r z e ś c i j a n oraz redakcję „Za i Przeciw", za twórczość r e l i ­ gijną w dziedzinie sztuki ludowej. W dziedzinie r z e m i o s ł a artystycz­ nego n a g r o d ę przyznano S t a n i s ł a ­ w o w i Bałosowi z Grzechynia (k. Suchej Beskidzkiej). (W u b i e g ł y m roku n a g r o d ę w dziale sztuki ludowej otrzymał Wojciech Oleksy z Paszyna). Inne V I I I — z i n i c j a t y w y W o j . Domu K u l t u r y w Tarnobrzegu zorganizo­ wano „ R a j d y " f o t o a m a t o r ó w szla­ k i e m t w ó r c ó w ludowych. M i a ł y one na celu udokumentowanie życia i dorobku a r t y s t ó w ludowych oraz R X — w s ł y n n y m Zalipiu (woj. tarnowskie), oddano do użytku „Dom malarek", wzniesiony z i n i ­ c j a t y w y nie żyjącej j u ż dziś F e l i ­ cji C u r y ł o w e j . Na uroczystość ot­ warcia Domu zorganizowano w y ­ s t a w ę dawnych m a l o w i d e ł i h a f t ó w miejscowych artystek. Eksponaty pochodziły ze z b i o r ó w Muzeum Et­ nograficznego w K r a k o w i e . 7 . X I I — otwarto w Ziirichu, w Muzeum Bellerike w y s t a w ę „Ra­ dość życia i r a d o ś ć barw", przygo­ t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Fo.t.: J. S ciekawych a m a ł o dotąd znanych p a m i ą t e k historycznych. W I Rajdzie udział wzięło 30 fo­ tografików, którzy spenetrowali p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e rejony woje­ w ó d z t w a tarnowskiego i zbliżone do nich etnicznie części w o j . za­ mojskiego. I E S Swidersld * Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S Jan AND OF K r z y s z t o f M a k u l s k i — THE DEFINITION SCOPE OF E T H N O G R A P H Y I N T H E L I G H T CONTEMPORARY SOCIAL REQUIREMENTS Ethnography being a branch of the humanities has always been f u l f i l l i n g a concrete social function as w e l l . By describing the functioning of culture i t makes more comprehensible c u l t u r a l processes and so has a part i n the preparation of a model of contemporary culture. In the course of the last one hundred years ethnography has been subject to many transformations, b u t i t under­ went a real revolution anly recently as a result of the r a p i d g r o w t h of the mass communication media and the emergence of the so called „global culture". The latter influenced decisively the research area of ethnography, namely that of p r i m i t i v e societies developing i n some isolation and that of country cultures of highly developed societies w h i c h had l i t t l e part in the general circulation of culture. I t might have seemed that simultaneously w i t h the basic transformation of its research object ethnography, too, w i l l be transformed, that i t w i l l seek new methods and concentrate on the new emerging phenomena i n order to take part i n the formation of a new model of culture. But i t can achieve i t only by changing the profile and perspective of its researches. So far most of its investigations is based on the research category of othnos and group. Ethnography still seeks regularities along the line: group — society — man (individual) and considers culture a system w h i c h de­ termines the activity of an individual. This approach w i l l of course remain valid. But i t seems that much more attention shouls be paid, than i t has been done so for, to the c u l t u r a l creativity of the individual. I n the w o r l d of universal patterns, the same for a l l , man is t r y i n g to find such areas of activity which w i l l give h i m a feeling of separateness, that is to say of i n d i v i d u a l i t y and uniqueness. He would like to form around himself a circle of his „ o w n " culture w h i c h would protect h i m against the influence of the global culture w h i c h he 64 regards as the „ e x t e r n a l " one. Considering i t a l l , ethno­ graphy should pay a special attention to the emergence of such elements of culture w h i c h having not yet gained general social acceptance (and only this used to indicase a c u l t u r a l fact in classical ethnography) are already playing a major role in the life of individuals and groups and interfere i n the more general phenomena of culture. The object of such investigations would especially be i n d i v i d u a l and group attitudes of a „ r i t u a l " character whose purpose is self-anertion the urge to stress one's separateness. Since this phenomenon combines i n itself both i m m a t e r i a l elements (attitudes, social bonds, psychicmanifestations) and the material ones (ecological con­ ditions, transformation of c u l t u r a l material goods, new products, material symbols, etc.) ethnography, owing to its research apparatus, w o u l d be especially called upon to undertake researches i n this field. I t could be then described as a science concerned w i t h the c u l t u r a l effects of man's adaptation to natural and social conditions and w i t h the trends and results of man's search, as an individual, for a place for himself i n the culture which still remains to h i m something external. Such an approach makes i t possible to adequately investigate the correlation between tradition and modern times, the two sources from w h i c h man. i n building his i n d i v i d u a l pattern of life, takes the basic material. T e r e s a A m b r o ż e w i c z — THE ADORNED RURAL BREAD I N POLAND I n the peasant culture a special significance used to be attached to bread w h i c h found its expression i n various rites. Bread, being the basic food, aquired i n the cource of t i m e symbolic connotations. These were evident i n two cycles of rites, the f a m i l y and annual ones. The adorned bread and cakes used to be made by women who specialized i n doing them and who had �acquired that knowledge from the older members of their family. Dough w o u l d be prepared after a special recepe — at first i t was made from rye fluor on the basis of various leavens (from potatoes, hops and water), but sometimes also buckwheat flour was used. The most common make-up was wheat flour, eggs, water w i t h an addition of fat and yeast leaven. The dough had to be f i r m so as not to lose i n baking the shape i t was given. I n the traditional folk culture man was i n cotact w i t h a symbolic adorned bread from the moment of his b i r t h . Thus to ensure the baby's good fortune the godparents w o u l d give h i m at the baptism adorned rolls, baked i n the shape of human figures or adorned dolls (fig. 4, 1). I t was at the weddings that this k i n d of bread w o u l d play a conspicuous role. I t was baked i n the shape of an adorned cake, symbol of the n e w l y - w e d couple's future prosperity, and i t was called „kołacz" or in eastern Poland „ k o r o w a j " (fig. 12, 13). I t was ц р to the woman matchmaker or the bride's god-mother to prepare i t . There were some elements of fortune telling i n i t — i f the cake was not successful, had crachs, the marriage was likely not to be successful either, etc. I n the wedding r i t e such a cake would be pro­ minently displayed at a ceremony caller „oczepiny". First i n w o u l d be ceremoniously brought i n and placed on the table. The wedding foreman or w o m a n w o u l d then divide the cake and hand portions of i t to the guests i n exchange for a present or money for the bride. A p a r t from this m a i n cake, there used to be a number of small ones w h i c h were variously called i n various parts of the country. They were i n a variety of shapes: crosse, swastikas, birds, human figures, rosettes, etc. (fig. 2, 7). Another k i n d of bread was baked to celebrate annual feasts, especially at the w i n t e r solstice. I t was a period for rites and divinations whose purpose was to ensure the success of future works. The cakes baked then were called „ n o w e l a t k a " (new years) (fig. 16, 17). They were a circle of bread on w h i c h were placed figures of animals, as many of them as were plauned to be b r e d i n the new pear. B u t subsequently, i n the early 20th century, they were p r i m e r a l y made for the children. I n the period between t w o wars, when these cakes had already lost their magic function, and because of their attractiweness became simply gifts for children their choice became larger, enriched by images of forest animals as w a l l : hares, stags, hunters w i t h game. I n spring, i n the Podlasie area, there was an interest­ ing form of bread w h i c h was supposed to anebrate the coming of spring. A t the A n n u n c i a t i o n (March 23), cakes were made i n the shape of larks or „stork feet" {fig. 11). U n t i l recently i n many Podlasie villages (to the south-east of Warsaw) processions were held on the St. George's day w h i c h went round the fields to conjure up propicious weather. On this occasion a special k i n d of cakes was baked called „ k o r o w a j e z y k i " (fig. 31). Then the next calendar feast connected w i t h special bread was as late as the 6th December. I n many villages the house-wives would then make human figures of dough called „ m i k o ł a j k i " (St. Nicholas) (n° 2/78). A t Christmas lots of rolles were baked i n the shape of tresses. They were designed as a treat for the country waits. F r o m spring to a u t u m n around Poland church fairs are held. Among a variety of things sold at them there are available a l l sorts of cakes i n the shape of dogs, cocks, ducks, human figures, rosaries and necklaces (n° 2/78). The most attractive among them are coloured honey-cakes, displayed prominently also now at any fairs. W i t h the decline of the t r a d i t i o n a l pearant culture the r i t u a l bread has been losing its significance i n r u r a l communities. I n our time i t is being replaced by ornate layer-cakes, elaborately adorned w i t h f r u i t and cream but bearing no symbolic ornaments and having nothing to do w i t h tradition. When the t r a d i t i o n a l cakes are s t i l l baked — in various shapes — they are intended for the „Cepelia" shops, dealing i n folk art, that is they are designed for urban clients. So their purpose is now merely aesthetical. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — PICTURES O N GLASS (Contemporary folk painting and its adjoining area) Painting on glass disappeared from the country i n the years 1970—80. Its value was acknowledged before the first W o r l d War by the „ f o r m i s t " school of painting, the artistic avantgarde of the period. I n the years between two wars there were made sporadic attempts to paint on glass agalin. I n the Tatra area i t was the mountaineers themselves and the lovers of their art who d i d i t (fig. 1). There attempts were however of l i t t l e artistic value. I t was only after the last w a r that efforts were made to revive the old tradition. The M i n i s t r y of Culture and A r t organized at Zakopane several courses of painting. Among the participants the most talented proved to be Helena R o j - K o z ł o w s k a and Jan Jachimiak. They themselves subsequently conducted courses for adult mountaineers, young people and even children. Several hundred people attended them. A n d thousands visited the exhibitions of selected paintings. A t the same time paintings on glass began to be sold as „ s o u v e n i r s f r o m the mountains", they attracted the attention of museums and private collectors. The craft brought the painters income and acknowledgment. I n 1968 the Museum i n Zakopane held the first Glass Painting Competition. Over 110 people took part i n i t . The works of the participants were divided and awarded prizes i n three groups: folk painters, amateurs, youth. The most gifted ones among them were shown collec­ tions of old painting. By copying them they were getting into the climate of old pictures and could learn from them the principles of decorative structure. I n this w a y the ancient t r a d i t i o n was reviver. Paint­ ings on glass became part of contemporary folk a r t and did so i n various areas of this country. The development and variety of that r e v i v a l was evidenced by a com­ petition of contemporary glass painting of Polish Car­ pathians, at w h i c h there were 416 entries by 97 par­ ticipants. W i t h the most interesting of these w o r k s the author has illustrated his article. The r e v i v a l of painting on glass became possible owing to: the existence of a comiderable number of artists emotionally envolved i n folk culture; the sponsor­ ship and inspiration on the part of various institutions (including courses, competitions, exhibitions); the emer­ gence of an absorptive market w h i c h made there paint­ ings profitable; an interest taken i n them by sociaty and the mass communication media. The contemporary paintings take up the style, technique and occasionally the subjects of early picture, but this is only a starting point and not even for a l l the artists. So there is on the one hand a conscious imitation of museum pictures, and on the other —• an individual approach of both amateurs and professional painters. Pictures on glass ance used to be made for the country, n o w they are painted for towns. Even when they seem to follow o l d patterns and styles their function has now changed. I t is no longer religious or cognitive, but above a l l aesthetic. These pictures are different from those discussed i n part I I I of the article. The „ b o r n artists" paint com­ pulsively and the form of their paintings results from a spontaneous interpretation of the objects. Whereas the glass painters base themselves on folk and other conbentions. The subject of a picture becomes to them only a pretext, a focus for the idea and its realization. They do pants, w i t h few exceptions, just because there is a demand for their pictures, especially when there are in the „folk" style. The „folk" character of such paintings is apparent first of a l l i n their f o r m and style. B u t there also are at present pictures w h i c h have to do w i t h folk a r t insomuch that they meet the demands of r u r a l com­ munities and of the cultural periphery of small towns. Colourful, shining w i t h t i n foil and silver-paper, they enjoy the popularity equal to that of the notorious tapestries w i t h stags (n° 2/78). Indeed there is a gap between the pictures made „for t o w n " and those for „one's o w n circle"; they differ i n function, aesthetucs inspiration. None of the artists for „ t h e circle" w o u l d ever dream of sending their w o r k s to a „folk a r t " competition. I t indicates there is a general awareness that this „folk a r t " is connected w i t h a certain t r a d i t i o n and style, of the sort that can be seen i n museums and the „ C e p e l i a " shops i n w h i c h i t is sold. So i t is no wonder, says the author, that the most p r i m i t i v e and original are the pictures made by country people, especially the old and uneducated ones, while the s t r i k i n g l y „folk" products (as regards their style) come from the hands of educated people of country origin (fig. 31, 32). I n the past i t was enough to have a look 65 �at the picture in order to k n o w who had painted it, a peasant or an educated townsman. Today we must k n o w who actually is the artist. Sometimes it is only the choice of covention, a conscious attitude towards tradition which determines whether a person is going to act as a „folk" artist or an amateur. So for instance E. P ę k s o w a , a mountainner woman, got a prize in 1968 in the category of amatehrs (fig. 24), but then, having adopted another style (fig. 25), she .became a folk artist (she comes from a mountaineer family and is emotio­ nally bound w i t h that tradition). The author discusses i n detail particular groups of painters and the outstanding artists among them. He is also t r y i n g to demonstrate a connection between the f o r m of pictures and the personality of their authors, the cultural tradition of the latter and the influences they have been subjected to from outside. I n the early period, t i l l 1970, the outstanding i n d i ­ vidualities were: H . R o j - K o z ł o w s k a (fig. 6), J. Jachi­ miak (fig. 9), later: E. and J. P ę k s o w a .(fig. 27), Z. Roj- G ą s i e n i c a (fig. 13). The author then makes an attempt to classify the contemporary painting on glass and takes as a deter­ minant its relation to tradition. He distinguishes: I . Output lonked w i t h traditional forms and rules of composition, including a — copies, pastiches, b — continuation of the basic features and forms of traditional painting (fig. 19, 25), с — output which w h i l e extending the range of subjects and formal solutions preserves a partial l i n k w i t h t r a d i t i o n (fig. 26, 31), d — output inspired by only some features of folk art (and not only those of painting), e — stylizations. I I . Output by „ b o r n artists" (n° 2/78). I I I . Output inspired by non-folk conventions. A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k — THE INTERIORS OF WORKERS' HOUSES A T Ż Y R A R D Ó W I N THE L A T E 19th A N D E A R L Y 20th CENTURIES The author begins her article by describing the formation of the textile industry centre at Ż y r a r d ó w . The workers were mainly recruited among the pearants in the surrounding villages. The management would gibe them flats i n the factory housing blocks. Each family would receive one room. The interior arrangement was usually fashioned on urban patterns, particular fashions passing down from the better-off groups i n the social structure: foremen, specialists, employees, and the like. The arrangement of f u r n i t u r e was very much like that i n pearant huts, but the f u r n i t u r e itself was different, by joiners in the nearby town. I t also consisted of more items, e.g. screens were very popular. The walls were adorned w i t h „holy" picture, but there were not hung i n a row like i n the country huts but i n the middle of the w a l l . There used to t e only few of them though. Some w o u l d be chromo­ lithographs w i t h lay subjects, pictures u n k n o w n among pearants, similarly there were also tapestries on walls by beds, as w e l l as family photographs. There could be seen also (though less communly) pictures w i t h patriotic subjects, e.g. portraits of Polish kings. The housewives were very intent on tidness. On feast days tables and beds were covered w i t h white cloth. L i k e i n the country, several pillows would be heaped up on beds. I n the windows curtains were hung, w h i l e those who could not afford them cut them out of paper. The most important object i n the room was a table-altar. I t was i n its arrangement and decoration that the family w o u l d manifest their artistic invention the would also place on i t plaster statuettes, received as presents, various knick-knacks. The number of cult objects (pictures) was larger w i t h families who had come from the country than w i t h those who had worked in the factory for several gene­ rations. The type of interiors was for a l l of them identical, the differences being only those of standard which was influenced by the material circumstances of a family. Towards the end of the period under discussion the interriors did differentiate, i n the better-off households there w o u l d appear f u r n i t u r e to be seen before only i n bourgeois flats-sofas, couches, toilet-tables w i t h mirrors, glazed cabinets, china, etc. These patterns would be borrowed by the families of foremen or craftsmen or by households i n which there were marriageable girls wishing to make their family homes more presentable. P E 3Ю ME Я н К ш и ш т о ф М а к у л ь с к и — ОПРЕДЕЛЕНИЕ И ОХВАТ ЭТНОГРАФИИ В СВЕТЕ СОВРЕМЕННЫХ ОБЩЕСТВЕННЫХ ЗАПРОСОВ Э т н о г р а ф и я , к а к одна и з г у м а н и т а р н ы х н а у к , в с е ­ гда и с п о л н я л а к о н к р е т н у ю о б щ е с т в е н н у ю ф у н к ц и ю . Она д а в а л а ответ на вопросы, к а с а ю щ и е с я м е х а н и з м а к у л ь т у р ы , помогая понять культурные процессы, участвуя в разработке соответствующей модели сов­ ременной культуры. Кроме многочисленных преобра­ ж е н и й , к о т о р ы м п о д в е р г а л а с ь эта д и с ц и п л и н а в т е ­ ч е н и е последнего столетия, самой в а ж н о й о к а з а л а с ь р е в о л ю ц и я , п е р е ж и т а я ею в период р а з в и т и я средств массовой и н ф о р м а ц и и и в о з н и к н о в е н и я т а к п а з . в с е ­ о б щ е й к у л ь т у р ы . Это о с н о в н ы м о б р а з о м п о в л и я л о на масштабы исследований, проводимых среди первобыт­ н ы х обществ, к о т о р ы е р а з в и в а л и с ь в известной и з о ­ л я ц и и , а т а к ж е на основе н а р о д н ы х к у л ь т у р в ы с о к о р а з в и т ы х обществ, о т н о с и т е л ь н о в н е б о л ь ш о й степени у ч а с т в у ю щ и х в общем к у л ь т у р н о м процессе. К а з а л о с ь бы, что, н а р я д у с этими о с н о в н ы м и и з м е н е н и я м и предмета исследований, этнография подвергнется п р е о б р а ж е н и я м и п у т е м поиска н о в ы х методов, а т а к ­ ж е и з у ч е н и я н о в ы х явлений! будет в д а л ь н е й ш е м п р и н и м а т ь у ч а с т и е в ф о р м и р о в а н и и современной м о ­ д е л и к у л ь т у р ы . В ц е л я х подлинного и с п о л н е н и я этой ф у н к ц и и э т н о г р а ф и я д о л ж н а в з н а ч и т е л ь н о й степени и з м е н и т ь п р о ф и л ь и п е р с п е к т и в ы своих и с с л е д о в а н и й . Большинство современных этнографических исследо66 в а н и й п о - п р е ж н е м у в е д е т с я согласно основной и с с л е ­ д о в а т е л ь с к о й к а т е г о р и и п о н я т и й ethnosa (парод) и г р у п п ы . В е д е т с я п о и с к з а к о н о м е р н о с т е й н а оси: г р у п ­ па — о б щ е с т в е н н о с т ь — ч е л о в е к (личность), п р и ч е м особое в н и м а н и е у д е л я е т с я к у л ь т у р е , к а к системе п р е д о п р е д е л я ю щ е й д е я т е л ь н о с т ь личности. Р а з у м е е т с я это н а п р а в л е н и е будует и в д а л ь н е й ш е м а к т у а л ь н ы м . О д н а к о надо п о л а г а т ь , что с л е д у е т гораздо б о л ь ш е , чем до с и х пор, у д е л я т ь в н и м а н и я т в о р ч е с к о й р о л и деятельности личности в развитии культуры. Обще­ п р и н я т ы е и о д и н а к о в ы е д л я всех о б р а з ц ы в ы з ы в а ю т в ч е л о в е к е с т р е м л е н и е н а й т и собственное поле д е я ­ тельности, которое предоставляет возможность проя­ в л я т ь своеобразие, т.е. я в л я т ь собой н е п о в т о р и м у ю и н д и в и д у а л ь н о с т ь . Ч л о в е к п ы т а е т с я с о з д а в а т ь обо­ л о ч к у „собственно'' к у л ь т у р ы , , о б е р е г а ю щ е й его от в л и я н и я всеобщей к у л ь т у р ы , к о т о р у ю он считает „ в н е ш н е й " . В свете э т и х ф а к т о в э т н о г р а ф и я д о л ж н а о б р а т и т ь в н и м а н и е на в о з н и к н о в е н и е т а к и х э л е м е н ­ тов к у л ь т у р ы , к о т о р ы е , не п о л у ч и в е щ е общего о д о ­ б р е н и я о б щ е с т в е н н о с т и (что я в л я л о с ь о с н о в н ы м о п р е ­ делителем культурного ф а к т а с точки зрения класси­ ч е с к о й э т н о г р а ф и и ) , у ж е в д а н н ы й момент и г р а ю т в а ж н у ю роль в ж и з н и человеческих личностей или г р у п п , в о з д е й с т в у я на к у л ь т у р н ы е я в л е н и я более общего х а р а к т е р а . Это п р е ж д е всего к а с а е т с я о б л а с т и исследования индивидуальных и групповых точек зре­ н и я , к о т о р ы м сопутствуют и з в е с т н ы е „ р и т у а л ь н ы е " взгляды; их целью является утверждение и упроче- �ние своеобразия. П о с к о л ь к у это я в л е н и е сочетает р а в ­ но н е м а т е р и а л ь н ы е э л е м е н т ы ( в з г л я д ы , с о ц и а л ь н ы е с в я з и , п с и х и ч е с к и е я в л е н и я ) к а к и м а т е р и а л ь н ы е (эко­ логические у с л о в и я , освоение м а т е р и а л ь н ы х благ культуры, новые продукты, материальные' символы и т.д.), то э т н о г р а ф и я , б л а г о д а р я своему п р е ж н е м у а п п а р а т у п р е д о с т а в л я е т особую в о з м о ж н о с т ь и с с л е д о ­ в а н и я этой области. В д а н н о м с л у ч а е э т н о г р а ф и ю м о ж н о было бы о п р е д е л и т ь к а к н а у к у о к у л ь т у р н ы х р е з у л ь т а т а х а д а п т а ц и и ч е л о в е к а к п р и р о д н ы м и об­ щ е с т в е н н ы м у с л о в и я м , к о т о р ы е он сам п р е о б р а ж а е т , а т а к ж е к а к пауку о н а п р а в л е н и я х и итогах поисков ч л о в е к а , к а к л и ч н о с т и свого места в к у л ь т у р н о м к о н т е к с т е , и м е ю щ е м д л я пего в н е ш н и й характер. Т а к а я п о с т а н о в к а в о п р о с а о т ч е т л и в о у к а з ы в а е т па возможность адекватных связей между традицией и современностью — двух г л а в н ы х источников, из к о т о р ы х ч е л о в е к п р а к т и ч е с к и ч е р п а е т основной м а ­ т е р и а л д л я с о з д а н и я своего личного о б р а з ц а ж и з н и в к у л ь т у р н о й среде. Т е р е с а А м б р о ж е в и ч — ДЕКОРАТИВНОЕ РОДНОЕ ПЕЧЕНЬЕ В ПОЛЬШЕ НА­ В к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р е х л е б имел особое з н а ­ чение, что п р е ж д е всего в ы р а ж а л о с ь в соблюдении ритуальных обрядовых форм. Хлеб, который является основной п и щ е й , п р и о б р е л со в р е м е н е м с и м в о л и ч е с к о е з н а ч е н и е . Это н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в д в у х г л а в н ы х циклах семейных и ежегодных обрядов. Декоративной выпечкой занимались специалистки, мастерство и п р о ф е с с и о н а л ь н ы е с е к р е т ы к о т о р ы х п е ­ р е д а в а л и с ь по семейной т р а д и ц и и и з п о к о л е н и я в поколение. Тесто, и з которого п е к л и хлеб, и з г о т о в л я л о с ь по с п е ц и а л ь н о й р е ц е п т у р е . П е р в о е — во в р е м я п е ч е н и я оно ие т е р я л о п р и д а н н о й ему ф о р м ы . В т р а д и ц и о н ­ ной н а р о д н о й к у л ь т у р е к о н т а к т ч е л о в е к а с с и м в о л и ­ ч е с к о й д е к о р а т и в н о й в ы п е ч к о й и з теста у с т а н а в л и ­ в а л с я ч у т ь л и не с момента р о ж д е н и я . Д л я того, чтобы гарантировать ребенку состоятельность крест­ н ы е р о д и т е л и во в р е м я о б р я д а к р е щ е н и я п р и н о с и л и р а з у к р а ш е н н ы е б у л к и , м у ч н ы е и з д е л и я в виде ч е л о ­ в е ч е с к и х ф и г у р о к (кукол) либо м а р и о н е т о к с д е к о ­ р а т и в н ы м о р н а м е н т о м (илл. 4, 1). С а м у ю в а ж н у ю р о л ь и с п о л ь н я л о п е ч е н и е во в р е м я свадебных торжеств. Пекли разукрашенные лепешки — символ будущего д о с т а т к а молодой п а р ы , н а з ы в а е ­ мые „калачами", а в восточных районах страны „ка­ р а в а я м и " (илл. 12, 13). З а п е ч е н ь е б ы л и о т в е т с т в е н н ы сватья или крестная! мать невесты. Ведь печенье содержало известные элементы ворожбы — если л е ­ п е ш к а б ы л а н е у д а ч н о испечена, е с л и она п о т р е с к а л а с ь , то из этого с л е д о в а л о , что с у п р у ж е с т в о будет н е у д а ч ­ н ы м и т.д. Во в р е м я свадебного обряда и с п е ч е н н ы е „ к а л а ч и к а р а в а и " ч а щ е всего п о д а в а л и до и л и после т а к н а з . „очепин", т.е. з а м е н ы в е н к а н е в е с т ы па ч е п е ц н о в о ­ брачной. П е ч е н и е т о р ж е с т в е н н о в н о с и л и и с т а в и л и па стол. Староста и л и ж е с т а р о с т и х а д е л и л и его и в р у ч а л и гостям в з а м е н за п о д а р о к и л и д е н ь г и д л я молодой, п р е д н а з н а ч а е м ы е па т а к п а з . ч е п е ц . Наряду с основным свадебным печением пода­ в а л о с ь б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о более м е л к и х и з д е л и й , к о т о р ы е , в з а в и с и м о с т и от местности, н а з ы в а л и г у с я ­ тами или ш и ш к а м и . Эти изделия были различной ф о р м ы , н а ч и н а я с к р е с т о в и свастик до и з о б р а ж е н и я птиц, людей, р о з е т о к и т.д. (илл. 2, 7). Другой род п е ч е н ь я г о т о в и л и в с в я з и с е ж е г о д н ы м и п р а з д н и к а м и , особенно с ц и к л о м зимнего с о л н ц е с т о ­ я н и я . Это б ы л п е р и о д в о р о ж б ы и г а д а н и й с ц е л ь ю п о в л и я т ь па б л а г о п о л у ч и е п р е д с т о я щ и х работ. В тот период п е к л и т а к п а з . н о в ы е г о д о ч к и (илл. 16, 17). Они с о с т о я л и и з к р у г а теста, па к о т о р о м п о м е щ а л и с ь ф и ­ гурки животных в таком количестве, какое пред­ п о л а г а л о с ь в ы р а с т и т ь в н а с т у п а ю щ е м году. О д н а к о у ж е в н а ч а л е X X в. их с т а л и и с п е к а т ь в п е р в у ю очередь с мыслью с детях. В м е ж в о е н н ы й период, когда не было у ж е р е ч и о м а г и ч е с к о й ф у н к ц и и п е ч е н ь я и в с в я з и с его д е к о ­ р а т и в н о й ф о р м о й оно п р и н я л о х а р а к т е р п о д а р к о в д л я детей, ассортимент этого рода п е ч е н ь я у в е л и ч и в а е т с я : наряду с домашними животными появляются лесные — з а й ц ы , олени, о х о т н и к и со з в е р я м и . Весной в Подляском районе выступали интерес­ ные ф о р м ы печенья, которые д о л ж н ы были повлиять на у с к о р е н н о е н а с т у п л е н и е в е с н ы . К п р а з д н и к у Б л а ­ г о в е щ е н и я (23.Ш) п е к л и и з теста ж а в о р о н к о в и „ а и с т о в ы л а п ы " (илл. 11). До недавного в р е м е н и во многих п о д л я с к и х д е ­ р е в н я х (на ю г о - в о с т о к от В а р ш а в ы ) на св. Георгия устраивали крестные ходы, вокруг полей, чтобы в ы ­ м о л и т ь б л а г о п р и я т н ы е а т м о с ф е р н ы е у с л о в и я . По этому с л у ч а ю п е к л и с п е ц и а л ь н ы е „ к а р а в а й ч и к и " (илл. 31). С л е д у ю щ и м по счету к а л е н д а р н ы м п р а з д н и к о м , который отмечали декоративным печеньем, было 6 д е к а б р я . К этому д н ю во м н о г и х д е р е в н я х п е к л и из теста ч е л о в е ч е с к и е ф и г у р к и , н а з ы в а е м ы е „ м и к о л а и " (сл. номер). На Р о ж д е с т в о в б о л ь ш о м к о л и ч е с т в е п е к л и м а л е н ь к и е п л е т е н ы е б у л о ч к и в в и д е к о с и ч е к : эти булочки предназначались как угощение для коляду­ ющих. 1 Н а т е р р и т о р и и всей П о л ь ш и , н а ч и н а я с в е с н ы до осени о т м е ч а ю т с я Х р а м о в ы е п р а з д н и к и . С р е д и р а з ­ ного рода т о в а р о в м о ж н о в с т р е т и т ь м а л е н ь к и е п р я ­ н и к и в в и д е собачек, п е т у ш к о в , уток, ч е л о в е ч е с к и х ф и г у р о к , в в и д е ч е т о к , к а р а л л о в ы х о ж е р е л и й и т.п. (сл. номер). С а м ы м и д е к о р а т и в н ы м и на х р а м о в ы х п р а ­ з д н и к а х б ы л и ц в е т н ы е п р я н и к и , к о т о р ы е по сей д е н ь п р о д а ю т в это в р е м я на я р м а р к а х . Вместе с о т м и р а н и е м т р а д и ц и о н н о й к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р ы обрядовое п е ч е н и е т е р я е т свое з н а ч е н и е среди к р е с т ь я н с к о й общественности. М е н я ю т с я т а к ж е его ф о р м ы ; с е й ч а с вместо с и м в о л и ч е с к о г о п е ч е н и я делают в ы ч у р н ы е торты, у к р а ш е н н ы е ф р у к т а м и и кремом. Они л и ш е н ы с и м в о л и ч е с к о г о о р н а м е н т а и у ж е не с в я з а н ы с т р а д и ц и е й . По с т а р ы м ж е о б р а з ц а м , л е п я т наприм., з в е р ю ш е к и т.п., но у ж е т о л ь к о по з а к а з у „ Ц е п е л и и " д л я г о р о д с к и х п о к у п а т е л е й . Само собой п о н я т н о , что эти и з д е л и я и с п о л н я ю т л и ш ь э с т е ­ тическую роль. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — К А Р Т И Н Ы НА СТЕК­ Л Е ( С о в р е м е н н а я н а р о д н а я ж и в о п и с ь и ее ф о р м ы ) . Ж и в о п и с ь на с т е к л е з а г л о х л а в д е р е в н е в семид е с я т ы х - в о с ь м и д е с т я т ы х г о д а х X I X в. Е е з н а ч е н и е д о л ж н ы м образом о ц е н и л и перед I м и р о в о й войной „формисты", (формизм — отвечает польскому кубиз­ му) с о с т а в л я в ш и е в то в р е м я х у д о ж е с т в е н н ы й а в а н ­ гард. В м е ж в о е н н ы й п е р и о д б ы л и с д е л а н ы л и ш ь е д и н и ч н ы е п о п ы т к и ж и в о п и с и на с т е к л е . Н а П о д г а л ь и (Татры) этим з а н и м а л и с ь р а в н о г о р ц ы , к а к и л ю б и ­ т е л и и х и с к у с с т в а (илл. 1). О д н а к о п о п ы т к и эти не и м е л и в х у д о ж е с т в е н н о м о т н о ш е н и и особого з н а ч е н и я . Л и ш ь после I I мировой войны начато стремиться к восстановлению давней традиции. Министерство к у л ь т у р ы и искусства организовало в Закопане не­ сколько курсов живописи. Среди участников курсов самыми способными оказались: Елена Рой-Козловска и Ян Я х и м я к . Они в свою о ч е р е д ь с т а л и вести д а л ь ­ н е й ш и е к у р с ы д л я в з р о с л ы х горцов, м о л о д е ж и и д а ж е д л я детей. К у р с ы эти п о с е щ а л и н е с к о л ь к о сот ч е л о ­ век. Т ы с я ч и л ю д е й п о б ы в а л и на в ы с т а в к а х л у ч ш и х картин. В то ж е в р е м я с т а л и п р о д а в а т ь к а р т и н ы на с т е к л е в к а ч е с т в е „ с у в е н и р о в с г о р " ; ими с т а л и и н т е р е с о ­ в а т ь с я м у з е и , к о л л е к ц и о н е р ы . Ж и в о п и с ь на с т е к л е д а в а л а а в т о р а м и з в е с т н о с т ь и з а р а б о т о к . В 1968 г. Закопанский музей организовал I конкурс живописи на стекле. В нем п р и н я л и у ч а с т и е ПО ч е л о в е к . Р а б о т ы у ч а с т н и к о в к о н к у р с а б ы л и р а з д е л е н ы на т р и г р у п п ы : н а р о д н ы х творцов, л ю б и т е л е й и м о л о д е ж и п р и ч е м п р е м и и п р и с у ж д и л и с ь в р а м к а х отдельных) г р у п п . Самых способных ознакомили с коллекциями старин­ ной ж и в о п и с и . К о п и р у я эти п р о и з в е д е н и я , они п р о ­ никались климатом старых картин, осваивали деко­ р а т и в н ы е п р и н ц и п ы их к о н с т р у к ц и и . Т а к и м образом в о з р о д и л а с ь с т а р а я т р а д и ц и я . К а р ­ т и н ы на с т е к л е с т а л и е с т е с т в е н н о й ч а с т ь ю с о в р е м е н ­ ного народного и с к у с с т в а п р и т о м в р а з л и ч н ы х р е ­ г и о н а х П о л ь ш и . О р а з в и т и и и р а з н о о б р а з и и этого я в л е н и я с в и д е т е л ь с т в у е т о р г а н и з о в а н н ы й в 1976 г. к о н к у р с современной ж и в о п и с и на с т е к л е П о л ь с к и х К а р п а т , на котором) было п р е д с т а в л е н о 416 работ 97 х у д о ж н и к о в . С а м ы м и и н т е р е с н ы м и и з н и х а в т о р и л л ю с т р и р у е т свою с т а т ь ю . 67 �I Возрождение описываемого вида живописи на с т е к л е стало в о з м о ж н ы м б л а г о д а р я н а л и ч и ю з н а ч и ­ тельного числа творцов, эмоционально связанных с т р а д и ц и о н н о й народной к у л ь т у р о й , а т а к ж е б л а г о ­ даря заботливому отношению ряда учреждений и ряду м е р о п р и я т и й (в том ч и с л е к у р с о в , к о н к у р с о в , в ы с т а ­ вок), в о з н и к н о в е н и ю емкого р ы н к а , г а р а н т и р у ю щ е г о р е н т а б е л ь н о с т ь ж и в о п и с и , б л а г о д а р я в н и м а н и ю со с т о ­ р о н ы о б щ е с т в е н н о с т и и с р е д с т в а м массовой и н ф о р ­ мации. С о в р е м е н н а я ж и в о п и с ь о б р а щ а е т с я к т е х н и к е , сти­ л и с т и к е , а порой и к т е м а т и к е д а в н и х к а р т и н ; о д н а к о это т о л ь к о и с х о д н а я т о ч к а , п р и ч е м о т н ю д ь не д л я всех а в т о р о в . И т а к одним полюсом этой ж и в о п и с и является сознательное подражание музейным карти­ н а м , в т о р ы м — творчество, о т л и ч а ю щ е е с я и н д и в и ­ д у а л ь н ы м и ч е р т а м и , п р и н а д л е ж а щ е е к области само­ деятельной и профессиональной пластики. К а р т и н ы на с т е к л е , к о т о р ы е п р е ж д е в ы п о л н я л и с ь для деревни, в н а с т о я щ е е в р е м я п и ш у т и с к л ю ч и т е л ь ­ но для города. Д а ж е то, что м о ж е т к а з а т ь с я т о ж ­ д е с т в е н н ы м со старой т е м а т и к о й и с т и л и с т и к о й т е п е р ь и с п о л н я е т д р у г у ю ф у н к ц и ю ! — не к у л ь т о в у ю , не п о з н а в а т е л ь н у ю — а п р е ж д е всего э с т е т и ч е с к у ю . Эти к а р т и н ы о т л и ч а ю т с я от тех, к о т о р ы е о б с у ж ­ д а л и с ь в т р е т ь е й ч а с т и статьи. „ С а м о р о д н ы е " п и ш у т и з в н у т р е н н и х п о б у ж д е н и й , и з необходимости в ы с к а ­ з а т ь с я и ф о р м а их п р о и з в е д е н и й в ы т е к а е т и з с п о н т а н ­ ной и н т е р п р е т а ц и и с о д е р ж а н и я . Х у д о ж н и к и , к о т о р ы е п и ш у т па с т е к л е , с о з н а т е л ь н о п о д д е р ж и в а ю т н а р о д ­ ные и другие конвенции. Тема к а р т и н ы является для них л и ш ь предлогом, к р и с т а л и з а ц и о н н о й о с ь ю з а м ы с л а и р е а л и з а ц и и . З а н е м н о г и м и и с к л ю ч е н и я м и они п и ­ ш у т потому, что с у щ е с т в у е т спрос на и х п р о и з в е ­ д е н и я , п р е ж д е всего именно на т а к и е „ н а р о д н ы е " картины. „ Н а р о д н о с т ь " этого рода картин| п р е ж д е всего в ы р а ж а е т с я , в и х ф о р м е и стиле. О д н а к о сейчас имеются т а к ж е такие картины, которые можно на­ з в а т ь „ н а р о д н ы м и " в том с м ы с л е , что они у д о в л е т в о ­ ряют запросы деревенской среды и культурной переф е р и и н е б о л ь ш и х городов. К р а с о ч н ы е , б л е с т я щ и е от с т а н и о л я и о л о в я н о й ф о л ь г и эти к а р т и н ы с у щ е с т в у ю т по п р и н ц и п у н а с т е н н ы х к о в р и к о в с о л е н я м и и т.п. (сл. номер). М е ж д у к а р т и н а м и „ д л я г о р о д а " и д л я „собственной с р е д ы " с у щ е с т в у е т б о л ь ш а я разница в ф у н к ц и и , эстетике, и с т о ч н и к а х в д о х н о в е н и я . И н и ­ кто и з х у д о ж н и к о в „ д л я с р е д ы " д а ж е не п ы т а е т с я п о с ы л а т ь свои р а б о т ы на к о н к у р с „народной ж и в о ­ писи". Это с в и д е т е л ь с т в у е т о том, что по всеобщему м н е н и ю „ н а р о д н о с т ь " в о с п р и н и м а е т с я к а к нечто с в я ­ занное с определенной традицией и стилистикой, к а к то, что х р а н и т с я в м у з е я х , что п р о д а е т с я в м а г а з и н а х „Цепелии". В в и д у этого — п и ш е т а в т о р — не следует у д и в ­ л я т ь с я , что с а м ы м и п р и м и т и в н ы м и и о р и г и н а л ь н ы м и я в л я ю т с я к а р т и н ы д е р е в е н с к и х мастеров, особенно стариков, л и ш е н н ы х образования, самыми ж е „народ­ н ы м и " (с т о ч к и з р е н и я стилистики) р а б о т ы и н т е л л и ­ гентов из к р е с т ь я н (илл. 31, 32). П р е ж д е стоило л и ш ь посмотреть картину, чтобы сразу ж е определить, кто ее п и с а л — к р е с т ь я н и н и л и г о р о д с к о й и н т е л л и г е н т . Н ы н е ж е надо з а р а н е е з н а т ь , к е м я в л я е т с я автор. Часто лишь выбор конвенции, сознательное отноше­ н и е к т р а д и ц и и р е ш а л и вопрос, станет л и д а н н а я л и ч ­ ность д е й с т в о в а т ь к а к „ н а р о д н ы й " х у д о ж н и к и л и ж е к а к л ю б и т е л ь . Т а к , наприм., г о р я н к а П е н к с о в а п о л у ­ ч и л а в 1968 г. п р е м и ю в к а т е г о р и и любителей (илл. 24), но спустя н е к о т о р о е в р е м я , п е р е м е н и в род с т и л и с т и к и , (илл. 25) она ж е с т а л а „ н а р о д н ы м " х у д о ­ ж н и к о м (Пенксова, г о р я н к а по п р о и с х о ж д е н и ю , э м о ­ ц и о н а л ь н о с в я з а н а с т р а д и ц и я м и горцев). А в т о р подробно р а с с м а т р и в а е т о т д е л ь н ы е х у д о ­ ж е с т в е н н ы е г р у п п ы и более в ы д а ю щ и х с я т в о р ц о в . Автор пытается отметить связь между формой картин и* л и ч н о с т ь ю а в т о р о в , и х к у л ь т у р н о й т р а д и ц и е й и ф а к т о р а м и , к о т о р ы е в л и я ю т на н и х извне. 68 В н а ч а л ь н о м периоде, до 1970 г. с а м ы м и в ы д а ­ ю щ и м и с я б ы л и — Е. Р о й - К о з л о в с к а (илл. 6), Я. Я х и м я к (илл. 9), и п о з д н е е : Э. и Я . П е н к с ы (илл. 27), 3. Р о й - Г о н с е н и ц а (илл. 13). Далее автор пытается провести к л а с с и ф и к а ц и ю с о в р е м е н н о й ж и в о п и с и на с т е к л е , и с х о д я и з того, что решающим фактором является отношение к тради­ ции. А в т о р в ы д е л я е т : I . Творчество, поддерживающее традиционные ф о р ­ м ы и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и н ц и п ы , в том: а) к о п и и , п а с т и ч ч о б) с о х р а н е н и е о с н о в н ы х ч е р т и ф о р м т р а д и ц и о н ­ ной ж и в о п и с и (илл. 19, 25) в) т в о р ч е с т в о , р а с ш и р я ю щ е е т е м а т и к у и ф о р м а л ь ­ н ы е р е ш е н и я , по ч а с т и ч н о п о д д е р ж и в а ю щ е е с в я з ь с т р а д и ц и е й (илл. 26, 31) г) т в о р ч е с т в о в д о х н о в л я е м о е л и ш ь некоторыми э л е м е н т а м и народного искусства (причем не только живописи) д) с т и л и з а ц и и I I . Т в о р ч е с т в о самородного х а р а к т е р а (сл. помер.). I I I . Т в о р ч е с т в о , не с в я з а н н о е с н а р о д н ы м и к о н в е н ­ циями. А н н а К у ч и н ь с к а - С к ш и п е к — МЕБЛИРОВКА К В А Р Т И Р РАБОЧИХ СЕМЕЙ В Ж И Р А Р Д О В Е В КОНЦЕ X I X И В НАЧАЛЕ X X ВВ. В н а ч а л е с т а т ь и а в т о р о т о б р а ж а е т процесс ф о р ­ мирования центра ткацкой промышленности в Ж и р а р дове. Р а б о ч и х г л а в н ы м образом н а н и м а л и в о к р е с т ­ н ы х д е р е в н я х . П р е д п р и я т и е с е л и л о их в ф а б р и ч н ы х к о р п у с а х , п р е д о с т а в л я я к а ж д о й семье к о м н а т у . В обстановке к в а р т и р ы р е ш а ю щ у ю роль играли г о р о д с к и е о б р а з ц ы , — мода, п р о н и к а ю щ а я и з в ы ш е ­ с т о я щ и х в с о ц и а л ь н о й с т р у к т у р е г р у п п : мастеров, с п е ц и а л и с т о в , с л у ж а щ и х и т.д. Основное р а с п о л о ж е н и е мебели б ы л о т а к о е ж е , к а к в д е р е в е н с к и х и з б а х , но сама мебель б ы л а д р у г а я ; ее д е л а л и с т о л я р ы из со­ седних м е с т е ч е к . Ассортимент мебели р а с ш и р и л с я . Т а к , н а п р и м . в о ш л и в обиход ш и р м ы . Н а стенах в е ш а л и в н е б о л ь ш о м к о л и ч е с т в е с в я т ы е образа, о д ­ н а к о не в один р я д , к а к в д е р е в н е , а в самом ц е н т р е стены. П о я в и л и с ь н е з н а к о м ы е д е р е в н е о л е о г р а ф и и со с в е т с к о й т е м а т и к о й . На стенах у к р о в а т е й в е ш а л и коврики, семейные фотографии. В некоторых к в а р ­ тирах висели картинки патриотического характера, н а п р и м . портреты! п о л ь с к и х к о р о л е й . За п о р я д к о м в к в а р т и р а х у с и л е н н о с л е д и л и . По п р а з д н и к а м стол и кровати накрывали белыми тканями. К а к и в дерев­ не на к р о в а т я х г р о м о з д и л и с ь многочисленные) п о ­ д у ш к и . Н а о к н а х к р а с о в а л и с ь з а н а в е с и , в более бед­ н ы х с е м ь я х и х в ы р е з ы в а л и из бумаги. Самоед п о ч е т н о е место з а н и м а л с т о л и к - а л т а р и к . И м е н н о в у б р а н с т в е и д е к о р а ц и и а л т а р и к а особенно проявлялась художественная изобретательность оби­ т а т е л е й к в а р т и р ы . На этом с т о л и к е с т а в и л и с ь т а к ж е полученные в подярок гипсовые статуэтки и безде­ лушки. В к в а р т и р а х р а б о ч и х родом и з деревни, п р е д м е т о в к у л ь т а (в том ч и с л е с в я т ы х образов) б ы л о б о л ь ш е , чем там, где у ж е н е с к о л ь к о п о к о л е н и й р а б о т а л о па фабрике. Обстановка рабочих квартир была трафаретная, р а з н и ц а з а к л ю ч а л а с ь т о л ь к о в ее у р о в н е в з а в и с и ­ мости от м а т е р и а л ь н о г о п о л о ж е н и я семьи. К к о н ц у о п и с ы в а е м о г о автором периода в обста­ н о в к е к в а р т и р м о ж н о было отметить б о л ь ш и е п е р е ­ м е н ы . В более з а ж и т о ч н ы х д о м а х п о я в л я ю т с я м е б е л ь и у т в а р ь , к о т о р ы е до того в р е м е н и м о ж н о б ы л о в с т р е ­ тить в мещанских квартирах, а именно: мягкие дива­ ны, туалетные столики с зеркалами, серванты, ф а р ­ ф о р и т.п. Этим о б р а з ц а м с т а л и п р е ж д е всего с л е д о ­ в а т ь с е м ь и более з а ж и т о ч н ы х м а с т е р о в и р е м е с л е н ­ ников, а т а к ж е семьи, где б ы л и д е в у ш к и па в ы д а н ь и , с т р е м и в ш и е с я к тому, ч т о б ы р о д и т е л ь с к и й дом к а ­ з а л с я более п р е з е н т а б е л ь н ы м . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32cedec9b5d129efa81a51b120415455.pdf 40b1ca2e8ba562dda19adffc15570d3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4159 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.191 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A fotogramów D n . 19.11 w Stoł. D o m u K u l t u r y z a ­ prezentowano widowisko „Opolski Mięsopust". I-III 1975 Imprezy folklorystyczne i regionalne 10—12.111 — w K r a k o w i e w D o ­ m u S z t u k i L u d o w e j o d b y ł się z o r g a n i ­ z o w a n y p r z e z Copelię p o k a z w y k o n y ­ wania koronki klockowej. 2 1 . I I I — w Muzeum W s i Opol­ s k i e j w B i e r k o w i c a c h o d b y ł o się u r o ­ czyste o t w a r c i e nowego sezonu t u r y ­ s t y c z n e g o , połączonego z „ t o p i e n i e m M a r z a n n y " , „ g a i k i e m " i występami kapeli ludowej. 22.11 — w e W ł o c ł a w k u , w r a m a c h o r g a n i z o w a n y c h przez M u z e u m K u ­ j a w s k i e „ M u z e a l n y c h sobót d l a świata p r a c y " , odbyła się i m p r e z a p n . „ K u ­ j a w s k a rzeźba l u d o w a " . W p r o g r a m i o — m . i n . — spotkanie z twórcami l u d o ­ w y m i , połączone z p o k a z e m rzeźbie­ nia, kiermasz rzeźb, p o g a d a n k a m g r Romualdy Hankowskiej na tomat roli p o l i c h r o m i i w z a b y t k o w e j rzeźbie l u ­ dowej . 2 2 . I I I — w e Włocławku, w r a ­ m a c h a k c j i „ M u z e a l n e s o b o t y d l a świa­ t a p r a c y " , o d b y ł się c y k l i m p r e z z a p o ­ czątkowany s p o t k a n i e m z r e d . A l e k ­ sandrem Jackowskim i pokazem fil­ m ó w o twórczości a m a t o r ó w . N a s t ę p nio twórcy l u d o w i d e m o n s t r o w a l i swo­ j e umiejętności: W ł a d y s ł a w a W ł o d a ­ r z e w s k a malowała k w i a t y w e wnętrzu muzealnej izby kujawskiej, Maria Zołnowska — prezentowała sztukę w y ­ s y p y w a n i a ornamentów p i a s k i e m n a dziedzińcu m u z e a l n y m , L e o k a d i a W o l ­ s k a — w y k o n y w a ł a pająki ze słomy, a Eugenia Adamczewska, Genowefa Wodecka i K a z i m i e r a Rzeczkowska — zdobiły p i s a n k i . Równocześnie trwał kiermasz wyrobów l u d o w y c h . Konkursy i wystawy 17.1 —• z o k a z j i „ z i m o w y c h D n i K r y n i c y " o t w a r t a została w y s t a w a p r a c N i k i f o r a . W czasie i m p r e z y w y ­ stępowały t e ż zespoły r e g i o n a l n e m . i n . Zespoły P i e ś n i i T a ń c a „ S ą d e c c z a n i e " i „Dolina P o p r a d u " . 18.1 — w Grudziądzu w k l u b i e „ K i e r u n k i " o t w a r t a została w y s t a w a malarstwa Teofila Ociepki. N a otwar­ cie w y s t a w y z o r g a n i z o w a n o s p o t k a n i e z artystą. 23.1 — w W a r s z a w i e rozpoczęła się M a z o w i e c k a P a n o r a m a X X X - l e c i a , z o k a z j i której o t w a r t o m . i n . w y s t a w y : w Muzeum N a r o d o w y m — „Zbiory M u z e a l n e M a z o w s z a " (głównie rzeźba z o k o l i c S i e r p c a , t k a n i n a l u d o w a , cera­ mika), w Państwowym Muzeum E t n o ­ graficznym — „Strój l u d o w y n a M a ­ zowszu" (w granicach w o j . warszaw­ skiego), w S t o i . D o m u K u l t u r y — w y ­ stawa p l a s t y k i nieprofesjonalnej, a w pawilonie Cepelii — zaprezentowano rzeźbę l u d o w ą i w y r o b y pamiątkarskie z t e r e n u województwa. 30.1 — w M u z e u m K u j a w s k i m w e W ł o c ł a w k u o t w a r t a została w y s t a ­ w a p n . „ Z a b y t k o w a rzeźba l u d o w a w fotografii". Autorem b y ł J a n Świderski. I — w Gdańsku o t w a r t a została pokonkursowa wystawa haftu ludo­ wego regionów województwa. Z 400 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p o k a z a ­ no n a w y s t a w i e — 100. I — w legnickim Muzeum Miedzi c z y n n a była w y s t a w a p n . „ K o l o r o w o P o w i ś l e " , n a której p o k a z a n o m a l o ­ w a n k i i w y c i n a n k i z Zalipia i okolic. I — w Katowicach, w gmachu W R Z Z c z y n n a b y ł a ogólnopolska w y ­ s t a w a r z e ź b y , m a l a r s t w a i g r a f i k i gór­ ników. P o k a z a n o t u 110 p r a c w y b r a ­ n y c h z 3 6 5 , k t ó r e zostały nadesłano. P r z y z n a n o n a g r o d y i wyróżnienia. I — w Warszawie w T P S P otwar­ t o w y s t a w ę rzeźb Bolesława S u s k i z Budziska, pow. Łuków. I — w L u b l i n i e rozstrzygnięty został k o n k u r s z o r g a n i z o w a n y d l a mło­ d y c h artystów w i e j s k i c h przez Żarz. Gł. S T L , M u z e u m O k i ę g o w e i Z W Z S M W w L u b l i n i e . N a k o n k u r s wpły­ nęło p o n a d 150 p r a c . l . I I — w Starej Kordogardzie w Łazienkach warszawskich o t w a r t a została w y s t a w a p o k o n k u r s o w a p t . „ T k a n i n y podwójne i s e j p a k i " , zorga­ n i z o w a n a p r z e z Cepelię i T P S P w W a r szawio. l . I I — w siodzibie Stowarzysze­ nia Historyków S z t u k i w K r a k o w i e o t w a r t a została w y s t a w a p n . „ I m p r o ­ wizacje fantastyczne Wojciecha G i z y " , n a której p o k a z a n o m a l a r s t w o t e g o oryginalnego p l a s t y k a - a m a t o r a . 7 . I I — w T o r u n i u o t w a r t a została wystawa p n . „Wielcy Polacy — i c h ż y c i e i dzieło w rzeźbie l u d o w e j " . N a wystawie zaprezentowano dorobek k o n k u r s u zorganizowanego przez M K i S oraz M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u ­ n i u . W k o n k u r s i e udział b r a l i t y l k o t w ó r c y z a p r o s z e n i , z k t ó r y c h 143 n a ­ desłało 653 p r a c e . N a w y s t a w i e p o k a ­ zano 2 1 0 p r a c 77 autorów. N a g r o d ę I otrzymał Stanisław Zagajewski z Włocławka, n a g r o d y I I : M a r i a n B r u d e k , Szczepan M u c h a , K a z i m i e r z M a k o w s k i , Władysława P r u c n a l , Jaro­ sław F u r g a ł a , S t e f a n G ł o w i a k , S t e f a n F u s , Stanisław K o r p a , J ó z e f K a c z m a ­ rek. N a g r o d y I I I o t r z y m a l i : Włady­ sław B ą k , W i n c e n t y K r a j e w s k i , G r z e ­ gorz Szewczyk, Tadeusz Cąkała, M a r i a n A d a m s k i , J a n i n a Gozdecka, Stanisław Białos. P r z y z n a n o również 8 w y r ó ż n i e ń . W y d a n o okazały k a t a l o g . 17.11 — w W a r s z a w i e z o k a z j i Opolskiej Panoramy XXX-lecia o t w a r t o m . i n . wystawę „Twórczość l u d o w a O p o l a " . N a estradzie występo­ wały zespoły folklorystyczne, j a k „ O p o l e " ,,Bierawianie" i „Dziergowice". 18.11 — w M u z o u m A r c h e o l o g i c z ­ n y m i Etnograficznym w Łodzi otwar­ to wystawę p n . „Sztuka l u d o w a Pod­ h a l a " , n a której p o k a z a n o 250 e k s p o ­ n a t ó w pochodzących ze z b i o r ó w M u ­ z e u m Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m . S c e n a r i u s z w y s t a w y opracowała m g r H e l e n a Średniawa. I I — w P ł o c k i m Ośrodku K u l t u r y i S z t u k i czynna była Wojewódzka Wystawa Sztuki Nieprofesjonalnej „Płock 7 4 " . Komisarzem wystawy był Stanisław W o j c i e c h K o s o w s k i z W o j . Ośrodka K u l t u r y . I I — w Łopusznej z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s p n . „ P r z ą d k i " , mający n a c e l u p o d t r z y m a n i e t r a d y c j i przędzenia w e ł n y i l n u o r a z popularyzację w y r o ­ bów l u d o w y c h . I I — w Aleksandrowie K u j . w P D K o t w a r t a została w o j e w ó d z k a wystawa sztuki nieprofesjonalnej. Po­ k a z a n o t u 131 p r a c w y b r a n y c h spo­ śród 207 nadesłanych. I I — w P D K w T u r k u rozstrzy­ g n i ę t y został k o n k u r s d l a p l a s t y k ó w -amatorów W i o l k o p o l s k i . Nadosłano 162 p r a c e 38 autorów, z k t ó r y c h n a ­ g r o d y o t r z y m a l i : R o m a n Czeski z B u ­ k u , p o w . N . Tomyśl — nagr. I ; H e n r y k Kukuć z D a k o w e j , p o w . N . Tomyśl — nagr. I I ; Zofia M a r c i n i a k z P r z y s i e k i Starej, p o w . Kościan — nagr. I I I . l . I I I — w galerii „Omega" w To­ r u n i u o t w a r t o wystawę prac Teofila Ociepki. 8 . I I I — w Młynie Z a m k o w y m w Słupsku o t w a r t a została w y s t a w a p n . „ S z t u k a l u d o w a w s i koszalińskiej 1945—1975". 1 5 . I I I — w T u r k u o t w a r t a zo­ stała pokonkursowa wystawa p n . „ R z e ź b a plastyków-amatorów W i e l k o ­ p o l s k i " , n a której p o k a z a n o 7 9 p r a c 25 a u t o r ó w z t e r o n u w o j e w ó d z t w a . O r g a n i z a t o r a m i w y s t a w y b y l i : Pałac K u l t u r y w Poznaniu, P D K w T u r k u oraz miejscowe T o w a r z y s t w o K u l t u ­ ralne p o d p a t r o n a t e m W y d z . Oświaty, W y c h o w a n i a i K u l t u r y Urzędu P o ­ wiatowego. 1 7 — 2 3 . I I I w Warszawie z okazji Poznańskiej Panoramy XXX-lecia czynne były m . i n . w y s t a w y : wielko­ polskich instrumentów ludowych w G a l e r i i M D M oraz m a l a r s t w a Z y g ­ m u n t a Warczygłowy w Starej Korde­ gardzie w Łazienkach. 1 7 . I I I — w Państwowym M u z e u m Etnograficznym w Warszawie otwarta została w y s t a w a p n . „ S z t u k a l u d o w a w Х Х Х - l e c i u P R L " . W części I w y - 191 �s t a w y p o k a z a n a została współczesna s z t u k a l u d o w a , w cz. I I — i n s p i r a c j e . Szczegółowe omówienie w y s t a w y za­ m i e s z c z a m y w n u m e r z e . Scenariusz opracował r e d . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ekspozycję — K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . 2 0 . I I I — w Państw. M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie o t w a r t y został p o k a z p r a c p r z e z n a c z o n y c h n a w y s t a w y , które z o r g a n i z o w a n e zostaną w Belgii z okazji festiwalu p n . „Fol­ klor europejski — 7 5 " . N a w y s t a w i e warszawskiej zgro­ m a d z o n o o k . 360 eksponatów, p o c h o ­ d z ą c y c h z 16 m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h z całego k r a j u . 2 6 — 2 8 . I I I — trwały I K r a p k o ­ w i c k i e T a r g i K r o s z o n k a r s k i e , w któ­ r y c h u c z e s t n i c z y l i artyści l u d o w i z t e ­ renu p o w i a t u . T a r g i poprzedzone były k o n k u r s e m , w k t ó r y m udział w z i ę ł o p o n a d 50 artystów l u d o w y c h . N a g r o d y I o t r z y m a l i : A n n a K o s t k a ze Ścigowa, Elfryda Siemert z Choruli, Jerzy L i p k a z G o g o l i n a ; n a g r o d y I I — Elżbieta P o k u t a i M a r i a Labisz z M a l n i , Gerda K l i m e k z K a m i e n i a Śl. o r a z E l ż b i e t a Pazar z Obrowca. N a g r o d y w wysokości 1.000, 7 0 0 , 500 zł zostały u f u n d o w a n e p r z e z o p o l ­ ską Cepelię, U r z ą d W o j . i P o w . w Krapkowicach. I I I — w P D K w Kościerzynie o t w a r t a została w y s t a w a r z e ź b y l u d o ­ wej i plastyków amatorów. P o k a z a n o p r a c e 17 a u t o r ó w , m . i n . A d a m a Z w o lakiewicza i Apolinarego Pastwy. I I I — w Galerii Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " w Białymstoku c z y n n a była wystawa wycinanki kurpiowskiej arty­ s t ó w z k o l n e ń s k i e g o : Stanisławy N i e dźwiedzkiej z B a b y , M a r i a n n y T r z c i n k a z Serafina i M a r i a n n y K z e b k a z W y żegi. I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd amatorskiej S U M M twórczości plastycznej. Nadesłano 207 p r a c z d z i e d z i n y m a l a r s t w a , r z e ź b y i grafiki. I I I — w Muzeum Ceramiki w Bo­ lesławcu c z y n n a b y ł a w y s t a w a p n . „Malowane Powiśle". Pokazano t u malowanki i wycinanki, malowane skrzynie i hafty. a t a k ż e m a l a r s t w o i grafikę plastyków-amatorów. I — w T r o y e s ( F r a n c j a ) o d b y ł y się D n i Francusko-Polskie, zorganizowane przez T o w a r z y s t w o France-Pologne. W sali reprezentacyjnej merostwa o t w a r t o z t e j okazji wystawę p n . „ O t o P o l s k a " , n a której p o k a z a n o m . i n . sztukę ludową. I I I — w Słupsku, w M ł y n i e Z a m ­ k o w y m c z y n n a była w y s t a w a p n . „Złotogłowie i w i e l o b a r w n y h a f t k a ­ szubski". I I I — w P D K w Międzychodzie c z y n n a była w y s t a w a m a l a r s t w a p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , n a której z a p r e z e n ­ t o w a n o d o r o b e k k o n k u r s u wojewódz­ k i e g o . Spośród 2 4 4 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p r z e z 65 a u t o r ó w j u r y z a ­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 110 o b r a ­ zów. I I I — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u c z y n n a była p o k o n k u r s o w a wystawa ceramiki artystycznej, na której p o k a z a n o w y r o b y 15 a r t y s t ó w z w o j . warszawskiego. I I I — w T o r u n i u , w r a m a c h zor­ ganizowanych przez M u z e u m E t n o ­ graficzne „Spotkań z f i o l k l o r e m " o d ­ b y ł a się w y s t a w a - k i e r m a s z a r t y s t ó w podhalańskich: H e l e n y Roj-Gąsienica i Zdzisława W a l c z a k a . W y s t ą p i l i t e ż podhalańscy instrumentaliści i g a w ę ­ dziarze l u d o w i . I I I — I V — w Muzeum Ziemi K ł o d z k i e j c z y n n a była w y s t a w a s z t u k i ludowej tego regionu. Polska sztuka ludowa za granicq 17—24.111 w O s t r a w i e (CSRS), w r a m a c h T y g o d n i a P r z y j a ź n i Czecho­ słowacko-Polskiej c z y n n a b y ł a w y s t a ­ w a p n . „Sztuka l u d o w a n a Śląsku". P o k a z a n o t u ceramikę, rzeźbę w w ę g l u , wyroby ze s r e b r a , s t r o j e ludowe, A R I E S • Inn* I — z okazji inauguracji nowego r o k u kulturalno-oświatowego w L u b l i ­ nie wręczono Medale Х Х Х - l e c i a P R L t r z e m twórcom l u d o w y m : poecie — Stanisławowi Buczyńskiemu z R o t o ­ r o w a , p o w . Hrubieszów, garncarzo­ w i — Jerzemu W i t k o w i z Urzędowa, p o w . Kraśnik oraz k o w a l o w i — E d ­ wardowi Bychawskiemu z Borowa, pow. Krasnystaw. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki przyznało odznaczenia państwowe czterem twórcom l u d o w y m : Złoty K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł g a r n c a r z — Eugeniusz P i o t r o w s k i z Pułtuska, S r e b r n e K r z y ż e Zasługi — Stanisław K o r p a z R u d y , p o w . Sieradz — za rzeźbę i m a l a r s t w o , Z o f i a Wiechno z Wierznowic, pow. Łowicz — za w y ­ c i n a n k i oraz M a r i a W o j t y ł a z Z a l i p i a , p o w . T a r n o w s k i e Góry — za malar­ stwo. 15.11 — o d b y ł o się wręczenie d o ­ rocznych nagród i m . J a n a Pocka, u f u n d o w a n y c h d l a twórców l u d o w y c h . W t y m roku nagrody otrzymali: Stanisław B u c z y ń s k i — p o e t a , R o t o ­ rów, p o w . Hrubieszów; E d w a r d B y c h a w s k i — a r t . k o w a l , Borów, p o w . R r a s n y s t a w ; Władysław Kamiński — rzeźbiarz z B r z o z ó w k i , p o w . R o p ­ czyce; Jerzy W i t e k — a r t . garncarz, Urzędów, p o w . K r a s n y s t a w . Nagrodę zespołową o t r z y m a ł w i e j s k i k a b a r e t „ R z e p " z Krzczonowa, pow. bychawski. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S K s a w e r y P i w o c k i — THE REMARKS ON T H E QUESTION OF T H E SO-CALLED CONTEMPORARY FOLK ART P i w o c k i is r e m i n d i n g h i s e s s e n t i a l t h e o r e t i c a l p r i n c i p l e s w h i c h are i n c l u d e d i n t h e p u b l i c a t i o n s : he is i d e n t i f y i n g tho folk a r t i n Poland w i t h t h e arts a n d crafts, performed b y t h e p e a s a n t s . H e feels t h i s i s a h i s t o r i c a l p h e n o m e n o n a n d t h e genesis o f t h a t p h e n o m e n o n — i s r e a c h i n g — i n h i s o p i n i o n — as f a r b a c k as t h e X V I t h c e n t u r y ; t h e m o s t i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c s i n as f a r as t h e c o n t e n t s a n d t h e style are concerned, have themselves developped i n t h e X l X t h c e n t u r y . I t i s o n l y t h e n t h a t t h e class s e l f k n o w l e d g e o n one h a n d , a n d t h e i m p r o v e m e n t o f t h e m a t e r i a l situa­ t i o n — o n t h e other h a n d — allowed for t h e peasantry t o develop artistic a c t i v i t y o f t h e i r o w n . I n t h e folk a r t o f the X l X t h c e n t u r y m a n y r e m n a n t s o f t h e e a r l i e r epochs h a v e been p r e s e r v e d , w h i c h a l l o w e d f o r t h e r o m a n t i c s t o seek f o r 192 the preslavic t r a d i t i o n s i n t h a t folk a r t , a n d t o believe i n the unchangeable a n d a historical character o f t h a t a r t . Contemporary folk artists are w o r k i n g for t h e urban recipient w h i l e those o f earlier times have been satisfying t h e r e q u i r e m e n t s o f t h e i r o w n m i l i e u a n d these r e q u i r e m e n t s w e r e l a i d u p o n t h e genesis o f t h e f o l k a r t a c t i v i t y . T h e c h a n g e o f t h e r e c i p i e n t h a s h a d a n i m p a c t n o t as m u c h o n t h e f o r m o f t h e f o l k a r t , as o n t h e c o n t e n t s a n d t h e ideas o f t h e c h a ­ racter o f f o l k a r t ; t h a t already has h a d been visible i n t h e period between t h e w o r l d wars. A m o n g t h e artistic a c t i v i t y o f f o l k a r t i s t s , close s t i l l i n t h e e x p r e s s i o n a n d because o f m e n t a l i t y represented, t o t h e a r t o f the X l X t h century, t h e f i r s t s i g n o f t h e changes c o m i n g , w a s s t r o n g i n d i v i d u a l i z a ­ t i o n o f t h e f o r m a n d i t s expressive characteristics — i t s o w n e n v i r o n m e n t h a s been a l r e a d y n o t p r e s s i n g f o r a n y c o r r e c ­ t i o n s . A t t h e same t i m e , t h e a r t p e r f o r m e d , b y t h e p e a s a n t r y for t h e i r o w n purposes begins t o become m o r e a n d m o r e ,,c h e a p " as f a r as a r t i s t i c g o o d t a s t e i s c o n c e r n e d , t e n d s � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec08a6821eba5afd7a0cda0e2fcfb7ec.pdf eb26ccb9630d7c92664df52b574bd352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4468 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource Piwocki, Ksawery (1901-1974) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4157 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne : Prof.dr Ksawery Piwocki (1901-1974) , Ignacy Kamiński (1883-1974)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.186-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Siemion, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I A PROF. DR P O Ś M I E R T N E KSAWERY PIWOCKI 1901-1974 Odszedł w o k r e s i e największego r o z w o j u sił t w ó r c z y c h . 1 w r e c e n z j i p r a c y d o k t o r s k i e j A n n y Kunczyńskiej-Irackiej — K o ń c z y ł korektę książki o n a i w n y c h m a l a r z a c h i szkicował ... g r u p a n o w e dzieło — o p o e t y c e f o r m p l a s t y c z n y c h . T e j książki i p r o f . M a r i a n Sokołowski, p a m i ę t a j ą c y n o r w i d o w s k i e w s k a ­ Zakopiańców i Sztuki Stosowanej, ale też n i k t już n i e n a p i s z e . I n i e t y l k o t e j . z a n i a swej górnej młodości — p o t e m działający już w d w u ­ dziestoleciu międzywojennym Bystroń i pokolenie, d o któ­ P i w o c k i należał d o o s t a t n i c h j u ż reprezentantów p o ­ k o l e n i a u c z o n y c h - humanistów, łączących w s o b i e zainteresowania badawcze z nieprzeciętną szerokie rego i j a należę — i w r e s z c i e p l e j a d a b a d a c z y już w P o l s c e L u d o w e j . P i e r w s i — pracujących s z l i jeszcze j a k b y p o wrażliwością o m a c k u , chwytając z a r y s poszczególnych o g n i w , d r u d z y — a r t y s t y c z n ą , z t w ó r c z ą postawą w o b e c p r o b l e m u , k t ó r y g o s t a w i a l i szerokie już h i p o t e z y , o p a r t e n a k o n k r e t n y m , a l e zaprzątał. N i e u k r y w a ł s w y c h s y m p a t i i a n i zaangażowania, zgoła niewystarczającym interesowała g o s z t u k a , a l e i człowiek, k t ó r y r z y l i n i e t y l k o bazę materiałową p r z e z s z e r o k i e ją t w o r z y , s z e r o k i k o n t e k s t r ó ż n y c h p r z e j a w ó w k u l t u r y w kręgu k t ó ­ m a t e r i a l e , współcześni — posze­ r y c h p o w s t a ł o dzieło. Wszechstronność zainteresowań p o ­ wzięli się d o s y s t e m a t y c z n e g o zwalała m u n a n i e o c z e k i w a n e zderzenie że w s p o m n ę t u c h o ć b y s t u d i u m Husserl penetracje t e r e n o w e p r o w a d z o n e w r a m a c h I n s t y t u t u S z t u k i , lecz t a k ż e przeglądu d a n y c h a r c h i w a l ­ różnych zjawisk, n y c h , k w e r e n d w pamiętnikach i p r a s i e X I X w i e k u . Z a ­ i Picasso („Este­ mieniają p o w o l i h i p o t e z y n a p e w n i k i , intuicję n a solidną t . 3, 1962) n a analizę dzieła w powiązaniu z i d e a m i , pracę h i s t o r y k a . ... Muszę w y z n a ć , że czytając pracę K u n ­ prądami f i l o z o f i c z n y m i c z y a r t y s t y c z n y m i . „ D z i e ł e m s z t u k i czyńskiej zazdrościłem j e j w i e d z y i możliwości t a k s z e r o k i e g o tyka" j e s t d l a m n i e f o r m a „ m ó w i ą c a " — podkreślał w i e l o k r o t n i e i — n i e piękna, n i e użyteczna, f u n k c j o n a l n a i t d . , choć m o ż e równocześnie cieszyłem się, że w t a k s z e r o k i e j m i e r z e p o ­ być opatrzona niekiedy i t a k i m i p r z y m i o t n i k a m i " . W widze­ t w i e r d z a o n a m o j e i n t u i c j e , o p a r t e j e n o n a a u t o p s j i dzieł n i u s z t u k i chodziło m u o rzecz głębszą niż i próbach l o g i c z n e g o myślenia o i c h p r o w e n i e n c j i " . „...rozwijanie równocześnie szczegółowego objęcia materii pracy. Ale 4 zdolności p o s t r z e g a n i a zespołów b r y ł , b a r w , c i e n i i świateł, i c h przejść, i c h w z a j e m n y c h rozproszenia, D l a n a s , zajmujących się sztuką ludową, P i w o c k i b y ł stosunków, i c h spoistości o z y a l e o umiejętność dostrzegania z a t y m i ze­ postacią w y j ą t k o w ą , stosował w s w y c h stawami ich symbolicznych znaczeń" . 2 p i e r w s z y m , który konsekwentnie za­ pracach metodę i warsztat badawczy h i s t o r y k a s z t u k i ; p i e r w s z y m , k t ó r y dojrzał p o t r z e b ę a n a l i z y Rozległość zainteresowań był erudytą, stanowiła J o g o siłę, i choć n i e interesowała go poszczególna cegiełka s a m a w sobie, a l e j e j r o l a , j e j sens w b u d o w i e całości. I n t e r ­ p r e t o w a ł — a n i e t y l k o znał f a k t y , toteż r o z m o w y zNim u k a z y w a ł y n o w e a s p e k t y z j a w i s k , p o b u d z a ł y d o myślenia. L u d z i t y l k o dużo w i o d z ą c y c h m o ż n a n i e r a z zastąpić, l u d z i m y ś l ą c y c h — t r u d n o , ponieważ siłą m y ś l i j e s t p r z e k r a ­ czanie granicy oczekiwanego, twórcze dostrzeżenie i p o ­ wiązanie f a k t ó w . P i w o c k i lubił r o z m o w y p r z y k a w i e , d z i e l i ł się s w y m i spostrzeżeniami i m y ś l a m i z hojnością człowieka, k t ó r y n i e b o i się, że m u ktoś w y k o r z y s t a p o m y s ł , ponieważ twórczości l u d o w e j o d s t r o n y p s y c h o l o g i c z n e j i socjologicz­ n e j . P i e r w s z y m , k t ó r y sztukę t ę s y t u o w a ł n a s z e r o k i m t l e a r t y s t y c z n e g o d o r o b k u n a r o d u . Czytając Jego r o z p r a w y , o d najwcześniejszej z 1930 r . (Z badań nad drzeworytem w Polsce) ludowym p o o s t a t n i e — powstałe w o s t a t n i c h miesiącach życia (Rzeźba ludowa*, Styl w sztuce takie czy d r u ­ ludowej 6 k o w a n y w t y m n u m e r z e r a p o r t o współczesnej s z t u c e l u d o ­ w e j ) d o s t r z e c można stałe drążenie t y c h s a m y o h k i l k u t e m a ­ tów — twórcy granic sztuki, metod poznawczych, osobowości i jego s t o s u n k u d o w z o r u , t r a d y c j i i rodzimości sztuki. Studia n a d sztuką l u d o w ą interesowały Piwockiego, p o m y s ł ó w t y c h miał z a w s z e więcej niż m ó g ł b y j e z r e a l i ­ ponieważ — j a k pisał jeszcze w 1936 r . — z o w a ć . Zresztą m i a ł w i e l k i d a r — ż y c z l i w e g o słuchania, z a ­ w b a r d z o w y b i t n y m s t o p n i u zająć się rozwiązaniem szeregu pozwalają chęcania, a n i m o w a n i a . N i e miał w sobie c i e n i a zawiści c z y teoretycznych, a nadzwyczaj ambicjonalności, z satysfakcją p a t r o n o w a ł l u d z i o m , w k t ó ­ p r o b l e m ó w . S k r o m n y , często u b o g i s p l o t zagadnień f o r m a l ­ r y c h w i e r z y ł , k t ó r z y m i e l i pasję. Cieszył się, g d y r o z w i j a l i n y c h , b r a k b a r d z i e j zawiłych związków h i s t o r y c z n y c h , b r a k t e m a t y przez N i e g o zapoczątkowane, dawał t e m u bogatszych, w licznych recenzjach, m . i n . prac doktorskich. wyraz „Przed bardziej ważnych d l a n a u k i o sztuce skomplikowanych indywidualności a r t y s t y c z n y c h — w s z y s t k o t o p o z w a l a b a d a c z o w i zająć się c z t e r d z i e s t u pięciu l a t y należałem d o pionierów badań n a d wprost sztuką ludową i z przyjemnością w i d z ę , с i l e d a l e j i głębiej p r z y o m a w i a n i u procesów h i s t o r y c z n y c h s z t u k i w a r s t w w y ż ­ umieją d z i s i e j s i n a s i następcy wnikać w p r o b l e m y t e j t w ó r ­ s z y c h n i e j e s t się w s t a n i e całkowicie o g a r n ą ć " . czości, rozszerzając n i e t y l k o bazę materiałową, a l e i z n a j ­ dując b a r d z o i s t o t n e przesłanki h i s t o r y c z n e p o w s t a n i a t e j gałęzi n a r o d o w e j kultury" — pisał o p r a c y doktorskiej podstawowymi zagadnieniami tej nauki, których 7 „Obserwacja żywej twórczości l u d o w e j nasuwa i n i e o b l u d n a p o s t a w a j e j t w ó r c ó w pozwalają dojrzeć Stanisława B ł a s z c z y k a . W r e c e n z j a c h t y c h p o j a w i a się n u t a s p r a w , któro są u k r y t e p o d r o z m a i t y m i p o z o r a m i i o s o b i s t a , t o n s a t y s f a k c j i , że ktoś rozwinął t e z y rzucone łami słów w s z t u c e — przez Niego ludową trzydzieści l a t później w s z k i c u Podnieta 3 czy J e m u współczesnych. „Sztuką w P o l s c e zajęło się j u ż t r z e c i e p o k o l e n i o b a d a c z y — pisał 286 więc szereg r e f l e k s j i posiadających szersze z n a c z e n i e , a p r o s t o t a oficjalnej, dawnej i nowej" i realizacja'. wiele nawa­ pisał Jak t y t u ł w s k a z u j e , chodziło t u P i w o c k i e m u o u j a w n i e n i e r o l i �p o d n i e t y , z j a k i e j k o r z y s t a a r t y s t a . N i e tając — j a k p l a s t y k niż wykształcony — t e j p o d n i e t y , a r t y s t a l u d o w y „ z n i e m n i e j ­ codzienny" . własnego swego pańszczyźnianych obowiązków, niż nasz świat 1 3 szą siłą usiłuje zrealizować, w y r a z i ć w r a m a c h c z y p a n c e r z u s w e j t w a r d e j , t r a d y c y j n e j d y s c y p l i n y siebie i o b r a z świat Inspiracją i ź r ó d ł e m f o r m y dzieła b y ł d l a n i c h z a p o ż y ­ c z o n y w z ó r , a n i e n a t u r a c z y f a k t bezpośrednio w i d z i a m . r „ J e s t coś wzruszającego w s u r o w e j d y s c y p l i n i e t e j s z t u k i , świata". T a k i e określenie p r z e d m i o t u zainteresowań w y k l u c z a ł o w j e j s z a c u n k u d l a dzieł p o p r z e d n i c h i w ciągłej z n i m i r o z - p ł y t k i e , s e n t y m e n t a l n e podejścio. N i e r a z dawał w y r a z swej p r a w i o " — pisał w r o z p r a w i e Podnieta f a s c y n a c j i dawną ludową rzeźbą, szanował tę wiejską kul­ w i e l o k r o t n i e p o j a w i a się w J e g o p r a c a c h , b l i s k i j e s t s z t u k i , jaką w y z n a w a ł , i d e i ciągłości k u l t u r y , n i a n i e n a d r o b n e , r o z t a p i a n i e w p r o d u k c j i p a m i ą t e k cepelio­ więzi w s k i c h i k i c z u ' . W y r a ź n i e p r z y t y m stwierdzał: „ N i e j e s t e m chłopomanem i n i e w i d z ę swego w y s o k i e g o u z n a n i a d l a z l u d o w e j . Zajmowałem przyczyn badawczych „królikiem — się sztuką ludową w y d a w a ł a m i się z n a k o m i t y m doświadczalnym" d l a badań nad rozmaitymi a s p e k t a m i s z t u k i , szczególnie p r o c e s u t w ó r c z e g o c z y p s y c h o ­ idei 1 4 turę, szanował t a k d a l e c e , że z ż y m a ł się, w i d z ą c j e j r o z m i e ­ modelu kultury Temat ten i realizacja. między Ten tradycją szacunek a twórczym jej dialektycznej przekraczaniem. d l a d o r o b k u przeszłości, d l a d o r o b k u i n n y c h , c e c h u j e zresztą i naukową działalność Piwockiego. W i ę k s z o ś ć J e g o p r a c i przemyśleń powstała w o p a r c i u o p o d ­ nietę wyniesioną z l e k t u r y , rozwiniętą w t w ó r c z y l u b — r z a d z i e j — prowokującą raźnym zdefiniowaniem polemikę, swojej sposób zakończoną postawy. Sztukę wy­ ludową l o g i i twórczości ... S z t u k a l u d o w a — k o n k l u d o w a ł — choć rozumiał P i w o c k i j a k o z j a w i s k o h i s t o r y c z n e , p r o d u k t spo­ p r a w d z i w a j e j u r o d a n i e j e s t m i o b c a — pociągnęła mnie łecznego r o z w a r s t w i e n i a k u l t u r y , toteż p o c z ą t k i odrębnego z p o w o d u p r o b l e m a t y k i t e o r e t y c z n e j , jaką otwierała przed n u r t u l u d o w e g o w naszej s z t u c e w i d z i a ł w X V I w i e k u , a r o z ­ jej badaczem" . k w i t — o d końca X V I I I aż p o p o c z ą t e k X X . S ą d y t e w y ­ 1 0 Najważniejsze spory o principia w badaniach sztuką ludową, w k t ó r y c h brał udział, przyniosły nad ważne u s t a l e n i a . P i e r w s z y d o t y c z y ł c h a r a k t e r u l u d o w e j twórczości. w o ł a ł y ostrą polemikę, z n ó w dla rozwoju teorii archeologa stawiał się p o g l ą d o w i , że „ d z i e ł o l u d o w e t o p o p r o s t u dzieło właściwe s z t u c e n i e u d o l n e i n i e o r y g i n a l n e " . W p r a c y Sztuka wspólne d o b r o r ó ż n y c h l u d ó w . w nauce ( „ L u d " , t . 5 1 , cz. I I , 1 9 6 8 , s. 3 6 7 ) , m ó w i ą c o p o ­ o sztuce dobnych sądach Haberlanda czy Berensona stwierdza: „ D o t e g o r o d z a j u w n i o s k ó w m u s i dojść m e t o d a patrzenia n a sztukę o d s t r o n y t e m a t u c z y m o t y w u oraz p r z y w a r t o ­ ściowaniu dzieła od strony j e g o zgodności z nawykami widzenia „realistycznego". Polemika z D o b r o w o l s k i m przy­ niosła a r t y k u ł Z badań nad powstawaniem stylu ludowego ( „ P r z e g l ą d Współczesny", 1936, n r 7), w k t ó r y m P i w o c k i , powołując (W-wa się n a swą pracę Drzeworyt s t y l , u p o d s t a w y którego leży chiczna stawy ludowy w Polsce 1934), d o w o d z i , iż dzieła l u d o w e mają swój własny artysty dziecka ludowego, specyficzna postawa psy­ p r y m i t y w n a , zbliżona i ludzi pierwotnych". A więc — do po­ nie brak z najistotniejszych „Nie istniała żadna s z t u k a lechicka, dowodził P i w o c k i w d y s k u s j i z poglądami P o l e m i z u j ą c w 1936 r . z T a d e u s z e m D o b r o w o l s k i m , p r z e c i w ­ ludowa jedną sztuki ludowej. Andrzeja Abramowicza , cechy 1 5 wczesnośredniowiecznej stylistyczne stanowią bowiem 1 6 W k i l k u p r a c a c h i r e c e n z j a c h analizował c e c h y naszej s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j , która w w i e l u d z i e d z i n a c h dzała ludową, poprze­ a w s w e j i s t o c i e b y ł a równocześnie g ł ó w ­ n y m n u r t e m s z t u k i narodowej w formie". Przeprowadzał w a ż n e rozróżnienia m i ę d z y pojęciem „ r o d z i m o ś c i " a „ s z t u k ą narodową" , 1 7 podkreślając z k o l e i , żo każda sztuka l u d o w a j a k o niosąca treści zawsze r o d z i m e , będzie posiadała cechy s z t u k i r o d z i m e j , chociaż pojęcia rodzimości i l u d o ­ wości b y n a j m n i e j się n i e p o k r y w a j ą , gdyż rodzime treści i f o r m y posiadać m o ż e t a k ż e s z t u k a n i o l u d o w a " . 1 8 swoje widzenie s z t u k i l u d o w e j , a n a l i z u j e j e j zasięg i g r a n i c e , Pogłębiając w kolejnych artykułach dochodzi 1 9 w i e d z y t e c h n i c z n e j , lecz odrębny światopogląd a r t y s t y c z n y . w końcu d o w n i o s k u (idąc śladom m y ś l i G r a m s c i e g o ) , , P ó k i t k w i ą o n i w o w ł a s n y m światopoglądzie a r t y s t y c z n y m , „ M i a r ą ludowości j e s t trudności t e c h n i c z n e ... n i e istnieją, konwencjonalna nie jest tu bowiem żadnym poprawność sprawdzianem" , 1 1 Z b i e g i e m czasu P i w o c k i uściśla, k o r y g u j e s w o j e sądy. W y r a ź n i e określa g r a n i c e s t y l u , niewystarczalność t e g o p o ­ jęcia dla analizy a r t y k u l e Styl sztuki ludowej. W e w sztuce także ludowej wspomnianym już zauważa, że „ s a m k a t a l o g g r a m a t y k i f o r m j e s t z b y t u b o g i i niewystarczający, b y m ó g ł służyć i n t e r p r e t a c j i dzieła s z t u k i . (...) J e s t się zmuszonym p y t a ć o z n a c z e n i e , o sens u ż y t e j f o r m y s t y l o w e j , j e j wartość informacyjną, ideową badania styloznawcze czy inną". A więc „...Jakkolwiek są p o t r z e b n e , a n a w e t k o n i e c z n e d l a oficialnie »inność« w s t o s u n k u d o że przyjętego standardu socjo-kulturalnego. Miara tej ludo­ wości m a z m i e n n e w czasie w y m i a r y , h i s t o r y c z n i e u w a r u n ­ k o w a n o , g d y ż inność j e s t p ł y n n a . T o , co j e s t wspólne d l a całej społeczności w j e d n y m czasie, s t a j e się s t o p n i e m d y f e rencjacji w i n n y m " 2 0 . Jest t o stwierdzenie p e r s p e k t y w y badawczo, bardzo w a ż n e , otwierające duże definiująco p r z e d m i o t n a s z y c h z a ­ interesowań. Piwocki bynajmniej n i e sądził, że rodzimość naszej s z t u k i współczesnej polegać będzie n a k o n t y n u a c j i l u d o w y c h wzorów, n a i c h „podnoszeniu". Widział przeżywanie się u z y s k a n i a materiału d o d a l s z y c h rozważań i i n t e r p r e t a c j i , dawnego systemu instytucji artystycznych, f o r m funkcjono­ podobnie w a n i a dzieła w społeczeństwie. „ G d y b y udało się — j a k konieczne są s t u d i a n a d społeczną funkcją s z t u k i i j e j społecznym u w a r u n k o w a n i e m w każdej groma- mówił - znaleźć n o w o p o l e d l a działań p l a s t y c z n y c h w n a j r o z m a i t ­ d z i o l u d z k i e j i w d a n y m czasie — są t o j e d n a k d o p i e r o d z i a ­ szych zakresach łania w s t ę p n e , p r z y g o t o w a w c z e , mysłowym w z o r n i c t w i e ) , zgodne z p o t r z e b a m i nowego spo­ jeśli i n t e r p r e t a c j a n i e m a łeczeństwa, b y ć czystą i n t u i c j ą " . Stojąc n a g r u n c i e C h w i s t k o w s k i e j t e o r i i wielkości spo­ sobów w i d z e n i a świata, w s z t u c e l u d o w e j u p a t r u j e w y r a z odrębnego światopoglądu a r t y s t y c z n e g o , u źródeł k t ó r e g o leży specyficzna p o s t a w a p s y c h i c z n a a r t y s t y ludowego, (nie myślę t u o o p a k o w a n i a c h musiałaby f o r m a , n i e małpująca Polacy potrafili powstać nowa wyczynów sztuka to wówczas 2 Z a i n t e r e s o w a n i a p r o b l e m e m rodzimości w i d o c z n e są n i e konserwatorskiej czy d r z e w o r y t n i c y l u d o w i jej n a p r a w d ę odrębną naszą s z t u k ę " ' . nych" Rzeźbiarze, malarze i nowa się n a t o z d o b y ć ! M i e l i b y ś m y t y l k o w pracach n a u k o w y c h Profesora, . prze­ obcych. Ach, gdyby p r y m i t y w n a , zbliżona d o p o s t a w y d z i e c k a i l u d z i p i e r w o t ­ 1 2 czy czy pedagogicznej. ale i działalności Zresztą trudno roz­ wypo­ dzielać t u p o s t a w ę człowieka i j e g o z a i n t e r e s o w a n i a . P i w o c k i w i a d a l i się w kręgu n i e l i c z n y c h w ą t k ó w i schematów i k o n o ­ k o n s e k w e n t n y b y ł w e w s z y s t k i m co robił, j e g o życie, przecież g r a f i c z n y c h , interpretując j e w sposób w ł a ś c i w y d l a s z t u k i n i e l e k k i e , miało w sobie w e w n ę t r z n ą spójność, ł a d , ludowej t a k cenił i bez k t ó r e g o n i e w y o b r a ż a ł sobie s z t u k i i w o g ó l e d a n e g o czasu i ośrodka. W w y r a ż a l i swe m a r z e n i a , swą tęsknotę podjętych tematach za ś w i a t e m i n n y m k u l t u r y . Ł ą c z y ł p r z y t y m w sobie cechy pozornie który skrajne, 187 �łagodność i pryncypialność w s p r a w a c h z a s a d n i c z y c h , a u t o ­ (przez r y t e t z życzliwością, dojrzałość przedmiotów teoretycznych). i stabilność zasadniczych sądów z w7 ażliwością n a t o . co n o w e . kilka l a t był Współpracował - Był Europejczykiem, uczostnikiom wielu zagranicznych konferencji, laureatem nagrody i m . Hordera a zarazem prorektorem, kierownikiem katedry aktywnie z Instytutem Sztuki P A N , kierował Zakładem S z t u k i D a w n e j , brał udział w p r a c a c h Rady Naukowej, w r o d a k c j i podręcznika historii sztuki. P o l a k i e m , angażującym się w sposób o c z y w i s t y w e w s z y s t k o Przewodniczył K o m i t o t o w i N a u k o Sztuce P A N co się n a los k r a i u składało. Już j a k o m ł o d y chłopiec b r a t Stowarzyszeniu Historyków S z t u k i , Radzie Muzealnej. udział w I w o j n i e ś w i a t o w e j , a w l a t a c h o k u p a c j i nalożal do A K , b y skończyć I I w o j n ę w szeregach L u d o w e g o Wojska Polskiego j a k o ochotnik, porucznik piechoty. Życiorys p r o f . Piwockiego, który przytoczę t u w dużym skrócie, określa zrosztą krąg t e m a t ó w zajmujących G o p r z e z całe ż y c i e . U r o d z i ł się w o L w o w i o 1 9 . X I . 1 9 0 1 r . Studiował począt­ k o w o architokturę. później historię s z t u k i n a U n i w e r s y t e c i e J a n a K a z i m i e r z a . T a m d o k t o r y z o w a ł się u p r o f . W ł a d y s ł a w a Podlachy na podstawie pracy o drzeworycie ludowym w P o l s c e ( 1 9 3 0 ) . B y ł już w t y m czasie a s y s t e n t e m w M u z e u m Lubomirskich i konserwatorem województw wileńskiego i n o w o g r ó d z k i e g o , p r z e w o d n i c z y ł i działał a k t y w n i e w l t a - W n a j t r u d n i e j s z y m o k r e s i e kształtowania p r o f i l u P a ń ­ stwowego M u z e u m Etnograficznego M u z e u m Prze­ M u z e o l o g , k o n s e r w a t o r z a b y t k ó w , o r g a n i z a t o r , działacz, społeczny, p e d a g o g — znał sztukę polską wszechstronnie, t a k historyczną, j a k współczesną i ludową. P o wyzwoleniu nowej sie­ w y s t a w y p o w o j e n n e l u d o w e j rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u ( m . i n . w y s t a w ę w P a r y ż u —- 1957 г . ) . O d d w u d z i e s t u p r z e ­ szło l a t był Sztuki członkiem kolegium redakcyjnego L u d o w o j " , zawsze p r z y j a z n y , gotowy „Polskiej do pomocy, k o n s u l t a c j i . P o t r a f i ł n a w e t w n a w a l e p r a c znaleźć czas n a t o , a b y napisać z a b a w n y p a s t i s z artykułu z a m i e s z c z o n e g o p r z e z nas w piśmio, a b y podjąć r o z m o w ę p r z y k a w i e n a t e m a t s z t u k i , r o z m o w ę n i e m a l zawsze puentowaną zabawną g a l i ­ cyjską anegdotą. Bardzo będzie n a m b r a k t y c h r o z m ó w , m ą d r e g o , d o ­ b r e g o uśmiechu, delikatności i życzliwej z a c h ę t y Na mysłu A r t y s t y c z n e g o . i budowy d z i b y — - b y ł d y r e k t o r e m t e j i n s t y t u c j i , organizował p i e r w s z e dzio T o w a r z y s t w a P o p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o . N a r o k p r z e d wojną został d y r e k t o r e m l w o w s k i e g o (1969—71), pociechę powiedzieć obcować b ę d z i e m y tylko można, nowo Profesora. długo jeszczo z Jego p r a c a m i , czytać t e k s t y , jeszcze p r z e z dłuższy czas d o p i e r o na że interpretować Jego będą się myśli. któro ukazywać". Parafrazując słowa b y ł (do 1951 r.) d y r e k t o r e m P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u H i s t o r i i M a l r a u x ' a , napisał k i e d y ś : „ T r w a n i e dzieła s z t u k i j e s t n i e S z t u k i i I n w e n t a r y z a c j i Zabytków p r z y Naczelnej Dyrekcji t y l k o śladem k r o n i k i ludzkości, lecz w a c h l a r z e m j e j m o ż l i ­ M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w M . K . i S . , uczestniczył w a k c j i wości; możliwości ciągle n o w y c h i c h i n t e r p r e t a c j i " . T w o r z e ­ r e w i n d y k a c y j n e j dzieł s z t u k i z a g r a b i o n y c h w czasie w o j n y , n i e dzieła myśli —- t a k ż e . w podjęciu p r a c n a d inwentaryzacją z a b y t k ó w . Wykładał na Uniwersytecie w Poznaniu, p o t e m w A.S.P. w Warszawie. Aleksander Jackowski PRZYPISY Pełny życiorys P i w o c k i e g o podaje B a r b a r a W o l f f -Łozińska w e w s p o m n i e n i u p o ś m i e r t n y m w „Roczniku H i s t o r i i S z t u k i " , R . X I , 1976 ( w d r u k u ) . A n a l i z ę twórczości n a u k o w e j przynoszą d w a w a ż n e t e k s t y Mieczysława P o r ę b ­ s k i e g o Żywa wartość i nauka. Twórczość naukowa Ksawerego Piwockiego [ w : ] Granice Sztuki, W - w a 1972, s. 2 6 6 — 2 7 6 o r a z w s p o m n i e n i e pośmiertne w „ B i u l o t y n i e H i s t o r i i S z t u k i " , 1976, n r 1. Bibliografię p r a c , d o p r o w a d z o n ą d o 1972 r . o p u ­ blikowała M a r i a K o s s a k o w s k a w e w s p o m n i a n y m t o m i e Granice Sztuki. O b a c y t a t y z r o z m o w y przeprowadzonej przez J a c k a Olędzkiego w r e d a k c j i „ N o w o K s i ą ż k i " , n r 18 (542) z d n . 30.IX.1972 r. Recenzja z d n . 15.IX.1971, maszynopis w Bibliotoce Instytutu Sztuki P A N . R e c e n z j a w y g ł o s z o n a d n . 1 4 . I V . 1 9 7 3 г., m a s z y n o p i s w Bibliotece I n s t y t u t u Sztuki P A N . ' T e k s t n a p i s a n y d o z a m i e r z o n e g o t o m u poświęconego rzeźbie w d r e w n i e i a r c h i t e k t u r z e d r e w n i a n e j krajów sło­ wiańskich, k t ó r y m a się ukazać w s e r i i w y d a w a n e j p r z e z U N E S C O . T e k s t t e n zamieścimy w j e d n y m z najbliższych numerów. Styl w sztuce także ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . X X V I I , 1972, n r 2, s. 6 7 — 6 8 . Z badań nad powstaniem stylu ludowego (1936), c y t . w g P i w o c k i , Sztuka żywa, W r o c ł a w 1970, s. 1 2 9 — 1 3 5 . P i w o c k i , Sztuka żywa, s. 1 1 9 — 1 2 8 . « P o r . w y p o w i e d z i w d y s k u s j i Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , z. 5 . V I I I . 1 9 7 3 . Rozmowa w „Nowych Książkach" j . w . Z badań ... j . w . 1 2 3 4 6 7 12 Z badań 11 Drzeworyt 11 w'_Polsce, żywa, s. 1 3 1 . W a r s z a w a 1934, s. 15. F o l k artists and their inspiration, „The British J o u r n a l o f A e s t h e t i c s " , R . I I I , 1963, n r 2 oraz Sztuka i tra­ dycja, „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1967, z. 1. 1 4 A . A b r a m o w i c z , Studia nad genezą polskiej artystycznej, Ł ó d ź — W a r s z a w a , 1962. 1 5 kultury O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wroc­ ław, 1953. P i w o c k i p o l e m i z u j e też z poglądami A b r a m o w i c z a w r o z p r a w i e Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . 5 1 , cz. 2, 1968, s. 3 5 9 — 3 8 9 . 16 P o r . Zagadnienie rodzimej twórczości w badaniach nad polskim renesansem, „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i " , R. X I V , 1952, nr 4, s. 4 0 — 6 1 ; Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludo­ wej, „ S t u d i a E s t e t y c z n e " , 1966, z. 3, s. 3 1 — 4 7 ; Sztuka lu­ dowa i narodowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . V , 1 9 5 1 , n r 3. 1 7 1 Próba definicji kilku pojęć, „ P o l . S z t . l u d . " , R . V I I . 1953. n r 6. A la limite de 1'art populaire et non-populaire, „Ze­ szyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r } ' i Sztuki L u d o w e j " , Warszawa, 1961, t . I . 8 19 Kilka słów o sztuce współczesnych Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 1—2. 20 2 1 8 1 0 c y t . w g Sztuka ludowy „ N o w e Książki". Rozmowa prymitywów, „Pol. ... j . w . M y ś l ę t u zwłaszcza o t a k i c h p o z y c j a c h , j a k : książka 0 naiwnej s z t u c e , t o m d z i e j ó w s z t u k i poświęcony R e n e s a n ­ s o w i i B a r o k o w i , s y n t e t y c z n y z a r y s rzoźby l u d o w e j , n o t a t k i 1 szkice d o z a m i e r z o n e j p r a c y o p o e t y c e f o r m . 2 2 �I IGNACY KAMIŃSKI 1883—1974 R z e ź b i a r z l u d o w y , g a w ę d z i a r z , r o z m i ł o w a n y w d z i e j a c h swego r e g i o n u — z i e m i ł ę c z y c k i e j . Chłop światły, działacz społeczny, poseł na pierwszy Sejm Rzeczypospolitej. Rzeźbić zaczął w p ó ź n y m w i e k u . M i a ł 74 l a t a , g d y p o p r o s z o n o g o , a b y opisał, j a k w y g l ą d a ł strój l u ­ d o w y w l a t a c h j e g o młodości. R y s o w a ć n i e umiał, prośby n i e chciał zlekceważyć — więc spróbo­ w a ł w y r z e ź b i ć w i e j s k i e p o s t a c i e w d a w n y m s t r o j u . Z d z i w i ł się, g d y f i g u r k i t e pochwaliła p a n i J a d w i g a G r o d z k a , ówczesna k i e r o w n i c z k a M u z e u m w Ł ę c z y c y . Zaczął rzeźbić, m i a ł przecież czas, a rzeźbiąc opowiadał o s w y m r e g i o n i e , o l u d z i a c h , l e g e n d a c h , łęczyckich diabłach i m i e r n i k a c h . S z y b k o stał się znany, ceniony. M ó g ł K a m i ń s k i — spróbowali i i n n i , więc p o k i l k u l a t a c h w Ł ę c z y c y b y ł już d u ż y ośrodek r z e ź b y , liczący obecnie p o n a d t r z y d z i e s t u t w ó r c ó w . A l e K a m i ń s k i rzeźbił n i e d l a z a r o b k u - p o w i e d z m y ściślej n i e t y l k o d l a z a r o b k u . Strugając swe f i g u r k i (a w y r z e ź b i ł i c h p a r ę t y s i ę c y ) , wiedział, że p r z e ­ k a z u j e i n n y m , m ł o d s z y m — pamięć d a w n y c h z w y c z a j ó w , l e g e n d i b a j d . W i e d z i a ł , że t o co r o b i j e s t w a ż n e , więc z godnością zabierał głos n a n a r a d a c h l u d o w y c h t w ó r c ó w , n a różnych uroczystościach. B y ł j a k d ą b , pamiętający d a w n e c z a s y . U m a r ł w s w y m r o d z i n n y m O r a c z e w i e 1 5 . I X . 1 9 7 4 r . K i l k a t y g o d n i wcześniej r o z m a w i a l i ś m y o I g n a c y m K a m i ń s k i m z W o j c i e c h e m S i e m i o n e m . S t a r y rzeźbiarz urzekał swoją osobowością, c h a r a k t e r e m , p i ę k n e m j ę z y k a i g e s t u . T o t e ż , g d y nadeszła w i a ­ domość o śmierci K a m i ń s k i e g o , poprosiliśmy z n a k o m i t e g o a k t o r a , a b y napisał n a łamach naszego p i s m a pożegnanie zmarłego rzeźbiarza. Redakcja N a j b a r d z i e j m i żal t e g o , że G o już n i e usłyszę ... T o co zostało p o N i m — JEGO RZEŹBY — O WDZIĘCZNOŚCI D L A NIEZNAJOMEGO t o w a ż n e , ale ... O p o w i a d a ł P a n I g n a c y chętnie i pięknie — o w s z y s t k i m : T e g o p o m n i k a n i e chciał poświęcić a n i p r o b o s z c z , a n i i o ptakach, i o trawach, o roli i o drewnie, o ludzkich bolach s e k r e t a r z — m ó w i p a n I g n a c y — p o s t a w i ł e m go s o b i e s a m i o b o l a c h B o r u t y , i b o l a c h „ o m ę t r ó w " pokutujących n a źle n a Tysiąclecie P a ń s t w a P o l s k i e g o c z y t a m n a M i l e n i u m . Oglądamy p o m n i k . P r z e d d o m e m pana Ignacego jest p o m i e r z o n y c h chłopskich m i e d z a c h . Wszystko to miało swój świat, swój język, swoje ni to mały staw, czworoboczny JAK OBRAZIŁEM PANA n i to k a c z k i . N a środku w o d n e j d ź w i ę k i , k t ó r e p a n I g n a c y przekładał n a p o l s k i . rzeźbą. — IGNACEGO bajoro, tafli w k t ó r y m kąpią wybudowany z p o m n i k , z każdej s t r o n y o z d o b i o n y się cementu płasko­ W i d z i p a n , s e k r e t a r z n i e m ó g ł przyjechać na K i e d y ś przyjechał W i k t o r y n . — A l e P a n I g n a c y n a c i e b i e j e s t o b r a ż o n y ! Już się w O r a ­ czewie n i e możesz pokazać! — Dlaczego obrażony? — B y ł e ś u n i e g o z ekipą t e l e w i z y j n ą ? — T a k ! U w a ż a m , że b y ł o z n a k o m i c i e : m a m y ś w i e t n y m a ­ teriał z... — A l e p o zdjęciach b y ł poczęstunek d l a e k i p y ? — N o , t a k — C h l e b , masło, j a j a , m l e k o ... — A l e p o t e m ... — Co p o t e m ? T o „ p o t e m " musiałem wyjaśnić już u p a n a I g n a c e g o . — B o j a myślałem — m ó w i ł p a n I g n a c y — że t o p a n kazał t y m z t e l e w i z j i płacić za p o c z ę s t u n e k ! A t o n i e w o l n o ! T o obraża g o s p o d a r z a ! M o i ojcowie u c z y l i m n i e , że z a w s z e , n a w e t g d y n i k o g o n i e m a w d o m u , n a s t o l e m u s i stać m l e k o , c h l e b i nóż. D l a w ę d r o w c a , m o ż e g ł o d n y w e j d z i e d o c h a t y , żoby m ó g ł zjeść c h l e b a i w y p i ć m l e k a . D l a t e g o d o m m u s i b y ć o t w a r t y i c h l e b i m l e k o m u s i s t a ć ! I za t o n i e w o l n o p ł a c i ć ! A c i z t e l e w i z j i u p r a c o w a l i się, a p o t e m jeszcze m o j e j zosta­ w i l i pieniądze! T a k n i e w o l n o ! N o , a l e n i e będę się już g n i e w a ł , ale za t e pieniądze t o d o s t a n i e p a n diabła. O , t e g o ... T e n diabeł m a wszystko co t r z o b a , t o m o ż e g o b ę d z i e t r u d n o sprzedać, b o o n m a , o, i o g o n , i r o g i , i w i d ł y , a l e ... i kuśkę. T y l k o c z a r n e . D i a b e l ­ skie. I t a k oto „diabeł" — który m a w s z y s t k o " p r z y p o m i n a m i o b i a ł y m m l e k u i c z a r n y m c h l e b i e ... 189 �otwarcie, bo t u jest o Chrzcie P o l s k i , bo t u jest z a k o n n i k , t y l k o o n się bał chodzić z k r z y ż e m , bo t u b y l i p o g a n i e , t o wszystko m a w tej torbie na plecach. A t u , z tej s t r o n y t o j e s t s t a r o p o l s k i w o j , z n a c z y — r y c e r z . K s i ą d z t e g o n i e chciał poświęcić, b o z t e j s t r o n y z c z e r w o n y m i g w i a z d a m i n a heł­ m a c h t o są d w a j Oraczowa, żołnierze r a d z i e c c y , d o naszej wsi w którzy p r z y s z l i czterdziestym piątym N o t o ksiądz n i e chciał i c h poświęcić. — A t o k t o ? — zapytuję p a n a I g n a c e g o o czwartą płaskorzeźbę. T o ? — N i e To znaczy w i e m : t o jest „Promyk" — tylko do roku. wiem. naprawdę n i e w i e m , j a k o n w y g l ą d a ł a n i j a k się n a z y w a ł , ale o n m n i e nauczył czytać po polsku i dlatego postawiłem m u ten p o m n i k . T o b y ł o jeszcze za c a r s k i c h czasów. B y ł o m m a ł y m chłopakiem, pasałom k r o w y , ale chodziłem d o r u s k i e j szkoły. I w t o d y dostałem p o l s k i e p i s e m k o d l a d z i o c i . N a t y m p i s e m ­ k u u c z y ł e m się p o p o l s k u . T o p i s m o t o pisał „ P r o m y k " — t a k się p o d p i s y w a ł * . N i e znałem g o , a l e t o musiał b y ć d o b r y i m ą d r y p a n . J a p a m i ę t a m , że t o o n m n i e nauczył p o p o l s k u i d l a t o g o zrobiłem m u p o m n i k . I t a k oto wszyscy znajomi — nieznajomi pana Ignacego s p o t k a l i się n a t y m p o m n i k u , i t e n , k t ó r y w a l c z y ł n a d O d r ą , i m i e s z k o w y w o j , i c i , k t ó r z y p o s z l i n a d Odrę — żołnierze, i t e n , k t ó r y przyniósł c h r z e s t — radzieccy mnich, i ten, który oświecił— „ P r o m y k " . Jaki postać o p o m n i k postawić p a n u I g n a c e m u ? C h y b a wiejską, szerokich jaką O n s a m rzeźbił: n i e w y s o k i , r a m i o n a c h , długich rękach, krótkich taką krępy, nogach „Pomnik m o c n o w p a r t y c h w z i e m i ę , a s p o d k a p e l u s z a patrzące n a świat b y s t r e , s z e r o k o o t w a r t e , mądre o c z y człowieka, k t ó r y * K o n r a d Prószyński — p s e u d o n i m K a z i m i e r z P r o m y k (1851—1908), pedagog, a u t o r elementaizy i czytanek, r e d . i w y d a w c a t y g . l u d . „Gazeta Świąteczna". Fot.: II. Pokropek— wiele M i l e n i j n y " w y s t a w i o n y przez w Óraczewie. doświadczył, ale jeszcze więcej Kamińskiego wybaczał: ziemi, sąsiadom, światu, B o r u c i e , o m ę t r o m , l u d z i o m . Wojciech i l . 1; J . Gierliński — i l . 3 Siemion � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ffe8b3ca90ea225cf496771bf572d96.pdf 9876c7f0e1582663b6be6ae72a0e5d0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Śląsk - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4154 Title A name given to the resource Współczesne kierunki rozwoju sztuki ludowej na Górnym Śląsku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.155-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich WSPÓŁCZESNE KIERUNKI ROZWOJU SZTUKI LUDOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU* W rejonie w i e l k i c h a g l o m e r a c j i przemysłowych i k o n u r - n y c h sprzedawców oprócz t o w a r ó w p r o d u k o w a n y c h f a b r y c z - bacji stosunkowo młodych jednostek m i e j s k i c h sztuka l u ­ n i e , różnego r o d z a j u w y r o b y rzemieślnicze i rękodzielnicze. d o w a t e g o t e r e n u z d a j e się pojęciom a n a c h r o n i c z n y m i n i e ­ Odrzucając a k t u a l n y m . Jeśli j e s t m o w a o s z t u c e , k o j a r z y się o n a z p r z y ­ z p l a s t i k u i t p . , p o z o s t a n i e t y l k o garść w y r o b ó w noszących m i o t n i k i e m „profesjonalna" — uprawiana zawodowo l u b — ślady m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h . jak przyjmuje Arnold Hauser — popularna", Jeśli p r z e k o p i e się e t n o g r a f i c z n e z b i o r y m u z e a l n e i l i t e ­ u p r a w i a n a a m a t o r s k o , n a szeroką skalę, r a c z e j n i e d l a z y s k u , raturę d o t y c z ą c ą s z t u k i l u d o w e j , okaże się, że n a Śląsku a rozrywkowo, do 1 „sztuka z t e g o t z w . galanterię, m a s k o t k i , p r z e d m i o t y d l a r e l a k s u , w y p r ó b o w a n i a własnych z d o l ­ ności i zamiłowań artystycznych oraz akceptacji niewy­ czasów I I w o j n y światowej n i e przedstawiała się o n a u b o g o i n i e c i e k a w i e . Posługując się ogólnie p r z y j ę t ą syste­ b r e d n y c h i n i e w y r o b i o n y c h gustów r o b o t n i c z o - i n t e l i g e n c k i c h m a t y k ą naukową, w y m i e n i ć należy w t y m w z g l ę d z i e nastę­ m a s społeczeństwa o p r z e c i ę t n y m p o z i o m i e i n t e l e k t u a l n y m . pujące jej dziedziny: W nianej (formy środowiskach t y c h z a c i e r a się n a w e t znaczenie „ l u d o w y " w t r a d y c y j n y m jego r o z u m i e n i u j a k o słowa chłopski, dachowe, nictwo m i a s t i w s i . I n t e g r a c j a rejonów p r z e m y s ł o w y c h w w i e l k i e belek okręgi r u g u j e t u t a j również pierwotną, rolniczą w i e ś , w p r o ­ obrzędową wadzając n a t o m i e j s c e z u r b a n i z o w a n e osiedle o r o b o t n i c z y m i l u b robotniczo-chłopskim c h a r a k t e r z e . wiechy, wnętrz mieszkalnych stropowych, (rozplanowanie, Marzanna, drew­ gaik, szopki, wieńce, różdżki), z a b a w k i plastykę gwiazdy, kraszanki, zdob­ ryzowanie sprzęty, w y c i n a n k i , k w i a t y ) , (podłaźnice, choinki, rekwizyty, strukcje w architekturze i i c h k o n s t r u k c j a , wykończenia o d r z w i a , z a c i o s y , m a l o w a n i e ścian, g a n k i ) , g d y ż z w y k ł o się g o już wiązać z rzeszą pracującej ludności W świetle t e j s y t u a c j i zaciera f i ę t o , co t r a d y c y j n e , w y ­ zdobnictwo budynków palmy, (ptaszki, k o n i k i , maski maje, kon­ zręcznościowe), p i e k a r n i c t w o , rzeźbę (w d r e w n i e , k o n y w a n o własnoręcznie, d l a własnych p o t r z e b i n a własny w w ę g l u , u l e f i g u r a l n e ) , m a l a r s t w o ( n a desce, blasze, płótnie, użytek, zgodnie z n a w y k a m i i p r z e k a z a m i m i n i o n y c h p o ­ szkle, papierze), m a l o w a n i e i d r u k o w a n i e t k a n i n , t k a c t w o , koleń i najbliższego kręgu seniorów: d z i a d k ó w , rodziców. N a j d ł u ż e j u t r z y m u j e się p r z y t y m t z w . p r z e m y s ł domowy, zwłaszcza t e n , który społeczności znalazł wiejskiej, reflektantów i niektóre poza rzemiosła kręgiem w i e j s k i e , ze­ pchnięte ekonomiką większych i m n i e j s z y c h m i a s t w r e j o n y II. 1. K a p l i c z k a przydrożna, G i e b l o , woj. katowickie. gm. Ogrodzieniec, peryferyjne. W n o w y c h układach społeczno-gospodarczych i z a c h o ­ waniach wynikłych ze z m i a n y struktury zawodowej, j e s t — ustępującego g ł ó w n e g o zajęcia r o l n i c z e g o zatrudnienia robotniczego to n a rzecz p o z a rodzinną wsią, w y ł a n i a się p e r s p e k t y w a posiadania w o l n e g o czasu. Zdobycze socjalne w zakładach p r a c y o r a z świadomość możliwości i k o n i e c z ­ ności o d p o c z y n k u po zawodowym t r u d z i e dają dużej s w o b o d y w y b o r u . O b o k więc c o d z i e n n y c h , poczucie osobistych zajęć w w a r u n k a c h u s t a b i l i z o w a n e g o już życia, k i e d y u w a g i pracującego n i e pochłania n p . zainteresowanie sportem, w ę d k a r s t w e m , h o d o w l ą r y b e k c z y g o ł ę b i , g d y d c głosu d o ­ chodzą z a m i ł o w a n i a a r t y s t y c z n e , pozostałą część w o l n e g o czasu poświęca się śpiewaniu w chórach, g r a n i u n a r ó ż n y c h instrumentach, występom w teatrach amatorskich i na e s t r a d z i e a l b o m a l o w a n i u bądź rzeźbieniu. Te kierunki artystycznych i twórczych poczynań ukształtowała j o d n a k n i e t y l k o dzisiejsza rzeczywistość, lecz t a k ż e u k ł a d y i w a r u n k i m i n i o n y c h okresów, j a k i e p a n o w a ł y n a Śląsku. P o z o s t a w i ł y o n e p o sobie ślady w y n i k ł e b ą d ź t o ze specyfiki z istniejącej konieczności regionu bogatego w złoża mineralne, bądź aktualnie sytuacji politycznej, mody, życiowej rozwiązania. dyktującej określono bądź Śladów t y c h jest bardzo w i e l e zarówno w f o r m i e m a t e r i a l ­ n y c h w y t w o r ó w , j a k i w p o s t a c i zachowań, n a w y k ó w , u p o ­ dobań i g u s t ó w o r a z t w ó r c z e j e k s p r e s j i . N a r a s t a ł y o n e n a przestrzoni l a t . Podczas g d y jedne przetrwały p r a w i e n i e z m i e n i o n e , j a k pieśni, tańce, i n n e wchłaniały n o w e treści, przekształcając się l u b całkowicie zmieniając (niektóre w y ­ r o b y rękodzielnicze, rzemieślnicze), bądź toż d o p i e r o się r o ­ dziły i powstawały m a l a r s t w a ) . Obecnie ( n p . rzeźba w w ę g l u , niektóro s p o t y k a się p o w s z e c h n i e formy na targach, straganacłi, w s k l e p a c h pamiątkarskich c z y t e ż u i n d y w i d u a l ­ 255 �a także, j a k w Zawierciańsko-Myszkowskiem — przydrożne 3 l u b cmentarne krzyże. W n o w y c h j e d n o r o d z i n n y c h , m u r o ­ wanych domach, przeważnie jednopiętrowych, 0 standardowe l u b nieco zmodernizowane kolorowych tynków spotyka się opartych projekty, nierzadko w obok fasadach błyszczące, s z k l i s t e , m o z a i k o w o ułożone w y k ł a d z i n y s z k l a n o l u b c e r a m i c z n o , a w o wnękach b a l k o n ó w i g a n k ó w oprócz z a m a l o w a n e g o n a j e d e n k o l o r tła, t a k ż e w y m a l o w a n e ścienne o b r a z y , przedstawiające k r a j o b r a z y , r z a d z i e j sceny rodza­ j o w e . Oprócz z a b u d o w a l i g o s p o d a r s k i c h , w e w s p o m n i a n y c h r e j o n a c h występują c o r a z częściej garaże z płaskimi, m e t a ­ l o w y m i b r a m a m i , stanowiącymi przeciwieństwo o z d o b n y c h , metalowych bram wjazdowych i oparkanień. Składają się one n a całość g o s p o d a r c z e g o obejścia zarówno w o w s i a c h z u r b a n i z o w a n y c h i osiedlach p o d m i e j s k i c h (Szopienice, M i e ­ c h o w i c e , Michałkowice, S i e m i a n o w i c e , R o k i t n i c a i w i e l o i n ­ n y c h miejscowości), j a k też t a m , g d z i e p r z y n a j m n i e j z p o ­ zoru wieś zachowuje charakter miejscowości rolniczej. W t y c h s a m y c h r e j o n a c h w skład całego obejścia wchodzą również a l t a n y — l a u b y , stanowiące też i n w e n t a r z o g r ó d k ó w d z i a ł k o w y c h , a j e g o uzupełnieniem są p o p u l a r n e g i p s o w e k r a s n a l e , s a r e n k i i różne baśniow e p o s t a c i e k o l o r o w o m a l o ­ T wane i umieszczone w widocznym m i e j s c u n a grządkach 1 r a b a t a o h , urządzonych n i e r z a d k o w f o r m i e a l p i n a r i u m . S t o s o w n i e d o zmieniających się f o r m i d e t a l u a r c h i t e k ­ t o n i c z n e g o kształtuje się z d o b n i c t w o wnętrz m i e s z k a l n y c h . W rejonach przemysłowych zniknęły już p r a w i e zupełnie I I . 2. A k c e n t c o n t r a l n y w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j i a m a t o r s k i e j w o j . k a t o w i c k i e g o w r a m a c h P a n o r a m y Х Х Х - l e c i a W a r s z a w a , 1974 r . Orzeł z k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h . h a f t y , k o r o n k i , z d o b n i c t w o n a skórze ( p a s y , k i e r p c e , w y p l a ­ tanie i aplikacje n a kożuchach), z d o b n i c t w o w drewnie ( n a c z y n i a , ł y ż n i k i , f o r m y n a m a s ł o , narzędzia i p r z y r z ą d y służące d o p r a c y , j a k przęślice, k o ł o w r o t k i , ś w i e c a k i ) , m e b l e , w y r o b y plecionkarskie, zdobnictwo w m e t a l u (okucia wozów, sań, k r a t y , świeczniki, s t e r c z y n y nictwo dachowe, k r z y ż e ) , złot- ( s p i n k i , n a s z y j n i k i , pierścionki, p a s y , g u z y ) , mika, i n s t r u m e n t y muzyczno trąby) . Wszystkie 2 (gajdy, te wyroby piszczałki, łączyły się z cera­ fujarki, codziennym ż y c i e m i p o t r z e b a m i i b y ł y w y n i k i o m bądź własnej w y t w ó r ­ czości wyrosłej chłopskiej, z t r a d y c j i samowystarczalnej przechodzącej dzisiejszych, bądź w nawyk wytwórczości niekiedy skierowanej gospodarki do czasów głównie do odbiorcy wiojskiogo. Pewne z nich przejmowano jako spadek, u ż y t k u j ą c , lecz n i e kontynuując n a d a l i c h p r o d u k c j i , i n n o powtarzano, przerabiano, rozwijano, a nawet znajdowano dla nich n o w y c h nabywców. T a k w i ę c , jeśli c h o d z i o architekturę drewnianą, p r z e ­ trwała ona w pojedynczych nielicznych, zabytkowych przykładach w rejonach już, przeważnie przemysłowych i w Cioszyńskiem, a t y l k o w B e s k i d z i e Śląskim d r e w n o m a jeszcze z a s t o s o w a n i e j a k o matoriał b u d u l c o w y o b o k i n n y c h , u ż y w a n y c h współcześnie w b u d o w n i c t w i e . N o w o d r e w n i a n e b u d y n k i n i e mają j e d n a k d a w n e g o w y s t r o j u i o l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h w y n i k a j ą c y c h b ą d ź t o z funkcjonalności f o r m , bądź z r a c j i k o n s t r u k c y j n y c h c z y też upodobań e s t e t y c z n y c h . N10 o b s e r w u j e się t u n a w e t współczesnych t e n d e n c j i w t y m k i o r u n k u , j a k t o m a m i e j s c e n a P o d h a l u , g d z i e dużą rolę w d e k o r o w a n i u olowacji odgrywają układane w ozdobne podmurówki n p . kamienie rzeczno i gankowe filary. Na Śląsku i w obrębie w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o (Rybnickie, Tiirnogórskio, Zawierciańskie) funkcję t ę spełniają obocnie s t o s o w a n o n o w e m a t e r i a ł y b u d o w l a n o , zwłaszcza c o m o n t o w o p u s t a k i , k t ó r y c h z e w n ę t r z n a ściana f o r m o w a n a j o s t w dość masywno z nich 156 motywy roślinne l u b g e o m e t r y c z n o . podmurówki domów mieszkalnych, Układa się oparkanień, PRL 3 �I sprzęty i r o z p l a n o w a n i e spotykane w domach o tradycyj­ n y m , k o n s e r w a t y w n y m urządzeniu. Z chwilą nienia się pojawiają rzuty, odbiornika pralki, lodówki, się n o w o c z o s n e sprzęty i d e t a l e , j a k k i l i m y , n a ­ firany- właśnie telewizyjnego, rozpowszech­ Ale ręcznie obok robione tego story nierzadkim zjawiskiem do są okion, tzw. zazdrostki, tutaj tylko wyroby amatorskiej i spopularyzowane, W rękodzielnicze wodług i n d y w i d u a l n e j , koncepcji, zaakceptowano a nawet wyrabiano t y c h konwencjach, z zachowaniem przez środowisko n a szeroką niokiedy umiejętności i s p e c y f i k i r o z w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h skalę. dawnych oraz po­ dobieństwa s u r o w c a mieszczą się również w y r o b y powstające i szydełkowe, z białych n i c i , s z t y w n o w y k r o c h m a l o n e , z ażu­ s p o s o b e m d o m o w y m l u b rzemieślniczym,, choć n i e w s z y s t k i e . rową falbaną — s e r w e t k i rozłożone n a k r o d o n s a c h , f o t e l a c h , W ś r ó d n i c h w y m i e n i ć należy w s z e l k i e g o t y p u i g l i c o w e b ą d ź tapczanach. szydełkowe f i r a n y zdobiące o k n a , g ł ó w n i e rejonów Podobne miejsce znajdują dekoracyjne po­ przemy­ d u s z k i z w y m a l o w a n ą a l b o w y h a f t o w a n ą kolorową włóczką słowych, w m i a s t a c h , n a przodmiościach, o s i e d l a c h i z u r b a ­ l u b w s t ą ż k ą ozdobą n a s t r o n i e e k s p o n o w a n e j . D o t o g o dodać n i z o w a n y c h w s i a c h ; dalej w y r o b y nałoży dość dużych rozmiarów o b r a z y o t e m a t y c e r e l i g i j n o j nego t y p u kosze i k o s z y c z k i g o s p o d a r c z o i p a r a d n e , p r o d u k o ­ w s t y l u o l e o d r u k u , p o d k o l o r o w a n e j f o t o g r a f i i a l b o malowidła w a n e n p . p r z e z ośrodek w S k o c z o w i e n a Śląsku Cieszyńskim, wedle schematu naturalistycznego, nierzadko w O l z i e , g m i n a G o r z y c e , w Siołkowicach S t a r y c h i o k o l i c y , jaskrawych temu kolorach. Towarzyszą pseudodekoracyjne czej, mniejszych ozdoby masowej prywatnych niekiedy i inne, p r o d u k c j i rzemieślni­ zakładów chałupniczych, p r o d u k o w a n e z k o l o r o w e g o poliestrowej o ckliwych, fabrycznych czy p l a s t i k u , gąbki i t p . , j a k n p . s z t u c z n e k w i a t y , p l a s t i k o w e ser­ na Opolszczyźnio; p i e c z y w o p l e c i o n k a r s k i e , t j . róż­ sprzedawano okolicznościowo (np. „na Mikołaja" o spocjalnej f o r m i e , p r o d u k o w a n e w B i e l ­ skiem, Cieszyńskiem albo wyrabiano na Żywiecczyźnie) p o różnych miejscowościach n a Śląsku n a o d p u e t a c h , n a c h , w czasie Mikołaja i B o ż e g o N a r o d z e n i a ; festy­ wyroby ko­ w e t k i , l a l k i w rozłożystych k r y n o l i n a c h (siedzące n a t a p ­ walsko-ślusarskie, j a k b r a m y , o p a r k a n i e n i a , k r a t y i t p . S p o ­ c z a n i e l u b f o t e l u ) , czasem s z k l a n e f l a k o n y , złocone k i e l i s z k i t y k a się j e n a t y l e p o w s z e c h n i e , l u b s z k l a n k i umieszczone zostały j a k o współczesny w y t w ó r c o d z i e n n e g o u ż y t k u . n a w i d o c z n y m m i e j s c u za w i t r y ­ n o w y m , szkłem. że ogólnie zaakceptowane N o t o w a n a o d około piętnastu l a t m o d a n a s z y d e ł k o w e C e c h y s z t u k i l u d o w e j , a właściwie p o p u l a r n e j c z y m a ­ firany i krochmalone serwetki, wykonywane po większej sowej, bo p r o d u k o w a n e j nie w oparciu o przekazy t r a d y c j i części w e d ł u g własnych, i n d y w i d u a l n y c h p o m y s ł ó w a n i p o d względem d o b o r u surowca, a n i zastosowanej tech­ c z o n y c h ze w z o r n i c t w e m p r o p a g o w a n y m p r z e z p i s m a k o b i e c e połą­ n i k i , a n i m o t y w ó w z d o b n i c z y c h c z y k o m p o z y c j i , zachowują ( z a g r a n i c z n e żurnale, „ P r z y j a c i ó ł k ę " ) , n i e m a n i c wspólnego I I . 3. S e r w e t k i szydełkowe, K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 4. B l u z k a z k o r o n e k , w y k . w 1972 r . M . K u l e j z Koniakowa. 157 �I I . 5. Zakładki d o książek z a d a p t o w a n y m h a f t e m b e s k i d z k i m , w y k . w 1964 r . H a f c i a r k i z J a w o r z y n k i , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 6. F r a g m e n t t k a n i n y , w y k . w Spółdzielni „ S z t u k a B e s k i d z k a " z C z e c h o w i c w g w z o r ó w z B e s k i d u Śl. I I . 7. S k a r p e t a góralska, t z w . k o p y c a , I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 8. C z e r p a k i , w y k . w g d a w n y c h w z o r ó w w 1964 r . F r . G l u z a , W i s ł a , w o j . b i e l s k i e . I I . 9. M i n i a t u r a s k r z y n i wałaskiej, w y k . w 1965 r . Fr. Gluza. z szydełkowymi nicianymi koronkami z Koniakowa, gm. I s t e b n a , gdzie od w i e l u l a t w oparciu o miejscowe w y r a b i a się k o r o n k i , k t ó r e mają dziś s z e r o k i e i owalne oraz i n n o , nowe f o r m y , dostosowane do potrzeb tradycjo, m i e j s k i e g o o d b i o r c y , j a k : kołnierzyki, rękawiczki, b l u z k i i t p . zastosowanie. W i ę k s z o ś ć n i e z r z e s z o n y c h k o b i e t w y k o n u j e i sprzedaje w y ­ Z e z n a n y c h i p r o d u k o w a n y c h n a Śląsku o d X V I I I w . k o r o n e k r o b y szydełkowe n a własną rękę. Są o n e z białych i k r e m o w y c h s z y t y c h , t i u l o w y c h , k l o c k o w y c h , a p o t e m igiełkowych i szy­ n i c i o bardziej l u b mniej m i s t e r n y c h m o t y w a c h i kompozycji, d e ł k o w y c h , właśnie a d a l s z y m k r o k i o m w t e j w y t w ó r c z o ś c i stały się w ł ó c z k o w e jedynie t e ostatnio przeżywają renesans. I c h ośrodkiem j e s t wieś K o n i a k ó w w swój Beskidzie d z i a n i n y w p o s t a c i : sweterków, s u k i e n , g a r s o n e k , czapek, Śląskim, g d z i e w o p a r c i u o c h a r a k t e r y s t y c z n e m o t y w y , które c h u s t , s z a l i . Z t y c h n o w y c h f o r m s a m a wieś n i e k o r z y s t a , z d o b i ł y niegdyś czółkowe czepce k o b i e t ubierających się p o a ponieważ m i e j s c o w y strój r e g i o n a l n y n i e m a już t a k i e g o góralsku i cieszyńsku, w y r a b i a się o b e c n i e i n n e u ż y t k o w e z n a c z e n i a j a k d a w n i e j , czółkowe czepce w y k o n u j e się t y l k o i okresie s p o r a d y c z n i e . I n n o w y r o b y szydełkowe n i e mają t u t a j z a s t o ­ i mody­ s o w a n i a i p r z e z n a c z o n e są wyłącznie n a z b y t . J o d y n i e włócz­ zbytkowo przedmioty. międzywojennym Szydełkowe koronki* w zaczęto s t o p n i o w o przetwarzać fikować stosowmie d o z a m ó w i e ń n o w e g o o d b i o r c y m i e j s k i e g o , k o w e d z i a n i n y i k o r o n k o w e s u k n i e , n p . d o ślubu, a k c e p t o ­ n i e t y l k o szukającego l u k s u s o w y c h t o w a r ó w , ale t a k ż e dążą­ wane cego d o ożywienia i r e a k t y w o w a n i a niektórych gałęzi t w ó r ­ s k u t e c z n i e ) n a współozesnych m i e j s k i c h e l e g a n t k a c h . K o r o n ­ czości rękodzielniczej i l u d o w e j . O b o k więc f o r m znajdują­ są p r z e z młodszo p o k o l e n i e , wzorujące się (zresztą k i i d z i a n i n y w y r a b i a n e n a i n n y c h t e r e n a c h n i e zawierają c y c h z a s t o s o w a n i e w m i e j s c o w y m s t r o j u l u d o w y m , zaczynają w sobie p o d o b n e j pojawiać się r o b i o n e szydełkiem, k o r o n k o w o okrągłe s e r w e t k i , m o t y w ó w z d o b n i c z y c h i i c h k o m p o z y c j i , a n i p r e c y z j i i zróż­ t z w . różiczki (różiczka t o również m o t y w z d o b n i c z y ) . n i c o w a n i a t e c h n i k i . T y m s a m y m n i e p o z y s k a ł y sobie t a k i e g o Po regionalnej specyfiki a n i p o d względem I I w o j n i e ś w i a t o w e j , znajdując w t y m źródło d o c h o d u , m i e j ­ rozgłosu i p o w o d z e n i a . D l a t e g o K o n i a k ó w i o k o l i c e z p r z y ­ scowe i o k o l i c z n e k o b i e t y zaczęły j e w y r a b i a ć n a szeroką siółkami J a w o r z y n k i i I s t e b n e j uznać m o ż n a za s i l n y i t r w a ł y skalę i s t a n t a k i t r w a n a d a l . P o n a d 150 chałupniczek zrzesza ośrodek śląskiej l u d o w e j twórczości r e g i o n a l n e j , d o s t o s o w u ­ Spółdzielnia C e p e l i a „ A r w " w K a t o w i c a c h , zlecając i p r z y j ­ jącej się d o współczesnych p o t r z e b . mując 258 do sprzedaży różnego rodzaju serwetki okrągłe P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze śląskimi h a f t a m i �159 �r e g i o n a l n y c h , zwłaszcza z B e s k i d u Śląskiego, Cieszyńskiego, Pszczyńskiego i z W i l a m o w i c w o k o l i c y B i e l s k a , należących d o b . p o w i a t u oświęcimskiego. W B e s k i d z i e Śląskim w y s z y ­ w a n i e m zajmują ma miejsce w się j e d n a k n i e w s z y s t k i e k o b i e t y , j a k t o przypadku koronek, lecz tylko nieliczne, p r z e d e w s z y s t k i m w J a w o r z y n c e , zamiłowane w t e g o r o d z a j u p r a c y , realizując zlecenia w Skoczowie. Hafty w g a l a n t e r i i , wykonują Spółdzielni C e p e l i a kolorowe, „Czantoria" znajdujące zastosowanie nieliczne h a f c i a r k i z rejonu biel­ s k i e g o , z g o d n i e z z a m ó w i e n i a m i Spółdzielni C e p e l i a B e s k i d z k a " w Czechowicach-Dziedzicach. „Sztuka Przygotowuje ona nowe p r o j e k t y m o d n y c h i p r a k t y c z n y c h f e r m użytkowych, dając koncepcję rozplanowania zdobnictwa, wzornictwo j e d n a k i j e g o r e a l i z a c j a u t r z y m a n e są w k o n w e n c j i m i e j s c o ­ w y c h t r a d y c j i , w e d ł u g rozwiązań poszczególnych w y k o n a w ­ c z y ń , należących d o średniego i starszego p o k o l e n i a . N i e c o i n a c z e j p i z e d s t a w i a się s p r a w a p r o d u k c j i t k a n i n . Oprócz częstochowskiego wełnianego p a s i a k a , k t ó r y zasięgiem docierał w rejony swym zawierciańsko-myszkowskie (na l i n i i N i e g o w a , B r u d z o w i c e , C y n k ó w ) , a którego w y r ó b t r w a s p o r a d y c z n i e p o dziś dzień, Śląsk o d d a w n a n i e k o ­ rzystał z samodziałowych t k a n i n . Poza zwykłym i farbo­ w a n y m p ł ó t n e m u ż y w a n y m d o czasów I w o j n y ś w i a t o w e j , m i e j s c o w e u b i o r y już w X I X w . s z y t o z t k a n i n f a b r y c z n y c h . L u d o w e t k a c t w o najdłużej p r z e t r w a ł o w B e s k i d z i e Śląskim i w e w s p o m n i a n e j w s i W i l a m o w i c e , g d z i e jeszcze w p i e r w ­ szych i latach po I I wojnie światowej t k a n i n y wełniane, a w I s t e b n e j Jednak szybko rozwijający wyrabiano płótna i B r e n n e j także s u k n o . się p r z e m y s ł i podaż różnego r o d z a j u s t o s u n k o w o t a n i c h m a t e r i a ł ó w o r a z g o t o w y c h części I]. 10. Ł y ż n i k wg dawnego w z o r u bcskidzkiogo, w 1965 r . F r . G l u z a . wyk. g a r d e r o b y , w dość k r ó t k i m czasie p o ł o ż y ł y o s t a t e c z n y k r e s tej p r o d u k c j i . K r o s n a i folusze wykupiły m u z e a , a znające się n a t k a c t w i e zaniechały t e g o zajęcia. W osoby miejscowej r e g i o n a l n y m i i w y r o b a m i z d r e w n a , które współczosnie z n a j ­ k u l t u r z e l u d o w e j p o z o s t a ł y j e d n a k r e s z t k i , ślady s a m o d z i a ­ dują w i e l u n a b y w c ó w , p r z e d e w s z y s t k i m p o z a środowiskiem łowych w y r o b ó w w p o s t a c i góralskich к о с у , d e r e k i łapawic wiejskim. z wełny owczej w n a t u r a l n y c h k o l o r a c h : białej, czarnej, różnego b r ą z o w e j , s z a r e j ; pozostały też w i l a m o w i c k i e k r a c i a k i i p a ­ r o d z a j u w y s z y c i a i h a f t y ; zdobiły one głównie kobiece k a - s i a k i w wąskie, r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i z przewagą c z e r w o n e g o W tradycji ludowej n a Śląsku w y s t ę p o w a ł y b o t k i , c h u s t k i nagłowne, staniki przy s u k n i a c h , czepce, wstążki, h a l k i i f a r t u c h y , a t a k ż e t z w . p o w o j n i k i d o p o w i j a n i a niemowląt i w niektórych r e g i o n a c h k o s z u l e męskie. D o tła. N a t y m właśnie w z o r n i c t w i e p l a s t y c y C e p e l i i , wszystkim Spółdzielni cach-Dziedzicach oparli regionalnych, Beskidzka" swoje które w rozwiązania około i projekty tzw. k o b i e t y n a własny u ż y t e k l u b specjalno h a f c i a r k i d l a p o t r z e b produkują n a ręcznych i m e c h a n i c z n y c h k r o s n a c h . Z t k a n i n zamawiających. T e o s t a t n i o z a j m o w a ł y się b a r d z i e j s k o m p l i ­ t y c h w y k o n a n e są różnego r o d z a j u c h u s t y , bieżniki, t z w . s u ­ k o w a n y m i h a f t a m i o zróżnicowanych t e c h n i k a c h , p r z y z a ­ m a k i z d ł u g i m i frędzlami, t o r b y i t o r e b k i d a m s k i e , k o s m e ­ s t o s o w a n i u n i c i złotych, s r e b r n y c h , j e d w a b n y c h . W B e s k i ­ tyczki, d z i e Śląskim k o b i e t y w y s z y w a ł y u p r z ę d z i o n y m i p r z e z siebie dzeniem u nabywców k r a j o w y c h i zagranicznych. Z a u t e n ­ poduszki dekoracyjne, od przede Czechowi­ końca X I X w . b y ł y o n e b a r d z o p o p u l a r n o i w y k o n y w a ł y j e 3 tkanin „Sztuka piętnastu cioszące się d u ż y m lat powo­ nićmi l n i a n y m i , a p o t e m b a w e ł n i a n y m i w j e d n y m z a s a d n i ­ t y c z n ą twórczością ludową mają o n e w z a s a d z i e n i e w i e l e c z y m kolorzo, t j . wiśniowym bądź c z e r w o n y m , c z a r n y m albo wspólnego, b r ą z o w y m , ściegiem w a r k o c z y k o w y m . C z a r n e a l b o brązowe m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h , które w y k o r z y s t a n o j a k o l u b wiśniowe b y ł y też płaskie h a f t y cieszyńskie; tą samą inspiracje dla nowego w z o r n i c t w a i potrzeb. 6 techniką oraz białe, n a s t a n i k a c h dominowały a ściegiem angielskim były wykonane wypukło hafty hafty złote i s r e b r n e , p o t e m ( m n i e j więcej o d początku X X w . ) — k o l o ­ r o w e , w y k o n a n e nićmi j e d w a b n y m i . P o I I w o j n i e światowej zapotrzebowanie n a h a f t y w miejscowych strojach l u d o w y c h znacznie się zmniejszyło, bytomskim a w i pszczyńskim, niektórych poza regionach, j a k zdobnictwem fartuchów zupełnie ustało. Najdłużej zachowało się w B e s k i d z i e Śląskim i w Cieszyńskiom w y k o r z y s t y w a n e s p o r a d y c z n i e p r z y spo­ rządzaniu n o w y c h części g a r d e r o b y , t j . k a b o t k ó w i męskich k o s z u l oraz s u k i e n cieszyńskich. Umiejętności t o zaczęto niebawem wykorzystywać do p r o d u k o w a n i a n o w y c h przed­ miotów użytkowych, przeznaczonych na zbyt w mieście. P o d n a d z o r e m a r t y s t y c z n y m wykształconych p l a s t y k ó w r o z ­ poczęto wyszywać serwety, o b r u s y , zakładki d o książek, t y m niemniej utrzymano są w charakterze P o o s t a t n i e j w o j n i e , w l a t a c h pięćdziesiątych, r ó w n i e ż p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i , a k o n k r e t n i e Spółdzielni „Arw" w K a t o w i c a c h r o z p o c z ę t o w K o n i a k o w i e produkcję l n i a n o -bawełnianych s e r w e t e k i obrusów. W y k o r z y s t a n o częściowo pozostałe miejscowe krosna, do tego częściowo nowo sprawione. A l e wytwórczość t a , p o d o b n i e j a k wyrób m a t słomianych w W i ś l e n i o m a ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j ­ n y m t k a c t w e m i p l e c i o n k a r s t w e m śląskim i uważać j ą należy w zupełności z a n o w ą gałąź chałupnictwa s p r o w a d z o n e g o t u d l a zwiększenia możliwości z a r o b k u m i e j s c o w e j (nielicznej zresztą) ludności o r a z d l a p o s z e r z e n i a a s o r t y m e n t u t o w a r ó w o f e r o w a n y c h d o sprzedaży p r z e z Cepelię. Podobnie p o ozęści p r z e d s t a w i a się rzecz z w y r o b a m i p l e c i o n k a r s k i m i z k o l o r o w y c h w i ó r , k t ó r e są p r z e d m i o t e m drobną galanterię, t j . t o r e b k i , p a s k i i t p . , stosując w z o r n i c ­ handlu two, jak C z ę s t o c h o w y . T u t a j również, n a z a s a d z i e p r o d u k c j i chałup­ w t r a d y c y j n y c h h a f t a c h w y s t ę p u j ą c y c h w śląskich s t r o j a c h n i c z e j , w y k o r z y s t a n o umiejętności o k o l i c z n e j ludności, i n i e - 160 kompozycję, kolorystykę, technikę i surowiec, Spółdzielni Cepelia „Zawada" w Zawadzie koło �mai wszystkich zainteresowanych wprzągnięto d o współ­ p r a c y . R o z p o c z ę t o produkcję n a szeroką skalę w oparciu i opolskim i s p o c z y w a w rękach t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y o powstałe w p o c z ą t k o w y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a p r ó b y głównie p r z e n i e s i o n e g o w t e s t r o n y ( j a k głosi m i e j s c o w a w ustna) z Rosji kontynuowano tego typu plecionkarstwa, w e d ł u g ówczesnych p o t r z e b tradycja które potem z przeznacze­ opiera na zlecenie Spółdzielczego Czechowicach-Dziedzicach. warsztatach w się n a d a l n a m i e j s c o w y c h W l u b chałupniczym oparciu o dawne formy pracują Zrzeszenia swoich Cepelia indywidualnych sposobem i wzory tradycjach wyrabiają drewniane oni naczynia, n i e m w y ł ą c z n i e n a sprzedaż p o z a w ł a s n y m środowiskiem. s p r z ę t y k u c h e n n e , f o r m y n a masło, t z w . samorosłe stołki, O k o ł o piętnaście l a t t e m u z m o d y f i k o w a n o k o ł o w r o t k i , z m i n i a t u r y z o w a n e s k r z y n k i , stosując p r z y t y m dotychczasowe wzornictwo prawie i obecnie dużym zupełnie powodzeniem stare techniki wykonania cieszą się różnego r o d z a j u k o l o r o w e k w i a t y , b u k i e t y , p a l m y , wysokiej ptaszki, koszyczki zwłaszcza i g w i a z d k i n a choinkę, ażurowe formy wyrobów zdobnicze przypominające w y c i n a n k i l u d o w e i t p . Powstają powodzeniem, one p o d n a d z o r e m zawodowego p l a s t y k a , przeważnie według krajów i n d y w i d u a l n y c h rozwiązań wykonawców. i zdobienie. lokaty klasyfikacyjnej sporo dla prac drewnianych, wysyła W obecnej dobie rękodzielniczych, cieszących się n a e k s p o r t , się dużym głównie do k a p i t a l i s t y c z n y c h . W o b e c dużych serii zamówień, część p r a c poddawana jest zazwyczaj, o ile t o możliwe, przed­ m e c h a n i c z n e j obróbce s u r o w c a , a więc s k r a w a n i u , f a z o w a n i u , m i o t ó w d r e w n i a n y c h , s k u p i o n a głównie w b . p o w . cieszyńskim t o c z e n i u , p r z e z co stają się p o części p r o d u k t e m rzemieślni- Natomiast współczesna w y t w ó r c z o ś ć d r o b n y c h F i l i g r a n y s r e b r n e F r a n c i s z k a H o r a k a nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w . I I . 1 1 . B r a n s o l e t k a I I . 12. N a s z y j n i k i . 161 �czym. Wykonywano niewykształconych j e d n a k w środowisku w i e j s k i m p r z e z twórców ludowych uchodzą za R ó w n i e ż n o w o c z e s n e b u d o w n i c t w o o r a z g o t o w e , p o części zmechanizowano regio- narzędzia r o l n i c z o , p o s t a w i ł y przód t y m n a l n o , o r y g i n a l n o i c h w y r o b y . S a m a wioś z w y r o b ó w t y c h z a w o d e m całkiom i n n e w y m a g a n i a , już raczej n i e k o r z y s t a ; zastąpiono j e g o t o w y m i czenie się z a w o d u k o w a l s k i e g o zo ślusarskim w j e d o n z m e ­ produkcji fabrycznej stycznych, drobno Podobnio ze szkła, p o r c o l a n y , b l a c h y , m a s p l a ­ sztucznego t w o r z y w a , przedmioty rzecz towarami domowego przedstawia z których i się zrobiono gospodarczego z meblami: są użytku. tradycyjne s p r z ę t y stały się p r z o ż y t k i e m n a w e t w B e s k i d z i e Śląskim, co s p o w o d o w a ł o połą­ c h a n i z o w a n y w a r s z t a t . G ł ó w n y m j o g o zajęciom j e s t o b e c n i e wyrób metalowych bram wjazdowych i oparkanień o k r a t o w a ń , zawiasów, k l a m o k według n o w y c h i potrzob. I c h nabywcy malują j e n i o r z a d k o oraz projektów kolorowymi f a r b a m i , przoz co stwarzają barwną m o z a i k ę w o k ó ł swego ramach d o m o s t w a . P r z y k ł a d y t a k i e p o w s z e c h n e są zwłaszcza w r e ­ własnej g o s p o d a r k i , a n i n i e m a n a n i o n a b y w c ó w . Z a w o d o w i j o n i e g l i w i c k i m , rybnicko-wodzisławskim, b i e l s k i m , a t a k ż e rzemioślnicy w GOP-ie, nawot w b u d o w n i c t w i e m i e j s k i m . toteż a n i i c h n i k t nie w y t w a r z a , t y m bardziej w 7 większych — stolarze, zakładów którzy wytrzymali i przemyski, w konkuroncję dawnych ośrodkach m e b l a r s k i c h , j a k i m i b y ł y : Dobrodzień, Woźniki, Pyskowice, U c h o d z ą c y dziś za t r a d y c y j n y l u d o w y , w a r s z t a t złotniozy w C i e s z y n i e , rzemieślniczy a produkujący wyłącznie Sośnicowice, Ż o r y , S i e w i e r z i p r a w i e k a ż d e większo m i a s t o n a zlecenie C e p e l i i m o d n ą biżuterię zo s r o b r a , j e s t joszcze n a Śląsku, z m o d e r n i z o w a l i s w o j e w a r s z t a t y i p r z o s t a w i l i się j e d n y m p r z y k ł a d e m przekształcania się d a w n e j n a produkcję współczosnych m o b l i t z w . n a w y s o k i połysk artystycznej i sogmontowyoh oraz n a świadczenie p o w s z e c h n y c h usług Z stosownio t r a d y c j i rzemiosła do n o w y c h artystycznego potrzeb i twórczości warunków. wykorzystuje się t u technikę f i l i g r a n u i g r a n u l a c j i , m o d e l o w a n i a i łączenia o r a z w zakresie s t o l a r s t w a . w z o r n i c t w o elementów z d o b n i c z y c h ; f o r m y n a t o m i a s t ule­ Zupełne odejśoie pięćdziesiątych od tradycji obserwujo się od lat bieżącego wieku w dziedzinie kowalstwa. gają p r z o k s z t a l c e n i u . Są t o o b e c n i o : Zmniejszająca się z r o k u n a r o k n a Śląsku ilość k o n i (dane ki, statystyczno s p i n e k , pasów i łańcuszków z 1905 r . podają 57 216 s z t u k , z 1972 r . — pierśoionki, b r o s z k i , s p i n k i d o m a n k i e t ó w , k l i p s y , t z w . porły c z y l i k o r a l o , w i s i o r ­ łańouszki, naszyjniki, bransoletki, pasy nio były i t p . Oprócz one n i g d y regionalnego n i m u m p o t r z e b y usług w zakresie o k u w a n i a i p o d k u w a n i a . współcześnie, a d a w n o g u z y , z a p i n k i w p o s t a c i t z w . hoczków, 162 u b i o r u cieszyńskiego. Zostały ozdobą 50 3 8 1 s z t u k ) , a t y m s a m y m i w o z ó w , ograniczają d o m i ­ zakomponowano �I s p i n k i , o r p a n t y stały się inspiracją d l a i c h p r z e t w o r z e n i a . Powojenne próby wskrzeszenia ludowej twórczości w zakresie z a b a w k a r s t w a , g a r b a r s t w a , garncarstwa czy w y ­ r o b u instrumentów m u z y c z n y c h n i e dały rezultatów i t y l k o sporadycznie, n a i n d y w i d u a l n o zamówienia, d l a muzeów, n a w y s t a w y l u b k o n k u r s y czy festiwale napływały p o j e d y n ­ cze o k a z y . P o z a g a r n c a r s k i m ośrodkiem w S i e w i e r z u , k t ó r y w p r o d u k c j i l u d o w o j c e r a m i k i o d g r y w a z a l e d w i e poślednią rolę, pozostałe gałęzie twórczości n i e r o z w i n ę ł y się a n i n i e o d ż y ł y . N a w e t g a r b a r s t w o i skórnictwo połączone z w y r o ­ bem k i e r p c y i kożuchów, k t ó r e n a P o d h a l u w o s t a t n i c h l a t a c h zrobiło z a w r o t n ą karierę, a n i n a Śląsku, a n i w B e s ­ k i d z i e Śląskim, g d z i e istniały k u t e m u w a r u n k i i t r a d y c y j n e p o d ł o ż e , n i e znalazło o d p o w i e d n i c h w y k o n a w c ó w . S t a l e ż y w a w i ę ź społeczna p o p a r t a t r a d y c j a m i r o d z i n ­ n y m i , religijnymi i zwyczajowymi p r z y c z y n i a się d o u t r z y ­ m y w a n i a się i k o n t y n u a c j i r ó ż n y c h o b c h o d ó w dorocznych i o s o b i s t y c h . N i e r z a d k o towarzyszą i m specjalne r e k w i z y t y obrzędowe w p o s t a c i dożynkowych wieńców, w i e l k a n o c n y c h k r a s z a n e k , m a s e k c z y ubiorów z a p u s t n y c h . W środowisku w i e j s k i m sporządza się j e doraźnie, w r a z i e p o t r z e b y , z g o d n i e z nakazem c h w i l i i obyczaju i towarzyszą one w d o k o n y w a n i a się a k t u a l n e g o obchodu. W wania i p r o d u k o w a n i a pamiątek dobie procesie poszuki­ r e g i o n a l n y c h zaczęto je w y k o r z y s t y w a ć również i d l a t y c h celów, w z w i ą z k u z c z y m I I . 14. M i n i a t u r a m a s k i obrzędowej, w y s . 27 c m . W y k . w 1 9 6 1 r . L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a . I I . 16. W ł a ­ dysław Luciński, n a u c z y c i e l z Z a b r z a , Podglądacze, olej n a płótnie, 1972 r . 163 �powstałe z a p o t r z e b o w a n i e zarówno *ia w y t w o r y , j a k i na z a l i c z a n e d o t z w . s z t u k i l u d o w o j sprzedajo o d p o w i e d n i c h wytwórców. A m a t o r z y s z t u k i l u d o w e j i Cepelia zbyt z a m a w i a j ą więc różnego t y p u p r z e d m i o t y p l a s t y k i obrzędo­ względem wej współczesnogo g u s t u i m o d y w autentycznej formie, j a k n p . k r a s z a n k i , bądź też w mieście. T y m formy, m i n i a t u r y m a s e k wchodzących w skład z i m o w y c h z w y c z a j ó w zagranicznego. l u d o w y c h , k t ó r y c h najwięcej w y r a b i a j ą w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , dycyjnym,, samym funkcji więc i przeznacza n a dostosowuje i motywów je p o d dekoracyjnych nowego odbioicy, do nierzadko Stąd też o b o k w y r o b ó w o c h a r a k t e r z e s p o t y k a się i n n o , n o w e , tra­ będące w y n i k i e m n i e a kraszanki — w rejonie przemysłowym, w G l i w i c k i e m i n a t y l k o twórczości l u d o w o j , ale i a m a t o r s k i e j . T a o s t a t n i a r o z ­ Śląsku O p o l s k i m . I n n e m i n i a t u r y , n p . M a r z a n n y i k o z i o ł k i winęła się p r z o d o w s z y s t k i m w środowiskach r o b o t n i c z y c h ze słomy w y k o n u j ą n a Opolszczyźnie. N i e należą o n e j e d n a k i określonych g r u p z a w o d o w y c h , d o p r z e d m i o t ó w p r o d u k c j i m a s o w e j (poza k r a s z a n k a m i ) i n i e a p r z y k ł a d e m t e g o są p r a c o m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e O s o b y , stanowią jakiejś szerszej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i . n p . górników, k t ó , e się t y m zajmują, traktują rzecz raczej A r t y s t y c z n e skłonności i p o c z u c i e e s t e t y k i w p r z e d m i o ­ wo, d l a odprężenia i wypoczynku kolejarzy, przyjemnościo- po p r a c y zarobkowej. t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u zarówno własnej p r o d u k c j i , j a k też Są t o p o większej części a m a t o r z y , n i o r z a d k e skupiający się osób s p e c j a l n i e przy zajmujących się wytwórczością, widoczne ognisku plastycznym lub przy Domu Kultury, t w o r a c h i w n a j n o w s z y c h , znajdowały zawszo o p a r c i e w t r a ­ znają bliżej a r t y s t y c z n y w a r s z t a t t w ó r c z y . N a Śląsku j e s t d y c j i . B y ł y o n e bądź kontynuacją i wiorną kopią t e g o , co o b e c n i e duża ilość t a k i c h t w ó r c ó w i ośrodków. W k l a s y f i k a o j i przekazały poprzednio pokolenia, s t a r y c h wzorów l u b wzbogaconiem bądź przetworzoniem ich o nowe rozwiązania gdzie p o d nadzorem Zakładowym w kulturze ludowej z dawion dawna, t j . w najstarszych w y ­ artystycznoj i c h prace i p o m y s ł y , s t o s o w n i e d o w y m a g a ń współczosności. W s z e l k i e prymitywnym, tastycznego s u n k o w o p o w o l i , a dokonujące się w t y c h s a m y c h nalnej prawie i układach społecznych, m o r a l n y c h , ś w i a t o ­ m a l a r s k i o zaszoregować m o ż n a trzech g r u p , t j . m a l a r s t w a samorodnego, z m i a n y zachodzące w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e chłopskiej s t o ­ konwoncjach zawodowogo plastyka po­ naiwnym, malaistwa wizjonerskiego, i m a l a r s t w a naśladującego k i e r u n k i twórczości plastycznej, określanogo też mianem 8 p o g l ą d o w y c h i e k o n o m i c z n y c h , n i o b y ł y r e w o l u c y j n e , lecz w s t o p n i o w e . P o I I w o j n i e światowej d e m o k r a c j a i n o w y układ t j . twórczości s a m o r o d n e j , p r y m i t y w n o j , oraz stosunków społecznych, n a c j o n a l i z a c j a naśladującej p r a c e i k i e r u n k i z a w o d o w y c h i r o z w ó j przemysłu fan­ profesjo­ „ a m a t o r s k i e " . P r a c e rzeźbiarskie n a t o m i a s t mieszczą konwencjach wymienionej pierwszej do zwanego niekiedy i ostatniej się grupy, amatorskiej, plas-tyków rzeź­ i zróżnicowany a s o r t y m e n t ł a t w o osiągalnych b i a r z y . W o s t a t n i c h l a t a c h w t e j właśnie g r u p i e w y b i j a się t o w a r ó w , r o z w ó j placówek h a n d l o w y c h , w z r o s t świadomości rzeźba w w ę g l u , stanowiąca specyfikę r e g i o n u śląskiogo, społecznej oraz s w o b o d a p r z o k o n a i i r e l i g i j n y c h , n a d t o środki zwłaszcza rejonów o r o z w i n i ę t y m k o p a l n i c t w i e węgla ( G O P , masowego przekazu, ROW, oraz b o g a t y ze wsią, p r a c a k o m u n i k a c j a , łatwy k o n t a k t m i a s t a zawodowa podejmowane poza rodzinnym 9 Zagłębio D ą b r o w s k i e ) , u p r a w i a n a p r z e z środowiskiom, możność k o r z y s t a n i a ze z d o b y c z y s o c j a l n y c h u p r a w i a n a jost znacznie i mysłowych, wiele jeszcze i n n y c h ulepszeń, które przyniosła nowa górników i o s o b y związano 7 r e s o r t e m g ó r n i c z y m . R z e ź b a w d r e w n i e jak i szorzoj zarówno w r e j o n a c h nieuprzomysłowionych — górskich. prze­ Na r z 3czywistość, s p o w o d o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m n a Śląsku, ogół j e d n a k n i o m a o n a c o c l i p r y m i t y w n e j , t r a d y c y j n o j rzoź- w c e n t r u m w i o l k i c h k o n u r b a c j i i integracji miejscowoj b y l u d o w o j a n i p o d w z g l ę d e m f o r m y i rozwiązań lud­ plastycz­ ności z n a p ł y w o w ą , duże z m i a n y t y l e ż w całokształcie k u l ­ n y c h , a n i co d o treści. P r z o d o w s z y s t k i m n i o wiążo się o n a , t u r y chłopskiej, i l o równioż w j e j twórczości p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o , z t o m a t y k ą religijną, lecz świecką. Odszedłszy o d p r o f i l u s a m o w y s t a r c z a l n e j swojo p o t r z e b y zaspokaja gotowymi artystycznej. g o s p o d a r k i , wieś produktami nabywa­ n y m i w s k l e p a c h g o s p o d a r k i uspołecznionej, a s w o j e w y r o b y W o b o c dużego p o p y t u , p r a c o t e w y k o n y w a n e są n i e r z a d k o w c o l a c h z a r o b k o w y c h , n a zlecenie C e p e l i i a l b o osób p r y ­ w a t n y c h , pochodzących ze środowisk m i e j s k i c h , a w p r z y - I I . 16. M a r i a C h u d o b a , B y t o m , Ślązaczki, 164 rzeźba w węglu, 1972 r . �I I . 17. L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , Chrystus w okowach, rzeźba w d r o w n i o , 1970 r . 165 �p a d k u r z e ź b y w w ę g l u — t a k | e ze środowiska współtowa­ r z y s z y p r a c y i zarządu kopalń, k t ó r e n a w e t utrzymują spe­ c j a l n y c h t w ó r c ó w d l a w y r o b u okazałych rzeźb i p r z e d m i o ­ tów galanteryjnych przeznaczonych n a okolicznościowe, reprezentacyjne prezenty. Współczesna s z t u k a l u d o w a n a Śląsku i n a t e r e n a c h leżących w obrębie b y ł e g o w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o n i e j e s t już twórczością ludową w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o słowa. W y k o n a w c y różnego r o d z a j u o z d o b n y c h p r z e d ­ m i o t ó w o c h a r a k t e r z e t r a d y c y j n y m oraz r z e ź b , o b r a z ó w n a ogół n i e są i c h u ż y t k o w n i k a m i , a przeważnie pracują n a czyjeś bezpośrednie zlecenie, a n a w e t są członkami spół­ dzielni Cepelii ( „ A r w u " , „Czantorii", „ Z a w a d y " , „Sztuki B e s k i d z k i e j " ) , która j e s t zinstytucjonalizowaną jednostką n i e t y l k o pośredniczącą m i ę d z y k u p n e m a sprzedażą, a l e t a k ż e kierującą i prowadzącą poszczególne branże w y t w ó r ­ czości. I c h w y r o b y n i e wyrastają już z p o t r z e b własnego środowiska i t e m u środowisku n i e służą. N o w e f o r m y g o t o ­ w y c h przedmiotów użytkowych dostarczanych przez prze­ mysł oraz n o w a , z u n i f i k o w a n a w t y p i e m o d a i zaniechanie strojów r e g i o n a l n y c h zdezaktualizowały w i e l e t r a d y c y j n y c h rozwiązań i k o m p o z y c j i w y n i k a j ą c y c h niegdyś z f u n k o j i i f o r m y w y t w o r u . W w i e l u w y p a d k a c h zaistniała p o t r z e b a ich przekomponowania i transpozycji, dostosowania do z u ­ pełnie o d m i e n n y c h w y r o b ó w i i c h f u n k c j i ( n p . p r z e n i e s i e n i e h a f t ó w z k a b o t k ó w n a s e r w e t y i o b r u s y o określonych r o z ­ m i a r a c h , m o t y w ó w k o r o n k o w y c h z prostokątnych czółek d o o k r ą g ł y c h s e r w e t e k , c z y i n n y c h p r z e d m i o t ó w ) , co n i e b y ł o a n i p r o s t e , a n i ł a t w e , zwłaszcza w o b e c tradycją uświę­ conych nawyków, powtarzanych niezmiennie z pokolenia n a p o k o l e n i e . T ą drogą niektóre gałęzie twórczości r ęk o­ d z i e l n i c z e j , d o m o w e j przekształciły się l u b w y r o s ł y j a k o chałupnictwo produkujące m a s o w o określone w y r o b y ( w y ­ rób m a t , t k a n i n lniano-bawełnianych o r a z i n n y c h t e k s t y j l i ó w ) , i n n e gałęzie są kontynuacją p r a c y rzemieślniczej, n i e r z a d k o n a w e t w z n a c z n e j części z m e c h a n i z o w a n e j (wy­ r o b y z d r e w n a , w y r o b y k o w a l s k i e , złotnicze, p l e c i o n k a r s k i e ) , jeszcze i n n e poprzestały n a i n d y w i d u a l n y m w y s p e c j a l i z o ­ w a n i u się w określonym k i e r u n k u ( h a f t o w a n i e , k o r o n k a r ­ s t w o , m a l o w a n i e t k a n i n , w y r ó b niektórych r e k w i z y t ó w o b r z ę d o w y c h o r a z rzeźbienie i m a l o w a n i e o b r a z ó w ) i chociaż t a k ż e w y r a b i a n e są w d u ż y c h ilościaoh, j e d n a k zachowują najwięcej elementów t r a d y c y j n y c h o r a z indywidualnego w k ł a d u twórczego j e d n o s t k i . Z a n a l i z y obecnego s t a n u a r t y s t y c z n e j twórczości l u d o ­ w e j n a Śląsku w y n i k a n i e z b i c i e , że współcześnie istnieją d w a k i e r u n k i jej r o z w o j u : jeden prowadzi po l i n i i k o n t y n u a c j i i p r z e t w a r z a n i a twórczości t r a d y c y j n e j zarówno p o d w z g l ę ­ d e m treści, j a k f o r m y i t e c h n i k i w y k o n a n i a , d r u g i k i e r u n e k w k r o c z y ł n a drogę świadomej działalności a m a t o r s k i e j , p o p u l a r n e j . O k a z u j e się, że t y l k o niektóre d z i e d z i n y są s i l n i e ż y w o t n e i zyskują z a i n t e r e s o w a n i e w społeczeństwie. Należą do n i c h przede w s z y s t k i m : w y r o b y z d r e w n a , złot­ nicze, t e k s t y l n e (jak k o r o n k i , h a f t y , d z i a n i n y i t k a n i n y ) , a t a k ż e m a l a r s t w o i rzeźba. D z i a ł E t n o g r a f i i M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u pragnąc dać t e g o w y r a z , z o k a z j i o b ­ chodów Х Х Х - l e c i a P R L zorganizował w y s t a w ę l u d o w y c h t r a d y c j i t w ó r c z y c h p o d nazwą „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u ­ dowa województwa k a t o w i c k i e g o " ( B y t o m , kwiecień—paź­ d z i e r n i k 1974 r . ) i ° , która u k a z u j e t e właśnie d z i e d z i n y , a z r z e ź b y — rzeźbę w w ę g l u eksponowaną łącznie z m a l a r ­ s t w e m . J e s t o n a w i e r n y m przeglądem t e g o , co t r a d y c j a przekazała d o d n i a dzisiejszego, co z n i e j u l e g a p r z e t w o r z e n i u , o r a z u k a z u j e n o w e l u b z m i e n i o n e gałęzie twórczości ( p l e c i o n ­ k a r s t w o , m a l a r s t w o , rzeźba). Często s p o t y k a n e p r z e k o n a n i e , że s z t u k a i twórczość l u d o w a (również m u z y c z n o - w o k a l n a ) giną bezpowrotnie, o k a z u j e się błędne. N a w e t w z u r b a n i z o w a n y c h i u p r z e m y ­ słowionych środowiskach, z k t ó r y m i z i n t e g r o w a n e są ściśle o k o l i c z n e r e j o n y w i e j s k i e , charakteryzujące się kulturą robotniczą i robotniczo-chłopską, i s t n i e j o u l u d z i w i o c z n i o ż y w y p i e r w i a s t e k twórczej działalności wyrastający w k l i ­ m a c i e najbliższego o t o c z e n i a : d o m u i p r a c y . K s z t a ł t u j e się o n w czasie zależnie o d istniejących w a r u n k ó w , o b y c z a j u i p o t r z e b , a t y m s a m y m przekształca się i z m i e n i a , w y s t ę ­ pując n i e k i e d y w zupełnie n o w e j p o s t a c i . PRZYPISY * U w a g i n a m a r g i n e s i e w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e j w zwią­ z k u z Х Х Х - l e c i e m P R L p r z e z M u z e u m Górnośląskie w B y ­ t o m i u p n . „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u d o w a w o j e w ó d z t w a k a ­ t o w i c k i e g o " , I V — X 1974 r . 1 A . H a u s e r , Filozofia historii sztuki, W a r s z a w a 1 9 7 0 , rozdział V : Uwarstwienie kulturalne w historii sztuki — sztuka ludowa i sztuka popularna, s. 2 6 7 — 3 4 8 . T . D o b r o w o l s k i , Sztuka województwa śląskiego, K a t o ­ w i c e 1 9 3 3 , s. 8 3 — 1 3 6 ; B . B a z i e l i c h , Sztuka ludowa Górnego Śląska, ( w : ) Śląska sztuka ludowa, k a t a l o g w y s t a w y 1 9 6 0 — 1 9 6 1 , s. 1 5 — 2 2 ; B . B a z i e l i c h , Twórczość ludowa w wojewódz­ twie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie P R L , l u t y — kwiecień 1 9 6 5 ; B . B a z i e l i c h , Ludowe zdobnictwo na Gór­ nym Śląsku, K a t o w i c e 1967; B . Bazielich, Współczesne zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku 1945—1970, Katowice 1970; B . B a z i e l i c h , Tradycyjna i współczesna sztuka ludowa, ( w : ) Płyniesz Olzo, O s t r a v a 1972, t . I I , s. 2 6 7 — 2 7 0 . > R e j o n y t e leżą e t n i c z n i e p o z a Śląskiem, leoz w obrębie województwa katowickiego. 2 Obiekty pochodzą ze z b i o r ó w : Muz. Górnośląskiego w Bytomiu - 166 St. DeptuszewskI - II. 1, i, L . D u b i e l , Wnętrze mieszkalne domu chłopskiego na Górnym Śłąsku w XIX i XX w., „ R o c z n i k M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u — E t n o g r a f i a " z. 2, B y t o m 1967. 7 E . J a w o r s k i , Górnośląscy w y s t a w y , B y t o m 1974. 8 malarze katalog amatorzy, I . Bukowska-Floreńska, Rzeźba w węglu, k a t a l o g w y ­ s t a w y , B y t o m 1 9 7 4 ; T e j ż e , Rzeźba w węglu i jej twórcy, „ P o l . S z t . l u d . " , R . X X V I I , 1973, n r 2, s. 8 1 — 1 0 6 . 9 10 kiego, Współczesna twórczość ludowa województwa opracowanie zbiorowe, B y t o m 1974. I I . 3 , 5 , в, 8 , 1 0 , 1 2 , 13, Fot.: * B . P o l o c z k o w a , Koronki koniakowskie, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 4, s. 2 0 9 — 2 4 0 . ' B . B a z i e l i c h , Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 6, B y t o m 1 9 7 3 . • B . B a z i e l i c h , Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 1, B y t o m 1966. 17; Muz, w Bielaku Białej - U. 5 ; M u z . w Zabrzu 1 S , 16 7, 9 , 1 1 , 1 4 , 1 7 ; J , Świderski - 11. 2 ; St. Gadomski - katowic­ I I . 3 , 5. 6, 8, 1 0 , 12, 1 3 , 15, 1 6 - il. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b17263327c71c141dff3cc4628a642f1.pdf 32fff71d16600b181ae6b075f895c7e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4464 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4153 Title A name given to the resource Uwagi o zagadnieniu tak zwanej sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.131-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki UWAGI O ZAGADNIENIU TAK ZWANEJ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ P o n i ż s z e u w a g i razić m o g ą a u t o r y t a t y w n o ś c i ą : w y n i k a f o r m w y r a z u . Jeszcze w y r a ź n i e j w p ł y w z m i a n y k l i e n t e l i odbił o n a j e d n a k z konieczności u n i k a n i a o b s z e r n y c h uzasadnień się n a twórczości K u d ł y , k t ó r y s t o i j u ż w y r a ź n i e p o z a t r a d y ­ (któro znaleźć m o ż n a w o p u b l i k o w a n y c h d o t ą d m y c h p r a ­ c y j n y m kręgiem s n y c e r z y l u d o w y c h X I X w . M o ż n a p o w i e ­ c a c h , n a które się n i e k i e d y p o w o ł u j ę ) . dzieć, że g ł ó w n y m r y s e m charakteryzującym z m i a n y w s z t u ­ D r u g i m ograniczeniem m y c h wywodów jest skoncentro­ ce t e g o t y p u a r t y s t ó w , w c i ą ż jeszcze b l i s k i c h w i n i m i i i n n y m i gałęziami s z t u k i zachodzą l i c z n e r e l a c j e i a n a ­ s i l n a i n d y w i d u a l i z a c j a f o r m y i j e j cech w y r a z o w y c h . O d w r ó ­ l o g i e — więc u w a g i t e m o g ą przyczynić się d o z o b a c z e n i a i c h cenie się t r a d y c y j n e g o o d b i o r c y w i e j s k i e g o o d własnych t w ó r ­ również w e w ł a ś c i w y m świetle. mentalności t w ó r c o m wyrazie w a n i e się n a z j a w i s k a c h p l a s t y k i . M y ś l ę j e d n a k , że m i ę d z y l u d o w y m ubiegłego w i e k u — b y ł a ców — umożliwia i m f o l g o w a n i e i n d y w i d u a l n y m upodoba­ G ł ó w n y m założeniem m o i c h r o z w a ż a ń j e s t r o z p a t r y w a ­ n i o m w f o r m i e i treści dzieł, n i e k o r y g o w a n y c h opinią włas­ n i e z j a w i s k a s z t u k i l u d o w e j , którą n a n a s z y m g r u n c i e p o z w a ­ n e g o środowiska i j e g o n a w y k ó w . P o d o b n e z j a w i s k a m o ż n u ze sztuką chłopską i d l a chłop­ spostrzec w sztuce b a r d z i e j d e k o r a c y j n e j , a więc z p o z o r u stwa — w kategoriach historycznych, jako zjawiska histo­ m n i e j narażonej n a z m i a n y i n d y w i d u a l n e . M a m t u n a m y ś l i rycznego. pracach: n p . „ d y w a n y d w u o s n o w o w e " , z których Plutyńska była t a k W r o c ł a w 1953 d u m n a i które w j e j o p i n i i b y ł y w s k r z e s z e n i e m i kontynuacją l a m sobie i d e n t y f i k o w a ć Uzasadnienie 0 historycznej 1 Niektóre genezie zagadnienia m o ż n a znaleźć w m y c h polskiej teorii sztuki sztuki ludowej, ludowej („Studia estetycz­ n e " , t . I I I , 1966). O odrębnej sztuce w s i p o l s k i e j , a n a l f a b e ­ sztuki tradycyjnej i „odwiecznej". Przy zachowaniu „pra­ s t a r e j " t e c h n i k i wdzierają się t u n o w o w ą t k i i k o n o g r a f i c z n e t y c z n e j , można mówić dopiero o d X V I w . , g d y o d s k o k p o ­ i z i o m u k u l t u r y m a s chłopskich w y r a ź n i e począł się różnić o d W z b o g a c a t o n i e j e d n o k r o t n i e wartość a r t y s t y c z n ą coraz większa ilość indywidualnych i c h interpretacji. t z w . w y ż s z y c h stanów. N a j w y r a ź n i e j s z e r y s y treściowe i s t y ­ styczną i ekspresyjną) t y c h dzieł, a l e w y z w a l a j e coraz w y ­ l i s t y c z n e t e j s z t u k i występują w X I X w . — k i e d y , j a k m y ś l ę , raźniej z o k o w ó w krępującej t r a d y c j i . (kolory­ nastąpiła w procesie h i s t o r y c z n y m s w o i s t a postać s a m o w i e - Z m i a n y , j a k i e zaszły wśród w i e j s k i c h odbiorców „ d z i e ł d z y k l a s o w e j chłopstwa i równocześnie w s k u t e k o c z y n s z o w a - s z t u k i " p o d w p ł y w e m naleciałości z k r ę g ó w s z t u k i m a s o w o - n i a i uwłaszczenia zmieniła się b a z a m a t e r i a l n a j e g o k u l t u r y . -przemysłowej — świetnie i l u s t r u j e c h y b a o s t a t n i a ż y w a d o R o z k w i t t e n nastąpił j e d n a k w czasie wystąpienia pierwszej n i e d a w n a gałąź „ p r a w d z i w e j " s z t u k i l u d o w e j , t o j e s t t w o ­ r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , poczynającej dostarczać p r o d u k t ó w r z o n e j z myślą o w i e j s k i m o d b i o r c y i t y l k o d l a n i e g o . Z p r z y ­ zaspokajających również p o t r z e b y „ e s t e t y c z n e " coraz szer- c z y n , które s t a r a m się wyjaśnić w a r t y k u l e Polnisohe szyoh mas ludzkich. Volksteppiche w Festschrift fur Robert gemalte z Wildhaber roku W s z t u c e l u d o w e j X I X w . p r z e t r w a ł y oczywiście p r z e ­ 1972 — r o z p r z e s t r z e n i a się o n a w c a ł y m k r a j u w l a t a c h p o ­ ż y t k i - e p o k d a w n i e j s z y c h , co pozwalało r o m a n t y k o m n a s z u ­ w o j e n n y c h . E x d e f i n i t i o n e jest t o n a p e w n o „sztuka l u d o ­ k a n i e w n i e j „ p r a s ł o w i a ń s k i c h " elementów i stworzyło ż y w ą w a " , b o d l a chłopa p r z e z n a c z o n a d o t ą d w i a r ę w niezmienność i ahistoryczność t e j s z t u k i . P r z e ­ p r z e z w i e j s k i e środowisko. A l e w o a l e n i e dostrzeżemy a n i tematyce, i b a r d z o szeroko a n i n a w e t w i s t o t n y c h ceohach przyjęta ż y t k i t a k i e , ale j u ż o p a r t e w p i e r w s z y m rzędzie n a osiągnię­ w c i a c h s z t u k i l u d o w e j X I X w . , ciągną się w głąb naszego s t u l e - wpływu t r a d y c j i klasycznej sztuki ludowej. Poza p e w n y m i formalnych o i a , t r w a j ą d o dziś i p o t ę g o w a n e są fałszywą oceną wynikającą t e c h n i c z n y m i p r o c e d e r a m i i l a s t n o t least s p o s o b a m i j e j p r o ­ w n i e m n i e j s z e j m i e r z e z p o d w y ż s z e n i a przeciętnego w i e k u d u k c j i i sprzedaży n i c właściwie n i e łączy j e j z d a w n ą sztuką d z i s i e j s z y c h mieszkańców w s i , które są dziś s i e d l i s k i e m l u d z i ludową. J e s t t o s z t u k a j u ż w y r a ź n i e j a r m a r c z n a , choć n i e ­ s t a r y c h , s t a r y c h „ k o n o p i e l k ó w " . W ś r ó d n i c h obracają się k i e d y a r t y s t y c z n i e interesująca. N a p e w n o zaś b a r d z o i n t e ­ w dużej m i e r z e działacze „ p o d t r z y m u j ą c y " t r a d y c j e d a w n e j resująca j a k o z j a w i s k o społeczno-artystyczne. s z t u k i l u d o w e j . W c a l e liczne zastępy „ t w ó r c ó w l u d o w y c h " , W y p a d e k o p i s a n y j e s t b a r d z o pouczający i r z u c a j a s k r a ­ wciąż n a n o w o o d k r y w a n y c h p r z e z entuzjastów i p r z e z s z u ­ w e światło n a d o t y c h c z a s o w e kające „ t o w a r u " p l a c ó w k i C e p e l i i , n i e pracują j e d n a k w c a l e cyjną sztuką ludową. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m i d e o l o g i a metody „opieki" n a dtrady­ d l a s w o i c h środowisk, lecz „ d l a m i a s t " , d l a k l i e n t e l i zupełnie i m e t o d y k a t a k i e j o p i e k i została o p r a c o w a n a najpełniej i n a j - różnej niż w X I X w . , c o oczywiście m u s i mieć i m a p r z e ­ logiczniej przez Związek P o p i e r a n i a Przemysłu m o ż n y w p ł y w n a wspomnianą produkcję. R o z u m i a ł a t o z n a ­ z siedzibą w W i l n i e . J e g o i d e o l o g a m i b y l i : Bronisław L i c h t a - k o m i c i e E . P l u t y ń s k a — g d y n a Zjeździe T o w a r z y s t w a P o ­ rowicz, p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o w W i l n i e w r o k u 1937 żądała Schrarnmówna. C e l e m t y c h z a b i e g ó w — o b o k usiłowań e k o ­ zabronienia w p r o w a d z a n i a r a d i a n a w s i , które „ p s u ł o " t r a ­ n o m i c z n e j p o m o c y d l a z a n i e d b a n y c h Kresów — było ocalenie Eleonora Plutyńska i przede Ludowego wszystkim Helena d y c y j n ą kulturę ludową i odcinało w i e j s k i c h odbiorców o d „ c z y s t e j " , t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j , t a k i e j , j a k a istniała „ludowej p r o d u k c j i " . w X I X w . P r z e z s t w o r z e n i e możliwości z b y t u j e j t w o r ó w p o ­ B r a k odbiorców w obrębie własnego kręgu k u l t u r a l n e g o p r z e z t z w . B a z a r y P r z e m y s ł u L u d o w e g o — usiłowano zastą­ odbił się i musiał się odbić n a c h a r a k t e r z e n i e t y l e f o r m a l n y m , pić wygasających co t r e ś c i o w y m i i d e o w y m t e j s z t u k i , n a w e t u a r t y s t ó w o b r a ­ p r z e z m i e j s k i c h . W i a r a w p o z a h i s t o r y c z n e wartości t e j s z t u k i , nabywców wiejskich dla tej produkcji, cających się wciąż w kręgu t r a d y c y j n y c h t e m a t ó w i sche­ j e j głęboką mądrość i wartość a r t y s t y c z n ą w y n i k ł a z t r a d y c j i m a t ó w s z t u k i l u d o w e j X I X w . P r z y k ł a d ó w m o ż e dostarczyć zakopiańskiej działalności W i t k i e w i c z a , P o l s k i e j S z t u k i S t o ­ s z t u k a międzywojennych mistrzów, j a k W o w r o , Kosiarski sowanej Warchałowskiego oraz Krakowskich Jastrzębowskiego t r a d y c y j n y c h „indywidualne" odmiany i interpretacje, p o d międzywojennym przez warszawski Ł a d . Prace t y c h T o w a ­ w p ł y w e m Zegadłowicza p r ó b y t w o r z e n i a r z y s t w cieszyły się społecznym p o p a r c i e m i m i a ł y drzeworytniczych i Buszka, Warsztatów c z y P a s t u s z k i e w i c z . U W o w r y pojawiają się w s c h e m a t a c h kontynuowanych w okresie znaczne „pieczątek". Iłżeccy garncarze: K o s i a r s k i i Pastuszkiewicz s u k c e s y , o c z y m w i e m , j a k o jakiś czas P r e z e s t y c h T o w a ­ przechodzą całkowicie l u b n i e m a l całkowicie d o twórczości r z y s t w c z y raczej i c h Związku. P o l s k a międzywojenna, a już przedstawiającej: d r o b n y c h f i g u r e k c e r a m i c z n y c h o t r a d y ­ szczególnie j e j K r e s y W s c h o d n i e — b y ł a j e d n a k c z y m ś z u ­ c y j n y m t e m a c i e . Już t o samo wskazuje n a tęsknotę w poszu­ pełnie i n n y m niż o b e c n a . P r z e n i e s i e n i e i d e o l o g i i t y c h T o w a ­ „czyste" r z y s t w n a g r u n t p o w o j e n n y ( p r z e z Z o f i ę Czasznioką, w s p ó ł ­ g a r n c a r s t w o . Równocześnie można w analizie i c h prac d o ­ pracownicę P l u t y ń s k i e j , stojącą n a czele o d p o w i e d n i e j k o ­ strzec c o r a z więcej e l e m e n t ó w i n d y w i d u a l n e g o p o s z u k i w a n i a mórki M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i w l a t a c h powojennych) kiwaniu tematów bardziej i n d y w i d u a l n y c h niż 1.31 �zapoczątkowało „współczesną o p i e k ę " n a d ludową sztuką i g ł ó w n i e u jego schyłku p o j a w i a się n o w a „ g a ł ą ź " s z t u k i : i przeniosło na nią dawną j e j m e t o d y k ę i ideologię. Z t y c h sztuka usiłowań zrodziła się C e p e l i a j a k o p r a k t y c z n e ramię o p i e k i , w ó w " i j a k ją t a m różnie n a z y w a j ą . U p r a w i a j ą ją urzędnicy, zastępujące d a w n e B a z a r y . W l a t a c h 5 0 - t y c h n a c i s k i d e o l o ­ j a k R o u s s e a u c z y u n a s Płaskociński, l e k a r z e — gów zorganizowanej i a n o n i m o w y „ d e r M a l e r P a p s " , chłopi, j a k Generalić, rze­ unifikującej „ s p ó ł d z i e l c z o ś c i " ( Z w i ą z k u Spółdzielni), schematy organizacyjne amatorów, dyletantów, „współczesnych prymity­ Głowacka spółdzielni i kładącej mieślnicy, j a k u n a s Skrętowicz i t d . J e s t t o s z t u k a już w y ­ n a c i s k n a opłacalność p r o d u k c j i — d o p r o w a d z i ł d o w y p a c z e ­ raźnie i n d y w i d u a l n a i n i e a d r o s o w a n a d o żadnego k o n k r e t ­ n i a p i e r w o t n y c h założeń. N a j b a r d z i e j s m u t n y m p r z y k ł a d e m nego o d b i o r c y , u p r a w i a n a d o r y w c z o l u b t a k ż e z a w o d o w o , j a k m o ż e b y ć t u p r o d u k c j a iłżeckiej spółdzielni, u n a s p r z e z M a r i ę K o r s a k i w i e l u i n n y c h . Są t o l u d z i e n i e „ w z o r y " Kosiarskiego niczny i masowy. i Pastuszkiewicza powielającej w sposób mecha­ Z a t a r c i e różnic m i ę d z y produkcją chcący się pogodzić z bierną konsumpcją w y t w o r ó w pla­ spół­ s t y c z n y c h , k t ó r z y choą i muszą w z i ą ć udział w p r z e k a z y w a n i u dzielczą i „ l u d o w ą " m o ż n a śledzić w m a s o w y m w y r o b i e s n y ­ i n n y m s w y c h przożyć c z y przemyśleń, chcą p o z o s t a w i ć p o c e r k i „zakopiańskiej", dywanów wiązanych z Czorsztyna i t d . sobie t r w a ł y ślad. Są wśród n i c h l i c z n i — j a k t o n a z y w a j ą N a w e t t a k u t a l e n t o w a n i ludzie, j a k Konopkówna z T a t a r , w Nałęczowie — ulegając konieczności „ w i e r n e g o " p o w i e l a n i a „ d o b r y c h w z o ­ n i e d o s t a t k i f i z y c z n e c z y p s y c h i c z n e w y r z u c e n i za społeczną r ó w l u d o w y c h " , tracą n i e m a l w s z e l k i o s o b i s t y w k ł a d w swą burtę, j a k N i k i f o r c z y H e r ó d o k , ale t a k ż e zupełnie produkcję w y c i n a n e k , p o d o b n i e j a k m a l a r k i z Z a l i p i a . P r z y ­ m a l n i " , j a k Ociepka czy R y b k o w s k i , j a k hafciarka M i c k i o - niespołniacy, l u d z i e w y a l i e n o w a n i , p r z e z „nor­ kłady n a „sztukę l u d o w ą " prawdziwą i „ p o w i e l a n ą " można w i c z o w a . I c h s z t u k a n i e m a z dawną ludową właściwie n i c b y m n o ż y ć w nieskończoność i k a ż d y s k l e p C e p e l i i m o ż e d o ­ wspólnego, choć n i e r a z n a z y w a się i c h t w ó r c a m i l u d o w y m i . starczyć t u a r g u m e n t ó w . Okazało się b o w i e m , że p i l n o w a n i e W c a ł y m świecie i s t n i e j e dziś m o d a n a i c h sztukę, co często , , c z y s t e j " f o r m y l u d o w e j j e s t niemożliwo w w a n i u masowej p i e l ę g n o ­ p o d a ż y d l a r y n k ó w m i e j s k i c h i musiało doprowadzić „twórczość l u d o w ą " do bezdusznej nej k a r y k a t u r y . Liczne k o n k u r s y prowadzone p r o w a d z i d o k a t a s t r o f y , podobnej j a k „ w sztuce ludowej" t y p u C e p e l i i . M a s o w y p o p y t n i s z s z y jakość i szczerość t y c h i bezmyśl­ w y p o w i e d z i ; n i e obmyślono d o t ą d właściwych f o r m „ o p i e k i " . p o d hasłom M o ż e o n e w ogóle n i e są p o t r z e b n e ? C e p e l i a i D e s a w z i ę ł y „kontynuacji" d a w n y c h t r a d y c j i i technik, d a w n y c h f o r m w o b r o t y w i e l u spośród t y c h t w ó r c ó w . I j a k t o b y w a — p o ­ i magają i m i równocześnie i c h niszczą. procederów — b y w a j ą n i e r a z interesujące, ale n i e m o g ą wskrzesić umarłoj s z t u k i : umarłej d l a s a m e g o „ l u d u " , o ż y ­ wianej sztuczną p o ż y w k ą masowego miejskiego odbiorcy. C o r a z większe m a s y w y t w ó r c ó w „ s z t u k i l u d o w e j " próbuje się o b e c n i e zorganizować p o p r z e z w y d a w a n i e d y p l o m ó w a r t y ­ s t o m ( l u b i c h p o w i e l a c z o m ) , k t ó r y c h jedną z c e c h i s t o t n y c h był b r a k dyplomów. M o d a n a twórczość „ n a i w n y c h " powstała n a t l e s y t u a c j i w całej s z t u c e współczesnej. M a m t u n a m y ś l i t e j s z t u k i n i e zrozumiałość, społeczną nieprzydatność, j e j pracę d l a wąs­ k i c h kręgów „wtajemniczonych", d l a k r y t y k ó w i muzeolog ó w . Twórczość p r y m i t y w ó w j e s t d o s t a t e c z n i e „ w s p ó ł c z e s n a " i t a j e m n i c z a , b y zadowolić s n o b i z m y l u d z i idących z m o d ą , Z g r y ź l i w e t e u w a g i n i e przeoczają f a k t u , że z a h a m o w a ­ a równocześnie d o s t a t e c z n i e ł a t w a , b y b y ć z r o z u m i a ł ą i d o ­ nie tego r u c h u nie t y l k o jest p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , ale stępną, j a k o że o p e r u j e najczęściej p o w s z e c h n y m i b y ł o b y n i e d o b r e , g d y ż n i e w i a d o m o co m i a ł o b y zastąpić j e g o p a m i s y m b o l i c z n y m i i — m i m o częstej f a n t a s t y k i — archety­ p r o d u k t y . P o d o b n e starcie masowej p r o d u k c j i z tradycyjną dekoracyjną i „ s t r a w n ą " , ł a t w o przyswajalną. J a k już w s p o ­ sztuką ludową m o ż e m y zresztą zaobserwować w e w s z y s t k i c h m n i a ł e m , m o d a t a g r o z i autentyczności t e j s z t u k i : już są k r a j a c h środkowej i w s c h o d n i e j E u r o p y o r a z n a Bałkanach w c a l e n i e n a i w n i „ z a w o d o w i " artyści p o d nią się p o d s z y w a ­ formą i t o z p o d o b n y m i r e z u l t a t a m i : chęć u t r z y m a n i a i k o n t y n u o ­ j ą c y , a i sprzedający za g r u b e pieniądze s w e dzieła „ w i e l c y w a n i a t r a d y c j i k o l i d u j e z masowością o d b i o r u , f o r m y s z t u k i n a i w n i " — muszą stracić n a swej „ n a i w n o ś c i " . M y ś l ę w i ę c , o b l i c z o n e j n a k l i e n t ó w z własnej „ p a r a f i i " z m a s o w y m o d ­ że m o d a n a t ę gałąź s z t u k i p r z e m i n i e t a k ż e w h i s t o r y c z n y m biorcą, m i e s z k a j ą c y m w m i a s t a c h , s z t u k i a u t e n t y c z n e j z p o ­ czasie — zależnie z a p e w n e o d dalszego r o z b o j u wielaną w e d ł u g określonych w z o r c ó w . s z t u k i , j e j społecznych k o n t a k t ó w Nie można jednak zakończyć t y c h rozważań takim „uczonej" i ewentualnie podjęcia z n o w u społecznej swej f u n k c j i . M y ś l ę j e d n a k równocześnie, j e d n o s t r o n n y m i p e s y m i s t y c z n y m a k c e n t e m . Wspomniałem że odrzucając obecną tendencję d o w y s u w a n i a t e j s z t u k i , n a wstępie, że w s z e l k i e t y p y s z t u k i , w t y m t a k ż e s z t u k a l u ­ j a k o n i b y ludowej — przeciw „internacjonalnej" i z b u n t o ­ d o w a — muszą b y ć rozważane w k a t e g o r i a c h h i s t o r y c z n y c h . w a n e j s z t u c e „ u c z o n e j " — w a r t o i należy myśleć o o r g a n i z o ­ Jednakże d o tego r o d z a j u s t w i e r d z e n i a trzeba wprowadzić w a n i u l u d z i parających się plastyczną w y p o w i e d z i ą , o śle­ t a k ż e p l a s t y c z n a , a więc r o ­ d z e n i u i c h twórczości, j e j d o k u m e n t o w a n i u i g r o m a d z e n i u . dząca k o n k r e t n e p r z e d m i o t y — j e s t trwałą, j a k m y ś l ę , cechą M y ś l ę , że t a k i c h „ a m a t o r ó w " i „ n a i w n y c h " c z y „ p r y m i t y w ­ istotną p o p r a w k ę . S z t u k a — l u d z k i e j a k t y w n o ś c i n a w s z y s t k i c h szczeblach historycznej n y c h " laików będzie c o r a z w i ę c e j . M y ś l ę , że w y b i t n e t a l e n t y i k l a s o w o zróżnicowanej k u l t u r y . Z w r ó c i ł n a t o uwagę m . i n . w M a r k s , g d y rozważał „ t r w a ł e w a r t o ś c i " s z t u k i . W społeczeń­ a opiekować się społecznie t y l k o t y m i tej plejadzie s t w a c h p r z e d pierwszą rewolucją przemysłową w X I X w . o d c i ę t y m i p r z e z swój l u d z k i „ s t a t u s " o d społeczeństwa. k a ż d y n i e m a l człowiek miał bezpośrednio l u b pośrednio d o czynienia z jakąś formą m a n u a l n e j twórczości — nawet wśród k r ó l ó w i m o ż n o w ł a d c ó w szerzyło się a m a t o r s k i e u p r a ­ należy traktować jak innych artystów, „niewydarzonymi", M y ś l ę , że C e p e l i a m o ż e n a d a l produkować u p r a g n i o n e wciąż n a m i a s t k i s z t u k i „ l u d o w e j " , choćby m a s z y n o w o od­ bijając w z o r y w y c i n a n e k — t a k długo j a k n a t e n a m i a s t k i w i a n i e s z t u k i : Z y g m u n t I I I n i e b y ł t u w y j ą t k i e m , a Kościusz­ i s t n i e j e p o p y t w społeczeństwie n i e p r z y g o t o w a n y m d o o d ­ k o c z y Stanisław K o s t k a P o t o c k i u n i k a t o m . Szczególnie zaś b i o r u i n n e j s z t u k i . M y ś l ę t a k ż e , że n a i n n y c h z a s a d a c h z o r g a ­ k o b i e t y ze w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych brały udział w t e j nizowana „twórczości". Zamknięte w s w y m k u l t u r a l n y m i ekonomicz­ z o w a n e s k l e p y D e s y ) w i n n a się zająć sztuką ,,współczeenych n y m g e t c i e społeczeństwo chłopskie korzystało p r y m i t y w ó w " , póki o n a istnieje z dobrodziejstw p r a c y m a n u a l n e j . Mówię powszechnie „dobrodziejstw", instytucja (może BWA czy wyspecjali­ i pełni w a ż n e f u n k c j e d l a odbiorców i s a m y c h twórców. b o wierzę ( j a k J u n g ) w j e j „ o c z y s z c z a j ą c e " wartości. K a ż d y Z d a j ę sobie sprawę, że m o j e w n i o s k i są j a ł o w e i „lese- n i e m a l coś w y t w a r z a ł , nadawał czemuś kształt, n i e k i e d y — f e r n e " . N i e u m i e m podać i n n y c h — być m o ż e d l a t e g o , że d o ­ i c h y b a w c a l e n i e t a k r z a d k o — o trwałej wartości e s t e t y c z ­ świadczenie nauczyło m n i e nieufności d o w s z e l k i c h z b y t d a ­ n e j . P r z e m y s ł p r z e r y w a t ę działalność, w y s y c h a więc j e d n o leko każdym razie z g ł ó w n y c h źródeł l u d z k i e j t w ó r c z e j s a t y s f a k c j i . S e t k i i t y ­ należy — i t o w g r o n i e e t n o g r a f ó w n a d e w s z y s t k o — zdać idących i n g e r e n c j i w ż y c i e s z t u k i . W siące l u d z i pogodziło się z t a k i m k a l e c t w e m , ale n i e w s z y s c y . sobie sprawę z c h a r a k t e r u „współczesnej I z n ó w , już w k a t e g o r i i h i s t o r y c z n e j , właśnie w X I X w i e k u i z t e g o , co w p r a s i e i h a n d l u t a k się n a z y w a . 132 sztuki ludowej" �U . 1. H e l e n a S z c z y p a w k a - P t a s z y i ' i s k a , M a l u s z y n , g m . S z c z u t o w o , w o j . płockie. Aleksander Jackowski SZTUKA LUDOWA — RELIKT CZY WARTOŚĆ ŻYWA świąt, r o c z n i c , „ o k r ą g ł y c h d a t " s t w a r z a rają d o s z e r o k i c h rzesz odbiorców, n a w e t d o w i e l u k r a j ó w , s w o i s t y k a l e n d a r z każdej k u l t u r y , społeczności, r o d z i n y , j e d ­ Obchodzenie j a k t o m a miejsce z o b c h o d a m i rocznic, którym p a t r o n u j e n o s t k i . W y n i k a z r y t m u życia, z r y t m u b i o l o g i c z n e g o , z n i e ­ U N E S C O . W t e n sposób stają się o n e i s t o t n y m e l e m e n t e m u s t a n n e g o p r z e c i w s t a w i e n i a sobie działania i o d p o c z y n k u , w y c h o w a n i a , kształtowania z a s o b u wspólnej w i e d z y r u c h u i p a u z . Z p o t r z e b y o r g a n i z o w a n i a czasu, o r g a n i z o w a n i a mięci społeczeństw. z b i o r o w e j pamięci. K a l e n d a r z , n a w e t t e n z w y k ł y , c o d z i e n n y , n a r z u c a w s p ó l n y r y t m działań społecznych, w y z n a c z a i pa­ Istnienie w k u l t u r z e f a k t u cyklicznego wspominania czy dnie myślenia o p e w n y c h treściach b y ł o i j e s t w y k o r z y s t y w a n e świąt i p r a c y , d n i e — w k t ó r y c h członkowie d a n e j społecz­ przoz w s z y s t k i e s y s t e m y . T o oczywiste. A l e p o t r z e b a r e f l e k s j i ności wspólnie p r z e ż y w a j ą ( w m y ś l i c z y określonym d z i a ­ spojrzenia wstecz, k o n f r o n t a c j i — istnieje i w nas s a m y c h . łaniu) pamięć w y d a r z e ń w a ż n y c h w h i s t o r i i r e l i g i i , n a r o d u , W ciągłej z a d y s z c e , pogrążeni w kłopotach c o d z i e n n e g o d n i a , g r u p y społecznej, r o d z i n y . Są t o d n i e , w k t ó r y c h i s t n i e j e ciągle w b i e g u , p r a c y — o d c z u w a m y p o t r z e b ę p r z e r w y , ogar­ p r e s j a pamięci o r o c z n i c a c h , t e m a t a c h . K a l e n d a r z r e l i g i j n y nięcia myślą o b s z a r u m i n i o n e g o c z a s u , z a s t a n o w i e n i a się n a d w y z n a c z a całoroczny t o k w s p o m i n a n i a i w s p ó l n e g o przeży­ sytuacją, n a d n a s z y m w n i e j m i e j s c e m . w a n i a treści ukształtowanych p r z e z kościół. K a l e n d a r z pań­ stwowy akcentuje podstawowe fakty z historii narodu, Trzydziestolecie p o w o j e n n e s t a n o w i o d c i n e k czasu d o ­ s t a t e c z n i e długi, a b y pokusić się o p r ó b ę s p o j r z e n i a w s t e c z , k t ó r y c h pamięć w i n n a konsolidować społeczeństwo n a o k r e ­ o konfrontację ślonej płaszczyźnie i d o o l o g i c z n e j . 8 m a r c a m y ś l i m y o k o b i e ­ w y c h z rzeczywistością, która nas o t a c z a . „ O k r ą g ł a d a t a " — t a c h , n i e d a w n o przecież w p r o w a d z o n y rytuał t e g o d n i a każe j e s t t u n i e j a k o p r e t e k s t e m , w i e l u z n a s , k t ó r z y zajmują się naszych dotychczasowych sądów obiego­ obdarowywać k o b i e t y k w i a t a m i c z y d r o b n y m i p o d a r k a m i . sztuką ludową, coraz w y r a ź n i e j d o s t r z e g a p o t r z e b ę r z e c z o ­ W w e j a n a l i z y obecnej d n i u zmarłych, n i e j a k o p o d presją społeczną w r a c a m y sytuacji. Wyrazem tego jest p o s t u l o ­ pamięcią d o najbliższych, s t r o i m y g r o b y , n a które n i e m a m y wana. prz-3z różne o s o b y często czasu iść w ciągu r o k u . U k r e s u żniw świętujemy 0 s t a n i e s z t u k i l u d o w e j . Sądzę, że zarówno p u b l i k a c j e , j a k wojewódz­ 1 w y s t a w y , które m i e l i ś m y w o s t a t n i m o k r e s i e , zwłaszcza Święta, r o c z n i c e , „ o k r ą g i o d a t y " u r o d z i n c z y śmierci stępujących p r z e m i a n , w y z n a c z y ć p o l e rozważań i d y s k u s j i . w i e l k i c h l u d z i — dzięki środkom m a s o w e g o p r z e k a z u docie­ W ł a ś n i e d y s k u s j i — g d y ż n i e stać n a s c h y b a jeszcze n a t r a d y c y j n e d o ż y n k i — niegdyś l o k a l n e , obecnie k i e , ogólnopaństwowe. i instytucje potrzeba „raportu" 7, o k a z j i Х Х Х - l e c i a P R L , pozwalają zauważyć k i e r u n k i n a ­ 133 �a u t o r y t a t y w n ą ocenę, n i e stać t a k ż e d l a t e g o , że z m i e n i a się w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u m o g ł a korzystać z działalnośoi ciągle j e j p r z e d m i o t , z m i e n i a s y t u a c j a — a pozostają u t a r t e , w y k w a l i f i k o w a n y c h rzemiosł, z droższych t o w a r ó w i m p o r t o ­ n a w y k o w o s t o s o w a n e określenia, które w r ó ż n y c h s y t u a c j a c h w a n y c h . Zmuszona była d o gospodarki m o g ą znaczyć coś zupełnie i n n e g o . D l a t e g o w w a r t o spojrzeć n a n i e z p e r s p e k t y w y doświadczeń m i n i o n e g o trzydziesto­ dużym i tanie p r o d u k t y p r a c y — wiejskiego lecia. samowystarczalnej, s t o p n i u n a t u r a l n e j , kupując t y l k o podstawowe i małomiasteczkowego rzemiosła. P o w o d o w a ł o t o w z a k r e s i e z a s p o k o j e n i a estetycznych, Czym była dawna sztuka ludowa? a częściowo i m a t e r i a l n y c h — potrzeb wytwarzanie w i e l u f o r m z a s t ę p c z y c h , tańszych i p r o s t s z y c h niż w i d z i a n e w e d w o r z e , w mieście c z y n a p l e b a n i i . K o n s t a t a c j a w y j ś c i o w a . S z t u k a l u d o w a b y ł a formą w y ­ K u l t u r a w s i opierała się p r z y t y m w n i e w i e l k i m t y l k o r a z u k u l t u r y l u d o w e j , p r o d u k t e m t e j k u l t u r y , w y n i k i e m róż­ n y c h p o t r z e b i n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h , k t ó r e określały o d ­ s t o p n i u n a p o d z i a l e p r a c y , k t ó r y z a p e w n i a ł r o z w ó j i postęp rębność r e g i o n a l n e j g r u p y , a z a r a z e m j e j łączność z i n n y m i umiejętności t e c h n i c z n y c h , n a u k i , s z t u k i . S y t u a c j a p o l i t y c z n a , zwłaszcza w okresie p r z e d uwłasz­ p o k r e w n y m i g r u p a m i społeczności w i e j s k i e j . t r z e b a w i ę c zacząć o d c z e n i e m , sprzyjała n a r a s t a n i u świadomości odrębnych i n t e ­ p r z y p o m n i e n i a , c z y m b y ł a k u l t u r a l u d o w a . N i e wdając się resów społecznych, k l a s o w y c h , odrębności k u l t u r o w y c h (co w d e f i n i c j e (a j e s t i c h m n o g o ś ć ) , m o ż n a p o w i e d z i e ć , że s t a ­ w y r a ż a ł o się zresztą w r ó ż n y c h p o s t a w a c h ) . P r o w a d z i ł o t o nowiła o n a swoistą sumę w a r t o ś c i , n a p o w s t a n i e d o w z r o s t u w i ę z i społecznych, m i ę d z y l u d z k i c h , d o kształto­ Rozważania o sztuce l u d o w e j których z ł o ż y ł y się p r z y c z y n y wynikające p r z e d e w s z y s t k i m z s y t u a ­ wania cji w s i . w p ł y w zarówno n a kształtowanie się treści k u l t u r y l u d o w e j , 1 się w s p ó l n o t y . Sytuacja polityczna wywarła więc K a ż d a k u l t u r a powstaje b o w i e m z co n a j m n i e j dwóch j a k i n a różnicowanie się i k o n k r e t y z o w a n i e f o r m s t y l o w y c h z a s a d n i c z y c h przesłanek: z p o t r z e b y określenia i z a c h o w a n i a poszczególnych g r u p r e g i o n a l n y c h . O d g r y w a ł a b o w i e m i s t o t ­ tożsamości g r u p y , k t ó r a t ę kulturę s t w a r z a — i z p r z e c i w ­ ną rolę w f o r m o w a n i u się s t r u k t u r y w y s t ę p u j ą c y c h w określo­ s t a w i e n i a się k u l t u r z e otaczającej. P o w o d e m odrębności w s i , n y m czasie f u n k c j i , w a k c e n t o w a n i u c z y n n i k a a w rezultacie i jej k u l t u r y , były: — sytuacja i ekonomiczna, s y t u a c j a p o l i t y c z n a , b r a k dostępu d o w i e d z y . O m ó w m y p o ­ prestiżowego reprezentacyjnego. N a c h a r a k t e r z e k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u z a w a ż y ł y też krótce t e c z y n n i k i . t a k i e p r z y c z y n y , j a k b r a k dostępu d o w i e d z y i a n a l f a b e t y z m . W s z y s t k o t o w p ł y n ę ł o n a stabilizację p e w n e g o z a s o b u f o r m N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że u p o d s t a w odrębności l u d o w e j ( w i e j s k i e j ) k u l t u r y leżało upośledzenie w s i . T a k w i ę c b o d ź c e stylowych, przekazywanych o z a t a r c i e d y s t a n s u m i ę d z y t w ó r c ą a odbiorcą, n a a k c e n t o ­ 2 „znaku u j e m n y m " sprowokowały powstanie w d o r o b k u w pokolenie, n a w a n i e r o l i t r a d y c j i i pamięciowego — bezpośredniego naszego n a r o d u wartości t a k i c h , j a k f o l k l o r i s z t u k a l u d o w a . spo­ s o b u p r z e j m o w a n i a d o r o b k u i umiejętności p o p r z e d n i c h p o ­ U p o ś l e d z e n i e e k o n o m i c z n e w s i w porównaniu z sytuacją koleń. i n n y c h w a r s t w społecznych n i e w y m a g a k o m e n t a r z a . W i e ś . 3. K a t a r z y n a Gaweł, Z i e l o n k i , g m . Z i e l o n k i , w o j . k r a k o w s k i e U . 2. W a c ł a w S u s k a , B u d z i s k a , g m . A d a m ó w , w o j . siedleckie. 3 134 z pokolenia �135 �W r e z u l t a c i e k u l t u r a l u d o w a kształtowała się j a k o s t o ­ sunkowo spoista artystycznego, suma n o r m , zwyczajów i form wyrazu p r z y c z y m opierała się n a t r a d y c j i , n a p o ­ c z u c i u wewnętrznej w i ę z i g r u p y , n a s z a c u n k u d l a z b i o r o ­ m o d y f i k a c j i d o powszechnie akceptowanego w z o r u l u b też — r z a d z i e j — t w o r z e n i e f o r m z g o d n y c h z ogólną „ g r a m a t y k ą " , które zaakceptowane, s t a n o w i ł y z k o l e i p u n k t wyjścia d l a n o w y c h wariantów. wości, która b y ł a s y g n a t a r i u s z e m p o c z y n a ń j e d n o s t k i . P o r ó w n u j ą c t ę sytuację z istniojącą o b e c n i e w k u l t u r z e D l a t e g o s z t u k a l u d o w a stanowiła emanację świadomości artystycznej, dostrzegamy i s t o t n e różnice. W naszej współ­ i podświadomości k u l t u r o w e j g r u p y , w y r a z p o t r z e b i u p o d o ­ czesnej s z t u c e i s t n i e j o równolegle w i e l e r ó ż n y c h k o n w e n o j i bań całej społeczności, a w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u i n d y ­ a rozwój o d b y w a widualności tworzącej j e d n o s t k i . Sztukę t ę cechowała p r z y coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a r t y s t y c z n y c h . W k u l t u r z e l u d o ­ tym wej wzorzec s z t u k i był w zasadzie jeden, a krystalizacja tego większa niż w k u l t u r z o oświeconej więź człowieka w z o r c a następowała p o p r z e z i n d y w i d u a l n e w a r i a n t y . W i d o c z ­ z ziemią, p r z y r o d ą , zajęciem, t w o r z y w e m , narzędzim. Kultura w się ne t o b y ł o zwłaszcza w r ę k o d z i e l e : t k a c t w i e , h a f c i a r s t w i e , niej z d o b n i c t w i e , w rzeźbie c z y m a l a r s t w i e określonego ośrodka. l u d o w a , o której t u m ó w i m y , zmieniała czasie, zmieniała się s t r u k t u r a występujących się w d r o d z e l i c y t a c j i m ó d , w y m y ś l a n i a w f u n k c j i , n i e m n i e j p ó k i istniała — stanowiła m o d e l , c z y m o ż e W a r t y s t y c z n y m rękodziele l u d o w y m m a m y więc d o l e p i e j powiedzieć — m a c i e r z , w r a m a c h której mieściło się c z y n i e n i a w z a s a d z i e n i e z formą i n d y w i d u a l n ą , a z sumą ż y c i e człowieka. wariantów. N i e m a jednej „najlepszej" w y c i n a n k i czy t k a ­ K u l t u r a t a m o g ł a się przekształcać, p ó k i trwała j a k o n i n y , jest t y l k o suma wariantów tego t e m a t u , z których określona całość „ m o d e l o w a " , p ó k i miała w sobio m o c k r y ­ k a ż d y m o ż e b y ć r ó w n o u p r a w n i o n y , jeśli mieści się w r a m a c h s t a l i z a c j i , d o p ó k i s a m a stanowiła a t r a k c y j n y w z o r z e c życia. „wiązki". L u d z i e urodzeni i żyjący w r a m a c h tej k u l t u r y nie m i e l i s k r a j n y c h p r z y p a d k ó w — s t a n o w i swoistą sumę m o ż l i w o ś c i dużej s w o b o d y w y b o r u . Przynależność d o g r u p y d e t e r m i n o ­ d a n e g o „ t e m a t u " , a więc określonego r o d z a j u t k a n i n y , de­ wała i c h psychikę. koracji malarskiej mebla, ornamentu, stroju, haftu. W t e j s y t u a c j i s z t u k a była w y r a z e m p o t r z e b i nawyków a r t y s t y c z n y c h ukształtowanych w r a m a c h l u d o w e j kultury Właśnie t a wiązka wariantów, po odrzuceniu I n d y w i d u a l n o ś ć a r t y s t y c z n ą w k u l t u r z e oświeconej p r z y ­ w y k l i ś m y ( n i e zawsze słusznie) rozumieć właśnie w k a t e g o r i i i opierała się n a p o d s t a w o w y c h z a s a d a c h myślenia p l a s t y c z ­ opozycji wobec zastanej k o n w e n c j i . W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e n e g o , u t r w a l o n y c h w świadomości z b i o r o w e j . D z i ę k i t e m u l u d o w e j , w i e j s k i e j — indywidualność, zwłaszcza w miała o n a m o c a s y m i l a c j i r ó ż n y c h w z o r ó w przejętych z z e - rzemiosł i z d o b n i c t w a ( t z n . s z t u k i u ż y t k o w e j ) w y r a ż a ł a się w n ą t r z. w t w o r z e n i u w a r i a n t ó w istniejącego s c h e m a t u , realizowała się A skoro t r a d y c j a własna g r u p y b y ł a szkołą gustów zakresio więc w r a m a c h „ w i ą z k i " — sytuując się bliżej j e j s t a t y s t y c z ­ i s i t e m , w k t ó r y m ostać się m o g ł y j e d y n i e t e f o r m y , które nego s k r a j u . były zgodne z ogólnym c h a r a k t e r e m s z t u k i l u d o w e j i z istnie­ upodobań g r u p y , n i e z g o d n a jącymi w d a n y m czasie n a w y k a m i p e r c e p c y j n y m i , t o zrozu­ ferencji estetycznych miałe b y ł o , że k s z t a ł t o w a ł y w a ł a się p r z y p a d k i e m j e d n o s t k o w y m , n i e „ t y p o w y m " . Jeśli się w sztuce ludowej pewno reguły a r t y s t y c z n e , s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a d a n e j dzie­ O ile wykraczała — poza granice pozostawała n a m a r g i n e s i e , j e d n a k inwencja j e d n o s t k i zgodna w z ó r , k t ó r y w d a n y m m o m e n c i e stawał się a t r a k c y j n y , p r z y ­ zauważalną cechę sztuki ludowej, regionów. N i c więc d z i w n e g o , i badaczy s z t u k i poszczególnych że d l a w i e l u k u l t u r y artystycznej c e c h s t y l i s t y c z n y c h stała się w i d o m y m z n a k i e m pewnych rozpoznaw­ czym tej sztuki. stanowił s t a t y s t y c z n ą oś k r y s t a l i z a c j i n o w o twórczość powstających wariantów. T a k w i ę c w d a w n e j k u l t u r z e l u d o w e j istniała z a r ó w n o twórczość a k c e p t o w a n a p r z e z g r u p ę , j a k też i „ i n n a " , w y ­ odrębniająca się, n i e znajdująca p o d t r z y m a n i a i k o n t y n u a c j i w Zespołowa, a więc w z a s a d z i e a n o n i m o w a , „modę", n a j m n i e j d l a p e w n e j części społeczności, i w k r ó t k i m czasie obserwatorów l u d u , wspólnota t o tworzyła prze­ jący stosunkowo powolnej ewolucji. stanowiła ł a t w o grupy, b y ł a z tendencją kształceń t y p ó w e k s p r e s j i , s t y l i z a c j i , uproszczeń — upodobaniach sta­ d z i n y i g r u p y ( r e g i o n u ) i w o g ó l n y c h s w y c h zrębach u l e g a ­ W s p ó l n o t a f o r m , m o t y w ó w , zestawień k o l o r y s t y c z n y c h , w istniejących z a k t u a l n y m k i e r u n k i e m pre­ danej społeczności. B y ł a t o twórczość l u d z i m a r g i n e s u , wiejskich dziwaków, kalek, niemrawców. Marginesowość w i e j s k a opierała się o n a w y k i e s t e t y c z n e organizujące w y ­ z j a w i s k a n i e oznaczała j e d n a k j e g o w y j ą t k o w o ś c i . obraźnię a r t y s t y c z n ą j e d n o s t k i . W s p ó l n o t a k r y t e r i ó w równolegle, t o w a r z y s z y ł o s z t u c e l u d o w e j , s p r a w n e j , m o d n e j , ocen p r o w a d z i ł a d o t e g o , że w t o k u z b i o r o w e g o p r o c e s u t w ó r c z e g o o d p a d a ł y i n n o w a c j e p r z y p a d k o w e , a f o r m a ulegała d o s k o n a ­ l e n i u . Z a c h o d z i ł t u p r o c e s p o d o b n y d o t e g o , k t ó r y sprawił, Istniało typowej. Wielu badaczy (np. Grabowski) rezerwowało jednak określenie „ s z t u k a l u d o w a " t y l k o d l a t e j części twórczości że w pieśni c z y m u z y c e l u d o w e j następowało d o s k o n a l e n i e się, a r t y s t y c z n e j w s i , która miała społeczny a k c e p t środowiska, szlifowanie wariantów}. charakterystyczne cechy stylistyczne. Analogiczne sprecyzowany zjawisko obserwujemy t a m , g d z i e istniał k a n o n piękna, g r a m a t y k a f o r m powszechnie z n a n a i obowiązująca. K a n o n stanowił p o d s t a w ę łości s z t u k i egipskiej, greckiej, bizantyjskiej. umożliwiający ogólny w y s o k i p o z i o m — doskona­ Kanon — P o z a obrębem zainteresowania i d o k u m e n t a c j i pozosta­ w a ł y więc z j a w i s k a i n d y w i d u a l n e , s p o r a d y c z n e , odbiegające zarówno o d k o n w e n c j i „ l u d o w e j " , j a k i o d wzorów czości w a r s t w oświeconych. W t a k i m ograniczeniu twór­ pojęcia niwelował j e d n a k „ s z t u k i l u d o w e j " n i e b y ł o b y n i c złego, g d y b y n i e s m u t n a k i e r u n k i s p o n t a n i c z n e j i n w e n c j i a r t y s t y c z n e j , określał k i e ­ właściwość l u d z k i e j n a t u r y , skłonnej d o n i e d o s t r z e g a n i a t e g o , r u n e k i n n o w a c j i ; s f o r m a l i z o w a n y — prowadził d o stagnacji, co n i e n a z w a n e , n i e u c u k r o w a n e i o d p o w i e d n i o do b u n t u przeciw m a r t w y m k o n w e n c j o m . w a n e . D l a t e g o u w a g i obserwatorów w y m y k a ł y się z j a w i s k a S z t u k a l u d o w a n i e opierała się o k a n o n przestrzegany przez a u t o r y t e t y g r u p y i jednoznacznie z d e f i n i o w a n y . Zespo- ciekawe, sklasyfiko­ ale n i e mieszczące się w zakreślonych p r z e z n i c h samych granicach obserwacji. łowość p r o c e s u t w ó r c z e g o n i e l i k w i d o w a ł a r o l i i n w e n c j i j e d ­ Pojęcie „sztuki l u d o w e j " stworzono z zewnątrz, zgodnie n o s t k i , mód i wpływów, ale podporządkowywała j e podsta­ z t y m co uważano za w y t w ó r t a k i e j s z t u k i , z g o d n i e z k r y ­ wowym t e r i a m i ocen w y p r a c o w a n y m i w r a m a c h k u l t u r y a r t y s t y c z n e j regułom percepcyjnym (stosunkowo stabilnym) i możliwościom g r u p y . Stąd w sztuce l u d o w e j rozwój form w a r s t w oświeconych w końcu X I X w . i n a początku X X w . , następował n i e p r z e z z d e r z e n i e coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a więc akcentując wartości z d o b n i c z e , s t y l o w e . P o j ę c i e zaś ( j a k t o się d z i e j e n p . współcześnie), a l e p o p r z e z ewolucyjny rozwój wariantów. Ambicją twórczą j e d n o s t e k było w p r o w a d z e n i e 136 raz stworzone i u f o r m o w a n e u z n a n o za o d p o w i e d n i k rzeczy­ wistości t a k , że zaczęło własnej o n o ograniczać S z u k a n o więc t y l k o t e g o , co s p o d z i e w a n o pole obserwacji. się znaleźć. S t w o - �rzono pewien stereotyp s z t u k i l u d o w e j , którego i r o z s z e r z e n i e w c a l e nie b y ł o ł a t w e . W e f e k c i e rozbicie pominięto zastygłe w d a w n y m kształcie. Z a c z ę t o w i ę c badać t o , c o wykraczało poza model s z t u k i profesjonalnej, twórczość w opisie i d o k u m e n t a c j i m u z e a l n e j t a k i e z j a w i s k a , j a k twór­ z a r ó w n o w s i , j a k i środowisk r o b o t n i c z y c h , górniczych, m i e j ­ czość p o g r a n i c z a s k i c h przedmieść. wiejsko-miejskiego, malowane karuzele, dekorację s t r z e l n i c , e k r a n y u l i c z n y c h f o t o g r a f ó w , p r o d u k t y sztuki jarmarcznej a znakomicie (wyroby zorganizowane z c u k r u , ciasta), n i e zdobione plastycznie formy narzędzi, p r z e d m i o t ó w g o s p o d a r s k i c h , pełne w y r a z u i g r o t e s k o w e g o h u m o r u s t r a c h y n a w r ó b l e c z y n a d z i k i , ekspresje wych i zwyczajowych obrzędo­ Świadomość ograniczoń d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o ­ w e j zaczęła się p o t ę g o w a ć z a r ó w n o n a s k u t e k pogłębiania i przyjęcia m e t o d o l o g i i marksistow­ s k i e j , j a k też n a s k u t o k n a p o r u n o w y c h zjawisk twórczych, n i e mieszczących się w d o t y c h c z a s o w e j — d o r e w i z j i pojęcia „ s z t u k a l u d o w a " w w a r u n k a c h współ­ czesnych, d o rozszerzenia s z t u k i . Doświadczenia p l a s t y k i współartystycz­ n e g o , а1э i naszą w r a ż l i w o ś ć . D a w n a formuła s z t u k i l u d o w e j ukształtowana była w kręgu d w ó c h p o j ę ć : dokoracyjności i funkcjonalności, którą r o z u m i a n o p r z e d e w s z y s t k i m j a k o zgodność f o r m y z funkcją, t w o r z y w e m i narzędziem . A l e 4 f o r m i z m , k o n s t r u k t y w i z m , ekspresjonizm, abstrakcja geo­ t e g o określenia n a twórczość m a s pracujących ( „ s z k o ł a ś l ą s k a " — B a z i e l i c h , F l o r e n s k a ) , n a twórczość w y c h o d z ą c ą p o z a „ t y p o w o ś ć " r e g i o n u . Czy istnieje dziś sztuka ludowa w tradycyjnym rozumieniu tego pojęcia? t y p s t y l u , j a k toż i n a s k u t e k p r z e m i a n , j a k i e nastąpiły w n a ­ pojmowaniu dwie d o k o r y g o w a n i a , rozszerzania d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o w e j , o b e j m o w a n i a kręgiem zainteresowań z j a w i s k dotychczas niedocenianych; klasyfikacji. Zmie­ czosnej r o z s z e r z y ł y n i e t y l k o s a m o pojęcie f a k t u są w y r a ź n i e — niły się k r y t e r i a ocen z a r ó w n o n a s k u t e k wyjścia p o z a sterooszym ostatnich l a t widoczne tendencje: ceremonii, „zdarzeń" o charakterze b l i s k i m współczesnym h a p p e n i n g o m ( n p . h e r o d y ) . postaw teoretycznych T a k więc zarówno w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , j a k i p r a k t y c e dokumentacyjnej N a t o p y t a n i e o d p o w i a d a l i ś m y p o w o j n i e n a o g ó ł bez w a h a n i a — t a k . D z i ś coraz częściej k w e s t i o n u j e się w o g ó l e f a k t i s t n i e n i a a u t e n t y c z n e j s z t u k i l u d o w o j ( P i w o c k i ) l u b też o g r a n i c z a się t o pojęcie t y l k o d o n i e k t ó r y c h z j a w i s k . Różnice stanowisk n i e wynikają j e d n a k z o d m i e n n y c h o b s e r w a c j i , p r z e c i w n i e — w s z y s c y g o t o w i jesteśmy się z g o ­ m e t r y c z n a , p o p - a r t , a n a w e t h a p p e n i n g i , pozwoliły n a m do­ dzić n a o p i s s t a n u f a k t y c z n e g o . Rzecz t y l k o w t y m с o b ę ­ strzec dziemy dawniej n i e zauważane wartości, ekspresję r z e ź b y , więź b u d o w n i c t w a z k r a j o b r a z o m , dawnej r o z u m i e l i p r z e z pojęcie s z t u k i l u d o w o j w e w s p ó ł ­ aluzyjność f o r m czesnych w a r u n k a c h i czy będziemy p a t r z y l i n a s t a n obecny n a t u r a l n y c h (gałęzi, k o r z e n i ) , s t r a c h y n a wróble, j a r m a r c z n e z p e r s p e k t y w y zachodzących p r z e m i a n , c z y toż s t a t y c z n i e . c u k r y , m a k a t y , bibułkowe k w i a t y , o p - a r t o w s k i e działanie w z o r ó w n a białostockich c z y m a z u r s k i c h t k a n i n a c h . Z k o l e i u h i s t o r y c z n i e n i o podejścia do sztuki p o z w o l i ł o spojrzeć n a nią j a k o n a z j a w i s k o Jeśli p o w i e m y , ż e s z t u k a l u d o w a j e s t p l a s t y c z n y m w y ­ r a z e m różnorodnych p o t r z e b l u d z k i c h powstałych i f u n k c j o ­ ludowej zmienno, nie nujących w r a m a c h k u l t u r y l u d o w e j ( n a t y l e s p o i s t e j i a u t e n ­ t y c z n e j , że dającej się w y r a ź n i e odróżnić o d n u r t u kultury I I . 6. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a Górna, g m . Jasło, w o j . krośnieńskie. I I . 7. I z y d o r L i p i e c , Garbacz-Skała, g m . W a ś n i ó w , w o j . kieleckie. 137 �w a r s t w oświeconych, k u l t u r y r e p r e z e n t a c y j n e j ) — t o oczy­ d o w z o r ó w p o w s z e c h n i e występujących, a s t r e f a odrębności, w i s t e j e s t , że t a k i e j „ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i już n i e m a . N i e d a w n i e j b a r d z o rozległa, dziś k u r c z y się d o r o z m i a r u m a r ­ m a b o w i e m k u l t u r y l u d o w o j odrębnej j a k o całość, różniącej g i n e s u , wspólnego zresztą d l a p e w n y c h środowisk w i e j s k i c h się n i e t y l k o s p o s o b a m i p r z o k a z u , ale i trościami. W y s t ę p u j ą i m i e j s k i c h (co m o ż n a d o s t r z e c n p . w d e k o r a c j i w n ę t r z ) . jedynie — ale już w r a m a c h k u l t u r y ogólnonarodowej — T r a d y c j a , w z o r y własnej d a w n e j k u l t u r y istnieją o c z y ­ różne r e l i k t o w e f o r m y o w e j d a w n e j k u l t u r y , określone t r a ­ wiście d y c j o , n a w y k i , m n i e j c z y b a r d z i e j świadomie k o n t y n u o w a n e . l u d z i e s t a r s i , kontynuują t r a d y c j e , w k t ó r y c h w y r o ś l i . Są t o Zmieniła się b a z a , n a g r u n c i e której powstała i istniała j e d n a k coraz m n i e j l i c z n e e n k l a w y , w k t ó r y c h zachowała się i obecnie. Wciąż jeszcze część mieszkańców w s i , nega­ jeszcze d a w n a k u l t u r a , d o k t ó r y c h „ n o w e " n i e m a l n i e d o ­ t y w n e , separujące d a w n i e j tę kulturę o d oświeconej. Znikł c i e r a , g d z i e stanął czas. A l e z a c h w y t j a k i o g a r n i a , g d y się w odrębna k u l t u r a l u d o w a . Przestały działać bodźce choć spotyka p o d Łowiczem czy n a Podhalu starych ludzi w daw­ wciąż niższa niż w m i a s t a c h , zbliża wieś d o k u l t u r y p o ­ n y m s t r o j u , idących n a sumę d o kościoła — j e s t z a c h w y t e m wszechnej. mieszczucha zaskoczonego egzotyką w s i j a k b y żywcem w y ­ zasadzie a n a l f a b e t y z m , a średnia wykształcenia, Zmienił się zespół l a n s o w a n y c h w z o r ó w p o s t a w , zmienił sposób p r z e k a z u , n a b y w a n i a umiejętności. W y r ó ż ­ jętej z K o l b e r g a n i o n y przez Antoninę Kłoskowską „układ k u l t u r y l u d o w e j " r e l i k t o w e , skazane n a n i e u c h r o n n y i s z y b k i z a n i k , świadczące 3 czy obrazów T e t m a j e r a . Jest t o r e j e s t r u j e sytuację już w zasadzie ginącą i m a wartość t e o r e ­ tylko t y c z n e g o m o d e l u a n i e o d b i c i a rzeczywistości istniejącej. k t ó r y c h części k r a j u . Na „lud" działają równolegle wzorce innych o niedoinwestowaniu i zacofaniu zjawisko k u l t u r o w y m nie­ środowisk, R ó w n o c z e ś n i e d l a większości mieszkańców w s i k u l t u r a docierające dzięki k o n t a k t o m bezpośrednim, j a k też i środ­ o j c ó w s t a j e się coraz b a r d z i e j d a l e k a , a w z o r e m a t r a k c y j n y m k o m masowego przekazu. s t a j e się k u l t u r a m i e j s k a , m a s o w a , p o p u l a r n a . N i e z n a c z y t o , W z o r y obco w d a w n e j s y t u a c j i zostawały wchłonięte, że n a g l e o d r z u c a się w s z y s t k o . W y r a ź n e ślady w i ę z i z t r a ­ zasymilowane. Przyjmowane bez z m i a n — g d y o d p o w i a d a ł y dycją rodzimą widoczne potrzebom społeczności, upodobaniom, modzie; adapto­ w a n e — g d y inspirowały n o w e rozwiązania. B y ł o t o m o ż l i w e , t o w y m , bądź związane ze ponieważ t r a d y c j a i p o c z u c i e odrębności g r u p y stanowiły oś wartości. krj^stalizacji. są w z a c h o w a n i u , myśleniu, o d ­ c z u w a n i u . Są t o j e d n a k p r o c e s y b ą d ź o c h a r a k t e r z e Stan obecny ś w i a d o m y m m a wszelkie cechy relik­ w y b o r e m s t a n u przejściowego, Z a n i k c z y n n i k ó w spajających, konstytuujących odręb­ g d y i s t n i e j e jeszcze w y r a ź n e p o c z u c i e odrębności w s i , pamięć ność w i e j s k i e j społeczności, spowodował j e d n a k , że t r a d y c j a przeszłości, r e l i k t y w myśleniu c z y o d c z u w a n i u , zespół z a ­ przestała mieć m o c o s w a j a n i a n o w e g o . Z a n i k a wspomniana chowań, sądów wartościujących i ż y w y c h t r a d y c j i , odczu­ w y ż e j „ o ś k r y s t a l i z a c j i " . T o n i e wieś a d a p t u j e „ n o w e " d o w a n y c h p r z e z daną grupę j a k o „ i c h " . A l e p o z i o m s t r u k t u r a - s w o i c h p o t r z e b , ale o d w r o t n i e , t o o n a s a m a p r z y s t o s o w u j e się l i z a c j i t y c h k o m p o n e n t ó w j e s t już n a t y l e słaby, a w i ę ź 138 �z kulturą powszechną n a t y l e s i l n a , że t r u d n o j e nazwać dziś N i e z n a o z y t o , że s z t u k i l u d o w e j dziś n i e m a , że n i k n i e bez odrębną ludową kulturą. J e s t t o r a c z e j s t a n d o k o m p o z y c j i , śladu l u d o w y n u r t twórczości. S y t u a c j a j e s t j e d n a k i n n a niż r o z t a p i a n i a t r a d y c j i własnych w k u l t u r z e p o w s z e c h n e j , n a ­ d a w n i e j i z n a c z n i e b a r d z i e j złożona. S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e rodowej . b y ć j e d y n ą formą w y r a z u t w ó r c z e g o w s i , s t a j e się n a t o m i a s t W t e j zaś k u l t u r z e ogólnonarodowej następujo w y r a ź n a i n t e n s y f i k a c j a różnych j e j w a r s t w , w z r a s t a więc zasięg o d ­ działywania k u l t u r y ambitnej, elitarnoj, bo intensywność oddziaływania narodowej. wymagającej w y ż s z e g o s t o p n i a p r z y g o t o w a n i a , ale z a r a z o m w z r a s t a zasięg oraz wartością c o r a z b t r d z i o j autonomiczną w naszej k u l t u r z o kultury Sytuację obecną c h a r a k t e r y z u j e więc n i e i s t n i e n i e j e d n e j jakiejś formuły „ s z t u k i l u d o w o j " , a l o : powszechnoj, 1 — p o c z u c i e w i ę z i z dawną kulturą ludową wśród zwłaszcza mniej ż y w a pamięć wśród szerszej g r u p y l u d z i wywo­ o p a r t e j o p e w n e m i n i m u m w i o d z y ogólnej, zwłaszcza k u l t u r y części p o p u l a r n e j i m a s o w e j , której s y n o n i m e m s t a j e się r o z r y w k a rozwinięte r e g i o n y łatwa i p r z y j e m n a . W i d o c z n e są, t e ż w z o r c e funkcjonujące w różnych s u b k u l t u r a c h t a k g r u p z a w o d o w y c h , j a k mło­ dzieży c z y g r u p ukształtowanych p r z e z specyficzną sytuację ludzi 2 — starszych kraju; dzących się ze w s i d a w n y c h umiojętności i f o r m , zwłaszcza w z a k r e s i e rękodzieła ( t k a c t w o , h a f t ) i z d o b n i c t w a ; ( n p . środowisk i z o l o w a n y c h , przostępczych). 3 — występowanie W r ó ć m y j e d n a k do k u l t u r y ludowej i joj dzisiojszych zamieszkujących tradycyjnych schematów sztuki l u d o w e j p o z a bazą własnej ( l u d o w e j ) k u l t u r y ; reliktów. P ó k i istnioją odrębne w a r u n k i życia i p r a c y n a w s i , 4 — i s t n i e n i e p e w n y c h n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h w świa­ p ó k i ż y w a j e s t świadomość własnych t r a d y c j i — m o ż e się domości z a r ó w n o mieszkańców w s i , j a k i m i e j s k i e j ludności o n a przejawić w w y b o r z o określonych w z o r ó w e s t o t y c z n y c h . pochodzenia W i d a ć t o w l o k a l n y c h m o d a c h n a urządzenie mieszkania, n a z d o b n i c t w o d e t a l u a r c h i t e k t o n i c z n e g o , p a r k a n ó w i ścian 5 — wiejskiego; twórczość s p o n t a n i c z n a , kształtująca się p o z a za­ sięgiem oddziaływania w z o r ó w k u l t u r y e l i t a r n e j . n p . m o z a i k i z l u s t e r e k i szkiełek, m a l o w a n i e s i a t e k m e t a l o ­ w y c h , o r n a m e n t y k o w a l s k i e ) . W i d a ć t o w różnych m o d a c h Co nazywamy dziś sztuką ludową? r e g i o n a l n y c h i środowiskowych. I n a c z e j u b i e r a się młodzież, i n a c z e j l u d z i o s t a r z y , występują też m o d y l o k a l n o , n p . n a Podhalu itd. 6 N i e są t o j e d n a k p r z e m i a n y poszczególnych elementów w r a m a c h s y s t e m u spójnego, dążącego d o k r y s t a ­ P o j ę c i e twórczości l u d o w e j (a więc i „ s z t u k i środowisk uznawanych w danym momencie za atrakcyjne. w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o pojęcia? — wiemy, że a d 1 : Najbliższa t r a d y c y j n e m u pojęciu s z t u k i l u d o w e j j e s t twórczość p i e r w s z e j g r u p y . Twórczość t a k a „ w d a w n y m s t y l u " wciąż i s t n i e j e , z n a m y ośrodki k a m i e n n e j r z e ź b y n a ­ T a k więc n a p y t a n i e — c z y i s t n i e j e jeszcze s z t u k a l u ­ dowa wyżej grup. l i z a c j i , ale ślady d a w n y c h upodobań z d e r z o n e ze w z o r a m i kultury ludowej") o d n o s i się w p r a k t y c e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h istnieje, ale j a k o zjawisko reliktowe, odpo­ ginące, a więc mało i s t o t n e w c h a r a k t e r y s t y c e współczesnej k u l t u r y . grobkowej wykonywanej d l a miejscowej ludności, n i e m a l zupełnie t a k j a k p r z e d kilkudziesięciu l a t y ( n p . w Myślenickiem). Wciąż jeszcze n a M a z o w s z u , w Białostockiem, n a Kielecczyźnie wicie k o b i e t w y r a b i a n a krosnach potrzebne I I . 8. J ó z e f B i g o s , B u k o w i n a T a t r z . , w o j . nowosądeckie. I I . 9. Stanisława Bakułowa, Strzałki, g m . K a d z i d ł o , w o j . ostrołęckie I I . 10. F r a n c i s z k a Burzyńska, B ł ę d ó w , g m . Chąśno, w o j . s k i o r n i e w i c k i e . 9 10 139 �sobie t k a n i n y , ale p r z y z n a m — n i e n a p a w a m n i e t e n f a k t p o d te fabryczne a n i u c z u c i e m d u m y , a n i radości. Ś w i a d c z y b o w i e m n i e t y l e „ l u d o w y m " . O t ó ż w t y m rzecz, że w j e d n y m i w d r u g i m o żywej i świadomie k u l t y w o w a n e j t r a d y c j i , alo o zacofaniu przypadku gospodarczym Wielu r e g i o n u , o n i e l i c z e n i u w budżecio domowym kapy i wzory, n a sprzedaż — są o n e „ p r a w d z i w e " . „twórców" ludowych Nio tylko (jeśli nie w stylu zresztą ono. większość) umie własnego czasu i p r a c y , w r e f z c i o o złej d y s t r y b u c j i t o w a r ó w i może w y p o w i a d a ć się równocześnie w co n a j m n i e j d w ó c h przemysłowych k o n w e n c j a c h f o r m a l n y c h ( s t y l i s t y c z n y c h ) , i t o właśnie j e s t i o i c h niższym w a l o r z e konkurencyjnym ( w y g l ą d , c e n a , j a k o ś ć ) . J e s t t o , j a k b y n a rzecz n i e patrzeć, dziś n a t u r a l n e , a d z i w n e zjawisko reliktowe. różnych wzorów ad 2 : O ile jednak s z t u k a l u d o w a . . r e l i k t o w a " w y t w a ­ r z a n a j e s t z p o t r z e b własnych, t o twórczość „ w b y było, g d y b y wobec n a p o r u i bodźców e s t e t y c z n y c h , pozostawali na nie nieczuli. dawnym W dawnej kulturzo ludowej świadomość estetyczna s t y l u " , jaką o b s e r w u j e m y w s k l e p a c h C e p o l i i , j e s t w y n i k i e m b y ł a n i e j a k o d a n a . N i o istniał w y b ó r p o s t a w , w z o r ó w , k o n ­ k o n i u n k t u r y i różnych z a b i e g ó w i n s t y t u c j i opiekujących się w e n c j i . S y t u a c j a społeczno-kulturowa określała u p o d o b a n i a , sztuką ludową. O p i e r a się o n a p r z e d e w s z y s t k i m n a umiejęt­ twórczość. O b e c n i e n a t o m i a s t w y p o w i e d ź t w ó r c z a j e s t s p r a ­ nościach l u d z i w w i e k u średnim i p o d e s z ł y m , n a ż y w y c h wą decyzji, jeszcze t r a d y c j a c h , które coraz m n i e j użyteczno własnemu artystycznej. środowisku stają się p o ż ą d a n y m t o w a r e m e k s p o r t o w y m — d o m i a s t w k r a j u i za granicą. Twórczość t a k a b a z u j e n a pamięci w z o r ó w t r a d y c y j ­ n y c h , alo o d e r w a n a j e s t już o d środowiska własnego, w r a ­ Przy świadomego w y b o r u t e j c z y i n n e j jednej konwencji mogą dziś konwencji pozostać jodynie l u d z i e wciąż joszczo głęboko związani z tradycją ludową, z k u l t e m przeszłości, a u t o r y t e t e m rodziców, l u d z i e w enklawach zacofania, od komunikacyjnych, wzorów. ników nadzoru artystycznego propozycje przez f a c h o w y c h pracow­ etnograficznego Cepelii, i ośrodów żyjący szlaków P o z a kręgiem b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h t w o r z ą toż c i , k t ó r y c h Toteż wszelkie z m i a n y , m o d y f i k a c j e , nowe miasteczek, z dala m a c h k t ó r e g o przebiegał p r o c e s przekształcania się d a w n y c h i n s p i r o w a n e są l u b k o r y g o w a n e od n a przykład wczasowych. izoluje o d otoczenia bariera psychiczna. Obserwacje przygotowań Antoniego K r o ha poczynione d o k o n k u r s u n a rzeźbę w karpacką trakcie wyraźnie a p o t e m z a t w i o r d z a n e p r z e z o d p o w i e d n i e k o m i s j e . W y d a j e się wskazują n a t o , że współcześni chłopscy rzeźbiarze t o p a r a d o k s o m , ale m a s w o j e u z a s a d n i e n i e , j a k o że k o m i s j a sobie sprawę z t e g o , że o d b i o r c a o c z e k u j e rzeczoznawców w i e „ l e p i e j " , co j e s t l u b n i e j e s t n e g o w z o r c a r z e ź b y . Z a p y t u j ą , j a k mają robić — „ n a l u d o ­ ludowe, a w k a ż d y m r a z i e co C e p e l i a za t a k i e uważa. K o m i s j a w y ­ zdają o d n i c h określo­ 9 wo" c z y w i n n y m s t y l u . S a m spotkałem się w i e l o k r o t n i e c h o d z i b o w i e m o d znajomości t r a d y c j i i t ą właśnie t r a d y c j ą z t a k i m p y t a n i o m , n p . odwiedzając r z e ź b i a r z y l u b e l s k i c h . weryfikuje W i ę k s z o ś ć w y d a j e się n a w e t w y r a ź n i e zmęczona i z n u d z o n a każdy nowy pomysł t z w . twórca. Sam zaś t w ó r c a , chociaż z n a jeszcze d a w n e t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h ­ robieniem n i k i , n i e zawszo j e s t i m w i e r n y . P r z e c i w n i e — w i e l u współ­ c z a s e m już t y l k o z i l u s t r a c j i w książce c z y „ P o l s k i e j czesnych t w ó r c ó w l u d o w y c h w y z n a j e L u d o w e j " , a l e często i c h p r a w d z i w e a s p i r a c j e n i e n a g i n a n e równolegle d w i e este­ „na ludowo". Znają o n i konwencję „ludową" Sztuce t y k i . Jedną — n a u ż y t e k własny, drugą — g d y z jakiegoś p r z e z zamówienia i różne s y t u a c j e — w i o d ą i c h w k i e r u n k u p o w o d u m a wrócić d o f o r m t r a d y c y j n y c h . wzorców s z t u k i realistycznej Obserwujemy t o o d p r z y n a j m n i e j 50 l a t . N i e d o s t r z e ­ gając t y c h „ d w ó c h d u s z " l u d o w e g o twórcy, t r u d n o zrozu­ mieć sens działań t a k i c h opiekunów l u d o w e j sztuki, jak p r o f . A n t o n i Buszek czy p r o f . Eleonora Plutyńska. Wielo- k r o t n i o p i s a n o , że p r o f . P l u t y ń s k a współpracująca z t k a c z ­ k a m i białostockimi, doprowadziła t o n ośrodok d o z n a k o m i ­ t e g o p o z i o m u . Oburzyło t o b a r d z o a u t o r a reportażu w biało­ stockich „Kontrastach"'. J a k t o ? — pytał z sarkazmem. T o k t o j e s t w końcu t w ó r c ą l u d o w y m ' ? K t o t ę sztukę l u d o w ą d o p r o w a d z i ł d o świetności ? O t ó ż w t y m właśnie rzecz, żo wraz z dostępem w i e d z y światową upadać d a w n e tradycyjnej zaczęły jeszcze p r z e d znakomite o r n a m e n t y k i wchodziła tradycje, nowa. I na Urok -naiwno-dekoraeyjnej. ich rzeźby czy jarmarcznej, „nieludowe" wcale t a k bardzo n i e różnią te się o d „ l u d o w y c h " . N i e różnią się z m o j e g o p u n k t u o b s e r w a c j i , ale n i e i c h — p r a c o w i t y c h w y t w ó r c ó w f i g u r e k . B o o n i c h t u mówię, a nio o w y b i t n y c h twórcach wypowiadających się w sposób i m t y l k o właściwy, t w o r z ą c y c h z własnej p o t r z e b y , z w i e l k i e j chęci, a n i e t y l k o z myślą o s p r z e d a n i u s w y c h p r a c . T o są p o p r o s t u t w ó r c y , artyści — Leon Wincenty Krajewski, K u d ł a , J a n L a m ę c k i , J ó z e f P i ł a t , J ó z e f S o b o t a ... Chciałbym b y ć z r o z u m i a n y właściwie. W c a l e n i e u w a ­ wojną żam, żo w y p o w i e d ź w „ s t y l u l u d o w y m " j e s t dziś p r z e ż y t - iniejsco k i o m c z y fałszom. J e s t o n a j e d n a k w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u k a p fa­ sprawą ś w i a d o m e j d e c y z j i , sprawą w y b o r u , k t ó r y b r y c z n y c h przesłonił doskonałość s t a r y c h w z o r ó w . W t o d y t o może być d y k t o w a n y l u d z i e t a c y j a k p r o f . P l u t y ń s k a zaczęli oczyszczać w y o b r a ź ­ bądź sytuacją r y n k o w ą , koniunkturą. nię s w y c h p o d o p i e c z n y c h , groteskowo- I n n a rzecz, że w rzeczywistości p r z e k o n y w a ć i c h o sensie t w ó r ­ czości z g o d n e j z d a w n y m i z a s a d a m i , z p o r z ą d k i o m n a r z u c o ­ Twórca bądź r z e c z y w i s t y m i tradycyjnych form upodobaniami, n i e zawsze wyznaje na własny u ż y t e k dawną ludową e s t e t y k ę . P r z e w a ż n i e u b i e r a się n y m p r z e z technikę warsztatową. W i d z i e l i nadciągające zło, p o m i e j s k u , chce mieszkać w d o m u — wpływy w p o k o j u — n i e i z b i e . M a t e l e w i z o r , r a d i o , pralkę, m a s z y n ę miasta, cywilizacji, wszystko co burzyło spokój a n i e w chałupie, zaścianka, niszczyło t r a d y c y j n ą tkankę życia. B u s z o k n i c d o s z y c i a , c z y t a g a z e t y , i n t e r e s u j e się p o d b o j e m n i o powiedział r o b o t n i c o m , z k t ó r y m i pracował, że i c h b a t i k i p o l i t y k ą . A p r z y t y m z całą świadomością i p r z e k o n a n i e m dostały z ł o t y m e d a l n a p a r y s k i e j w y s t a w i e bywa cyjnej w sztuki dokora- 1925 r . P l u t y ń s k a starała się uchronić „swoje" propagatorem kosmosu, d a w n y c h t r a d y c j i , osiągnięć ludowej k u l t u r y . T a k b y ł o z H e l e n ą R o j - K o z ł o w s k ą , Felicją C y r u - t k a c z k i n a w e t o d umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a , n i e m ó w i ą c łową. T a k j e s t z Czesławą K o n o p k ó w n ą , J a n e m już o t y m , że b y ł a p r z e c i w k i o m , Władysławem W a l c z a k i e m , Eweliną Pęksową. Ropre- r a d i o f o n i z a c j i w s i , upatrując Kawulo- w t y m c z y n n i k rozkładu t r a d y c y j n e j k u l t u r y . D z i ś t e za­ zontują o n i sztukę swego r e g i o n u w t e l e w i z j i , n a r ó ż n y c h b i e g i w y d a j ą się n a i w n e i śmieszne, ale w kontekście t a m ­ targach t y c h czasów i w y p o w i a d a n y c h p o g l ą d ó w stają się zrozumiałe. wkładają P l u t y ń s k i e j zresztą udało się ośrodek s o k o l s k i d o p r o w a d z i ć P ę k s o w a m i e s z k a w d o m u świadomie s t y l i z o w a n y m n a l u ­ d o p o z i o m u doskonałego, lepszego o d s t a n u s p r z e d na wzory fabryczne . 8 Dowodem — tkaniny i festiwalach, odświętny za granicą. strój, Oczywiście — t a k i c h fotografują, wtedy filmują. mody d o w o . N a ścianach wiszą o b r a z y n a szkle p r z e z nią m a l o ­ Scholastyki w a n e — ale i k o p i e b i z a n t y j s k i c h i k o n , które w y k o n a ł a n a K r u p o w i c z , F r a n c i s z k i R y b k o . F e l i c j i i O l i m p i i Jaroszewicz podstawie czy one P ę k s o w a w s t r o j u l u d o w y m , m ó w i gwarą (choć n a co dzień nowemu", j e j n i o u ż y w a ) — d z i e c i w y c h o w a ł a n a inteligentów świado- Sabiny Masełbas. A l o ... i n n e t k a n i n y w y r a b i a j ą d l a siebie, i n n e d l a m i a s t a . D l a siebio już „ p o 240 radzieckich albumów. Kiedy trzeba, chodzi �И. 1 1 . J a n Bilewicz, p i o r n i k a r z , Żywiec, w o j . bielskie. z w i ą z a n y c h z kulturą góralską, w i e l c y t w ó r c y naszej n a r o d o w e j k u l t u r y , o n też dziś określa umiejących i g o n t y wystrugać, i co t r z e b a w d o m u zrobić. m y c h swego p o c h o d z e n i a , s p e c y f i c z n y k o l o r y t w i e l u przejawów naszej k u l t u r y m a s o w e j . Sama czyta dobrą literaturę, j e s t p o p r o s t u inteligentną góralką, j a k i c h t e r a z c o r a z więcej n a P o d h a l u ... Mówiąc więc widzieć zasadnicze o współczesnej sztuce Poprzez liczne i skuteczne f o r m y o p i e k i i zachęty do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów ludowej, i procederów udało się trzeba zahamować z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . O t o ­ z m i a n y , j a k i e nastąpiły. Rosnącą świa­ c z o n o j ą opieką, zdając sobie sprawę z t e g o , że j e s t t o już domość w a g i l u d o w y c h t r a d y c j i i nawiązania d o n i c h z w y ­ zweryfikowany historycznio i artystycznie dorobek ludowej b o r u . T w o r z e n i e w s t y l u l u d o w y m , p r z y jednoczesnej kultury, umie­ który chcomy utrwalić jętności w y p o w i a d a n i a się w r ó ż n y c h k o n w e n c j a c h . T w o r z e ­ w stanie żywym — n i e a l b o n a s k u t e k chęci i d e n t y f i k o w a n i a się z dowej k u l t u r y artystycznej. najbliższą s o b i e formą w y p o w i o d z i , a l b o n a s k u t o k u l e g a n i a b o d ź c o m komercyjnym. Sprawa twórczości różni z d o c y d o w a n i e wych dzisiejszych stylu swej zachować naro­ P o p i e r a m y — proszę zwrócić n a t o uwagę — n i o każdą czy świadomości w y b o r u i określonia i p ó k i się d a j a k o w a ż n ą k o m p o n e n t ę naszej jakąkolwiek ( n i o wartościuję t u ) twórczość w s i — a l o t ę , która k o n t y n u u j o d a w n e z a s a d y , ludzi na tradycyjne twórców l u d o ­ f o r m y , d o p r o w a d z o n o d o p e r f e k c j i p r z e z d o r o b o k zospołowy o d d a w n y c h . T a m c i p o p r o s t u n i o w i e d z i e l i , że są pokoloń. J o s t t o u z a s a d n i o n e , g d y ż c h o d z i n a m w t y m w y ­ żo p a d k u n i e „ w o g ó l e " o aktywność kulturową (a więc i t w ó r ­ m o g ą b y ć i n n i niż są, rzeźbili, m a l o w a l i , cięli w y c i n a n k i — ,.twórcami l u d o w y m i " , n a myśl i m n i e przychodziło, czą) człowieka, a l e o a m o r t y z o w a n i e p r o c o s u z a n i k u d a w ­ t a k j a k u m i e l i , w z g o d z i e ze sobą, środowiskiom, t r a d y c y j ­ n y c h umiejętności i upodobań e s t e t y c z n y c h , o u t r z y m a n i e nymi w ż y w y m o b i e g u k u l t u r y (zwłaszcza m a s o w e j , n o r m a m i , mocno Autentyzm zakorzenionymi w świadomości. i c h twórczości polegał n a t y m , że b y ł a o n a a b s o l u t n i e z g o d n a z i c h n a w y k a m i , dążeniami e s t e t y c z n y m i i możliwościami p s y c h o - f i z y c z n y m i . są, i t a k n p . M a r c i s z p r z y b i j a n a k a ż d y m ze rzeźbionych ptaków sztancowanym cisz metalową napisom „Twórca tabliczkę z swych równiuteńko l u d o w y , Stanisław Mar­ „ T w ó r c a " t e n n i e r z e ź b i już d l a w s i , ale i chętnego k l i e n t a z m i a s t a też n i e obsłuży, a odeśle d o n i e c h sobie k u p i za d o l a r y w B i u r z e H a n d l u Warszawy, Zagranicznego „Desa". przecież przez Coraz częściej s p o t y k a m y się z t y m , że w „ l u d o w e j " f o r m u l e w y p o w i a d a j ą się l u d z i e już bezpośrednio ze wsią n i e związani, wykształceni. Z j a w i s k o t a k i o p r o f . B u r s z t a nazwał u n a s f o l k l o r y z m e m . O b o j m u j o o n o w s z y s t k i e p r z e j a w y nawiązania d o l u d o w e j e s t e t y k i , f o r m y . O d t w o r z e n i a pastiszów n a szkle P e k s o w e j , Walczaka, (obrazy Słowińskiego) aż p o daleko idące p r z e t w o r z o n i a l u d o w y c h i n s p i r a c j i ( W ł a d y s ł a w H a s i o r , J o r z y Bereś). N i e m a m pretensji do Marcisza i s t u j e m u p o d o b n y c h , są B y ł o b y j e d n a k d z i w n o , g d y b y chęć k o n t y n u o w a n i a t e j t r a d y c j i została o g r a n i c z o n a t y l k o d o środowiska w i o j s k i e g o . D z i s i e j s i zaś rzeźbiarze c z y m a l a r z e doskonało w i e d z ą kim powszechnej) f o r m wykształconych przez l u d . produktem „miasto" sztuki istniejącej ludowej, W ludowym stylu wypowiada się o b e c n i o w i e l u a m a ­ sytuacji, windowania t o r ó w ( r z e ź b y , w y c i n a n k i , h a f t y ) , podkształconych p i a s t y - zapewniania „twórcom" k ó w - d y l e t a n t ó w , inteligentów, r o b o t n i k ó w , uczniów. J e d n i z b y t u i przywilejów — stypendiów, zapomóg, w y s o k i c h eme­ robią t o d l a z a r o b k u , w y k o r z y s t u j ą c w y s o k ą falę rytur. k t u r y , i n n i z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y , z umiłowania. W ś r ó d a d 3: O c z y w i ś c i e , f a k t i s t n i e n i a twórczości kontynuują­ cej z d a w n a w y p r a c o w a n e f o r m y a r t y s t y c z n e j o s t w y n i k i e m t e g o , że nastąpiła a u t o n o m i z a c j a t y c h f o r m , oder­ w a n i e i c h o d g l e b y l u d o w e j k u l t u r y . Sztukę ludową zaczęto pojmować w k a t e g o r i i s t y l u . D o tego s t y l u nawiązywali takich ludzi spotyka tożsamości, świadomoj koniun­ się chęć j a k b y podkreślenia w i ę z i z kulturą ojców, z swojej kulturą, w której się w y c h o w a l i , z którą czują się z w i ą z a n i . Zjawisko turze n u r t u t o w y s t ę p u j e szczogólnie w y r a ź n i e w ludowego, w twórczości p i s a r z y litera­ pochodzenia 141 �chłopskiego, k t ó r z y świadomie wracają d o źródeł i doświad­ do czeń l a t młodości. w konsekwencji rzutujo ujomnie na poziom Obojętne czy ludzi t y c h nazwiemy „twórcami ludo­ Copolia zmuszona związani z dawną l u d o w ą tradycją, z ż y c i e m w s i niż k o n i u n ­ zaciekłości niektórych działaczy i przedmiotów, a t o współczesnej na maszynową, seryjną produkcję „ g a l a n t e r i i " o cecłiach l u d o w y c h . J a k o będzio przejść „sztuka l u d o w a " p r e z e n t o w a n e będą w ó w c z a s n i e t y l k o p r a c e a u t e n ­ trzeba t y c z n y c h twórców, ale i stereotypowe otaczać i c h t ą samą opieką, z a i n t e r e s o w a n i e m . N i e u m i e m zrozumieć napływających twórczości l u d o w o j . M o ż n a p r z e w i d y w a ć , że za l a t k i l k a w y m i " , c z y n i e . I t a k są o n i często o w i e l e s i l n i e j , p r a w d z i w i e j k t u r a l n i w y r o b n i c y cepoliowskich wzorów. Dlatego obniżenia p o z i o m u wzory „w ludowym stylu". teoretyków Uniwersalizacja k u l t u r narodowych na poziomie w tępieniu t a k i c h p r z e j a w ó w k o n t y n u a c j i l u d o w e j t r a d y c j i . wiedzy Sądzę, że s k o r o z g a d z a m y się w s z y s c y , że niemożliwe i a b s u r ­ t e c h n i c z n e j , d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o w i ą ż e się z c o r a z w y ­ dalne byłyby próby „cofania" w s i , separowania od k u l t u r y , raźniej obecnie odczuwaną potrzebą określenia własnej t o ż ­ d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o , a b y utrzymać błogi p r y m i t y w i z m samości k u l t u r o w e j . N a j p r o s t s z y m , n a j b a r d z i e j i autentyczną w i ę ź z dawną kulturą, t o t r z e b a przyjąć z a n y m z n a k i e m t e j odrębności j e s t dziś f o l k l o r , s z t u k a l u d o w a . rzecz naturalną, iż dziś, a jeszcze bardziej elementar­ Zarówno s z t u k a a u t e n t y c z n a , j a k i s t y l i z o w a n a . W jutro, postaci twórczość w y w o d z ą c a się z l u d o w y c h źródeł będzie r o z w i j a n a dzieł z g r o m a d z o n y c h w m u z o a c h i n a k a r t a c h a l b u m ó w i p o d t r z y m y w a n a przez l u d z i i w p o s t a c i pamiątek, w y r o b ó w c e p e l i o w s k i c h , g r a f i k i u ż y t ­ ś w i a d o m i e do niej n a ­ wiązujących, l u d z i z r ó ż n y c h środowisk i o r ó ż n y m p o z i o m i e kowej o wzorach ludowych. w i e d z y 10. T ę produkcję p o w s z e c h n i e n a z y w a się również „ s z t u k ą N a s t ę p u j e proces a u t o n o m i z a c j i i d e p e r s o n i f i k a c j i l u d o ­ w y c h wyrobów, oderwanie Potęguje — t o wzrastająca p r z e d m i o t u o d osoby fala międzynarodowej twórcy. turystyki l u d o w ą " , w y c h o d z ą c p r z y t y m określeniu o d źródła, o d s t y l u z j a k i e g o się w y w o d z i . Określenie „ s z t u k a l u d o w a " znaczy w t y m w y p a d k u t y l k o t y l e , że d a n y p r z e d m i o t m a p e w n e regio- c e c h y s t y l i s t y c z n e b l i s k i e d a w n e j s z t u c e l u d o w e j . Słusznioj pamiątek byłoby wówczas mówić o w y r o b a c h w s t y l u l u d o w y m , w y ­ spełniają p r z e d e w s z y s t k i m w y r o b y o c e c h a c h f o l k l o r y s t y c z ­ r o b a c h o cechach f o l k l o r y s t y c z n y c h , wykorzystujących l u ­ n y c h . R z u t u j e t o n a działalność C e p e l i i , k t ó r a , a b y u t r z y m a ć d o w e m o t y w y i t d . — a l e m o ż n a obawiać się, że w p r a s i e i związana z t y m p o t r z e b a p a m i ą t e k o c h a r a k t e r z e nalno-narodowym. Zrozumiałe, że rolę takich p r z y ż y c i u twórczość ludową, z a b i e g a o d l a t o r o z s z e r z e n i e i r y n k u z b y t u , o p o w s t a n i e m o d y n a w y r o b y l u d o w e . Dziś r e s p e k t o w a n e . Zresztą c z y m j e zastąpić 1 p o p y t n a t e w y r o b y , „ręcznie w y k o n a n e " , przekracza podaż, co z m u s z a d o w y d ł u ż a n i a z a m a w i a n y c h s e r i i u w y t w ó r c ó w , 142 mowie potocznej uściślenia t e długo jeszcze n i o będą a d 4 : Sztuką ludową n a z y w a się równioż w y r o b y j a r ­ marczne, twórczość bazarową, peryferyjną. Czynią tak �n a w e t e t n o g r a f o w i e , dodając ludowa" przymiotnik c z a s e m d o okroślenia „sztuka „autentyczna". Mam wątpliwości, dawnyoh n o r m estetyoznych, a nie tworzenia się w s p ó ł ­ czesnego „ s t y l u " . c z y j e s t t o słuszne, chociaż d o s t r z e g a m w i ę ź łączącą e s t e t y k ę Następstwem s y t u a c j i obocnej n i e jest więc formo­ t y c h wytworów z p e w n y m i cechami dawnej sztuki ludowej. w a n i e się m o d e l u n o w e j s z t u k i l u d o w e j , ale s t o p n i o w e za­ Wytwory cieranie peryferyjno-jarmarczne funkcjonują zresztą i wśród w a r s t w w y w o d z ą c y c h się z l u d u , w c h o d z ą n a m i e j s c e dawnej s z t u k i l u d o w e j , zaspokajająo potrzeby środowisk, d o k t ó r y c h n a s z a współczesna k u l t u r a p l a s t y c z n a w ograniczonej mierze. M a k a t k i , gipsy, dociera sztuczne t a n d e t n a g a l a n t e r i a ze szkiełek i p l a s t i k u — kwiaty, wydają się różnic m i ę d z y wzorami kultury popularnej, po­ wszechnej a d a w n y m i n a w y k a m i e s t e t y c z n y m i . Ogólna t e n d e n c j a n i e z m i e n i a j o d n a k f a k t u , że wciąż istnieją — a b y ć m o ż e w przyszłości będą jeszcze w y r a ź n i e j — młodzieży s p r y m i t y w i z o w a n ą i schyłkową wersją n i e t y l e s z t u k i l u d o ­ i w e j , co w z o r ó w d a w n e j k u l t u r y mieszczańskiej, t y c h róż­ dotyozą miejskiej, arohitektów, inteligencji górników, n p . sposobu występowały m o d y środowiskowe, l o k a l n e . W ś r ó d technicznej, marynarzy zdobienia plastyków i t d . Lokalne domów (m.in. mody snycerka, n y c h serwantek z p o r c e l a n o w y m i f i g u r k a m i , p l u s z y i aksa­ d e k o r a c j a l i s t w , nadokienników i g a n k ó w ) , k o l o r y s t y k i i o r ­ m i t ó w , h a f t o w a n y c h s e r w e t e k , s z k l a n y c h k u l , oleodruków, n a m e n t y k i parkanów, z d o b n i c t w a w m e t a l u ( k r a t y , b r a m y , p o d u s z e k , p i e r r o t ó w , l a l e k i k o t k ó w — zdobiącyoh k a n a p ę . Czy jeat t o nasza s z t u k a l u d o w a ? Obrońcy t e j t e z y m ó w i ą , że i d a w n i e j wieś asymilowała zapożyczone wzory, b a l u s t r a d y balkonów), w betonie (ornamentowane N i e k t ó r e m o d y kształtują się zresztą s a m o r z u t n i e i o g a r ­ że t r z e b a t y l k o czasu, a b y się z t y o h zapożyczeń rozwinęła niają z n a c z n e o b s z a r y k r a j u — n p . z d o b i e n i e n o w a s z t u k a . Oczywiście, ale p o d w a r u n k i e m , że istniałaby wiozącyoh k u l t u r a środowiska, atrakcyjność własnej odrębności, p r z e ­ k w i a t ó w w wieńcach c m e n t a r n y c h i t p . c i w s t a w i e n i a się n a p o r o w i l a n s o w a n y c h w z o r ó w . T a k j e d n a k nie jest. bazarowa Środowiska, które n i e są i z o l o w a n e , zaspokaja obecnie estetyka i c h s t a t u s społeczny n i e j e s t pustaki, s ł u p y ) , s z k l e ( z d o b i e n i e ścian stłuczką szklaną, l u s t e r k a m i ) . nowożeńców do ślubu, użycie samochodów plastikowych Twórozość t e g o r o d z a j u należy badać i d o k u m e n t o w a ć jako przejaw zmian i n i c j a t y w y estetycznej w upodobaniach, jako świadectwo społeczeństwa i j e g o r ó ż n y c h g r u p . t r w a ł y , n i e t e ż istnieją żadne dążenia d o zamknięcia się P r z e z t o właśnie, a n i e p r z e z w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e , w swej g r u p i e . j e s t o n a interesująca i ważna d l a naszej k u l t u r y n a r o d o w e j . T r z e b a więc n a obeoną sytuację spojrzeć z p e r s p e k t y w y W twórczości t e j n a uwagę zasługuje s a m m e c h a n i z m zachodzących z m i a n . C z y m i n n y m j e s t b o w i e m pozostałość p o w s t a w a n i a „ m ó d " i c y z e l o w a n i a się f o r m . J e s t o n a n a l o ­ d a w n y c h upodobań, a c z y m i n n y m kształtowanie się s t y l u , giczny s z l i f o w a n i e f o r m y w procesie z b i o r o w e g o p o w t a r z a n i a p e w ­ w i e m j e d n a k , czy jest t o dostateczny powód, a b y samo z i a - n e g o s c h e m a t u . N i e j e s t obojętne c z y w o d a z a m a r z a , prze­ w i s k o uznać za „ a u t e n t y c z n i e l u d o w e " . T e n s a m m e c h a n i z m mieniając się w l ó d , c z y lód t o p n i e j e , zamieniając się w w o d ę . o b s e r w u j e m y zresztą i w p o w s t a n i u centrów l u d o w e j r z e ź b y do tego, który występował w sztuce l u d o w o j . N i e identyczny, inny m a ( Ł ę c z y o k i e , Z a w i d z k i e , K ą t y R y b a c k i e , Szczecińskie), n a i w ­ sens, g d y go w i d z i m y w ujęciu d y n a m i c z n y m , w t e n d e n c j i nego m a l a r s t w a ( n p . H l e b i n e w J u g o s ł a w i i ) c z y w k o n k u r ­ S t a n pośredni, a c z k o l w i e k pozornie rozwojowej. Obserwowane przez nas przejawy e s t e t y k i k r a ­ sach n a s z o p k i k r a k o w s k i e , które wyrabiają zarówno ucz­ m a r s k i e j , b a z a r o w e j , b r u k o w e j są p r z y k ł a d e m d e k o m p o z y c j i niowie, j a k i inteligenci — emeryci. I I . 1 2 . Zdzisław D u d z i k , K r a k ó w . I I . 13. E w e l i n a P ę k s o w a , Z a k o p a n e , w o j . nowosądeckie. I I . 14. W ł a d y s ł a w Zakopane. 13 Walczak 14 143 �I Jeśli n i e c h c i a ł b y m nazwać t e j s z t u k i p e r y f e r y j n e j — z a c h o w a j m y t ę n a z w ę d l a s z t u k i , która m a w y r a ź n y r o d o w ó d „ l u d o w ą " , t o jeszcze z j e d n e g o p o w o d u . N o s i c i e l i c z y t e ż t r a d y c y j n y i ł ą c z y się bezpośrednio z o b s z a r e m odbiorców dawnej sztuki ludowej. tej sztuki nie identyfikuję z ludem. Pojęcie „ l u d " m a u n a s swoją rangę historyczną. O z n a c z a j m y więc stylowym N i e j e s t więc „ l u d o w y " O c i e p k a c z y N i k i f o r , n i e j e s t n i m — m ó w i ą c o przeszłości — w a r s t w y nieoświecone, p r a ­ Sutor cujące f i z y c z n i e , c z y l i j a k c z y t a m y w Wielkiej rzeźbiący w w ę g l u . N i e j e s t t y m b a r d z i e j przeciętny a m a t o r ; Powszechnej: „ . . . ogół ludności pracującej Encyklopedii przeciwstawionej brak a n i Paweł bowiem Wróbel czy wykształcenia inny górnik malujący zawodowego i lub artystycznogo w a r s t w o m u p r z y w i l e j o w a n y m " , względnie, w węższym za­ n i e k w a l i f i k u j e jeszcze d o m i a n a „ t w ó r c y l u d o w e g o " . k r e s i e — „ludność w i e j s k ą " ; m ó w i ą c zaś o współczesności — szerzanie k a t e g o r i i „ s z t u k i l u d o w e j " n a działalność a m a t o ­ n i e c h „ l u d " z n a c z y t y l e co naród świadom swego k l a s o w e g o r ó w , n i e w y d a j e się więc słuszne. r o d o w o d u . T a k przecież r o z u m i o m y w j ę z y k u c e r e m o n i a l n o -administracyjnym pojęcie „lud p o l s k i " , „Polska Rzecz­ pospolita L u d o w a " . Nie z plastiku ludowej czy pluszowe sztuki. B y ć m o ż e t y m , k t ó r z y t o czynią, c h o d z i o t o , a b y p o d ­ kreślić, że dzieło w y s z ł o z rąk r o b o t n i k a , górnika c z y chłopa, a n i e u c z n i a , s t u d e n t a , i n t e l i g e n t a . Jeśli t a k — sądzę też, a b y m a k a t y , g i p s y i b a z a r o w e k w i a t y były „spadkobiercami" Istnienie nowych przecież powiedzieć n p . praca amatorów wystarczy górników. j e d n a k j e s t t o t a k i s t o t n e dziś, g d y p o c h o d z e n i e Czy i wykony­ kolorystycz­ w a n a p r a c a n i e świadczą już a u t o m a t y c z n i e o k u l t u r o w e j n y c h , t e m a t y c z n y c h , skłonność d o s y m o t r y c z n y c h układów przynależności człowieka ? R o b o t n i k - t e c h n i k G r z e g o r z Stań­ i więź c z y k r e p r e z e n t u j e w s w y c h r y s u n k a c h i t e m p e r a c h wartości z j a w i s k a z dawną sztuką ludową, a l e n i e j e s t kontynuacją t y p o w e dziś d l a s z t u k i e l i t a r n e j , a n i o j o d e n l e k a r z , a d w o k a t dekoracyjnych upodobań dawnej Roz­ rozwiązań w s k a z u j e n a genetyczną jej głównego n u r t u . czy nauczyciel — powielane p r y m i t y w n e s t e r e o t y p y k u l t u r y Niezależnie j e d n a k o d tego, czy p r z y m i o t n i k „ludowy^ masowej. u z n a m y z a w ł a ś c i w y d l a określenia w y t w o r ó w s z t u k i p e r y ­ feryjnej — funkcjonuje o n w obiegu powszechnym także w t y m znaczeniu. J e s t t o z j a w i s k o szersze i g o d n e u w a g i . D o t y c z y r e l a c j i m i ę d z y k u l t u r a m i . D a w n i e j s t r a t y f i k a c j a przebiegała nowo", „pio­ dziś j e s t „ p o z i o m a " . W z o r c e e s t e t y c z n e kształto­ ludowej w a ł y się b o w i e m d a w n i e j w r a m a c h p o d z i a ł u wieś — m i a s t o , j e s t p o w s z e c h n y , m a s o w y r u c h twórczości p l a s t y c z n e j , k o m ­ k u l t u r a oświecona — k u l t u r a l u d o w a , i n t e l i g e n c j a — p r o l e ­ a d 5: P r a w d z i w y m spadkobiercą p o n o w a n i a swego o t o c z e n i a , twórczości a k t y w n y stosunek do sztuki, t a r i a t w i e j s k i i m i e j s k i . D z i ś , w d o b i e u n i f i k a c j i treści i f o r m p r z y k t ó r y m zacierają się o s t r e g r a n i c e m i ę d z y t w ó r c ą a o d ­ docierających biorcą. A l o n a z w a n i e t e j twórczości m i a n e m „ s z t u k i l u d o ­ p r z e k a z u , wyróżniają się w p r z e k r o j u całego społeczeństwa w e j " n i e m a sensu w naszej s y t u a c j i . W p r o w a d z i l i b y ś m y w a r s t w y różniące się w y k s z t a ł c e n i e m , a s p i r a c j a m i k u l t u r o ­ t y l k o z a m ę t , zwłazscza że wciąż jeszcze m a m y w y m i , zasięgiem p e r c e p c j i określonych treści. twórczość z d u c h a swogo a u t e n t y c z n i e ludową. Chociaż więc z p u n k t u w i d z e n i a r o l i j e d n o s t k i w k u l t u r z e twórczość nalna 144 jest najbardziej „ludowa" (czytaj nieprofesjo­ „powszechna"), wszędzie p r z y pomocy środków masowego W t a k i m właśnie układzie „ p o z i o m y m " w y s t ę p u j e dziś z j a w i s k o twórczości p o w s z e c h n e j , którą s p o t y k a m y w róż­ nych środowiskach. Ale cechy środowiskowe występują �I I . 15. H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a p r o w a d z i k u r s m a l o w a n i a n a szkle. Z a k o p a n e . O k . 1950 г. I I . 16. H e n r y k Zegadło, rzeźbiarz, obecnie R a b k a , w o j . nowosądeckie. I ł . 17. S e w e r y n O d r z y w o l s k i , m a l a r z . K r a s n y s t a w , w o j . chełmskie. tu tylko wśród amatorów w i e j s k i c h . Dominują wzorce powszechnie rzadko, są t r u d n o u c h w y t n e , właściwie spoty­ s t y l o w y c h , a l e t a k się m a j ą c y d o a u t e n t y c z n e g o w z o r c a j a k profesjo­ w n a j l e p s z y m r a z i e k o p i a d o oryginału. W i n n y m p r z y p a d k u nalną, j a k i amatorską, z t y m żo w z o r y p r o f e s j o n a l n e n i e są m a m y d o c z y n i e n i a ze sztuką pseudo-ludową, z f a l s y f i k a ­ ani t a m i , z twórczością epigońską „ w s t y l u " . k a n o , w y w o d z ą c e się z i n s p i r a c j i zarówno sztuką bliskiej daty, a n i n i e dotyczą poszukiwań bardziej świadomą kontynuacją, a t r z e c i — n a w i ą z a n i e m d o c e c h ambitnych i elitarnych. Oczywiście t r u d n o w t y m m a s o w y m r u c h u a m a t o r s t w a plastycznego o w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e . N i e o n i o zresztą c h o d z i . I s t o t n ą b o w i o m cechą t e g o z j a w i s k a jest f o r m a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a . I w t y m właśnie — j a k p o ­ w i e d z i e l i ś m y n a wstępie — j e s t o n o spadkobiercą t r a d y c y j n e j zostały w y k o n a n e w r a m a c h ż y w e j jeszcze d y c j i s z t u k i l u d o w o j przez l u d z i związanych sposobem odczuwania, tra­ wychowaniom patrzonia n a świat, z dawną kulturą ludową — a l b o ; b — zostały świadomie wykonane w duchu (stylu) d a w n e j l u d o w e j s z t u k i p r z e z l u d z i w y w o d z ą c y c h się ze w s i i związanych emocjonalnie rozpadu — - twórczości w „ d a w n y m s t y l u " twórczości i n d y w i d u a l n e j , s p o n t a n i c z n e j , wykraczającej n a j b a r d z i e j prężna j e s t p i e r w s z a , r z a d k a — t r z e c i a , a d r u g a , P o d s u m u j m y więc d o t y c h c z a s o w o r o z w a ż a n i a . P r z e z określenie „ s z t u k a l u d o w a " rozumieć można współcześnie dzieła, k t ó r e : emocjami, okresie poza k r q g f o r m t r a d y c y j n y c h * i t e ż p a m i ę t a ć , że w o b e c n y m — przejmowanie wzorów obcych _ kultury ludowej. a Warto k u l t u r y l u d o w e j spośród t r z e c h g ł ó w n y c h p o s t a w : z wiejską kulturą, a w p r o w a ­ d z o n e i n n o w a c j e n i e przekreśliły zasad myślenia plastycz­ nego właściwych l u d o w e j s z t u c e ; r a b y istnieć, w y m a g a p o m o c y , świadomej p o l i t y k i , o p i e k i . O strefowym charakterze granic w kulturze W k u l t u r z e granice pojęciami składających się n a pojęcie z d e c y d o w a n i e n i e są o s t r e . d o m i n u j e i łatwo wyznaczyć granice. Przeważnie j e d n a k m a m y do czynienia z sytuacjami mniej czy bardziej zdajemy m i e s z a n y m i . Często n i e sobie z t e g o s p r a w y i d ą ż y m y d o „ p r e c y z y j n e j " o d p o w i e d z i — co j e s t c o . A w t e d y cięcie, j a k i e g o m u s i m y dokonać, z a p r z e c z a właśnie Pokutuje с — stanowią replikę c z y adaptację twórczości l u d o w e j . między T y l k o w p r z y p a d k a c h s k r a j n y c h , m o d e l o w y o h , zespół c e c h u nas bowiem t e j pożądanej precyzyjności. pojęcie g r a n i c y u f o r m o w a n e n a przykładach zaczerpniętych z g e o g r a f i i c z y g e o m e t r i i . A l e t o , należy co m o ż l i w e w g e o g r a f i i p o l i t y c z n e j , n i e j e s t m o ż l i w e w o d ­ stosować j e d y n i e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u . D r u g i — j e s t już n i e s i e n i u d o pojęć złożonych, k s z t a ł t o w a n y c h h i s t o r y c z n i e . Oczywiście określenie „autentyczna" sztuka 145 �N i e z a w s z e j e d n a k w y c i ą g a m y z t a k i e j s y t u a c j i właściwe w n i o s k i . P r z e s z k a d z a t e m u skłonność naszego umysłu d o „ s z u f l a d k o w a n i a " pojęć, w y n i k ł a zresztą z dążenia d o o p a ­ n o w a n i a i uporządkowania f a k t ó w , z k t ó r y m i się s t y k a m y . Porządkując je, trzeba jednak widzieć zjawisko w jego r z e c z y w i s t y m kształcie, w e w z a j e m n y c h powiązaniach. P a ­ miętać, ż e „ c z y s t e " p o d z i a ł y występują w s y t u a c j a c h s k r a j ­ nych, modelowych. Ż y c i e j e s t złożone, m y w p r o w a d z a m y d o niego nasz porządek, nasz s y s t e m o c e n , n o r m , n a z w — źle j o s t j e d n a k , g d y s t w o r z o n y m o d e l ciąży n a n a s z y m w i d z e n i u , g d y p o ­ w o d u j e o d r z u c e n i e t e g o , co się w n i m n i e mieści. Źle j e s t , g d y doskonały skądinąd e t n o g r a f - m u z e a l n i k p o w i a d a o s z o p k a c h k r a k o w s k i c h -— t o n a s n i e i n t e r e s u j e , t o przecież n i e j e s t już s z t u k a l u d o w a ... Ź l e , g d y z k o n k u r ­ sów u s u w a się r z e ź b y w y b i t n i e interesujące, d l a t e g o że n i e pasują d o u t a r t y o h schematów. Strefy pograniczne we współczesnej sztuce ludowej O i l e w rzemiośle a r t y s t y c z n y m i rękodziele nastąpiło s p o t r y f i k o w a n i e f o r m , a z m i a n y wynikają z p o t r z e b a d a p t a ­ cyjnych, t o w plastyce przystaje pojęcie f i g u r a l n e j , d o której twórczości, najłatwiej najbardziej zauważyć zacho­ dzące p r z e m i a n y . W ł a ś n i e rzeźba j o s t dziedziną, w której najpełniej dostrzegamy rozpiętość p o s t a w i bogactwo t a ­ lentów, swobodę i n w e n c j i , w z r o s t a s p i r a c j i t w ó r c ó w , roz­ szerzenie się kręgu i c h zainteresowań. G d y b y dzieła współczesnych rzeźbiarzy ustawić w j e d ­ nym I I . 18. I z a j a s z R z o p a , R e d a , g m . W e j h e r o w o , w o j . gdańskie. szeregu, grupując j e o d f o r m najbardziej prostych, w d o b r y m sensie t e g o słowa — p r y m i t y w n y c h — d o d z i e l najbardziej sprawnych warsztatowo, to „dolną" granicę w y z n a c z y ł y b y p r a c o H e r ó d k a , P t a s z y ń s k i e j , Siemińskiego, Hołdy, G r a n i c e w k u l t u r z e mają c h a r a k t e r p a s m a , w której następuje stopniowe zagęszczenie strefy, coch aż d o s y t u a c j i , w której układ r z e c z y w i s t y z b l i ż y się d o s y t u a c j i m o d e l o w e j . T a k i m i są p r z y k ł a d y s k r a j n e , „ c z y s t o " . M i ę d z y zaś t y m i m o d e l o w y m i s y t u a c j a m i rozciąga się -•- dziś już b a r d z o szeroka — s t r o f a p o g r a n i c z a . Z nią właśnie m a m y przeważnie d o c z y n i e n i a , zajmując ludową. Sztuką — d o d a j m y dziełem artystycznym się współczesną sztuką zdominowane są tradycją Oleksego - ludzi żyjących n a marginesk mało zróżnicowano, a d e k w a t n e d o i c h możliwości p s y c h i c z ­ n y c h i f i z y c z n y c h . „ G ó r n ą " granicę stanowiłaby n a t o m i a s t twórczość P a l k i , W i e r z c h o w s k i e g o , Toborowicza, Honryka Zogadło, w d u ż y m już s t o p n i u świadoma, s p r a w n a , nawiązu­ jąca d o określonych wartości s z t u k i l u d o w o j oraz sztuki p r o f e s j o n a l n e j , i n s p i r o w a n e j ludowością. P i e r w s z e p r a c e — są „ a u t e n t y c z n e " w t y m sensie, że — a n i e rzemiosłom i ręko­ (które Miki. w i e j s k i e j społeczności, rzeźbiących z m o z o ł e m f i g u r y p r o s t e , f o r m a i c h s t a n o w i jodyną i m o ż l i w ą d l a a u t o r a . D a r e m n o i w k t ó r y c h i n w e n c j a t w ó r c y d o c h o d z i d o głosu w słabym b y ł o b y prosić Sobotę, Muchę, Ptaszyńską, H o ł d ę c z y O l e k ­ s t o p n i u ) , sztuką, a więc p r z e d e w s z y s t k i m rzeźbą i m a l a r ­ sego, b y w y r z e ź b i l i coś i n a c z e j . F o r m a w y r a z u j e s t t u n i e stwem. t y l k o w y p r a c o w a n a , a l e i „ d a n a " rzeźbiarzowi, Próba wyraźnego oddzielenia n p . d a w n o j s z t u k i l u d o w e j o d współczesnej, t e j zaś o d n a i w n e j i o d s z t u k i o s o b i s t e j ( r o z u m i a n e j w sensie L'art brut) Twórcy ekspresji — skazuje nas n a z drugiego, „dojrzałego", bieguna pracują z o w i o l e większą świadomością i skalą możliwości a r b i t r a l n e o c e n y , często p o d p o r z ą d k o w a n e c o l o m , d l a k t ó ­ wych. r y c h d o k o n u j e m y k l a s y f i k a c j i . W i e l o współczesnych rzeźbienie rzeźb wyznaczona d y s p o z y c j a m i i c e c h a m i osobowości. Palkę. Toborowicza w innej czy Wierzchowskiego k o n w e n c j i . Piorwszo rzeźby wyrazo­ stać n a są więc l u d o w y c h może być w y s t a w i a n y c h p o d szyldem zarówno . . l u d o w o " , ponieważ n i o m o g ą b y ć i n n o , d r u g i e „ludowym", Zegadlo, nikają z p o s t a w y a u t o r a , z uświadomienia sobie s w y c h możli­ j a k „naiwnym". Kudła, Lamęcki, S o b o t a c z y Chajec należą d o o b u k a t e g o r i i . M u c h a c z y H e - wości. ródek m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n i w równej m i e r z e j a k o p r o ­ d u k t k u l t u r y ludowej i jako Wierzchowski zjawisko ekspresji i P a l k a z k o l e i przekraczają l u d o w e j , b l i s c y współczesnej osobistej. granicę rzeźbie s t y l i z o w a n e j lx» w y ­ M a m y t u więc d o c z y n i e n i a w p i e r w s z y m p r z y p a d k u z pograniczem p r y m i t y w n o - l u d o w y m (przez „ l u d o w e " r o ­ sztuki z u m i e m w t y m w y p a d k u twórczość z w e r y f i k o w a n ą spoleez- „na l u ­ n i o ) , a czasem i p o g r a n i c z e m ze sztuką psychopatologiczną,' d o w o " . Z a k r e s y c e c h zachodzą, n a siebie, twórczość dużego co j e s t z r o z u m i a l e , g d y sobie p r z y p o i m i i m y , j a k często l u d z i e p r o c e n t u współczosnych rzeźbiarzy c z y m a l a r z y „ l u d o w y c h " wiejskiego jest odrębności p s y c h i c z n e j , n i e d o r o z w o j u c z y k a l e c t w a . W d r u ­ jednocześnie charakterystyczna d l a pewnej grapy amatorów. gim K l a s y f i k a c j a , j a k i e j d o k o n u j e m y , o p a r t a więc j o s t n a w y b o r z e c o c h , któro ląc/.ą się jednocześnie z c e c h a m i w c h o ­ d z ą c y m i w s y n d r o m i n n e g o pojęcia. S z t u k a l u d o w a zwłasz­ cza w okresie rozpadu tradycyjnej swej liazy szczególnie s i l n i e i często w związki z i n n y m i twórczości a r t y s t y c z n e j . 146 m a r g i n e s u znajdują się n a n i m w s k u t e k natomiast przypadku twórczość swojej świadomie-ludowa g r a n i c z y z a m o t o r s t w o m , a n a w e t ze sztuką profesjonalną. Prześledźmy przykładowo sytuację H e r ó d k a . Rzeźbił d l a siebie, z p o t r z e b y o t a c z a n i a się aniołami, świętymi p o ­ wstępuje s t a c i a m i , które ustawiał n i e r a z n a k a m i e n i a c h o m y w a n y c h modelami w o d ą p o t o k u . R z e ź b y H e r ó d k a n i e są „ l u d o w e " z p u n k t u widzenia stylu, są j a k najoezywiściej prymitywne. Ale �szczególna f o r m a równo t e g o p r y m i t y w i z m u - j e s t r e z u l t a t e m za­ ograniczonych możliwości manualno-psychicznych (przecież H e r ó d e k n i e b y ł w s t a n i e n a w e t w y r z e ź b i ć r ą k ! ) , j a k i stworzonej przet niego f o r m y ekspresji. T o , co n a m się u k a z u j e j a k o „ n a i w n o ś ć " , w y n i k a z n i e współmierności z a m i e r z e n i a d o s p o s o b u j e g o r e a l i z a c j i , i c o ważniejsze — z p o e t y k i , nigdzie n i e podpatrzonej, jącej n a j b a r d z i e j wiedzieć operu­ prostymi, czytelnymi znakami. J a k po­ o rzeczach najważniejszych, o świętych, Marii, aniołach, g d y z t r u d e m b u d u j e się słowo. I l e napięcia m u s i b y ć w l e d w i e a r t y k u ł o w a n y m d ź w i ę k u , b y przekazał sens t e g o , co się chce w y r a z i ć ... Z n a k rzeźbiarski m u s i donieść wielką prawdę, znak najprostszy — z trudem żłobiony r y s u n e k o c z u , u s t . I t a u f n a w i a r a , że s t a r c z y t y c h parę e l e m e n t ó w , a b y k r z y w o p r z y c i ę t y p i e n i e k , chlapnięty białą, czorwoną i zieloną l u b niebieską farbą — w zależności o d t e g o czyją m a postać przedstawiać — p r z e m ó w i ł d o w i d z a , stał się w i z e r u n k i e m ś w i ę t y m . W i e d z a H e r ó d k o o n a t u r z e i pamięć w i d z i a n e g o (a m i a ł r e p r o d u k c j e z p i s m , m . i n . Trójcę Rublowa) wzoru zostały z r e d u k o w a n e d o a t r y b u t ó w n a j p r o s t s z y c h . „ P o e t y k a " rzoźb w y n i k a t u ze z n a l e z i e n i a sobie t y l k o właściwych znaków, z i c h nośności i p r o s t e j — a doskonałej o r g a n i z a c j i . N i e m o ż ­ ność sięgnięcia d o r e a l i s t y c z n y c h rozwiązań j e s t t u zastą­ p i o n a umownością, ekspresją z l a k u , s y m b o l u , p l a m y b a r w roj. Odrębność H e r ó d k a w y n i k a więc n i e ze świadomej g r y w y o b r a ź n i , n i e z w y s t u d i o w a n y c h p o m y s ł ó w , ale z k o n i e c z ­ ności zbudowania — niejako o d początku — własnego a l f a b e t u f o r m . J e s t t o s z t u k a przejmująca, p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o N i k i f o r a . A l e c z y d a się zmieścić bez r e s z t y d o jakiejś „ s z u f l a d k i " ? D o j a k i e j ? L u d o w y ? ponadczasowych C h y b a w sensie I I . 19. A d a m z a s a d myślenia, w i ę z i z religijnością i k u l ­ turą d a w n e j w s i . P r y m i t y w n y ? Zegadło (ojciec H e n r y k a , i l . 16), K r z y ż k a , g m . Suchedniów, w o j . k i e l e c k i e . N a p e w n o , ale c z y t y l k o ? Błogosławiony t o p r y m i t y w i z m — dający t a k s i l n y i własny t o n w s z t u c e . N a i w n y ? Z g o d a , jeśli naiwność znaczyć będzie podejmowanie zadań, przekraczających konwencjonalne bliskich tradycyjnym wzorom, na obecnym etapie swej s p o s o b y rozwiązań. „ I n n y " ? Oczywiście, i n n y o d o t o c z e n i a , twórczości s t o i już n a p r z e d p o l u p l a s t y k i p s y c h o l o g m o ż e określić t u i l o r a z i n t e l i g e n c j i , stopień izo­ kładąc n a c i s k p r z e d e w s z y s t k i m n a ekspresję f o r m i b a r w , l a c j i , ale c z y t o tłumaczy, d l a c z e g o H e r ó d e k m a c u d o w n y której w z o r e m świat w e w n ę t r z n y ? Rouault'a. T r u d n o o precyzję k l a s y f i k a c j i w rzeźbie, zwłaszcza t e j naprawdę t w ó r c z e j . W ł a ś n i e d l a t e g o , że w y r a ż a ona nie świadomość zbiorową, ale człowieka, a r t y s t ę . Równio trudne jest sprawiedliwe wyważenie granic pojęć w z a k r e s i e m a l a r s t w a n a s z k l e . M a m y t u b o w i e m d o czynienia już t y l k o z r e a n i m o w a n i e m dawnych tradycji, stąd toż p u n k t e m wyjścia d l a w i e l u u z n a n y c h dziś m a l a r z y b y ł y k o p i e i n i e d a l e k o idące przekształcenia w z o r ó w m u z e a l ­ nych obrazów. Od kopii i kursów malowania zaczynał J a c h i m i a k , Roj-Kozłowska, Pęksowa, W a l c z a k . A l e Helena R o j - K o z ł o w s k a już w p i e r w s z e j fazie malowała „naiwnie" własno t e m a t y , a b y p o l a t a c h odejść o d t r a d y c y j n y c h sche­ matów ( „ l u d o w y c h " ) i tworzyć o b i a z k i narracyjne, o t e m a ­ tyce zwyczajowo-obrzędowej mieszczące się b a r d z i e j i legendarne-historycznej, w kategorii plastyki amatorskiej. T a k i e też o b r a z k i , które n a dobrą sprawę można b y malować i temperą n a p a p i e r z e , powstają o b e c n i e i n a K a s z u b a o h , profesjonalnej, j e s t już n i e t y l e góralska s z t u k a co obrazy T a k w r z e ź b i e , j a k i m a l a r s t w i e p o j a w i a j ą się formy c o r a z już d a l s z e o d l u d o w e j t r a d y c j i , w y d a j e się, że w k r a ­ c z a m y w e t a p , k i e d y t r u d n o b ę d z i e ciąć s k a l p e l e m d e f i n i c j i p o ż y w e j t k a n c e t w ó r c z o ś o i . W o s t a t n i c h d w ó c h —• t r z e c h l a t a c h p o d n a c i s k i e m ż y c i a (a n i e s u g e s t i i a d m i n i s t r a c y j ­ nych czy płynących z rozważań teoretycznych) — na k i l k u już k o n k u r s a c h i w y s t a w a c h u m i e s z c z o n o nie prace j e s z c z e ludowe i j u ż jednocześ­ a m a t o r s k i e , słusznie oddzielając j e w m i a r ę m o ż n o ś c i o d s i e b i e . C i s a m i a u t o r z y p o j a w i a j ą się zresztą i n a p r z e g l ą d a c h a m a t o r ó w , i n a w y ­ stawach sztuki ludowej — n p . Zagajewski, Mucha, Tobo- r o w i o z , M i c h a l s k i , K o ł a c z . C i s a m i reprezentują za granicą naszą sztukę „naiwną" czy „inną" (spontaniczną) — a k i e d y i n d z i e j l u d o w ą ( L a m ę c k i , K u d ł a , A . Z e g a d ł o , Skrę towicz, Zagajewski). W n i o s k i ? T a m gdzie jest „ludowe". Ale wyuczony p a m i ę t a j ą c , że w p ł y w środowiska i k u l t u r y m a s o w e j nie­ malowania n a szkle, w swej rzeźbę czy malarstwo dostrzegalne, trzeba t e c h n i k i i zasad wydzielać t o wyraźnie i o d dwóch l a t w Koszalińskiem. J a c h i m i a k — m ł o d y góral, twórczości sięgnął p o p o d p a t r z o n e w z o r y s z t u k i n o w o c z e s n e j , sie i m p u l s y , k t ó r y c h e f e k t e m przyswojone s y f i k o w a ć k r y t e r i a m i , k t ó r e z w y k l i ś m y stosować w i n t u i c y j n i e , zewnętrznie, bez w n i k a n i a w sens są dzieła n i e dające się k l a ­ sztuce d e f o r m a c j i , z doskonałym j e d n a k w y c z u c i e m k o l o r u . O i l e l u d o w e j . P u n k t e m w y j ś c i a d l a o c e n y m u s i b y ć s a m o dzieło p r z y poprzednio lub jego konwencja, a nie m i a r a u m o w n e j „sztuki l u d o w e j " o zbliżaniu w y m i e n i o n y c h n a z w i s k a c h można się d o g r a n i c y amatorstwa mówić plastycznego, to Cechą a u t e n t y c z n e j twórczości jest b o w i e m t o , że prze­ J a c h i m i a k p r z y w o d z i n a m n a myśl początkowo m a l a r s t w o kracza ona granice. dzieci, p o t e m m a l a r s t w o amatorów z wyraźnymi inspirac­ A b y znaleźć prawidłową płaszczyznę o c e n y , t r z e b a t e ż w i e d z i e ć — co i d l a c z e g o p o w i n n o się p o p i e r a ć , o t a c z a ć opieką. j a m i sztuką z a w o d o w ą . K r z y s z t o f Okoń zaś, m u z y k p o c h o ­ dzący z P o d h a l a , zaczynając o d o b r a z k ó w b a r d z o jeszcze 147 �Miejsce sztuki ludowej we współczesnej kulturze S z t u k a l u d o w a t w o r z o n a współcześnio j e s t z j a w i s k i e m z w i ą z a n y m s w y m i k o r z e n i a m i z historią. P a t r z ą c n a n i ą o d t e j s t r o n y m o ż e m y w n i e j w i d z i o ć ż y w y jeszcze przeszłości, bardzo ożywioną trad3'cję. i s t o t n y obraz naszej Dopełnia kultury, ona w będąc ślad sposób jednym ze źródeł świadomości n a r o d o w e j W s z t u c e l u d o w e j s i l n i e j niż w j a k i e j k o l w i e k i n n o j odczuwamy w i ę ź z przoszlością, ciągłość k u l t u r y . W p o ­ t o c z n y m o d c z u c i u o n a właśnie j e s t n a j b a r d z i e j ,,polska", n i c t e ż d z i w n e g o , że w o k r e s i e s i l n i e postępującoj u n i w o r s a l i zacji kultur i eksplozji s z t u k a l u d o w a staje międzynarodowej się w y r ó ż n i k i e m turystyki — zwiedzanego j e d n ą z w i ę k s z y c h j e g o a t r a k c j i . R o ś n i e więc kraju zapotrzebo­ w a n i e n a i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e , n a sztukę l u d o w ą j a k o pamiątkę. Wiąże się t o , n i e s t e t y , z komercjalizacją sztuki, z jej masowym funkcjonowaniem. S z t u k a w z n i o s ł y m z n a c z e n i u t e g o słowa) z a m i e n i a się w tej (we I I . 2 0 . D o m w e w s i B i e l , g m . Małkinia, w o j . ostrołęckie. s t o r o o- typB u d z i t o zrozumiały s m u t e k u l u d z i , których fascy­ nowała j a k o s z t u k a , którzy o d k r y w a l i w t e j p r o s t e j , n i o uczonej twórczości m o c i n s p i r o w a n i a s z t u k i analogie d o poszukiwań a w a n g a r d y stulecia. Chcieliby, a przykładem „wysokiej", artystycznej naszego zamieszczony w tym numerze p i s m a artykuł p r o f . Ksawerego Piwockiogo, uszanować wysoką którą poświadczały rangę tej sztuki, rangę znakomite wystawy aby artystyczną, dawnoj rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u , zorganizowane po wojnie w Paryżu Brukseli, Londynie, w wielu miastach Polski. Schillera, Andrzeja S t o p k i , Andrzeja szków, J a n a Szczepkowskiego, D l a Leona i Zbigniowa d l a profesorów: Starzyńskiego, Michała W a l i c k i o g o , K s a w e r e g o czy Tadeusza wielką Seworyna — sztuka ludowa Piwockiego była D o s t r z e g a l i w n i e j doskonałość f o r m y , ekspresję, siłę % emo­ II. P r o c o s y zachodzące współczośnie w k u l t u r z e p r z e s u ­ n ę ł y w w i d o c z n y sposób sztukę ludową ze s t r e f y z j a w i s k a r t y s t y c z n y c h w o b r ę b k u l t u r y m a s o w e j . Obniżaniu r a n ­ g i a r t y s t y c z n e j s p r z y j a zresztą i m a s o w a twórczość współ­ czesna, o d e r w a n a o d środowiska, a p o b u d z a n a głównie róż­ n y m i a k c j a m i , k o n k u r s a m i , f e s t i w a l a m i , a przede w s z y s t k i m działalnością C e p e l i i . Twórczość t a u t r z y m u j e dzięki Cepe­ l i i s t o s u n k o w o w y s o k i p o z i o m , chociaż ogólna s y t u a c j a s p r z y ­ j a j e j k o m e r c j a l i z a c j i i s p r o w a d z e n i u d o r a m pamiątkarstwa. A l e właśnie t o życie s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e m a s o w e j , n a nią, p r o f u z j a -*4sH *\-T&*%£* *7мг~ kultury. działania, więź z tradycją. rosnące z a p o t r z e b o w a n i e эa trwałą, i wciąż ż y w ą wartością d o r o b k u naszej cjonalnego Prona­ Juliusza audycji folklo­ 2 1 . P a r k a n , słupki b e t o n o w e z t ł o c z o n y m wzorem, K o m o r o w o , g m . Rząśnik, w o j . ostrołęckio. Sądzę, że w a r t o spojrzeć n a sprawę t r z e ź w o , bez l u d o - mańskich sentymentów, bez f r a z e o l o g i i . Współczesna s z t u k a l u d o w a b y w a różna, zła i d o b r a . T o , że b y w a gdzieś słaba, nio jest k a m i e n i o m obrazy d l a naszego l u d u . G o r z e j g d y słabą rzeźbę i przeciętne h a f t y a d a p t o w a n o n a serwetki d e m o n s t r u j e się z s z u m o m j a k o osiągnięcie k u l t u r y jakiegoś r e g i o n u . T a k się właśnie d e p r o c j o n u j o tę sztukę n i e p r z e m y ­ ślanymi w y s t a w a m i , p o k a z y w a n i e m p o d s z y l d e m s z t u k i l u ­ d o w e j złych rzeźb, k i c z o w a t y c h o b r a z k ó w niewydarzonych r y s t y c z n y c h w r a d i o i t e l e w i z j i , sukcesy „ M a z o w s z a " czy a m a t o r ó w . P r z y k ł a d ó w można b y p r z y t o c z y ć w i o l e , c h o ć b y „Śląska", a nawet bezkrytyczne n o t a t k i w pismach, chwa­ z K r a k o w s k i c h Targów S z t u k i Ludowej i z lące p o n a d miarę w y r o b n i k ó w l u d o w o - p o d o b n y c h f i g u r e k — D o m u Chłopa. wszystko t o odegrało b a r d z o pozytywną rolę w zmianie s t o s u n k u w s i d o swego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Nie można b o w i e m warszawskiego S z t u k a l u d o w a słusznio uważana j e s t z a legitymację a r t y s t y c z n y c h uzdolnień l u d u , a l e c z a s o m o d n o s i się w r a ż e ­ zapominać, że w i n d o w a n i e rangi n i e , że n i e d o c e n i a m y r o l i naszej współczosnej s z t u k i , n a ­ l u d o w e j s z t u k i p r z e z z n a w c ó w o d b y w a ł o się w s y t u a c j i , g d y s z y c h w y k s z t a ł c o n y c h t w ó r c ó w . C h w a l i się chłopa c z y r o b o t ­ wieś zaczęła się w s t y d z i ć własnoj k u l t u r y i s z t u k i — wiążąc ją n i k a , p ó k i n i o u c z o n y , p ó k i naśladuje d a w n e w z o r y i s t r u g a e m o c j o n a l n i o z czasem n ę d z y i poniżenia. D o p i e r o prymitywne opieka rzeźbki, ale w y s t a r c z y w k u l t u r z e m i e j s k i e j , w środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , s p r a ­ s k o ń c z y ł y ! W a r t o pamiętać, że obecnie s a m s z y l d „ l u d o w o " wiła, że wieś przestała n i e przesądza jeszcze o wartości, i często f i r m u j e smętne swego d o r o b k u . Co więcej — strój l u d o w y nabrał c e c h r e p r e z e n t a c y j n y c h , a l u ­ dową „ d e k o r a c j ę " Podnoszenie, umacnianie J e s t p e w n e m i n i m u m p o z i o m u , poniżej którogo wysokiej s t y c z n e j s z t u k i l u d o w e j (zwłaszcza d a w n e j ! ) rangi arty­ p r z e z książki, d o b r e w y s t a w y i t d . , a z d r u g i e j s t r o n y dążenie d o u t r z y m a n i a Tym b a r d z i e j , że wciąż m a m y rękodzieło a r t y s t y c z n e n a w y s o k i m p o z i o m i e i można s p o k o j n i e wybierać t o , co n a j ­ lepsze. Popierając możliwie dobrego p o z i o m u w imprezach m a s o w y c h , w h a n ­ możliwe d l u , pamiątkarstwie. ludowej 748 scho­ dzić n i e należy, a b y n i e czynić k r z y w d y właśnie „ l u d o w i " . Co robić ? W y d a j e się w s k a z a n e działanie w dwóch k i e ­ runkach. i p o c h w a ł y się resztki dawnej sztuki regionu. s p o t y k a m y p r z y różnych świętach i uroczystościach p a ń s t w o w y c h . a b y zainteresowanie wyższą uczelnię się w s t y d z i ć plastyczną, b y ukończył n a d współczesną sztuką i masowość w y s t ę p o w a n i a t e j s z t u k i wysiłki jednak t o rękodzieło, dla podtrzymania czyniąc wszystkie autentycznej i j e j k o n t y n u a c j i współczesnej sztuki — p r o d u k u j e się �jednocześnie (ręcznie c z y m a s z y n o w o ) w y r o b y w l u d o w y m i s t o t n y c h wartości t r a d y c y j n y c h , j a k śladów z e w n ę t r z n y c h , s t y l u , c h a r a k t e r z e . M i m o w z a j e m n y c h p o w i ą z a ń , są t o d w a M ó w i ą c najogólniej i w d u ż y m skrócie — człowiek w s p ó ł ­ c z e s n y , zwłaszcza w mieście, narażony j e s t n a l i c z n e s t r e s y , różne z a g a d n i e n i a . P i e r w s z o d o t y c z y twórczości p o d t r z y m u j ą c e j tradycję, a więc u n i k a t o w e j s z t u k i i a r t y s t y c z n e g o rękodzieła, d r u g i e z a c h o w a n i a n a r y n k u m a s o w e j p r o d u k c j i ( m . i n . pamiątkar­ skiej) o charaktorze l u d o w y m , f o l k l o r y s t y c z n y m . Ideałem byłoby, g d y b y potrzeby dało się o b y ć bez t e j masówki i wszelkie zaspokajać w y t w o r a m i rękodzieła ludow ego, n i e T w y d a j o się t o j e d n a k m o ż l i w e , ponieważ p o p y t przekracza p o d a ż , a jednocześnie j e s t c h y b a pożądane, a b y o cechach ludowej sztuki urozmaicały naszą wyroby produkcję tekstylną, pamiątkarską, galanteryjną. często c z u j e się w y o b c o w a n y , o s a m o t n i o n y w tłumie, p o ­ zbawiony bezpieczeństwa. poczucia spokoju, Bombardo­ w a n y n a d m i a r e m informacji, p o d d a n y przyspieszeniu m i e j ­ s k i e g o życia, o d c z u w a ze w z m o ż o n ą siłą p o t r z e b ę f o r m s t a b i l ­ n y c h , z n a n y c h , w i ą ż ą c y c h się ze w s p o m n i e n i e m dzieciństwa, ze świadomością więzi społecznej, k u l t u r o w e j . Sztuka l u ­ d o w a odczuwana jest przez w i e l u l u d z i j a k o swojska, b l i s k a emocjonalnie. Zaspokaja ładu, u m i a r u , barwności. T k a n i n y o s u b t e l n e j przy t y m potrzebę równowagi, i bogatej k o l o r y s t y c e , g a r n k i p r o s t e i s z l a c h e t n e mają w sobie d o s k o ­ nałość kształtu o s z l i f o w a n e g o w procesie z b i o r o w e j i długiej R e g u ł a postępowania m u s i t u być j e d n a : p ó k i można — twórczości. G d y więc n i e s t a n i e l u d z i z d o l n y c h f o r m y te opierać się n a twórczości ż y w e j , g d y j e d n a k z a n i k n i e o n a , k o n t y n u o w a ć , c e l o w e m o ż e okazać się p o w i e l a n i e bądź granicy, s z y c h w z o r ó w , n a w e t m e c h a n i c z n i e . Zwłaszcza ż e , j a k już maszy­ m ó w i l i ś m y , f o l k l o r i pamiątka o l u d o w y m c h a r a k t e r z e p o ­ poziom jej spadnie poniżej dopuszczalnej t r z o b a przejść n a produkcję seryjną (ręczną bądź n o w ą ) , alo zachowującą w y s o k i p o z i o m w z o r n i c t w a . trzebne Są t u z n ó w d w a z a g a d n i e n i a , które n i e zawsze dadzą się traktować łącznie. J o d n o , t o twórczy rozwój są d l a z a s p o k o j e n i a potrzeb masowej najlep­ turystyki, zwłaszcza z a g r a n i c z n e j . człowieka, Odrębną n a t o m i a s t sprawą, której n i e m o ż e m y n a t y m d r u g i o — zachowanie w obiegu wyrobów o cechach l u d o w e j m i e j s c u omawiać, j e s t kształtowanie m a s o w e g o r u c h u t w ó r ­ sztuki. czości a m a t o r s k i e j , s t w o r z e n i e j a k największej l i c z b i e u z d o l ­ C z y t r z e b a dążyć d o t e g o , a b y w n a s z y m życiu zachować żywą pamięć charakterystycznych cech ludowej sztuki? n i o n y c h l u d z i warunków d l a twórczego u c z e s t n i c t w a w k u l ­ turze. * N a pewno — g d y mowa o muzeach, publikacjach, f i l m a c h , w y s t a w a c h , a więc o u t r w a l e n i u i p o p u l a r y z a c j i d o r o b k u ludowej przystrój sztuki. C h y b a . . . — g d y wnętrz, pamiątkę c h o d z i o t z w . masówkę, regionalną. Piwocki był tu R a n g ę „ o f i c j a l n ą " s z t u k i wyznaczają i n s t y t u c j e , k t ó r e w świadomości społecznej są d o t e g o p o w o ł a n e . D o b r z e w i ę c , co p r a w d a i n n e g o z d a n i a , m n i e j e d n a k w y d a j e się, że p r z y że s z t u k a l u d o w a o b f i c i e obecnoj środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , że s p o t y k a m y ją n a różnych 1 1 u n i w e r s a l i z a c j i k u l t u r w a ż n e j e s t u t r z y m a n i e róż­ n y c h z n a m i o n odrębności n a r o d o w e j — t a k dotyczących reprezentowana jest w naszych w y s t a w a c h , festiwalach, Cepeliadach, J a r m a r k a c h D o m i n i - I I . 2 2 . B r a m a m e t a l o w a , D a l e k i e , g m . W ą s e w o , w o j . ostrołęckie. Ш11 149 r �Do czego dążymy? kańskich, T a r g a c h K r a k o w s k i c h c z y Tatrzańskiej J e s i e n i ... a l e p r z y c h o d z i z a p y t a ć , c z e m u s z t u k a t a , która odegrała t a k wielką rolę w naszej k u l t u r z e , n i e f i g u r u j e w większości n a s z y c h m u z e ó w n a r o d o w y c h ? C z e m u z a m y k a się ją w opłotk a o h e t n o g r a f i c z n y c h m u z e ó w , g d z i e p o k a z u j e się j ą j a k o część życia wsi, obok przedmiotów kultury materialnej. J e s t t o oczywiście w a ż n y , ale t y l k o j e d e n a s p e k t f u n k c j o n o ­ w a n i a t e j s z t u k i , która wniosła przecież d o d o r o b k u a r t y ­ stycznego k u l t u r y n a r o d o w e j poważny wkład, t a k w p o s t a c i f o r m i dzieł m i s t r z o w s k i c h (zwłaszcza r z e ź b y , d r z e w o r y t u ) , j a k i i n s p i r a c j i , które t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a kształcie naszej s z t u k i X X w i e k u . Dlaczego w łódzkim M u z e u m S z t u k i nie m a p r z y f o r m i s t a c h a n i j e d n e g o przykładu r z e ź b y c z y m a ­ l a r s t w a n a s z k l e , k t ó r e t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a rzeźbach Zbigniewa Pronaszki (Pieta!), obrazach Tytusa Czyżew­ skiego czy Władysława Wąsowicza? N i e w y m a g a t o n a w e t r e w o l u o j i w myśleniu, d r o g a j e s t p r z e t a r t a . Formiści umieścili d e m o n s t r a c y j n i e o b r a z y l u d o w e n a szkle n a s w o j e j pierwszej w y s t a w i e , właśnie p o t o , a b y pokazać źródło s w y c h i n s p i ­ racji. Gest t e n powtórzył Janusz Bogucki na R o z d z i e l i ł b y m t u d w i e s p r a w y . Opiekę doraźną, s p r a ­ w o w a n ą o b e c n i e p r z e z odpowiednią k o m ó r k ę M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i , p r z e z Cepelię ( F u n d u s z R o z w o j u czości) i S t o w a r z y s z e n i e Twór­ T w ó r c ó w L u d o w y c h — oraz s t r a ­ tegię działania n a przyszłość. O p i e k a n i e b u d z i w ą t p l i w o ś c i , j e s t c e l o w a , przemyślana, z a p e w n i a l u d z i o m nym jako „twórcy" stypendia, zasiłki, zweryfikowa­ ulgi podatkowe, e m e r y t u r y , z b y t w y r o b ó w , udział w l i c z n y c h w y s t a w a c h , konkursach, festiwalach. A l e w a r t o zastanowić się, d o czego p o w i n n i ś m y d ą ż y ć . D o jakiego m o d e l u k u l t u r y . Czy do takiego, w którym u p o w s z e c h n i a się t w o r z o n e już w jakiejś g r u p i e w a r ­ tości, c z y też d o t a k i e g o , w k t ó r y m s t a w i a się n a a k t y w ­ ne u c z e s t n i c t w o społeczeństwa. O p o w i a d a j ą c się z a tą drugą koncepcją, zacząć t r z e b a o d t e g o , że d o t y c z y o n a w ogóle p o s t a w y człowieka, a n i e t y l k o j e g o t w ó r c z o ś c i artystycznej. wystawie M o ż n a p r z e w i d y w a ć zresztą, że w przyszłośoi z m n i e j s z y formistów w g a l e r i i M i ę d z y n a r o d o w e g o K l u b u P r a s y i K s i ą ż ­ się d y s t a n s m i ę d z y sztuką a n i e - s z t u k ą . C h o d z i t y l k o o t o , k i w W a r s z a w i e . L u d o w e a u t e n t y k i znaleźć można w z n a k o ­ a b y d o k o n a ł o się t o n a płaszczyźnie zwiększonej a k t y w n o ś c i micie twórczej, a n i e biernego o d b i o r u . przemyślanej ekspozycji Muzeum Kandinsky'ego w M o n a c h i u m . Dlaczego w warszawskim M u z e u m Narodo­ w y m można oglądać trzeciorzędne n i o r a z o b r a z y z i n n y c h krajów, a nie dojrzymy ludowej z XVIII a n i jednej czy X I X wieku? mistrzowskiej Zapytajmy rzeźby dalej — dlaczego s z t u k a l u d o w a z a j m u j e t a k z n i k o m e miejsce w p r o ­ g r a m a c h studiów e t n o g r a f i c z n y c h , d l a c z e g o n i e s p o t y k a się j e j w c a l e n a h i s t o r i i s z t u k i , d l a c z e g o n i e stykają się z t ą sztuką w ogóle s t u d e n c i u c z e l n i p l a s t y c z n y c h ? twórcza istnieć b o w i e m m o ż e w s o c j a l i z m i e t y l k o p r z e z z a a n g a ż o ­ w a n i e człowieka w swoją pracę, w ż y c i e . W z o r e m m o ż e b y ć d l a nas d a w n a k u l t u r a wsi, z c h a r a k t e r y s t y c z n y m b r a k i e m podziału n a czas p r a c y i czas o d p o c z y n k u , z p e ł n y m z a a n g a ­ ż o w a n i e m w e w s z y s t k i e czynności, n a r o l i i w gospodarce. A l e w w a r u n k a c h społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o p a t r i a r c h a l n e C z y t o , iż s z t u k a l u d o w a utraciła dziś m o c p r o g r a m o ­ w e g o i n s p i r o w a n i a , oznacza, A k t y w n o u c z e s t n i c t w o nieodłącznie w i ą ż e się z d a l e k o posuniętą d e m o k r a t y z a c j ą ż y c i a i p r a c y . P o s t a w a że j e s t o n a d l a dzisiejszego w z o r y m o g ą się okazać inspirujące, g d y z n a j d z i e się d l a n i c h nową motywację. D l a t e g o m o w a o zaangażowaniu takim, c z y h i s t o r y k a s z t u k i zupełnie n i e p r z y d a t n a , n i e ­ j a k i e g o p r z y k ł a d y znaleźć m o ż n a z a r ó w n o w k o p a l n i a c h o z y w a ż n a ? C h y b a t a k n i e j e s t , choć oczywiście z a k r e s i s k a l a f a b r y k a c h — j a k i w środowiskach t w ó r c z y c h , w w o l n y c h tych zawodach. artysty inspiracji bardzo się z m i e n i ł y . D a w n i e j bowiem — Racjonalizator zaangażowany w rozwiązywany jeszcze w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o — k o r e ­ p r o b l e m , n a u k o w i e c , a r c h i t e k t , a r t y s t a n i e pracują: „ o d — spondowała o n a z tv, ó r c z y m i p o s z u k i w a n i a m i a r t y s t ó w - p l a ­ d o " . N i e dzielą czasu n a „ p r a c ę " i „ o d p o c z y n e k " . P r a c a n i e s t y k ó w , dziś b y w a z a l e d w i e w p e w n y c h m o m e n t a c h i m p u l ­ jest s e m d l a a r t y s t y , k t ó r y s w o b o d n i e c z e r p i e z różnych t r a d y c j i , satysfakcją. C z y są szanse n a t o , że w p o d o b n y m k i e r u n k u dla nich dopustem a n i koniecznością. Jest twórczą r ó ż n y c h w z o r ó w . J e d y n i e A d a m R z ą s a w rzeźbie i A d a m r o z w i n i e się k u l t u r a p r a c y w przyszłości? Są, z m i e r z a k u K i l i a n w s c e n o g r a f i i p o z o s t a l i w kręgu l u d o w y c h f o r m . I n n i t e m u h u m a n i z a c j a p r o c e s u p r a c y , zwiększenie czasu t y l k o w określonych s y t u a c j a c h nawiązują w g r a f i c e , sceno­ n e g o , s z e r o k o już w p r o w a d z o n y n a Z a c h o d z i e i w Z w i ą z k u g r a f i i c z y p l a k a c i e d o jakiegoś w z o r u l u d o w e g o , n i e czynią R a d z i e c k i m r u c h o m y czas zajęć, z a l o ż n y o d w o l i p r a c o w n i k a , t e g o j e d n a k p r o g r a m o w o . R o z s z e r z a się krąg i n s p i r a c j i — a ze s z t u k i n a kulturę ludową, n a pierwotność, m a g i ę , o b y c z a j , czynności p r z y taśmie n a rzecz k o m p l e k s o w e g o ceremonię, k t ó r e w p r o w a d z i ł a n p . f a b r y k a samochodów narzędzia, dziwny, fascynujący świat, coraz b a r d z i e j e g z o t y c z n y . S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e korcić artystę, b y w z i ą ł j ą i podniósł ,,do n a r o d o w e g o " . Inaczej dziś p a ­ t r z y m y n a t ę sztukę, m o ż e g ł ę b i e j , p e ł n i e j . W i d z i m y ją n i e jako z i a r n o , k t ó r e m o ż e zakiełkować, ale j a k o dojrzały, w pełni u f o r m o w a n y kształt, k t ó r y n i e w y m a g a już żadnej obróbki. Sztuka wreszcie stała się n a t o m i a s t istotną podporą o d bezmyślnego wykonywania jednej działania, ,,Volvo". W k u l t u r z e l u d o w e j n i e istniał o s t r y p o d z i a ł n a t w ó r c ó w i odbiorców. W y d a j e się, ż e w k u l t u r z e czasu wolnego i właśnie p r z y a k t y w n y m u c z e s t n i c t w i e w s z t u c e j e s t szansa zmniejszenia d y s t a n s u , k t ó r y dziś i s t n i e j e m i ę d z y twórcą a b i e r n y m odbiorcą. W ludowa odwrót wol­ k u l t u r z e l u d o w e j istniała zawsze świadomość w a r ­ tości nadrzędnych. M a ł a s t a b i l i z a c j a n i e stawała się c e l e m . w i e l u a m a t o r ó w , szczególnie r z e ź b i a r z y . Sięgają p o l u d o w e W w z o r y , ponieważ z a p e w n i a i m t o z b y t , sięgają też d o sche­ s w o i s t e f i l o z o f o w a n i e . K a l e n d a r z życia przeznaczał czas n a m a t u ludowego pracę i święta, n a m o d l i t w ę i ż y c i e t o w a r z y s k i e . s t y l u , ponieważ w n i m z d o l n i są n a j l e p i e j się p o k a z a ć . P r o s t ą ludowo-podobną figurkę n i e t r u d n o w y ­ r z e ź b i ć , o ileż łatwiej niż k o m p o z y c j ę w y m a g a j ą c ą studiów n a t u r y , znajomości anatomii.-Rozumieją k r y t e r i a t e j s z t u k i , i sądzą, że m o g ą i m sprostać. k i e r a c i e c o d z i e n n y c h zajęć istniał czas n a r e f l e k s j e , n a C z y m b ę d z i e k u l t u r a przyszłości ? C z y s t a n i e się t a k , że właśnie s z t u k a r e f l e k s y j n a zastąpi m i e j s c e r e l i g i i ? W i t k a c y przewidywał, że w twórczości artystycznej wyładują się różne działania, a m b i c j e i m a r z e n i a . Obserwując współczesne S z t u k a l u d o w a — w p o s t a c i różnych j e j r e m i n i s c e n c j i z j a w i s k a w k u l t u r z e , n i e d z i w i ł b y m się, g d y b y najbliższy już c z y o r n a m e n t y k i — weszła też w nasze ż y c i e : d o r e k l a m y , o k r e s przyniósł p r z y p ł y w zainteresowań, n a z w i j m y j o ogól­ d e k o r a c j i , m o d y k o b i e c e j , k o s t i u m u scenicznego, n i e — filozoficznych, do foto­ światopoglądowych, a n a w e t „meta­ g r a f i i w czasopismach, występów f o l k l o r y s t y c z n y c h . Oder­ f i z y c z n y c h " , zresztą już d z i s i a j j o s t t o w i d o c z n e , d o w o d e m w a n a już o d źródeł własnej k u l t u r y w i e j s k i e j stała się p o popularność książki i f i l m u D a n i k e n a , a r t y k u ł ó w o p s y c h o ­ p r o s t u składową częścią naszego życia, c z y m ś , co j e m y j a k o n a t u r a l n e i zwyczajne. 150 traktu­ tronice, zainteresowanie filozofią Aurobindo, w A u r e v i l l e , myślą T e i l h a r d de C h a r d i n ' a i t d . — ośrodkiem �Dość n i e o c z e k i w a n i e wróciła p r o b l e m a t y k a oschatalo- i inni). J e d n y m z powodów ogromnego w z r o s t u r u c h u ama­ g i c z n a , k o n i o c świata z b i b l i j n e j przypowiości stał się realną torskiego g r o ź b ą l u d z k i e j działalności. Ż y c i e z d e r z a nas z m y ś l a m i , więzi, p r z e z z a i n t e r e s o w a n i e , ż y c z l i w ą u w a g ę , p r z e z możność k t ó r y c h n i e l u b i m y d o siebie dopuszczać. Zagrożenie n a t u r y , s a m o r e a l i z a c j i , p o t w i e r d z e n i a się. świadomość w y c z o r p y w a n i a się t r a d y c y j n y c h b o g a c t w natu­ r a l n y c h — s t a w i a nas z n ó w o k o w o k o z p r z y r o d ą , z k o n i e c z ­ nością myślenia, k a t e g o r i a m i ogólnoludzkimi, a n i e s w o j e g o zaścianka. j e s t właśnio p o t r z e b a wspólnych, autentycznych Czy widzę miejsce d l a s z t u k i l u d o w o j ? Oczywiście, alo ograniczone, stokroć ważniejszo jest bowiom, żeby wieś, ż e b y k i d z i e , k t ó r z y już p o z b y l i się d a w n o j s z t u k i — a k t y w n i e u c z e s t n i c z y l i w naszej k u l t u r z o . W i ę k s z ą rolę odegrać t u K i l k a l a t t o m u w y d a w a ł o się, że i n d u s t r i a l i z a c j a w r a z m o ż e nawiązanie d o p e w n y c h t r a d y c j i zarówno folklory­ z całą machiną środków m a s o w e g o p r z e k a z u s z y b k o z n i s z c z y stycznych, w s z o l k i e pozostałości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w o j . D z i ś r y ­ l u b a l s k i o c z y myślenickie „ t u r n i e j e g m i n " , w y z w a l a j ą c e siły s u j e się szansa, w y b o r u p e w n y c h wartości, nawiązania d o społeczne, inicjatywę, integrujące społeczeństwo, ś w i a d o m i e postaw, któro można „wypreparować" w toj kulturze. B y ć m o ż e u d a n a m się zachować z t o j k u l t u r y więzi międzyludzkich, któro jodnak trzeba świadomość budować na j a k l u d y c z n y c l i . Przykładem już nawiązujące d o t r a d y c j i m i o j s c o w o g o — białostockie, folkloru. Alo naj­ ważniejsze j e s t c h y b a t o , że n a w y k i , p o s t a w y ukształtowano i ż y w o n a wsi a częściowo i wśród l u d z i w y w o d z ą c y c h się zupełnie i n n y m g r u n c i e , j a k o że na. d a w n o j w s i o g r a n i c z o n e zc w s i m o g ą i m pozwolić s z y b c i e j b y ł y p r z e d e w s z y s t k i m d o r o d z i n y ( w i e l k i e j r o d z i n y ••- p o d ­ s o c j a l i s t y c z n y m o d o l k u l t u r y , wnieść d o t o j k u l t u r y w a r t o ś c i czas g d y t e r a z w miościo w i d a ć redukcję d o małej i łatwiej wejść w nowy, rodziny, ukształtowano o d pokoleń — rzetelność i s z a c u n e k d l a s w o j e j l i n i i ) , d o sąsiadów, n a k t ó r y c h p r a c y , godność, lączonio i n t e r e s u własnogo z i n t o r o s o m spo­ się b y ł o „ s k a z a n y m " . I n a c z o j toż w y g l ą d a o b e c n i o s t o s u n e k ł e c z n y m , p e w n o c e c h y obyczajowości, świadomość z w i ą z k u pokrewioństwa w p i e r w s z e j m i ę d z y jednostką a grupą, m n i o j s z o j e s t ciśnionio a u t o r y t o t u człowieka z przyrodą, -ze spolocznością, tradycją, z kulturą, s t a r s z y c h , r o d z i c ó w , ciśnionio o p i n i i p u b l i c z n e j , w z o r c a z a ­ która w y c h o w u j e i k t ó r ą się w s p ó ł t w o r z y . c h o w a ń . S p r a w y t y c h w i ę z i n i o można przeceniać. „ S a m o t ­ ność w t ł u m i e " j e s t źródłem f r u s t r a c j i , załamań, p r o w a d z i d o s c h o r z o u naszej c y w i l i z a c j i , d o ekscesów, w z r o s t u p o s t a w agresywnych, d o t w o r z o n i a się g r u p m ł o d z l o ż o w y c h , prze­ stępczych. W p o r s p t k t y w i o p r z e m i a n , j a k i o zachodzą, l u d z k i c h , k u l t u r y . W a ż n a j e s t aktywność t w ó r c z a i t o różna na każdym p o l u . W a ż n o jest stwarzanie k l i m a t u i warunków dla autontycznogo W i e m . że t o co piszę, z a b r z m i n a i w n i e i f i l a n t r o p i j n i e , alo w i e r z ę , żo j e d n y m z r e m e d i ó w n a t o n s t a n r z o c z y j e s t u c z o s t n i c t w o w k u l t u r z e , istnienie płaszczyzny istotnym p r o b l e m e m całogo k r a j u s t a j e się p r z y s z ł y m o d o l stosunków zaangażowania, d l a świadomości, że się j e s t p o t r z e b n y m , żo się j o s t czymś więcej niż ziarenkiem piasku, j e d n y m z m i l i o n a ziaronok. wspólnego Z p e r s p e k t y w y dalszej właśnie t o się staje w a ż n e , a n i e p r z e ż y w a n i a różnych treści, w t y m i s z t u k i , d y s k u t o w a n i a f a k t , że dzięki k o n k u r s o m „ u j a w n i " się jeszcze pięćdziesięciu o rzeźbiarzy. teatrze, wania szukania wzajemnego zrozumienia się w k o n t a k c i e z d r u g i m człowiokiom I I . 23. F r o n t i odnajdy­ (Grotowski Chcę być właściwio zrozumiany, doceniam w pełni d o t y c h c z a s o w o f o r m y o p i e k i n a d l u d o w y m i t w ó r c a m i , d o m u w D r o g i s z k a c h , g m . N i e d ź b ó r z , w o j . c i e c h a n o w s k i e . I I . 2 4 . B r a m a ze z d o b i e n i a m i , Godzisze W i e l k i e , g m . Godzisze W i e l k i e , w o j . k a l i s k i e . 151 �ale i uważam, p r z e d e że już teraz trzeba się zająć ców d l a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a w k u l t u r z e m o ż l i w i e n a j ­ większej ilości l u d z i t a k n a w s i , j a k i w m i a s t a c h . W h i e r a r c h i i zadań j e s t t o p r o b l e m e m w ę z ł o w y m naszej k u l t u r y . O d t o g o zależy n a s z a przyszłość, potencjał zdolność m a n e w r u w e k o n o m i c e , wiedzy, d o s t a t e k . Sądzę, że m y , z a j m u j ą c y się kulturą ludową, również m o ż e m y wnieść d o t e g o z a g a d n i e n i a swój w k ł a d . Myślenie „ s k a l ą w a r t o ś c i " j e s t niezbędne p r z y rozwiązy­ w a n i u t r u d n y c h i b o l e s n y c h d l a nas p r o b l e m ó w . Z a k i l k a l a t znikną s t r z e c h y , z n i k n i e d a w n a wieś, z m i e n i się pejzaż. O c z y ­ wiście t r z e b a co n a j c e n n i e j s z e ocalić, zabezpieczyć, przenieść d o skansenów, zamienić w g o s p o d y c z y ośrodki kultury, d o m y r e g i o n a l n e j pamięci. A l e s p r a w a p o d s t a w o w a o d której n i k t nas, etnografów czy historyków s z t u k i , nie z w o l n i t o kształt n a s z y c h n o w y c h w s i , t r o s k a o nową p r z y r o d y 7 b u d o w n i c t w e m . O b a w i a m się, że — harmonię przegrywamy coś ważniejszego niż w i d o k k i l k u s e t chałup w zaśmieconym pejzażu. W r a c a j ą c n a z i e m i ę — j a s n e , że w i d z ą c co n a p r a w d ę w a ż n e i w c z y m nasz udział j e s t maleńki, t r z e b a robić t o co m o ż n a , ocalać r e s z t k i z a b y t k ó w w i e j s k i e g o budownictwa, s t r z e c h y tępione z u p o r e m m a n i a k a , p o m a g a ć t w ó r c o m . A l e pomagając, t r z e b a zdawać sobie sprawę, że p r o b l e m w y ­ k r a c z a p o z a „ l u d o w y c h " , że o b o w i ą z k i e m n a s z y m j e s t p o d ­ jąć właściwą p o l i t y k ę w o b o c całego m c h u p l a s t y k i a m a t o r ­ skiej, zapewnić p r z y n a j m n i e j najbardziej utalentowanym możliwość z a k u p u f a r b i pędzli (!!!). M a r t w i , że wciąż o r g a ­ n i z u j e się dęte, e f e k t o w n e i puste imprezy, a nie stwarza d o s t a t e c z n y c h w a r u n k ó w d l a t o g o co naprawdę w a ż n e rozwoju g r u p z a i n t e r e s o w a ń — w szkołach i placów­ kach k u l t u r a l n y c h ; grup nie sformalizowanych, nie wylicza­ j ą c y c h się z a k c j i , n i e działających w myśl PRZYPISY również w s z y s t k i m s t w o r z e n i e m w a r u n k ó w i bodź­ drobiazgowych w y t y c z n y c h z g ó r y . G r u p c z y kół, w k t ó r y c h l u d z i e będą m y ś l e l i s a m o d z i e l n i e . O książkach, f i l m a c h , o b r a z a c h , p r o ­ b l e m a c h , o t y m co i c h p a s j o n u j e . O s z t u c e l u d o w e j też. Ogólna d e f i n i c j a k u l t u r y H . R i c k e r t a w y r ó ż n i a z p r z y r o d y sferę działań człowieka. „ K u l t u r a j e s t t y m w s z y s t k i m , co s a m o p r z e z się n i e w y r a s t a z p r z y r o d y , lecz p o w s t a j e dzięki p r a c y człowieka, co j e s t w y t w o r e m r e f l e k s j i i działalności l u d z k i e j " . D l a badań n a d kulturą g r u p y spo­ łecznej n a j b a r d z i e j p r z y d a t n a w y d a j e m i się d e f i n i c j a A . P r z y ł u b i c k i e j . R o z p a t r u j e o n a kulturę j a k o „ s y s t e m c z y zospół systemów reguł technologiczno-użytkowych oraz i n ­ t e r p r e t a c y j n y c h danej g r u p y k u l t u r o w e j , w r a z z charakte­ r y s t y c z n y m i d l a n i e j p o r z ą d k a m i w a r t o ś c i " (O dwóch poję­ ciach kultury, „ N u r t " , 1972, n r 9 ( 8 5 ) . 1 Z k o l o i rozwój s z t u k i l u d o w e j m o ż l i w y b y ł d o p i e r o w w a r u n k a c h względnej s w o b o d y , n i c więc d z i w n e g o , że „ z ł o t y o k r e s " t e j s z t u k i p r z y p a d ł u nas n a l a t a p o uwłaszcze­ n i u w s i , n a o k r e s s z y b k i e g o w z r o s t u zamożności w s i , a zwła­ szcza g o s p o d a r z y . T a d e u s z S e w e r y n podkreśla jeszcze rolę czasu w o l n e g o w twórczości. „ J u h a s — pisze — mający błękit n a d sobą, a zieleń p o d sobą, w o l n y o d pośpiechu życia w n i z i n a c h miał lepsze w a r u n k i k o n t e m p l a c j i niż r o b o t n i k m i e j s k i , więcej s w o b o d y i w o l n e g o czasu oraz większe zwę­ żenie t r o s k ż y c i a " (Rozdroża sztuki ludowej, W a r s z a w a 1948, s. 8 ) . 2 S z l i f o w a n i e się pieśni i w ogóle f o r m s z t u k i miało m i e j s c e wszędzie t a m , g d z i e w y s t ę p o w a ł y m n i e j c z y b a r d z i e j u s t a l o n e k a n o n y piękna. J u l i a n P r z y b o ś , zastanawiając się n a d poezją starogrecką i łacińską, pisał: „ T e m a t y b y ł y za­ d a n e p r z e z anonimową twórczość n a r o d u , p r z e z m i t y , c h o ­ dziło o c o r a z d o s k o n a l s z e i c h o p r a c o w a n i e . P o e t a o d p o e t y p r z e j m o w a ł p o m y s ł y , brał całe sceny i f i g u r y , a j e g o ambicją b y ł o , ż e b y każdemu o b r a z o w i i z d a n i u już u ż y t e m u p r z e z p o p r z e d n i k ó w — dać l e p s z y o d p o p r z e d n i e g o w y r a z słowny. T a k szlifował się j ę z y k , ze zdań r o b i o n o coraz d o s k o n a l e j t o c z o n e b r y l a n t y , ideałem b y ł o osiągnięcie formuły e p i g r a m a t y c z n e j , z d a n i a g o d n e g o w y r y c i a n a p o m n i k u " (Próba przybliżenia. O zawodzie poety i malarza, „Twórczość", R . X I V , 1958, n r 1 1 , s. 7 2 — 7 7 ) . T e n s a m proces zachodził w twórczości l u d o w e j . 3 H e l e n a S c h r a m m ó w n a w swej p o d s t a w o w e j k s i ą ż c e : Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury artystycznej, Wilno 1939 — podkreśla w s z t u c e l u d o w e j p r z e d e w s z y s t k i m związek k o m p o z y c j i z t w o r z y w e m (s. 7) i rolę narzędzi, k t ó ­ r y m i posługuje się t w ó r c a , a b y nadać materiałowi o d p o w i e d ­ nią formę (s. 5 ) . 4 I I . 2 5 . O z d o b y m e t a l o w e n a d furtką, w y k . Bronisław B i e d r o ń , P r z y s z o w a , g m . Ł u k o w i c a , w o j . nowosądeckie. 152 �I I . 26. P r z e d w o j e n n e r e p r e z e n t a c y j n e d o ż y n k i k r a k o w s k i e . I I . 2 7 . D o ż y n k i C e n t r a l n e w W a r s z a w i e n a S t a d i o n i e X - l e e i a w 1969 �I I . 2 8 . P r o f . E l e o n o r a P l u t y ń s k a wśród t k a c z e k z J a n o w a , g m . Janów, w o j . białostockie. ' A n t o n i n a K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, W a r s z a w a 1972. Interesujące p r z y k ł a d y p o d a j e A n t o n i K r o h w a r t . Aktualny stan stroju podhalańskiego, „ P o l . S z t . L u d . " , 1972, n r 1, s. 3 — 1 0 . O s t a t n i o n a n o w e „ m o d y " w i e j s k i e zwrócił uwagę W ł a d y s ł a w H a s i o r : „ D z i s i a j n a P o d h a l u d o s t r z e g a m . . . z j a w i s k o , mające swe źródło w A m e r y c e , k r a j u c h e m i i . P r o ­ d u k u j e się t a m m a s o w o f i r a n k i n y l o n o w e , które w iszą dziś w c h a t a c h góralskich. W t a k i e j ilości, że ktoś n i e z o r i e n t o ­ w a n y , iż n i e b y ł o t e g o trzydzieści l a t t e m u , o d b i e r a t e n f a k t j a k o stały e l e m e n t d e k o r a c y j n y . P o p r o s t u j e s t t o b a r d z o n a t u r a l n y proces p r z e i s t a c z a n i a się środowiska... Sądzę, iż za łat pięćdziesiąt dzisiejsze n o w a l i j k i n a w s i góralskiej c z y m a z o w i e c k i e j t a k się c u d o w n i e zestarzeją, że znów będą m i a ł y formę zgrzebności l u d o w e g o przemysłu. (Niepokój w pracowni. Z Władysławem Hasiorem rozmawia Piotr Roguski, „ R e g i o n y " 1975, n r 1) D i o n i z y S i d o r s k i , Jak Pani Plutyńska na Podlasiu folklor uczyniła, „ K o n t r a s t y " , 1974, n r 9. A r t y k u ł r a z jeszcze d o w o d z i , j a k t r u d n o j e s t uzyskać w p r z y p a d k o w y m reportażu p r a w d z i w y osąd z j a w i s k a c z y o s o b y i j a k łatwo skrzywdzić pamięć człowieka, gromadząc p r z e c i w n i e m u zasłyszane pomówienia. S z k o d a , że a u t o r n i e uznał za s t o ­ s o w n e j e z w e r y f i k o w a ć , zapoznać się z m e c h a n i z m o m p o ­ w s t a w a n i a s z t u k i l u d o w e j i p r o b l e m e m i n s p i r a c j i — zwłasz­ cza w fazie z a n i k a n i a f o r m t r a d y c y j n y c h . I n n a rzecz, że i n g e r e n c j a p l a s t y k a sięgnęła t u d a l e k o i n a p e w n o w a r t o zastanowić się — c z y i w j a k i e j m i e r z e j e s t t o uzasadnione. 6 T 7 8 Fet.: M . Pokropek - i l . 1 , 3 , 5, 6, 1 7 , 1 9 ; K . A . W . dowski - II. 7 ; J . Świderski - i i . 12, 2 7 ; H . - A n t o n i K r o h , Rzeźba ludowa czyli „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1972, n r 12. 9 i° Zupełnie i n n e , ale przemyślano i k o n s e k w e n t n e s t a ­ n o w i s k o r e p r e z e n t u j e T a d e u s z S t a i c h w a r t . Prawda i fałsz u- literaturze gwarowej („Biuletyn I n f o r m a c y j n y Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h " , L u b l i n , 1974, n r 7 — 8 , s. 3 9 — 4 1 ) : „ P o z o s t a j e z a t e m d o rozstrzygnięcia, k o g o z piszących gwarą należy uznać za górali, a więc za m a j ą c y c h b e z s p o r n e p r a w o posługiwania się t y m j ę z y k o w y m i n s t r u m e n t o m " . S t a i c h b a r d z o w n i k l i w i e a n a l i z u j e t e m a t , podkreśla i ż : ..Gwara, j o s t n i o p r z y c z y n ą , lecz s k u t k i e m chłopskiego p i s a ­ n i a . P r o c e s p i s a n i a w g w a r z e z a c z y n a się t a m , g d z i e z a c z y n a się góralszczyzna, j e s t u w a r u n k o w a n y góralskim r o z u m o ­ w a n i e m i myśleniem w ogóle. T o zaś — u w a r u n k o w a n e j e s t s p o s o b e m życia, w y w o d z ą c y m się z h i s t o r y c z n e j b a z y p a ­ s t e r s k i e j " . G o t ó w b y ł b y m zgodzić się ze S t a i c h e m , że t a m g d z i e jeszcze występuje t o n t y p więzi z przyrodą, zajęciom, tradycją —• co na P o d h a l u , j e s t sons o d d z i e l e n i a „ a u t e n ­ t y c z n y c h " o d „ n i e a u t e n t y c z n y c h " . A l e przyjmując t o k r y ­ t e r i a , n i e z m i e r n i e o g r a n i c z a m y z a k r e s współczesnej s z t u k i l u d o w e j . D l a t e g o zajmuję i n n e o d S t a i c h a s t a n o w i s k o . K s a w e r y P i w o c k i . W y p o w i e d ź w d y s k u s j i p t . : Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , 6 . V I I I . 1 9 7 3 . 1 1 Olędzka i l . 9, 16, 18, 20 neoprymiływizm, - 25; H . i i . 2; Z. Kamykowski Świątkowski •- i l . 1 0 ; H. i ] , S, 1 5 , J . Jarosińska Wójcik - i l . 11 i l . 28: J . Śla­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070fc3c107085587dabf0d57acf4d313.pdf 76ebdafff44f080707f85ee1b37e33a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4461 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4150 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.121-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I P E O Ś M I E R T N E JAN KURKIEWICZ (1915-1973) Jan Nepomucen Kurkiowicz — artysta, fotografik, zbieracz sztuki l u d o w e j — z m a r ł 26 gradnia 1973 r. Z m a r ł niespodziewanie, w y d a w a ł o się, że jest w pełni sił, g o t ó w w każdej chwili włożyć plecak i pójść w góry, w Beskidy. Wędrówki te zawsze k o ń c z y ł y się j a k i m i ś znaleziskami: to znakomitymi zdjęciami s t r a c h ó w na wróble, czyli ,,beboków", t o odkryciem ciekawego rzeźbiarza, jeszcze nie znanego kolekcjonerom i Cepelii. Z w ę d r ó w e k swych przy­ woził cze„sem r z e ź b y . Miał i c h niewiele, kilkadziesiąt sztuk, ale b y ł y t o r z e ź b y p i ę k n e . P u b l i k o w a ł notki i a r t y k u ł y o ludziach, k t ó r y c h poznał, k r ó t k i e t o b y ł y noty, zwarte, rzeczowe. Za t o zdjęcia u j a w n i a ł y wrażliwego obserwatora, artystę. W pisaniu b y ł powściągliwy, t r o c h ę suchy — w zdjęciach natomiast wręcz romantyczny. Dostrzegał t o , co stanowiło i s t o t ę plastycznego wyrazu pejzażu i t w o r ó w ludzkich r ą k . T o t e ż wystawa „ s t r a c h ó w " eksponowana b y ł a w wielu miastach Polski, trzykrotnie pokazana w Telewizji. 0 „ s t r a c h a c h " pisał w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " (nr 1 z 1970 г.), mówił w radiu. Opracował t e ż w y s t a w ę „ L a s w Ochronie Przyrody", p o k a z y w a n ą w Domach T u r y s t y P T T K oraz w schroniskach górskich. N a zaproszenie Polonii australijskiej zrobił d u ż ą w y s t a w ę p t . „ P o d h a l e " , z k t ó r ą objechał ośrodki polonijne w Australii, Nowej Zelandii i Tasmanii. P r z y g o t o w y w a ł w y s t a w ę „Powsinogi Beskidz­ k i e " , do t e k s t ó w E m i l a Zegadłowicza. G ó r y s t a n o w i ł y d o m e n ę jego zainteresowań. W nich spędził dzieciństwo i lata młodości, do nich wracał przez całe życie. Urodził się 29 października 1915 r. w Krakowie, t a m t e ż u k o ń c z y ł studia na Wydziale Grafiki U ż y t k o w e j P a ń s t w o w e j Szkoły Sztuk Zdobniczych i P r z e m y s ł u Artys­ tycznego, specjalizując się w plakacie o tematyce turystycz­ nej i sportowej. Zajmował się t e ż drzeworytem i i n n y m i technikami graficznymi, p r o j e k t o w a ł o p r a w ę p l a s t y c z n ą jubileuszy i wystaw, w t y m pierwszego pokazu p a m i ą t k a r ­ stwa, stałego muzeum na terenie byłego obozu śmierci w Oświęcimiu. Prace plastyczne wielokrotnie wystawiał w k r a j u i za granicą, uzyskując za nie liczne nagrody. Najpełniej jednak w y p o w i a d a ł się w swych zdjęciach. B y ł w nich najbliżej tematu, k t ó r e m u pozostał wierny do k o ń c a — górskiemu krajobrazowi i sztuce Podhala. A.B.J. К R O N I К A V I I — X I I 1974 Imprezy folklorystyczne i regionalne 30. V I — 4 . V I I — w K r a k o w i e odbyły się I I Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej. W imprezie a k t y w n y udział wzięło Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych, z ramienia k t ó r e g o wysta­ wiało swe prace kilkudziesięciu t w ó r ­ ców oraz „ C e p e l i a " , k t ó r a w specjalnie zbudowanych na R y n k u G ł ó w n y m pawilonach „ l u d o w y c h " i stoiskach zademonstrowała 84 t w ó r c ó w z 8 re­ gionów kraju. Pokazywali o n i r ó ż n e techniki artystyczne i sprzedawali swe wyroby. Niestety w y r o b ó w na d o b r y m poziomie starczyło jedynie na pierwszy dzień, a później poziom sprzedawa­ nych prac obniżył się, co o b s e r w o w a ć można b y ł o zwłaszcza w r z e ź b a c h przywiezionych z Kielc. Puste k r a m y zaanektowali różni amatorzy i w y ­ twórcy p a m i ą t e k , k t ó r e często b u d z i ł y zgrozę. P o d w a ż a ł o to sens imprezy, która w założeniu swym powinna b y ł a p r z y c z y n i ć się do wzrostu rangi ludo­ wej sztuki, a nie do jej obniżenia. N a d o b r y m natomiast poziomie b y ł y t o w a r z y s z ą c e Targom imprezy artystyczne, w y s t ę p y zespołów regio­ nalnych (m.in. „ H a l n y " i „ O p o c z n o " ) , widowisko „ B a r b a k a n " w wykonaniu zespołu „ S z m e l c p a k i " i zawodowych a k t o r ó w , „ W e s e l e K r a k o w s k i e " za­ demonstrowane j u ż po raz 9 przez Spółdzielnię P L i A i m . W y s p i a ń s k i e g o w Krakowie oraz Zespół Pieśni i T a ń c a „ K r a k o w i a c y " . Orszak weselny na wozach, poprzedzany b a n d e r i ą k o n n ą mieszkańców Luboczyc, wyruszył z Bronowickiej „ R y d l ó w k i " , prze­ jechał przez ulice K r a k o w a , objechał Rynek, po czym przy d u ż y m zain­ teresowaniu publiczności p o k a z a ł frag­ m e n t y tradycyjnego o b r z ę d u wesel­ nego. K i l k a k r o t n i e o d b y ł y się pokazy m o d y p n . „ M o t y w y ludowe w odzieży w s p ó ł c z e s n e j " przygotowane przez cepeliowskie Spółdzielnie R ę k o d z i e ł a Artystycznego w Warszawie: „ S z t u k a i M o d a " oraz „ M o d a D a m s k a " . Zorganizowano ponadto k a r c z m ę bes­ k i d z k ą , cztery wieczory literatury ludowej, pokaz filmów folklorystycz­ nych, kabaretu „ R z e p " , koncerty kapel i orkiestr, w y s t ę p y beskidzkich i n s t r u m e n t a l i s t ó w i gawędziarzy ludo­ w y c h (w dniu Beskidu Żywieckiego i Śląskiego). Z okazji T a r g ó w otwarto 11 wystaw. Niestety spiętrzenie ich w czasie, efektowne w zamierzeniu, uniemożliwiło publiczności spokojne obejrzenie interesujących ekspozycji, spowodowało, że wiele z nich znalazło się w lokalach absolutnie nie n a d a j ą ­ cych się na tego rodzaju imprezy, a pośpiech i t r u d n o ś c i organizacyjne obniżyły wartość niektórych pokazów (zwłaszcza wystawy plakatu folklory­ stycznego). Bardzo interesujące okazały s i ę : zorganizowana przez I n s t y t u t Wzor­ nictwa Przemysłowego i „ P o l s k i L e n " wystawa „ I n s p i r a c j e ludowe w prze­ m y ś l e lniarskim", wystawa fajansu włocławskiego przygotowana przez 121 �Muzeum Kujawskie, wystawa t k a n i n dwuosnowowych przedstawiona przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie oraz w Muzeum Etno­ graficznym ekspozycja „70 lat twór­ czości Zalipia". Pokazano również obszerny w y b ó r prac z „ I Ogólno­ polskiego Triennale Plastyki Niepro­ fesjonalnej" w Szczecinie. „ D e s a " zorganizowała w y s t a w ę — sprzedaż rzeźb (stylizowanych na ludowe) Bro­ nisława Palki z Nowego Sącza. I n d y ­ w i d u a l n ą w y s t a w ę swego malarstwa na szkle przywiozła Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego. „ C e p e l i a " p o k a z a ł a w zupełnie nieodpowiednim dla tego celu lokalu U r z ę d u m . K r a k o w a wystawy obejmujące m . i n . obrazy na szkle, k w i a t y i zabawki (Krakow­ ska Sp. „ M i l e n i u m " ) , rzeźbę oraz sztukę l u d o w ą białostocką i łowicką. W okresie T a r g ó w również .Veri­ tas" przedstawił swą p r o d u k c j ę na wystawie przygotowanej w lokalu swego biura, a „Cepelia" otworzyła w gmachu Sukiennic w niewielkim dwupokojowym lokalu ł a d n y sklep nazwany „Galerią Współczesnej Sztu­ k i Ludowej". (A.J.) 4 — 7 . V I I — w Bukowinie Ta­ trzańskiej odbył się doroczny V I I I Konkurs Ludowych Gawędziarzy i I n ­ s t r u m e n t a l i s t ó w — „ S a b a ł o w e Baja­ nia". Organizatorami imprezy b y l i : Wydział K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . w Krakowie, W y d z i a ł Oświaty i W y ­ chowania oraz K u l t u r y Urz. Pow. w N o w y m Targu, P D K , Komitet K u l t u r y Fizycznej i T u r y s t y k i w No­ w y m Targu, Gminny Ośrodek K u l t u r y oraz D o m Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej. W imprezie udział wzięło ponad 60 gawędziarzy i 40 i n s t r u m e n t a l i s t ó w oraz zespoły pieśni i t a ń c a . Nagrody I —• „ S p i n k i bacow­ skie" otrzymali: w grupie gawędziarzy Stanisław Chowaniec z Bukowiny Tatrzańskiej i W ł a d y s ł a w Gondek — w kategorii autentycznej, a w kate­ goriach ogólnych: Franciszek Bachle­ da z Zakopanego i Piotr K r z y k a l s k i z Nowego Sącza. W grupie instrumen­ talistów n a g r o d ę I o t r z y m a ł Marian Stryczula Maśniak. 16—19.VII — w Rzeszowie o d b y ł się I I Festiwal Polonijnych Zespołów Artystycznych. W tegorocznym Festi­ walu udział wzięło 28 zespołów, a więc dwukrotnie więcej niż w pierwszym, co świadczy o rosnącej popularności tej imprezy. Z okazji festiwalu zorganizowano w y s t a w ę i kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. 1 8 . V I I — w Toruniu odbyło się otwarcie parku regionalnego i skan­ senu. Uroczystości otwarcia towarzy­ szyły w y s t ę p y kapel ludowych i i n ­ strumentalistów. 2 0 — 2 4 . V I I — w Gdyni odbył się Jarmark Ludowy zorganizowany z okazji 25-lecia „Cepelii". Na otwarcie p r z y b y l i przedstawiciele władz miej­ skich, partyjnych i prasy. W programie J a r m a r k u w y s t ą p i ł y zespoły regionalne, o d b y ł się pokaz 122 mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą oraz kiermasz w y r o b ó w ludowych. F r e k w e n c j ę oblicza się na ok. 40 tys. osób. 21. V I I — w skansenie W s i Opol­ skiej w Bierkowicach o d b y ł się „ K i e r ­ masz Śląski", impreza o charakterze folklorystycznym, w czasie k t ó r e j w y s t ą p i ł o 7 zespołów regionalnych, a t w ó r c y ludowi z terenu Opolszczyzny i w o j . wrocławskiego sprzedawali swe wyroby. D o d a t k o w ą a t r a k c j ą kier­ maszu b y ł y przejażdżki k a r e t ą muzeal­ n ą po terenie skansenu. 22. V I I — w Poznaniu, z okazji Święta Wyzwolenia o d b y ł o się na stadionie „ O l i m p i i " wielkie wido­ wisko, w k t ó r y m udział wzięło k i l k a ­ naście zespołów folklorystycznych z terenu Wielkopolski. 2 0 — 2 2 . V I I — w P a r k u Etnogra­ ficznym we Wdzydzach o d b y ł się „ J a r m a r k W d z y d z k i " , na którym w y s t ę p o w a ł y m . i n . zespoły ludowe i gawędziarze oraz zorganizowano pokazy ludowego rękodzieła. 4 . V I I I — w G d a ń s k u rozpoczął się I I I J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i n a w i ą ­ zujący do t r a d y c j i X I I I wieku. I m ­ preza tegoroczna m i a ł a charakter w y r a ź n i e handlowy, m i a ł a na celu skonfrontowanie opinii p r o d u c e n t ó w , handlowców i konsumentów. W J a r m a r k u udział wzięło 96 za­ k ł a d ó w w y t w ó r c z y c h z całego kraju. Szczególnym zainteresowaniem cie­ szyło się tradycyjne rzemiosło i sztuka ludowa — w y r o b y z drewna i bur­ sztynu, rzeźba, t k a n i n y , hafty. 4 — 1 1 . V I I I — w Wiśle i Szczyrku o d b y w a ł się X I T y d z i e ń K u l t u r y Beskidzkiej — wielki festiwal folkloru góralskiego. W tegorocznej imprezie udział wzięły 42 zespoły ludowe z Beskidu Śląskiego, Żywieckiego, Sądecczyzny, Podhala, Kiolecczyzny, a t a k ż e goście z CSR i N R D . Z okazji festiwalu zorganizowano m . i n . kiermasz w y r o b ó w ludowych oraz wystawy m . i n . sztuki ludowej Podbeskidzia i „Cepelii". 3 . I X — w Zakopanem o d b y ł się V I I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal Ziem Górskich organizowany dorocznie w okresie „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " . W tegorocznym. Festiwalu u d z i a ł wzięło 19 regionalnych zespołów za­ granicznych z 14 k r a j ó w : Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, J u g o s ł a w i i , N R D , R F N , Norwegii, Rumunii, Szkocji, T u r c j i , Węgier, Włoch i Z S R R oraz 6 zespołów polskich: „ J u r g o wianie", „Podegrodzie", „Jodły", „ H a l n y " , „ M a ś n i a k i " i zespół i m . Jana Malinowskiego. J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa p r z y z n a ł o „Zło­ te Ciupagi" — w kategorii zespołów autentycznie ludowych — „Maśniak o m " z Zakopanego, w kategorii zespołów artystycznie opracowa­ n y c h — zespołowi „ K a l o c s a " z W ę ­ gier, w kategorii zespołów stylizowa­ nych — zespołowi „Nartchasa" z ZSRR. Ponadto przyznano wiele „Srebr­ n y c h Ciupag". N a g r o d ę dziennikarzy, „ C i u p a g ę ze z b y r k a d ł a m i " otrzymał zespół turecki. Festiwal b y ł g ł ó w n ą imprezą „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " , w czasie której o d b y w a ł y się t a k ż e inne jeszcze im­ prezy, j a k : konkurs poetycki, kier­ masz sztuki ludowej i artystycznego rękodzieła p o d h a l a ń s k i e g o , wystawa pn. „Szkoła K e n a r a " oraz zwiedzanie pracowni z a k o p i a ń s k i c h artystów-pla­ styków. 8 . I X — w Poznaniu, z okazji Centralnych D o ż y n e k o d b y ł y się m.in. w y s t ę p y zespołów ludowych oraz kiermasz ludowych w y r o b ó w . 1 2 . I X — w Kielcach o d b y ł a się inauguracja X I Świętokrzyskich Dni K u l t u r y . W imprezie udział wzięło 14 zespołów folklorystycznych z ca­ łego kraju. 14—15.IX — w Nowej Słupi o d b y ł y się doroczne, t y m razem dwu­ dniowe „ D y m a r k i " . W dniu inaugu­ racji w y s t ą p i ł y zespoły folklorystycz­ ne: „ R u d k o w i a n i e " z Rudek, „Tkac­ t w o Ś w i ę t o k r z y s k i e " z Bodzentyna oraz kapela ludowa z Dębskiej Woli. N a G ł ó w n y m R y n k u o d b y w a ł się kiermasz t w ó r c ó w ludowych, w któ­ r y m udział wzięli m . i n . bracia Półtorakowie z Bodzentyna, J ó z e f Głuszek, F r y d e r y k B ą b e l , Helena Kaczmarska. 14—18.IX — w Sandomierzu o d b y ł o się „ Ś w i ę t o P l o n ó w Ogrodni­ czych" oraz „ J a r m a r k Sandomierski" zorganizowany przez r e d a k c j ę „Echa Dnia". 14—16. I X — w Tarnowskich Górach o d b y ł y się tradycyjne X V I I I Dni Gwarków. 18—22.IX — o d b y ł y się „Dni Zielonej G ó r y " , k t ó r y c h główną atrak­ cją b y ł V I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal Zespołów P i e ś n i i T a ń c a zorganizo­ w a n y przez M K i S , U r z ą d Wojewódzki i Miejski, W D K oraz Lubuskie Towa­ rzystwo Muzyczne i m . . H . Wieniaw­ skiego w Zielonej Górze. W Festiwalu u d z i a ł wzięły zespoły z A u s t r i i , Bułgarii, Czechosłowacji, Grecji, Hiszpanii,' Jugosławii, NRD, Rumunii, Szwecji, T u r c j i , Włoch i ZSRR oraz 3 zespoły polskie. W czasie „ D n i " czynna była w Muzeum O k r ę g o w y m wystawa pn. „ T r a d y c y j n a i współczesna kultura ludowa Ziemi Lubuskiej", wystawa polskiego stroju ludowego oraz wy­ stawa lubuskich wieńców dożynko­ w y c h . O d b y ł o się t e ż sympozjum poświęcone r o l i folkloru we współ­ czesnym świecie, na k t ó r y m referaty wygłosili prof, dr J ó z e f Burszta, dr G r a ż y n a D ą b r o w s k a i prof, dr Fran­ ciszek Bonus (Praga). Zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowych, trady­ cyjny k o r o w ó d winobraniowy, kon­ certy i biesiady literackie. Impreza z a k o ń c z y ł a się t r a d y c y j n y m i Godami Winobrania. Wydano p i ę k n y , bogato ilustrowany program-album. �29.IX — na terenach Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach o d b y ł a się impreza folklorystyczna pn. „Opol­ ski Żniwniok". 2 9 . I X — w Bydgoszczy o d b y ł się „Jarmark K u j a w s k i " zorganizowany \ przez klub „ M e d y k " . Konkursy i wystawy 7 . V I I — w K l u b i e Morskim j w Gdyni otwarto w y s t a w ę I V Prze­ glądu Twórczości Amatorskiej L u d z i I Morza. Za najlepsze prace przyznano I nagrody. 1 9 . V I I — otwarto we W r o c ł a w i u wystawę plastyki amatorskiej okręgu Drezdeńskiego N R D . W y s t a w ę prze­ niesiono n a s t ę p n i e w sierpniu do Nowej R u d y , a we wrześniu kolejno do Lubina i Bolesławca. 2 0 . V I I — w salach Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu otwarta została wystawa malarstwa i_ rzeźby ludowej z terenu Dolnego Śląska. W dniu z a k o ń c z e n i a wystawy 22.IX o d b y ł się kiermasz, na k t ó r y m sprzedawano wystawione prace. 2 4 . V I I — w Muzeum O k r ę g o w y m w Rzeszowie otwarta została pokon­ kursowa wystawa p n . „ H a f t y i koron­ ki ludowe". W konkursie u d z i a ł wzięło ponad 40 osób. Nagrody otrzy­ mały : za hafty — S t a n i s ł a w a Materna z Siedlisk, pow. rzeszowski, Aniela Świder i Jadwiga J a k u b i ń s k a z Rze­ szowa; za koronki — A n n a Zięba ze S t r o ż n e j , Janina B a w o ł e k i K a t a ­ rzyna Bania z Siedlisk, pow. gorlicki. V I I — na Z a m k u w Lidzbarku czynna b y ł a wystawa w a r m i ń s k i e j sztuki ludowej. 2 . V I I I — w d n i u inauguracji Dni G d a ń s k a otwarta została w Ma­ łym Młynie wystawa sztuki ludowej i rękodzieła sopockiego Art-Regionu. Pokazano prace z 4 w o j e w ó d z t w północnych. V I I I — w Szczawnicy rozstrzyg­ nięto konkurs na rzeźbę regionu pienińskiego, zorganizowany przez Muzeum P i e n i ń s k i e oraz Uzdrowisko. Na konkurs n a d e s ł a n o ponad 50 prac. Nagrody I o t r z y m a l i : Stanisław Czaja ze Szczawnicy i Franciszek D z i u r n y z G r y w a ł d u . Odkryciem konkursu był 15-letni Piotr Pierwoł z Oskot, który o t r z y m a ł n a g r o d ę I I . 2 . I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa zbiorów etnograficz­ nych z fundacji Jadwigi i Jana Michal­ skich. (Szersze omówienie kolekcji zamieszczamy w numerze). 4 . I X — w Poznaniu z okazji Centralnych D o ż y n e k zorganizowano w Muzeum N a r o d o w y m w y s t a w ę l a u r e a t ó w nagrody i m . Kolberga, uprzednio z o r g a n i z o w a n ą w P ł o c k u . Pokazano r z e ź b y A . Z e g a d ł y i W ł . Chajca, filigrany Fr. Horaka, t k a n i n y p o d w ó j n e Fr. R y b k o , wycinanki J . Grzegory. Zobrazowano działalność i r o l ę : koźlarza T . Śliwy (pokazując t e ż zrobione przez niego instrumenty), o r g a n i z a t o r ó w folkloru na B u k o w i ­ nie — Cwirzewiczów, etnografa mu­ zycznego, zbieraczki folkloru — J . Sobieskiej, długoletniej działaczki i or­ ganizatorki opieki nad s z t u k ą ludo­ w ą — J . O r y n ż y n y , nagrodzone zespo­ ły pieśni i t a ń c a : z Orawy, „ K u r p i a n k ę " oraz o d z n a c z o n ą za swą działal­ ność na polu sztuki ludowej „Cepelię". Rozstrzygnięto konkurs na wieńce d o ż y n k o w e ogłoszony przez M K i S oraz U r z ą d W o j . w Poznaniu. J u r y pod przewodnictwem dr St. B ł a s z c z y k a p r z y z n a ł o 3 nagrody ufun­ dowane przez M K i S . N a g r o d ę I (10.000 zł) o t r z y m a ł o Koło G o s p o d y ń Wiejskich w Miłowicach, pow. Syców, n a g r o d ę I I (6.000 zł) — K o ł o Go­ s p o d y ń Wiejskich w Wierzbowie, pow. Bolesławiec, nagrodę III (4.000 zł) — K ó ł k o Rolnicze w Sul­ mierzycach, pow. Krotoszyn. 7 . I X — w p r z e d d z i e ń Central­ nych D o ż y n e k otwarto w Muzeum N a r o d o w y m w Poznaniu w y s t a w ę wielkopolskiej sztuki ludowej, zorga­ n i z o w a n ą przez Oddział Etnograficzny ze zbiorów w ł a s n y c h . W ś r ó d ekspo­ natów dominowała monumentalna rzeźba p r z y d r o ż n a i biały haft. Z okazji wystawy M K i S przy­ znało nagrody dla najbardziej zasłu­ ż o n y c h a r t y s t ó w ludowych. Z hafciarek nagrody o t r z y m a ł y : Helena Bernasowska z Jarocina, Aleksandra Czelusta z Liskowa, Helena Grygiel z Goliny, E l ż b i e t a K u ź n i a k z Czeszew a ; z r z e ź b i a r z y : Tadeusz Koralewski z O w i ń s k a i Ignacy Strzeszyński z Miłosławia. Z okazji wystawy wydano prze­ wodnik ilustrowany z tekstem St. B ł a s z c z y k a i Z. Gródeckiej. 1 3 . I X — w K r y n i c y , z okazji „ F e s t y n u z Dziennikiem", otwarta została wystawa prac Nikifora. 1 4 . I X — w koszalińskim W D K otwarta została wystawa sztuki ludo­ wej okręgu Neubrandenburg ( N R D ) , zorganizowana z okazji D n i P r z y j a ź n i i Kultury NRD. 1 7 . I X — w Olsztynie otwarta została w o j e w ó d z k a wystawa w y ­ r o b ó w artystycznych i p a m i ą t k a r ­ skich, zorganizowana przez I z b ę Rze­ mieślniczą. Pokazano prace 30 rze­ mieślników oraz t w ó r c ó w ludowych. 1 7 . I X — w D o m u Chłopa w War­ szawie została otwarta wystawa sztuki ludowej i twórczości a m a t o r ó w w o j . koszalińskiego, zorganizowana w ra­ mach Panoramy X X X - l e c i a . 2 1 . I X — w B i a ł y m s t o k u , z Okazji centralnej inauguracji r o k u działal­ ności kulturalnej i sezonu artyst. 1974/1975 otwarto w y s t a w ę p n . „ S z t u ­ ka ludowa — sztuka narodowa" oraz w y s t a w ę „ W z o r y ludowe w prze­ m y ś l e " . O d b y ł o się t a k ż e sympozjum t w ó r c ó w ludowych. 2 1 . I X — w Muzeum Archeolo­ gicznym we W r o c ł a w i u otwarto wy­ s t a w ę prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w pol­ skich i czeskich p n . „ K o n f r o n t a c j e — 74". 2 9 . I X — w Muzeum w Chełmie L u b . otwarto w y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą I I Ogólnopolskiego Konkursu Ama­ torskiej Fotografii Artystycznej. Te­ matem konkursu b y ł a : Sztuka ludowa i jej t w ó r c y . I X — w Zakładowym Domu K u l t u r y Kolejarzy w Krakowie otwar­ t a została czwarta z kolei ogólno­ polska wystawa amatorskiej twór­ czości kolejarzy, zorganizowana pod patronatem Zarz. Gł. Z Z K . Pokazano ok. 240 prac 58 ama­ t o r ó w , p r z y z n a j ą c za najlepsze prace nagrody i wyróżnienia. I X — w Muzeum Łowickiem otwarta została wystawa łowickiej sztuki ludowej, zorganizowana w ra­ mach o b c h o d ó w Х Х Х - l e c i a PRL, D n i Łowicza i Ziemi Łowickiej oraz d o ż y n e k m i ę d z y p o w i a t o w y c h (Łęczy­ ca, K u t n o , Łowicz). Na wystawie d o m i n o w a ł y wycinanki i bukiety z b i ­ b u ł y , p a j ą k i , tkanina, haft. 1.X •— w białostockiej galerii „ F o l k l o r " otwarta została wystawa rzeźb Sylwestra Boreckiego. 6. X — w Zielonej Górze otwarto zorganizowaną z okazji X X X - l e c i a P R L w y s t a w ę plastyki amatorskiej Ziemi Lubuskiej. 7. X — w P a ń s t w o w y m . Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto w y s t a w ę „ I Triennale Plastyki Nie­ profesjonalnej". B y ł to w y b ó r ok. 200 prac z wystawy w Szczecinie. 12, 13.X — w Krakowie odbył się I M i ę d z y n a r o d o w y Konkurs Lalek Regionalnych, zorganizowany przez Spółdzielnię Przemysłu Ludowego i Artystycznego i m . St. Wyspiańskiego oraz „Cepelię". W konkursie udział wzięło 12 w y s t a w c ó w z 7 k r a j ó w : Belgii, Czechosłowacji, Hiszpanii, Jor­ danii, Kanady, Norwegii i Polski. N a d e s ł a n o 249 lalek, k t ó r e oceniało m i ę d z y n a r o d o w e j u r y , biorąc pod u w a g ę zachowanie autentycznych ele­ m e n t ó w stroju ludowego danego kraju, zastosowanie tradycyjnych materia­ łów, ornamentyki, kolorystyki oraz wierne odtworzenie scen rodzajowych, legend i o b r z ę d ó w . I miejsce — złote „ P a w i e p i ó r a ' ' za całość n a d e s ł a n y c h prac zyskały ex aequo: firma hiszpańska Jose Marin Verdugo oraz krakowska Spółdzielnia R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycz­ nego i m . W y s p i a ń s k i e g o . Ponadto j u r y p r z y z n a ł o I miejsce i złote „ P a w i e p i ó r a " za walory artystyczne Mireille Simboteanu z R u m u n i i , I I •—• srebrne „ P a w i e p i ó r o " Cornelli Bartolomeu z R u m u n i i oraz Ronnaug Petterssen z Norwegii. Lalki zostały zaprezentowane publiczności na wystawie otwartej 14—30.X. 123 �X — w sali D o m u K u l t u r y w M y ­ ślenicach czynna b y ł a wystawa, na której pokazano dorobek I I powiato­ wego konkursu na ludowy haft. W konkursie udział wzięło 13 hafciarek. J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa p r z y z n a ł o na­ grody n a s t ę p u j ą c o : nagrody I (po 1.500 zł) — Eleonorze Jurczak z To­ karni i Agnieszce Urbaniak z Lipnika, k t ó r a zaprezentowała p i ę k n ą kolekcję gorsetów krakowskich zdobionych róż­ n y m i znanymi technikami h.",ftu, niciowego, koralikowego i cekinowego. Nagrody I I (po 1.000 zł) o t r z y m a ł y : Janina Drabik z Wiśniowej, Czesława Hanusiak z Tokarni, Maria J a m r ó z z Lipnika i Stanisława Książek z Bogdanówki. X •— w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze otwarta została wystawa pn. „ T r a d y c y j n a i współ­ czesna k u l t u r a ludowa Ziemi L u b u ­ skiej". Pokazano t u wyroby i na­ rzędzia tkackie, pleciónkarskie, to­ karskie, garncarskie, t k a n i n y i stroje ludowe oraz wieńce z tegorocznych dożynek. X — w Muzeum w BPgcraju otwarta, została pokonkursowa wystwa „ S z t u k a Ludowa Południowej Lubelszczyzny". K o n k u r s został zor­ ganizowany w ramach akcji pod hasłem „ K u l t u r a ludowa — dobrem narodu" przez W y d z i a ł Kultury i Sztuki Urz. W o j . , Muzeum Okręgo­ we, Zarz. Gł. STL oraz Związek Cepelia w Warszawie — i b y ł ogło­ szony dla p o w i a t ó w : janowskiego, biłgora j skiego, krasnostawskiego, kraśnickiego, hrubieszowskiego, toma­ szowskiego i zamojskiego. N a d e s ł a n o 730 prac 68 a u t o r ó w . X — w Warszawie w czasie Łódz­ kiej Panoramy Х Х Х - I e c i a otwarto w Domu K u l t u r y na R y n k u Starego Miasta w y s t a w ę działalności „Cepelii" na t y m terenie, p o k a z u j ą c w jednej sali s z t u k ę ludową, w drugiej — ręko­ dzieło artystyczne. X'—w galerii „Propozycje" w Krakowie otwarto w y s t a w ę rzeźb Antoniego Toborowicza, rolnika z W o l i Libertowskiej k. Olkusza. X — Politechnika Warszawska —• filia w P ł o c k u urządziła w swym Salonie Wystaw, przy w s p ó ł p r a c y Muzeum Mazowieckiego, wystawę sztuki ludowej tego regionu. 5.X •—• w Ostrowcu Świętokrzy­ skim r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs rzeźby ludowej Kielecczyzny pn. „Wieś Kielecka w X X X - l e c i u P R L " ogłoszony przez W y d z i a ł Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Kielcach i Muzeum Regionalne w Ostrowcu — wzięło udział 20 t w ó r c ó w ludowych, k t ó r z y nadesłali ok. 100 rzeźb. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c e : na­ grody I otrzymali — Zdzisław Purchała z Kossowa, pow. Włoszczowa i Grzegorz Szewczyk z Kozienic; nagrody I I —- Tadeusz Ż a k ze wsi Ł a z y , pow. Kielce i Józef Kaczmarek z Chyczy, pow. Włoszczowa; n a g r o d ę I I I — Marian Porada z Sędziszowa. 124 2 6 . X — 1 0 . X I — w Warszawie w czasie Katowickiej Panoramy Х Х Х - l e c i a czynna byłr, m . i n . w D o m u Chłopa wystawa: „Współczesna t w ó r ­ czość ludowa w o j . katowickiego", na k t ó r e j oprócz sztuki ludowej poka­ zano rzeźbę w węglu oraz prace w y b i t n y c h a r t y s t ó w nieprofesjonal­ nych, j a k Teofila Ociepki i P a w ł a W r ó b l a . B y ł a to największa i naj­ lepsza prezentacja sztuki ludowej i amatorskiej na „ P a n o r a m i e " , wy­ różniająca się poziomem świetni© dobranych prac, k o n c e p c j ą całości i wzorowym opracowaniem plastycz­ n y m . Niezaieżnio od tej wystawy pokazano na wystawie w Muzeum Narodowym 12 obrazów Pawła W r ó b l a , a w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h o d r ę b n ą w y s t a w ę jogo prac. 2 8 . X — 1 0 . X I — we W r o c ł a w i u otwarto w salach Muzeum Archeolo­ gicznego i Etnograficznego ogólno­ polską w y s t a w ę plastyki amatorskiej p r a c o w n i k ó w Służby Zdrowia i Opieki Społecznej. Wystawa jest rezultatem konkursu, ogłoszonego przez Z a r z ą d Główny Zw. Z a w ó d . P r a c o w n i k ó w Służby Zdrowia. U d z i a ł wzięło 73 a u t o r ó w , n a d s y ł a j ą c 340 prac. 6 X 1 — w Mrągowie o d b y ł się V Wojewódzki Przegląd Plastyki Nieprofesjonalnej. N a wystawie za­ prezentowano prace 120 a u t o r ó w . 1 1 . X I — w salach B W A w L u ­ blinie otwarta została z okazji D n i Debreczyna wystawa sztuki ludowej z terenu togo regionu i okręgu Hajdu-Bihar. Folklor węgierski p r e z e n t o w a ł zespół „ D e ł i b a b " , k t ó r y śpiewał pieśni ludowe i grał na oryginalnych ludo­ w y c h instrumentach muzycznych. 16—30X1 — w Warszawie z okazji krakowskiej Panoramy X X X -lecia otwarta została w Muzeum H i s t o r y c z n y m wystawa szopek kra­ kowskich i malarstwa Nikifora ze zbiorów Muzeum w N o w y m Sączu, a w galerii TPSP — doskonale przy­ gotowana wystawa „Współczesne pod­ h a l a ń s k i e malarstw-o na szkle". W y ­ s t ę p o w a ł y też zespoły ludowe i ama­ torskie z ' Ż y w c a , Nowego Sącza, D o l i n y Dunajca, o d b y ł y się „ S a b a ł o ­ we Bajania" i spotkanie z t w ó r c a m i l u d o w y m i Podhala. 2 4 X 1 — o d b y ł się w Mielcu V I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d Nauczycielskich Zespołów Artystycznych, w ramach k t ó r e g o otwarto również w y s t a w ę prac plastycznych 18 nauczycieli. 2 4 . X I — w Muzeum Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu, pow. Siemiatycze otwarta została wystawa p n . „ G a r n c a r s t w o i plecion­ karstwo na Podlasiu", przygotowana przez mgr G r a ż y n ę Czerwińską. 25.XI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warsza­ wie otwarta została wystawa pn. „Mongolia 1924—1974", zorganizo­ wana z okazji 50-lecia Republiki przez K o m i t e t Solidarności z Naro­ dami A z j i i A f r y k i , Tow. Przyjaźni Polsko-Mongolskiej oraz Muzoum. X I — w p o z n a ń s k i m P a ł a c u Kul­ t u r y czynna b y ł a wystawa bułgar­ skiego haftu ludowego z okręgu Płowdiw. XI czynna regionu gotował — w Muzeum Radomskim była wystawa sztuki ludowej radomskiego. W y s t a w ę przy­ mgr Stefan R o s i ń s k i . X I — w Lublinie otwarta zo­ s t a ł a V I Wystawa Plastyki Amator­ skiej Ziem N a d o d r z a ń s k i c h , na której zaprezentowano prace a u t o r ó w z woj. zielonogórskiego, wrocławskiego, opol­ skiego i szczecińskiego. X I — w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich czynna b y ł a V I I Ogólnopolska Wystawa Twórczości Płastyków-Amatorów Motalowców zorganizowana przez Za­ r z ą d Gł. Zw. Zaw. Motalowców i Tow. Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h . Pokazano 130 prac ponad 50 a u t o r ó w — malar­ stwo, rzeźbę, grafikę, ceramikę, me­ taloplastykę. 7, 8 . X I — w Muzeum Etno­ graficznym w Toruniu rozstrzygnięto ogólnopolski konkurs na rzeźbę ludo­ w ą pn. „ W i e l c y Polacy, ich żyeie i dzieło". W konkursie wzięło udział 143 rzeźbiarzy, k t ó r z y nadesłali 656 prac. J u r y pod przewodnictwem Alek­ sandra Jackowskiego p r z y z n a ł o na­ grody n a s t ę p u j ą c e : n a g r o d ę I •— Stanisławowi Zagajewskiemu z Włoc­ ł a w k a , nagrody I I o t r z y m a l i : Marian Brudek z Bogorii, Szczepan Mucha ze wsi Szalo, Kazimierz Makowski i J a r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy, Stefan Głowiak z Pogwizdowa, Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej, Stefan Fus z Sokołowa, S t a n i s ł a w Korpa z R u d y , J ó z e f Kaczmarek z Chyczy. Nagrody I I I - W ł a d y s ł a w Bąk z W o l i Cichej, Winconty Krajewski z Zawidza K o ś ć , Grzogorz Szewczyk z Kozienic, Tadeusz C ą k a ł a z Sobisk, Marian Adamski z Sobisk, Janina Gozdeoka z O d r o w ą ż a , Stanisław Bałoś z Grzechini. Nagrody ufundowali: M K i S , Wy­ dział K u l t u r y Urz. W o j . oraz „Ce­ pelia". 194 prace 74 a u t o r ó w wytypo­ wano na p o k o n k u r s o w ą wystawę, p l a n o w a n ą w styczniu 1975. 1 6 . X I — w Muzoum Ziemi Pod­ laskiej w Siedlcach otwarto wystawę p n . „ S t r ó j ludowy na Mazowszu" zorganizowaną ze zbiorów PME w Warszawie. 2 8 X 1 — w G d a ń s k u rozstrzy­ g n i ę t y został konkurs na hafty ka­ szubskie, powiślańskie i kociewskio, zorganizowany przez Ośrodek Kultury w G a ń s k u i Spółdzielnię Regionalną „ C e p e l i a " w K a r t u z a c h . Imprezę finansował Zw. Spółdzielni Rękodzioła Ludowego „ C e p e l i a " w Warszawie. �Na konkurs wpłynęło 440 prac 129 autorek. J u r y pod przewodnic­ twem mgr Barbary Tężyckiej (MKiS) przyznało 25 n a g r ó d i 19 w y r ó ż n i e ń . ííagrodj I o t r z y m a ł y : Zofia Kryszeweka i Ewa W e n d t z K a r t u z , Wanda Urych z G d a ń s k a , E l ż b i e t a Ebel z Wejherowa, Józefa Izdebska z Jegłownika, K r y s t y n a Bolek, Wanda Komorowska i Maria Obuchowska z Kwidzynia. Nagrody I I — W ł a d y ­ sława W i ś n i e w s k a , Helena i Urszula Grulkowskie z Wdzydz, Anna K o n k e l , Wanda B a r g a ń s k a i Zofia Okrój z Wejherowa, Monika H i l d e b r a n d z Żukowa i Józef Podolski z Olpucha oraz Maria Wespa z Morzeszczyna i Jadwiga Kazanecka z Gniewa. Po­ nadto przyznano nagrody I I I i w y ­ różnienia. 7 X I — X I I — Gdańsk. Na I V Wo­ jewódzką W y s t a w ę Plastyki Amator­ skiej n a d e s ł a n o 425 prac 110 a u t o r ó w . Jury pod przewodnictwem mgr Z o f i i Bisiak z Centr. O ś r o d k a M e t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y p r z y z n a ł o nagrody i zakwalifikowało na w y ­ stawę 169 prac 82 a u t o r ó w . Prace wystawiono n a s t ę p n i e w P D K w Wej­ herowie. X I I — w K a t o w i c a c h zorganizo­ wano w y s t a w ę prac plastykow-amatorów po konkursie pn. ,,Od gminy do w o j e w ó d z t w a " . Pokazano ponad 200 prac 88 a u t o r ó w . Przyznano na­ grody. 2 . X I I — w Domu Woj. Rady Zw. Zaw. w K a t o w i c a c h otwarto po­ konkursową ogólnopolską wystawę twórczości górników, z o r g a n i z o w a n ą z okazji tradycyjnej B a r b ó r k i przez Żarz. Gł. Zw. Zaw. Górników. Na w y s t a w ę n a d e s ł a n o 361 prac, zakwalifikowano 109. Przyznano na­ grody 15-tu autorom. 3 . X I I — w Muzeum K u j a w s k i m wo W ł o c ł a w k u otwarta została wysta­ wa akwarel Nikifora Krynickiego zo zbiorów Muzeum w N o w y m Sączu. 5 . X I I — na R y n k u G ł ó w n y m w Krakowie o d b y ł się X X X I I K o n ­ kurs Szopek Krakowskich, a 7 . X I I ogłoszono w y n i k i i otwarto w y s t a w ę nagrodzonych prac w Muzeum Histo­ rycznym m . K r a k o w a . N a g r o d ę s p e c j a l n ą przyznano Ja­ nowi M a l i k o w i , nagrody I o t r z y m a l i : Tadeusz Gillert, W i t o l d Głuch i W ł o ­ dzimierz Ł e s y k , n a g r o d ę I I — Zdzi­ sław Dudzik, k t ó r y uczestniczył j u ż w 24 konkursach na szopki, zdoby­ wając 28 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . 7 . X I I — w Muzeum Archeoloznym we W r o c ł a w i u otwarta zogieła wystawa I X W o j e w ó d z k i e g o Istazeglądu Plastyki Amatorskiej zor] Prnizowanego przez W D K . N a Prze'! gaąd n a d e s ł a n o 4307 prac 388 a u t o r ó w , ;gl czego zakwalifikowano na pokazy I zrodowiskowe 1400 prac. N a w y s t a w ę fśwojewódzką j u r y w y t y p o w a ł o 351 i prac 185 a u t o r ó w . 1 1 2 — 2 1 . X I I — w Warszawie z okazji Panoramy X X X - l e c i a W a r m i i i Mazur czynna b y ł a m . i n . wystawa p n . „ W s p ó ł c z e s n a Sztuka Ludowa Ziemi D o b r z y ń s k i e j " . Z okazji wy­ stawy wydano katalog ilustrowany, zawierający r z e ź b y E l ż b i e t y Bielec­ kiej i Leonarda Serbintowicza. W y ­ stawa połączona b y ł a z kiermaszem. F i n a ł o w ą i m p r e z ą olsztyńskiej Pano­ r a m y był „ J a r m a r k M y ś l i w s k i " na R y n k u Mariensztackim, w czasie k t ó ­ rego p r z y g r y w a ł y kapele ludowo. 1 5 . X I I — w Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie otwarta została wystawa sztuki ludowej i amatorskiej. Pokazano ok. 500 prac blisko 100 a u t o r ó w . Otwarcie wystawy połączono zo Zjazdem t w ó r c ó w ludowych i pla­ s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu woje­ wództwa. X I I — w Muzeum Górnośląskim w B y t o m i u otwarta została wystawa pn. „ L u d o w e maski Chorwacji", zor­ ganizowana ze zbiorów Etnografskogo Muzeja w Zagrzebiu i Muzeja Medjimurja w Czakowcu. Pokazano maski p r z e d s t a w i a j ą c e głównie głowy zwierząt hodowanych w gospodarstwie, a z w i ą z a n y c h z kar­ n a w a ł o w y m i zwyczajami l u d o w y m i . Z okazji wystawy wydano katalog zawierający w s t ę p dr Barbary Bazielich, kierownika Działu Etnografii Muzeum Górnośląskiego, tekst p t . „ T r a d y c j e k a r n a w a ł o w e w Chorwacji" oraz spis prac i ilustracje. X I I — w warszawskiej Galerii TPSP otwarto w y s t a w ę p n . „ R z e ź b a ludowa Bolesława Suski z Budziska, pow. Ł u k ó w " . Organizatorami b y l i „ C e p e l i a " i TPSP w Warszawie. W s t ę p do katalogu napisała mgr Bo­ żena Gołcz. X I I — w Lublinie r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na s z t u k ę l u d o w ą zorganizowany dla m ł o d y c h a r t y s t ó w ludowych w o j e w ó d z t w a przez Stowa­ rzyszenie Twórców Ludowych oraz Z a r z ą d W o j . Z S M W i Muzeum O k r ę ­ gowe w Lublinie. Nagrody o t r z y m a l i : w zakresie tkactwa — Leokadia Wiech, Suloszyn, pow. L u b a r t ó w (nagr. I ) , Waleria Zielińska, Mosty, pow. Włodawa (nagr. I I I ) ; w zakresie r z e ź b y — Tadeusz Szulc, Wola K o r y b u t o w a , pow. Chełm (nagr. I ) , Tadeusz Adam­ ski, Sobiska, pow. Ł u k ó w (nagr. I I ) , R o m a n Buczko, Czułczyce, pow. Chełm (nagr. I I I ) ; w zakresie pisankarstwa — R o m a n P r ó s z y ń s k i , Dzierz­ kowice, pow. K r a ś n i k (nagr. I I I ) ; w zakresie plecionkarstwa — Stani­ sław Kolbuch, Wiśniów, pow. Krasny­ staw (wyróżnienie); w zakresie wycinkarstwa — Krzysztof Pietrak, Gutan ó w , pow. P u ł a w y (nagr. I I I ) , R o m a n P r ó s z y ń s k i (wyróżnienie); w zakresie garncarstwa — Zygfryd Gajewski, U r z ę d ó w , pow. K r a ś n i k (nagr. I I ) . X I I — w starej Kordegardzie w Warszawie czynna b y ł a wystawa t k a n i n ludowych, na k t ó r e j zaprezen­ towano dorobek konkursu ogłoszo­ nego przez „Cepelię". W konkursie udział wzięło 21 spółdzielni oraz 2 zrzeszenia c h a ł u p n i k ó w i t w ó r c ó w ludowych — , , A r t - R e g i o n " w Sopocie i zrzeszenie w B i a ł y m s t o k u . Nagrody specjalne o t r z y m a ł y : spółdzielnie „ O p o c z n i a n k a " w Opocz­ nie, „ P o d l a s k a " w Węgrowie oraz P. Stasik z pow. piskiego. Nagr. I — „Sztuka Ludowa" w Olsztynie, „Augustowski Przemysł Ludowy", „ K u r p i a n k a " ; nagr. I I — „ T k a n i n a " w Mikołajkach, „ S z t u k a Beskidzka" w Czechowicach, „ Ś w i d r y Wielkie", „Twórczość L u d o w a " w P u ł t u s k u , „ W i e l k o p o l s k a " w Poznaniu, „Ziemia Piotrkowska" w Wolborzu i „ S t y l " ; nagr.' I I I — „ P o d h a l a ń s k a " w N . Targu, „ S z t u k a Ł o w i c k a " w Łowiczu, „Twórczość L u d o w a " w Frampolu. Inne 1 8 . V I I — przyznano doroczno nagrody Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi. J o d n ą z n a g r ó d o t r z y m a ł a za upowszechnianie twórczości ludo­ wej r z e ź b i a r k a Filomena Robakowska z W i t o n i , pow. Łęczyca. V I I I — dr Kazimierz Pietkiewicz został mianowany P e ł n o m o c n i k i e m Ministra do spraw realizacji programu „ K u l t u r a ludowa — dobrem narodu". Dyrektorem P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie został dr Jan Krzysztof Makulski. I X — w Pszczynie o d b y ł y się zorganizowane przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Pszczyńskiej — I I Spotkania F o l k l o r y s t ó w . Referaty wygłosili: rod. Stanisław Jarecki z Pol­ skiego Radia (Kolędy i p a s t o r a ł k i Zielonego Śląska), mgr Marian Cieśla (Moje metody nagrywania pieśni l u ­ dowych) i mgr Aleksander Spyra (Ewolucja, s k ł a d u instrumentalnego kapeli ludowej regionu pszczyńskiego). Z okazji S p o t k a ń czynne b y ł y wy­ stawy: „ S k r z y n i e i szafy malowane regionu p s z c z y ń s k i e g o " oraz „ H a f t y śląskie w stroju kobiecym". 3 0 . I X — w Warszawie odbyło się posiedzenie K o m i s j i K u l t u r y N K ZSL na temat „ A k t u a l n y stan i perspekty­ w y twórczości ludowej". P o d s t a w ą dyskusji był referat dyr. P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warsza­ wie, dr Jana K . Makulskiego. W po­ siedzeniu wzięli udział m . i n . wice­ minister K u l t u r y i Sztuki Józef Fajkowski. Postulowano p o t r z e b ę oceny aktualnej sytuacji w sztuce ludowej przez I n s t y t u t Sztuki P A N i opraco­ wanie na tej podstawie programu działania instytucji zajmujących się opieką nad s z t u k ą l u d o w ą . 11, 12.X — w Poznaniu odbył się m i ę d z y n a r o d o w y zjazd etnografów i folklorystów poświęcony kulturze ludowej i kulturze narodowej. 16.X — odbyła się uroczystość 25-lecia działalności „Cepelii", połą­ czona z oddaniem do u ż y t k u pawi­ lonu handlowo-wystawienniczego w Częstochowie. W uroczystości udział wzięli m . i n . wiceminister K u l t u r y �i Sztuki Tadeusz Kaczmarek, przed­ stawiciel К С P Z P R T . Kielan, przed­ stawiciel NRS St. Szwalbe, przewod­ niczący ZG ZZPST T . Fabian, dyrek­ tor Coopeximu-Cepelii J . Kościński. Zasłużeni działacze i pracownicy „Cepelii" otrzymali odznaczenia p a ń ­ stwowe. 24, 25.X — w Warszawie odbyło się w lokalu P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego sympozjum poświę­ cone problemom plastyki nieprofesjo­ nalnej, zorganizowane przez I n s t y t u t Sztuki P A N i Centralny Ośrodek Metodyki Upowszechniania K u l t u r y . Sympozjum t o w a r z y s z y ł a specjalnie zorganizowana wystawa problemowa. Referaty wygłosili: prof, dr Ksawery Piwocki, doc. dr Marian Czerwiński, mgr Aleksander Jackowski, doc. dr Włodzimierz Hodys, mgr K r y s t y n a Gerliczowa, dr Halina P i ą t k o w s k a wraz z dr J o l a n t ą W a l i c k ą , mgr Zofia Bisiak. 9, 1 0 . X I — w Krakowie o d b y ł o się Ogólnopolskie Seminarium poświę­ cone zagadnieniu stroju ludowego, zorganizowane przez Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Oddział w K r a ­ kowie i Muzeum Etnograficzne w K r a ­ kowie. Wygłoszono 15 referatów. 1 . X I — w Warszawie z o s t a ł y przyznane medale X X X - l e c i a zasłu­ ż o n y m t w ó r c o m ludowym. Medale otrzymali: Bronisław Cukier (kowal­ stwo) z Zakopanego, E d w a r d B y chawski (kowalstwo) z Borowa, w o j . lubelskie, Jan Głuszek (ceramika) ze wsi Chałupki, w o j . kieleckie, Olimpia Jaroszewicz (tkactwo) z Ja­ nowa, w o j . białostockie, Ignacy K a ­ miński (zmarły niedawno rzeźbiarz) z Oraczewa, w o j . łódzkie, W ł a d y s ł a w a Prucnal (ceramika) z Medyni Głogow­ skiej, w o j . rzeszowskie, Franciszka Rybko (tkactwo) z Lipska n / B i e b r z ą , woj. białostockie, Stefania Samsel (wycinanka) z Myszyńca, w o j . war­ szawskie, Jerzy W i t e k (ceramika) z Bęczyna, w o j . lubelskie, Maria Szewczyk (haft) ze Smiłowic, w o j . bydgoskie, W ł a d y s ł a w K u c h t a (sny­ cerka) z Nowego Targu, w o j . kra­ kowskie. 1 4 . X I — minister K u l t u r y i Sztu­ k i Tadeusz Kaczmarek wręczył od­ znaczenia z a s ł u ż o n y m t w ó r c o m ludo­ w y m . Z ł o t y K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł Eugeniusz Piotrowski, garncarz z P u ł ­ tuska, Srebrne K r z y ż e Zasługi otrzy­ m a l i : Stanisław K o r p a z R u d y , Zofia Wiechno z Wierznowic i Maria W o j t y t o z Zalipia. 16, 1 7 X 1 — w Rzeszowie od­ b y ł a się konferencja folklorystyczna na temat roli pracy w k s z t a ł t o w a n i u tradycyjnej i współczesnej k u l t u r y . Referaty wygłosili: prof. J ó z e f Bursz­ t a — „ R o l a folkloru w kulturze współczesnej", prof. R o m a n Reinfuss — „ P r o b l e m y współczesnej sztuki ludowej", mgr Aurelia Mioduchowska — „Współdziałanie gospodarcze w tradycyjnej kulturze w s i " , G r a ż y n a 126 D ą b r o w s k a — „ O b r z ę d y i zwyczaje w tradycyjnej kulturze wsi oraz ich adaptacja do potrzeb scenicz­ nych". Z okazji konferencji o d b y ł się c y k l k o n c e r t ó w folklorystycznych p n . A t a chata r o z ś p i e w a n a " , w k t ó ­ r y c h w y s t ą p i ł y zespoły regionalne z całej Polski. Imprezie p a t r o n o w a ł y instancje rzeszowskie: W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . , W D K , W R Z Z , T K K S , ZSMW. 1 5 . X I I — w Starogardzie G d a ń ­ skim o d b y ł się zjazd t w ó r c ó w ludo­ wych Ziemi G d a ń s k i e j . Z okazji zjazdu otwarta została wystawa sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej oraz przy­ znano nagrody z a s ł u ż o n y m artystom ludowym. Nagrody M i n . K . i S. otrzy­ m a l i : Apolinary Pastwa z Wąglikowic, pow. Kościerzyna, Izajasz Rzepa z Rody, pow. Wejherowo, S t a n i s ł a w Rekowski ze wsi W i ę c k o w y , pow. K o ś c i e r z y n a , W i l h e l m Kujawski z Ja­ snej, pow. Sztum, Augustyn Mielewczyk z K a r t u z . O d b y ł o się t a k ż e sympozjum, na k t ó r y m referaty wy­ głosili: mgr S. Liszkowska — o do­ robku Kaszub, Kociewia i Powiśla, oraz dr St. Błaszczyk — o współ­ czesnym rozwoju sztuki ludowej Ziemi Gdańskiej. X I I — ustanowiono doroczne nagrody Ludowej Spółdzielni W y d a w ­ niczej za dzieła z w i ą z a n e z życiem wsi i jej przemianami, w t y m za prace d o t y c z ą c e osiągnięć t w ó r c z y c h z dzie­ dziny k u l t u r y ludowej i przyswajania jej drogocennych w a r t o ś c i kulturze narodowej. Jedna z czterech r ó w n o ­ r z ę d n y c h n a g r ó d przyznana zostanie w dziale twórczości ludowej oraz prac poświęconych tej twórczości. Po raz pierwszy nagroda zostanie przyznana w t r z y d z i e s t ą rocznicę zwycięstwa — 9 maja 1975 r. 23.XII — minister Kultury i Sztuki p r z y z n a ł nagrody jubileuszo­ we oraz za c a ł o k s z t a ł t twórczości a r t y s t o m l u d o w y m : Wincentemu K i towskiemu (garncarstwo) z I ł ż y , Je­ rzemu W i t k o w i (ceramika) z U r z ę d o w a , Stanisławowi S k ł a d a n o w s k i e m u (tkac­ two) z Wyszkowa. X I I — przyznano doroczne na­ grody artystyczne i m . Jana Pocka ufundowane przez „ C h ł o p s k ą D r o g ę " . Otrzymali je za 1974 r.: S t a n i s ł a w B u c z y ń s k i , poeta z Kotorowa, pow. H r u b i e s z ó w ; E d w a r d Bychawski, ko­ w a l z Borowa, pow. Krasnystaw; Władysław Kamiński, rzeźbiarz z Brzezówki, pow. Ropczyce; Jerzy W i t e k , garnearz z U r z ę d o w a , pow. K r a ś n i k ; Wiejski Kabaret „ R z e p " z Kszezonowa, pow. Bychawa. Polska sztuka ludowa za granicą X — w hrabstwie Cleveland (Anglia) o d b y w a ł y się D n i Szczecina, w czasie k t ó r y c h zorganizowano m . i n . w y s t a w ę sztuki ludowej w Middlesborough. X — na wystawie „Poland T o d a y " otwartej w Muzeum Wiedzy i P r z e m y s ł u w Chicago szczególnym powodzeniem cieszyła się polska restauracja regionalna urządzona w stylu starej izby i wozowni góral­ skiej, a w y p o s a ż o n a w drewniane naczynia zdobione również motywami, snycerki p o d h a l a ń s k i e j . 17.X — w Warnie rozpoczęły się D n i G d a ń s k a , w czasie k t ó r y c h zorga­ nizowano m . i n . w y s t a w ę sztuki ludo­ wej (ok. 100 e k s p o n a t ó w ) oraz wy­ s t ę p y Zespołu Pieśni i T a ń c a „Ka­ szuby". X — w Muzeum Kulturhistoriska F ó r e n i n g e n For Sodra Sverige Kultúren w L u n d (Szwecja) czynna była wystawa indywidualna malarstwa Eweliny P ę k s o w e j , na k t ó r e j poka­ zano ok. 70 prac tej artystki, w tym: obrazy na szkle, m a l o w a n ą porcelanę i w i t r a ż e . Wystawa będzie następnie pokazana w innych miastach. W d n i u otwarcia wystawy dr Zo­ fia Reinfuss wygłosiła prelekcję o sztu­ ce ludowej w Polsce. X I — w pawilonie „Cepelii' w P a r y ż u o d b y ł a się wystawa prac S t a n i s ł a w a Zagajewskiego z Włoc­ ł a w k a , zorganizowana przez MKiS, „ C e l e p i ę " i Muzeum Kujawskie we W ł o c ł a w k u . Pokazano 16 rzeźb cera­ micznych tego artysty, pochodzących ze zbiorów Muzeum Kujawskiego. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający wstęp Aleksandra Jackowskiego, n o t ę biograficzną oraz ilustracje. X I — w czasie trwających na K u b i e D n i K u l t u r y Polskiej czynna b y ł a m . i n . wystawa współczesnej sztuki ludowej, zorganizowana przez „ C e p e l i ę " na zlecenie M K i S . 1.XI—12.1.75 — w monachijskim Haus der K u n s t otwarto największą i najbardziej reprezentatywną ze wszystkich dotychczasowych wy­ staw sztuki naiwnej. W y s t a w ę pn. „ D i e K u n s t der Naiven. Thomen und Beziehungen" p r z y g o t o w a ł koncopcyjnie Oto Bihalji-Merin. On też opra­ cował obszerny katalog zawierający reprodukcje większości z 491 prezen­ towanych dzieł oraz obszerny wstęp, rozwijający koncepcję wystawy. D z i a ł polski przygotowany w In­ stytucie Sztuki P A N przez Alek­ sandra Jackowskiego reprezentowało 29 akwarel Nikifora (ze zbiorów Muzeum w N o w y m Sączu), 5 obrazów Rybkowskiego i 2 Ociepki (ze zbiorów PMEtn. w Warszawie). Wystawę zwiedziło 120.000 widzów. Sprzedano 29.000 k a t a l o g ó w . X I I — na wystawie sztuki ludo­ wej i rękodzieła artystycznego w La­ t i n o к . R z y m u zaprezentowano ponad 30 lalek krakowskich, nagrodzonych na międzynarodowym konkursie w Krakowie. Po z a k o ń c z e n i u wystawy kolekcja przekazana zostanie do Mu­ zeum w Rzymie. �Działalność zagraniczna muzeów w 1974 r. 1 — w y s t a w ę p n . „ P o l s k a sztuka l u ­ dowa, w z ó r - m o t y w - z n a k " , zor­ g a n i z o w a n ą przez Muz. Etno­ graficzne w Krakowie, ekspono­ w a n ą przez 68 d n i w Lozannie i W i n t e r t h u r (Szwajcaria) obej­ rzało 14.500 osób. W y s t a w ę t ę w T i l b u r g (Holandia) zwie­ dziło w ciągu 71 d n i — 4.250 w i ­ dzów, w Essen w ciągu 41 d n i — 15.000 osób, a w A n t w e r p i i w c i ą g u 21 d n i — 6.239 osób. 2 — w Warnie pokazano w y s t a w ę „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa woj. gdańskiego", przygotowaną przez Muz. Narodowe w G d a ń ­ sku. W ciągu 7 d n i zwiedziło j ą 15.500 osób. 3 — w Glasgow podczas d n i k u l t u r y polskiej pokazano polskie stroje ludowe ze zbiorów PMEtnograficznego w Warszawie. Obejrzało j ą 250 osób w ciągu 13 d n i . 4 — w Opawie (CSRS) w y s t a w ę „ T r a ­ dycje k u l t u r y ludowej w Polsce" z o r g a n i z o w a n ą przez Muz. Gór­ nośląskie w B y t o m i u zwiedziło w ciągu 46 d n i — 4.500 osób. 5 — w N R D pokazano w y s t a w ę „ O p o l s k a sztuka l u d o w a " przy­ g o t o w a n ą przez Muzeum Śląska Opolskiego (14 d n i — 4.000 osób) oraz „ S z t u k a ludowa Mazowsza" p r z y g o t o w a n ą przez Muzeum w P ł o c k u (32 d n i — 4.000 osób). (dane z B i u l e t y n u CZM) Wystawy i pokazy zagraniczne Cepelii w 1974 r. 1 •— U d z i a ł w wystawie gospodarczej w Moskwie (zestaw t k a n i n , cera­ m i k i ) z okazji 30-lecia P R L . S U M M A 2 —• W y s ł a n i e e k s p o n a t ó w „Opoczn i a n k i " i Sp. Rękodzieła A r t y ­ stycznego z Tomaszowa Maz. do Nowosybirska na w y s t a w ę . 3 — Zorganizowanie z e s t a w ó w dla wystaw objazdowych w B r a z y l i i (ok. 600 e k s p o n a t ó w ) , Francji, A n g l i i , Szwecji, R F N , Stanach Zjednoczonych, Meksyku. W y ­ stawami d y s p o n u j ą polskie kon­ sulaty w wymienionych krajach. 4 — Wystawa rzeźb St. Zagajew­ skiego w P a r y ż u . 5 — Zorganizowanie w Brukseli „Ce­ peliady", na k t ó r ą m . i n . w y ­ słano t w ó r c ó w ludowych — d e m o n s t r u j ą c y c h różne techniki i zespoły folklorystyczne. 6 — Wysłanie twórców-demonstra­ t o r ó w r ó ż n y c h technik i zespołów folklorystycznych na Święto P i ­ wa w Viese (Holandia). 7 — W y s ł a n i e do K o l d i n g (Dania) wystawy sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego z okazji „ D n i polskich". Norwegia Oslo, udział w wystawio P I H Z „ M a d e i n Poland". I V — V — obrazy 13 a u t o r ó w i rzeźby 8 autorów. RFN. Bonn, Gal. Bleidorn. W okresie od I — I X — trzytygodniowe indyw. wystawy Mickiewicz, Walickiej, Lesińskiego, Korsak, Warczygłowy, Ignarskiej. Regensburg. K u l t u r a m t . I V — obrazy i rzeźby. Krefeld. Gal. Króli. i rzeźby. I — obrazy Szwajcaria Morges. Gal. Pro A r t e Kaspar. I I — I V — wystawa indywidualna Płaskoemskiego. V — wystawa indywidualna Ociepki. Zurich. Gal. Strassberg — s t a ł a ekspo­ zycja i sprzedaż obrazów i rzeźb. Włochy Wystawy zagraniczne B H Z „ D E S A " w 1974 r. Australia Perth. U n i v . of Western. I — r z e ź b y . Glen Waverley. Jacaranda A r t Centre. X I I — obrazy, r z e ź b y . Austria W i e d e ń . Gal. Chr. Brandtstatter, I V — V — obrazy „ n a i w n e " 17 auto­ rów. Berlin Zachodni Ladengalerie. V I — V I I — wystawa indywidualna D ą b r o w s k i e j . V I I I — I X — wystawa indywidualna Denkiewicza. Weinachtsmarkt a m F u n k t u r m . X I I — r z e ź b y 35 t w ó r c ó w ludowych i naiwnych. R I E S « P W s p ó ł p r a c u j ą c a z B H Z „ D e s ą " Gal. L a Feluca w Rzymie zorganizowała wystawy w wielu galeriach włoskich p o k a z u j ą c m . i n . obrazy i rzeźby t w ó r c ó w ludowych i naiwnych z Pol­ ski. W y s t a w y o d b y ł y się: w Mediola­ nie, Pordenone, San Felice, Reggio Emilia, Erba, Padwa, Riccione. W Rzymie L a Feluca p o k a z a ł a indy­ w i d u a l n ą w y s t a w ę obrazów Adamca. * Ponadto dostarczono eksponaty do sklepów „Cepelii" w N o w y m J o r k u , Brukseli, na zlecenie „Cepelii" do Driebergen (Holandia), do galerii Elke Zimmer w Dusseldorfie, do gal. R u n h o f w K o l o n i i oraz dla kolekcjo­ nera Hansa Joachima Ortha z Dussel­ dorfu, k t ó r y w 1974 r. urządził w róż­ nych miastach R i ^ N — 29 wystaw polskiej sztuki ludowej i naiwnej. E 3 ł O M E SUMMARY OF ARTICLES This double issue of our periodical is devoted to collec­ tions and collectors of folk art i n Poland. The issue discusses the most important or particularly interesting private collections i n this country and brings an introductory article b y A . Jackowski " I n Praise of Collecting" (Po­ chwała zbieractwa). I t analyses the reasons w h y people make collections and the place of this phenomenon i n contemporary culture. The author regards private collec­ ting, among others, as a w a y o f enriching the collections made b y museums, because private collectors concentrate — often w i t h expert knowledge and great enthusiasm — on certain fields or subjects o f folk art, creating collections that are often of great value and anticipate, as i t were, the programme of subjects of interest t o museums. The private collector is not obliged to submit t o the opinions of commissions w h i c h as a rule evaluate works of art accord­ ing t o established values. Thus he sometimes includes in his collection new subjects and new phenomena that cannot be evaluated b y the criteria applied so far. The private collector is not afraid of taking risks or of subjective interests. I t often happens t h a t a private collection becomes the nucleus or an addition enriching museum collections. N . L i p p ó c z y , a Hungarian who settled i n Poland, presented his very large collection of paintings o f glase i n deposit to the Diocesan Museum i n T a r n ó w . Also, the collections M i c h a l s k i and the S z y m a ń s k i family, which are discussed i n this issue, have enriched museum collections. Others too, intend to hand over their collections t o the public i n the future, realising their value for the culture of our country and the fact t h a t they are i n many cases the only trace of the old culture of a given region. I n Poland, collection of objects of folk art is mainly due to fascination w i t h folk culture and desire to preserve examples of this art, b o t h old and contemporary. I n the latter case the interest of the collector often extends to 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8f6e83ff935e6b00a0bff3f0c17d0fb.pdf 5421c590f612cc61abec183e21e53acf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4151 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Działalność zagraniczna muzeów w 1974 r. 1 — w y s t a w ę p n . „ P o l s k a sztuka l u ­ dowa, w z ó r - m o t y w - z n a k " , zor­ g a n i z o w a n ą przez Muz. Etno­ graficzne w Krakowie, ekspono­ w a n ą przez 68 d n i w Lozannie i W i n t e r t h u r (Szwajcaria) obej­ rzało 14.500 osób. W y s t a w ę t ę w T i l b u r g (Holandia) zwie­ dziło w ciągu 71 d n i — 4.250 w i ­ dzów, w Essen w ciągu 41 d n i — 15.000 osób, a w A n t w e r p i i w c i ą g u 21 d n i — 6.239 osób. 2 — w Warnie pokazano w y s t a w ę „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa woj. gdańskiego", przygotowaną przez Muz. Narodowe w G d a ń ­ sku. W ciągu 7 d n i zwiedziło j ą 15.500 osób. 3 — w Glasgow podczas d n i k u l t u r y polskiej pokazano polskie stroje ludowe ze zbiorów PMEtnograficznego w Warszawie. Obejrzało j ą 250 osób w ciągu 13 d n i . 4 — w Opawie (CSRS) w y s t a w ę „ T r a ­ dycje k u l t u r y ludowej w Polsce" z o r g a n i z o w a n ą przez Muz. Gór­ nośląskie w B y t o m i u zwiedziło w ciągu 46 d n i — 4.500 osób. 5 — w N R D pokazano w y s t a w ę „ O p o l s k a sztuka l u d o w a " przy­ g o t o w a n ą przez Muzeum Śląska Opolskiego (14 d n i — 4.000 osób) oraz „ S z t u k a ludowa Mazowsza" p r z y g o t o w a n ą przez Muzeum w P ł o c k u (32 d n i — 4.000 osób). (dane z B i u l e t y n u CZM) Wystawy i pokazy zagraniczne Cepelii w 1974 r. 1 •— U d z i a ł w wystawie gospodarczej w Moskwie (zestaw t k a n i n , cera­ m i k i ) z okazji 30-lecia P R L . S U M M A 2 —• W y s ł a n i e e k s p o n a t ó w „Opoczn i a n k i " i Sp. Rękodzieła A r t y ­ stycznego z Tomaszowa Maz. do Nowosybirska na w y s t a w ę . 3 — Zorganizowanie z e s t a w ó w dla wystaw objazdowych w B r a z y l i i (ok. 600 e k s p o n a t ó w ) , Francji, A n g l i i , Szwecji, R F N , Stanach Zjednoczonych, Meksyku. W y ­ stawami d y s p o n u j ą polskie kon­ sulaty w wymienionych krajach. 4 — Wystawa rzeźb St. Zagajew­ skiego w P a r y ż u . 5 — Zorganizowanie w Brukseli „Ce­ peliady", na k t ó r ą m . i n . w y ­ słano t w ó r c ó w ludowych — d e m o n s t r u j ą c y c h różne techniki i zespoły folklorystyczne. 6 — Wysłanie twórców-demonstra­ t o r ó w r ó ż n y c h technik i zespołów folklorystycznych na Święto P i ­ wa w Viese (Holandia). 7 — W y s ł a n i e do K o l d i n g (Dania) wystawy sztuki ludowej i ręko­ dzieła artystycznego z okazji „ D n i polskich". Norwegia Oslo, udział w wystawio P I H Z „ M a d e i n Poland". I V — V — obrazy 13 a u t o r ó w i rzeźby 8 autorów. RFN. Bonn, Gal. Bleidorn. W okresie od I — I X — trzytygodniowe indyw. wystawy Mickiewicz, Walickiej, Lesińskiego, Korsak, Warczygłowy, Ignarskiej. Regensburg. K u l t u r a m t . I V — obrazy i rzeźby. Krefeld. Gal. Króli. i rzeźby. I — obrazy Szwajcaria Morges. Gal. Pro A r t e Kaspar. I I — I V — wystawa indywidualna Płaskoemskiego. V — wystawa indywidualna Ociepki. Zurich. Gal. Strassberg — s t a ł a ekspo­ zycja i sprzedaż obrazów i rzeźb. Włochy Wystawy zagraniczne B H Z „ D E S A " w 1974 r. Australia Perth. U n i v . of Western. I — r z e ź b y . Glen Waverley. Jacaranda A r t Centre. X I I — obrazy, r z e ź b y . Austria W i e d e ń . Gal. Chr. Brandtstatter, I V — V — obrazy „ n a i w n e " 17 auto­ rów. Berlin Zachodni Ladengalerie. V I — V I I — wystawa indywidualna D ą b r o w s k i e j . V I I I — I X — wystawa indywidualna Denkiewicza. Weinachtsmarkt a m F u n k t u r m . X I I — r z e ź b y 35 t w ó r c ó w ludowych i naiwnych. R I E S « P W s p ó ł p r a c u j ą c a z B H Z „ D e s ą " Gal. L a Feluca w Rzymie zorganizowała wystawy w wielu galeriach włoskich p o k a z u j ą c m . i n . obrazy i rzeźby t w ó r c ó w ludowych i naiwnych z Pol­ ski. W y s t a w y o d b y ł y się: w Mediola­ nie, Pordenone, San Felice, Reggio Emilia, Erba, Padwa, Riccione. W Rzymie L a Feluca p o k a z a ł a indy­ w i d u a l n ą w y s t a w ę obrazów Adamca. * Ponadto dostarczono eksponaty do sklepów „Cepelii" w N o w y m J o r k u , Brukseli, na zlecenie „Cepelii" do Driebergen (Holandia), do galerii Elke Zimmer w Dusseldorfie, do gal. R u n h o f w K o l o n i i oraz dla kolekcjo­ nera Hansa Joachima Ortha z Dussel­ dorfu, k t ó r y w 1974 r. urządził w róż­ nych miastach R i ^ N — 29 wystaw polskiej sztuki ludowej i naiwnej. E 3 ł O M E SUMMARY OF ARTICLES This double issue of our periodical is devoted to collec­ tions and collectors of folk art i n Poland. The issue discusses the most important or particularly interesting private collections i n this country and brings an introductory article b y A . Jackowski " I n Praise of Collecting" (Po­ chwała zbieractwa). I t analyses the reasons w h y people make collections and the place of this phenomenon i n contemporary culture. The author regards private collec­ ting, among others, as a w a y o f enriching the collections made b y museums, because private collectors concentrate — often w i t h expert knowledge and great enthusiasm — on certain fields or subjects o f folk art, creating collections that are often of great value and anticipate, as i t were, the programme of subjects of interest t o museums. The private collector is not obliged to submit t o the opinions of commissions w h i c h as a rule evaluate works of art accord­ ing t o established values. Thus he sometimes includes in his collection new subjects and new phenomena that cannot be evaluated b y the criteria applied so far. The private collector is not afraid of taking risks or of subjective interests. I t often happens t h a t a private collection becomes the nucleus or an addition enriching museum collections. N . L i p p ó c z y , a Hungarian who settled i n Poland, presented his very large collection of paintings o f glase i n deposit to the Diocesan Museum i n T a r n ó w . Also, the collections M i c h a l s k i and the S z y m a ń s k i family, which are discussed i n this issue, have enriched museum collections. Others too, intend to hand over their collections t o the public i n the future, realising their value for the culture of our country and the fact t h a t they are i n many cases the only trace of the old culture of a given region. I n Poland, collection of objects of folk art is mainly due to fascination w i t h folk culture and desire to preserve examples of this art, b o t h old and contemporary. I n the latter case the interest of the collector often extends to 127 �the person of the artist (for instance, i n the case of Zimmerer, Siemion and Solowski). A l l this distinguishes private collect­ ing from the mass movement of collecting, treated as a hobby or sometimes as an investment. Of course, collecting is usually favoured by external conditions the possibility of penetrating a certain locality and accumulating a collection. This accounts for the fact t h a t collections are often made i n the provinces where there is more scope for the collector and i t is easier for h i m to find his exhibits. Collections are made by priests, lawyers, doctors, journalists and actors who travel about the country a lot, but there are also teachers and sporadic cases of representatives of other walks of life making collections (miners, farmers, manual workers). Among the most interesting of these collections, which is discussed more extensively, is t h a t of L i p p ó c z y , who for many years was a representative of Hungarian wine export t o Poland and during his travels accumulated a very large and valuable collection of paintings on glass; the collection of the C h r z ą s t o w s k i family i n the village of P o d e g r ó d (and the present issue deals here also w i t h the local community, their pride i n the collection, which they exhibit readily t o visitors to the village, especially foreign tourists, and the fact t h a t the old village inhabitants do not identify themselves w i t h this art as i t was collected by people who are relatively new arrivals i n those parts). I t is another matter w i t h the Paszyn centre, initiated and catalogued by the parish prieat Father N i t k a and the collection of the painter Z. K o w a l e w s k i , who has supplomented authentic examples of folk art w i t h his own carvings and paintings " i n the folk s p i r i t . " The actor i W . Siemion writes of his collection, which for h i m is a kind of " d i a r y " of meetings. J . P l u c i ń s k i , a teacher, describes the sad fate of the exhibits he collected at th local school w i t h the help of his pupils and which, due a lack of understanding on the p a r t of the local schc authorities wore later scattered i n various places. 1 Zimmerer, correspondent of the F R G radio wh settled i n Poland 19 years ago, writes of what i t moans to | h i m t o meet the artists who produce folk art and discusses the principles according t o which he made his very large collection (over 3,000 carvings and pictures). H e is not so interested i n the " a r t " itself b u t the m a n who creates i t and the reasons for his creative work and what the works of art he produces mean t o the m a n i n his life. He would fike his collection t o become a foundation-museum i n the future, testifying to the creative possibilities of man, which are a specific ,,lesson i n o p t i m i s m " for people who are old, i l l or handicapped i n some way. A . J a c k o w s k i also writes of Zimmerer and his collection. These and other articles deal w i t h the most important collections which are at the same time particularly inter­ esting for various reasons. I t is the intention of the Editorial Board t o demonstrate the reasons and motives behind ' the decision t o make these collections, t o present the person­ a l i t y of the collectors and give a brief descriptions of their I collections. PE3 Ю ME Двойной номер ж у р н а л а п о с в я щ е н к о л л е к ц и о н и ­ р о в а н и ю п р е д м е т о в народного и с к у с с т в а в П о л ь ш е . Номер с о д е р ж и т о б с у ж д е н и е в а ж н е й ш и х либо особен­ но и н т е р е с н ы х ч а с т н ы х собраний, а т а к ж е в с т у п и ­ т е л ь н у ю с т а т ь ю А. Я ц к о в с к о г о „ С о б и р а т е л ь с т в о д о ­ стойно п о х в а л ы " . В статье а н а л и з и р у ю т с я п р и ч и н ы в о з н и к н о в е н и я к о л л е к ц и й и з а н и м а е м о е и м и место в современной к у л ь т у р е . В к о л л е к ц и о н е р с к о м д в и ­ ж е н и и автор, м е ж д у прочим, о т м е ч а е т ш а н с ы п о п о л ­ нения достояния музеев, т а к - к а к собиратели уделяют в н и м а н и е , часто с б о л ь ш и м з н а н и е м д е л а и л ю б о в ь ю , — о т д е л ь н ы м темам, с о с т а в л я ю т к о л л е к ц и и , порой очень ценные, и н е р а з о п е р е ж а ю т и н т е р е с ы м у з е е в и их программы. Деятельность частных собирателей не о г р а н и ч и в а ю т комиссии, к о т о р ы е , к а к п р а в и л о , отдают п р е д п о ч т е н и е р а н е е п р и з н а н н ы м ц е н н о с т я м . Ввиду этого ч а с т н ы й с о б и р а т е л ь иногда о б р а щ а е т с я к новой т е м а т и к е , и н т е р е с у я с ь я в л е н и я м и , к к о т о р ы м п р е ж н и е к р и т е р и и оценок н е п р и м е н и м ы . Он не боится риска, с у б ъ е к т и в н о с т и своих у в л е ч е н и й . К о л л е к ц и и часто я в л я л и с ь и я в л я ю т с я основой либо с у щ е с т в е н н ы м п о п о л н е н и е м м у з е й н ы х собраний. Н. Л и п п у ч и , о с е в ш и й в П о л ь ш е венгр, п е р е д а л свое громадное собрание ж и в о п и с и на с т е к л е в м у з е й в Т а р нове; м у з е а л ь н ы м достоянием с т а л и т а к ж е р а с с м а т р и ­ в а е м ы е в н а с т о я щ е м номере собрания М и х а л ь с к о г о и Шиманьских. Впрочем известны и другие к о л л е к ­ ц и о н е р ы , к о т о р ы е н а м е р е н ы в б у д у щ е м п е р е д а т ь свои к о л л е к ц и и о б щ е с т в е н н о с т и о т д а в а я себе отчет в том, к а к о е большое з н а ч е н и е имеют и х собрания д л я п о л ь ­ ской к у л ь т у р ы , а т а к ж е в том, что и н е й р а з они являются единственным памятником давней к у л ь т у р ы региона. В П о л ь ш е собирание п р е д м е т о в народного и с к у с ­ ства п р е ж д е всего о б ъ я с н я е т с я у в л е ч е н и е м н а р о д н о й к у л ь т у р ы , а т а к ж е с т р е м л е н и е м у п р о ч и т ь ее с л е д ы , в п р о ш л о м , к а к и с о в р е м е н н ы е п р о я в л е н и я . Что к а ­ сается современной к у л ь т у р ы , то часто интерес соби­ р а т е л я р а с п р о с т р а н я е т с я т а к ж е на л и ч н о с т ь х у д о ж ­ н и к а (наприм. у Ц и м м е р е р а , Семёна, Сслёвсксго). Именно все это о т л и ч а е т у п о м я н у т у ю область к о л л е к ­ ционерства от массового с о б и р а т е л ь с т в а , р а с с м а т р и в а е ­ мого к а к хобби и л и ж е иногда к а к п о м е щ е н и е к а п и ­ тала. Разумеется коллекционерству благоприятствуют в н е ш н и е условия, о б л е г ч а ю щ и е п о и с к и в р а й о н е и н а ­ г р о м о ж д е н и е собраний. Отсюда часто в с т р е ч а ю т с я к о л ­ л е к ц и и в п р о в и н ц и и , т а к - к а к т а м нет к в а р т и р н ы х о г р а н и ч е н и й и легче н а й т и э к с п о н а т ы . Собирают д у - х о в н ы е л и ц а , а д в о к а т ы , в р а ч и , ж у р н а л и с т ы и актеры, к о т о р ы е много р а з ъ е з ж а ю т по с т р а н е , а т а к ж е учи­ т е л я и, в е д и н и ч н ы х с л у ч а я х , п р е д с т а в и т е л и других п р о ф е с с и й ( ш а х т е р ы , з е м л е д е л ь ц ы , рабочие). К с а м ы м и н т е р е с н ы м п р и н а д л е ж а т подробно об­ с у ж д а е м ы е к о л л е к ц и и : Л и п п у ч и , к о т о р ы й в течение i многих л е т п р и в о з и л в П о л ь ш у в и н а и з В е н г р и и и во в р е м я с в о и х п о е з д о к собрал б о л ь ш у ю и ц е н н у ю кол­ л е к ц и ю к а р т и н на с т е к л е , з а т е м к о л л е к ц и я Х ж о и с т о в с к и х , с о с т а в л е н н а я в д е р е в н е П о д е г р о д з е и рас- • с м а т р и в а е м а я на ф о н е оценок местной общественности (местные ж и т е л и г о р д я т с я этой к о л л е к ц и е й перед п р и е з ж и м и , особенно п е р е д и н о с т р а н н ы м и т у р и с т а м и по в то ж е в р е м я ч у в с т в у ю т себя непричастным», к ней, т а к - к а к с о б и р а т е л я м и б ы л и л ю д и , л и ш ь недав­ но п о с е л и в ш и е с я в и х деревне). И н а ч е д е л о обстоит с п а ш и п с к и м центром. Его и н и ц и а т о р о м я в л я е т с я м е с т н ы й с в я щ е н н и к , ксендз ! Н и т к а , к о т о р ы й составил его д о к у м е н т а ц и ю . Интересна т а к ж е к о л л е к ц и я х у д о ж н и к а - ж и в о п и с ц а 3. К о в а ­ л е в с к о г о к о т о р ы й п о п о л н я е т с о б р а н н ы е им подлинные экспонаты собственными скульптурами и картинами „в н а р о д н о м д у х е " . А к т е р В. Семён о п и с ы в а е т свою к о л л е к ц и ю , к о т о р у ю он с ч и т а е т с в о е о б р а з н ы м днев- ¡ н и к о м в с т р е ч ; у ч и т е л ь Я . П л ю т и н ь с к и вспоминает ¡ г р у с т н у ю и с т о р и ю э к с п о н а т о в , с о б р а н н ы х им в школе с п о м о щ ь ю у ч е н и к о в . Э к с п о н а т ы эти постигла п е ч а л ь ­ н а я у ч а с т ь , ибо м е с т н ы е ш к о л ь н ы е в л а с т и , не при­ д а в а л и им з н а ч е н и я и поэтому к о л л е к ц и я б ы л а рас- • сеяна. Л. Ц и м м е р е р , р а д и о к о р р е с п о н д е н т Ф Р Г , посе­ л и в ш и й с я 19 л е т тому н а з а д в П о л ь ш е , подробно i п и ш е т о том, к а к о е з н а ч е н и е имеет д л я него контакт с т в о р ц а м и , з н а к о м и т с п р и н ц и п а м и с о с т а в л е н и я своей огромной к о л л е к ц и и ( с в ы ш е 3.000 с к у л ь п т у р и кар- ' тин). Ц и м м е р е р а не и н т е р е с у е т „искусство", а человек, ! п р и ч и н ы , п о б у ж д а ю щ и е его к т в о р ч е с т в у , место, кото­ рое в ж и з н и т в о р ц а з а н и м а ю т собственные произвед е н и я . Он хочет, ч т о б ы со в р е м е н е м его к о л л е к ц и я | с т а л а д а р с т в е н н ы м м у з е е м с в и д е т е л ь с т в у ю щ и м о твор- • ч е с к и х в о з м о ж н о с т я х ч е л о в е к а , с т а л а своеобразным „ у р о к о м о п т и м и з м а " д л я с т а р и к о в , б о л ь н ы х , обижен­ н ы х судьбой л ю д е й . О Ц и м м е р е р е и его коллекции п и ш е т т а к ж е А. Я ц к о в с к и . Эти и другие статьи касаются в а ж н е й ш и х коллек­ ций, к о т о р ы е в то ж е в р е м я по р я д у п р и ч и н пред­ с т а в л я ю т особый интерес. Р е д а к ц и я п о с т а в и л а себе ц е л ь ю п р е д с т а в и т ь п р и ч и н ы , в силу к о т о р ы х возникли о б с у ж д а е м ы е к о л л е к ц и и , б л и ж е п о з н а к о м и т ь читателя с л и ч н о с т я м и с о б и р а т е л е й и о х а р а к т е р и з о в а т ь проф и л ь их коллекций. �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach w o j e w ó d z k i c h i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za p o ś r e d ­ nictwem miejscowych O d d z i a ł ó w i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub b e z p o ś r e d n i o w Centrali K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warsza­ wa, u l . Towarowa 28 konto P K O nr 1-6-100020, w t e r m i n i e do dnia 25 listopada na r o k n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h ' , w i n n y opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo w ł a ś c i w y c h u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocz­ towe, listonosze i b e z p o ś r e d n i o Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " ' 00- 958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O n r 1-6-100020, w terminie do 10 dnia m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40% droższa od pre­ numeraty krajowej, przyjmuje B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, Konto P K O nr 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indy­ w i d u a l n i m o g ą n a b y w a ć t ę p u b l i k a c j ę w k s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1- 6-100312, w k s i ę g a r n i „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w G ł ó w n e j K s i ę ­ garni Naukowej 00-068 Warszawa, K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, w K s i ę g a r n i N a u ­ kowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy m i e s z k a j ą c y za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona — Ruch" 00-068 Warszawa, u l . K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e 7. Bank H a n d l o w y S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132/36940 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L ISSN 0032-3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w Warszawie 1975. Nakład 2.000 egz. Objętość: 20,40 ark. wyd.; 16,00 ark. druk. Papier: powiek. V k l . , 90 gram. A l . Oddano do składania '10.XII.1974 r. Pod­ pisano do druku 31.VII.1974 r. Wydrukowano w sierpniu 1975 r. Cena 36.— zł. Z. G . „Tamka". Zakład nr 2. Zam. 658. B-32. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c4b9562f679bcde7e88cff7fb1815bd.pdf e1b36de03d80d4204664c9486dd610cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource biografie malarstwo Mazurkiewicz, Jędrzej - malarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4480 Title A name given to the resource Malarz Jędrzej Mazurkiewicz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieży ńska-Stolot, M A L A R Z Stefania Krzysztof owicz J Ę D R Z E J M A Z U R K I E W I C Z W czasie przeprowadzanej w e w r z e ś n i u 1960 roku inwentaryzacji z a b y t k ó w pow. leżajskiego z ramienia w o j e w ó d z k i e g o konserwatora z a b y t k ó w przy W R N w Rzeszowie, z w r ó c o n o u w a g ę na p o l i c h r o m i ę trzech k a ­ pliczek. Z n a j d u j ą się one na terenie d w u s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsi — W o l i Zarczyckiej i Hucisk, położonych w odległości około 14 k m na p ó ł n o c n y z a c h ó d od L e ­ żajska. Z b l i ż o n e daty powstania m a l o w i d e ł , ich forma oraz sygnatura malarza J ę d r z e j a Mazurkiewicza p o z w a l a j ą z w i ą z a ć je w j e d n ą o d r ę b n ą g r u p ę . M a l o w i d ł a , wykonane t e c h n i k ą k l e j o w ą , w e wszyst­ kich trzech kapliczkach łączy analogiczna kompozycja. S k ł a d a się ona ze stojących postaci ś w i ę t y c h rozmiesz­ czonych na w e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h kapliczek, ponad k t ó r y m i biegnie pas o r n a m e n t ó w , napisu fundacyjnego umieszczonego nad d r z w i a m i i m a l o w i d e ł na suficie. W y j ą t e k stanowi kapliczka z W o l i Zarczyckiej, gdzie m a l o w i d ł a p o j a w i a j ą się na w e w n ę t r z n y c h i z e w n ę t r z ­ nych ś c i a n a c h . Najwcześniejsze ze wspomnianych m a l o w i d e ł znajduje się w kapliczce tzw. Gorylowej ze wsi Huciska ( i l . 3). Kapliczka Gorylowa założona jest na planie o ś m i o b o ku, nakryta k o p u ł k ą z gontu i z w i e ń c z o n ą l a t a r n i ą W sześciu w n ę k a c h dzielących ściany kapliczki umiesz­ czono n a s t ę p u j ą c e m a l o w i d ł a : (od wschodu) „ M a t k a Boska Bolesna", scena uszkodzona (na skutek wybicia okienka), i II. 1, 2. Sw. Mikołaj, św. Jakub, fragmenty z kapliczki Gorylowej. II. 3. Kapliczka tzw. Huciska, pow. Leżajsk. polichromii Gorylowa. 201 �„ Ś w i ę t y M i k o ł a j " (ił. 1), „Św. Barbara", scena nieczy­ telna (ze wzgl. na wybicie okienka) oraz „Św. Jakub" (ił. 2). U nasady k o p u ł k i umieszczono fryz r o ś l i n n y z kartuszami i m o t y w a m i ludzkich masek na osi, p o ł ą ­ czonych w s t ę g a m i , z k t ó r y c h s p ł y w a j ą kampanulle. Po­ nad fryzem, na osi okienek namalowano dwa tonda w obramieniach roślinnych. Tondo na ścianie wschod­ niej silnie zniszczone przedstawia św. M i c h a ł a A r c h a ­ nioła w walce z d i a b ł e m . Znaczne zniszczenie drugiego tonda nie pozwala na odczytanie jego treści. Nad ołta­ rzem umieszczono kartusz z napisem ( m a j u s k u ł a ) : „ W s p o ­ m o ż e n i e wiernych" . Bardziej zniszczone są m a l o w i d ł a w drugiej kaplicz­ ce ze wsi Huciska,, później datowane. Kapliczka ma plan p r o s t o k ą t a o ściętych od w e w n ą t r z narożnikach ( i l . 4). Na ścianie zachodniej malarz umieścił postacie św. Antoniego i św. Mikołaja, a na wschodniej — figury: niezidentyfikowanej zakonnicy, t r z y m a j ą c e j k a r t k ę z napisem ,,Amavi crucificum", i ś w . M i c h a ł a z napisem u d o ł u : „Quis ut Deum". 2 Na ściętych n a r o ż n i k a c h namalowano postacie św. Wojciecha, św. J ó z e f a , t r z y m a j ą c e g o Dzieciątko, św. Barbary i niezidentyfikowanego świętego. Ponad posta­ ciami świętych, na ściętych n a r o ż n i k a c h i ponad okien­ kami z n a j d u j ą się kartusze podobne do o r n a m e n t ó w ro­ kokowych. Ściany zwieńczone są fryzem patronowym, a na suficie namalowano postać M . B. Niepokalanego Poczęcia w ś r ó d chmur. Najpóźniejszą d a t ę noszą m a l o w i d ł a kapliczki z W o l i Zarczyckiej, r ó w n i e ż założonej na planie p r o s t o k ą t a i przykrytej dachem dwuspadowym. Na fasadzie ka­ pliczki, w d w ó c h niszach f l a n k u j ą c y c h drzwi, namalo­ wano postacie św. Piotra i P a w ł a ( i l . 5), a w szczycie — Oko Opatrzności, adorowane przez a n i o ł ó w . Ponad drzwiami umieszczono napis z tekstem m o d l i t w y . Na 3 4 5 202 ś c i a n a c h w e w n ę t r z n y c h namalowano t e c h n i k ą k l e j o w ą sześć postaci ś w i ę t y c h : (od p o ł u d n i a ) J ę d r z e j a , Wojcie­ cha, Szymona, Tomasza ( i l . 7), Jana Nepomucena i K a ­ tarzyny, a poniżej okienek — św. A n n y z M a t k ą Boską (il. 6) i ś w . M a r i i Magdaleny. Ponad postaciami ś w i ę ­ tych umieszczono fryz z kartuszy zbliżonych do orna­ m e n t ó w stylu r é g e n c e , w y p e ł n i o n y c h k r a t k ą i z a k o ń ­ czonych kampanullami. O t w ó r drzwiowy f l a n k u j ą dwa wazony z bukietami k w i a t ó w . Na dole całość obiega fryz patronowy. Polichromia sufitu jest silnie zniszczo­ na i zaklejona papierem. W każdej ze wspomnianych kapliczek w y s t ę p u j e , j a k w y ż e j wspomniano, napis f u n ­ dacyjny umieszczony ponad drzwiami, u j ę t y w r o ś l i n n y kartusz z m o t y w e m putt. W y j ą t e k stanowi druga ka­ pliczka ze wsi Huciska, gdzie napis fundacyjny u j ę t o jedynie w p r o s t o k ą t n ą r a m ę . Napis fundacyjny z kapliczki ciska podaje: Gorylowej we wsi Hu­ „(Kap)lica Fundowana. Roku 1835 F(u)ndatora Wojciecha Szu(r)daka (r)e(stau)rowana (w).... 187... przez Re S t ę p n i a Gosp(oda)rzy z Wsi Huciska " ( i l . 8). Podobnej treści napis fundacyjny znajduje się w giej kapliczce ze wsi Huciska: dru­ „TĘ K A P L I C Ę ( F U N D O W A Ł ) SIWIEC Z Ż O N Ą K A ­ T A R Z Y N Ą ORAZ Z M A T K Ą K A T A R Z Y N Ą S I W C O W Ą Z R E A L N O Ś C I PO SP. WOJCIECHU SIWCU. Muiiował A n t o n i K i e ł b . M a l o w a ł J. Mazurkiewicz. Dnia 31 lipca Roku P a ń s k i e g o 1880. S. Jana F... M i c h a ł Sulikowski od P... 185... p... zaś przez W S..sk w (r. 1880)" ( i l . 9). Ciekawy jest fakt pojawienia się podpisu J. Mazurkiewicza, którego nazwisko w y s t ę p u j e malarza również �6 na wschodniej ścianie kapliczki z W o l i Z a r c z y c k i e j , obecnie zasłonięte obrazem o ł t a r z o w y m ( i i . 11). Kapliczka z W o l i Zarczyckiej ma r ó w n i e ż napis funda­ cyjny n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : „Ta kaplica fundowana przez Szymona Ruszaka w roku 1851, a zaś poprawiona w r. 1862, znowu restaurowana i odmalowana kosztem fundatora z żoną M a r y j a n n ą m a ł ­ ż o n k ó w w r. 1881" ( i l . 10). Jak już nadmieniono, opisane wyżej m a l o w i d ł a z trzech s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą kapliczek w y k a z u j ą dużo cech w s p ó l n y c h , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m formy, j a k i pro­ gramu ikonograficznego. Sztywne postacie świętych, ustawione w trzech czwar­ tych, na tle neutralnym, potraktowane płaszczyznowo, t w o r z ą jednostajny r y t m . Spłaszczone głowy pochylo­ ne są w bok. Typowe są szerokie twarze, pozbawione głębszego wyrazu. Wielokrotnie pojawia się typ fizyczny o d ł u g i m nosie (linia nosa łączy się z linią b r w i ) , ma­ łych ustach i wyrazistych oczach z ciemnymi, d u ż y m i t ę c z ó w k a m i . Analogiczny typ r e p r e z e n t u j ą twarze ś w i ę ­ tych z malarstwa ikonowego s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w . 7 Naiwne ruchy postaci ograniczają się do podtrzymy­ wania a t r y b u t ó w i w y k o n y w a n i a prostych gestów. Sza­ ty, z w y j ą t k i e m s t r o j ó w pontyfikalnych i zakonnych, s k ł a d a j ą się z sukni i narzuconego na ramiona płasz­ cza, k t ó r y — na skutek podtrzymywania r ę k ą — tworzy wielokrotnie p o w t a r z a j ą c y się fałd w kształcie ucha. Podzielone są one pionowymi f a ł d a m i i podobnie jak całe postacie obwiedzione ciemnym konturem. Obok prymitywnych zestawień kolorystycznych, złożonych z błękitu, czerwieni, żółci i zieleni, p o j a w i a j ą się w du­ żej ilości kolory b r ą z o w y i różowy. Prostota kompozycji, p r y m i t y w i l u d o w o ś ć postaci świętych kontrastuje z ornamentami, pozostającymi pod w p ł y w e m o r n a m e n t ó w rokokowych o p r z e m y ś l a n e j kom­ pozycji i delikatnym rysunku. Program ikonograficzny wprowadza obok popularnych postaci świętych — j a k św. M i k o ł a j , Wojciech, Barbara itp. — postacie niezidentyfikowanej zakonnicy (Brygida?), Tomasza, Antoniego, Szymona i św. J ę d r z e j a — patrona autora polichromii — J ę d r z e j a Mazurkiewicza. Z a s t a n a w i a j ą r ó w n i e ż częste napisy łacińskie, towa­ rzyszące postaciom świętych. A u t o r e m trzech polichromii byl J ę d r z e j Mazurkiewicz, którego podpis w y s t ę p u j e w drugiej kapliczce z Hucisk i w kapliczce z Woli Zarczyckiej. Miejscowa t r a d y c j a łączy r ó w n i e ż nazwisko Mazurkiewicza z m a l o w i d ł a m i kapliczki Gorylowej, co też potwierdza forma tej po­ lichromii. Napisy fundacyjne w s k a z u j ą , że Mazurkiewicz malo­ w a ł kapliczki w latach 1879, 1880, 1881. Księgi parafial­ ne z Woli Zarczyckiej podają, że J ę d r z e j Mazurkiewicz u m a r ł 26.1.1886 roku, w wieku lat 52. Pochodzi on ze wsi K r z e s z ó w za Sanem,, pod d a w n y m zaborem rosyj­ skim, i był o r g a n i s t ą w W o l i Zarczyckiej . Ponadto p r o w a d z i ł w o r g a n i s t ó w c e szkolę i dzięki temu zyskał sobie przezwisko „ b a k a ł a r z " . Oprócz malowania zajmo­ w a ł się r ó w n i e ż r z e ź b i e n i e m ś w i ą t k ó w ". 8 9 10 P o w y ż s z e dane o J ę d r z e j u M a z u r k i e w i c z u - o r g a n i ś c i e t ł u m a c z ą styl jego m a l o w i d e ł , łączących w sobie elemen­ ty sztuki ludowej i m a ł o m i a s t e c z k o w e j . Był on a r t y s t ą ludowym, samoukiem, który uległ zapewne w p ł y w o w i 11. 4. Kapliczka Huciska, pow. Leżajsk. 11. 5—7. menty polichromii z kapliczki w Woli Zarczyckiej, Leżajsk. Sw. św. Piotr i Paweł, św. Anna z Matką św. Tomasz. Frag­ pow. Boską, 203 �8 ś r o d o w i s k a artystycznego j a k i m był w X I X w., a t a k ż e w c z e ś n i e j Leżajsk. S t ą d też zapewne charakter ornamen­ tów, p o j a w i a j ą c y c h się w jego polichromiach. Stanowi­ sko organisty, jakie z a j m o w a ł , w y j a ś n i a stosowanie przez niego wzbogaconej ikonografii oraz n a p i s ó w ł a c i ń s k i c h . Mazurkiewicz nie był j e d y n y m malarzem w y k o n u j ą ­ cym p o l i c h r o m i ę kapliczek w okolicach Leżajska. O p r ó c z w i e l u innych działał tu r ó w n i e ż Franciszek Ksawery Stankiewicz, t w ó r c a polichromii w kapliczce we wsi Giedlarowa . Na terenie samego L e ż a j s k a z a c h o w a ł y się dwie ka­ pliczki; jedna na tzw. Zmuliskach, druga w p ó ł n o c n o zachodniej części miasta. W obu z n a j d u j ą się m a l o w i d ł a ścienne, k t ó r e przemalowane z u p e ł n i e straciły pierwotny charakter. K a p l i c z k i dekorowane m a l o w i d ł a m i p o j a w i a j ą się na terenie pow. leżajskiego jeszcze we wsiach W ó l k a G r o d z i s k a (dwie) i W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . M a l o w i d ł a te są jednak bardzo dalekie od prac J ę d r z e j a Mazurkie­ wicza. Twórczość Mazurkiewicza nie jest w i ę c odosobniona, ale ściśle w i ą ż e się z w y s t ę p u j ą c ą na tych terenach t r a d y c j ą , k t ó r a stanowi być m o ż e dalekie echo s ł y n n y c h polichromii Stroińskiego. I2 13 } " 3if *****' PRZYPISY 1 W 1961 r. kapliczka została n i e w ł a ś c i w i e odnowiona przez właściciela, k t ó r y p o k r y ł j ą n o w y m dachem z papy. M a l o w i d ł a zostały przemalowane. P r z e m a l ó w k i w i ­ doczne są szczególnie w postaci św. M i k o ł a j a i w tłach pozostałych ś w i ę t y c h . P o n i ż e j postaci napisy ł a c i ń s k i e : „S. Adalbert, S. Josephus". M a l o w i d ł a obecnie przemalowane. Ponad postaciami ś w i ę t y c h Piotra i P a w ł a istniały napisy łacińskie, obec­ nie nieczytelne, k t ó r e zamieniono imionami świętych w j ę z y k u polskim. „ P o d T w o j ą obronę... C.". W tle widoczny jest napis łaciński, obecnie nieczytelny. 1881 — 13 sierpnia. J ę d r z e j Mazurkiewicz ( i l . 11). K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W-wa 1934, str. 137. Informacji udzielił Kazimierz P i e c h o ń s k i , organista z W o l i Zarczyckiej. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku K r z e s z ó w był o s a d ą m i e j s k ą (1088 m i e s z k a ń c ó w ) w pow. biłgorajskim, k t ó r ą San oddzielał od Galicji. Należał do ordynacji Zamoy­ skich. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I V , pod r e d a k c j ą F. Sulimowskiego. Warszawa 1883, str. 787. 10 -yj W o l i Zarczyckiej pod koniec X I X w . działało k i l k u miejscowych a r t y s t ó w , o czym ś w i a d c z y fakt, że znaleziono tam m i ę d z y i n n y m i klocek drzeworytniczy z s y g n a t u r ą L R (F. Kotula, Klocek drzeworytniczy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1949, R. I I I , str. 243). W J a ś l e w 1878 r. wydana została k s i ą ż k a pt. Wola Zarczycka, k t ó r e j autorem jest współcześnie żyjący z M a z u r k i e w i ­ czem ks. Marian P o d g ó r s k i , miejscowy proboszcz. W e d ł u g informacji K . Piechońskiego, na terenie W o l i Zarczyc­ kiej istnieje t r a d y c j ą , że J ę d r z e j Mazurkiewicz p r z e t ł u ­ m a c z y ł brewiarz na język polski. Informacja K . P i e c h o ń s k i e g o . Stefania Krzysztofowicz, Ewa Śnieżyńska, Mieszczań­ scy malarze leżajscy X I X wieku, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X V I I , 1963, str. 162. Obie po lewej stronie drogi z Wólki Grodziskiej do Grodziska G ó r n e g o . 2 ^•"A. Aft" ".Ci";M- " 7 • \ j A A ' ^ « > • • . V ' i J, 3 4 5 8 7 10 8 9 1 1 12 13 Napisy fundacyjne: II. 8. Kapliczka tzw. Gorylowa, II. 9. Kapliczka ze wsi Huciska. II. 10. Kapliczka z Woli Zar­ czyckiej. U. 11. Sygnatura J. Mazurkiewicza, kapliczka z Woli Zarczyckiej. Fot.: or.torok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4a6d6608742a2b507f99c715b35f9e.pdf 0d1e852f19bae80ea61aa666ea54b802 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Wiącej, Józef - malarz panorama Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4481 Title A name given to the resource Panorama Józefa Wiącka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Żywirska P A N O R A M A J Ó Z E F A M i n ę ł y bez m a ł a 34 lata gdy Józef Wiącek, syn ma­ łorolnego chłopa z z a p a d ł e j wsi rzeszowskiej, nie m o g ą c znaleźć pracy — w y e m i g r o w a ł do Francji. Po w i e l u pe­ rypetiach, k t ó r y c h nie l u b i zresztą w s p o m i n a ć , osiadł on tam na s t a ł e w osadzie górniczej Saint-Eloy les Mines, położonej w basenie w ę g l o w y m Puy de Dóme, gdzie przez 20 lat p r a c o w a ł jako g ó r n i k dołowy, a w n a s t ę p n y c h 11 latach — jako maszynista kopalniany. Obecnie Józef W i ą c e k jest j u ż od k i l k u l a t na emeryturze. Pozornie typowa postać g ó r n i k a - e m i g r a n t a ukaz-Ja się jednak w niecodziennym świetle, gdy zrealizował on swe ogromne dzieło, m o n u m e n t a l n ą Panoramę, obejmu­ jącą cykl o b r a z ó w , w k t ó r y c h p r z e k a z a ł Wiącek myśli, poglądy i d o ś w i a d c z e n i a całego swojego życia. Jak sam się zwierza, z a m y s ł takiego dzieła począł w n i m k i e ł k o w a ć , gdy w swej górniczej karierze prze­ szedł z pracy dołowej do obsługi lokomotywy. Tam, w monotonnym szumie motoru, w s p o m i n a j ą c swe m ł o d e II. 1. Józef Wiącek. II. 2. Powrót do domu po daremnym W I Ą C K A lata, całą u c i ą ż l i w ą i m o z o l n ą d r o g ę , j a k ą przeszedł we Francji, począł z d a w a ć sobie s p r a w ę , że życie jego było j a k gdyby symbolem losu k a ż d e g o polskiego emi­ granta, k t ó r y na obcej ziemi s z u k a ł chleba. J e d n o c z e ś ­ nie obudziło się w n i m pragnienie, aby u k a z a ć te koleje losu innym, aby przestrzec m ł o d e pokolenie przed b ł ę ­ dami, k t ó r e sam popełnił. I t y m swoim m y ś l o m posta­ nowił n a d a ć k s z t a ł t plastyczny. Jak sam pisze, przy pilnowaniu motoru „ m a j ą c w i ę ­ cej czasu i lżejszą r ę k ę w z i ą ł e m się do rysowania,, po­ tem malowania". Jednak dopiero po przejściu na eme­ r y t u r ę zdecydował się zrealizować swoje zamierzenia. Taka oto p o k r ó t c e jest geneza powstania Panoramy „Za chlebem", k t ó r e j W i ą c e k poświęcił sześć lat życia i wszystkie swoje oszczędności. Chociaż nie m i a ł podstawowej wiedzy malarskiej, ani w y k s z t a ł c e n i a (bo ukończył tylko 7 klas szkoły podsta­ wowej i jeden rok był w szkole handlowej), Wiącek po- poszukiwaniu pracy. II. 3. Podpisanie kontraktu. s 205 �s t a n o w i ł n a d a ć swemu dziełu f o r m ę m o n u m e n t a l n ą . Nie w y s t a r c z a ł b y m u pojedynczy obraz, nawet n a j w i ę k s z y c h w y m i a r ó w , by pomieścić w n i m t r e ś ć myśli i przeżyć, jakie z a m i e r z a ł p r z e k a z a ć . P r a w d ę , k t ó r ą p r a g n ą ł w y ­ razić w swej opowieści, n a l e ż a ł o jego zdaniem poprzeć silną, a w i ę c szczegółową a r g u m e n t a c j ą w i z u a l n ą . U w a ­ żał on, że poprzez c y k l o b r a z ó w prawda ta u j a w n i się pełniej i p r z e m ó w i silniej, w sposób bardziej przeko­ nywający. Przy realizacji swych z a m i e r z e ń nie Liczył na ż a d n ą pomoc i nikogo o n i ą nie prosił. Za w ł a s n e p i e n i ą d z e z a k u p i ł w i ę k s z ą ilość arkuszy d y k t y (izoreli), k t ó r e pociął na 15 jednakowej wielkości p r o s t o k ą t ó w o w y m i a r a c h 2 X 1,25 m. K a ż d y ujął w d r e w n i a n ą r a m ę , p o w i e r z c h n i ę z a g r u n t o w a ł i podzielił dwiema pionowymi l i n i a m i na trzy mniejsze płaszczyzny. W ten sposób uzyskał 30 me­ t r ó w bieżących z a m y k a j ą c y c h 45 płaszczyzn, w k t ó r y c h z a m i e r z a ł pomieścić z dawna p r z e m y ś l a n ą t r e ś ć Pa­ noramy. Kolejno szkicował k a ż d y obraz, czasem w y k o ­ n u j ą c uprzednio projekt mniejszych r o z m i a r ó w , n a s t ę p n i e począł m a l o w a ć farbami — j a k pisze — „ e k s t r a fines", zakupionymi w Saint-Etienne. Po u k o ń c z e n i u całej pracy malarskiej t r w a j ą c e j bez m a ł a sześć lat Wiącek w y k o n a ł jeszcze przy obrazach r o b o t ę s t o l a r s k ą , zaopatrzył je w zawiasy i haczyki, co p o z w a l a ł o m u — w razie potrzeby — łączyć obrazy w jeden szereg o dowolnej ilości s e g m e n t ó w , dostosowując ich z a ł a m a n i a do ekspozycji w k a ż d y m , byle obszernym lokalu. W y k o n a ł poza t y m paki u ł a t w i a j ą c e transport, wreszcie n a m a l o w a ł w y w i e s z k ę z napisem: „Za chlebem", gdyż t a k i t y t u ł n a d a ł całej Panoramie. Wywieszkę umieszczał przy wejściu na w y s t a w ę . P o n i e w a ż Panorama m i a ł a spełnić o k r e ś l o n ą misję społeczną, m u s i a ł a być eksponowana we wszystkich w i ę k - 4 206 szych skupiskach polskiej emigracji we Francji. Miała ona t a k ż e — w m i a r ę możliwości — z a p o z n a ć Francu­ zów z dziejami polskiego w y c h o d ź s t w a , m i a ł a p r z e k o n a ć społeczeństwo francuskie o w k ł a d z i e P o l a k ó w w r o z w ó j życia gospodarczego Francji, a przede wszystkim przy­ p o m n i e ć o l i c z n y m udziale polskich g ó r n i k ó w w w a l ­ kach w y z w o l e ń c z y c h prowadzonych z niemieckim na­ jeźdźcą. Po u k o ń c z e n i u Panoramy W i ą c e k rozpoczął stara­ nia c możność jej wystawienia. I t u s p o t k a ł się na ogół z d u ż ą życzliwością. P o m o g ł y m u z a r ó w n o nasze p l a c ó w k i dyplomatyczne, miejscowa Polonia, j a k też — z innych zgoła pobudek — przedstawiciele francuskich ś r o d o w i s k artystycznych. Całą s t r o n ą o r g a n i z a c y j n ą wystawy zajmuje się W i ą c e k sam. Na w ł a s n y koszt przewozi Panoramę, stara się o lokal, a często opłaca jego wynajęcie. Poniesione ko­ szty p o k r y w a w p ł y w a m i za bilety wejścia, czy też ze s p r z e d a ż y innych swych o b r a z ó w . Często boryka się z k ł o p o t a m i finansowymi. Pierwszy pokaz Panoramy o d b y ł się w jego g ó r n i ­ czym osiedlu, w Saint-Eloy les Mines; n a s t ę p n i e u d a ł o m u się u r z ą d z i ć ekspozycję w uzdrowisku Deauville, gdzie zyskał nadspodziewane powodzenie, a nawet otrzy­ m a ł n a g r o d ę — Grand P r i x Internationale. Wtedy zain­ t e r e s o w a ł się naszym a r t y s t ą P a r y ż , gdzie Panorama była trzykrotnie wystawiona (Salon d'Hiver, Salon des I n d é p e n d a n t s — w 1960 r., i wreszcie w lokalu Y.M.C.A. w 1962 r.). W lecie tegoż roku Panorama o b j e c h a ł a szereg osiedli polskich w północnej Francji, s k u p i a j ą c y c h n a j ­ więcej polskich g ó r n i k ó w . Ostatnio p o k a z a ł j ą W i ą c e k w L i l l e , gdzie w miejscowej prasie zyskała pochlebne recenzje. W c h w i l i obecnej Józef W i ą c e k jest j u ż znany w ś r o d o w i s k a c h artystycznych, został t a k ż e członkiem 5 �I I . 4. Wyjazd na roboty do Francji. II. 5. Slub. II. 6. Wypadek w kopalni. U. 7. Pogrzeb ofiar wypadku. r -4' ,'t - , Pij polskiego Stowarzyszenia A r t y s t ó w P l a s t y k ó w oraz F é d é ­ ration F r a n ç a i s e des Sociétés d ' A r t Graphique et Pla­ stique. U progu rozpoczęcia zamierzonej i wymarzonej pracy Wiącek z d a w a ł sobie s p r a w ę , że urzeczywistnienie celu w y m a g a ć będzie od niego nie t y l k o wielkiego trudu, nie tylko zachwiania b u d ż e t u rodzinnego, ale nawet sięgnięcia do długo s k ł a d a n y c h oszczędności. N i k t m u przecież nie d a ł materialnej pomocy, on sam zresztą o t y m nie pomyślał. Z d a w a ł sobie t a k ż e s p r a w ę z t r u d ­ ności natury warsztatowej. Wprawdzie j u ż niejednokrot­ nie p r ó b o w a ł r y s o w a ć czy m a l o w a ć m a ł e obrazki, sceny rodzajowe, kwiaty, czasem — wspomnienia z dalekiej ojczyzny. J e d n a k o w o ż Panorama b y ł a p o m y ś l a n a jako praca na dużą skalę. M i a ł a przecież ona jasno w y t k n i ę t y cel dydaktyczny. A b y jeszcze bardziej w p r o w a d z i ć w i ­ dza w treść Panoramy, W i ą c e k n a p i s a ł du niej szeroki komentarz. Dał w n i m t y t u ł y poszczególnych obrazów oraz krótki opis treści każdego z nich. J e d n a k ż e i bez tego komentarza w y s t a r c z a j ą c o czytel­ na snuje się nić g a w ę d y poprzez s a m ą wizję plastyczną. Opowieść zaczyna się od powrotu młodego, bezrobotnego chłopca do domu po bezowocnym poszukiwaniu pracy (scena 1 — i l . 2). J a k k o l w i e k r a d o ś n i e w i t a n y (2), w i d z i biedę, k t ó r a go s k ł a n i a do podpisania k o n t r a k t u na w y ­ jazd do Francji (3 — i l . 3). Na dworcu — p o ż e g n a n i e z rodziną i odjazd pociągu (4 — i l . 4). Dalej przybycie na ziemię f r a n c u s k ą , otrzymanie przydziału pracy (5), 207 �przyjazd z towarzyszem niedoli do osady górniczej (6). Oto osada z w i e ż a m i w y c i ą g o w y m i na pierwszym pla­ nie (7), potem pierwsza d n i ó w k a (8) i pierwsza w y p ł a t a (9). W gronie rodzinnym, czy też na kwaterze g ł ó w n y bohater Panoramy u k ł a d a skromny swój b u d ż e t (10); n a s t ę p n i e w i d z i m y go na zebraniu polskiej organizacji (11), to znowu na zabawie (12). Po p e w n y m czasie po­ znaje s w ą przyszłą żonę (13). Niezmiernie charaktery­ styczna uroczystość ś l u b n a (14 — i l . 5), wesele (15), za­ gospodarowanie się w osadzie, sąsiedzkie narady (Ki). Wypadek przy pracy (17), pobyt w szpitalu (18). I oto n a s t ę p u j e w y b u c h wojny, mobilizacja (19), bombardo­ wanie osad górniczych (20 — i l . 8), p r z e ś l a d o w a n i a przez okupanta (21), ucieczka na p o ł u d n i e Francji przed N i e m ­ cami (22), rozstrzeliwania przez nazistów (23). Polscy partyzanci z Ruchu Oporu w lesie (24), zdobywanie broni (25), akcja s a b o t a ż o w a w osadach górniczych (26), handel na czarnym r y n k u (27). Wreszcie l ą d o w a n i e wojsk alianckich (28 — i l . 9), radosny pochód po zakończeniu wojny (29 — i l . 10), karanie k o l a b o r a n t ó w (30). Uroczy­ sta, d z i ę k c z y n n a procesja w osadzie górniczej (31), u d z i a ł w odbudowie p r z e m y s ł u (32, 33), reemigracja polskich g ó r n i k ó w (34 — i l . 12). Odznaczenia P o l a k ó w zasłużo­ nych w Ruchu Oporu (35 — i l . 11), praca o ś w i a t o w a w ś r o d o w i s k a c h polskich (36), tradycyjna choinka w do­ m u polskim (37). I znowu wypadek w kopalni — wybuch gazu (38 — i l . 6), pogrzeb ofiar wypadku (39 — i l . 7). P o c h ó d młodzieży polskiej w dniu 3 Maja (40 — i l . 13), nauka w polskiej szkole (41 — i l . 14), radość z otrzyma­ nych n a g r ó d za działalność o ś w i a t o w ą i s p o r t o w ą (42 — i l . 15). Poszukiwanie pracy przez młodzież polską (43), wyjazd do kopalni a f r y k a ń s k i c h (44). Akcent k o ń c o w y — „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d a ś w i a t a " (45 — i l . 16). Taka jest w n a j w i ę k s z y m skrócie t r e ś ć Panoramy 208 rozłożona na poszczególne sceny. W ą t e k tej swoistej narracji nie przebiega jednak r ó w n o m i e r n i e . O ile w części pierwszej rozwija się konsekwentnie, jest jasny, logiczny, czytelny, o tyle w partii k o ń c o w e j , przedsta­ w i a j ą c e j życie po z a k o ń c z e n i u wojny, poczyna się r w a ć i g m a t w a ć ; wyczuwa się, że artysta n i e z u p e ł n i e daje so­ bie r a d ę z doprowadzeniem opowieści do k o ń c a . Ostatni, symboliczny obraz nie został dostatecznie uzasadniony przez obrazy poprzednie; nie znajdujemy też dość w y ­ r a ź n e g o w y t ł u m a c z e n i a , dlaczego młodzi chłopcy ze ś r o ­ dowisk górniczych e m i g r u j ą do A f r y k i . Co W i ą c e k chce przez to powiedzieć? Czy zmusza ich do tego bezrobocie, czy też zwycięża chęć szukania p r z y g ó d ? Czy wreszcie ich wyjazd ma j a k i e ś p o w i ą z a n i a z ostrzegawczym me­ mento p r z e m a w i a j ą c y m z ostatniego obrazu? Należy ż a ł o w a ć , że a r t y ś c i e nie u d a ł o się pozostać na p o c z ą t k o w e j drodze i że nie u t r z y m a ł obranego charak­ teru w ą t k u do k o ń c a . Pewne ś w i a t ł o na intencje autora rzucają z a ł ą c z o n e komentarze pisane. T r o c h ę t k l i w e , ale p e ł n e szczerości opisy o b r a z ó w u z u p e ł n i a j ą atmosferę r o z g r y w a j ą c e j się na obrazach akcji. P o z w a l a j ą t e ż w y ­ razić w sposób b e z p o ś r e d n i stosunek emocjonalny autora do przekazywanej treści, w k t ó r e j usiłuje z a w r z e ć nie t y l k o s w o j ą historię, ale całego w y c h o d ź s t w a , porusza­ j ą c przy t y m problemy społeczne i narodowe. W e ź m y dla p r z y k ł a d u treść komentarza do trzeciego obrazu pt. Kontrakt. „ K i e d y więc po wsiach rozeszła się w i a d o m o ś ć , że m o ż n a w y j e c h a ć do Francji, na kon­ t r a k t pracy na rok w fabryce czy kopalni, młodzież obojga płci masowo r u s z y ł a w ś w i a t . Podpisanie kontrak­ tów pracy czy staranie się o papiery na wyjazd było na ustach wszystkich. K t o był silny, zdrowy, ruszał w ś w i a t do Francji, do ziemi obiecanej. P r z e w a ż n i e szli do kopalni, bo zarobki w kopalni były najwyższe. O nie- �I I . 8. Bombardowanie. II. 9. Lądowanie wojsk alianckich. II. 10. Pochód po zakończeniu wojny. II. 11. Odznaczenia Polaków zasłużonych w Ruchu Oporu. II. 12. Powrót do Ojczyzny. bezpieczeństwie tej pracy, o m o ż l i w e j utracie zdrowia, o pylicy n i k t nie myślał. T y l k o ci, k t ó r y m już wiek nie p o z w a l a ł wyjeżdżać i którzy tego życia na emigracji nie w i d z i e l i w tak r ó ż o w y m ś w i e t l e j a k młodzi, b y l i jej przeciwni. Lecz któż ich t a m chciał słuchać. „Ot, za dwa lub trzy lata w r ó c i m z zarobionymi p i e n i ę d z m i , dom odnowimy,, starym p o m o ż e m y , no i o w ł a s n y m ognisku m o ż n a będzie p o m y ś l e ć . Matka w swym sercu czuje, że syna j u ż nie zatrzyma i że go więcej nie b ę ­ dzie widziała, ociera u k r a d k i e m łzy, czego m ł o d a córka nie rozumie — "Przecież jemu we Francji będzie dobrze, jedzie na robotę, później wróci»...". Z k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u z a r ó w n o komentarza, j a k przede wszystkim samych obrazów, w i d a ć , j a k bardzo W i ą c k o w i zależy, aby p r z e k o n a ć widza, j a k pragnie, aby mu uwie­ rzono. Wszelkimi też ś r o d k a m i dąży do uwierzytelnienia narracji, w p r o w a d z a j ą c w t y m celu do k a ż d e j sceny o g r o m n ą ilość realiów, do k t ó r y c h p r z y w i ą z u j e w i e l k ą wagę. Dla tej szczegółowej dokumentacji poczyna a r t y ś c i e b r a k o w a ć miejsca na obszernych płaszczyznach zagrun­ towanej „izoreli". Przedmioty zachodzą jedne na drugie t r a c ą c wyrazistość rysunku, postacie tłoczą się; a prze­ cież, w n i e k t ó r y c h scenach wszystkie są n i e z b ę d n e , k a ż ­ da z nich ma do odegrania j a k ą ś o k r e ś l o n ą rolę, k a ż ­ da — zdaniem artysty — wnosi i s t o t n ą i n f o r m a c j ę . Cha­ rakterystyczny dla prymitywnego t w ó r c y brak perspek­ t y w y potęguje jeszcze to w r a ż e n i e b r a k u miejsca dla 209 �tysiącznych myśli, k t ó r e zdają się rozsadzać ramy obra­ zów. T r u d n o ś c i te udaje się W i ą c k o w i w pewnej mierze rozwiązać, gdy w n i e k t ó r y c h scenach, gdzie specjalnie dużo ma do powiedzenia, umieszcza widza na p e w n y m wzniesieniu, d a j ą c m u t y m samym możność ogarnięcia w z r o k i e m szerszych h o r y z o n t ó w . Tak r o z w i ą z u j e s c e n ę p i e r w s z ą , gdy razem z p o w r a c a j ą c y m do domu c h ł o p c e m chce pokazać znane m u okolice w s i rodzinnej ( i l . 2). Podobnie udaje m u się p o k o n a ć t r u d n o ś ć pomieszczenia d u ż e j ilości ludzi przy o d j e ż d ż a j ą c y m pociągu ( i l . 4), gdzie zdołał w y o d r ę b n i ć nie tylko w z r u s z a j ą c e sceny p o ż e g n a n i a , ale i p o k a z a ć na dalszym planie z a p a m i ę t a ­ ny — m i m o u p ł y w u lat — krajobraz rodzinnych stron, „ t a k znany — j a k pisze — i tak ukochany". Z wysoka obserwujemy scenę powrotu do Polski r e e m i g r a n t ó w g ó r n i k ó w , ł a d o w a n i e rzeczy i inwentarza, rozległą per­ s p e k t y w ę całej opuszczanej osady g ó r n i c z e j ; j a k gdyby z jednego z s a m o l o t ó w , k t ó r e unoszą się nad ziemią, obserwujemy razem z l o t n i k i e m l ą d o w a n i e wojsk alianc­ kich na ziemi francuskiej z m a s ą ludzi, czołgów i w o ­ jennego sprzętu ( i l . 9). Przy komponowaniu poszczególnych scen Wiącek w y ­ kazuje wiele inwencji. W rozmieszczeniu postaci czy p r z e d m i o t ó w nie rządzi n i m j a k a ś z góry przyjęta k o n ­ wencja. Kieruje się on raczej chęcią odtworzenia rze­ czywistego u k ł a d u e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na scenę, k t ó r ą widział, czy w k t ó r e j uczestniczył. Postacie czy przedmioty pierwszego planu stara się przybliżyć do w i ­ dza tak, że częściowo je obcina, j a k gdyby wyrzuca poza ramy obrazu. Jeśli akcja rozgrywa się na wolnej przestrzeni, zawsze zostaje ukazana daleka perspektywa istniejącego w rzeczywistości krajobrazu; jeśli scena od- 13 210 bywa się w z a m k n i ę t y m pomieszczeniu, to odtwarza określone, z w i ą z a n e z danym faktem w n ę t r z e , j a k sala szpitalna, czy miejsce z e b r a ń organizacji polskich l u b izba mieszkalna. Owo bogactwo realiów, k t ó r e tak rozrzutnie w p r o w a ­ dza W i ą c e k do swej Panoramy, odgrywa istotną rolę w ł a ś n i e przez ich autentyzm: tak np. umieszczenie przy oknie stołu, w o k ó ł którego zasiada cała górnicza rodzi­ na, odpowiada konwencji rozmieszczania mebli w g ł ó w ­ nej izbie g ó r n i k ó w - e m i g r a n t ó w . K s z t a ł t i miejsce szafki na talerze oraz krzyżyk wiszący nad w e j ś c i e m ( i l . 3) — to szczegóły z a p a m i ę t a n e z rodzinnego domu. Podobnie odtworzone z p a m i ę c i jest usytuowanie zamku p a ń s k i e ­ go czy karczmy we w s i ( i l . 4), ceglane obramienie d r z w i p r o w a d z ą c y c h do izby zbornej w punkcie rozdzielczym we Francji, detale architektury kościoła z osady, a nawet kolorystyka w s t ą ż e k naszytych na sukienkach k r a k o w i a ­ nek uczestniczących w procesji. O w y m rozlicznym detalom w swych obrazach nadaje jednak W i ą c e k n i e j e d n a k o w ą r a n g ę . O d g r y w a j ą one róż­ ną rolę, nie zawsze tylko opisową, bo np. aksamitne portiery, w y s t ę p u j ą c e jako tło p r z e w o d n i c z ą c e g o zebrania — m a j ą p o d k r e ś l i ć uroczysty charakter przedstawionej akcji, a gdzie indziej pewne szczegóły, j a k kot wbiegający do izby w scenie powrotu do domu bezrobotnego syna (2), służą do stworzenia atmosfery ciepła i intymności rodzinnego życia. Tak w i ę c obiektywny realizm łączy się z wyrazem emocjonalnego, osobistego stosunku artysty do odtwarza­ nych w s p o m n i e ń . Natomiast jeśli chodzi o sceny z życia zawodowego, r o z g r y w a j ą c e się we w n ę t r z u kopalni, odnosi się w r a ­ żenie, że atmosfera jej jest dla W i ą c k a obca. Dwa obra- 14 �zy: pierwszy dzień pracy i wypadek (nr 17) w y r a ź n i e nie d o r ó w n u j ą pozostałym. N i e s k ł a d n a obudowa chodnika, p ł a s k i e ciała g ó r n i k ó w utrzymane w szarej tonacji, brak dalszych p l a n ó w — to wszystko k a ż e zaliczyć obyd­ wa obrazy do n a j s ł a b s z y c h w cyklu Panoramy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e s ą sceny zbiorowe: wyjazd na e m i g r a c j ę , ślub, wesele, procesja, pogrzeb, pochód, czy zebranie. W nich najsilniej rysuje się i n d y w i d u a l ­ ność artysty, k t ó r y swobodnie porusza się na gruncie bliskiej m u i swojskiej obyczajowości. Z tych scen ema­ nuje atmosfera ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rozgrywa się akcja (chodzi t u konkretnie o sceny z życia zbiorowego emi­ gracji), ś r o d o w i s k a , z k t ó r y m artysta jest nierozdzielnie z w i ą z a n y i razem ze wszystkimi uczestnikami p r z e ż y w a r o z g r y w a j ą c e się wydarzenia. Obrazy te cechuje tak charakterystyczna dla t w ó r c o w naiwnych h i e r a t y c z n o ś ć postaci, p e ł n a powagi s z t y w n o ś ć ; z j a k ą c e l e b r u j ą uroczyste chwile w życiu zbiorowym, p o d p o r z ą d k o w a n i e t ł u m u postaci nakazom tradycji czy niepisanych k a n o n ó w r z ą d z ą c y c h życiem przedstawianej grupy społecznej. Nie zmniejsza tego w r a ż e n i a d ą ż n o ś ć do z r ó ż n i c o w a n i a poszczególnych postaci przez strój, ruchy, uczesanie, czy rysy twarzy, nie m ó w i ą c j u ż o wzbogaceniu dekoracyjności ubioru. Oto orszak wesel­ ny i i i . 5) wychodzi z kościoła; ludzie tłoczą się ze wszyst­ kich stron, aby obejrzeć n o w o ż e ń c ó w ; ci zaś kroczą pełni powagi pod girlandami k w i a t ó w , podtrzymywanych przez d z i e w c z ę t a w krakowskich strojach. Z a r ó w n o w wyrazie twarzy tych dziewcząt, j a k w ich geście, odnajdujemy sugestywne p o d o b i e ń s t w o do choinkowych a n i o ł ó w trzy­ m a j ą c y c h wstęgi z ewangelicznymi napisami. Podobna h i e r a t y c z n o ś ć cechuje postacie b i o r ą c e udział w uroczy­ stej procesji czy w pochodzie trzeciomajowym ( i i . 13), i 18 I I . 13. Pochód 3 Maja. 11. 14. Nauka w polskiej szkole. II. 15. Nagrody za działalność oświatową i sportową. II. 16. Zdobycie Kosmosu czy zagłada świata. gdzie symetria w ustawieniu c h o r ą g w i , f e r e t r o n ó w , sztan­ d a r ó w , a nawet t ł u m u podnosi w r a ż e n i e celebrowania uroczystości nie t y l k o przez jej u c z e s t n i k ó w , ale — co ważniejsza — przez samego a r t y s t ę . Ten sam uroczysty n a s t r ó j panuje w scenach z e b r a ń organizacji polonij­ nych, gdzie zwraca u w a g ę o ż y w i e n i e u c z e s t n i k ó w prze­ jętych w a ż n o ś c i ą c h w i l i oraz p e ł n a godności i poczucia wagi s p e ł n i a n e j misji postawa p r z e w o d n i c z ą c e g o , k t ó ­ remu patronuje nadmiernej wielkości godło p a ń s t w o w e w obramieniu aksamitnych kotar. P a t r z ą c na t ę scenę lepiej się rozumie, j a k w a ż n a , a zarazem upragniona b y ł a godność prezesa takiej czy innej organizacji, o k t ó ­ r ą działacze emigracyjni staczali p e ł n e wzajemnej a n i ­ mozji w a l k i . Dzięki t y m ś r o d k o m aura r o z g r y w a j ą c e j się akcji stała się ł a t w o czytelna i przejrzysta; dopo­ mogło t u n i e w ą t p l i w i e osobiste podejście artysty do tematu. J e d n a k ż e siła ekspresji nie p r z y s ł a n i a w Panoramie t r u d n o ś c i warsztatowych, z k t ó r y m i boryka się W i ą c e k . Nie daje on sobie rady z p r a w a m i perspektywy, z utrzy­ maniem proporcji p o m i ę d z y postaciami pierwszego i d r u ­ giego planu, co przejawia się dość w y r a ź n i e w scenie pierwszej — p o w r o t u z w ę d r ó w k i do domu. P o s t a ć syna ukazującego się w drzwiach w e j ś c i o w y c h , podobnie j a k siostry siedzącej przy stole, jest nieproporcjonalnie w y ­ d ł u ż o n a ; ten sam b ł ą d powtarza się w scenie przy choince (stosunek wielkości twarzy m a t k i i dziecka do 211 �postaci w głębi). Jeszcze w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i n a s t r ę c z a a r t y ś c i e przedstawienie postaci w ruchu, czy też emocjo­ nalnego wyrazu twarzy b o h a t e r ó w , odczuwanej radości czy smutku. B r a k znajomości podstawowych zasad techniki malar­ skiej ujawnia się dość silnie w samym sposobie posługi­ wania się farbami. Ma wprawdzie W i ą c e k ś m i a ł e i pew­ ne d o t k n i ę c i e pędzla, p o z w a l a j ą c e m u jednym pociągnię­ ciem założyć o k r e ś l o n ą płaszczyznę w obrazie, nie potrafi jednak w y d o b y ć kolorem trzeciego w y m i a r u , czy ś w i a t ł o ­ cienia, czy wreszcie bardziej wyszukanych i p r z e ł a m a ­ nych barw. Najbardziej udatne są w jego obrazach par­ tie, w k t ó r y c h może użyć k o l o r ó w czystych, j a k w sce­ nach zbiorowych, gdzie w y s t ę p u j ą postacie w strojach ludowych, p o z w a l a j ą c e zastosować ś m i a ł e , a tak bliskie jego ś r o d o w i s k u zestawienia barwne, j a k mocno różo­ wego z i n t e n s y w n ą zielenią — typowe dla łowickich wycinanek, kurpiowskich p a s i a k ó w czy malowanek z D ą b r o w y . T a m jednak, gdzie trzeba bardziej złożo­ nych ś r o d k ó w malarskich, j a k np. dla odtworzenia m r o ­ k u kopalni czy lasu, szarej perspektywy zadymionych osad górniczych, mglistości krajobrazu — nie umie W i ą ­ cek w y b r n ą ć z t r u d n o ś c i kolorystycznych. Wszystkie te braki w y r ó w n u j e W i ą c e k o g r o m n ą pa­ sją twórczą, rozmachem w komponowaniu poszczegól­ nych scen, p e ł n ą odwagi i n w e n c j ą r o z w i ą z y w a n i a często bardzo skomplikowanego tematu. Zadziwia w całości Panoramy ambitne szukanie coraz to nowych ś r o d k ó w i sposobów przekazania p r z e m y ś l a n e j treści. Jak z a k w a l i f i k o w a ć dzieło W i ą c k a ? Gdzie jest miejsce Panoramy? Jakie wreszcie n a l e ż a ł o b y przyjąć k r y t e r i a dla oceny tego typu twórczości? M i n ę ł o j u ż p e ł n e 15 lat, gdy s t a w i a l i ś m y sobie podob­ ne pytania stojąc wobec nowych wtedy zjawisk arty­ stycznych ujawnionych przez samorodne talenty w y w o ­ d z ą c e się ze ś r o d o w i s k a robotniczego. W 1949 r. posta­ w i ł a m to pytanie w j e d n y m z n u m e r ó w „Polskiej Sztuki Ludowej",, p r ó b u j ą c wtedy z a k w a l i f i k o w a ć twórczość p l a s t y c z n ą g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w , usiłując znaleźć dla niej miejsce w ogólnym dorobku polskiej plastyki. Teraz, po tyloletnim d o ś w i a d c z e n i u , po kilkunastu w y ­ stawach twórczości amatorskiej, po poznaniu szeregu t w ó r c ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o d o w i s k a robotniczego, po w i e l u dyskusjach, k t ó r e w y ł o n i ł y pogląd na tego t y p u zjawiska artystyczne, m o ż e m y w ł ą c z y ć Józefa W i ą c k a do wielkiej rodziny t w ó r c z y c h , samodzielnych d y l e t a n t ó w . W warsztacie t w ó r c y Panoramy odnajdujemy cechy w i ą ­ żące go z i n n y m i amatorami: podobne t r u d n o ś c i w a r ­ sztatowe i podobne ś r o d k i . Tak na p r z y k ł a d w rysunku — charakterystyczny brak poczucia proporcji w postaciach ludzkich: zbyt d u ż e głowy w stosunku do reszty ciała, t r u d n o ś c i w oddaniu perspektywy, obok tego — w s p ó l ­ ne ś r o d k i w y r a z u plastycznego, j a k u Ociepki, D w o r czyka, W r ó b l a , a nawet Rousseau, ta sama d ą ż n o ś ć do celebracji przedstawianych scen, podobne p r z y w i ą z y w a ­ nie w a g i do wielkiego a r s e n a ł u detali, k t ó r e s t a n o w i ą udokumentowanie treści. Jak dla wszystkich n a i w n y c h t w ó r c ó w , i dla W i ą c k a m a j ą ogromne znaczenie takie szczegóły, j a k : ozdoby kobiecego stroju, drobne akceso­ ria m u n d u r ó w niemieckich żołnierzy czy haft na czapce francuskiego oficera. W odróżnieniu bowiem od i n d y w i d u a l n o ś c i artystycz­ nych wspomnianych a m a t o r ó w Józef Wiącek jest naw s k r o ś r e a l i s t ą . W jego Panoramie nie ma miejsca na fantastyczne Ociepkowe stwory, czy w y i m a g i n o w a n ą N i k i f o r o w s k ą a r c h i t e k t u r ę . W y j ą t e k stanowi t y l k o ostat­ ni obraz Panoramy p r z e d s t a w i a j ą c y „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d ę globu ziemskiego"; ale to przecież obraz przy­ szłości. W ą t e k dydaktyczny n a r z u c i ł m u konieczność stworzenia obrazu, k t ó r y nie m i a ł odpowiednika w ś w i e ­ cie rzeczywistym. Natomiast w przedstawieniu scen z życia swego ś r o d o ­ wiska Wiącek jest b l i s k i P a w ł a W r ó b l a , choć mniej od tamtego pogodny. Obu tych a m a t o r ó w łączą nikłe, ale jeszcze uchwytne nici z l u d o w ą twórczością p l a s t y c z n ą , przeszczepioną na grunt ś r o d o w i s k a robotniczego. P o d k r e ś l o n e tutaj analogie w ś r o d k a c h w y r a z u nie p r z e s ą d z a j ą o w ł ą c z e n i u W i ą c k a w k r ą g „ m a l a r z y dnia siódmego". Jego sztuka — to nie odpoczynek po n u ż ą c e j pracy zawodowej, to w jego intencjach — odpowiedzial­ na misja społeczna. G ł ó w n e źródło bowiem jego a r t y ­ stycznej inspiracji t k w i w założeniach dydaktycznych, a nawet mentorskich. Realizacja tych założeń z a m k n i ę t a cyklem 45 o b r a z ó w daje W i ą c k o w i w ś r ó d p l a s t y k ó w a m a t o r ó w miejsce o d r ę b n e . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4cc00054fcbf264b9207ff80f8aee52.pdf 8ae66d27cb941bbb96bc2545a4d5a96f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4835 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4488 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.238-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Cieśla-Reinfussowa, Zofia Przeździecka, Maria Dobrzańska-Pawlicka Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W A Ż N I E J S Z E P R A C E M A R I I Publikowane w „Polskiej Sztuce Ludowej" 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Nieznany drzeworyt ludowy 1953 nr 3 Zdobione duhy podlaskie 1953 6 Ceramika pomorska 1954 4 W z w i ą z k u z uwagami o art. „ C e r a m i k a pomorska" 1955 3 Sztuka ludowa w muzeach Bukaresztu 1956 2 Pisanki w Radomskiem 1956 4/5 Szymon Czerniakiewicz — podlaski wycinankarz ludowy 1957 1 Zabytki plastyki ludowej na Podlasiu Wschodnim 1956 4/5 Na tropach skulskich o c h w e ś n i k ó w 1957 4 Jan Rudowski — rzeźbiarz ludowy 1958 1 Marcin G ą s i o r — ś w i ą t k a r z z L a p a j ó w k i 1958 2 Zagadnienie genezy h a l t ó w kaszubskich 1958 3 Ludowe rzeźby z X V I I I w i e k u 1959 4 Na marginesie genezy h a f t ó w kaszubskich 1959 4 Wincenty Flak — rzeźbiarz samouk 1961 1 Józef Zagórski — unicki ś w i ą t k a r z 1962 1 Wystawa ikon w K r a k o w i e 1965 1 Pisanki białostockie 1965 2 P R Z E Ź D Z I E C K I E J Publikowane w „Ziemi" 19. R o m a ń s k i e rzeźby w I n o w r o c ł a w i u 20. „Ojciec o c h w e ś n i k ó w " (Skulsk) 21. Odkrycie w w i e j s k i m kościółku (Słopanowo) 22. Ś r e d n i o w i e c z n a rzeźba w kapliczce podlaskiej 23. Sekret k l o c k ó w drzeworytniczych (Płazów) 24. W ę d r o w n y r z e ź b i a r z w Lubelskiem 25. R a d o m s z c z a ń s k i Z a g ł o b a ludowy 1956 nr 2 1957 3/5 1957 8/10 1957 3/5 1957 1958 1953 10/12 1/15 3/17 W innych czasopismach 26. Rodzajowe sceny religijne w X V I I -wiecznych haftach pomorskich, „Biule­ tyn Historii Sztuki" ' 1961 4 27. Dzieje rodu B o g d a ń s k i c h , malarzy cer­ kiewnych po obu stronach Karpat, „Vedeeki Sbornik Muzea Ukrajinskej K u l t u r y - S v i d n i k , R. I . (w druku) W rękopisie P i e r w i a s t k i ludowe w malarstwie polskim I poł. X I X w i e ­ k u (praca magisterska) Zarys polskiej plastyki w o b r z ę d a c h X I X - w i e c z n e ikony m a ł o p o l s k i e i ich znaczenie historycz­ ne (praca doktorska) Sztuka ludowa pow. chrzanowskiego (monografia pow. chrzanowskiego — przygotowana do druku). N C h w a l i s ł a w Zieliński: S Z T U K A S A K R A L N A , K s i ę g a r n i a św. Wojciecha 1960, s. X X X V I K s i ą ż k a przeznaiczona jest w pierwszym rzędzie dla p l a s t y k ó w w s p ó ł p r a c u j ą c y c h p r z y budowie, w y p o s a ż e ­ niu, ozdobie i konserwacji kościołów. P o d t y t u ł — Pod­ r ę c z n i k opracowany na podstawie p r z e p i s ó w kościelnych. Autor — sam plastyk, obeznany z p r a k t y k ą sztuki kościelnej — g r o m a d z i ł od w i e l u lat m a t e r i a ł y z zakre­ su historii p r a k t y k sztuki sakralnej. W y n i k i e m tej pracy jest obszerne dzieło s k ł a d a j ą c e się z trzynastu d u ż y c h r o z d z i a ł ó w i zaopatrzone w bibliografię oraz indeks a l ­ fabetyczny, skorowidz ikonografii biblijnej i trzy s ł o w ­ n i k i w a ż n i e j s z y c h t e r m i n ó w architektonicznych i pla­ stycznych, sztuki sakralnej p o l s k o - ł a c i ń s k i oraz sztuki sakrainej ła ciń sko-polski. K s i ą ż k a ma arcybiskupie impriniatur, co gwarantuje jej zgodność z przepisami kościelnymi i p r a w i d ł o w o ś ć stosowanej w niej nomenklatury — m o ż e w i ę c jako źródło d o k ł a d n y c h pod t y m w z g l ę d e m informacji służyć k a ż d e m u inwentaryzatorowi sztuki kościelnej. Ponadto + 1004 i 21 tablic (aneks). jest to pierwsza w j ę z y k u polskim praca, k t ó r a w y m i e ­ nia i usiłuje o b j a ś n i ć d o s ł o w n i e chyba wszystko, co do­ tyczy tej dziedziny. Pod t y m w z g l ę d e m k s i ą ż k a m o ż e być przydatna nie t y l k o dla i n w e n t a r y z a t o r ó w , lecz i dla e t n o g r a f ó w , k t ó r z y np. w r o z d z i a ł a c h o ikonografii chrześcijańskiej i o> tematyce ikonograficznej znajdą podstawowe w i a d o m o ś c i potrzebne prizy opracowywaniu rzeźby i malarstwa ludowego o tematyce religijnej. Większość tablic p o ś w i ę c o n a jest r ó ż n y m historycz­ n y m strojom zakonnym i ś w i e c k i m , a ponadto kościel­ nym szatom, s p r z ę t o m oraz znakom i g o d ł o m . Niestety, autor p o t r a k t o w a ł dość p o b i e ż n i e część h i s t o r y c z n ą ; zapewne chodziło m u raczej o i n f o r m a t o r przewodnik po zagadnieniu niż o u d o k u m e n t o w a n ą , sze­ roko r o z b u d o w a n ą p r a c ę n a u k o w ą . Zadanie i n f o r m a c y j ­ ne k s i ą ż k a zresztą spełnia i jest na naszym r y n k u p u b l i ­ k a c j ą na pewno bardzo pożyteczną. Maria Przeździecka U K R A I N S K E N A R O D N E D E K O R A T I W N E M I S T E C T W O — R I Ż B A T A ROZPIS. Wyd. D e r ż a w n e Widawnictwo L i t e r a t u r i z Budiwnictwa i A r c h i t e k t u r i USSR [ P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o L i t e r a t u r y o Budownictwie i A r c h i ­ tekturze USRR], K i j ó w 1962, s. 120, ilustr., 3, s. tekstu + m e t r y k i opisowe. P i ę k n e w y d a w n i c t w o albumowe, z ilustracjami w y ­ konanymi t e c h n i k ą r o t o g r a w i u r o w ą , zawiera przedsta­ wienia e k s p o n a t ó w p o c h o d z ą c y c h w większości z K i j o w ­ skiego P a ń s t w o w e g o Muzeum Sztuki U k r a i ń s k i e j , w y ­ łączając reprodukcje w z o r ó w pisanek, k t ó r y c h w i ę k ­ szość znajduje się w muzeach lwowskich. Część pisana — niewielka, bo o b e j m u j ą c a jedynie w s t ę p i opisy i l u s t r a ­ cji, opracowana jest w d w u (językach: u k r a i ń s k i m i r o ­ syjskim. We w s t ę p i e znajdujemy o m ó w i e n i e m a t e r i a ł u ilustracyjnego, zgrupowanego w czterech rozdziałach. Rozdział pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b ­ ka d r e w n a " zawiera p r z y k ł a d y r ó ż n y c h r o d z a j ó w r z e ź b y w drzewie, malatiur i inkrustacji. R e p r e z e n t u j ą je repro­ dukcje zdobionych detali architektonicznych, rzeźbionych i malowanych mebli, n a c z y ń i narzędzi gospodarstwa domowego. W e d ł u g informacji w tekście, ludowa sny­ cerka u k r a i ń s k a X I X — X X w. osiągnęła najpełniejszy r o z k w i t w okolicach Czernihowa, K i j o w a , P o ł t a w y , Zo238 łotonoszy, Nowgorod-Siwierska, S o ś n i n y i zachodnich części U k r a i n y — szczególnie L w o w a , Jaworowa, K o ł o ­ myi, Kosowa i Żabiego. Z zanikiem użycia n a c z y ń i i n ­ nych p r z y b o r ó w gospodarczych z drewna, z w i ą z a n e z n i ­ mi tradycje zdobnicze p r z e n o s z ą się na przedmioty czy­ sto dekoracyjne. Artele i poszczególni rzemieślnicy w y ­ t w a r z a j ą najrozmaitsze s z k a t u ł k i , wazki, puchary, za­ b a w k i i p a m i ą t k i . Obecnie snycerka rozwija się W o k r ę ­ gach: s t a n i s ł a w o w s k i m , charkowskim, sumskim, tarno­ polskim, zakarpackim, l w o w s k i m . W d r u g i m rozdziale „ C e r a m i k a artystyczna" repre­ zentowana jest b a r w n y m i kopiami malowanych n a c z y ń u ż y t k o w y c h i dekoracyjnych oraz k a f l i . L u d o w a k u l ­ tura artystyczna całej prawie U k r a i n y charakteryzuje się bogato r o z w i n i ę t y m garncarstwem, z W y r a ź n i e za­ znaczoną s p e c y f i k ą poszczególnych r e g i o n ó w , zależną od miejscowych w a r u n k ó w , gatunku surowca, tradycji zdobniczych itp. W X V I I I i X I X w. szczególnie r o z w i - �n i ę t a b y ł a w y t w ó r c z o ś ć k a f l i w o k r ę g u czernihowskim. Zdobione były prostym m o t y w e m b u k i e t u „fiołeczka", k t ó r y p o w t a r z a ł się jako raport na całej powierzchni pieca. W p r z e c i w i e ń s t w i e do opisywanych poprzednio k a f l i z okolic Czernihowa, poszczególne kafle huculskie r ó ż ­ nią się m i ę d z y sobą tematem i f o r m ą dekoracji, dzięki czemu powierzchnia pieca nabiera b a r w n o ś c i i staje się bogatsza. C z e r w o n ą c e r a m i k ę ś r o d k o w e j Ukrainy po­ k a z u j ą ilustracje starych n a c z y ń kijowskich i szcze­ gólnie i n t e r e s u j ą c y c h ze w z g l ę d u na k o l o r y s t y k ę misek podolskich. W podolskiej, kijowskiej i czernihowskiej ceramice, m o t y w y r o ś l i n n e p r z e p l a t a j ą się z elementami w z o r ó w geometrycznych: k r o p k a m i , l i n i a m i i t p . Cera­ m i k ę h u c u l s k ą zdobi ornament geometryczny, rozmiesz­ czony b ą d ź w u k ł a d z i e strefowym, z a p e ł n i a j ą c y m całą p o w i e r z c h n i ę przedmiotu, ibądź w p o ł ą c z e n i u z elemen­ t a m i r o ś l i n n y m i i dekoracyjnie t r a k t o w a n y m i w y o b r a ­ ż e n i a m i zoomorficznymi. G ł ó w n y m o ś r o d k i e m u k r a i ń s k i e j ceramiki artystycz­ nej czasów porewoiucyjnych s t a ł a s i ę Oposznia w o k r ę ­ gu połtawlskim. Ceramika o p o s z n i a ń s k a odznacza się bo­ gatą, kolorową o r n a m e n t y k ą . W s p ó ł c z e s n y p r z e m y s ł ceramiki u ż y t k o w e j i b u d o w ­ lanej USRR w zdobnictwie często n a w i ą z u j e i przetwa­ rza w z o r y tradycyjnego garncarstwa ludowego. Rozdział trzeci, z a t y t u ł o w a n y „ A r t y s t y c z n a o b r ó b k a metalu, rogu, k o ś c i " zawiera ilustracje w y r o b ó w me­ talowych i p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y i kości, zdobionych w y b i j a n y m i i grawerowanymi elementami metalowymi, jak blaszki, gwoździe i t p . Ciekawie p r z e d s t a w i a j ą się p r z y k ł a d y starych p r o ­ chownie z rogu jelenia, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się niezwyk­ łą d e l i k a t n o ś c i ą r y s u n k u i mistrzostwem kompozycji. Z a s t r z e ż e n i a budzi sposób p o t r a k t o w a n i a ostatniego, czwartego rozdziału, z a t y t u ł o w a n e g o „ O r n a m e n t y " . W m y ś l założeń w s t ę p u , m a on s t a n o w i ć p o d s t a w ę dla syn­ tetycznych r o z w a ż a ń na temat specyfiki ornamentu ETNOGRAFICZESKIE KOLLEKiCII W MUZEACH ssaja i D. A . Rawikowiez, Moskwa 1964, s. 118. u k r a i ń s k i e g o , z k t ó r y m zapoznajemy się w pierwszych trzech roadziałach. Opisuje jednak t y l k o zdobnictwo p i ­ sanek, ożyli p r z e d m i o t ó w r ó ż n i ą c y c h się od poprzednio omawianych pod w z g l ę d e m surowca i techniki dekoro­ wania. Dlatego też nie wydaje się m o ż l i w e do p r z y j ę c i a dla całego m a t e r i a ł u i obszaru reprezentowanego w a l ­ bumie, podany w itekście, n a s t ę p u j ą c y wniosek: podsta­ w o w ą z a s a d ą b u d o w y o r n a m e n t u jest r e g u l a r n o ś ć roz­ mieszczenia m o t y w ó w ornamentalnych w oddzielnych polach, utworzonych przez p o d z i a ł powierzchni poprzecz­ n y m i i p o d ł u ż n y m i l i n i a m i . Zasada ta stwarza u s t a l o n ą r y t m i c z n o ś ć kompozycji i m o ż l i w o ś ć otrzymania rapor­ tów. Słuszniejszy natomiast wydaje się wniosek drugi, że w zdobnictwie l u d o w y m ś r o d k o w e j U k r a i n y przewa­ żają m o t y w y r o ś l i n n e , a zachodniej — geometryczne. Jak wspomniano poprzednio, m a t e r i a ł , na k t ó r y m wnioski p o w y ż s z e oparto, s t a n o w i ą g ł ó w n i e dekoracje w y s t ę p u j ą c e na pisankach. Sposób jednak, w j a k i w z o ­ r y te z o s t a ł y w albumie podane, m u s i n a s u w a ć daleko i d ą c e z a s t r z e ż e n i a . Pisanka stanowi b r y ł ę o b r o t o w ą , na k t ó r e j kompozycja ornamentalna wykonana jest z p e ł ­ n y m zrozumieniem f o r m y , co p r z e w a ż n i e p o d k r e ś l a j ą r ó w n o l e ż n i k o w e czy p o ł u d n i k o w e l u b siatkowe podziały. Tymczasem w o m a w i a n y m t u albumie wzory skopiowa­ ne z pisanek r o z w i n i ę t e zostały na p ł a s z c z y z n a c h prosto­ k ą t n y c h lub kolistych, co w rezultacie odbiera i m p i e r ­ wotny charakter, a stwarza w r a ż e n i e fragmentu koloro­ wej tkaniny drukowanej czy w s t ę g i . A l b u m , k t ó r y dla badacza sztuki ludowej m a nie­ w ą t p l i w ą w a r t o ś ć p o r ó w n a w c z ą , s p e ł n i a ł b y swoją r o l ę w sposób Ibardziej precyzyjny, gdyby proweniencja po­ szczególnych p r z e d m i o t ó w podana b y ł a ściśle, a nie o g r a n i c z a ł a się w y ł ą c z n i e do o g ó l n e g o o k r e ś l e n i a o k r ę g u (obłasf) z k t ó r e g o przedmiot pochodzi. U ł a t w i ł o b y r ó w ­ nież korzystanie iz niego w i ę k s z e przestrzeganie rzeczo­ wego i geograficznego ulkładu p r z e d m i o t ó w na poszcze­ gólnych tablicach. Anna Dobrzańska-Pawlicka SSSR, pod red. A . M . Razgona przygotowali A . J. M i c h a j ł o w - Niewielka ta k s i ą ż e c z k a Ukazała się staraniem Insty­ t u t u Naukowo-ibadawczego Muzealnictwa Ministerstwa K u l t u r y RSFRR w Moskwie i jest j e d n ą z w i e l u p u b l i ­ kacji, przygotowanych z okazji V I I M i ę d z y n a r o d o w e g o Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnograficznych. Jest to pierwszy, na miairę m o ż l i w o ś c i w y d a w c ó w , sy­ stematyczny informator o m a t e r i a ł a c h etnoigrafiaynyoh,, przechowywanych w kilkuset muzeach najrozmaitszych t y p ó w na terenie całego Z w i ą z k u Radzieckiego'. Wydawnictwo poprzedzone jest k r ó t k i m w s t ę p e m , d a j ą c y m o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę etnograficznej zawar­ tości m u z e ó w , z w i ą z a n e j z p o s z c z e g ó l n y m i etapami roz­ w o j u etnografii na terenie i m p e r i u m rosyjskiego, a p ó ź ­ niej Związiku Radzieckiego. Autorzy w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na olbrzymie bogactwo muzealnych m a t e r i a ł ó w z zakresu sztuki ludowej. Ze w s t ę p u r ó w n i e ż d o w i a d u ­ jemy się, j a k i m i metodami zgromadzono dane potrzebne do wydania informatora. Uzyskano je d z i ę k i odpowie­ dziom na a n k i e t ę , r o z e s ł a n ą do m u z e ó w na terenie Z w i ą z k u Radrzieckiego. Ta f o r m a zbierania informacji, zresztą n i e w ą t p l i w i e p r z y ś p i e s z a j ą c a p u b l i k a c j ę pracy, jest j e d n o c z e ś n i e p r z y c z y n ą pewnych j e j n i e d o s t a t k ó w . Należy do nich p o m i n i ę c i e n i e k t ó r y c h instytucji muze­ alnych, czego zresztą ś w i a d o m i s ą wydawcy, a t a k ż e n i e r ó w n a w a r t o ś ć danych, n a d e s ł a n y c h przez poszcze­ gólne muzea. W i a d o m o ś c i o muzeach c h r o n i ą c y c h zbiory etnogra­ ficzne przedstawione s ą w g p o d z i a ł u na r e p u b l i k i , a w ich ramach, zgodnie z p o d z i a ł e m administracyjnym, r e p u b l i k i autonomiczne, kraje i obwody. Schemat i n ­ formacji o poszczególnych muzeach obejmuje, poza p e ł ­ ną n a z w ą instytucji i jej adresem, r ó w n i e ż dane o r o k u założenia p l a c ó w k i , ilościową c h a r a k t e r y s t y k ę zbiorów etnograficznych, dane o pochodzeniu zbiorów, przy czym w y m i e n i a s i ę najbardziej z a s ł u ż o n y c h .zbieraczy i o k r e ś l a teren przez nich eksplorowany, a t a k ż e r z e c z o w ą cha­ r a k t e r y s t y k ę kolekcji. Cennym u z u p e ł n i e n i e m w i ę k s z o ­ ści informacji o poszczególnych muzeach jest wykaz p r z e w o d n i k ó w , a l b u m ó w i i n n y c h p u b l i k a c j i opracowa­ nych ,na podstawie z b i o r ó w muzeum czy też d o t y c z ą c y c h terenu, z k t ó r e g o muzeum gromadzi m a t e r i a ł y . Oczywi­ ście, p o z o s t a j ą c y w r ę k u p r a c o w n i k ó w muzealnych do­ s t a r c z a j ą c y c h odpowiedzi na a n k i e t ę d o b ó r publikacji nie zawsze jest w r ó w n y m stopniu reprezentatywny, a t y m samym w a r t o ś c i o w y dla czytelnika. P o w r a c a j ą c do sprawy p o m i n i ę c i a w informatorze n i e k t ó r y c h m u z e ó w p o s i a d a j ą c y c h i n t e r e s u j ą c e zbiory etnograficzne, należy zasygnalizować miewyrnienienie m . i n . Muzeum Sztuki Ludowej w Moskwie (ul. Stani­ s ł a w s k i e g o 7), e k s p o n u j ą c e g o w y t w o r y p r z e m y s ł u l u d o ­ wego i artystycznego. P o m i n i ę t e są r ó w n i e ż Muzeum Re­ l i g i i i A t e i z m u w Leningradzie ( K a z a ń s k i j sobór), w k t ó ­ r y m godne uwagi są np. m a t e r i a ł y z zakresu w i e r z e ń i sztuki l u d ó w syberyjskich p o c h o d z ą c e jeszcze z b a d a ń m. i n . W. G. Bogoraza-Tana, Muzeum Sztuki Stosowa­ nej Uzbekistanu w Taszkiencie (ul. Szpilkowskaja 7), d a j ą c e g o w swej ekspozycji k a p i t a l n y obraz p r z e o b r a ż e ń w artystycznej w y t w ó r c z o ś c i Uzbekistanu, czy Muzeum Archeologii i Etnografii i m . M . S. Andrejewa A k a d e m i i Nauk T a d ż y c k i e j SRR w Duszanbe (irl. K n j h y s w w a 12) jednej z najlepiej zorganizowanych i przystosowanych do potrzeb ,pracy naukowej p l a c ó w e k muzealnych r a ­ dzieckiej Azji Ś r o d k o w e j . Bardzo przydatny w tego t y p u w y d a w n i c t w i e m ó g ł b y się o k a z a ć indeks geograficzny. Wymienione niedostatki nie zmieniają jednak faktu, że praca jest bardzo użyteczna dla k a ż d e g o kto intere­ suje się etnograficzną p r o b l e m a t y k ą Z w i ą z k u Radziec­ kiego czy też pozaradzieckimi zbiorami etnograficznymi, zgromadzonymi w radzieckich muzeach. Praca ta jedno­ cześnie nasuwa m y ś l o celowości opracowania i wydania informatora o m a t e r i a ł a c h etnograficznych w muzeach polski ch. Zbigniew Jasiewicz 239 �Max Kislinger: A L T E B Ä U E R L I C H E K U N S T , Linz, O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e r 128 stron tekstu i 112 całostronicowych tablic (w t y m 40 barwnych). Miejsce, jakie poszczególne dyscypliny humanistyczne zajmują w świadomości szerokich rzesz społeczeństwa, uzależnione jest w dużej mierze od stopnia popularyzacji i stworzonego k r ę g u s y m p a t y k ó w i odbiorców. W Polsce n i e w ą t p l i w i e najlepiej w ś r ó d dyscyplin humanistycznych znane są osiągnięcia archeologii, podczas gdy np. zagad­ nienia etnografii wciąż jeszcze z n a j d u j ą się na szarym końcu. P r z y k ł a d e m , w j a k i sposób r o z b u d z a ć zaintereso­ wania dla z a g a d n i e ń etnografii, są w y d a w n i c t w a za­ graniczne, między i n n y m i recenzowana t u k s i ą ż k a M a x a Kislingera Alte bäuerliche Kunst. Jest ona d r u g ą pozycją serii pt. Denkmäler der Volkskultur aus Oberösterreich, wydawanej przez O b e r ö s t e r r e i c h i s c h e s Landesmuseum w L i n z u nad Dunajem. W serii tej, jako pierwszy tom, u k a z a ł a się praca tego samego autora pt. Alte Bauernherr­ lichkeit, obecnie j u ż całkowicie wyczerpana. Wielkie zainteresowanie c z y t e l n i k ó w sprawami twórczości ludo­ wej oraz niezwykle serdeczne przyjęcie, z j a k i m s p o t k a ł a się pierwsza książka, skłoniły Maxa Kislingera do opubli­ kowania dalszej części zgromadzonych przez siebie ma­ t e r i a ł ó w , zebranych w terenie, na obszarze G ó r n e j A u s t r i i . A u t o r b ę d ą c malarzem, grafikiem, a r ó w n o c z e ś n i e etno­ grafem, zaobserwowane przez siebie zjawiska u t r w a l a na planszach, wykonanych r ó ż n y m i technikami, z k t ó r y c h k a ż d a stanowi dokument tradycyjnych w y t w o r ó w dawnej k u l t u r y ludowej. Omawiana k s i ą ż k a ma 246 stron, z czego 12 przy­ pada na w s t ę p i zakończenie, opracowane przez dr Fr. Lippa, dyrektora Landesmuseum w Linzu. Ponadto 10 stron zajmuje indeks rzeczowy i spis ilustracji, na pozostałe zaś 224 s k ł a d a się 112 jednostronicowych tablic (w t y m 72 jednobarwnych i 40 kolorowych) oraz tyleż samo objaśnień do ilustracji. Całość ułożona jest w ten sposób, że na rozwarciu książki po prawej stronie mamy p l a n s z ę z rysunkami, a po lewej tekst z a w i e r a j ą c y me­ t r y k ę przedstawionych obiektów oraz d o k ł a d n y ich opis. M a t e r i a ł przedstawiony na planszach jest bardzo r ó ż n o r o d n y . Ilościowo p r z e w a ż a j ą zdecydowanie: archi­ tektura i wszystkie z w i ą z a n e z n i ą elementy. M a m y w i ę c : całe zagrody, pojedyncze domy i ich w n ę t r z a , stajnie, stodoły, spichlerze itd., drobny detal architektoniczny zdobiący te budynki, a t a k ż e k i l k a r o d z a j ó w studzien, p ł o t ó w czy suszarni do tytoniu. P r ó c z architektury świeckiej spotykamy też tablice, na k t ó r y c h są rysunki kaplic i drewnianych kościółków. Dużo uwagi poświęcił Kislinger meblom i s p r z ę t o m domowym. Niekiedy całą p l a n s z ę zajmuje jeden t y l k o przedmiot, j a k np. szafa, łóżko czy skrzynia. Na innych znajduje się ich k i l k a . Z w a ż n i e j s z y c h mebli i s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego należy w y m i e n i ć t u , oprócz wspomnianych już w y ż e j , różnego rodzaju stoły, ł a w y , Landesverlag 1963, str. 246, z tego zydle, k o ł o w r o t k i , półki na talerze, maglownice, k i j a n k i , faski, solniczki i t d . K i l k a plansz p o ś w i ę c o n y c h jest w y ­ łącznie pokazaniu rozmaitych form pieców, od zupełnie prostych, gdzie g ó r n a część pieca w formie p r o s t o p a d ł o ­ ścianu, ułożonego z kafli, spoczywa na drewnianej lub murowanej p o d s t a w i ę , aż do bardzo w y m y ś l n y c h , n a w i ą ­ zujących do stylu rokoko czy empire b ę d ą c y c h ozdobą świetlicy. Z p r z e d m i o t ó w u ż y w a n y c h w gospodarstwie na spec­ j a l n ą u w a g ę zasługują prasy do wina, k t ó r e na terenie P r z e d g ó r z a Alpejskiego (Alpenvorland) są szczególnie roz­ powszechnione w z w i ą z k u z d u ż ą u p r a w ą w i n n e j lato­ rośli. Prasy te, ze w z g l ę d u na s w ą bogatą d e k o r a c j ę sny­ cerską, r e p r e z e n t u j ą w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . M a ł o stosunkowo miejsca zajmuje w omawianej książ­ ce strój ludowy, dziś już na terenie A u s t r i i b ę d ą c y w z u p e ł n y m zaniku. Zaledwie p a r ę plansz zawiera całe komplety u b i o r ó w , p r z e w a ż n i e przerysowanych przez autora ze starych fotografii. Z n a j d u j ą się t u r ó w n i e ż poszczególne części s t r o j ó w , jak np. paski, koszule, skarpetki itd. Z innych p r z e d m i o t ó w , k t ó r e Kislinger publikuje w swej pracy, w y m i e n i ć należy ciekawe ołtarzyki domowe, ś w i ą t k i z n a j d u j ą c e się we w n ę k a c h na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h d o m ó w oraz obrazy na szkle spotykane w miesz­ kaniach wiejskich i p r z y d r o ż n y c h kapliczkach. T r o c h ę marginesowo potraktowane zostały kute ozdob­ nie wyroby z żelaza. Z n a l a z ł y się w ś r ó d nich zawiasy, w y k ł a d k i przy zamkach oraz k i l k a p r z y k ł a d ó w żelaznych krzyżów nagrobnych i z kapliczek. Jeszcze słabiej repre­ zentowana jest ceramika, k t ó r a pokazana została na plan­ szy p r z e d s t a w i a j ą c e j o t w a r t ą szafę, gdzie oprócz glinia­ nych n a c z y ń z n a j d u j ą się r ó w n i e ż metalowe talerze, dzbanki i puchary. U z u p e ł n i e n i e książki s t a n o w i ą tablice p r z e d s t a w i a j ą c e przedmioty z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i , a w i ę c maski, p i e r n i k i i in. We wszystkich rysunkach p o d k r e ś l a autor s t r o n ę de­ k o r a c y j n ą obiektu, k ł a d ą c nacisk na sposób zdobienia czy to s y n c e r k ą czy polichromią, w z g l ę d n i e j e d n y m i d r u ­ gim równocześnie. K s i ą ż k a Maxa Kislingera Alte bäuerliche Kunst jest w y d a w n i c t w e m albumowym, m a j ą c y m z a r ó w n o w y s o k ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , j a k i d o k u m e n t a c y j n ą , co zapewnia jej miejsce z a r ó w n o na b i u r k u badacza, j a k i w bibliotece kolekcjonera-amatora, zbierającego p i ę k n e w y d a w n i c t w a . Powodzenie, j a k i m książki Kislingera cieszą się w A u s t r i i i.poza jej granicami, wskazuje, że tego rodzaju w y d a w ­ nictwa są skutecznym n a r z ę d z i e m w akcji popularyzowa­ nia ludowej kultury. Zofia Cieśla-Reinfussowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21fa63d8f31285f63def0a13eac6248c.pdf e93313f4ca3553477777ccc38e030d85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4489 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.241 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres V I I - I X Wystawę Ludowego Kowalstwa Artystycznego zorganizowała w czerwcu Cepelia przy w s p ó ł u d z i a l e Warszawskiego Towarzystwa Przy­ jaciół Sztuk P i ę k n y c h . Wystawa odbyła się w salach wystawowych Towarzystwa przy u l . Rutkowskie­ go. Pokazano przede wszystkim eksponaty zabytkowe, dobierając obiekty najcenniejsze artystycznie. Pochodziły one ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem,, Ś w i ę ­ tokrzyskiego w Kielcach, Muzeum w L u b l i n i e i P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Kieleckie r e p r e z e n t o w a ł y przede wszystkim zawiasy i k r a t y okienne, lubelskie krzyżyki i kogutki z ka­ pliczek p r z y d r o ż n y c h , Podhale — spinki, ciupagi, l a t a r k i i kaganki oraz tasaki. Do najpiękniejszych e k s p o n a t ó w n a l e ż a ł y okucia wozu z Wilamowic pod W a r s z a w ą . Pokazano r ó w n i e ż prace najwy­ bitniejszych k o w a l i współczesnych. Zgodnie z założeniem wystawy, k t ó ­ ra m i a ł a u k a z y w a ć możliwość sto­ sowania tradycyjnego kowalstwa ludowego we współczesnych w n ę ­ trzach i architekturze, znalazły się na wystawie t a k ż e prace a r t y s t ó w metaloplastyków. Otwarcie w y s t a w y w dn. 14 czerw­ ca połączone było z n a r a d ą , w k t ó ­ rej uczestniczyli etnografowie, archi­ tekci, metaloplastycy, a t a k ż e k i l k u najwybitniejszych k o w a l i ludowych: B r o n i s ł a w Pietrak z Gutanowa, pow. P u ł a w y , M i e c z y s ł a w Biernacik z Za­ kopanego, W ł a d y s ł a w Czapla z Jabłonicy, pow. Staszów, E d w a r d M i starz z Odojna, pow. K r a k ó w . Na­ r a d ę otworzył referat prof. dr. Romana Reinfussa „ T r a d y c j e i sy­ tuacja współczesna ludowego k o w a l ­ stwa w Polsce". * Wystawa pn. ,„Inni — od N i k i f o r a do G ł o w a c k i e j " otwarta b y ł a w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " od 9 do 30 lipca. Organizatorami wystawy b y l i : Pracownia Badania Sztuki Nie­ profesjonalnej Instytutu Sztuki P A N i CBWA. Zgromadzono ponad 350 eksponatów reprezentujących twór­ czość 54 a u t o r ó w . Mianem „Inni" określił autor scenariusza i katalogu wystawy oraz jej komisarz — Aleksander Jackow­ ski — a r t y s t ó w nieprofesjonalnych t w o r z ą c y c h na marginesie oficjal­ nego nurtu sztuki, a r e p r e z e n t u j ą ­ cych bardzo r ó ż n e ś r o d o w i s k a i gru­ py społeczne. Pokazano rzeźby i obrazy w y r a s t a j ą c e bezpośrednio z tradycji sztuki ludowej (Jędrzej Wawro, Jan L a m ę c k i , Franciszek Janeczko, Zofia B a r a ń s k a , Dorota Lampart). P r y m i t y w n e malarstwo ro­ botników i rzemieślników z małych miasteczek i p r z e d m i e ś ć w i e l k i c h miast ( P a w e ł Stolorz, P a w e ł Wróbel), twórczość „naiwnych realistów" (Nikifor, Leon K u d ł a , Jan Rybkowski, Maria Korsak, Ł u c j a M i c kiewiczowa); wreszcie a r t y s t ó w , dla k t ó r y c h sztuka jest f o r m ą wy­ powiedzi ich filozofii, n u r t u j ą c y c h ich obsesji czy najważniejszego, czasem niemal jedynego kontaktu t otoczeniem (Edmund Monsiel, Sta­ n i s ł a w Zagajewski, Teofil Ociepko, K A 1965 malarstwo Sekty Hruszki). Obok ogólnie znanych znalazło się na wystawie w i e l u a r t y s t ó w niedawno „ o d k r y t y c h " czy zapomnianych. Do najciekawszych należeli t u ojciec i syn Z e g a d ł o w i e , Jan Rybkowski, Łucja Mickiewiczowa, M a r i a B l u menfeld, M a r t a M i c h a ł o w s k a , B r o ­ n i s ł a w Surowiak. Interesującą oprawę plastyczną wystawy o p r a c o w a ł Henryk Toma­ szewski. Katalog wystawy zawiera ogólny w s t ę p , w p r o w a d z a j ą c y w zagadnie­ nie, s y l w e t k i biograficzne poszcze­ gólnych a r t y s t ó w c h a r a k t e r y z u j ą c e ich twórczość, szczegółowy spis e k s p o n a t ó w oraz ilustracje. „Inni — od Nikifora do G ł o w a c k i e j " , CBWA, Warszawa 1965, s. nlb. 80, i l . 32. Ż a ł o w a ć trzeba, że ta pierwsza tego rodzaju w Polsce wystawa zorganizowana została w p e ł n i w a ­ kacji, czyli okresie najmniej ko­ rzystnym dla zwiedzających oraz że katalog starannie wydany i za­ wierający bardzo wiele cennych informacji, k t ó r y c h jest j e d y n y m źródłem, wydany został w n a k ł a d z i e jedynie 700 egzemplarzy. Spowodo­ w a ł o to jego z u p e ł n e wyczerpanie j u ż w pierwszych dniach t r w a n i a wystawy. I m p r e z ę k u l t u r a l n ą pn. „Dni F o l ­ kloru Polskiego" zorganizowało z m y ś l ą o turystach, przede wszyst­ kim zagranicznych, Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki oraz G ł ó w n y K o ­ mitet K u l t u r y Fizycznej i T u r y ­ styki. D n i u r z ą d z o n o na terenach Polski p ó ł n o c n e j (woj. gdańskie i Kurpie), ś r o d k o w e j (Opoczyńskie i G ó r y Świętokrzyskie) oraz p o ł u d ­ niowej (Zalipie, Biecz, Podhale). D n i odbyły się w ostatniej dekadzie sierpnia i pierwszej p o ł o w i e w r z e ś ­ nia. Na program ich złożyły się pokazy pieśni i t a ń c a ludowego w wykonaniu zespołów regionalnych, ludowe widowiska o b r z ę d o w e , j a k „ S o b ó t k i " w Świętej Katarzynie, wesele g ó r a l s k i e w Zakopanem, spotkania z artystami ludowymi, wystawy sztuki ludowej (otwarcie stałej wystawy regionalnej w Star­ gardzie G d a ń s k i m , wystawa p o ł ą ­ czona z kiermaszem w Opocznie, wystawa sztuki ludowej w Bieczu). W Zalipiu u r z ą d z o n o pokaz chat malowanych. W Bodzentynie, Opocznie i Bieczu u r z ą d z o n o specjalne j a r m a r k i wzbo­ gacone o eksponaty sztuki ludowej, sprzedawane zwykle jedynie w skle­ pach Cepelia. Podobny program zaprezentowano podczas „ T y g o d n i a K u l t u r y Bes­ kidzkiej", zorganizowanego przez miejscowe w ł a d z e , a obchodzonego w Bielsku, Wiśle i Żywcu. W y ­ stąpiły w czasie jego t r w a n i a regio­ nalne zespołu Cepelia z Cieszyna, Koniakowa, Wisły, Wilamowic, Ż y w ­ ca, a t a k ż e zaproszone zespoły za­ graniczne — czeskie z Zaolzia oraz włoski zespół Borgosesia. * Wystawa fotografii pn. „ K u l t u r a ludowa na Ś l ą s k u " otwarta b y ł a w okresie od lipca do w r z e ś n i a 1965 r. w Muzeum G ó r n o ś l ą s k i m w Bytomiu. Na w y s t a w ę złożyło się 95 f o t o g r a m ó w Stefana Deptuszewskiego, i l u s t r u j ą c y c h zagadnie­ nia budownictwa, urządzenia w n ę t r z a , stroju, zwyczaje i o b r z ę d y ludowe, typowe zajęcia ludności, zagadnienie transportu. Pokazane na wystawie zdjęcia wykonane zo­ stały w czasie b a d a ń terenowych, jakie Muzeum prowadzi systema­ tycznie od 10 lat, a w k t ó r y c h S. Deptuszewski stale uczestniczy. Wystawa eksponowana będzie w ciągu dalszych miesięcy 1965 r. i w roku n a s t ę p n y m we w r o c ł a w ­ skim i t o r u ń s k i m Muzeum Etnogra­ ficznym oraz w muzeach regional­ nych na Ś l ą s k u a t a k ż e w B i a ł y m ­ stoku. * We w r z e ś n i u otwarta b y ł a w B i a ­ ł y m s t o k u wystawa ludowego zdob­ nictwa Białostocczyzny, zorganizo­ wana przez Muzeum w B i a ł y m s t o k u . Pokazano palmy wielkanocne, p i ­ sanki, „ p r z e p i ó r k i " ustawiane na rżyskach, korowaje weselne, t a k ż e f i g u r k i z szopek, same szopki i gwiazdy b o ż o n a r o d z e n i o w e . Na p r z e ł o m i e w r z e ś n i a i p a ź d z i e r ­ nika r ó w n i e ż w B i a ł y m s t o k u czynna b y ł a wystawa pn. „ S z t u k a u ż y t k o ­ wa", p r e z e n t u j ą c a twórczość w t y m zakresie a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , t w ó r ­ ców ludowych i a m a t o r ó w na tere­ nie w o j . białostockiego. Organiza­ t o r a m i wystawy b y l i Z P A P i Cepelia w B i a ł y m s t o k u . Jeśli chodzi o s z t u k ę l u d o w ą pokazano prace 24 t w ó r c ó w z zakresu plecionkarstwa ze słomy i korzeni, maty s ł o m i a n e , c e r a m i k ę i wyroby drewniane (różnego r o ­ dzaju naczynia). Z okazji wystawy wydano katal o g - s k ł a d a n k ę , opracowany, j a k i sce­ nariusz wystawy, przez Zygmunta Cieślewskiego. Zawiera on k r ó t k i e wprowadzenie w tematykę, spis a u t o r ó w e k s p o n a t ó w oraz 7 foto­ grafii. * We w r z e ś n i u otwarta była w sali Liceum Ogólnokształcącego w Z a m ­ browie wystawa pn. „Sztuka ludowa powiatu zambrowskiego". Organi­ zatorami wystawy b y l i : Muzeum w Białymstoku, Wydział Kultury P W R N w B i a ł y m s t o k u i PPRN w Zambrowie. Pokazano eksponaty z zakresu meblarstwa i s p r z ę t ó w gospodarskich, tkactwa, stroju, ko­ walstwa, r z e ź b y i plastyki o b r z ę d o ­ wej. W y s t a w ę poprzedziły badania terenowe, zorganizowane z ramienia Muzeum, w czasie k t ó r y c h w y t y p o ­ wano większość e k s p o n a t ó w . K a t a log-składanka, opracowany przez scenarzystę wystawy Zygmunta Cieślewskiego, zawiera a r t y k u ł oma­ w i a j ą c y sztukę l u d o w ą w Z a m b r o w skiem oraz 4 fotografie. * W y s t a w ę pn. „ L u d o w y haft sza­ motulski" urządziło we wrześniu Muzeum Ziemi Szamotulskiej w Szamotułach w halu miejscowej Biblioteki Publicznej. Wystawa zor­ ganizowana z okazji „Dni S z a m o t u ł " i odbytej w t y m czasie sesji po­ pularnonaukowej czynna b y ł a do końca 1965 r. i cieszyła się d u ż y m powodzeniem w ś r ó d miejscowej l u d ­ ności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/489a74444aa39b759f0051440d02300c.pdf 8385ae992252f486988df38bfdfb6450 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1515 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.300-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. K R o N K I A Lud, t. 61. 1977 POSIEDZENIE STAŁEJ RADY (PERMANENT COUNCIL) MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH (IUAES) Rzym, 3-5 V 1976 Unia (IUAES) w swym obecnym kształcie powstała ze zlania się dwóch organizacji o odrębnej historii: Międzynarodowych Kongresów Antropologicznych i Etnologicznych (ICAES), organizowanych od 1934 r. t, oraz Unii (lUAES) powolanej w 1948 r. przy UNESCO w ramach Międzynarodowej Rady Studiów Filozoficznych i Humanistycznych (CIPSH). Z chwilą powołania w 1952 r. Międzynarodowej Rad) Nauk Społecznych (ICSS) Unia weszła również w jej skład. Od 1948 r. do 1964 r. IUAES i ICAES działały całkowicie niezależnie, jed:1akżl: na Kongresie w Moskwie w 1964 r. postanowiono obie te organizacje połączyć, co prawnie ostatecznie zostało załatwione w 1968 1'.2 Powyższe pociągnięcia organizacyjne spowodowały konieczność opracowania nowego statutu organizacji. które, ma za zadanie zarówno rozwijanie międzynarodowej współpracy w dziedzinj(: nauk o człowieku, jak i konkretne poczynania organizacyjne, z organizowaniem Kongresów na czele (zob. załączony statut I"UAES). Statut taki został opraco'.\'Clny i zatwierdzony na VIII Kongresie w Tokio we wrześniu 1968 r. Zgodnie z tym l poprzednim statutem, Unia, oprócz Komitetu Wykonav,;czegc (Executive Committee), posiada Stałą Radę (Permanent Council), która zbiera się z okazji Kongresów i raz w przerwie między Kongresami. Zadaniem Rady jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania Unii poprzez nadzór nad realizacją uchwał ostatniego Kongresu oraz ustalanie czasu, miejsca i programu następnego Kongresu. W zebraniach Rady powinny brać udział delegacje tych krajów, z których organizacje są członkami Unii. W 1975 r. członkami Rady byli przedstawiciele 60 krajów Europy, Azji, Ameryki, Australii i Afryki. Każdy kraj powołuje, zgodnie z obowiązującymi w nim zasadami Komitet Krajowy Unii, z którego najwyżej sześć osób może wejść jako reprezentacja narodowa do stałego składu członków Rady (Permanent CounCIl) 3. Członek Rady Stałej, który osiągnął wiek emerytalny. moż" 1 Pierwszy Kongres odbył się w Londynie w 1934 r., drugi Kopenhaga Bruksela 1948, czwarty - Wiedeń 1952, piąty - Filadelfia 1956, szósty - Paryż Moskwa 1964, ósmy Tokio 1968. Od 1969 r. Kongresy odbywają się co pięć Kongres miał miejsce w Chicago w 1972 r. Zob. "Lud" 1938, trzeci 1960, siódmy lat. Ostatni IX 1975, t. 59, s. 75-92. , "Current Anthropology" 1974, t. 15, nr 2, s. 146. • W Polsce przewodniczący i członkowie Komitetu Krajowego Unii są powoływani przez Prezydium PAN na trzy lata. W chwili obecnej przewodniczącym Komitetu jest prof. dr W. Hensel, sekretarzem prof. dr T. DzierżykraS-Rogalski członkami: prof. dr J. Burszta, �KRONIKA 301 być pO\"'ołany na członka Komitetu Honorowego (Honorary Committee) Unii .1. W posiedzeniu Rady Stałej w Rzymie udział wzięło 35 osób z 18 krajów członkow~kich Unii. Z Polski: prof. dr Józef Burszta - przewodniczący delegacji i prof. dr T. Dzierżykray-Rogalski - sekretarz Komitetu oraz członkowie: prof. dr K. Jażdżewski i doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. Porządek obrad Rady obejmował: 1. Sprawozdanie delegacji Indii z przygotowar. do X Kongresu, 2. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego Unii dotyczące współpracy z CIPSH i ICSS; 3. Sprawy finansów i członkostwa; 4. Sprawozdania z Komitetów stałych Unii; 5. Sprawy Human Biology; 6. Sprawy związane z przyszłyrr. zebraniem Rady i Kongresem; 7. Sprawa publikacji z IX Kongresu. Obradom przewodniczyli kolejno przedstawiciele włoskiego Komitetu Narodowego Unii organizujący posiedzenie Rady: prof. Giuseppe lVIontalenti, prof. Vinigi Grottanelli i prof. Venerando Correnti. W prezydium zasiadali powołany na IX Kongre~ie w Chicago przewodniczący Unii, prof. L. P. Vidyarthi (Instytut Antropologii Cniwersytetu w Ranchi Indie) i Sekretarz Generalny Unii, prof. Lawrence Krader (Instytut Etnologii, Freie Universitat - Berlin Zach.). W świetle przedstawionych i zatwierdzonych przez Radę planów, X Międzynarodo·.v;: Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych ma odbyć się w dniach 7-21 grudnia 1978 r. w indiach, przy czym właściwy KongFes będzie się odbywał przc:z !Jierwsze 6 dni w Delhi w Vigyan Bhawan Complex, zaś pokongresowe sympozja po dwudniowej przerwie w różnych miastach Indii (prawdopodobnie w Kalkuc:c:. Lucknow, Ranchi. Delhi, .Taipur, Hyderabad, Bhubaneshawar, Shillong i Srinaga:". Hasłem wiodącym Kongresu będzie: "Anthropology and the Challenges of Dc\·e!opment'· ("Antropologia a walka o postęp"). w dziedzinie antropologii społecznej i kulturowej program Kongresu przewiduje' :1a;tępującą tematykę 5: Teoretyczne i metodologiczne problemy integracji elnic.caej *: Los małych narodowości - studia przypadków (case research); Systemy p)krewieństwa w świecie *; Neoewolucjonizm i marksizm *; Problemy i metody kartograficzne w etnografii i antropologii; Problemy etnografii krajów polarnych: Społeczności tradycyjne a nowoczesne zarządzanie; Miejskie i regionalne studi:l w Trzecim Swiecie; Kontrola publiczna i dezurbanizacja; Antropologia spolecln3 chłopstwa; Antropologia produkcji i konsumpcji żywności; Antropologia pra"':a: Nomadyzm pasterski; Antropologia Władzy i eksploatacji; Łowie'ckie i zbierack:l' ,połeczności świata; Społeczne wyznaczniki niedorozwoju; Mit i historia w ar,':'opologii; Głód, praca i poziom życia "'; Sympozjum nt. "Nadz6r Indian" "'; Antropologia terenów górskich "'; Antropologia gospodarki przemiennej "'; Rozwój antroPQlogii kulturowej w Azji; Historia i tradycja w światowej antropologii "'; Antropologia Narodów Zjednoczonych jako makrosystemu; Studia nad elitami: per.-pekt.ywa antropologiczna; Antropologiczne studia polityki; Rola antropologii w studiach nad etnogenezą ludów świata *. Ponadto wśród problemów ogólnych prot. r" w. Dynowski, prof. dr M. Frankowska, prof. dr K. Jażdżewski, doc. dr hab. B. Kopczynsrlo>Jaworska, prof. dr H. Milicer oraz prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. Spośród tych osób P')lskę - jako slali członkowie Rady - reprezentują: W. Hensel, T. Dzierżykray-Rogalski, K. Jażdżewski, B. Kopczyńska-Jaworska, H. Milicer. Zob. "Current Anthropology" 1975, t. 16. roc :1. s. 481. • Z Polski członkami honorowymi są: W. Dynowski i K. Zawistowicz-Adamska. ; Tematy oznaczone gwiazdkami mają już powołanych odpOWiednich przewodniczących. Pełny "'''ykaz tematów i osób jest dostępny w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi (adres: Katedra Etnografii UŁ, ul. Matejki 34, 90-237 Łódź). �302 KRONIKA zaplanowano omówienie tematyki: folklor i historia etniczna ludów świata: po·· równanie form rasowej, etnicznej, politycznej, ekonomicznej i społecznej dyskryminacji w różnych częściach świata itp. W dyskusji nad proponowaną przez organizatorów problematyką Kongre:;u dr C. Belshaw zwrócił uwagę, iż zbyt rozlegle zakrojona tematyka spowoduje. że nie wszystkie sympozja i obrady będą mogły być obsadzone przez przedstawicieli różnorodnych krajów, co grozi partykularyzmem obrad. Z tym problemem wiąże oię sprawa uczestnictwa reprezentacji wszystkich krajów w obradach Kongresu. co jest - jak na to zwrócił uwagę prof. Sol Tax - problemem finansowym. Stąd też przedmiotem ożywionej dyskusji stała się sprawa kosztów Kongresu oraz dz:ałalności międzykongresowej Unii. Podstawowe koszty Kongresu pokryje indyjskie Ministerstwo Nauki. Wpisomo uczestnictwo zostało ustalone na 30 dolarów. Koszty uczestnictwa, a zwłaszcza podróży, będą jednak bardzo wysokie, rozważano więc sprawę zdobycia odpowiednich dodatkowych środków. Organizatorzy zaproponowali, ażeby uczestniczące w organizacji Kongresu instytucje zechciały opodatkować się na cele kongresowe pewnymi sumami. Pomysł ten nie wydał się jednak zebranym realny. Odrębnym zagadnieniem stała się sprawa zdobycia środków na utrzymanie stałego sekretariatu Unii. W obecnej chwili Unia dysponuje zaledwie sumą 800 dolarów rocznie, uzyskiwaną ze składek członkowskich oraz znacznej dotacji Arne;'ykańskiego Towarzystwa Antropologicznego i Kanadyjskiego Towarzystwa Socjologicznego i Antropologicznego. Suma ta jest wykorzystywana na konieczną działalność biura Sekretarza Generalnego (korespondencja, podróże itp.). W związku z powyższym przedstawiono zebranym propozycję zmiany statutu Unii zmierzającą do podniesienia dochodów Unii poprzez wprowadzenie czterech kategorii członków: A - narodowych towarzystw antropologicznych i etnologicznych oraz Aka· demii, zatwierdzanych przez Komitet Wykonawczy, które zamiast dotychczasowych opłat w wysokości 2 dolarów na każdych 100 członków organizacji (minimalna opłata 2 dolary, art. 37 statutu), płaciłyby po 50 centów od każdego członka (minimalna opłata 25 dolarów); B - instytutów badawczych, katedr uniwersyteckich i pozostałych towarzy,: \V naukowych zatwierdzanych przez Komitet Wykonawczy, które płaciłyby roczną składkę w wysokości 25 dolarów w roku Kongresu i 10 dolarów rocznie w latach między kongresowych ; C - indywidualnych pracowników nauki z dziedziny antropologii i etnologii. którzy płaciliby roczną składkę w wysokości 3 dolarów; D - instytucji wspierających i organizacji pozaantropologicznych, które chciałyby uczestniczyć w pracach Unii. Te ostatnie wpłacałyby po 50 dolarów. W projekcie tym powołano się na doświadczenia Międzynarodowego TO\va~zystwa Socjologicznego, które obok instytucji zrzesza też członków indywidualnych. Przedstawiciele krajów demokracji zgłaszali wątpliwość, czy w takim ujęciu przynależność do Unii nie będzie wyznaczana względami majątkowymi oraz możliwoscią dysponowania walutami wymienialnymi. Ponieważ Rada zgodnie z obowiązującym statutem nie była władna podjąć ostatecznych decyzji, postanowiono, że wnioski przedłożone uczestnikom Rady zostaną powielone i rozesłane przez dra C. Belshawa do wszystkich Komitetów Narodowych Unii w celu poddania ich dysku.i]i i ostatecznie zostaną rozpatrzone na Kongresie w Indiach. Na tymże Kongresie trzeba będzie przedstawić także sprecyzowane stanowisko poszczególnych Komitetów. �~03 KRONIKA Uwzględniając wagę problemów finansowych w dalszej działalności Unii. Rada powołała specjalny Komitet Finansowy, któremu powierzono sprawę starań o zorganizowanie bazy finansowej Unii, ze szczegółowym uwzględnieniem kosztów najbliższego Kongresu. Do Komitetu tego powołano: prof. J. Bromleja (Instytut Etnografii AN ZSRR - Moskwa), prof. T. Dzierżykray-Rogalskiego (Komitet Nauk Antropologicznych PAN - Warszawa), prof. G. M. Fostera (Uniwersytet Kalifornijski Berkeley, USA), prof. Ch. Nakane (Rada Nauk Tokio, Japonia), dr 1. Schwidetzky (Instytut Antropologii - Mainz, RFN). Jednocześnie w celu przełamania dotychczasowych trudności organizacyjnych prof. R. Gessain z Musee de I'Homme ofiarował pomoc pracowników tego muzeum w pracach organizacyjnych Unii. Funkcję sekretarza będzie pełnić prof. Ive Kopens, paleontolog. Chęć pomocy zgłosiła również przedstawicielka komitetu austriackiego, dr A. v. Hohenwart-Gerlachstein z Instytutu Etnologii Uniwersytetu w Wiedniu. Przechodząc do omówienia pozostałej części obrad należy wspomnieć o dyskusji nad sprawami wydawniczymi. Prof. Sol Tax zreferował przebieg prac nad przygotowywaną pod jego redakcją serią wydawnictw zbiorowych (publikacja wyd. Mouton) pod łącznym tytułem "Wor,ld Anthropology", z której 25 tomów ma być opublikowanych w najbliższym czasie. Całość publikacji ma liczyć 100 tomów. Zebrani wyrazili swe wątpliwości, czy tak duża publikacja jest celowa. Nadmienić należy, że seria ta jest przeznaczona dla szerokiego odbiorcy i dobór prac dokonywany jest w pierwszym rzędzie z punktu widzenia problematyki budzącej aktualne zainteresowania. Delegacja polska (prof. J. Burszta) przedstawiła projekt zorganizowania ..Swiatowej Biblioteki Dzieł Antropologii Kulturowej". Po dyskusji, w której zabrali głos prof. Krader, prof. Tax i dr Belshaw, zaproponowano, aby w tej sprawie wybrać komisję złożoną z 4-5 osób; komisja przedyskutowałaby sprawę od strony możliwości realizacyjnej oraz ustaliła listę książek mających wejść w skład tej Biblioteki. Sprawę uznano jednak za niełatwą z racji istnienia wydav,'nictwa "World Anthropology". Na zakończenie należy nadmienić, że poza ustaleniami organizacyjnymi zebralli członkowie Rady na wniosek przedstawiciela komitetu greckiego podjęli uchwałę zobowiązującą organizacje członkowskie IUAES do propagowania zasady, ażeby przy badaniach prowadzonych na terytoriach obcych krajów wchodzić w kontakt z miejscowymi organizacjami naukowymi (intencją tej uchwały ma być przeciwstawianie się "eksploatacji" badawczej krajów słabszych ekonomicznie) oraz ażeby tematykę zainteresowań Unii rozszerzyć na zagadnienia paleontologiczne. Bronisława Kopczyńska-Jaworsku �30l KRONIKA STATUT MIĘDZYNARODOWEJ UNII NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH (IUAES) (Poprawiony tekst statutu, przyjęty przez Walne Zgromadzenie IUAES (General Assembly) na sesji plenarnej VIII Międzynarodowego Kongresu w Tokio we wrześniu 1968 r.) Rozdz. L Nazwa i zadania IUAES Art. 1. Pełna nazwa: The International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (IUAES). Stała siedziba: Paryż. Art. 2. IUAES jest członkiem International Council for Philosophy and Humanistic Studies i ma swoje przedstawicielstwo w International Social Science Council. Współpracuje z International Council of Scientific Unions i z International Council of Museums. Art. 3. Zadania IUAES są następujące: a) Rozwijanie międzynarodowej współpracy w dziedzinie nauk o człowieku. Przez termin "nauki o człowieku" rozumie się: 1) antropologię fizyczną, biologiczną, biologię człowieka, paleoantropologię, anatomię porównawczą człowieka. prymatologię i nauki pokrewne objęte nazwą antropologii; 2) etnologię, antropologię kulturową i społeczną, etnografię, nauki folklorystyczne i pokrewne nauki objęte terminem etnologii. b) Tworzenie międzynarodowych instytucji do badań naukowych nad człowiekiem, propagowanie przedsięwzięć naukowych o charakterze międzynarodowym oraz podejmowanie innych odpowiednich działań. c) Stymulowanie współpracy naukowej między instytucjami antropologicznymi etnologicznymi. d) Współpraca z innymi organizacjami międzynarodowymi. Art. 4 IUAES posiada uprawnienia do powołania odpowiednich organów wykonawczych odnośnie do punktów zawartych wart. 3. Art. 5. Rozdz. II. członkostwo IUAES Unia składa się z organizacji i instytucji antropologicznych i etnologicznych o charakterze lokalnym, narodowym, międzynarodowym oraz z innych instytucji lub organizacji państwowych i prywatnych. Każda z wyżej wymienionych instytucji i organizacji może mieć swojego przedstawiciela na Międzynarodowym Kongresie. Również instytucje o charakterze narodowym. państwowym, mogą mieć swoje przedstawicielstwo. Art. 6. Wnioski o przyjęcie w poczet członków kierować należy do Sekretarza Generalnego (Secretary General) IUAES. Decyzje w tej sprawie podjęte będą przez Komitet Wykonawczy (Executive Committee) IUAES (zob. rozdz. V), a następnie zatwierdzone przez Walne Zgromadzenie (General Assembly) IUAES (zob. rozdz. III). Art. 7. Do wniosków czło!lkowskich należy dołączyć kopię statutu danej organizacji. Liczyć się trzeba z możliwością ewentualnych zmian statutowych narzuconych przez IUAES. Należy załączyć następujące informacje: a) zadania organizacji, b) czy działalność pozostaje pod kontrolą zgromadzenia ogólnego członków, c) wysokość wpłat członkowskich, ilość członków płacących składki, d) zasady głosowania, e) inne powiązania organizacji. Art. 8. Zasady odbierania członkostwa: a) rezygnacja. zgłoszona rok wcześniej, b) wykluczenie przez Stałą Radę (Permanent Council) przy 2/3 głosów, za: l) �KRONIKA 305 działalność ni~zgodną ze statutem; 2) systematyczne przeciwstawianie się realizacji zadań IUAES. Art. 9. Członkostwo w IUAES zatwierdzone będzie przez Walne Zgromadzenie (General Assembly) IUAES, zwołane przez Przewodniczącego przy okazji Międzynarodowego Kongresu (International Congress), kiedy to przyjęty będzie obecny statut. Członkowie IUAES mają swobodę w prowadzeniu własnych prac naukowych i innych oraz w regulacji własnej działalności. Rozdz. III. Walne Zgromadzenie (General Assembly) Art. 10. Walne Zgromadzenie składa się z akredytowanych przedstawicieli wszy.,tkich członkowskich organizacji i instytucji. Zwoływane jest na każdym Kongresie przez Przewodniczącego IUAES. Każda organizacja członkowska ma prawo 1 głosu . .:"'rl. 11. Reprezentacja per procura jest możliwa w wypadku, gdy zawiadomienie o tym zostanie przesłane Przewodniczącemu co najmniej na 1 miesiąc przed zwołaniem Walnego Zgromadzenia. Zawiadomienie zawierać musi: a) nazwisko przed:itawiciela, b) zakres i czas trwania jego mandatu. Art. 12. W specjalnych wypadkach, za zgodą Komitetu Wykonawczego IUAES, Prze\\'odniczący zwołać może nadzwyczajną sesję Walnego Zgromadzenia. Przewodniczący ma obowiązek postąpić tak na życzenie 2/3 członków. Art. 13. Walne Zgromadzenie rozważać będzie zagadnienia zawarte wart. 3 statutu. Jego postanowienia przekazywane będą do Stałej Rady (zob. rozdz. VI). Art. 14. Wszystkie postanowienia Walnego Zgromadzenia będą przyjmowane absolutną większością głosów przedstawicieli organizacji członkowskich lub ich pełnomocników. Art. 15. Agenda dotycząca Walnego Zgromadzenia wydawana będzie przez Sekretarza Generalnego i przekazywana Komitetowi Wykonawczemu, Stałej Radzie i organizacjom członkowskim IUAES co najmniej na miesiąc przed zwołaniem Walnego Zgromadzenia. Rozdz. IV. Członkowie Zarządu, metody elekcji Art. Ib. Przewodniczący Kongresu będzie Przewodniczącym (President) lU AES. Bedzie on typowany na zebraniu Stałej Rady przez delegację z kraju będącego miejscem następnego Kongresu. Kandydatura ta nie może być ponawiana. Art. 17. Unia posiadać będzie 7 zastępców Przewodniczącego, z których 3 wybierz" się na jednym Kongresie, 4 na następnym. Zastępcy wybierani będą absolutną większością głosów przez członków Rady Stalej obecnych na Kongresie. Wśród zastępców Przewodniczącego powinno znależć się 3 etnologów, 3 antropologó'.'.' i l przedstawiciel dowolnej specjalności. W miarę możności powinni oni pochodzić z różnych krajów Europy, Ameryk, Azji, Afryki i Oceanii. Można ich wybrać ponownie na jedną kadencję. Art. 18. Sekretarza Genpralnego wybierać będzie się na każdym Kongresie absolutną większością głosów obecnych na Kongresie członków Rady Stałej. Może zo,;ta!' wybrany ponownie. Nowo wybrany Sekretarz Generalny będzie współpracOWctl ze swoim poprzednikiem aż do następnego Kongresu. Będzie on równocześ'1ie Skarbnikiem IUAES. Wraz z Sekretarzem Generalnym poprzedniego i następn0go Kongresu tworzyć będzie on Sekretariat Generalny IUAES, w skład którego wejdą też osoby mianowane przez niego i zaakceptowane przez Komitet Wykonawczy (zob. rozdz. V). Rozdz. V. Komitet Wykonawczy (Executive Committee) Art. 19. Komitet Wykonawczy składać będziE' się z Przewodniczącego, jego bezp0średniego poprzednika na tym stanowisku, 7 Vice przewodniczących oraz 20 - Lud, tom LXI �:306 KRONIKA członków Sekretariatu Generalnego. Komitet Wy;konawczy spotykać będzie się na każdym Międzynarodowym Kongresie Rady Stałej. między kongresami na sesji Rady Stałej oraz w razie potrzeby w innym czasie. Art. 20. Komitet Wykonawczy będzie odpowiedzialny za zapewnienie właściwego funkcjonowania IUAES i Kongresu, podczas swoich spotkań rozważać będzie i przedstawiać Radzie Stałej i Walnemu Zgromadzeniu wnioski członkowskie, zadania zgodnie z art. 3, wydawać będzie agendy Walnego Zgromadzenia i sesji plenarnej Kongresu, rozważać strukturę i organizację Kongresu oraz inne sprawy do przedstawienia Sekretarzowi Generalnemu. Art. 21. Komitet Typujący (Nominating Committee) typować będzie nazwiska członków przyszłego zarządu IUAES, zgodnie z art. 17 i 18. Komitet Typujący wybierany będzie przez Komitet Wykonawczy spośród jego członków. Sekretarz Generalny przekaże wyniki prac Komitetu Typującego do Rady Stałej IUAES n;1 miesiąc przed Kongresem, na którym propozycje zostaną rozważone. Rozdz. VI. Rada Stała (Permanent Council) Art. 22. W skład Rady Stałej IUAES wchodzić będą członkowie narodowyd1 delegacji oraz członkowie Komitetu Honorowego (Honorary Committee). Delegacje narodowe Rady Stałej składać się będą z przedstawicieli organizacji członkowskich IUAES. Każda z tych delegacji oprócz członków Komitetu Honorowego może liczyć do 6 osób z danego kraju. Każda delegacja będzie miała swojego przewodniczącego i sekretarza. Komitety Honorowe składać się będą z członków zaproponowanych przez delegacje, za zgodą Rady Stałej. Nie ma tu ograniczenia czasu trwania ich działalności. Członkowie delegacji typowani są zgodnie z życzeniami danego kraju i według panującej tam procedury. Art. 23. Jedna piąta delegacji narodowych lub ich pełnomocników tworzyć będzie quorum Rady Stałej. Zgłoszenie ewentualnego pełnomocnika Przewodniczącemu nastąpić musi przynajmniej na 1 miesiąc przed zwołaniem General Council i zawierać winno: a) nazwisko pełnomocnika, b) zakres i czas trwania mandatu. Art. 24. Delegacje z poszczególnych państw głosować będą jako całość, łącznie z członkami Komitetu Honorowego. Art. 25. Rada Stała spotykać będzie się na Kongresie Międzynarodowym i raz w przerwie między Kongresami. Zadaniem jej będzie zapewnienie wraz z Komitetem Wykonawczym prawidłowego funkcjonowania IUAES i Kongresu. Roz\\'ażac będzie problemy, które zostały jej przedstawione przez Komitet Wykonawczy, oraz sprawy podjęte z własnej inicjatywy. Rozdz. VII. Kongres Międzynarodowy Art. 26. Na każdym Kongresie Rada Stała ustalać będzie czas i miejsce następnego Kongresu. Delegacja kraju, wyznaczonego jako miejsce następnego Kongresu, ma tworzyć Komitet Organizacyjny tegoż Kongresu. Art. 27. Komitet Organizacyjny odp0wiedzialny będzie przed Kongresem za dotrzymanie miejsca kolejnego Kongresu. Przejmie on też troskę o wszystkie materialne środki związane z Kongresem i jego sesjami. Będzie także rozsyłać zaproszenia instytucjom i osobom prywatnym. Art. 28. Komitet Organizacyjny wybierze Sekretarza Generalnego, który współpracować będzie z Przewodniczącym IUAES w sprawach dotyczących Kongrbu. Art. 29. Komitet Organizacyjny przedstawi na sesji Rady Stałej dwa lata przed Kongresem ogólny plan Kongresu i zasadnicze zagadnienia. W wypadku wątpliwości dotyczących poszczególnych tematów Rada Stała zwróci się o pomoc do specjalistów o międzynarodowym autorytecie. Na międzynarodowej sesji Rady �KRONIKA :307 Komitet Organizacyjr.y poda dokbd!lą d3.tę i lokalizację przyszłego Kongresu oraz \\·ysokoŚć wpłat uczestników. Komitet Organizacyjny ustali też kolejność i czas trwania poszczególnych sesji oraz roześle program do uczestników i wszystkich zainteresowanych nie później niż na 3 miesiące przed Kongresem. Art. 30. Komitet Organizacyjny ograniczy ilość komunikatów naukowych do jednego komunikatu na uczestnika, ale może zmienić swoją decyzję w przypadka':h uzasadnionych szczególnym naukowym znaczeniem komunikatu. Decyzja ta zatwierdzona musi być przez Komitet Wykonawczy Unii. Komitet Organizacyjny Kongresu ma prawo na własną odpowiedzialność odrzucić komunikat. W wątpliwych wypadkach może poddać kwestionowany komunikat decyzji Komitetu Wykonawczego. Za zgodą Komitetu Wykonawczego, Komitet Organizacyjny Kongresu organizować może sesje i konferencje dodatkowe, poświęcone poszczególnym lub ogólnym tematom. Komitet Organizacyjny odpowiedzialny będzie za opublikowanie przebiegu Kongresu wraz z komunikatami (bądż w całości, bądż tylko streszczeń lub tytułów) oraz materiałów wskazanych ewentualnie przez Komitet Wykonawczy. Art. 31. Członkowie i uczestnicy Kongresu odbędą Sesję Plenarną podcza~ Kongresu. Ustalenia tej Sesji przekazane będą Radzie Stałej Unii. Art. 32. W komunikatach i publikacjach Kongresu obowiązują języki roboci;c UNESCO: angielski, francuski, niemiecki, włoski, rosyjski i hiszpański. Art. 33. Książki i eksponaty podarowane Kongresowi pozostaną w kraju. w którym Kongres odbył się; mogą być też przekazane do dyspozycji Komitet u Wykonawczego. Art. 34. Archiwum, materiały kongresowe i ich kopic, przekazane będą Sekretarzowi Generalnemu IUAES. Mają one zawierać wszelkie materiały dotyczące Kongresu, Walnego Zgromadzenia (General Assembly), Rady Stałej (Permanent Council) i Komitetu Wykonawczego (Executive Committee). Art. 35. Kongresy odbywać się będą co pięć lat. Rozdz. VIII. Głosowanie i sprawy finansowe Art. 36. Wszy . ;tkie decyzje Rady Stałej i Komitetu Wykonawczego IUAES. postanowienia Walnego Zgromadzenia i Plenarnej Sesji Kongresu, podejmowane będą absolutną większością głosów obecnych członków. z wyjątkiem spraw wyszczególnionych wart. 8, 12, 39. Art. 37. Członkowie IUAES płacić będą składki dwudolarowe (US $ 2) na każdych 100 tytularnych członków, z minimalną opłatą $ 2 na instytucję. Składki mają być płacone 1 stycznia każdego roku. Organizacja członkowska, która przez 3 kolejne lata nie zapłaci składki, będzie automatycznie wykluczona z IUAES do chwili uregulowania wszystkich należności. Delegaci z organizacji, które nie zapłaciły składek rocznych, pozbawieni będą prawa głosu. Organizacja, która będzie miała przerwę \V działalności, wyrzecze się tym samym wszelkich praw i przywilejów związanych z czynnym członkostwem. Rozdz. X. Poprawki i język statutu. kontakty Unii Art. 38. Niniejszy statut będzie obowiązywał po przyjęciu przez Radę Stałą Walne Zgromadzenie IUAES. Art. 39. Poprawki do statutu mogą być wprowadzone większością 2/3 obecnych członków przez Radę Stałą lub na spotkaniu, na którym poprawkę zgłoszono. pod �308 KRONIKA warunkiem, że przekazane zostały Sekretarzowi Generalnemu Rady na rok przed tym spotkaniem. Art. 40. Wszystkie sprawy i procedury nie objęte nInIejszym statutem rozpatrzone zostaną przez Biuro Wykonawcze i ratyfikowane przez Radę Stałą Unii. Art. 41. Statut zostanie wydany w języku francuskim i angielskim oraz ewentualnie w innych językach UNESCO. W interpretacjach statutu dominująca będzie wersja francuska. Art. 42. IUAES pragnie utrzymać ścisły związek z International Council for Philosophy and Humanistic Studies, z International Social Science Council, z International Council of Scientific Unions i z podobnymi organizacjami, ale stosunki te nie powinny w żaden sposób wpływać na strukturę, ani też hamować swobody działania IUAES. Tłum. MIĘDZYNARODOWE KONFERENCJE z jęz. ang. DOTYCZĄCE M. Lechówna WSPÓLNYCH BADAŃ NARADA W MOSKWIE NA TEMAT ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ NAD WSPOŁCZESNOSCIĄ ORAZ POSIEDZENIE W SPRAWIE ETNOSOCJOLOGICZNYCH BADAŃ PORÓWNAWCZYCH W KRAJACH EUROPEJSKICH Naradę na temat etnograficznych badań nad współczesnością oraz posicdzeni(, w sprawie etnologicznych badań porównawczych zwołano z inicjatywy Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja AN ZSRR. Spotkanie etnografów - przedstawicieli ośrodków etnograficznych z krajów socjalistycznych, odbyło się w dniach 30 III i 2 IV 1976 roku. Celem spotkania było dokonanie przeglądu etnograficznych badań nad współczesnością w poszczególnych krajach socjalistycznych i wstępne określenie problematyki i organizacji prac etnograficznych w ramach projektu poróv,;nawczych badań etnosocjologicznych, zamierzonych w skali europejskiej. Wspólna narada etnografów i socjologów, zorganizowana przy udziale Europejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w Dziedzinie Nauk Społecznych z siedzibą w Wiedniu, odbyła się w dniach 31 III i 1 IV 1976 roku. Objęła ona zarówno uczonych z krajów socjalistycznych, jak i z krajów Europy zachodniej i zwołana została dla przedyskutowania wymienionego wyżej projektu badań. Posiedzenie etnografów z krajów socjalistycznych w dniu 30 III 1976 roku zgromadziło przedstawicieli Bułgarii (prof. dr W. Chadżinikołow), Czechosłowacji (doc. dr A. Robek, dr K. Fojtik, dr B. Fi1ova), Jugosławii (prof. dr P. Vlahovi<:). NRD (dr H. Strobach, dr M. Kasper), Polski (prof. dr W. Hensel, doc. dr M. Biernacka, doc. dr Z. Jasiewicz), Węgier (dr T. Bodrogi, dr M. Istvanovicz) oraz ZSRR (prof. dr J. W. Bromlei, dr S. J. Bruk, prof. dr K. W. Czistow, dr L. N. Terentiewa. dr J. W.Arutjunian, dr L. M. Drobiźewa, dr L S. Kon, dr K. W. Jakimowal. Naradę otworzył prof. dr J. W. Bromlej, który przedstawił dorobek naukowy Instytutu Etnografii AN ZSRR w okresie ostatnich trzech lat. Projekt dnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich zaprezentował dr J. W. Arutjunian. kierownik Oddziału Konkretnych Badań Społecznych Instytutu Etnografii AN ZSRR. Temat zaproponowanych badań: Kierunki i Le1ldencje rozwoju kuLtur narodowych. kultury we współczesnym W dyskusji zwrócono społeczeńsLwie. Wzajemne uwagę na konieczność oddziaływanie poszerzenia w pro- �KRONIKA jekcie problematyki etnograficznej i zaproponowano skoncentrowanie się na rodzinie jako obiekcie badarl. Zastanawiano się również nad rolą utworzonego \Ii roku 1974 z inicjatywy etnografów bułgarskich Międzynarodowego Komitetu dla Etnograficznych Badań nad Współczesnością w planowanych pracach badawczych. Do zespołu roboczego, mającego opracować propozycję udziału etnografów w przygotowywanych badaniach etnosocjologicznych, powołano: doc. dr M. Biernacką, dr T. Bodrogi, prof. dr W. Chadżinikołowa, prof. dr K. W. Czistowa, dr L. M. Drobiżewą, dr M. Kaspra. doc. dr A. Robka i prof. dr P. Vlah<Jvića. Popołudniowe obrady przeznaczono na wzajemne poinformowanie się o pracach w zakresie etnograficznych studiów nad współczesnością w krajach socjalistycznych. O badaniach w Polsce mówili doc. dr M. Biernacka i doc. dr Z. Jasiewicz, badania w Bułgarii przedstawił prof. dr W. Chadżinikołow, na Węgrzech dr T. Bodrogi, w Czechosłowacji dr B. Filova i doc. dr A. Robek, w NRD dr H. Strobach i w Jugosławii prof. dr P. Vlahović. Obrady w dniach 31 In i 1 IV 1976 roku odbywały się pod auspicjami Europejskiego Centrum Koordynacji Badań i Dokumentacji w Dziedzinie Nauk Społecznych z siedzibą w Wiedniu, w poszerzonym o socjologów i etnografów z krajów socjalistycznych i Europy zachodniej zespole. Obok wymienionych już uczestników narady etnografów w posiedzeniach udział wzięli: K. Filipec z Czechosłowacji, V. Goldschmidt i H. Friis z Danii, P. Bessaignet, J. Cuisenier, R. Rabier, J. Stoetzel, J. Grafmeyer i O. Abatzieva z Francji, V. Filias z Grecji, M. Prosie z Jugosławii, R. Grounhaug z Norwegii, L. Kasprzyk i M. Czerwiński z Pobki, N. Gogoneata z Rumunii, I. Vitanyi i M. Hoppal z Węgier, M. Barrage z Wielkiej Brytanii. G. Sertorio i A. Casiccia z Włoch, W. A. Winogradow, S. A. Aratjunow, L. E. Kubbel i J. S. Wedenjapin z ZSRR oraz A. Schaff i S. Mills reprezentujący Europejskie Centrum w Wiedniu. Obradom przewodniczył prof. dr .J. W. Bromlej. Z przemówieniami wstępnymi wystąpili prof. dr J. Stoetzel i prof. dr W. A. Winogradow, którzy przedstawili cele i kierunki działalności Europejskiego Centrum w Wiedniu i podkreślili znaczenie planowanych porównawczych badań etnosocjologicznych dla realizacji ustaleń Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach. Projekt programu badań, znanego już, bo przedstawionego w związku z naradą etnografów, omówił dr J. W. Arutjunian. W dyskusji nad programem uczestniczyli m. in. członkowie delegacji polskiej: prof. dr L. Kasprzyk, doc. dr. M. Czerwiński i doc. dr Z. Jasiewicz. Powołano zespół roboczy w celu przepracowania i konkretyzacji programu badań, złożony z przedstawicieli poszczególnych delegacji. Z ramienia delegacji polskiej w pracach zespołu uczestniczył prof. dr L. Kasprzyk. W dniu 1 IV 1976 roku dr 1. S. Kon zreferował wyniki pracy zespołu roboczego. Zaproponowano badania nad kulturą w ramach rodziny jako temat pierwszej fazy ogólnoeuropejskich badań porównawczych. Przedmiotem badań mają stać się zarówno takie tradycyjne a jednocześnie stabilne elementy kultury rodzinnej, jak pożywienie. język, wychowanie dzieci oraz z drugiej strony elementy bardziej dynamiczne: systemy warlości i ich powiązania z oceną niektórych aspektów i sytuacji w życiu, w tym również życia rodzinnego oraz wzory konsumpcji kultury dostarczanej przez profesjonalnych twórców i instytucje kulturalne. Badania będą prowadzone przy pomocy ramowego kwestionariusza, wspólnego dla wszystkich państw - uczestników badań, który zostanie przepracowany w celu zaadoptowania do specyfiki poszczególnych Krajów. Badania nad rodziną potraktowano jake wstępną fazę prac nad szerszym problemem badawczym sformułowanym jako "Kierunki i tendencje zmiany kulturowej i wzajemnych oddziaływań kultur na- �31fl KRONIKA rodowych (etnicznych) w epoce rewolucji naukowo-technicznej". W dyskusji nad projektem głos zabrał m. in. prof. dr A. Schaff - przewodniczący Centrum w Wiedniu. który zapewnił zebranych o zainteresowaniu tej międzynarodowej organizacji projektem badań i zachęcił do dalszych prac nad udoskonaleniem naukowego i organi'zacyjnego programu badań. Posiedzenie zakończono powołaniem Komitetu afiliowanego przy Centrum, któremu zlecono przygotowanie ostatecznego programu badań. W skład Komitetu weszli: J. W. Arutjunian, J. Cuisenier, M. Czerwiński, V. Filias, V. Goldschmidt i 1. Vitanyi. Dzień 2 IV przeznaczono na końcowe spotkanie w zespole etnografów krajów socjalistycznych. Prof. dr K. W. Czistow zreferował wyniki pracy grupy roboczej przygotowującej udział etnografów w etnosocjologicznych badaniach porównawczych. Zaakceptowano zawężenie pierwszej fazy badań do ram rodziny i zaproponowano skoncentrowanie się na takich dziedzinach kultury w rodzinie, jak: język, obrzędy rodzinne, pożywienie i wnętrze mieszkalne. folklor i folkloryzm oraz tradycyjna wiedza i wierzenia. W trakcie dyskusji ustalono problem badań: "Rola tradycji kulturowych i ich dynamika we współczesnej rodzinie socjalistycznej". Zadecydowano, iż koordynatorem badań etnograficznych nad tym zagadnieniem będzie powołany w roku 1974 na spotkaniu w Bułgarii Międzynarodowy Komitet dla Etnograficznych Badań nad Współczesnością. Na najbliższym posiedzeniu Komitetu, które odbędzie się w Smolenicach na Słowacji we wrześniu 1976 roku, poszczególne krajowe reprezentacje przedstawią własne propozycje badań nad rodziną i na ich podstawie przyjęty zostanie wspólny program badawczy. Etnografia polska do badań nad rodziną jako grupą społeczną, a przede wszystkim jako środowiskiem kulturowym, przystępuje z poważnym dotychczasowym dorobkiem. Kierunki i formy pracy zaproponowane w czasie obrad w Moskwie pomogą w dalszym rozwoju tej dziedziny badań. Stworzą bowiem konieczność krajowej koordynacji programów badawczych etnografów i socjologów, a ponadto, integrując wysiłki badawcze etnografów w skali krajów socjalistycznych i ogólnoeuropejskiej, pozwolą na uzyskanie szerokiej perspektywy badawczej. Spotkanie przedstawicieli ośrodków etnograficznych krajów socjalistycznych st worzyło również okazję do dyskusji nad przygotowywaną syntezą Etnografia narodów słowiańskich oraz nad projektowanym w Instytucie Etnografii AN ZSRR kolejnym tomem Etnografia w krajach socjalistycznych. Dostarczono także możliwości zapoznania się z działalnością wyspecjalizowanego Instytutu Informacji Naukowej w Dziedzinie Nauk Społecznych AN ZSRR. Zbigniew OBRADY ETNOGRAFOW W BRATYSŁAWIE Jasiewicz I SMOLENICACH W dniach od 31 sierpnia do 3 września 1976 r. pod protektoratem Słowackiej Akademii Nauk i Instytutu Etnografii (Narodopisnego Ustavu SAV) toczyły się w Bratysławie (31 sierpnia) i w Smolenieach (1-3 września) obrady przedstawicieli nauk etnograficznych z socjalistycznych krajów Europy. W tym czasie odbywały swe posiedzenia: Międzynarodowy Komitet do Badania Współczesnego Bytu i Kultury przy Bułgarskiej Akademii Nauk (31 sierpnia i w dniach następnych), Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, Międzynarodowy Komitet Redakcyjny zbiorowego opracowania pL "Etno- �KRONiKA 311 grafia narodów słowiańskich". Równolegle do tego odbywała się także Międzynarodowa Konferencja poświęcona interetnicznym związkom w folklorze obszaru karpackiego. W centrum uwagi Międzynarodowego Komitetu do Badań Współczesnego Bytu l Kultury, który odbywał swoje pierwsze posiedzenie w zespole przedstawicieli ośrodków etnograficznych: Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Polski, Węgier i Związku Radzieckiego (nie było przedstawicieli Jugosławii i Rumunii), znalazły się zagadnienia organizacyjno-statutowe, koordynacji prac naukowo-bad:łwczych oraz wydawnicze. Odnośnie do spraw organizacyjnych stwierdzono, że statut Międzynarodoweg') Komitetu został dotychczas przyjęty i zatwierdzony przez ośrodki etnograficzne Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, NRD, Polski i Węgier. Ośrodki te zgłosiły rÓ\\'nież swych przedstawicieli krajowych, wchodzących w skład Międzynarodowego Komitetu. PrzystąpieniE' do Komitetu zadeklarowali również na posiedzeniu prz.edstawiciele etnografii ZSRR, nie otrzymano natomiast jeszcze odpowiedzi ze strony etnografów Rumunii. W myśl uchwał podjętych na popr?:ednich międzynarodowych konferencjach poświęconych problematyce badań nad współczesnością, w ciągu najbliższych 5 laŁ (1976-1980) siedziba Sekretariatu Międzynarodowego Komitetu znajdować się będzie w Sofii, a funkcję sekretarza generalnego pełnić ma starszy pracownik naukowy Instytutu Etnografii BAN - Delczo Todorow (Sofia, ul. Moskowska 6a). Do głównych zadań Międzynarodowego Komitetu będzie należała inspiracj2 i koordynacja prac naukowo-badawczych prowadzonych przez ośrodki etnograficzne krajów socjalistycznych Europy. Koordynacja ta odbywać się winna jak .•twierdził to w referacie sekretarz D. Todorow - poprzez posiedzenia Komitetu, międzynarodowe sympozja naukowe, wydawanie "Biuletynu" oraz zbiorowych opracowań o charakterze syntetycznym, podsumowujących porównawczo wyniki prowadzonych badań. Działalność tę prowadzić będzie Komitet poprzez swych członków. a także przez inne krajowe placówki koordynujące, a więc instytuty etnograficzne względnie komitety lub komisje powołane do koordynacji badań nad współczesnością w skali ogólnokrajowej. Obecnie Międzynarodowy Komitet podejmuje się funkcji koordynatora prac badawczych nad tematem, który został wstępnie sformułowany na konferencji kierowników instytutów i zakładów etnografii w Moskwie w dniach od 29 III do 4 IV 1976 r. Temat ten "Rola kulturowych tradycji i ich dynamika we współczesn~j, socjalistycznej rodzinie", nawiązuje do ogólnoeuropejskich badań projektowanych przez wiedeński ośrodek nauk społecznych przy UNESCO (kierowany przez prof. dra Adama Schaffa z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie) i b;dzie realizowany w ścisłej z tym ośrodkiem współpracy. Tematem badań ośrodka wiedeńskiego ma być "Uczestnictwo kulturowe w ramach rodziny w warunkach w,;półezesnej rewolucji naukowo-technicznej". Podczas wstępnych dyskusji, zarówno w Moskwie, jak w Bratysławie i w Smole:licach, ustalono. ażeby w badaniach nad rodziną etnografowie (w odróżnieniu od socjologów koncentrujących się głównie na analizie struktury i funkcjach społecznych rodziny) zachowali własną, etnograficzną specyfikę i analizowali współczesną rodzinę w aspekcie przeobrażeń kulturowych z uwzględnienicm jej etniczno-narodowego charakteru. Przy takim ujmowaniu tego problemu pomocnicze "pytania" zmierzające do wszechstronnej analizy współczesnej rodziny winny uwzględniać przede wszystkim: a) ogólną strukturę kulturową środowiska rodzinnego, a zViłaszcza podłoża tradycyjnego, b) mechanizm transmisji kulturowej, �:312 KRONIKA dokonywującej się w rodzinie, c) język porozumiewania - narodowy, dwujęzyczn.oSć względnie wielojęzyczność, wynikająca z małżeństw mieszanych, zróżnicowanego narodowościowo środowiska itp., d) język literacki a dialekty używany przez różne generacje, e) urządzenie wnętrz mieszkalnych, f) odzież, g) uroczystości s\\-iąteczne i obrzędy, h) folklor i folkloryzm, i) podział ról w rodzinie. Są to na razie najogólniejsze wytyczne, które winny być w najbliższym czasie (do końca marca 1977 r.) w poszczególnych krajowych ośrodkach etnograficznych przeanalizowane i opracowane w "wersjach krajowych", uwzględniających ."pecyfikę własnego narodu i kraju. Ujednolicenie wytycznych (kwestionariuszy) dla potrzeb wszystkich krajów socjalistycznych Europy winno nastąpić w r. 1977; m. in. na planowanej międzynarodowej konferencji etnografów w Bułgarii, połączonej z drugim posiedzeniem Międzynarodowego Komitetu. Tematem konferencji mają być "Etnograficzne aspekty socjalistycznego obrazu życia Bułgarów". Pełny tek,; wytycznych do badań zostanie opublikowany w "Biuletynie" Komitetu. Trzeba również dodać, że planowane na 1978 r. sympozjum naukowe w Moskwie, poświęcone badaniom współczesności, stanowić będzie także pierwszą próbę podsumowani<:: wyników badań nad rodziną prowadzonych na obszarze krajów socjalistycznych. W referacie przedłożonym na posiedzeniu Komitetu w Bratysławie przez sekretarza D. Todorowa postulowana była również sprawa aktywizacji i koordynacji badań etnograficznych nie tylko na temat rodziny, ale także w szerszym zakresie. W związku z tym zachodzi potrzeba współpracy Międzynarodowego Komitetu z placówkami etnograficznymi wszystkich krajów socjalistycznych dla sprt'cyzowania ogólnych kierunków badań nad współczesnością, a następnie wpływania na prawidłowość procesów rozwojowych społeczeństw socjalistycznych. Przyjęcie wspólnej problematyki badawczej przez wszystkie kraje socjalistyczne zape\\'niałoby nie tylko wewnętrzną wymianę doświadczeń, ale także współpracę krajów socjalistycznych (jako całości) z wiedeńskim ośrodkiem naukowym przy UNESCO. W zakresie wydawniczym Komitet planuje, jak już wspomniano, własny _,Biuletyn" zawierający działy: naukowo-badawczy (krótkie streszczenia prac itp.). życia organizacyjno-naukowego (informacje o krajowych i międzynarodowych posiedzeniach, konferencjach, sympozjach) oraz dokumentacji bibliograficznej, obejmującej pełny zestaw prac na temat współczesności w krajach socjalistycznych. Najbliższy numer "Biuletynu" zawierać będzie krótkie informacje o dotychczasowym stanie badań nad współczesnością oraz bibliografię prac opublikowanych z tego zakresu w latach 1970-1975. Oprócz "Biuletynu" organizowana będzie również wspomniana już seria wydawnicza, w kt6rej znajdą miejsce najważniejsze wyniki badań, materiały z konferencji naukowych itp. W przygotowaniu są już dwa torr;)! tej serii zawierające materiały z dwu poprzednich międzynarodowych konferencji poświęconych tematyce współczesności. Ważne znaczenie dla etnografii krajów socjalistycznych posiadały również obr<Jdy Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i :la Bałkanach. W posiedzeniu tej Komisji uczestniczyli przedstawiciele: Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, Węgier i Związku Radzieckiego. Komisja ta (powstała jeszcze w r. 1959) ma swoją siedzibę w Bratysławie, a jej generalnym sekretarzem powstał nadal docent Vaclav Frolec (Brno). W zakresie organizacyjno-naukowym Komisja podjęła doniosłą uchwałę poszerzenia swej działalności na obszar krajów bałkańskich, co znalazło również wyraz w zmianie nazwy uwzględniającej także Bałkany. Członkami Komisji będą etnografowie Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, Polski, Rumunii, Węgier i Związku Radzieckiego. Dotychczasowe wyd&wnictv.i<J �313 KRONIK.'>' Komisji z serii "Elhnographia Carpatica" przemianowane zostaną na "Ethnographia Carpatobalcanica", podobnie jak i biuletyn Komisji .,Carpatica" na .,Carpatobalcaniea". Program naukowy Komisji na lata 1976-19110 zakłada przygotowanie syntetycznych opracowań podsumowujących dotychczasowy dorobek naukowo-badawczy wszystkich ośrodków etnograficznych na obszarze Karpat w zakresie: architektury ludowej, pasterstwa oraz folkloru zbójnickiego. Dobór tematów uzasadniają istnicjące w tym zakresie naj bogatsze źródła archiwalne i terenowe oraz literatura przedmiotu, w tym także najnowsze publikacje będące juź wynikiem działalności Międzynarodowej Komisji. Odpowiedzialność za wypracowanie jednolitej koncepcji planowanych opracowań przyjmują na siebie komisje narodowe: Czechosłowacja _. architekturę ludową, Polska - pasterstwo, Związek Radziecki - folklor zbójnicki. Koncepcje tych opracowaó mają być złożone w sekretariacie Komisji do końca 1977 r. Oprócz tematycznych badarl porównawczych nową formą międzynarodowej współpracy w ramach Komisji mają być studia monograficzne w wybranych wiejskich społecznościach lokalnych. Projekt ten przedłożony w głównym referacie V. Froka zakłada, że poprzez studia nad tymi społecznościami można będzie ukazać obraz i mechanizm funkcjonowania całego systemu kultury i zachodzącychi przemian. Realizacja tego projektu wymaga jeszcze dodatkowych przemyśleó i ustaleń, ale została wslępnie przez ogół uczestników konferencji zaakceptowana. Komisja karpacko-bałkańska postuluje ponadto kontynuację prac nad bibliografią oraz opracowanie projektu Atlasu Etnograficznego Karpat i Bałkanów. Niezależnie od wymienionych powyżej międzynarodowych zadań, każdy kraj może jeszcze prowadzić badania karpackie lub bałkańskie według własnego programu. Komisja postuluje, aby jednak i te badania składały się na ogólny dorobek MiGdzynarodowej Komisji. W najbliższych latach przewiduje sie w ramach Komisji zorganizowanie międzynarodowych konferencji na tematy: dorocznych zwyczajów na obszarze Karpat i Bałkanów (Czechosłowacja, 1977 r.); prymitywnego budownictwa mieszkalnego :Węgry, 1977 r.); osad rozproszonych i ich wpływu na kulturę ludową (Czechosłowacja. 1978 r.); 20-lecia działalności Międzynarodowej Komisji podsumowanie wyników badań w zakresie społecznych i kulturowych zróżnicowań (polska, 1979 r.); teoretycznych i praktycznych problemów etnograficznych i folklorystycznych badail społeczności lokalnych (Bułgaria, 1980 r.). Obrady Rady Rcdakcyjnej zbiorowego i międzynarodowego opracowania .,Etnografia narodów słowiańskich" poświęcone były dziełu, które ma ukazać syntetyczny obraz przemian społecznych i kulturowych dokonywujących się wśród wszystkich narodów słowiańskich - na szerokim tle wzajemnych powiązań i uzależnień, a także kontaktów z innymi narodami. Dzieło to składać się będzie z 3 tomów poświęconych narodom Słowiań~zczyzny Wschodniej (t. I), Zachodniej (t. 2) i Południowej (t. 3). Znane są założenia i metody tego opracowania zainicjowanego w 1971 r. przez prof. dra Mieczysława Gładysza z Krakowa (por. M. Gładyszowa, Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej "Etnografii narodów słowiańskich", "Etnografia Polska" 1975, t. 20, z. 2, S, 215-220). Zadaniem uczestników konferencji w Smolenieach było stwierdzenie aktualnego stanu prac nad tym dziełem. w szczególności zaś ustalenie dokładnych wytycznych potrzebnych do jego zakończenia. Prace nad przygotowaniem tomów 1 i 2 są już właściwie prawie zakończone, tom 3 znajduje się w opracowaniu (nieobecność delegacji jugosłowiańskiej �:n4 KRONIKA. utrudniała ocenę stanu zaawansowania prac w Jugosławii nad tym tomem). Udział w posiedzeniu Międzynarodowej Rady Redakcyjnej brali przedstawiciele Bułgarii. Czechosłowacji, Polski, Serbów Łużyckich oraz Związku Radzieckiego. Naczelnym tematem 3-dniowej Międzynarodowej Konferencji Karpackiej w Smo· lenicach były "Interetniczne związki w folklorze obszaru karpackiego". Do udziału w Konferencji zaproszono 35 folklorystów zajmujących się problematyką karpacką (reprezentantów Bułgarii, Czechosłowacji, Jugosławii, Polski. Rumunii, Węgier i Związku Radzieckiego). Wygłoszono kilkanaście referatów i komunikatów, z których część poświęcona była problemom teoretycznym folkloru. w pozostałych natomiast poddawano szczegółowej analizie różne, charakterystyczne formy twórClości folklorystycznej, jak podania, bajki, pieśni (w tym głównie ballady, pieśni pasterskie oraz zbójnickie). Analizując różne wątki folklorystyczne obszaru karpackiego wykazywano również ich zasięgi szersze, pozakarpackie. Usiłowano także wyjaśniać ich genezę ora'Z ustalać czynniki wpływające na oryginalność i złożonoś(' folkloru karpackiego. Należy wyrazić nadzieję, że omówione powyżej kolejne, międzynarodowe spotkanie etnografów i folklorystów, odbywające się jak zawsze w przyjaznej atmosferze. przyczyni się do zacieśnienia stosunków koleżeńskich i pogłębienia dalszej współpracy naukowej pomiędzy środowiskami etncgraficznymi krajów socjalistycznych Europy. Maria KONFERENCJA DALSZE USTALENIA Biernacka W ZABOROWIE MIĘDZYNARODOWYCH BADAN NAD WSPOLCZESNO$CIJ\ Wydział I Nauk Społecznych PAN w ramach współpracy z Europejskim Ośrodkiem Badań i Dokumentacji Nauk Społecznych w Wiedniu, a w ślad za postanowieniami konferencji w Moskwie w dniach 30 III-1 IV 1976 - zwołał w okresie 27 X-30 X 1976 w Zaborowie k. Warszawy posiedzenie ścisłego komitetu celem ustalenia dalszych procedur badawczych. Wzięło w nim udział 14 uczestnikóv/ z następujących krajów; Związku Radzieckiego (prof. dr J. W. Arutjunian, dr J. Griszajew), Wiedeńskiego Centrum Europejskiego (dr S. C. Mills), Francji (prof. dr J. Cuisenier), Węgier (prof. dr J. Vitanyi i dr G. Dienes), Grecji (prof. dr V. Filias) oraz przedstawiciele gospodarzy (doc. dr A. Siciński, doc. dr M. CZCI" wiński, prof. dr J. Burszta, doc. dr S. Pietraszko i dr B. Gotowski). Zaproponowanym w Moskwie tematem badań ośrodka wiedeńskiego miało być "uczestnictwo kulturowe w ramach rodziny w warunkach współczesnej nau: kowo-technicznej rewolucji". Temat ten był też punktem wyjścia obrad w Zaborowie. Sytuacja skomplikowała się z momentem, gdy przedstawiciel Instytutu Filozofii i Socjologii PAN (doc. A. Siciński) zaproponował jako temat porównawczych badań międzynarodowych "style życia" i problematykę tych bada!'l przedstawił w przedłożonym referacie. Rozwin<;ła się stąd obszerna dy.<;kusja, w wyniku której zgłoszono zmodyfikowaną w stosunku do moskiewskiej propozycję badawczą. Ta stała się znów przedmiotem szerszej dyskusji. Ostatecznie nawiązano do asf.aleń spotkania moskiewskiego i jako ogólny temat wspólnych badali przyjęt.o; "Konsumpcja kulturowa w ramach rodziny w w,,runkach współczesnej naukowo-technicznej rewolucji". Wskazano przy tym. że �:n.i KRONIK,\ rodziny nie należy pojmować jako "zamknięty" zakres badań, lecz możliwe jest podjęcie równoczesnych badań w szerokiej skali. Stąd też propozycja obejmuje d',';ie paralelne grupy badań. Pierwszą może być szerokie studium przygotowawcze o charakterze konceptualistycznym i teoretycznym, które może bazować na danych wtórnych i które niekoniecznie musi być oparte o wspólne parametry (dotyczy to badań wspomnianych stylów życia), Pozostawia się przy tym danemu krajowi ..;viobodę w podjęciu lub niepodjęciu tego typu badań. Drugą grupą mają być \\'5pólne dla wszystkich - badania kierunkowe (pilot study) nad rodziną oparte otego samego rodzaju zbiory danych, parametry i podejścia badawcze, przy czyrn badaniami powinny być objęte dwa środowiska: wiejskie i miejskie z zaleceniem, by trzecie podejście objęło pierwszą generację ludności miejskiej. To ukierunkowanie badawcze powinno objąć trzy parametry, a przynajm11leJ z każdego z nich jedno zjawi.o;ko (dział). Parametrami mają być: 1) rewolucja techniczna (struktura zawodowa, zastosowania techniczne w życiu domowym, udogodnienia komunalne i środki masowego przekazu); 2) kultura (sztuka i literatura, \\-iedza i wierzenia, obyczaje i zachowania społeczne); 3) rodzina (podział ról, rówr.ość-nierówność, więź rodzinna i inne). W badaniach powyższych należy przy tym uwzględnić uszeregowanie zjawiska: od aktywnego uczestnictwa do konsumpcji pasywnej i od form tradycyjnych do nietradycyjnych oraz - o ile to możliwe -aspekt synchroniczny i diachroniczny. Powyższe propozycje mają podlegać zatwierdzeniu przez kierownictwo Ośrodka Wiedeńskiego. Postanowiono odbyć wiosną 1977 r. dyskusję uczestników wszystkich krajów :lad podjętymi badaniami, w maju 1978 r. nad uzupełnieniem obydwu typów badań. zaś w maju 1981 już nad zakończonymi badaniami. Józef OSIĄGNIĘCIA XI KONFERENCJA BUTSZW I PROBLEMY INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ KRAJÓW SOCJALISTYCZNYCH MIĘDZYNARODOWEJ REDAKCJI "DEMOS", MOSKWA 25-27 V 1976) Począwszy od rocznika LVI (1972) "Lud" zamieszcza systematycznie sprawozdania z kolejnych narad pełnej redakcji międzynarodowej czasopisma informacyjno-bibliograficzr:ego krajów socjalistycznych "Derr.os", jak :-ó\vnież z połączonych z tymi naradami dyskusji metodologicznych, poświęconych zasadom i praktyce problemowej klasyfikacji działów tematycznych naszej dyscypliny i doboru haseł dla jej przedstawienia w każdym z języków naszych krajów. Konferencje poprzednie, począwszy od pierwszej w Berlinie w roku 1957, inicjujące wydawani2 czasopisma, były relacjonowane tylko sporadycznie w t. XLIX "Ludu" (1965) i \\ •.. Etnografii Polskiej" t. VIII, XI i XIII (1964, 1967, 1969). Obecnie, gdy wychodzi drukiem już szesnasty z kolei rocznik wydawnictwa z coraz liczniejszymi notkami informacyjnymi o publikacjach samodzielnych i artykułach w czasopismach etnograficznych dziewięciu uczestniczących w wydawnictwie krajów (Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, Niemiecka Republika Demokratyczna, Jugosławia, Polska, Rumunia, Związek Radziecki, Węgry) i gdy dyskusje nad klasyfikacją zdają się dobiegać do ostatecznych ustaleń - wydaje się, że nie wystarcza sucha informacja o odbytych naradach, lecz że doczekamy się pełniejszej oceny znaczenia "Demosu" �31G KRONIKA dla naszej wiedzy o osiągnięciach naukowych bliskich nam krajów. że dowiemy się o jego wykorzystywaniu w naszej codziennej praktyce naukowej i popularyzacyjnej, o jego brakach i naszych obecnych dezyderatach pod adresem redakcji narodowych, a więc też i nas samych, redakcji polskiej. Równocześnie wydaje się ważne, by duży w tej chwili wkład redakcji polskiej w osobach zwłaszcza doc. dr hab. B. Kopczyńskiej-.Jaworskiej i dra S. Błaszczyka wniesiony do pracy nad klasyfikacją i propozycje, jakie przedstawili na piśmie oraz w naradach roboczych. znalazły również odbicie w "Ludzie" i dotarły w ten sposób do naszych kolegów. którzy przecież z tej pracy powinni korzystać, a także włączyć się w samą dyskusję. Wydaje mi się, że do tej pory, mimo wspomnianej na wstępie systematycznej informacji, "Demos" jest ciągle jeszcze zbyt mało popularny w kręgu etnografów polskich, a informacje przez nQS zdobywane o wychodzących pozycjach bibliograficznych polskich nie są jeszcze dągle - chociaż być powinny - obowiązkiem. który by każdy chciał wziąć na siebie. Dlatego też mimo dużego wysiłku zarówno polskiej redakcji, jak i redakcji innych krajów, informacja ciągle nic jest pełna, duż:,' procent prac, zwłaszcza artykułów w czasopismach, ukazujących się w naszych krajach, nie jest popularyzowany w szerszym kręgu. Co więcej - musimy się przyznać, co sama zresztą robię na tym miejscu, że nam samym w Polsce brak często możliwości nie tylko dotarcia do pozycji wychodzących w różnych in:lyc}l. niż nasza, miejscowościach, w tym zwłaszcza do wydawnictw regionalnych, muzealnych i in. o małych nakładach, ale czasem zbyt późno - np. dopiero z ..Demosu" - dowiadujemy się o ich istnieniu Nie dbamy należycie o to, by nas znano i byśmy sami wiedzieli wszystko, co osiągnęła nasza dyscyplina nawet we \"lasnym kraju. Konieczna jest więc bodaj większa konferencja różnych ośrodkóv", naukowych w kraju poświęcona popularyzacji ,.Demosu" i naszego w nim udziału .. 'zukająca rozwiązań zmierzających do połączenia informacji krajowej i zagraniczne.j. być może poprzez polską wersję powieloną na szerszy użytek krajowy. mobilizującą nowych autorów dla publikacji referatów. A równocześnie doświadczenia w pracy nad "Thesaurusem" etnograficznym, zainicjowane przez naczelną, nif'miecką redakcję "Demos" i prowadzone w porozumieniu z przedstawicielami innych instytucji naukowych zgromadzonych w Akademii Nauk NRD, w tym ZWl;bZcza z historykami w obrębie Instytutu Historii AN NRD (w którym mieści się również etnografia. Volkskunde, w ramach działu poświęconego studium nad hi· storią kultury), winny być również tutaj przedstawione wraz z uwagami etnografów polskich. Licząc na zamieszczenie tych wszystkich informacji, propozycji i dyskusji na łamach następnych roczników "Ludu", na tym miejscu jedynie informuję czytelników, że w maju 1976 r. odbyła się w Moskwie kolejna, XI konferencja międzynarodowej redakcji "Demos". Uczestniczyli w niej z NRD etnografowie i historycy. kierownicy i pracownicy placówek Centralnego Instytutu Historii: dr B. Weisse!. dr R. Weinhold, dr S. Kube, dr P. Wick, dr W. Fiedler, dr L Gardos, B. Emmrich. H. Palm; z Czechosłowacji: prof. A. Robek - kierownik Instytutu Etnografii i Folklorystyki CSA V, dr L. Kunz - kierownik Instytutu Etnograficznego Morawskiego Muzeum w Brnie; z Węgier: dr L. Takacs i dr Z. Gabor z Instytutu Etnografii AN WRL; z Rumunii: dr P. Petrescu z Instytutu Badania Południowo-wschodnil',j Europy; z Bułgarii: prof. M. Veleva z Instytutu Etnografii BAN i dr S. Stojkova dyrektor Instytutu Badań Folklorystycznych. Nie przybyli przedstawiciele Jugosławii i Albanii. Polskę reprezentowała podpisana. Naj liczniejsza była reprezentacja Związku Radzieckiego, złożona z pracowników Instytutu Etnografii AN ZSRR z Moskwy i Leningradu, członków redakcji i dyrekcji Instytutu. Ot\vorzył �317 KRONIKA konferencję prof. J. Bromlej - dyrektor Instytutu, witając uczestników i zazn-.jamiając ich z kierunkami i osiągnięciami badawczymi oraz wydawniczymi. Na zakor1czenie konferencji zastępca dyrektora Instytutu, prof. S. Bruk, przedstawił wyniki prac nad atlasami etnograficznymi ZSRR i atlasem europejskim. Zastępca dyrektora. prof. L. Terentieva, prowadząca redakcję radziecką "Demosu", przedstawiła sprawozdanie z prac redakcyjnych i wiele wniosków dotyczących metod pracy. w tym podjęty na zakończenie dyskusji nad klasyfikacją wniosek o zwrócenie się do akademii nauk krajów uczestniczących w pracach "Demosu" o powołanie specjalnej komisji międzydyscyplinarnej (ale oczywiście z przewagą merytoryczną etnografów) dla tych prac, nadania im właściwej rangi i uznania. Czynny udział w dyskusjach brali ponadto prof. K. Cistov, B. Putiłov, E. Pomeranceva, L. Saburova, V. Sokołova i in. Informacje o pracach etnografów w ZSRR, przedstawione na konferencji, powinny - moim zdaniem - znaleźć się w formie odręb:lych, nieco sze;:-zej jeszcze opracowanych artykułów również w którymś z naszych czołowych czasopism etnograficznych, a to tym bardziej, że - niestety nie jest łatwo dostępne wydane ostatnio w Związku Radzieckim zbiorowe wydawnictwo o etnografii w krajach socjalistycznych po drugiej wojnie światowej. Program konferencji obejmował w dniu pierwszym, poza wspomnianymi wystąpieniami etnografów radzieckich, sprawozdanie redakcji naczelnej "Demos" przedstawione przez R. Weinholda. sprawozdania i dezyderaty redakcji krajowych oraz program na lata 1976-1977. W dniu drugim uczestnicy konferencji zostali zaproszeni do zwiedzenia pięknie odrestaurowanych wspaniałych zabytków dawnej stolicy Rusi, Suzdalu. W dniu trzecim główny referat o stanie i zasadach prac naci ..Thesaurusem'· wygłosił P. Wick, a prace przygotowane przez B. Kopczyń.'ką-·Taworską i S. Błaszczyka zreferowała podpisana. Prace te spotkały się z dużyn~ uznaniem. Po Bułgarii i Polsce także inne kraje podejmują obecnie próby tłuJ:'Clczenia na własny język zasad przyjętych dla klasyfikacji, określania zakresu i p.,działu treści przedmiotu naszych prac etnograficznych. Anna ZWIĄZKI INTERETNICZNE MIĘDZYNARODOWA W FOLKLORZE SESJA Kutrzeba-Pojnarowa ZACHODNICH FOLKLORYSTYCZNA SŁOWIAN W OPOLU W dniach 21-23 listopada 1975 roku odbyła się w Opolu międzynarodowa sesja folklorystyczna na temat ,.Związków interetnicznych w folklorze Zachodnich Słowian". zorganizowana przez Zakład Folklorystyki Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu oraz Towarzystwo Przyjaciół Opola. Miała ona charakter roboczego spotkania folklorystów z Akademii Nauk w Pradze, Bratysia-,vie i Brnie, z Instytutu Łużyckiego w Budziszynie i Lipsku oraz z ośrodków Polskiej Akademii Nauk i ośrodków uniwersyteckich w kraju. Ponieważ sesja odbyła się w ramach międzynarodowej współpracy nad wielotomową edycją, zgłoszo"a do Departamentu Kultury UNESCO, pt. "Etnografia narodów słowiańskich", dlatego też celem jej było przede wszystkim przedyskutowanie i ujednolicenie metod i form pracy nad folklorem poszczególnych etników słowiańskich, ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk zapożyczonych z folkloru narodu sąsiedniego. Tematyka sesji była niezwykle urozmaicona, a wynikało to głównie z istotnych przeobrażer1 jakie dokonały się ostatnio w nauce światowej. Zamiast dawnych �318 KRONIKA badań, obejmujących strefy przygraniczne, w centrum zainteresowania folklorystów znalazły się zagadnienia dotyczące całościowego, porównawczego badania f:J1kloru sąsiadujących z sobą narodowości. Pojawiły się pytania - szczególnie C;lkawe - o to, co przejmujemy wzajemnie od siebie, co jest dla nas na tyle atrakcyjne, iż wchodzi na stałe do obiegowego repertuaru ustnego? Na nie właśnie próbowała odpowiedzieć doc. dr hab. Dorota Simonides (Opole), która podkreśliła w swym referacie doniosłą rolę badań interetnicznych we współczesnej folklorystyce oraz zaprezentowała własne ustalenia metodologiczne dotyczące badań n"d materiałem empirycznym. Badania tego typu prowadzone wśród Słowian Zachodnich posiadają już <\\'2 wymierne efekty. Pod kierunkiem międzynarodowego komitetu wydawniczego. w którym Polskę reprezentowała dr Helena Kapełuś (Warszawa), opracowano i wydano w pięknej szacie graficznej książkę Spiewająca Lipka, czyli antologię bajpk Zachodnich Słowian. Na opolskiej sesji dr Helena Kapełuś przedstawiła daL'ze wyniki swych penetracji naukowych tego zagadnienia, a mianowicie przeanalizowała formułę bajkową w folklorze słowiańskim, ujmując ją w szerokim aspekcie kulturowym. Prof. dr Viera Gasparikova (Bratysława) z kolei wygłosiła referat pt. ,.1nteretniczne związki słowacko-polskie w prozie ludowej". Szczególnie wiele miejsca poświęciła autorka zagadnieniu narodowej redakcji wątku międzynarodowego, śledząc to na przykładzie tradycji zbójnickiej po obu stronach Tatr - i udowodnili,. że badanie folkloru sąsiednich krajów nie może obyć się bez szerokiego kontek.<lu porównawczego z innymi, ościennymi krajami. Te zagadnienia metodologiczne podjął w swym referacie prof. dr Jaromir Je('h (Praga), który spojrzał na folklor Zachodnich Słowian jako na problem interetniczny. Podział Słowian na trzy różne grupy oznacza jednocześnie, iż narody przynależne do każdej z nich znajdują się pod silnym oddziaływaniem innej tradycji folklorystycznej, która w przypadku Zachodnich Słowian jest tradycją zachodniośrodkowo-europejską. Trudno jednak w wielu wypadkach prowadzić tak szeroką a.nalizę, skoro materiał którym dysponujemy, ma charakter sekundarny. A zatem współczesna folklorystyka nie powinna akcentować odrębności etnicznych, ale przede wszystkim dążyć do określenia ich elementów wspólnych, bowiem zdaniem prof. J. Jecha, można ustalić zachodniosłowiallski typ opracowania międzynarodowego wątku (jako przykład elementu spajającego Słowian Zachodnich podał prof. J. Jech wątek śpiącego wojska). Odrębne miejsce na sesji zajęły referaty dotyczące specyfiki funkcjonowania folkloru łużyckiego. Prof. dr Pawoł Nedo (Lipsk) przedstawił referat pt .. ,Aspekt~· in ter etniczne w folklorze serbo-łużyckim". w którym wykazał, iż wyspowy charakter tego etniku, jak i jego dwujęzyczność, zadecydowały o silnych obcycll wpływach na folklor łużycki, podczas gdy oddziaływanie odwrotne było bardzo słabe. Jednocześnie folklor łużycki zachował w tradycji ustnej wiele archaicznych form, będących wspólną w!asnością Zachodnich Słowian. Formą uzupełnienia referatu prof. P. Nedo było wystąpienie dr Izoldy Garcosowej (Budziszyn), która zinterpretowała postać demona wodnego w folklorze łużyckim, oraz mgr A. Skrukwy, która zapoznała uczestników sesji z łużyckimJ materiałami folklorystycznymi znajdującymi się w zbiorach Oskara Kolberga. W programie sesji ponadto znalazł się jeszcze referat dr M. Śramkovej (BrI'o) pt. "Wpływ literatury na czeskie opowiadania ludowe" oraz wyjątkowo intere:,ujący referat doc. dr hab. Adolfa Dygacza na temat związków interetnicznych w folklorze muzycznym Zachodnich Słowian. �319 KRGNJKA Prezentacja referatów - zgodnie z programem sesji nie wyczerpuje jeszcze wszystkich zagadnień, które stały się tematem dyskusji. W trakcie listopadowego spotkania folklorystów wiele miejsca poświęcono na przedyskutowanie ostatecznej koncepcji pracy pt. "Humor Zachodnich Słowian", jako że kierownictwo zespołu sprawuje doc. dr hab. D. Simonides, a polską wersję językową tomu opublikuje Instytut Śląski w Opolu. Ponadto zgłoszono inicjatywę przeprowadzenia do 1979 roku badań terenowych w strefach przygranicznych, wspólnie z folklorystami radzieckimi, czechoi'łowackimi i niemieckimi (Łużyczanami) oraz - w dalszej kolejności - zorganizowania międzynarodowej sesji wszy~tkich narodów słowiańskich. Dr A. Satke (05trawal natomiast zaapelował do uczestników sesji o podjęcie starań w celu wydania materiałów J. Ligęzy (głównie zebranych przez niego anegdot). Warto na zakol1czenie wspomnieć o sprawnej organizacji sesji oraz o wyjątkowej atmosferze towarzyszącej obradom, która zadecydowała o tym, iż sesja naukowa stała się jednocześnie przyjemnym spotkaniem towarzyskim. Szczególnie wzruszającym momentem było wręczenie prof. P. Nedo, jako Łużyczaninowi współpracującemu z Polakami studiującymi w Berlinie w latach międzywojennych. pamiątkowego medalu wybitego z okazji 50-lecia powstania Związku Polaków w Niemczech. Wszystkie materiały z sesji zostaną wydane drukiem przez Wydawnictwo "iVyższej Szkoły Pedagogicznej w Opołu. Janina KONFERENCJA NAUKOWA Hajduk-Nijakou:ska W MARTINIE Wspaniałe Muzeum Etnograficzne w Martinie, będące Oddziałem Słowackiego Muzeum Narodowego, gościło w dniach 3--5 czerwca 1975 r. uczestników konferencji naukowej zorganizowanej z okazji VI Walnego Zgromadzenia Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego (Slovenska Narodopisna Spolocnost' pri SAV). Konferencja ta, pod nazwą "Posłanie narodopisu v socialistickej spolocnosti" (Znaczenie etnografii w społeczell.;twie socjalistycznym). odbyła się dla uczczenia 30 rocznicy wyzwołenia Czechosłowacji, a jej celem było zjednoczenie na gruncie badań naukowych różnych specjalizacji naukowych i wykorzystanie ich dla potrzeb ~połeczeństwa i ideologii. :Spotkaniu temu patrc.nowały wiodące instytucje etnograficzne: Słowackie Towarzystwo Ludoznawcze przy Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie (Narodopisny Llstav SAY), Oddział Etnograficzny Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie (Etnograficky ustav SNM), Gabinet Muzeologiczny Słowackiego Muzeum Narodowego w Bratysławie (Muzeologicky kabin et SNM) i Czechosło\vackie Towarzystwo Ludoznawcze przy Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze (Narodopisna Spoloćnos t' Ceskoslovenska pri CSA V). W konferencji wzięli udział słowaccy etnografowie ze wszystkich niemal ośrodków naukowych oraz zaproszeni goście z Brna, Pragi i z zagranicy: delegacja Węgierskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w skład której wchodzili J. Manga (Budapeszt) i A. Krupa (Bekesc~aba) oraz delegacja Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w osobach D. Simonide~ (Opole) i G. Skalskiego (Poznań). Program konferencji był niezwyklp obfity i obejmował w sumie pełne dwa dni obrad (w godz. od 9 do 19) oraz jedno popołudnie przeznaczone na zwiedzanie �320 KRONIKA ekspozycji martińskiego Muzeum. W ciągu tych dwóch dni wystąpiło 23 referentów, nie licząc głosów w dyskusji, Program konferencji obejmował 4 posiedzenia, z których każde poświęcone było innej t~matyce związanej z postawionym w tytule problemem. Pierwszy temat, spełniający rolę prologu konferencji, odnosił się bezpośrednio do głównego zagadnienia: Znaczenie etnografii w społeczeństwie socjalistycznym. Zawierał on następujące referaty: Współczesne zadania nauk społecznych i kultury w świetle polityki kulturalnej KPCz; Znaczenie etnografii w budo- (B. Fi(A. Robek, Praga) oraz Miejsce etnografii w systemie nauk społecznych (A. Pranda, Bratysława). We wszystkich tych wystąpieniach przewijała się wyraźnie akcentowana myśl o politycznym charakterze i znaczeniu etnografii. Etnografia bowiem badając kultury najszerszych warstw ludowych w społeczeństwach etnicznych i narodowych staje się nauką o politycznym wyrazie, zwłaszcza gdy cele danego systemu społecznego pokrywają się z obiektem badawczym etnografii. W toku minionych 30 lat uwidoczniła się potrzeba wypracowania wspólnej dla obu narodów słowackiego i czeskiego - orientacji badawczej. Jej głównymi celami realizowanymi obecnie i w przyszłości są: badania i interpretacja wartości tradycyjnych kultur ludowych obu narodów oraz poddawanie naukowej interpretacji nowych wartości powstających w kulturze warstw ludowych podczas procesu budowania socjalizmu. Etnografia również, ze względu na swój obiekt i przedmiot badania oraz swoistą metodologię, aktywnie winna włączyć się w ramach nauk społecznych do rozwiązywania aktualnych problemów formowania socjalistycznej kultury. Tematem drugiego posiedzenia konferencji był problem stosowania doświadczel1 etnografii w nauczaniu i pracy ideologicznej. Omówiono go w następujących referatach: Stusowanie doświadczeń etnografii w nauczaniu i pracy ideologicznej (E. Horvathova, Bratysława), Kitka uwag z badań nad religijnością ludową (J. Manga, Budapeszt), a problemie stosowania doświadczeń etnugrafii w wychowaniu waniu społeczeństwa lova, Bratysława); młodej łach socjalistycznego; generacji średnich grafii w Karola Aktualne wychowaniu w Pradze zadania na Wydziale (J. Michalek, Aktua!ne czeskiej Filozoficznum Bratysława), młodej generacji (A. Robek, Praga) nauki w wychowaniu wcrsytctu Purkynego młodej rzystanie etnografii generacji zadania a słowackiej etnografii Uniwersytetu problemie na oraz stosowania na Wydziale i w szko- doświadczeń Filozoficznym problemie etnografów Komeńskiego stosowania Wydziale a etnografii etno- Uniwersytetu doświadczeń Filozoficznym Uni- w Brnie (R. Jei'abek, Brno). Referaty te uwidoczniły. jak wielką wagę przykłada się w Czechosłowacji do problemu kształcenia młodej kadry etnografów. Dużo uwagi poświ~ca się doskonaleniu programów studiów - przeL dosto:.owywanie ich do współczesnych osiągnięć nauk społecznych, a także r;;li szkół średnich w kształtowaniu ogólnej wiedzy o kulturze ludowej. Kolejne posiedzenie omawianej konferencji skupiło się wokół wykorzystania wynikó,v badań etnografii w formowaniu kultury socjalistycznej. Zagadnienie to przedstawiono w następujących referatach: Etnografia a środki masowego przekazu (B. Benes, Brno), Funkcja folkloru we współczesnej kul.turze masowej (D. S'monides, Opole), Etnografia a oświata (A. Krupa, Bekescsaba), Wykorzystanie materiałów etnograficznych w programach radiowych na Słowacji (O. Demo. Bratysława), Wykorzystanie materiałów etnograficznych w rozgłośni czechosłowackiej na. ziemi czeskiej (D. Holy, Brno), Prob.:emy literackiego opracowania folkloru (M. Lescak, Bratysława), Ruch folklorystyczny jako przedmiot tvspó/czesnej s/owackiej folklorystyki (S. Śvehl:ik, Bratysława), Badania etnomuzyko!ogiczne i ich znaczenie w pracy zespołów folklorystycznych (S. Duzek, Bratysława) oraz Wykodoświadczeit w rozwijaniu opieki nad ludową twórczością art y- �321 KRONIKA styczną (B. Mazakova, Bratysława). Jak z samych tytułów referatów wynika, główny nacisk położono na zagadnIenia folkloru i artystycznej twórczości ludowej we współczesnym życiu kulturalnym kraju. Uderzył w nich duży rozmach prowadzonych prac, zwłaszcza dokumentacyjnych, i wysuniętych zamierzeń dotyczących upowszechnienia wszelkich pozytywnych wartości niesionych przez kulturę ludową na przestrzeni jej wielowiekowego rozwoju. Wyrazem tego mogą być liczne przykłady opieki państwa nad współczesnymi przejawami twórczości ludowej. Ostatnie, czwarte, posiedzenie miało na celu ukazanie roli etnografii w muzeach. Postawienie tego problemu było ze wszech miar uzasadnione, spotkało się też z tak dużym zainteresowaniem, że czas przeznaczony na dyskusję okazał się za krótki. Muzealnictwo odgrywa u naszych południowych sąsiadów bardzo dużą rolę w popularyzacji wiedzy o kulturze ludowej w szerokich kręgach społeczeństwa, stanowiąc znakomity pomost między nauką a praktyką, wykorzystuje oba elementy układu dla swojego nieustannego rozwoju. Mogliśmy się O tym przekonać bliżej, przechodząc salami nowo otwartej ekspozycji etnograficznej w Muzeum Etnograficznym w Martinie. Urządzono ją wysokim nakładem pracy i środków, wykorzystując bardzo szeroko nowoczesne środki wystawiennicze. Wielka plastyczność wystawy nie zaciera jej poznawczej warstwy ukazującej podstawowe dziedziny kultury ludowej ugrupowane wokół zagadnień: człowiek a pożywienie, człowiek a materiał, człowiek a odzież oraz artystyczna twórczość ludowa. Zagadnienie etnografii w muzeach ilustrowały następujące referaty: Znaczenie i pozycja etnografii w muzeum (L Kristek, Martin), Dokumentacja ikonograficzna w etnugrafii (G. Skalski, Poznań). Etnografia w specjaListycznym muzeum (M. Benza, Marlin). Etnugrafia w muzeum na wolnym powietrzu (J. Stika, Roznov) oraz Etnografia w muzeum krajoznawczym (J. Koma, Preszów). W podsumowaniu należy podkreślić serdeczne przyjęcie uczestników zjazdu przez gospodarzy oraz niezwykle bezpośrednią atmosferę, jaka towarzyszyła obradom od ich początku. Organizatorzy zapowiedzieli wydanie pełnych materiałów z tej konferencji w osobnym wydawnictwie. Grzegorz TEORIA SESJA KULTURY NAUKOWA, I POLITYKA KRAKOW SkaLski KULTURALNA 21"":'22LISTOPADA 1975 R. W dniach 21 i 22 listopada 1975 r. Instytut Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego zorganizował sesję naukową pt. "Teoria kultury i polityka kulturalna". Obrady otworzył rektor UJ, prof. dr M. Karaś, który podkreślił znaczenie tego typu spotkania, będącego zarówno okazją do wymiany poglądów między przedstawicielami różnych dyscyplin naukowych (filozofii, socjologii, historii sztuki, etnografii) na temat kultury. jak i dającego szansę dialogu między teoretykami kultury, a jej praktykami. Jako pierwszy z prelegentów zabrał głos dr W. Lorane (wiceminister Kultury i Sztuki), przedstawiając referat, będący naszkicowaniem głównych nurtów polityki kulturalnej państwa. Omówił on założenia tej polityki w tak istotnych punktach, jak: stosunek do tradycji, formy i znaczenie mecenatu oraz upowszechnianie kultury. Prelegent podkreślił, że zarówno sukcesy, jak i niepowodzenia pewnych akcji w tym zakresie, stanowią bardzo interesujący materiał poznawczy dla praktyków, a także dla teoretyków kultury. 21 - Lud, tom LXI �322 II Prof. dr Z. Kuderowicz (Instytut Filozofii UJ) skoncentrował się w swoim wystąpieniu na analizie odcieni znaczeniowych terminu kultura na gruncie poszczególnych współczesnych teorii filozoficznych. Zwrócił w tym kontekście uwagę na przewagę znaczeń wartościujących. Centralnym fragmentem jego wystąpienia było przedstawienie sporów o kulturę, mających na gruncie poszczególnych koncepcji filozoficznych formę pytań o jej genezę, twórców, zakres wytworów podlegających wartościowaniu oraz o funkcję w rozwoju historycznym. Prof. dr M. Porębski (Instytut Historii Sztuki UJ) przedstawił poglądy historyków sztuki na zagadnienia kultury artystycznej. Naszkicował założenia tej dyscypliny, polegające w uproszczeniu na diachronicznym widzeniu i badaniu współczesnej kultury artystycznej, na dostrzeganiu w niej' walki dwóch tendencji znanych już w starożytności i zyskujących przewagę w różnych okresach historycznych: romantycznej i klasycznej. Wystąpienie doc. dra A. Wallisa (Instytut Filozofii i Socjologii PAN) dotyczyło możliwości i granic prognozowania kultury. Prelegent podkreślił, że pewne bardzo istotne zjawiska kultury nie podlegają czynnościom prognostycznym. Nie można z odpowiednią dozą prawdopodobieństwa prognozować ani rozwoju sztuki, ani treści kulturalnych, czy też społecznych celów kultury. Można natomiast ustalić, w oparciu o odpowiedni aparat poznawczy, kulturowe następstwa przewidywanych zmian społeczno-technicznych, środowiskowych, kontaktów międzynarodowych itd. Prof. dr J. Klimaszewska (Katedra Etnografii Słowian UJ) przedstawiła dwa zagadnienia: pierwszym było rozumienie terminu kultura w poszczególnych kierunkach etnografii, drugim - przedstawienie niektórych pożałowania godnych skutków wynikających z błędnego programowania, lub jego braku, w dziedzinie kultury ludowej. Skutki błędnej polityki kulturalnej, będące niekiedy wynikiem niezrozumienia roli tradycji i istotnych mechanizmów kultury ludowej, dają o sobie znać nie od dzisiaj szczególnie w takich jej działach, jak sztuka, folklor, rzemiosło. Wydaje się zatem, że rola pomocnicza etnografa-eksperta przy podejmowaniu decyzji o szerokim zasięgu społecznym, niekiedy niesłychanie istotnych dla wsi współczesnej, jest bardzo ważna, choć niezbyt jeszcze doceniana. Kolejny referent, dr A. Paluch (Instytut Socjologii UJ) przedstawił pojęcie i rozumienie ewolucji kulturowej w neoewolucjoniźmie oraz przeprowadził jego krytykę. Jako ostatni wystąpił dr T. Goban-Klas (Instytut Socjologii UJ) na temat głównych problemów polityki w zakresie środków masowego przekazu. Jak można ocenić sesję? Sądzę, że jej cele zostały osiągnięte jedynie częściowo. Przedstawiciele kilku dyscyplin humanistycznych zaprezentowali swój punkt widzenia na kulturę, zapoznano się wzajemnie z zakresem badań i z pewnymi założeniami metodologicznymi na gruncie poszczególnych dyscyplin i zapewne już to uznać można za sukces, gdyż stanowi podstawę do planowanych ściślejszych związków między dyscyplinami zajmującymi się kulturą. Ale temat konferencji był dwuczłonowy, o ile więc teoria kultury znalazła na niej właściwe, planowane odzwierciedlenie, o tyle polityka kulturalna potraktowana została marginalnie. 8tało się tak w wyniku braku spodziewanego dialogu między teoretykami a praktykami kultury. Ci ostatni w żadnym stopniu nie zaakcentowali swojej obecności, brakło z ich strony jakiejkolwiek refleksji. W ten sposób nie znaleziono łącznika, który sprowadziłby teoretyczne rozważania na płaszczyznę konkretnych, choć może niekiedy uproszczonych zaleceń i recept. Wydaje mi się, że brak takiego dialogu, takiej wymiany poglądów, która zbli- �323 KRONIKA żyłaby teoretyków kultury do jej praktyków, stanowi wielką bolączkę naszego życia kulturalnego. Mimo bowiem wysoko postawionej teorii, praktycy skazani są często (zbyt często) na działanie intuicyjne, co jest konsekwencją "nieprzetłumaczania" teorii na język praktyki. A przecież w świetle wielu niekorzystnych zjawisk, jakie obserwować można w kulturze współczesnej, działalność taka wydaje się pierwszoplanowa. Miejmy nadzieję, że organizatorzy omawianej konferencji podzielają to zdanie i nie zrażając się jej częściowym niepowodzeniem, a nawet nim zdopingowani, postarają się wykorzystać wynikające z niego wnioski i zalecenia. Ryszard BADANIA TERENOWE KATEDRY ETNOGRAFII Kantor UAM W AFGANISTANIE W dniu 3 października 1976 roku powróciła do Poznania, po pięciomiesięcznym pobycie za granicą, Etnologiczna Wyprawa Azjatycka. Wyjazd zorganizowany został w ramach działalności Zespołu do Badań nad Kulturą Azji Srodkowej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. W wyprawie uczestniczyli: doc. dr hab. Z Jasiewicz, etnograf, pracownik KE UAM - kierownik naukowy, mgr M. Gawęcki, etnograf, pracownik KE UAM - kierownik organizacyjny, mgr D. Penkala, etnograf, pracownik KE UAM, mgr M. Bero, etnograf, absolwent KE UAM, T. OkoniEwska, studentka V roku etnografii UAM, mgr A. Ananicz, turkolog i iranista, pracownik UW, Z. Ananicz, studentka V roku iranistyki UW, T. Jaroszewski, lekarz, pracownik Instytutu Psychoneurologicznego w Warszawie, S. Ubermanowicz, fotograf i filmowiec, pracownik UAM, Z. Bańcer, kierowca, pracownik Fabryki Samochodów Ciężarowych w Starachowicach i W. Majda, kierowca, pracownik Fabryki Samochodów Dostawczych w Nysie. Dwuletnie przygotowania do badań, prowadzone z pełnym poświęceniem przez mgr M. Gawęckiego i innych członków zespołu, objęły m. in. obóz badawczo-przygotowawczy w Sokoldzie w woj. białostockim (4-16 VIII 1975) oraz obóz przygotowawczy w Kołobrzegu (14-21 II 1976). Celem wyprawy było: zgromadzenie materiałów do prac naukowych - Katedra Etnografii UAM uczestniczy w realizacji problemu międzyresortowego nr III/9 Problemu społeczne i kulturowe krajów pozaeuropejskich kierowanego przez prof. dr J. ChałasiiJskiego; stworzenie warunków dla rozwoju i specjalizacji młodej kadry naukowej - zaplanowano w oparciu o badania prace doktorskie i magisterskie; zgromadzenie eksponatów dla muzeów etnograficznych oraz nawiązanie kontaktów z zagranicznymi instytucjami etnograficznymi. Główny ciężar wyposażenia ekspedycji spoczął na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Wydatnej pomocy i poparcia udzielił Urząd Wojewódzki w Poznaniu, Polski Komitet d/s UNESCO, Przedsiębiorstwo "Cukrownie Wielkopolskie", .Międzynarodowe Targi Poznańskie i wiele innych instytucji i przedsiębiorstw. Wyjazd nie mógłby dojść do skutku bez samochodów: mikrobusu "Nysa" udostępnionego przez Fabrykę Samochodów Dostawczych w Nysie oraz samochodu ciężarowego "Star 266" wypożyczonego przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach. Wyprawa wyjechała z Poznania w dniu 8 V 1976 roku. Trasa dojazdowa do Afganistanu wiodła przez Czechosłowację, Austrię, Węgry, Rumunię, Bułgarię, Turcję i Iran. W Wiedniu zwiedzono Muzeum fur Volkerkunde i konsultowano się u pracownika Muzeum dr A. Janata, prowadzącego badania terenowe w Afga- �KRONIKA nistanie. W Ankarze złożono wizytę na Wydziale Geografii i Historii Uniwersytetu, w obrębie którego pracuje Instytut Antropologii oraz zapoznano się ze zbiorami Muzeum Etnograficznego. Po przekroczeniu granicy Afganistanu, w drodze do Kabulu. etnografowie uzyskali możliwość odwiedzin w zróżnicowanej etnicznie wsi Szabas z (Tadżycy, Tatarzy, Czagataj, Pusztuni) oraz w obozowisku seminomadycznych Pusztunów w miejscowości Galamieh. Do Kabulu dotarto w dniu 7 VI 1976 roku. Okres poprzedzający wyjazd w teren wykorzystano dla zaznajomienia się z działalnością placówek etnograficznych: Sekcji Antropologii Instytutu Filozofii i Nauk Społecznych Uniwersytetu w Kabulu i Muzeum w Kabulu oraz przeprowadzenia kwerendy w bibliotekach naukowych. Po uzyskaniu zezwolenia na prowadzenie etnograficznych badań terenowych, otrzymanego dzięki poprzednim kontaktom z Komitetem dis UNESCO w Afganistanie i staraniom Ambasady PRL w Kabulu, wyprawa wyjechała do punktów badawczych w środkowym i północnym Afganistanie. Miejscowości do badań dobierano w porozumieniu z lokalnymi władzami administracyjnymi. Pierwszą wsią, w której przeprowadzono badania stacjonarne był Najak (20 VI-27 VI 1976) w prowincji Bomjan, na wysokości około 3000 m. Uzyskano tutaj możliwości studiów nad Hazarami. Stwierdzono wyodrębnioną pozycję wśród ludności szyickiej endogamicznej grupy tzw. saidów i odnotowano napięcia w związku z ich uprzywilejowaną sytuacją. W Tola-o-Barfak (l VII-18 VII) w prowincji Baghlan zetknięto się z interesującym zróżnicowaniem Hazarów: plemiennym, odzwierciedlającym dawne pochodzenie etniczne (Karam Ali, Ali Dżam, Chaszt Chodża) i religijnym (sunnici, szyici, ismailici). Z Tola wyjeżdżano do wysokogórskiego obozowiska (aj lok) ismailitów Chaszt Chodża. W czasie przejazdu do następnego punktu badań objęto penetracją znane centrum rzemieślniczo-handlowe Khulm (Taszkurghan). Dawlatabod (21 VII-6 VIII 1976), na równinie nad Amu Darią w prowincji Balkh, stworzył możliwości do badań w małym mieście rolniczo-rzemieślniczym. będącym lokalnym centrum handlowym. Mieszkańcami miasta są Tadżycy, Uzbecy, Pusztuni, okoliczne wsie zamieszkują również Turkmeni i środkowoazjatyccy Arabi. Wystąpiły tutaj interesujące zagadnienia tradycyjnego rzemiosła oraz organizacji bazaru. Wyjazdy na wieś umożliwiły zapoznanie się z wsiami turkmeńskimi. W ostatnim punkcie badawczym Qaisor (8 VIII-20 VIII 1976) w prowincji Foriob badano ośrodek handlowo-administracyjny zamieszkały przez mieszaną ludność: Uzbeków, Turkmenów, Pusztunów i Tadżyków oraz pobliskie wsie zasiedlone przez Kipczaków, stanowiących na tym terenie plemię uzbeckie. Przeprowadzono studia nad endogamiczną grupą kowali Hajdar6w, liczącą kilkaset osób. Pod Almorem odwiedzono letnią osadę Uzbeków z plemienia Arab. Osiągnięte wyniki badań stacjonarnych etnografowie w poważnej mierze zawdzięczają pracy tłumaczy. Lekarz wyprawy udzielił w miejscach postoju pomocy kilkuset osobom, uzyskując zainteresowanie i wdzięczność miejscowej ludności. Wyprawa polska spotykała się z życzliwością i pomocą władz terenowych. Droga powrotna prowadziła przez Kabul, gdzie m. in. uzyskano zgodę na wywóz zakupionych eksponatów etnograficznych i przeprowadzono lekarskie badania laboratoryjne członków ekspedycji. Dalej jechano przez Iran, Turcję, Grecję, Jugosławię, Austrię i Czechosłowację. Z Teheranu odesłano do Polski drogą lotniczą, przy pomocy Ambasady PRL w Iranie, chorego uczestnika wyprawy. Tutaj też zapoznano się ze zbiorami Muzeum Etnograficznego. W Salonikach zaznajomiono się z działalnością Muzeum i Archiwum Folkloru miejscowego uniwersytetu. �225 KRONIKA Rezultatem wyprawy są notatki z kilkuset wywiadów, zapisy obserwacji, szkice i rysunki, nagrania tekstów gwarowych i muzyki ludowej, kilka tysięcy zdjęć fotograficznych, filmy. Uzyskano materiały do opracowania zagadnień: tradycyjnego rolnictwa i procesów jego przeobrażeń; społeczności lokalnych i zróżnicowań plemiennych oraz religijnych; tradycyjnego rzemiosła metalowego; lecznictwa ludoviego; budownictwa wiejskiego i małomiasteczkowego; pozycji i roli społecznej kobiety. Zgromadzono dane do znajomości zamkniętej, etniczno-zawodowej grupy Hajdarów. Badania nad tematami szczegółowymi podporządkowane były naczelnemu problemowi podjętemu przez Zespół, a mianowicie współczesnym przeobrażeniom społeczno-kulturowym w Afganistanie. Odszukano i zakupiono ponadto około dwustu eksponatów etnograficznych przeznaczonych dla Muzeum Etnograficznego i Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. W skład kolekcji zebranej w trakcie wyprawy wchodzą: tkaniny dekoracyjne, odzież, naczynia metalowe, biżuteria ludowa, narzędzia rzemieślnicze i in. Opracowane materiały z badań terenowych znajdą się w archiwum Katedry Etnografii UAM. Posłużą one do przygotowania prac naukowych: monografii i artykułów, rozpraw doktorskich i magisterskich oraz wykładów i ćwiczeń uniwersyteckich. Podjęto prace nad publikacją zbiorową, która przyniesie wstępną prezentację wyników badań. Eksponaty etnograficzne, przed przekazaniem ich do muzeów, zostaną zbiorczo pokazane na wystawie "Kultura ludowa Afganistanu". Dzięki pracom terenowym Zespół do Badań nad kulturą Azji Srodkowej Katedry Etnografii UAM zdobył cenne doświadczenia i materiały do dalszej pracy naukowej, Zbigniew TKACTWO WYSTAWA W MUS€E UZBEKOW DES ARTS Jasiewicz TURKEST AND D€CORATIFS DE LAUSANNE Od czerwca do 10 października 1975 była czynna w Muzeum Sztuk Pięknych w Lozannie wystawa poświęcona sztuce tekstylnej Uzbeków (L'ART TEXTILE DES TRIBUS UZBEK DU TURKESTAN), zorganizowana przez miejscowe Towarzystwo Przyjaciół Afganistanu (ASSOCIATION DES AMIS DE L'AFGHANISTAN). Twórcami tej wystawy byli: Tomasz Knorr z Republiki Federalnej Niemiec i Dawid Lindahl ze Szwecji, a także liczni kolekcjonerzy prywatni, jak również Towarzystwo Przyjaciół Afganistanu. Otwarciu wystawy towarzyszył odczyt Karola M. Kieffer'a a Uzbekach i ich kulturze. 14 czerwca z okazji walnego zebrania Towarzystwa Paweł Bucherer omawiał swój projekt założenia skansenu w Afganistanie, a Annie Zorz-Dupaigne z Paryża pokazała dwa swoje filmy: wieś turkmeńska i L'ikat - jedwabne tkaniny turkmeńskie. Najcenniejszą a zarazem trwałą pozycją jest wydawnictwo, katalog wystawy, wydany przez Musee des Arts Decoratifs de Lausanne, bogato ilustrowany i podający rzeczowe i wyczerpujące opisy pokazanych na wystawie eksponatów. Równie cennym jest podanie przy każdym eksponacie nazwiska właściciela - kolekcjonera, umożliwia to bowiem na przyszłość stosunkowo łatwe zorganizowanie studiów nad tkaninami uzbeckimi w tak zawsze trudno dostępnych, a często wprost anonimowych, prywatnych kolekcjach w Europie czy w Ameryce. Krzysztof Wolski �326 KRONIKA SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁOWNEGO PTL ZA OKRES KADENCJI OD 9 CZERWCA 1973 DO 13 WRZESNIA 1976 R. I. Stan organizacyjny Towarzystwa W okresie sprawozdawczym Towarzystwo posiadało 18 Oddziałów, za pośrednictwem których prowadzono działalność statutową: w Gdańsku, w Katowicach (Oddział Sląski), Kielcach, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łańcucie, Łodzi, Mszanie Dolnej, Opolu, Poznaniu, Przemyślu, Sanoku. w Toruniu. Warszawie, Wrocławiu, Zakopanem i Zielonej Górze. Na zebraniu Zarządu Gł. w dniu 12 IX 1976 zapadła uchwała o powołaniu Oddziału Towarzystwa w Rzeszowie. Według stanu na dzień 31 VIII 1976 Towarzystwo posiadało 727 członków, w tym 3 członków prawnych. Ponadto w szeregach PTL mamy 6 członków Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie oraz 9 członków honorowych 1. W latach ubiegłych ilość członków PTL kształtowała się następująco: 31 XII 1973 - 732, 31 XII 1974 - 776, 31 XII 1975 - 735. Skład władz Towarzystwa. wybranych w dniu 8 VI 1973 w Lublinie na sprawozdawczo-wyborczym WZD, był następujący: a) Zarząd Główny: prezes - prof. dr K. Zawistowicz-Adamska; wiceprezesi prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa i dr L. Itman; sekretarz generalny - doc. dr hab. B. Jaworska, z-ca sekretarza generalnego doc. dr hab. D. Simonides; skarbnik - dr S. Blaszczyk, z-ca skarbnika - prof. dr S. Bąk; członkowie Prezydium: prof. dr M. Priifferowa i dr L. Malicki; członkowie Zarządu Gł.: prof. dr J. Burszta, mgr P. Kaleciak, dr K. Marczak, prof. dr M. Frankowska, dr E. FryśPietraszkowa, dr J. Kamocki, dr K. Pietkiewicz, mgr E. Jaworski, mgr Z. Neymanowa, dr Wł. Jeż-Jarecki; z-cy członków: mgr inż. R. Krzanowska, mgr J. Lech, mgr M. Suboczowa. W dniu 10 IV 1976 prof. dr K. Zawistowicz-Adamska ze względu na stan zdrowia zgłosiła rezygnację z pełnionej funkcji. Do czasu nowych wyborów Zarząd Gł. powierzył funkcję prezesa prof. dr A. Kutrzebie-Pojnarowej. b) Główna Komisja Rewizyjna: przewodniczący - prof. dr Fr. Wokroj; członkowie: dr B. Linette, dr S. Chmielowski, dr A. Posem-Zieliński, mgr S. Lew, dr J. Pawłowska. c) Sąd Koleżeński: przewodniczący dr T. Prus-Wiśniowski; członkowie: dr W. Armon, doc. dr hab. M. Biernacka, dr B. Łopuszański. II. D z i a ł a l n ość o g ó l n o o l' g a n i z a c y j n a Jednostkami organizacyjnymi Zarządu Głównego PTL jest biuro administracyjne i biblioteka główna oraz archiwum we Wrocławiu, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi, Redakcja Naczelna Dzieł wszystkich O. Kolberga w Poznaniu oraz redakcja: "Ludu" w Poznaniu i "Literatury Ludowej" we Wrocławiu. Placówki te zatrudniają łącznie 17 pracowników. W okresie sprawozdawczym odbyło się 6 posiedzeń Zarządu Gł. (średnio po 2 posiedzenia rocznie) 2. Stosunkowo mała ilość zebrań spowodowana była ograniczeniem wydatków Towarzystwa na delegacje oraz trudnościami w zdobyciu noclegów. Zależnie od potrzeb organizowano zebrania Prezydium w poszerzonym 1 Wasilij K. Bondarczuk, Cyril Czistow, Jiti DśmborskY. Olga Ganckaja. M.llovan Gavazs1, Wiktor Gusiew, Ja,n Mjartan, Ljudmiła Terentiewa, Stanislaw Bąk. 'W dniach: 30 III 1974 Wrocław, 19 IX 1974 Warszawa, 8 III 1975 Wrocław, 18 IX 1»75 - Wroclaw, lil IV 1976 - Lódź, 12 IX 1976 - Kraków. �327 KRONIKA składzie. W okresie sprawozdawczym odbyło się 9 zebrań zwyczajnych Prezydium oraz 3 posiedzenia nadzwyczajne s. Przedmiotem posiedzeń Zarządu Gł. i Prezydium były sprawy organizacyjnonaukowe, administracyjno-finansowe i wydawnicze. Główna Komisja Rewizyjna przeprowadziła ogółem 11 kontroli, z tego 4 kontrole Zarządu Gł. we Wrocławiu, 2 Redakcji Naczelnej Dziel wszystkich O. Kolberga w Poznaniu, 2 Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi i 3 kontrole Oddziałów (. Sąd Koleżeński w okresie sprawozdawczym nie odbył żadnego posiedzenia. W listopadzie i grudniu 1974 r. kontrolę działalności Towarzystwa przeprowadziła Polska Akademia Nauk, zaś w lutym i marcu tegoż roku Wydział Spraw Wewnętrznych Woj ew. i Miasta Wrocławia. Poza drobnymi zaleceniami natury formalnej obie kontrole zwróciły uwagę na duże zaległości w opłaCaniu składek członkowskich. W wyniku zaleceń kontrolnych przeprowadzono ponowną weryfikację stanu członków Towarzystwa oraz zalecono Oddziałom maksymalne wysiłki w celu wyegzekwowania zaległych składek. W niektórych przypadkach zaległości sięgały kilku lat. W ostatnim roku, na skutek niezbyt sprawnej działalności Oddziałów, wysłano z biura Zarządu Gł. imienne przekazy PKO do wszystkich członków zalegających z opłatą składek z prośbą o uregulowanie zaległości i wypowiedzenie się co do dalszej przynależności do PTL. Przedsięwzięcie to okazało się ze wszech miar słuszne, gdyż odwrotnie na konto Zarządu wpłynęły wpłaty na łączną sumę 4.995.- zł. Najwięcej zaległości zlikwidowano w Oddziałach: Warszawskim i Wrocławskim. W wyniku powyższych akcji zadłużenie z tytułu składek zmniejszyło się z ok. 40.000,- zł w końcu 1974 r. do 15.380,- zł na koniec czerwca 1976. A. Działalność organizacyjna Zarządu Głównego W okr'esie sprawozdawczym działalność organizacyjna Zarządu Gl. obok spraw dotyczących wewnętrznej organizacji Towarzystwa - koncentrowała się na podtrzymywaniu kontaktów z instytucjami interesującymi się problematyką ludoznawstwa i na reprezentowaniu interesów PTL oraz przekazywaniu opinii środowiska etnograficznego odnośnym władzom i instytucjom. Wobec powołania przez Polską Akademię Nauk w 1975 r. Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, część prac prowadzonych do tej pory wyłącznie przez Towarzystwo przejął Komitet. W realizacji niektórych poczynań Komitetowi pomaga nadal nasze Towarzystwo, jak np. w zakresie prac nad bibliografią etnografii polskiej. które finansuje Komitet a wykonują współpracownicy Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. W okresie sprawozdawczym udało się zacieśnić współpracę PTL z CPLiA, która przejawiła się m. in. czynnym udziałem przedstawicieli "Cepelii" w sesjach naukowych w Warszawie i Krakowie w 1974 r. oraz w finansowaniu przez "Cepelię" dwóch obecnie przygotowywanych wydawnictw. Niemałą zasługę ma w tym • Zebrania zwyczajne: 22 VIII 1973 - Warszawa, 6 X 1973 - Wrocław, 8 XII 1973 - Łódź, 27 V 1974 - Poznań, 21 IX 1974 - Warszawa, 28 XI 1974 - Warszawa, 14 XII 1974 Wrocław, 25 I 1975 Wrocław, 28 VI 1975 Wroclaw; zebrania nad2Wyczajne: 12 X 1974 Błażejewko, 15 III 1976 - Łódź, 15 V 1976 - Wrocław. • W dniach 14-15 XII 1973, 15-16 XI 1974, 10 VI 1975 i 14-15 V 1976 kontrola biura i działalności Zarządu Głównego we Wrocławiu; 15 II 1975 i 23 IV 1976 kontrola Redakcji Naczelnej DWOK w Poznaniu; 18 IV 197-5 i 12 XII 1975 - kontrola Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi; 19 II 1975 - kontrola Oddziału PTL w Zielonej Górze, 12 V 1975 Oddziału w Kielcach i 10 IV 1976 Oddziału w K<lszaJJinie. �328 KRONIKA. zakresie obecny prezes CPLiA, mgr Tadeusz Więckowski, żywo interesujący się pracami naszej organizacji. Poszerzono również kontakty z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia", czego wyrazem był m. in. udział reprezentacji PTL w dwóch kolejnych zjazdach uczonych polskiego pochodzenia w Krakowie w latach 1974 i 1975 oraz udział 8 uczonych polskiego pochodzenia w sesji naukowej WZ Delegatów w ubiegłym roku we Wrocławiu. Przygotowujemy do druku specjalną obcojęzyczną edycję katalogu naszych wydawnictw na zlecenie Centrali Handlu Zagranicznego "Ars Polona". W tym miejscu należy jednak zaznaczyć, że - jak zorientowaliśmy się w kontaktach z "Ar s Poloną" - Towarzystwo nasze nie może liczyć na specjalnie duży zbyt swoich wydawnictw wśród Polonii ze względu na słabą znajomość języka polskiego wśród przedstawicieli młodszej generacji. Nawiązanie powyższych kontaktów instytucjonalnych z CPLiA i "Polonią" jest dużą zasługą Oddziału Warszawskiego PTL. Tenże Oddział z upoważnienia Zarządu Gl. PTL włączył się do akcji zainicjowanej przez Polskie Towarzystwo Archeologiczne opracowując postulaty odnośnie do wykorzystania osiągnięć naukowych etnografii i etnologii w programie edukacji młodzieży. Postulaty te, zaaprobowane przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN, przekazano Ministerstwu Oświaty i Wychowania. W dziedzinie współpracy międzynarodowej należy odnotować stały udział przedstawicieli PTL w pracach redakcji międzynarodowego czasopisma etnogr. "Demos", zwłaszcza duży tu był wkład pracy członków Zarządu: dra S. Błaszczyka, prof. dr A. Kutrzeby-Pojnarowej i doc. dr hab. B. Jaworskiej, oraz udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania i Ochrony Zabytków Tradycyjnego Rybołówstwa pod kierunkiem prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej, m. in. udział strony polskiej. w Międzynarodowej Konferencji w Baja na Węgrzech w 1974 r.; od 1976 r. prace te przejął specjalny zespół w ramach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Osobnego omówienia wymaga zawarta w 1973 r. umowa o współpracy między PTL a Slovenską Narodopisną Spolocnost'ą. W realizacji postanowień tej umowy, oprócz zintensyfikowania wymiany wydawnictw, 10 etnografów polskich zostało powołanych na członków SNS i 6 etnografów słowackich na członków PTL. Reprezentanci SNS brali udział w Walnych Zgromadzeniach PTL w latach 1974 i 1975, zaś przedstawiciele PTL (doc. dr hab. D. Simonides i mgr G. Skalski) w zebraniu SNS w Martinie w 1975 r. Nie został, niestety, do tej pory zrealizowany postulat wzajemnego udziału w akcjach badawczych, co z naszej strony spowodowane jest małą ilością badań podejmowanych przez Towarzystwo. Podjęte kroki w celu podpisania podobnej umowy z Węgierskim Towarzystwem Ludoznawczym nie zostały dotąd uwieńczone pomyślnym skutkiem. Natomiast nastąpiło wyrażne zbliżenie z Czeskim Towarzystwem Ludoznawczym. Odnośnie do wewnętrznych prac organizacyjnych Zarząd Gl. opracował w 1975 r. nowy plan pracy Towarzystwa na pięciolecie 1976-1980 (w załączeniu). Plan zakłada dalszy rozwój działalności Towarzystwa zmierzającej do większej integracji i aktywizacji środowisk etnograficznych. Postuluje się, aby w dalszej działalności Towarzystwo nasze stało się forum wymiany doświadczeń oraz osiągnięć różnych środowisk naukowych, skupiających etnografów, jak również specjalistów z dziedzin pokrewnych i sympatyków ludoznawstwa. Ponadto pragnęlibyśmy zaktywizować członków i sympatyków Oddziałów terenowych przez włączenie ich do prac badawczych związanych z realizacją badań węzłowych i międzyresortowych. Z planem tym łączy się przyjęcie przez �KRONIKA nasze Towarzystwo zobowiązania zorganizowania sieci korespondentów terenowych (zob. omówienie wyników przez mgr Z. Neymanową na s. 362-364). Wiele uwagi poświęcił Zarząd zagadnieniu popularyzacji wydawnictw PTL i upłynnieniu zapasu wydawnictw, których wartość wynosi blisko półtora miliona złotych. W tym celu organizowano sprzedaż wydawnictw PTL z okazji różnego rodzaju sesji i konferencji naukowych, takich jak: Kongres Slawistów w Warszawie w 1973 r., zjazdy uczonych polskiego pochodzenia w Krakowie w latach 1974 i 1975, Festiwal Ziem Górskich w Zakopanem w 1975 r., Sesja Słowian Zachodnich w Opolu w 1976 r., czy sesje naukowe PTL. Zorganizowano wystawy kolbergowskie w 1973 r. w Krakowie i w 1974 r. w Moskwie. Obie wystawy połączono z wydaniem specjalnych katalogów obcojęzycznych, finansowanych przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludową Spółdzielnię Wydawniczą i Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia". W 1976 r. wydano i rozpowszechniono w kraju nowy katalog wydawnictw. Podjęto uchwałę (dotąd niezrealizowaną), aby rozesłać w celach reklamowych komplety wydawnictw PTL do wybranych instytucji kulturalnych w kraju. Ważne miejsce w działalności Towarzystwa zajmują sesje naukowe. W okresie sprawozdawczym odbyło się ich 8 przeważnie staraniem poszczególnych Oddziałów. Materiały z sesji, których znaczną część opublikowano w "Ludzie", bądź Sesje i konferencje naukowe PTL w latach 1973 - 1976 Lp. Oddział Tematyka Rok l. Wrocław 1973 19-20 IX 2. Kraków 1973 7 XII 3. Kraków 1974 Uwagi dotyczące organizacji sesji Historia kontaktów polsko-roWspólnie z Zarządem syjskich w dziedzinie etnografii TPPR we Wrocławiu Peru Wspólnie z Muzeum Archeologicznym w Krakowie --------- Pasterstwo w Polsce Wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Krakowie Społeczne zadania etnografii w Polsce Ludowej z okazji WZD PTL Strój ludowy Wspólnie z Muzelolm Etnograficznym w Krakowie 7-8 IV 4. Warszawa 5. Kraków 1974 9-10 Xl 6. Poznań 1974 10-20 IV V Seminarium amerykanistyczne Wspólnie z Pracownią IHKM PAN 7. Wrocław 1975 19-21 IX Wczoraj, dziś i jutro PTL Z okazji WZD PTL 8. Kraków 1975 15-16 XI Magia Wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Krakowie 1974 20-22 IX czarownictwo �330 KRONIKA w innych pismach fachowych, odzwierciedlają aktualne kierunki zainteresowań i wyniki badań poszczególnych środowisk. Są to pod każdym względem pożyteczne zebrania naukowe. Oprócz sesji zorganizowanych przez Oddziały należy wspomnieć o szczególnie uroczystym charakterze WZD i sesji naukowej zorganizowanej w ubiegłym roku przez Zarząd Gł. i Oddział Wrocławski PTL z okazji 80-lecia naszego Towarzystwa. W wyniku starań Zarządu Gl. szczególnie zasłużeni działacze PTL otrzymali z tej okazji odznaczenia państwowe i resortowe. Na zakończenie przeglądu działalności Zarządu Głównego w okresie ostatniej kadencji trzeba wspomnieć jeszcze o trudnej sytuacji lokalowej oraz wysiłkach, jakie zostały poświęcone sprawie lepszej organizacji biura Zarządu PTL we Wrocławiu. Jeśli chodzi o lokal, to - j'ak wiadomo - Towarzystwo nasze nie dysponuje własnym pomieszczeniem. Od dawna korzystamy z nadzwyczajnej gościnności Uniwersytetu Wrocławskiego, który bezpłatnie udziela część swojej powierzchni zarówno na potrzeby naszej biblioteki i archiwum, jak również biura i magazynu wydawnictw. Niestety, sytuacja lokalowa agend Zarządu uległa w ostatnim czasie wyraźnemu pogorszeniu. Obiecany na prośbę Towarzystwa przez Uniwersytet Wrocławski w 1974 r. nowy lokal znajdował się w domu, który został rozebrany w związku z budową nowej arterii komunikacyjnej, a następnie projektowane przez Uniwersytet przeniesienie biura PTL do lokalu przy ul. Szewskiej 19/20 także nie doszło do skutku, gdyż domu tego nie opuścili poprzedni użytkownicy. W maju 1976 r. Uniwersytet zażądał opróżnienia magazynów wydawnictw PTL przy ul. Przybyszewskiego dając w zamian lokal za mały i ze względu na wysoki stopień za wilgocenia nie nadający się na magazynowanie książek. Żądanie to Uniwersytet motywował koniecznością wykorzystania pomieszczeń magazynowych na laboratoria dla nowo powstałego zakładu. W tej sytuacji Zarząd zlecił wykonanie odpowiedniej ekspertyzy specjalistom z Ossolineum we Wrocławiu i w trosce o swe dobro odmówił zgody na przeniesienie księgozbioru, zwracając się do PAN z prośbą o interwencję. W wyniku rozlicznych starań udało się eksmitowany z danych pomieszczeń księgozbiór umieścić w pozostawionych nam magazynach oraz w dwóch pomieszczeniach wygospodarowanych przez kierownictwo domu uniwersyteckiego. We wrześniu 1976 r. Uniwersytet zażądał opróżnienia dalszych pomieszczeń, w wyniku czego trzeba było przenieść archiwum PTL do czytelni, uniemożliwiając tym samym korzystanie z biblioteki. Reaktywowanie czytelni byłoby możliwe, gdyby Towarzystwu udało się zakupić metalowe szafy archiwalne, które zajmują mniej miejsca i mogą pozostawać w niestrzeżonym pomieszczeniu. Z przykrością musimy stwierdzić, że kierownictwo administracji Uniwersytetu nie wykazało tu należytego zrozumienia dla interesów Towarzystwa. Drugim przedmiotem troski Zarządu była płynność kadry pracowniczej spowodowana w pierwszym rzędzie niskimi wynagrodzeniami oraz niekiedy sytuacją rodzinną pracowników. Liczne zmiany personalne zakłócały niewątpliwie sprawną pracę biura. wymagały stałej zmiany zakresów obowiązków i odbijały się w pewnym stopniu ujemnie na sprawnej działalności biura. Obecnie Akademia przystąpiła do regulacji płac pracowniczych, co być może przyczyni się do poprawy sytuacji w tym względzie. B. D z i a ł a l n OŚć 1. Ośrodek Dokumentacji i a gen d Informacji specj alnych Etnograficznej Pod kierunkiem doc. dr hab. B. Jaworskiej wowe informacje do kart dokumentacyjnych w PTL Łodzi. Ośrodek bieżąco gromadzi podsta(kartoteka ośrodków badawczych, �KRONIKA 331 twórców ludowych, zespołów folklorystycznych, festiwali, wystaw etnograficznych, konferencji itp.) oraz materiały do kroniki w "Ludzie", ponadto kontynuował prace nad tezaurusem haseł etnograficznych opracowywanych w ramach współpracy z międzynarodowym czasopismem "Demos". W okresie sprawozdawczym przedstawiciele PTL wzięli udział w dwóch zebraniach redakcyjnych "Demos" przedstawiając stanowisko strony polskiej w problemach dyskusyjnych tezaurusa i przygotowując polską wersję tablic hierarchiczno-systematycznych. Na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w Ośrodku gromadzono materiały do bieżące} bibliografii etnografii polskiej (od 1970 rol i przystąpiono do prac redakcyjnych nad bibliografią za lata 1960-1965. W ostatnim roku wdrożono także prace do przygotowania indeksu personalnego etnografów pracujących w Polsce (dla potrzeb ODiIE i KNE PAN) oraz przystąpiono do sporządzenia wykazu prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w XXX-leciu PRL i do rejestracji aktualnie prowadzonych prac badawczych. Działalność informacyjna ODiIE polega głównie na przekazywaniu opracowań Komitetowi Nauk Etnologicznych PAN oraz instytucjom zagranicznym. 2. Redakcja Naczelna "Dziel wszystkich" O. Kolberga w Poznaniu. Pod kierunkiem red. naczelnego, prof. dra J. Burszty, oraz Komitetu Redakcyjnego złożonego z przedstawicieli PTL i PAN, placówka ta w dalszym ciągu realizowała swoje zadanie, do wykonania którego została powołana, tj. wydanie drukiem spuścizny O. Kolberga w 80 tomach pomnikowym wydawnictwie dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego realizowanym przez PTL na podstawie specjalnej uchwały Rady Państwa z dnia 13 lipca 1960 r. Od początku swej działalności Redakcja wydała 58 tomów, w tym 36 fotooffsetowych i 22 z rękopisów. Objętość wydanych tomów wynosi 1.652,2 ark. wyd., tj. około 86010całości DWOK. Wydanie Dziel wszystkich opiera się na corocznej dotacji finansowej PAN oraz na zlimitowanych przydziałach papieru, które pozwalają na wydawanie rocznie tylko po jednym tomie. Równolegle z edycją Redakcja prowadzi akcję druku wznowień tomów, których nakład został wyczerpany i które są poszukiwane na rynku księgarskim. Działalność ta opiera się na środkach Polskiego Wydawnictwa Muzycznego i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej (wyniki działalności wydawniczej w tym zakresie zob. niżej). W okrE'sie sprawozdawczym zespół Redakcji DWOK, wyspecjalizowany w zakresie wydawania żródeł, przystąpił do opracowywania naukowego rękopiśmiennego materiału O. Kolberga jako uzupełnień do komentarzy tekstowych i muzycznych, do opracowania Jego biografii, indeksu melodycznego i in. 3. Sekcje specjalistyczne. Sekcja amerykanistyczna, pracująca w Poznaniu pod kierunkiem prof. dr Marii Frankowskiej, zajmowała się głównie przygotowaniem V ogólnopolskiego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w kwietniu 1974 r. w Poznaniu. oraz na pracach przygotowawczych do następnego seminarium. Sekcja folklorystyczna, pracująca w Opolu pod kierunkiem doc. dr hab. D. Simonides. zorganizowała wespół z Zakładem Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu w dniach 19-21 listopada 1975 r. międzynarodową sesję pl. "Związki interetniczne w folklorze Zachodnich Słowian". W czasie sesji wręczono uczestnikom i gościom wydawnictwa PTL: Slqsk O. Kolberga (DWOK, t. 43), zeszyt śląski "Literatury Ludowej" i in. Udział w sesji wzięli członkowie PTL z Łodzi, Torunia, Lublina, Katowic, Opola. �332 KRONIKA W marcu 1976 r. zorganizowano w Opolu pierwsze orientacyjne zebranie na temat włączenia się członków sekcji w badania węzłowe związane z folklorem. W zebraniu uczestniczyli członkowie z Łodzi (dr Hajduk-Nijakowska). Na zebraniu opracowano projekt kwestionariusza do badań terenowych nad stanem współczesnego folkloru słownego. Sekcja muzealna, pracująca pod kierunkiem prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej, zrealizowała wiele zamierzeń. W powiązaniu z planem pracy sekcji, mgr A. Tyszkowa opracowuje zagadnienia dokumentacji muzealnej. Praca jej zmierza do unowocześnienia rozwiązań dokumentacyjnych i organizacyjnych muzealnictwa etnograficznego, co ma na celu bardziej planowe wyszukiwanie i opracowywanie zbio!'ów muzealnych w oparciu o elektroniczną technikę obliczeniową (ETO), wymagającą opracowania poszczególnych systemów klasyfikujących zbiory w zakresie dokumentów pisanych, ikonograficznych i wytworów rąk ludzkich. Problem ten będzie mógł być zreferowany zapewne za kilka miesięcy. Dr J. Cza}kowski z Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku zebrał materiał uzyskany jako odpowiedź na ankietę rozesłaną do muzeów, dotyczącą formy dokumentacji, rodzajów oraz ilości obiektów architektury ludowej w skansenach. Prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa opracowała zarys układu grup narzędzi rybackich według wzorów proponowanych przez szereg specjalistów, rozszerzony o podgrupy narzędzi występujących w Polsce. Nawiązane przez nią kontakty oraz odbyte wykłady i seminaria, m. Ln. na Wydziale Muzealnym w Leicester, przyczyniły się do zapoczątkowania lub intensyfikacji wymiany naszych publikacji muzealnych z placówkami etnograficznymi w Szkocji, Anglii, Walii i Irlandii Północnej, gdzie jest duże zainteresowanie polskim muzealnictwem etnograficznym. Sekcja muzealna, udzielając pomocy administracyjno-organizacyjnej, przyczyniła się do powstania Zespołu do Badania i Ochrony Zabytków Rybołówstwa Tradycyjnego w Polsce przy Komitecie Nauk Etnologicznych PAN. Dalszy plan pracy Sekcji przewiduje m. in. zwołanie konferencji poświęconej podstawowym zagadnieniom dokumentacji muzealnej oraz zapoczątkowanie opracowania systematyki wybranych zagadnień kultury ludowej w oparciu o materiały zebrane w muzeach oraz o odnośną literaturę polską i obcą. 4. Biblioteka Główna i wymiana wydawnictw. N a b y t k i. W okresie sprawozdawczym wpłynęło do Biblioteki 3 178 vol. .. ~----_. __ ..-._--_._- Okres --_._- -~- ---- VI 1973-VII i974 VlI ]974-VIJI ]975 VIII 1975-VIII 1976 ._-----_ .. _ 1973-]976 -_ . .. ._--_. ---- Wymiana Zakup ]047 938 958 2943 ~--_. ,._- Inne Razem vol. 55 40 82 22 ]5 21 1124 993 10ól ]77 58 3178 Zarówno dzieła zwarte, jak i czasopisma, pochodzą głównie z wymiany krajowej i zagranicznej. Wartość dzieł pochodzących z wymiany za okres sprawozdawczy wynosi 102.520,77 zł. Zakup książek zagranicznych dokonywany jest za pośrednictwem Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Warszawie. Rocznie przeznacza się na ten cel około 10000 zł. W związku z rocznym przyrostem księgozbioru w ilości około 1000 vol. istnieje problem składowania napłYwających książek. U d o s t ę P n i a n i e k s i ę g o z b i o r u. W okresie sprawozdawczym udostępniono czytelnikom w różnej formie łącznie 40 371 vol. �333 KRONIKA _ ..... _---- Lata Liczba czytelników w czytelni i wypożyczalni ----1973/1974 1974/1975 1975/1976 Razem 1973-1976 ------ Liczba wypoLiczba wypożyczeń książek życzeń książek i czasop. poza bibliotekę w czytelni ----_._----- --------- 2427 2400 2411 ll902 9666 13623 1800 1500 1600 7238 35191 4900 --'--------- Liczba książek wysl. do innych bibliotek 70 100 110 --- --"---"-'--'280 ... _----_._------ W latach 1974-1975 czytelnia biblioteki czynna była tylko 3 godz. dziennie. od września 1975 r., tj. po zaangażowaniu w bibliotece absolwentki Studium Bibliotekarskiego, czytelnia otwarta jest 6 godz. dziennie i dodatkowo 2 razy po południu do godz. 18-tej. Z czytelni biblioteki korzystali w większości studenci etnografii, archeologii i innych dyscyplin oraz pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskiego, poza tym osoby zainteresowane wybraną problematyką (pracownicy Izby Rzemieślniczej, radia i telewizji, domów kultury i in.). Z wypożyczeń poza bibliotekę korzystali w większości również studenci oraz pracownicy naukowi różnych kierunków, członkowie PTL i in. W bardzo dużym stopniu ze zbiorów biblioteki korzystali pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego_ W obiegu książek najwięcej kłopotu sprawiali niektórzy członkowie PTL, którzy mimo upomnień nie zwracali w terminie wypożyczonych tytułów. Pod względem wypożyczeń biblioteka jest kontrolowana przez Główną Komisję Rewizyjną PTL i Biuro Finansowe P AN. Zarządzeniem nr 49/71 Sekretarza Naukowego PAN z dnia 16 XII 1971 r. w sprawie organizacji i działania sieci bibliotek naukowych PAN, biblioteka PTL została włączona do sieci bibliotek P AN i pozostaje pod opieką biblioteki Ossolineum we Wrocławiu. I n f o r m a c j a b i b l i o t e c z n a. W okresie sprawozdawczym biblioteka udzieliła ok. 700 informacji ustnych i pisemnych na temat poszukiwanych książek oraz wielu porad korzystającym z biblioteki w zakresie opracowywanych zagadnień. Biblioteka współpracuje z Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, wysyłając opisy dzieł zwartych otrzymywanych z zagranicy, oraz z Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN w Warszawie, przekazując opisy czasopism zagranicznych. Dzięki temu zbiory nasze dostępne są zainteresowanym ~poza ośrodka wrocławskiego. S k o n t r u m w B i b I i o t e c e. W 1973 r. zinwentaryzowano część dzieł zwartych i czasopism, był to sprawdzian wyrywkowy; w 1974 czasopisma holenderskie i austriackie; w 1975 - czasopisma duńskie, afrykańskie, japońskie, tureckie, wietnamskie, "judaica", Ameryki Lac., kubańskie, belgijskie, fińskie, estońskie i łotewskie; w 1976 - czasopisma angielskie i francuskie. W y m i a n a w y d a w n i c t w. W okresie sprawoz-dawczym prowadzono wymianę z 55 instytucjami w kraju i 170 za granicą. W 1976 r. nawiązaliśmy współpracę z Muzeum Sląskim w Opawie, z Instytutem Etnomedycyny w Hamburgu oraz z Biblioteką Europejskiej Etnologii Uniwersytetu w Marburgu. Poza tym zwróciliśmy się z propozycją nawiązania wymiany wydawnictw do kilkunastu instytucji m. in. w Czechosłowacji, Rumunii, Belgii i W. Brytanii. Należy tu pod- �334 KRONIKA. kreślić, że drogą wymiany Biblioteka otrzymuje rocznie przeszło 200 periodyków i serii wydawniczych oraz kilkadziesiąt publikacji zwartych, z czego 80% to wydawnictwa zagraniczne. Wzamian wysyłamy nasz rocznik "Lud", dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" oraz zapasy pozostałych wydawnictw wydanych w ubiegłych latach. Dzięki wymianie wydawnictwa Towarzystwa docierają do 36 krajów. 5. Archiwum Ze względu na brak odpowiedniej powierzchni archiwum znajdowało się w pomieszczeniach magazynowych PTL. Materiały, po uprzednim zamówieniu, udostępniane były zainteresowanym w czytelni biblioteki, jedynie w uzasadnionych wypadkach za zgodą Zarządu niektóre mogły być wypożyczone poza siedzibę PTL. Obecna sytuacja lokalowa PTL pobudza Zarząd do usilnych starań o właściwe pomieszczenie dla archiwum. III. D z i a ł a l n ość O d d z i a łów Poszczególne Oddziały działają w zróżnicowanych warunkach i posiadają różną liczebność oraz wykazują zróżnicowaną aktywność. Liczebność Oddziałów: Oddział Warszawski liczy 99 członków, Łódzki 91, Krakowski 77, Poznański 76, Wrocławski 70, Mszana Dolna 67, Oddział Toruński 61, Lubelski 29, Łańcucki 26, Sląski 19, Koszaliński 18, Gdański 16, Sanocki 13, Przemyski 24, Zakopiański 11, Kielecki 10, Opolski 10 i Zielonogórski 10. W związku z różnymi warunkami środowiska Oddziały prowadzą odmienną działalność. Np. Oddział Krakowski koncentruje się na urządzaniu dorocznych monotematycznych sesji naukowych, Oddziały Sląski i Łódzki na akcji wydawniczej, Oddział Łódzki ponadto na pracy w Kole Miłośników Folkloru Łodzi, Oddział Toruński prowadzi akcję kolportażową, Lubelski i w Mszanie Dolnej prowadzą szeroką akcję samokształceniową. Praca najmniejszych Oddziałów ogranicza się prawie całkowicie do pracy indywidualnej zrzeszonych członków. Jak z powyższego widać trudno jest wypracować Towarzystwu jakiś jeden model działania, co niekiedy oddziaływuje ujemnie na możliwości przeprowadzenia akcji, których zasięg objąłby wszystkich członków naszego Towarzystwa. IV. W okresie D z i a ł a l n ość sprawozdawczym w y daw n icza ukazały się drukiem T o war zy st w a następują~ tytuły: Czasopisma "Lud", pod red. prof. dra J. Burszty t. t. t. t. 57 (poświęcony VlI Międzynarodowerr.u Kongresowi Slawistów) 58 59 (poświęcony XXX-leciu PRL) 60 (dedykowany Prezesowi PTL Adamskiej) 29,16 ark. wyd. 29,00 " 30,00 " 30.00 " prof. dr K. Zawistowicz- "Łódzkie Studia Etnograficzne", pod red. prof. dr K. ZawistowiczAdamskiej t. 15 t. 16 10,75 ark. wyd. 12,00 " t. 17 13,00 " �KRONIKA "Literatura Ludowa" pod red. prof. dra Cz. Hernasa rocznik XVII, z. 4-6/73 rocznik XVIII, z. 1-6/74 rocznik XIX, z. I - 6/75 rocznik XX, z. 1-3/76 15,00 30,00 30,00 15,00 ark. wyd. " " " 243,91 Pozycje zawarte W serii "Biblioteki Popularnonaukowej": t. 8 E. Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drewnie, pod red. doc. dra A. Nasza. Wyd. w 1973 r. 10,84 " W serii "Prac i Materiałów Etnograficznych": t. 27 E. Kucharska, A. Nasz. S. Rospond, Wieś śląska w 1840 r. Relacje z podróży naukowej /. /. Sriezniewskiego po Śląsku, pod red. doc. dra A. Nasza. (Pracę wydano wspólnie z Opolskim Towarzystwem Przyjaciół Nauk). Wyd. w 1973 r. 13,75 " Folklor robotniczej Łodzi. Poklosie konkurusu, pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i J. P. Dekowskiego. (Publikacja wydana jako tom "Literatury Ludowej", R. XII -XV, wypełniający lukę powstałą w latach 1969-1971). Wyd. w 1976 r. 16,00 " Katalog wydawnictw PTL 2,00 " 42,59 Dzida wszystkie Oskara Kolberga t. 51 Sanockie-Krośnieliskie cz. Ul, 1973 t. 49 Sanockie-Krośnieńskie cz. I 1974 t. 61 Pisma muzyczne cz. I 1975 Łącznie w okresie sprawozdawczym wydano " 41,90 " 43,50 " 25,20 " "----_.~110,60 ,. 397,10 " Według planu wydawniczego Towarzystwa na rok 1976 ukażą się jeszcze: "Literatura Ludowa", rocznik XX, z. 4·6/76 15 ark. wyd. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 18 10 DWOK, t. 56 Ruś Czerwona cz. I 40 65 W opracowaniu redakcyjno-graficznym i w druku znajdują się dalsze 2 tomy DWOK: 57 Ruś Czerwona cz. II (ok. 50 ark.) i 62 Pisma muzyczne cz. II (ok. 45 ark.). Tomy te ukażą się w latach 1977-1978. W opracowaniu redakcyjnym i autorskim znajdują się wszystkie pozostałe tomy (łącznie 19 pozycji). Ponadto nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej ukazują się wznowienia tomów wyczerpanych. Po wznowieniu w 1974 r. t. 1 Pieśni ludu polskiego z nowym wstępem w wersji angielskiej, w 1976 r. ukazało się III wyd. t. 2 Sandomierskie (obydwa wznowienia nakładem PWM). W druku znajdują się wznowienia: t. 3-4 Kujawy cz. I-II i t. 5-6 Krakowskie cz. I-II (PWM) oraz t. 7-8 Krakowskie cz. III-IV i t. 60 Prz1Jslowia (LSW). W planie są dalsze wznowienia. PTL uzyskuje każdorazowo od wydawców zwrot wartości diapozytywów wykorzystanych przy wznowieniach (z wyjątkiem t. 60, który nie był wykonany fotooffsetowo i nie ma diapozytywów). Za uzyskane środki Towarzystwo zakupuje wznowione egzemplarze, które udostępnia osobom i instytucjom komple- �KRONIKit tującym DWOK; część tych egzemplarzy stanowi żelazny zapas wznowionych pozycji. W przygotowaniu redakcyjnym znajdują się także następne numery czasopism oraz inne tytuły. Należy tu podkreślić regularność ukazywania się "Literatury Ludowej", która począwszy od 1972 r., kiedy to redakcję merytoryczną przejął prof. dr Czesław Hernas, ukazuje się punktualnie co dwa miesiące, ku zadowoleniu odbiorców krajowych i zagranicznych. Zaawansowany tok prac wydawniczych wskazuje na to, że mimo trudności plan wydawniczy na rok 1976 zostanie wykonany w 100"/0. Z powyższego zestawienia wynika, że w okresie sprawozdawczym Towarzystwo wydawało głównie czasopisma, tj. "Lud", "Literaturę Ludową" i "Łódzkie Studia Etnograficzne" (łącznie ok. 60% wydawnictw). Ograniczeniu uległy wydawnictwa książkowe, w tym także Dzieła wszystkie O. Kolberga, które od 1972 r. ukazują się w ilości tylko po jednym tomie rocznie. Wynikło to z tego, że na skutek poważnych trudności, jakie wystąpiły na światowym rynku papierniczym, a tym samym i w polskim ruchu wydawniczym, Polska Akademia Nauk ograniczyła Towarzystwu limit objętościowy wydawnictw ze 170 arkuszy wyd. w latach 1970-1973 do 110 arkuszy rocznie w latach następnych, przyznając 70 ark. na czasopisma i 40 na DWOK. Z tego też względu w okresie 1974-1975 nie v/ydaliśmy żadnej pracy zwartej w ramach naszych serii: tj ... Prac Etnologicznych", "Prac i Materiałów Etnograficznych", "Archiwum Etnograficznego", "Biblioteki Popularnonaukowej" i "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Zarząd Główny i Rada Wydawnicza PTL ponawia nieustannie starania w Polskiej Akademii Nauk o zwiększenie limitu arkuszowego na druk publikacji zwartych-seryjnych: Jednak na lata 1976-1977 Akademia przydzieliła Towarzystwu tylko arkusze na stałe czasopisma i 1 tom DWOK rocznie. Należy tu jednak zaznaczyć, że kilkuletnie starania w Polskiej Akademii Nauk o przyznanie dodatkowych arkuszy na realizację zaległych roczników "Literatury Ludowej" i równoczesne starania w Naczelnym Zarządzie Wydawnictwo zezwolenie na ich druk, przyniosły wynik w postaci wspomnianej wyżej publikacji Folklor robotniczej Łodzi. Praca ta (o objętości 16 ark. wyd. w nakładzie 1000 egz.) ukazała się dzięki pomocy finansowej wydziału kultury m. Łodzi, który pokrył wszystkie koszty w kwocie 150 tys. zł. Publikacja uzyskała nader życzliwe recenzje prasowe, a największą miarą jej sukcesu jest fakt, że w kilka tygodni po wydrukowaniu nakład został całkowicie wyczerpany. Poza planem wydawniczym P AN, dzięki pomocy finansowej Zarządu Głównego "Cepelii", Towarzystwo wyda w 1976 r. w ramach serii "Atlas Polskich Strojów Ludowych" zeszyt pt. Strój kielecki, opracowany przez A. Jacher-Tyszkową, pod red. prof. dr A. Kutrzeby-Pojnarowej. Będzie to już 31 zeszyt APSL. Publikacja ta znajduje się w druku. Perspektywiczny plan wydawniczy Towarzystwa na lata 1977-1980 przewiduje wydanie w grupie czasopism kolejnych 4 roczników "Ludu" (t. 61-64) po 30 ark. wyd. i "Literatury Ludowej" (R. XXI-XXIV) również po 30 ark. oraz "Łódzkie Studia Etnograficzne" (t. 19-22) po 10 ark. rocznie, razem 280 ark. wyd. W grupie wydawnictw książkowych plan przewiduje jedynie 4 kolejne tomy DWOK: 57 Ruś Czerwona cz. II, 62 Pisma muzyczne cz. II, 68-69 Utwory instrumentalne i wokalne cz. I-II, razem ok. 160 ark. wyd. Podsumowując, należy stwierdzić, że działalność wydawnicza Towarzystwa ze względu na swój wąski profil naukowy, niskie nakłady i ceny tytułów oraz stosunkowo duże koszty, jest nierentowna. Wiele publikacji może ukazywać się drukiem jedynie dzięki pomocy zainteresowanych instytucji. �337 KRONIKA V. D z i a ł a l n ość f inansowa Podstawą działalności finansowej Towarzystwa są budżety roczne zatwierdzane przez Polską Akademię Nauk, która dotuje PTL i nadzoruje wykorzystanie przyznanych środków. Dla zorientowania w wysokości posiadanych środków oraz sposobach ich wydatkowania zgodnie z przeznaczeniem, służą poniższe dane, ujmujące w kwotach łącznych zarówno wydatki, jak i dochody w latach 1973-1975: Dochody Dotacje Wpływy Wpływy Dotacje budżetowe ze składek członkowskich ze sprzedaży na prace zlecone Plan 4.995.410 76.550 1.457.403 489.930 Wykonanie 4.995.410 40.359 974.943 773.176 7.019.293 6.783.888 ---------------------- Razem W sprawie nie wykonania planu wpływów ze składek członkowskich należy wyjaśnić, że chociaż przeprowadzona weryfikacja członków PTL spowodowała skreślenia z listy szeregu osób, co w rezultacie o czym już była mowa zmniejszyło stan zadłużenia członków w zakresie składek, nadal wiele osób nie spełnia obowiązku bieżącego regulowania tej należności. Sprawa ta wymaga dalszej troski wszystkich Oddziałów. Jeśli zaś chodzi o wpływy ze sprzedaży - mniejsza niż planowana sprzedaż wydawnictw własnych wynikła m. in. z ograniczonej ilości pozycji wydawniczych, spowodowanej brakiem arkuszy wydawniczych i trudnościami w uzyskaniu przydziału papieru. W okresie 1973-1975 wydatkowano na działalność: Koszty wg preliminarza Administracja Biblioteka Popularyzacja Wydawnictwa Zarządu Gł. Wydawnictwa DWOK Akcje zlecone Razem Plan 771.374 243.582 294.042 1.552.162 2.932.114 478.936 Wykonanie 770.993 256.737 245.548 1.800.981 2.382.168 518.912 6.272.210 5.976.339 ------- -- ---- Łączne wydatki na administrację, bibliotekę i popularyzację wykonano poniżej planu zgodnie z zaleceniem oszczędnościowym Polskiej Akademii Nauk. Wydatki na działalność wydawniczą uwarunkowane zostały ograniczonym limitem arkuszowym, szczególnie w działalności DWOK, co w pełni uzasadnia poziom wykonania. Przekroczenie planu akcji zleconych, uzależnione od finansowania jednostek terenowych, zostało zaakceptowane przez P AN. W I półroczu 1976 wydatkowano: Koszty wg preliminarza Plan roczny Administracja 296.232 126.421 Biblioteka 121.643 Popularyzacja Wydawnictwa Zarządu Gl. 618.638 Wydawnictwa DWOK 897.573 129.900 Akcje zlecone Razem 22 - Lud. tom LX! 2.190.407 Wykonanie w I p6łr. 154.308 51.981 32.561 138.373 193.808 14.453 585.484 �Wykorzystanie Lp. Treść § _ .. .. _-_ .... _--_ .._ .... __ . I. Osobowy fundusz płac Bezosobowy fundusz płac Fundusz honorariów Nagrody i inne wynagrodzen ia Podatki od wynagrodzeń Fundusz na podróże krajowe Materiały i przedmioty Podróże zagraniczne Usługi materialne Usługi niematerialne II. Ubezpieczenia społeczne 12. Zakładowy fundusz mieszkaniowy 13. Różne wydatki 14. Zakładowy fundusz socjalny 2. 3. 4. 5. 5. 7. 8. 9. 10. ------- ..-.'--'.-_ 11 12 13 15 16 18 31 35 36 37 41 46 49 69 1973 .. -._- _ .. 1974 --"-"- ------------_._- 459.1 78 82.329 417.272 13.281 2.460 18.307 72.748 30.049 822.112 34.458 7 J.551 621.514 32.280 81.870 2.189 2.296 6.087 ..__ . '-'---"'---"'--" 2.025.159 Płany roczne ,-.-.- ..... _- 2.084.314 ---- -_ .. _- "-'"" --- .. 1.928.920 "'---_._._---_ 2.165.800 .....• .. Razem 1973-1975 I półr. 1976 1.485.085 282.142 1.289.259 35.438 56.911 107.485 157.062 33.999 2.165.037 101.300 240.665 4.369 7.140 10.447 251.070 30.083.50 103.016,50 -_.__ ._-_._ .._--_._-----------500.072 90.357 415.841 6.739 52.081 44.589 55.444 3.950 721.411 34.562 87.244 2.180 3.430 4.360 525.835 109.456 456.146 15.418 2.370 44.589 28.870 1.414 Razem 1975 rodzajowe funduszy 2.022,096 - ._------ -_ ..... ----_ .. - 24.434, -8.848,60 21.593,70.854,40 30.232,85 43.045,72 845,20 1.460,70 ------ 5.976.339 2.022.260 ----- -- 6.272.210 .' -_ .._._---, 585.484,47 -- .. _------ 2.190.407, - --.-_._-- -- ._--_ .. ~ :>:l O Z ~ ;.. �Zestawienie nakładów Rok na akcje wydawnicze 1973-1975 Tytuł Lp. Ilość ark. Całkowity koszt 1973 3. 4. 5. 6. 30 58 8 11 10 42 "Literatura Ludowa", z. 1-6 "Lud", t. 56 i 57 Dumy ukraińskie Śląska rzeźba ludowa "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15 Dzieła wszystkie O. Kolberga', t. 51 Razem 1973 1. 2. 1974 3. 4. 5. 1975 2. 3. 4. 25 30 14 12 . 64.099 120.887 17.439 20.415 10.054 175.313 1.671.048 --------' 44 ---- ---- 181.886 ł 58.226 108.042 126.175 832.874 54.254 60.644 32.707 62.850 124.409 Razem 1975 103 1.351.798 339.149 387 4.430.049 1.082.220 Ogółem 1973-1975 ------------ __ .-.' ._--- --_ .. ".' -.,. ---- ----_._---------- --- --,,- -------.------_ ---- 5 , Podane nakłady działalności DWOK dotyczą zarówno efektywnie ukazujących się drukiem poszczególnych pozycji wydawniczych, jak i dalszych pozycji pozostających w opracowaniu. zaliczkowanych od lat z tytułu honorariów i silą rzeczy wpływających na wyższe koszty w latach sprawozdawczych. 210.423 202.903 164.783 673.689 _ .. 6.822 5.618 8.890 12.058 6.104 20.871 408.207 ---- 125 -_ .._-30 30 13 30 "-- 1.407.203 -. "Literatura Ludowa", z. 6/1974, 1-5/1975 "Lud", t. 59 "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 17 Dzieła wszystkie O. Kolberga", t. 61 Razem 1974 1. 204.672 325.822 71.314 132.640 61.044 875.606 159 "Literatura Ludowa", z. 1-5 "Lud", t. 58 Wid opołska "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 16 Dzieła wszystkie O. Kolberga6, t. 49 Koszt I ark. -----"._------------.- --_._._---- 1. W tym honoraria -- 7.275 5.274 7.744 10.514 18.929 334.864 ..... ,-,-----_._. 76.276 86.314 89.271 87.288 7.014 6.763 12.675 22.456 �340 KRONIKA Należy wspomnieć o ukazaniu się drukiem w lipcu 1976 "Ludu" t. 60, co zwiększyło wykonanie działalności wydawniczej Zarządu Gł. o dalsze 150 tys. zł. Wykorzystanie rodzajowe funduszów przedstawia załączona tabela (s. 340). Porównanie planów rocznych z wykonaniem wskazuje na znaczne oszczędności finansowe przy jednoczesnym wykonaniu zadań rzeczowych. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż pozycje limitowane, jak płace, fundusz bezosobowy oraz honoraria i delegacje, pozostają w zasadzie na niezmienionym poziomie. Wysokie nakłady wydawnicze mogły być dokonane dzięki zwiększonej w 1975 r. dotacji Polskiej Akademii Nauk na pozycje: działalność Zarządu Gl. i Redakcji DWOK. Należy zaznaczyć, że niektóre pozycje ukazały się dzięki pomocy finansowej udzielonej Towarzystwu z zewnątrz. Nakłady na pozycje wydawnicze zakończone w latach 1973-1975 ilustruje załączona tabela (s. 341). W I półroczu 1976 ukazały się drukiem dalsze pozycje wydawnicze, mianowicie: 1. Katalog 2. FoLkLor robotno Łodzi Razem 2 ark., koszt. całko 17.149 w tym honor. 5.575 71.211 16 ., 154.290 " " 171.439 76.786 18 ark. Obok akcji wydawniczej Zarządu, Oddziały Towarzystwa prowadziły w okresie sprawozdawczym akcje badawcze. Jednakże tylko badania Oddziału Łódzkiego były finansowane i zlecane bezpośrednio temu Oddziałowi (badania w Bełchatowskiem. i Bytowskiem). W 1974 r. szczegółową kontrolę działalności PTL za okres od l lipca 1971 do 30 czerwca 1974 r. przeprowadziła inspektor PAN, mgr Zofia Jaszczołt. Kontrola wykazała znaczną poprawę organizacji pracy, ewidencji, sprawozdawczości i gospodarki finansowej Towarzystwa, zwróciła też uwagę na potrzebę zlikwidowania zaległości w opłacie składek członkowskich oraz zmniejszenie zapasu wydawnictw. Kontrole statutowe Głównej Komisji Rewizyjnej, o których już była mowa, stwierdzały pewne usterki formalne w dokumentacji finansowej nadesłanej z Oddziałów oraz również mocno akcentowały nadmierne zapasy magazynowe i zaległe składki członkowskie. Periodyczne kontrole terenowych władz finansowych, ZUS i PZU nie stwierdziły uchybień. Zalecenia pokontrolne zostały w znacznej części wykonane, pozostałe, jak np. uregulowanie składek członkowskich lub upłynnienie zapasów magazynowych, są w trakcie realizacji. Na zakończenie sprawozdania finansowego należy podkreślić, że dzięki uzyskanej w 1975 r., w wyniku specjalnych starań, dodatkowej dotacji na pokrycie zadłużenia wynikłego ze wzrostu kosztów poligraficznych, Towarzystwo nasze po raz pierwszy od 9 lat znajduje się w korzystnej sytuacji finansowej. Należałoby • tę szansę w pełni wykorzystać poszerzając maksymalnie nasz zakres działalności. Bronisława Jaworska �341 KRONIKA RAMOWY PLAN PRACY POLSKIEGO NA LATA TOWARZYSTWA 1976-1980 LUDOZNAWCZEGO Działalność PTL prowadzona jest w dwóch głównych pionach organizacyjnych: - poczynania kierowane bezpośrednio przez Zarząd Główny oraz powoływane przy nim sekcje specjalistyczne; - działania podejmowane z inicjatywy poszczególnych Oddziałów według planów przystosowanych do potrzeb i właściwości poszczególnych środowisk. L Plan pracy Zarządu Głównego Towarzystwo stawia sobie za cel w pierwszym rzędzie wymianę poglądów, osiągnięć oraz doświadczeń różnych środowisk naukowych, skupiających etnografów i specjalistów z dziedzin pokrewnych (folklorystów, muzeologów itp.), jak również zaktywizowanie członków i sympatyków Oddziałów terenowych przez włączenie ich do prac badawczych, które w miarę możności będą ukierunkowywane przez potrzeby ogólnopolskich planów naukowych z perspektywą włączenia PTL do badań węzłowych czy międzyresortowych. A. Szczegółowy plan pracy w zakresie prac badawczych przewiduje: 1) Akcję szkolenia przyszłych korespondentów terenowych PTL zbierających informacje dla potrzeb konkretnych opracowań naukowych związanych jak było przewidziane wyżej z ogólnopolskim pięcioletnim planem badań naukowych. W ramach tej akcji przewidujemy: a) w latach 1976-1977 zorganizowanie ogólnopolskiej sieci korespondentów; b) organizowanie dla korespondentów co 2 lata sesji szkoleniowej z wykładami. O ile uzyskalibyśmy fundusze na ten cel ,od koordynatora tematu węzłowego, pierwsza sesja zostałaby zorganizowana już w końcu 1976 r.; c) przygotowanie i rozprowadzanie kwestionariuszy badawczych, opracowywanie wyników badań. 2) Rozwijanie działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi (uruchomionego w 1968 r.): a) doskonalenie naukowych metod pracy Ośrodka (problematyka klasyfikacji i systematyki zasobów); b) organizowanie na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN prac nad bibliografią bieżącą etnografii polskiej i wyborami bibliograficznymi dla bibliografii międzynarodowych; c) rozwijanie działalności usługowej, pomoc w przygotowywaniu ekspertyz w dziedzinie etnografii; d) gromadzenie dalszej dokumentacji życia naukowego i folklorystycznych poczynań organizacyjnych, 3) Gromadzenie i opracowywanie księgozbioru Biblioteki Centralnej PTL. B. Upowszechnianie osiągnięć etnografii polskiej w kraju i za granicą oraz dokształcanie kadry etnograficznej. 1) Przygotowywanie dorocznych sesji naukowych z okazji Walnych Zgromadzeń Delegatów PTL: 1976 - sesja w Krakowie poświęcona kulturze ludowej ziemi krakowskiej; 1977-1980 - coroczne sesje połączone z Walnymi Zgromadzeniami Delegatów; tematyka uzależniona będzie od decyzji podjętych, zgodnie ze statutem, na kolejnych Walnych Zgromadzeniach Delegatów. �3-!2 KRONIKA 2) Organizowanie sesji naukowych okolicznościowych i tematycznych, m. in. w latach 1977 i 1979 VII i VIII sesje amery'kanistyczne Sekcji amerykanistycznej PTL w Poznaniu (kier. nauk. prof. dr M. Frankowska). 3) Współpraca z bratnimi towarzystwami ludoznawczymi w krajach demokracji ludowej, ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w ramach dwustronnej umowy o współpracy. 4) Propagowanie czynnego udziału etnografów polskich w poczynaniach zagranicznych. 5) Prowadzenie akcji wydawniczej (wg planów omówionych wyżej). II. P l a n p r a cy O d d z i a łów W planach działalności Oddziałów istnieją różne kierunki, przy czym zaznaczyć należy, że dokonanie podziału dziedzin działalności, jaki zastosowano w planie Zarządu, jest trudne do przeprowadzenia z uwagi na zróżnicowany charakter środowisk, w których Oddziały pracują. Generalnie przewidują one: 1) Badania naukowe nad kulturą ludową regionu, powiązane z działaniem na rzecz ochrony zabytków, organizowaniem "izb pamiątek", małych skansenów in situ w powiązaniu z szeregiem instytucji kulturalnych działających w tym samym regionie. Ponadto Oddziały włączą się z czynną pomocą przy organizowaniu sieci koresponden tów. 2) Realizowanie opracowań popularnonaukowych, takich jak informatory, katalogi, foldery, przewodniki i inne wydawnictwa okolicznościowe - materiały ze zjazdów, konferencji lokalnych itp. Wydawnictwo stałe posiada jedynie Oddział Łódzki ("Łódzkie Studia Etnograficzne"), pozostałe Oddziały będą korzystać z wszelkich dostępnych dla nich wydawnictw lokalnych i ogólnopolskich. 3) Organizowanie odczytów: a) dla członków PTL samokształceniowych, b) popularnonaukowych, samodzielnie lub we współpracy z takimi instytucjami, jak domy kultury, PTTK, PPK-"Ruch" oraz towarzystwa regionalne, zakłady pracy, uczelnie itp. 4) Organizowanie sesji bądź seminanow naukowych poświęconych zagadnieniom kultury regionu, na terenie którego Oddział działa, zwykle w powiązaniu z różnego rodzaju "dniami", festiwalami itp. 5) Pomoc w organizowaniu wystaw sztuki ludowej, konkursów, festiwali itp. Opieka nad twórcami ludowymi. 6) Prace w kołach zainteresowań. INFORMACJA O DZIAŁALNOSCI ODDZIAŁOW ODDZIAL PTL W LATACH 1973-1976 GDAŃSKI W okresie sprawozdawczym Oddział liczył 16 członków. W skład Zarządu wchodzili: dr L. Malicki - prezes, mgr T. Sadkowski - wiceprezes, mgr K. Szałaśna sekretarz, mgr E. Szymroszczyk skarbnik. Komisja Rewizyjna: red. T. Bolduan - przewodniczący, mgr M. Halicka i mgr E. Went - członkowie. Zarząd odbył 17 posiedzeń, Oddział 6 zebrań, w tym 1 wyborcze; 3 zebrania odbyła Komisja Rewizyjna. Na plenarnych zebraniach członków Oddziału wygło- �KRONIKA 343 szono następujące referaty na temat skansenów oraz muzealnictwa na Pomorzu Gdańskim: dr L. Malicki, Węgierski skansen etnograficzny w Szentendre; mgr B. Malinowski, Skanseny fińskie i sztokholmski; mgr B. Wieczorek, Koncepcja nowej wystawy etnograficznej w Muzeum Kaszubskim w Kartuzach; mgr T. Lasowa, Wystawy etnograficzne w Muzeum Regionalnym w Pucku. Dwa spotkania członków odbyły się w ośrodkach muzealnych w Kartuzach i Pucku i były połączone ze zwiedzeniem wystaw, przeglądem prac inwentaryzacyjnych, oceną krytyczną działalności i udzieleniem rad dotyczących ukierunkowania rozwoju placówek. Goszczono także w Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Zaznajomiono się i dyskutowano nad aktualnymi planami wystawienniczymi, w których dominuje urządzenie skansenu w zabytkowej chacie rybackiej w Nadolu nad jeziorem Zarnowieckim oraz planami naukowymi i wydawniczo-oświatowymi tej rozwijającej się placówki. Ponadto w ramach akcji popularyzacyjnej mgr H. Sampławska: wygłosiła szereg referatów z zakresu kultury ludowej Pomorza Historia i kultura ludowa Dolnego Powiśla referat w Liceum Ogólnokształcącym w Kwidzynie, Zwyczaje i obrzędy weselne w Klubie Seniora przy PDK w Kwidzynie, Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego w Muzeum w Grudziądzu, Zwyczaje wiosenne na Pomo-rzu w Powiatowej Bibliotece w Kwidzynie, Sztuka ludowa Dolnego Powiśla w Klubie Pomerania, Obrzędy doroczne na Pomorzu - w Domu Spokojnej Starości w Kwidzynie. Zywc kontakty podtrzymywano także z Towarzystwem "Pax", dla którego dr L. Malicki przygotował bogato ilustrowany odczyt pt. Kaszubski rok obrzędowy, \\ ygłoszony w Klubie Domu Kultury w Pucku. Impreza była połączona z udaną sprzedażą wydawnictwa "Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim". Oddział Gdański współpracował z wieloma instytucjami. Zorganizował dwa "Poranki folklorystyczne" w Pałacu Opatów w Oliwie, prezentując publiczności 10 lutego 1974 r. Regionalny Zespół Tancerzy przy Powiatowym Domu Kultury w Kościerzynie oraz Kapelę Ludową Cirockich i 12 maja 1974 r. Ludowy Zespół Dramatyczny z Gnieżdżewa z przedstawieniem pt. Deguse (dyngus). Współpracowano z miejscową Jednostką Wojskową w Oliwie podczas Zlotu Wojskowych Grup PTTK, oprowadzając po wystawach etnograficznych 500 osób (K. Szałaśna). Przeprowadzono szkolenie z zakresu kultury ludowej Pomorza dla 30 osób na kursie przewodników PTTK. M. Buczkawska i T. Sadkowski wzięli udział w organizowaniu niektórych imprez "Jarmarku Wdzydzkiego" (20-22 lipca 1974 r.). M. Halicka brała udział w organizacji stoisk twórców ludowych i wystawy "Współczesnej sztuki ludowej" na gdańskim "Jarmarku Dominikańskim" (3-18 sierpnia 1974 r.). Prócz tego K. Szałaśna i E. Szymroszczyk współpracowały stale z Regionalnym Biurem Sprzedaży "Cepelia" w Gdyni i Art-Regionem w Sopocie, biorąc udział w komisjach kwalifikacyjnych. K. Szałaśna przygotowała wystawę czasową pL "Współczesna sztuka ludowa woj. Gdańskiego" przeznaczoną do Warny (Bułgaria) na tamtejsze "Dni Gdańska" i opracowała folder ilustrowany do tej wystawy, L. Malicki, współpracując z badawczą organizacją dla europejskiego rybołówstwa tradycyjnego, opracował na międzynarodową konferencję w Baja (Węgry) referat bogato ilustrowany pt. Fischereigerate in den Museen zu Gdańsk i brał czynny udział w tej konferencji. W 1973 roku ukazała się w druku ilustrowana praca L. Malickiego pt. Kociewska sztuka ludowa (nakład Muzeum Narodowego w Gdańsku, 2 000 egzemplarzy), a w 1974 roku opracował do druku ilustrowany artykuł pL Węgierski skansen etnograficzny Szentendre. Księgozbiór Oddziału powiększył się i liczy obecnie 208 tomów. �344 KRONIKA ODDZIAŁ KIELECKI Oddział Kielecki liczy obecnie 10 członków. Wskutek rozpadnięcia się Zarządu w 1972 r. Oddział w okresie 'sprawozdawczym nie prowadził praktycznie żadnej działalności. Na posiedzeniu plenarnym członków Oddziału w dniu 19 grudnia 1975 r. wybrano nowy Zarząd w następującym składzie: prezes - mgr B. Erber, wiceprezes mgr A. Szura, sekretarz - B. Dzierżek, skarbnik mgr J. Skotnicka. Komisja Rewizyjna: mgr A. Dobrowolska, T. Gajda. Nowowybrany Zarząd przedstawił propozycję planu działalności Oddziału na rok 1976: - zwerbowanie członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w środowiskach interesujących się zagadnieniami kultury ludowej (Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Związek Harcerstwa Polskiego, Socjalistyczny Związek Młodzieży Wiejskiej, nauczycielstwo, kolekcjonerzy, Koła Gospodyń Wiejskich, środowisko dziennikarskie itp.); - organizowanie raz w miesiącu zebrań Zarządu Oddziału; - prelekcje w jednym lub kilku wybranych Gminnych Ośrodkach Kultury w ramach programu "Studium Wiedzy o Regionie"; - współpraca i opieka merytoryczna nad projektowanym w Chałupkach koło Kielc muzeum - izbą pamiątek, ilustrującą historię garncarstwa w Chałupkach, oraz nawiązanie kontaktów z wieloma instytucjami w Kielcach w celu szerzenia wiedzy o kulturze ludowej. Podczas dyskusji zwrócono Zarządowi uwagę, by poczynił próby mające na celu zwiększenie w "Cepelii" asortymentu prezentującego region, by gromadzić materiały folklorystyczne do następnego zeszytu "Literatury Ludowej", nawiązać kontakt z "Ruchem" i ZSMW w sprawie możliwości zorganizowania wystawy objazdowej w klubach "Ruchu". ODDZIAL KOSZALIŃSKI Oddział liczy 18 członków (w tym 12 etnografów oraz artysta plastyk, działacz polityczny, literat, dziennikarz, konserwator zabytków i historyk sztuki). W skład Zarządu Oddziału wchodzą: prezes mgr Z. Szulc, sekretarz mgr A. Mosiewicz, skarbnik - mgr U. Dalska. W latach 1973-1975 odbywały się raz na dwa miesiące zebrania ogólne (brak sprawozdania z działalności Oddziału za rok 1975/1976) z określoną tematyką, w których uczestniczyły także osoby zaproszone. Tematycznie zebrania ogólne stanowiły najczęściej forum do dyskusji nad przygotowanymi tematami członków Oddziału, a także nad zagadnieniami etnograficznymi prezentowanymi przez przedstawicieli ośrodków naukowych spoza województwa. Rozważano możliwości bardziej wszechstronnej działalności na rzecz ochrony za bytkowcgo budownici wa wiejskiego. Omawiano formy współpracy z organizacjami i instytucjami społeczno-kulturalnymi w dziedzinie upowszechniania problematyki PTL. Odbyło ~ię spotkanie członków PTL z dr W. Błaszkowskim na temat haftu kaszubskiego. W ramach akcji popularyzacyjnej w okresie sprawozdawczym odbyły się 44 spotkania o następującej tematyce: Przemiany w kulturze wsi koszalir!skiej pod wpływem turystyki S. Górny; Dawna sztuka ludowa na Pomorzu Srodkowym H. Ostrowska-Wójcik; Rola organizacji młodzieżowej w kształtowaniu nowoczesnego kulturowego oblicza wsi E. Małyga; Kultura ludowa ludności rodzimej na Pomorzu Zachodnim H. Soja; Pomorze Zachodnie w etnografii niemieckiej H. Soja; Zabytki budownictwa ludowego, ich ochrona na Pomorzu �KRONIKA 345 J. Sienkiewicz, U. Dalska; Legendy i baśnie koszalińskie G. Bojar-Fijałkowski. Oddział w Koszalinie ma stały kontakt z Państwowym Ogniskiem Kultury Plastycznej, z Wojewódzkim Domem Kultury i z ZO ZSMW w Koszalinie, w wyniku czego została przeprowadzona szeroka penetracja środowiska wiejskiego w zakresie stanu liczebnego twórców ludowych oraz twórców-amatorów uprawiających rękodzieło ludowe i artystyczne. Wykorzystując kontakty z miejscową prasą ("Głos Koszaliński", "Pobrzeże") członkowie PTL publikują w miarę możliwości artykuły dotyczące problematyki PTL (S. Górny, Z. Szulc, G. Bojar-Fijałkowski). Oddział prowadzi działalność badawczą. Jedenastu członków PTL w oparciu o Ośrodek Naukowo-Badawczy w Koszalinie oraz Katedrę Etnografii DAM w Poznaniu prowadzi tematyczne badania związane z terenem woj. koszalińskiego. Sześciu członków uczęszcza na seminaria doktorskie. Prowadząc badania nad określonymi tematami członkowie ci równocześnie publikują swoje dotychczasowe wyniki: K. Wołos, Zmiany w obrzędowości weselnej na tle zmian modelu małżeństwa i rodziny na wsi koszalińskiej po 1945 r.; H. Ostrowska-Wójcik, Dawna sztuka ludowa na Pomorzu Srodkowym; Z. Szulc, Twórczość ludowa i pamiątkarska Zachodnim w woj. koszalińskim. Oddział PTL VI Koszalinie był współautorem II Jarmarku Folklorystycznego w Bytowie i XII Konkursu twórczości pamiątkarskiej i wytworów ludowych. Współuczestnicząc w tych imprezach i innych inicjatywach, Oddział mógł, w oparciu o pełniejsze rozeznanie, lepiej oddziaływać na właściwe instytucje zobowiązane do świadczenia pomocy w zakresie opieki nad twórczością ludową i ochrony zabytków etnograficznych. ODDZIAL KRAKOWSKI W ciągu 3 lat przyjęto deklaracje członkowskie od 27 osób. Po weryfikacji członków, stan obecny Oddziału wynosi 77 osób. Skład Zarządu Oddziału jest następujący: prezes - dr A. Kowalska-Lewicka, wiceprezes mgr H. Szewczykowa, sekretarz - dr E. Fryś-Pietraszkowa. Członkowie Zarządu: prof. dr R. Reinfuss, mgr T. Gustab-Skorusa. Komisja Rewizyjna: mgr Z. Reinfuss, mgr M. Gołuchowska-Zachorowska, dr Z. Szromba-Rysowa. W okresic sprawozdawczym odbyło się 9 zebrań Zarządu Oddziału oraz 8 otwartych zebrań naukowych, na których wystąpili prelegenci krajowi i zagraniczni z odczytami na temat kultury krajów europejskich i pozaeuropejskich: lon Vladutiu z Rumunii wygłosił odczyt pt. Współczesne badania etnograficzne nad przemysłem artystycznym w Rumunii; Nils Bringeus ze Szwecji - Etnologia szwedzka; prof. M. Gavazzi Losy zadrug Słowian południowych; B. Małkin - Indianie Urubu oraz Wrażenia z podróży na wyspę Dominikanę; M. Żornecka TU71ce ludowe w ZSRR; inż. S. Makowiecki - Bogactwo folkloru Hiszpanii; inż. A. KrzanoV/ski - Wrażenia z podróży do Peru. Dużym osiągnięciem Krakowskiego Oddziału było zorganizowanie wspólnie z Muzeum Etnograficznym trzech ogólnopolskich sesji naukowych: w 1973 r. sesję poświqconą kulturze starożytnego Peru, połączoną z wystawą, na którą złożyły się eksponaty zarówno ze zbiorów Muzeum Archeologicznego, jak i ze zbiorów prywatnych Romy i Andrzeja Krzanowskich; w 1974 r. - sesję naukową poświęconą zagadnieniu stroju ludowego, a w 1975 r. sesję naukową poświęconą zagadnieniom magii i czarownictwa. Na sesjach wielu członków Oddziału Krakowskiego wygłosiło referaty: prof. dr J. Klimaszewska - Teoria magH w etnologii; prof. �KRONIKA dr R. Reinfuss - Postać znachora w kulturze ludowej Łemków; dr A. KowalskaLewicka - Bacowie i czarownicy Bes~cidu Sądeckiego; mgr H. Szewczykowa -Tezauryzacja stroju ludowego; dr J. Kamocki - Wpływ mundurów wojskowych na strój ludowy; mgr A. Tyszko - Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym; mgr A. Mleczko - Kultury starożytnego Peru w świetle najnowszych badań; mgr K. Turlik - Ceramika staroperuwiańska i jej rola w życiu ówczesnych Indian; mgr R. i A. Krzanowscy - Próba porównania dawnej i współczesnej ceramiki peruwiańskiej; mgr Z. Tabasz - Kolekcja zablltków staroperuwiańskich w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krakowie. W sesjach uczestniczyło wielu specjalistów danej problematyki reprezentujących szereg ośrodków naukowych. Materiały z sesji ogłasza się drukiem. W 1974 r. ukazał się tom zawierający materiały z sesji poświęconej pożywieniu ludowemu, wydany przez Oddział Krakowski wspólnie z Muzeum Etnograficznym w Krakowie. W 1974 r. Oddział nawiązał ścisłą współpracę z powstałą w Krakowie Radą Towarzystw Społeczno-Kulturalnych, mającą na celu koordynację działalności wszystkich tfilgo typu towarzystw na terenie Krakowa. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wzięło udział w zorganizowanej przez Radę wystawie mającej na celu przedstawienie dorobku wszystkich towarzystw działających w Krakowie na przestrzeni ostatniego 3D-lecia. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze miało na powyższej wystawie oddzielną gablotę. Niezależnie od tego Oddział zorganizował spotkanie Zarządu z prezesem Rady, mające na celu zorientowanie Rady o charakterze i profilu Polskie~o Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział kontynuował nadal kolportaż wydawnictw PTL. W 1976 r. Oddział Krakowski skoncentrował się w poważnym stopniu na pracach przygotowawczych do Walnego Zgromadzenia. ODDZIAL LUBELSKI Aktualny stan członków Oddziału wynosi 29 osób. W okresie sprawozdawczym przyjęto 2 nowych członków. Skład Zarządu Oddziału jest następujący: prezes dr K. Marczak, wiceprezes - H. Babinicz, sekretarz - mgr J. Babinicz, skarbnik - mgr R. Schreiter; mgr L lskrzycka i mgr A. Bełz - członkowie. Skład Komisji Rewizyjnej: przewodniczący - E. Kępa, członkowie dr F. Olesiejuk i mgr A. Gauda. W okresie sprawozdawczym ·odbyły się 22 posiedzenia Zarządu, które poświęcone były omawianiu następujących spraw organizacyjnych: ustalenie programu pracy i poszczególnych zebrań członków Oddziału; organizacja ogólnopolskiego zjazdu PTL; organizacja badań terenowych; typowanie kandydatów do odznaczeń na jubileusz aD-lecia PTL oraz do nagrody im. Oskara Kolberga. Ponadto odbyło się ogółem 15 zebrań członków Oddziału. Pięć zebrań miało charakter organizacyjny. Omawiane na nich były sprawy związane z organizowaniem Ogólnopolskiego Zjazdu PTL, przygotowaniem badań terenowych. Na dziewięciu zebraniach wygłoszone były odczyty połączone z dyskusją na następujące tematy: Ośrodek garncarski w Baranowie S. Dados; Od obrzędu do teatru J. Zięba; Okólniki urzędowskie E. Kępa; Wesele ukraińskie na Podlasiu J. 19natiuk; Pasterze Arumuni koczujący na półwyspie Bałkańskim J. Petera; Kultura ludowa Albanii J. Petera; Trzej regionaliści podlascy w końcu XIX i XX wieku A. Oleszczuk; Stan badań nad mieszkalnym wnętrzem ludowym �KRONIKA 347 na Lubelszczyźnie - K. Marczak; Ludowe wnętrze mieszkalne na LubelszczyźnieK. Marczak. Jedno zebranie członków poświęcone było 30-leciu Oddziału Lubelskiego PTL. Na zebraniu Prezes K. Marczak przedstawiła historię Oddziału. Jedną z podstawowych form działalności Oddziału w wymienionym okresie było popularyzowanie wiedzy o kulturze ludowej regionu Lubelskiego. W ramach tego, oprócz wygłaszania odczytów na zebraniach członków Oddziału, odbyto 31 prelekcji dla: przewodników PTTK w Lublinie i Zamościu, nauczycieli, regionalistów, dziennikarzy, Regionalnej- Pracowni Krajoznawczej w Lublinie, młodzieży szkół zawodowych, domów kultury. Ważnym wydarzeniem w okresie sprawozdawczym było zorganizowanie w Lublinie po raz pierwszy w historii Oddziału w czerwcu 1973 r. Ogólnopolskiego Zjazdu członków PTL. W roku 1975 Oddział wystąpił z inicjatywą zorganizowania na tercnie przyszłego Zagłębia Węglowego na Lubelszczyżnie kompleksowych etnograficznych badań terenowych. Projekt ten został w pełni poparty przez Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, który na ten cel przeznacza corocznie specjalne fundusze. Odbyły się dotychczas dwa etapy badań: pierwsze w październiku 1975 r., a drugie w marcu bieżącego roku. Na te badania Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego przeznaczył około 120000 tys. zł - przekazując je Muzeum Okręgowemu do rozliczenia. Nawiązana została również ścisła współpraca z Muzeum Okręgowym w Lublinie, Muzeum Wsi Lubelskiej i Stowarzyszeniem Twórców Ludowych. W badaniach brało udział 18 osób. Ogółem przebadano 42 wsie. Tematyka badań dotyczyła problematyki kultury materialnej, społecznej i duchowej. Do osiągnięć Oddziału w okresie sprawozdawczym, godnych podkreślenia należy zaliczyć również: nawiązanie kontaktu z Biurem Organizacyjnym Festiwalu Folkloru Ziem Górskich, w którym uczestniczyły trzy osoby z Oddziału; uzyskanie odznaczeń dla dwóch zasłużonych członków Oddziału, a mianowicie: Złotej Odznaki za ochronę nad zabytkami - dla Eugenii Dziewulskiej oraz nagrody im. Oskara Kolberga - dla Aleksandra Oleszczuka. Zarząd Oddziału kontynuował sprzedaż wydawnictw PTL. ODDZIAŁ W LAŃCUCIE Oddział liczy 26 członków. W omawianym okresie skupił się na dwóch podstawowych zadaniach: dalszym dokumentowaniu dorobku kultury ludowej łańcuckiego regionu i propagowaniu wartości ogólnopolskiej kultury ludowej, oczywiście z uwzględnieniem kultury ludowej łańcuckiej wsi. W ramach tej działalności Ob. Franciszek Frączak, artysta malarz, członek Oddziału, zebrał i opisał miejsca legendowe łańcuckiego regionu. Oprócz zapisu, temat ten został dodatkowo utrwalony na .taśmie magnetofonowej w formie autentycznej relacji informatorów. Równocześnie wymienione legendy zostały zilustrowane obrazami wykonanymi przez Frączaka techniką temperową. Poza tym F. Frączak w swojej twórczości malarskiej zrealizował duży cykl obrazów, głównie olejnych i akwarel, tematycznie poświęconych kulturze ludowej łańcuckiego regionu, między innymi wyglądowi wnętrz mieszkalnych dawnych chat, różnym odmianom miejscowego stroju ludowego, zwyczajom i obrzędom, przede wszystkim weselnym. Z obrazów tych zorganizowane zostały poglądowe wystawy, z którymi Frączak wyjeżdżał do wielu miejscowości b. powiatu łańcuckiego i województwa rzeszowskiego. Wystawy łączone były z odpowiednimi prelekcjami folklorystycznymi, wygłaszanymi przez autora. �348 KRONIKA Ponadto członkowie Oddziału wyglosili szereg odczytów w placówkach kulturalno-oświatowych, klubach, świetlicach i szkołach średnich. Tematem odczytów była kultura ludowa ogólnopolska i lokalna. Poza tym w Gminnym Ośrodku Kultury w Białobrzegach zorganiwwane zostało Studium Wiedzy o Regionie. Studium w całości poświęcone było kulturze ludowej Polski i regionu łańcuckiego. Studium w środowisku wzbudziło duże zainteresowanie. Finansował je Gminny Ośrodek Kultury, współorganizator Studium. Członkowie Oddziału brali także udział w obcych imprezach folklorystycznych, między innymi: w seminarium poświęconym magii i czarownictwu w kulturze ludowej, Kraków 15-16 listopada 1975 r., w II Międzywojewódzkim Konkursie połączonym z konferencją folklorystyczną pod nazwą "Praca w obrzędach i zwyczajach ludowych" - Rzeszów 22-24 listopada 1975 r., w Ogólnopolskim Sympozjum na temat: "Kowalstwo wiejskie jako przedmiot zainteresowań etnograficznych" - Częstochowa 22-23 maja 1976 r. W okresie sprawozdawczym praca Oddziału skupiała się również na: - podtrzymywaniu żywotności wesel wiejskich; zostało wznowione Wesele budziańskie i Wesele wolańskie. Wesele budziańskie pokazane zostało 10 razy, między innymi w Budach Łańcuckich, Markowej, Żołyni. Wesele wolańskie występowało między innymi w gminie Białobrzegi w ramach uroczystości dożynkowych. Występy tych wesel cieszyły się ogromnym zainteresowaniem i frekwencją. Działacz ludowy, twórca Wesela budziańsldego, członek Oddziału, opracował wspomnienia ze swego życia. Wspomnienia te zawierają również ciekawy materiał etnograficzny. - zbieraniu materiałów biograficznych do monografii o pisarzach ludowych łańcuckiego regionu. Łańcucki Oddział poczynił nadto starania mające na celu uruchomienie Muzeum Regionalnego w Łańcucie (zebrano już bogaty materiał etnograficzny) oraz odtworzenie kilku podstawowych odmian stroju ludowego. ODDZIAL LODZKI W okresie sprawozdawczym liczba członków Oddziału Łódzkiego wzrosła o 32 osoby (są to członkowie Koła Miłośników Folkloru Łódzkiego) i obecnie Oddział liczy 91 członków. Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: prezes doc. dr hab. J. Kucharska, wiceprezes mgr Z. Neymanowa, sekretarz mgr B. Żłobicka, skarbnik - mgr 1. Lechowa. Realizując cele i zadania statutowe Oddział skoncentrował się na zagadnieniach związanych z etnograficznymi badaniami terenowymi, wydawniciwem "Łódzkich Studiów Etnograficznych" i akcją popularyzacyjną. Rozpoczęto i przez cały okres kontynuowano etnograficzne badania terenowe nad procesem kształtowania się świadomości społecznej Kaszubów Bytowskich, pod merytorycznym kierownictwem doc. dr hab. Jadwigi Kucharskiej. W badaniach na przełomie lutego i marca 1975 r. brało udział 18 osób. W czierech wsiach w okolicy Bytowa (Studzienice, Kłączno, Płotowo, Osłowa Dąbrowa) badano siosunek mieszkańców tych wsi do przeszłości (historii) własnej wsi, parafii, regionu, przywiązanie do mowy kaszubskiej oraz stosunek do zagadnień wiary i religii. W drugim terminie od 27 czerwca do 10 lipca 1975 10-cio osobowa grupa prowadziła w tych samych wsiach badania na inny temat. Przedmiotem badań była rodzina kaszubska jako obiekt i podmiot procesów etnicznych (konsolidacji, asymilacji i iniegracji). W badaniach dążono do poznania różnych okoliczności (służba wojskowa, wyjazdy do pracy, małżeństwa mieszane, kontakty rodzinno-towarzy- �KRONIKA 3·19 skie) sprzyjających nawiązywaniu kontaktów z rodzinami kaszubskimi z innych powiatów, z przedstawicielami obcej grupy etnicznej (niemieckiej) oraz z kulturą polską. Po zakończeniu badań przewidywana jest sesja naukowa podsumowująca ich wyniki. Rozpoczęte prace badawcze w b. powiecie bełchatowskim miały charakter dokumentacyjno-inwentaryzacyjny; był to początkowy etap badań zmierzających do zarejestrowania zjawisk kulturowych obrazujących warunki bytowe i podstawy gospodarcze społeczności lokalnej, znajdującej się w zasięgu oddziaływania wielkiej inwestycji przemysłowej. W 1974 r. przeprowadzono uproszczoną inwentaryzację budownictwa mieszkalnego dla 117 obiektów, inwentaryzację wyposażenia wnętrz mieszkalnych w 73 obiektach, uzyskano dokumentację opisową w formie 70 wywiadów terenowych (441 str.), dokumentację fotograficzną (186 zdjęć). Srodki na wyżcj wymienione badania uzyskano z Wydziału Kultury Urzędu Wojewódzkiego przy poparciu Pełnomocnika Wojewody ds. budowy Okręgu Górniczo-Energetycznego w Bełchatowie. Badania na terenie Bełchatowskiego będą kontynuowane w latach następnych. Sprawą wiążącą się ściśle z prowadzeniem w przyszłości badań etnograficznych w zmodyfikowanej formie jest rozpoczęta przez Zarząd Główny PTL akcja werbująca korespondentów terenowych do stałej współpracy z Towarzystwem. Włączając się do tej ogólnopolskiej akcji Oddział poprzez swojego reprezentanta, mgr Zofię Neymanową. przeprowadził rekonesans we wsiach regionu sieradzkiego w celu nawiązania odpowiednich kontaktów. W zakresie działalności wydawniczej stałą pozycją wydawniczą Oddziału Łódzkiego jest rocznik "Łódzkie Studia Etnograficzne". W omawianym okresie wydano drukiem tom XVI i XVII "Łódzkich Studiów Etnograficznych". Tom XVI zawiera materiały z terenu województwa łódzkiego, a t. XVII stanowi compendium informacji n/t działalności naukowo-badawczej, popularyzatorskiej i wydawniczej etnograficznego środowiska naukowego w Łodzi i województwie. Informacje obejmują okres 30-tu lat. Do druku oddany został tom XVIII, w całości poświęcony zagadnieniom polskiej sztuki ludowej ze zwróceniem uwagi na stan wiedzy, prace badawcze i upowszechnienie. Tom ten został sfinansowany przez Związek Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Cepelia". Kolejny przygotowywany tom XIX zawiera etnograficzne opracowanie związane z regionem sieradzkim. W kwietniu 1976 r. wyszło w druku osobne wydawnictwo Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie Konkursu, będące podsumowaniem konkursu, którego głównym inicjatorem i realizatorem był Oddział. Publikacja ta została rozreklamowana wśród instytucji oświatowych. Jedną z form działalności Oddziału jest prowadzona od lat wymiana wydawnictw z 47 instytucjami w kraju i za granicą. Ostatnio nawiązano wymianę z Instytutem Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego. Innym rodzajem rozpowszechniania wydawnictw etnograficznych (PTL-owskich) jest prowadzona ich sprzedaż w kiosku zlokalizowanym przy Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi. W ramach akcji naukowo-popularyzacyjnej na zebraniach członków Oddziału w okresie 1973-1975 zorganizowano pokaz filmów etnograficznych dotyczących Australii i Oceanii, a wypożyczonych z ambasady RFN w Warszawie, oraz cykl odczytów z przeźroczami poświęcony Kanadzie - jej najdawniejszym mieszkańcom, a także jej sprawom współczesnym. Odczyty te zostały wygłoszone przez prof. Josta z Uniwersytetu w Ottawie. W 1974 r. powstało przy Łódzkim Oddziale PTL wspomniane Koło Miłośników �3flO KRONIKA Folkloru Łódzkiego, którego członkami są w większości uczestnicy zorganizowanego w 1973 r. konkursu na folklor robotniczy Łodzi. Obecnie Koło liczy 34 członków. Założeniem programowym Koła jest utrwalenie folkloru łódzkiego dla potrzeb naukowych poprzez systematyczne gromadzenie materiałów, a także pielęgnowanie i krzewienie folkloru, w związku z czym organizowano różne imprezy o tematyce związanej z Łodzią. W okresie sprawozdawczym odbyły się 32 zebrania Koła, z tego 11 przypada na wieczory wspomnień rodzinnych, 4 na wieczory autorskie osób piszących amatorsko, a będących członkami Koła. Pozostałe zebrania poświęcone były sprawom bieżącym związanym z działalnością Koła. W ramach akcji naukowo-popularyzacyjnej w 1975-1976 r. również wygłoszono szereg odczytów i wykładów. Prof. Karoly Gall z Instytutu Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego wygłosił na spotkaniach z członkami Oddziału cykl wykładów, których treścią była etnografia krajów alpejskich. Cykl obejmował wykłady o następujących tematach: l) Historia i metody badań regionów etnicznych w Austrii. Wykład był ilustrowany filmem pt. Zwyczaje zapustne na wsi austriackiej; 2) Problematyka i metody badań nad rybołówstwem w Instytucie Etnograficznym w Wiedniu; 3) Pasterstwo w Alpach (wykład ilustrowany filmem o tym samym tytule); 4) Folklor słowny Austrii; 5) Zwyczaje związane z wypasem na halach. Mgr Z. Neymanowa wygłosiła odczyt na temat rzemiosła artystycznego w Towarzystwie Przyjaciół Złoczewa w Złoczewie. Członkowie Oddziału, dr J. Dekowski i B. Wojewódzki, sprawowali merytoryczny patronat i brali czynny udział w pracach nad organizacją Muzeum Regionalnego w Opocznie. ODDZIAŁ W MSZA NIE DOLNEJ Oddział zrzesza 67 członków. W wyniku weryfikacji w okresie sprawozdawczym skreślono 12 członków, pozyskano 47, a 3 osoby zmarły. Skład Zarządu Oddziału przedstawia się następująco: prezes - mgr P. Kaleciak, sekretarz - mgr J. Hanuka, członek - Z. Kmiecik. Oddział urządzał co kwartał jedno plenarne posiedzenie naukowe, na którym członkowie wygłaszali odczyty, referując przeważnie wyniki swych własnych badań. Niektóre referaty były streszczeniem ogólniejszych opracowań etnograficznych w oparciu o literaturę specjalistyczną. Oddział urządzał również wspólne "posiady" z Oddziałem Związku Podhalan w Mszanie Dolnej, gdyż wielu członków PTL jest równocześnie członkami Związku Podhalan. W 1975 r. urządzono uroczystą sesję naukową w IDO-lecie urodzin Władysława Orka na. Zarząd Oddziału brał aktywny udział w organizowaniu Rady Stowarzyszeń i Związków Regionalnych województwa Nowosądeckiego, a prezes Oddziału jest członkiem tejże Rady. Oddział inspiruje i ukierunkowuje działalność naukową swych członków w oparciu o ich osobiste zainteresowania i predylekcje. Oddział wskazuje w miarę możliwości materiały i opracowania źródłowe, wskazuje literaturę i zachęca do własnych badań terenowych. Opracowania zbliżające się do wyczerpania tematu są czytane na posiedzeniach Oddziału i wspólnie dyskutowane. Gotowe artykuły są przygotowywane do druku. Część prac członków Oddziału ukazała się w "Archiwum Etnograficznym" nr 30 w dwu zeszytach zatytułowanych Materiały etnograficzne z powiatu Limanowskiego. Zeszyty te ukazały się dzięki zasiłkom finansowym Wydziału Kultury �351 KRONIKA Powiatowej Rady Narodowej w Limanowej. Ambicją Oddziału jest wydanie dalszych zeszytów "Archiwum Etnograficznego", na które jest duże zamówienie społeczne i czekają przygotowane prace. Członkowie Oddziału popularyzują wiedzę etnograficzną w szkołach i na koloniach letnich, wygłaszają odczyty i pogadanki oraz sprzedają wydawnictwa PTL. Wśród wielu popularyzatorów wyróżniają się: 1) prof. Antoni Górszczyk - honorowy członek PTL, 2) Walenty Gawron - honorowy członek PTL, 3) dr Tadeusz Prus-Wiśniowski działacz TWP, 4) mgr Jan Kapłon działacz PTTK, 5) mgr Julisz Hanuka działacz PTTK i ZHP, 6) artysta Stanisław Ciężalik, 7) mgr Piotr Kaleciak. Działalność naukowo-popularyzatorską członków Oddziału wspiera biblioteka Oddziału obejmująca 275 pozycji bibliograficznych. Bibliotekę prowadzi prezes Oddziału. ODDZIAŁ OPOLSKI Oddział w Opolu liczy 16 osób l. Skład Zarządu Oddziału: prezes - dr S. Michalik, wiceprezes - dr P. Swierc, sekretarz - mgr K. Różanowski, skarbnik mgr K. Skałuba, członek Zarządu - dyr. 1. Kuźniewski. Zarząd odbył 6 zebrań, zorganizowano 1 zebranie członków i 1 zebranie Komisji Rewizyjnej. Kontynuowano dalsze badania i prace naukowo-badawcze oraz zajmowano się zbieraniem folkloru muzycznego Opolszczyzny i materiałów z dziedziny kultury i sztuki ludowej regionu opolskiego, a także gromadzeniem folkloru związanego z powstańcami śląskimi i plebiscytem na Górnym Sląsku. Kontynuowano prace w Zespole Wojewódzkim ds. realizacji programu "Kultura ludowa - dobrem narodu". Popularyzację wiedzy ludoznawczej prowadzono w różnych środowiskach, w szczególności wśród młodzieży. Referaty przy większej frekwencji wygłosili: dr P. Swierc - Z badań nad folklorem Sląska Opolskiego, doc. dr A. Dygacz Rzeka Odra w pieśniach ludowych (z ilustracją muzyczną), mgr K. Różanowski Folklor polski dr S. Michalik w zasobach - Z badań akt Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Opolu, dyr. I. Kuźniewski Pieśni ludowe miasta Opola. Wygłoszono nadto 7 pogadanek o tematyce ludoznawczej. Członek Oddziału, doc. dr A. Dygacz, kontynuował swoje wystąpienia w TV propagując folklor muzyczny. W okresie sprawozdawczym nie prowadzono działalności wydawniczej i wymiany wydawnictw. Księgozbiór Oddziału powiększył się tylko o pozycje otrzymane z Zarządu Głównego. nad folklorem ODDZIAŁ w przyrodzie; POZNAŃSKI Aktualnie Oddział liczy 76 członków, w tym kilku honorowych. Zarząd Oddziału w składzie: dr S. Błaszczyk - przewodniczący, prof. dr F. Wokroj - wiceprzewodniczący, dr B. Linette - wiceprzewodniczący, mgr D.' Penkala sekretarz, mgr G. Skalski - skarbnik, prof. dr M. Frankowska, prof. dr J. Burszta - członkowie, został wybrany na walnym zebraniu Oddziału w dniu 15 maja 1973 r. Członkowie Zarządu pełnili swe funkcje bez zmian przez cały okres kadencji. W skład Komisji Rewizyjnej wchodzili: mgr M. Tarko, mgr A. Pawlak i dr S. Chmielowski. 1 Dane gprawozdawcze obejmują wozdania za okres 1975----1976. dzialalność Oddzialu tylko za lata 1973-1974. Brak Sp,'ł- �352 KRONIKA W okresie sprawozdawczym odbyło się 11 zebrań Zarządu i 10 zebrań plenarnych Oddziału połączonych z ·prelekcjami. Tematyka większości wykładów dotyczyła zagadnień kultur pozaeuropejskich: prof. dr hab. M. Frankowska Indianie i ich kultura w dzisiejszym Meksyku, dr A. Posern-Zieliński - Mormoni jako grupa etniczna w amerykańskim społeczeństwie pluralistycznym, mgr Lubaczewski - Wrażenia z podróży do Indii - cz. 1 i 2, doc. dr hab. Z. Jasiewicz Chorezm. Dzieje i tradycyjna kultura ludowa, J. Petrus Afganistan przeszłość i teraźniejszość, mgr P. Klafkowski - Tybet i Tybetańczycy. Dzieje i współczesna kultura. Zarząd Oddziału współuczestniczył z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w zorganizowaniu wykładu doc. dr Srebricy Kneżević z Jugosławii pt. Etnologia w Serbii. Organizacja, kształcenie, prace badawcze. Z odczytami Etnografia w Jugosławii występował prof. dr P. Vlachović z Belgradu. Oddział udzielił pomocy finansowej Komitetowi Organizacyjnemu V Seminarium Amerykanistycznego w kwietniu 1974 r. Udzielił również dotacji pieniężnej i wziął czynny udział w organizacji sesji redakcyjnych "Demos" i "Ethnologia Slavica" oraz II Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich, które odbyły się w październiku 1974 r. w Błażejewku. Oddział wziął czynny udział i udzielił pomocy finansowej VIII Międzynarodowemu Seminarium Ethnologicum, które odbyło się we wrześniu 1975 r. w Julinie w woj. rzeszowskim. Oddział popierał organizowaną przez Katedrę Etnografii UAM wyprawę naukową do Afganistanu - EWA 76, kierowaną przez doc. dra hab. Zbigniewa Jasiewicza. Członek Oddziału, ,dr S. Błaszczyk, uczestniczy stale w pracach redakcyjnych międzynarodowego zespołu opracowującego tezaurus haseł etnograficznych; wziął udział m. in. w konferencji, która odbyła się w Dreźnie w 1975 r. Uczestniczy on także w zespole opracowującym polską wersję tezaurusa pod kier. doc. dr hab. B. Jaworskiej. Mgr G. Skalski wziął udział jako przedstawiciel Oddziału PTL w konferencji "PosIanie narodopisu v socialistickej spolol:nosti", która odbyła się w czerwcu 1975 r. w Martinie na Słowacji. Mgr Skalski wygłosił na konferencji referat zatytułowany - Dokumentacja ikonograficzna w etnografii. Kilku członków Oddziału otrzymało w 1975 r. wysokie odznaczenia państwowe. Złoty Krzyż Zasługi Rada Państwa przyznała mgr Medardowi Tarko; Dr S. Chmielowski i F. Kosiński otrzymali odznaczenie "Za opiekę nad zabytkami", przyznane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki na wniosek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział Poznański posiada bibliotekę znajdującą się w lokalu Redakcji DWOK pod opieką mgr Agaty Skrukwy. Sprzedażą wydawnictw PTL zajmuje się od marca 1973 r. mgr Danuta Penkala. Punkt sprzedaży i magazyn wydawnictw mieści się w Katedrze Etnografii UAM. ODDzrAL W PRZEMYSLU Oddział Priemyski liczy 24 członków. Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: prezes - mgr T. Burzyński, sekretarz - W. Widuch, skarbnik 'G. Jakubowski. Komisja Rewizyjna: przewodniczący - T. Dobrowolski, członkowie - J. Pietrzak i W. Nachyna. W okresie sprawozdawczym odbyło się 19 posiedzeń Zarządu, na których poruszano sprawy organizacyjne Oddziału i określono charakter pracy oraz współpracy z innymi instytucjami społeczno-kulturalnymi działającymi w Przemyślu. Dyskutowano także na temat możliwości Oddziału zorganizowania opieki merytorycznej nad działalnością kulturalną gminnych ośrodków kultury. �KRONIKA W ciągu trzech lat działalność Oddziału koncentrowała się głównie na prowadzeniu akcji informacyjno-oświatowej w formie prelekcji i wycieczek terenowych. W tym okresie członkowie Oddziału wygłosili około 70 prelekcji tematycznie związanych z h istorią regionu i kulturą ludową terenów nadsańskich, ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa i architektury ludowej o charakterze świeckim i sakralnym, kultury społecznej wsi oraz sztuki ludowej. Większość prelekcji została wygłoszona w. wiejskich klubach "RUCH", w szkołach, w PTTK i Młodzieżowym Domu Kultury w Przemyślu. W roku 1974 nawiązano kontakt z PTTK w Przemyślu, co umożliwiło członkom Oddziału częstsze odbywanie wycieczek krajozna wczych w okolice Przemyśla. Wielu przewodników i pracowników PTTK wstąpiło do Oddziału. Z innych form działalności· Oddziału na uwagę zasługuje kilka akcji, które cieszyły się dużym zainteresowaniem. W roku 1973 w ramach Dni Przemyśla oraz z okazji lO-lecia Oddziału PTL w Przemyślu zorganizowano sesję popularno-naukową poświęconą ochronie dorobku kultury ludowej, połączoną z otwarciem Vvystawy czasowej na temat "Kultura ludowa - dobrem narodu". Składały się nCl nią plansze traktujące o sztuce ludowej Pogórza Przemyskiego oraz kilkadziesiąt rzcźb hvórców ludowych. Odbyło się również spotkanie z rzeźbiarzami ludc>wymi, \'; wyniku czego założono kartotekę twórców ludowych. Referaty na sesji wygłosili: mgr A. Kunysz - Kultura ludowa dobrem narodu, mgr T. Burzyński Polskie Towarzystwo i popierania stów Ludoznowcze twórczości i jego działalność mgr J. Z. Mikołajtis ludowej, w zakresie - ochrony Twórczość kultury wiejskich arty- ludowych. Oddzirlł współpracował również przy organizacji wystawy czasowej haftów ludowych w Dubiecku w ramach dni tego miasteczka. W ramach badań terenowych Oddział wykonał wstępną inwentaryzację chałup wiejskich z I połowy XIX wieku w Medyce i Babicach. Dokumentacja została przesiana do MuzC'um Budownictwa Ludowego w Sanoku i do Konserwatora Zabytków. W roku 1975 ze środków PTL zrealizowano 9 wyjazdów terenowych pod kątem zbierania materiałów do publikacji w informtorze "Z Naszej Ziemi". Oddział bowiem pragnie w 1976 r. reaktywować wydawar:ie biuletynu informacyjnego o tej nazwie. Zgromadzono materiały do kolejnego 9 numeru. Są to artykuły: T. BurZY11ski. RybolrJwstwo Ludowe nad Sanem, G. Jakubowski, Zwyczaje wieLkanocne wsi przemyskiej, A. Koperski, Obrządek pogrzebowy w dawnych wiekach, S. Lew, Skansen Muzeum w Kolbuszowej. Biuletyn będzie wydawany dwa razy do roku. Z traku własnego tytułu wydawniczego członkowie Oddziału publikowali swe prace w innych wydawnictwach. W okresie sprawozdawczym ukazały się lub zostały złożone do druku prace stanowiące podsumowanie wyników badań terenowych prowadzonych przez Oddział w poprzedniej kadencji: S. Lew, Sztuka ludowa Lasou:iaków, Kolbuszowa 1972; Budownictwo wiejskie międz'll Sanem a Wisłoką ,.Mat. Muz. Bud. Ludowego w Sanoku"; J. Pawłowska, Stare i nowe w kuLturze społecznej wsi z okolic Birczy. "Rocznik Przemyski" 1975; Obrzędy doroczne we wsiach z okoLic Duhiecka. "Rocznik Przemyski" 1976; T. Burzyński, Z badań nad obrzędowością rodzinną. Zwyczaje, "Rocznik Przemyski" Przemyśla ze sfery działalności dyrygent i Edward go, w: Z życia 23 - Lud, tom LXI Jurczyński kultury obrzędy i wierzenia 1976; T. Dobrowolski muzycznej: Stanisław n/Sanem. - i literatury dyrygent Ziemi narodzinowe - Wisłocki Przemyskiego Przemyskiej, dwie z okolic biografie - światowej Towarzystwa Przemyśl 1974. Babic sylwetek slawy Muzyczne- �354 KRONIKA ODDZ'rAL W SANOKU Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku grupuje 13 członków, w tym 12 osób spośród pracowników muzeum. Aktualny skład Zarządu Oddziału: S. Stefański przewodniczący, mgr H. Piasecka - sekretarz, M. Wołoszczak - skarbnik, B. Andruszko i M. Barczłonkowie. Komisja Rewizyjna: mgr J. Malinowska - przewodnicząca, S. Nowakowska - sekretarz, mgr H. Olszański - członek. W okresie sprawozdawczym Zarząd Oddziału zbierał się 6-krotnie. Na swych posiedzeniach omawiał sprawy poszerzenia form działalności oraz możliwości ściągnięcia zaległości w składkach członkowskich. Członkowie Oddziału wygłosili szereg odczytów, przede wszystkim dla młodzieży. Tematyka odczytów dotyczyła wyłącznie spraw związanych z ochroną zabytków kultury ludowej na terenie woj. krośnieńskiego. Odczyty odbywały się pod hasłem "Kultura ludowa - dobrem narodu". Ponadto Oddział był współorganizatorem wystawy w Klubie Górnika w Sanoku, zorganizowanej pod hasłem "Człowiek - praca - kultura" w ramach realizacji przeglądu aktywności kulturalnej ludzi pracy. Z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków urządzono w sali klubowej Domu Kultury w Sanoku wieczór pt. "Melodie z dawnych instrumentów muzycznych". Oddział w Sanoku współpracował z PTTK, zwłaszcza z Oddziałami w Sanoku, Lesku, Krośnie i Rzeszowie, w zakresie szkolenia kandydatów na przewodników, m. in. przez wygłaszanie na kursach prelekcji o ochronie zabytków budownictwa ludowego i małomiasteczkowego. ODDZIAL SLĄSKI Oddział Sląski liczy 19 członków, w tym 15 etnografów oraz 4 folklorystów. Siedzibą Oddziału są obecnie Katowice. W skład Zarządu wchodzą: prezes mgr M. Suboczowa, wiceprezes - mgr A. Widera, sekretarz - mgr M. Lipa-Kupieńska, skarbnik - prof. J. Tacina. Komisja Rewizyjna - mgr H. Łoś i mgr S. Łysik. Zasięgiem działalności Oddział obejmuje Górny Sląsk, Sląsk Cieszyński oraz Częstochowskie. Oddział prowadzi badania naukowe w zakresie kultury ludowej i jej przemian współczesnych oraz folkloru, prowadzi też sporadycznie akcję popularyzatorską, współdziała z innymi Towarzystwami Naukowymi na Sląsku oraz z "Cepelią" w zakresie porad fachowych. Na szerszą działalność brak Oddziałowi środków materialnych. Efektem ostatnich dwu lat pracy Oddziału jest będący w druku Informator a kulturze ludowej Sląska i regionu Częstochowskiego. Jest to praca zbiorowa członków Oddziału, obejmująca 14 rozdziałów oraz dwie mapy ujmujące zjawiska etnograficzne przestrzennie. Informator został opracowany jak gdyby na zapotrzebowanie społeczne regionu. Akcja odczytowa Oddziału jest prowadzona sporadycznie: m. in. odbyły się odczyty w Bielsku Białej pt. Historia i zabytki Bielska Białej i rcjonu oraz Założenia, przebieg i wyniki konkursu rzeźby ludowej w drewnie w woj. Katowickim, wygłoszone przez mgr B. Turno; w Bytomiu pt. Ceramika Sląska wyroby. warsztaty. twórcy oraz Współczesne pojęcie sztuki ludowej wygłoszone przez mgr M. Lipę. Dr L. Dubiel i mgr E. Jaworski przedstawili sylwetkę zmarłego Józefa Ligęzy jako etnografa i folklorysty podczas wieczoru zorganizowanego w 1974 r. �KRONIK •.••. 355 Członkowie Sląskiego Oddziału PTL opublikowali następujące prace: dr B. Bazielich - Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Sląsku; mgr E. Jaworski - Józef Ligęza 28.02.1910-24.12.1972, "Lud", tom 58. W przygotowaniu znajduje się praca mgr J. Taciny - Tańce ziemi Zywieckiej. Członkowie Oddziału wnieśli swój duży wkład w myśl utworzenia oraz w realizację Sląskiego Skansenu (Parku Etnograficznego), w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie, którego otwarcie połączone z sesją naukową, tematycznie związaną ze skansenami, nastąpiło w 1975 r. Etnografowie - członkowie Oddziału opracowali pierwsze i zasadnicze założenia Skansenu, przeprowadzili szczegółową inwentaryzację w terenie oraz wytypowali najbardziej cenne obiekty do przeniesienia do Skansenu. W planie prac Oddziału na lata następne ustalono badania nad twórczością ludową ujętą w formie monografii poszczególnych twórców ludowych. W efekcie powstanie zbiór monografii twórców do wydania drukiem, o ile Oddział uzyska na ten cel odpowiednią subwencję z Zarządu Głównego. ODDZIAL TORUŃSKI Oddział w Toruniu liczy obecnie 61 członków, w tym 42 z Torunia, pozostali z Kcyni i innych miejscowości. W skład Zarządu Oddziału wchodzili: prezes prof. dr M. Priifferowa, sekretarz - mgr E. Arszyńska, skarbnik - mgr M. Polakiewicz. W okresie sprawozdawczym działalność Oddziału skupiała się przede wszystkim na pracy popularyzatorskiej poprzez wygłaszanie odczytów popularno naukowych oraz na pracy kolportażowej. Działalność popularyzatorska Oddziału w okresie sprawozdawczym wyraziła się w zorganizowaniu szeregu odczytów publicznych na zebraniach członków Oddziału. W 1973 r. został wygłoszony odczyt pt. Kultura ludowa Turkmenii kand. nauk M. Muradowa, w 1974 r. Folklor i jego sceniczna adaptacja - prof. dr R. Reinfuss oraz Sztuka Indian Meksyku dawniej i dziś prof. dr M. Frankowska. W 1975 r. wygłosili odczyty: doc. dr S. Salmonowicz - Z dziejów obyczajowości mieszczańskiej w Toruniu w XVII i XVIII w. oraz prof. dr R. Reinfuss Geneza niektórych motywów w sztuce ludowej. Oddział zorganizował także wieczór poświęcony pamięci Profesora Kazimierza Moszyńskiego, na którym zostały wygłoszone 4 referaty: dr T. Karwicka Zarys biografii Kazimierza Moszyńskiego, mgr 1. Bagińska - Problematyka etnomuzykologiczna w studiach Kazimierza Moszyńskiego, mgr M. Pieciukiewicz - Znaczenie Kazimierza Moszyńskiego dla etnografii bialoruskiej, prof. dr M. Priifferowa - Wkład K. Moszyńskiego w rozWÓJ muzealnictwa etnograficznego. Liczne prelekcje na temat legend, podań i sztuki ludowej Ziemi Michałowskiej w domach kultury i ośrodkach wczasowych wygłaszał członek Oddziału J. Małnicki z Brodnicy. Członek Oddziału M. Kalinowska-Bąkowska z Radziejowa Kuj., nauczycielka w tamtejs2.ym Liceum Ogólnokształcącym, od dwóch lat prowadzi kółko folklorystyczne liczące 15 osób. Kółko to oprócz pracy w terenie i na zebraniach przygotowuje materiały do apeli szkolnych. W roku szkolnym 1974/1975 na apelach został przedstawiony rok obrzędowy na Kujawach poprzez pogadanki ilustrowane piosenkami ludowymi, melodiami i recytacjami. W omawianym okresie członkowie Oddziału dr T. Karwicka, J. Chere i E. Arszyńska kontynuowali prace badawcze na temat: "Folklor Torunia". Opracowano również niektóre zagadnienia do druku: prof. dr M. Priifferowa - R'lIbolówstwo �KRONiKA Polski, dr T. Karwicka - Monografia etnograficzna Ziemi Domgr M. Pieciukiewicz - Znaczenie Moszyńskiego dla etnografii białoruskiej, dyr. A. Błachowski - Wielcy Polacy, ich życie i dzicla w rzeźbie ludowej. W okresie sprawozdawczym Oddział prowadził kolporataż następujących wydawnictw: .,Lud" t. 58, DWOK - t. 39, 40, 49, 50, 51, 60, 61, 63 (dla subskrybentów), ,.Literatura Ludowa" za rok 1974, "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Z biblioteki Oddziału, liczącej obecnie ponad ROO pozycji, korzystają przede wszystkim członkowie PTL z Torunia, pracownicy Muzeum. a w ostatnich lalach pełni ona często także rolę księgozbioru uzupełniającego dla słuchaczy Podyplomowego Studium Etnografii przy UMK w Toruniu. ludowe północnej brzyńskiej, ODDZIAŁ WAHSZ:\WSKI Zarząd Oddziału pracował w następującym składzie: prezes - mgr Z. Jeż-Jarecka, wiceprezesi - mgr M. Parnowska, dr A. Zadrożyńska. skarbnik - nacz. E. Mach. Komisja Rewizyjna: przewodniczący H. Nowosad. członkowie dr K. Pietkiewicz, mgr B. Tężycka. W wyniku przeprowadzonej weryfikacji sIan członków wynosi 99 osób. Zarząd Oddziału odbył 16 zebrań oraz szereg spotkań roboczych nie protokołowanych. W latach 1973·-1975 działalność merytoryczna Oddzialu kOl1C'cntrowab ;;ję głównie na organizowaniu zebrań naukowych i dyskusyjnych. na których omawiane były problemy etnograficzne. Do ważniejszych osiągnięto w tym zakresie należy zaliczyć spotkanie członków Oddziału, na którym przedyskutowano cele. formy i kierunki działania PTL. Dyskusja była zainspirowana przez Zarząd Główny PTL w ramach ogólnej dyskusji w związku z II Kongresem Nauki Polskiej (1973), wytyczającym główne linie działania rozwoju nauki na naslępne 10-lecic, do którego poważny wkład winny wnieść towarzystwa naukowe. Na zebraniu tym sformułowano szereg ciekawych postulatów, które w formie protokołów zostały przekazane do Zarządu Głównego PTL i spotkały się z zainteresowaniem i uznaniem. Ponadto wygłoszono następujące odczyty: dr J. Jasit'lski - Wybrane probl,emy Afryki Wschodniej; mgr P. Burchard - Indianie Kolumbii; dr M. Małkin Indianie Jiwaro z Ekwadoru; dr B. Małkin - Indianie Yuko-Motilon z Kolumbii; dr A. Kodak-Sertel - Małżeństwo przez porwanie u ludności tureckiej. Oprócz działalności odczytowej prowadzono akcję popularyzatorską. Członkowie Oddziału występowali w telewizji, prowadzili szkolenie dla przewodników PTTK, wygła~zając wykłady z zakresu kultury ludowej. Ponadto Oddział Warszawski włącza się do różnych imprez popularyzatorskich organizowanych przez Państwowe Muzeum Etnograficzne dla szerokiego kręgu społeczet'lstwa Warszawy. W ramach tych akcji Oddział był współorganizatorem pokazu tańców ludowych i fragmentu wesela łowickiego w wykonaniu Zespołu Regionałnego ze wsi Mąkolice. Członkowie Oddziału są zapraszani na środowe odczyty organizowane przez PME, na których wygłosili następujące referaty: P. Burchard - W środku Europy i Zielony płomień; W. Korabiewicz - Nepal; J. Petrus - Afganistan wczoraj i dziś; K. Kolczyński - Majowie; J. Olędzki - Afryka współczesna; L. Mróz - Mongolia. W okresie sprawozdawczym 1975/1976 Oddział Warszawski PTL realizując cele i zadania statutowe Towarzystwa podjął następujące akcje: 1. Prace badawcze. Mgr M. Wieczorkowski prowadzi badania na zlecenie Urzędu Wojewódzkiego w Jeleniej Górze (Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków) nad zespołem cmentarzy woj, jeleniogórskiego. Dotychczasowe badania były prowadzone we Wschowie woj. Zielona Góra na cmentarzu ewangelickim z XVII wieku. Wyniki badań stały się pionierskim początkiem inaugurującym szeroko zakrojone na przyszłość �KRONIKA akcje ratowania zabytkowych cmentarzy w kraju. Ponadto zebrany materiał stanie się podstawą pracy doktorskiej (był referowany na seminarium doktorskim w Katedrze Etnografii UW). Na podkreślenie zasługuje, że obok aspektu naukowego, zarysowała się możliwość przysporzenia dochodu pieniężnego dla Towarzystwa. 2. Rozpowszechnianie wiedzy etnograficznej, popularyzacja, ochrona zabytków. Zarząd Warszawski czynnie włączył się do zainicjowanej przez Polskie Towarzystwo Archeologiczne akcji przeprowadzenia analizy dotychczasowych podn;czników szkolnych i programów nauczania szkół podstawowych i średnich pod kątem naszych specjalności, dla potrzeb i programów przyszłej szkoły lO-letniej. Zarząd uczestniczył we wspólnych posiedzeniach, zorganizował spotkanie w siedzibie Muzeum, w którym uczestniczyli przedstawiciele Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Naczelnej Organizacji Technicznej oraz Dyrekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego (przewodniczącym posiedzenia był dyr. dr K. Makuiski). W ostateczmym wyniku 4-osobowy zespół: mgr M. Parnowska, mgr M. Orlewicz, mgr L Kabzińska-Stawarz i mgr M. Ignatowicz opracowały "Projekt wprowadzenia elementów etnografii do programu kształcenia w lO-letniej szkole średniej". Projekt został przedstawiony Komitetowi Nauk Etnologicznych PAN i spotkał się z pełną aprobatą. Przedstawiono go również w środowisku etnografów, dzięki czemu wpłynęły do Oddziału pisemne wypowiedzi, które wzięto pod uwagę w ostatecznym opracowaniu pt. "Postulaty środowiska etnograficznego reprezentowanego przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w sprawie wykorzystania osiągnięć naukowych etnografii i etnologii w programie edukacji młodzieży" (opracowane przez mgr M. Parnowską). W dniu 26.07.76 r. "Postulaty" zostały złożone w gabinecie Ministra Oświaty i Wychowania, dra J. Kuberskiego, a w ślad za nimi Komitet Nauk Etnologicznych p AN wysłał pismo popierające całą akcję, za co w tym miejscu dziękujemy przewodniczącemu Komitetu, prof. J. Burszcie. Jednocześnie Oddział pragnie poinformować, że członek Oddziału, Nacz. E. Mach, opracował w 1972 r. projekt koncepcji szerokiego stosowania pierwiastków sztuki ludowej w programie nauczania ośmioklasowej szkoły podstawowej w ramach planowych i pozalekcyjnych zajęć praktyczno-technicznych i wychowania plastycznego. Projekt spotkał się z pełną akceptacją Ministerstwa Oświaty i Wychowania, Instytutu Programów Szkolnych, co zostało udokumentowane na piśmie, a przed_,tawione wnioski wcielone w życie w szkołach podstawowych w wielu województ wach. Czynne są również w szkołach wiejskich dziecięce zespoły pieśni i tańca, np. w Kcyni, Kadzidle, Białym Dunajcu, Jabłonce i Radkowicach K/Wierzbnika. Pragnąc rozwijać popularyzację sztuki ludowej przez zachęcanie do nabywania umiejętności tradycyjnego rękodzieła, przekazywania wiadomości o kulturze ludowej i kultywowania rodzimego folkloru, Zarząd Oddziału proponuje zorganizowanie przeglądu-konkursu pod hasłem: "Dzieci kultywują dzieło ojców" lub ..Sztuka ludowa w szkole" i przeznacza na ufundowanie nagrody 5 000 tys. zł na pomoce naukowe niezbędne do realizowania programu i nagrody przechodniej w postaci rzeźby ludowej, którą by ofiarowano na własność 3-krotnemu zwycięzcy w konkursie. Konkurs należałoby ogłosić w.szkołach z:-iorczych woj. warszawskiego lub w skali ogólnopolskiej. W związku z powyższym Zarząd Oddziału pozwolił sobie złożyć formalny wniosek zgodnie z § 24 Statutu następującej treści: "Walne Zgromadzenie Delegatów PTL zachęca Zarządy i Członków Oddziałów do popularyzowania, szczególnie w szkołach wiejskich, nauczania wiadomości o kulturze ludowej i kultywowania folkloru i plastyki ludowej oraz współdziałania w organizowaniu "przeglądów konkursów". Opracowane założenia konkursów i uzasadnienie załączono. �358 KRONIKA Zarząd Oddziału współpracuje z Działem Oświatowo-Naukowym PME i członkowie PTL uczestniczą w odczytach, otwarciach wystaw oraz różnych imprezach organizowanych przez PME. W kiosku muzealnym w PME udało się rozprowadzić dzieła na sumę 14 588.-zł. Księgozbiór Oddziału jest konsekwentnie powiększany o dary nadsyłane przez Zarząd Główny. W ramach działalności organizacyjnej Oddział Warszawski PTL był współorganizatorem w 1972 r. Zjazdu w Ostrołęce i Sesji poświęconej Adamowi Chętnikowi. W 1974 roku zorganizowano w Warszawie XLIX Walny Zjazd PTL. ODDZIAL WROCLAWSKJ Oddział liczy 70 członków. W skład Zarządu wchodzą: prezes - dr J. Bohdanowicz, sekretarz - dr K. Zielnica, skarbnik - mgr B. Jankowska. W okresie sprawozdawczym na plenarnych posiedzeniach członków Oddziału omawiano sprawy związane z organizacją sesji naukowych i wygłaszano referaty. Dr Z. Kłodnicki wygłosił referat ilustrowany przeźroczami na temat etnografii Bałkanów oraz mgr J. Kurek wygłosił referat pt. Kult drzew. W zakresie pracy organizacyjnej Oddział Wrocławski wspólnie z Zakładem Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk zorganizował w 1973 roku I Ogólnopolską konferencję na temat "Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii". Głównym inicjatorem Sesji był członek Oddziału Wrocławskiego. mgr A. Kuczyński. Na Sesji z Oddziału Wrocławskiego wygłosili referaty: mgr B. Jankowska, mgr A. Kuczyński PoLacy jako badacze kultury Ludów Kamczatki; Perspektywy poLsko-radzieckiej współpracy naukowej na poLu historii Konferencja cieszyła się dużym zainteresowaniem uczestników z wielu ośrodków naukowych w Polsce. Materiały z Konferencji zostały ogłoszone drukiem w serii "Studia z Dziejów Nauki" (wyd. Ossolineum). Ponadto Oddział Wrocławski był gospodarzem jubileuszowego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1975 r. z okazji 80-lecia Towarzystwa. W omawianym okresie Oddział Wrocławski podjął liczne inicjatywy w zakresie popularyzacji wiedzy etnograficznej i wydawnictw. Nawiązano ścisłe kontakty z Wojewódzkim Domem Kultury i Powiatową Poradnią Kulturalno-Oświatową. W ramach współpracy z wymienionymi instytucjami odbyto szereg spotkań autorskich, wygłoszono kilkadziesiąt odczytów z zakresu etnografii krajów europejskich i azjatyckich (prof. dr A. Godlewski, dr H. Romaliska, mgr J. Kurek), prowadząc również sprzedaż wydawnictw PTL. Nadal kontynuowano współpracę z Wrocławskim Towarzystwem Naukowym oraz podjęto starania o nawiązanie ścisłej współpracy z Okręgowym Zarządem PTTK. Szczególnie duże nadzieje Zarząd Oddziału wiąże z faktem powołania w swym łonie Koła Upowszechniania Kultury Ludowej. Nowopowstała agenda zrzesza znanych działaczy kulturalno-oświatowych województwa, którzy deklarują jak najdalej idącą pomoc w propagowaniu zagadnień ludoznawczych w placówkach terenowych oraz pomoc w kolportażu wydawnictw Towarzystwa. Aktywiści Koła planują wprowadzenie do programów działalności kierowanych przez nich placówek problematyki etnograficznej, a to poprzez organizację odczytów, konkursy i wystawy oraz inne formy popularyzacji, umożliwiające jednoczesną sprzedaż wydawnictw, rozumianych tu jako niezbędne materiały instruktażowe. Oddział nie prowadził własnych badań, jednakże znaczna część jego członków pracuje w instytucjach etnograficznych: w Katedrze Etnografii, Polskim Atlasie Etnograficznym, Muzeum Etnograficznym. Z tej racji prowadzą oni badania i dziaetnografii. �359 KRONIKA łalność naukową w swych macierzystych placówkach. Badania etnograficzne prowadzą również członkowie PTL pracujący w Pracowni Technicznych SrodkÓw. Naukowo-Badawczych, którzy interesują się żywo problemami sztuki i obrzędowości, na badanie których posiadają znaczne środki finansowe i techniczne. Inni członkowie Oddziału, jak dr J. Pawłowska, mgr A. Kuczyński i mgr H. Romańska, prowadzą ożywioną pracę badawczą i edytorską we własnym zakresie. Tam, gdzie jest to możliwe, Oddział patronuje poczynaniom swych członków. ODDZIAŁ W ZAKOPANEM Oddział zakopiański PTL liczy 11 członków. W skład Zarządu Oddziału wchodzą: prezes - dr W. Jostowa, sekretarz - mgr H. Sredniawa, skarbnik - W. Bratkowska. W okresie sprawozdawczym Oddział w Zakopanem zajmował się sztuką ludową regionu przy współpracy ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych, Tatrzańskim Towarzystwem Kulturalnym oraz "Cepelią" i Zrzeszeniem "Milenium". Członkowie Oddziału brali udział w badaniach penetracyjnych na terenie Orawy, Podhala i Spisza. Na podstawie tych badań zorganizowano konkurs i wystawę pokonkursową orawskiej sztuki ludowej, prezentującą prace 90 twórców. Otwarta w Muzeum w Zubrzycy Górnej ekspozycj.a czynna była od końca maja do końca września 1976 r. W wyniku penetracji Podhala i Spisza zebrano ponad 200 eksponatów na wystawę urządzoną w Zakopanem przy okazji "Jesieni Tatrzańskiej". Obydwie wystawy przedstawiały typowe dla regionu dziedziny twórczości - rzeźbę, malarstwo na szkle, kowalstwo, tkaniny i hafty. W zależności od lokalnych potrzeb Oddział udzielał licznych konsultacji osobom zainteresowanym kulturą i sztuką regionu. Prace naukowe członków Oddziału: dr W. Jostowa - Badania nad kulturą Orawy, zagadnienia parków etnograficznych.: W. Paryski Bibliografia tatrzańska; H. Sredniawa Dawna i współczesna sztuka ludowa Podhala. Biblioteka posiada 204 woluminy. ODDZIAŁ W ZIELONEJ GORZE Oddział liczy 10 członków. W skład Zarządu wchodzą: prezes dr B. Kołodziejska, sekretarz - mgr 1. Sochacka, skarbnik - L. Oleksy. Z uwagi na małą liczbę członków Oddział nie podejmował samodzielnych prac naukowo-badawczych. Członkowie Oddziału brali udział w pracach mających na celu opiekę nad twórczością ludową i popularyzacją wiedzy o kulturze ludowej, organizowanych przez Muzeum Ziemi Lubuskiej i WDK w Zielonej Górze. Ponadto współpraca prowadzona jest z ZW ZSMW, ZSL, WZKR, Urzędem Wojewódzkim i szkolnictwem. Zakres współpracy obejmuje między innymi taką problematykę: wystawy twórczości ludowej, konkursy na wieńce dożynkowe, prelekcje na tematy kultury ludowej. organizowanie kiermaszów sztuki ludowej, udzielanie konsultacji przy opracowywaniu scenariuszy i programów wielu imprez. Brano udział w przygotowaniu merytorycznym obozów szkoleniowo wypoczynkowych dla aktywu i zespołów folklorystycznych. Zorganizowano również spotkanie z twórcami ludowymi Ziemi Lubuskiej poświęcone problematyce współczesnej twórczości ludowej tego regionu. Ponadto prowadzona była działalność popularyzatorska w postaci wygłaszanych pogadanek i odczytów dla pracowników kulturalno-oświatowych, twórców ludowych, studentów Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Zielonej Górze. �360 KRONII<:'~ Z uwagi na odczuwaną potrzebę szerszej wymiany naukowej nawiązano pierwsze kontakty z Sekcją Językoznawczą WSP w Zielonej Górze. Księgozbiór Oddziału, zdeponowany obecnie w Dziale Etnograficznym Muzeum Ziemi Lubuskiej, jest udostępiany zarówno członkom PTL, jak i innym osobom zainteresowanym; korzystają z niego etnografowie, twórcy ludowi i mlodzież szkolna, Na podstawie sprawozdań opracowała DZIAŁALNOSC SEKCJI KORESPONDENTOW Anna Oddziałów Kozyra TERENOWYCH Zgodnie z uchwałą Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL we Wrocławiu w 1975 1'. Zarząd Główny przystąpił do zorganizowania sieci korespondentów terenowych - informatorów, którzy mogliby być pomocni w zbieraniu materiałów etnograficznych potrzebnych do prac badawczych nad problemem węzłowym nr 11.1 "Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja Utworzono w związku z tym Sekcję korespondentów terenowych PTL, w ramach której rozwija się akcję organizowania sieci korespondentów, Do prowadzenia tej akcji powołano na posiedzeniu Zarządu w dniu 10 IV 1976 mgr Zofię Neymanową, członka Zarządu Głównego. Komórka organizacyjna sieci korespondentów mieści się w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Do dnia 31 VIn 1976 opracowano i wydrukowano odezwy oraz krótkie ankiety, które w pierwszym rzucie wysłano do 250 osób traktowanych jako potencjalnych korespondentów. Opracowano także i rozesłano do wiciu innych osób krótką instrukcję o sposobie zbierania materiałów etnograficznych. Rozesłana ankieta po wypełnieniu będzie zawierać dane personalne o zbieraczu oraz najogólniejsze wiadomości o jego wsi, o budownictwie drewnianym, dawnych strojach ludowych obrzędach i zwyczajach, zainteresowaniach szczególnych zbieracza w zakresie kultury ludowej i możliwościach pozyskania nowych korespondentów w danej miejscowości i okolicy, Ponadto opracowano i wysłano pisma do 106 muzeów etnograficznych lub posiadających działy etnograficzne oraz do Oddziałów PTL i osobno do członków Zarządu Głównego z prośbą o zgłoszenie akcesu do współpracy. W celu zmobilizowania sił wykorzystuje się informacje ODiIE dotyczące członków PTL, zespołów folklorystycznych, miłośników kultury ludowej, amatorów ludoznawstwa itp., a także wykazy członków Stowarzyszenia Twórców Ludowych drukowane systematycznie w Biuletynach Zarządu Głównego STL w Lublinie. Dużą pomoc w wynajdywaniu kandydatów do współpracy okazują zgłaszający już swój akces do pracy zbierackiej sami korespondenci. podający nazwiska znanych sobie miłośników ludoznawstwa, twórców i in. Wśród zgłoszonych do l IX 1976 40 korespondentów (w końcu 1976 1'. ich liczba wzrosła już do 62 osób), było 14 kobiet i 26 mężczyzn. Wykształcenie, strukturę zawodową, wiek korespondentów, podaną przez nich tematykę badawczą (często podają po kilka tematów) ilustruje następująca tabela: n. �Zawód nauczyciel rolnik twórca ludowy 12 11 9 rzemieślnik muzyk 3 urzędnik 3 2 Wiek do 30 lat 30-40 40-50 4 4 5 Zgłoszono udział w badaniach budown. 16 rzemiosłem 15 50-60 13 nad: obrzędami 21 60-70 8 sztuką lud. 19 powyżej 6 lit. lud. 22 70 lat folkI. muz. gwarą 5 Korespondenci pOWyzsl pochodzą z 20 województw (białostockie, bielskie, bydgoskie, ciechanowskie, katowickie, kieleckie, krakowskie miejskie, krośnieńskie, leszczyńskie, lubelskie, nowosądeckie, opolskie, ostrołęckie, piotrkowskie, płockie, rzeszowskie, siedleckie, sieradzkie, skierniewickie, wałbrzyskie). Najliczniej zgłosili się z woj. piotrkowskiego (6), nowosądeckiego (5), sieradzkiego (5), rzeszowskiego (4) i bielskiego (3). Do wypełnionych ankiet korespondenci dołączają swoje uwagi, bliższe informacje o sobie, wyrażają poparcie dla akcji PTL. Niektórzy zgłaszają materiały uprzednio przez siebie zgromadzone, monografie swych wsi itp. W opracowaniu obecnie znajdują się kwestionariusze i ankiety do badań nad obrzędami dorocznymi i rodzinnymi oraz nad innymi zagadnieniami. Zaplanowano zorganizowanie w grudniu 1976 zjazdu szkoleniowego korespondentów, na którym zetkną się oni z wybitnymi etnografami - teoretykami i praktykami - i wspólnie, metodą seminaryjną przedyskutują przygotowane kwestionariusze, sprawy organizacyjne itp. Sekcja korespondentów terenowych zaprowadziła kartotekę zgłaszających się współpracowników (nazwiska w układzie alfabetycznym, skorowidz alfabetyczny z danymi o rodzaju zainteresowań ludoznawczych i in.). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymuje od korespondentów i innych osób wiele wypowiedzi pełnych zaangażowania emocjonalnego, popierających podejmowane badania. Z wypowiedzi tych wynika, że podejmując gromadzenie i dokumentowanie przejawów kultury ludowej na terenie całego kraju z pomocą mieszkańców wsi pobudzamy ich do czynnego uczestnictwa w badaniach. Jak wiemy, wieś polska młodnieje i modernizuje się pod względem kulturalnym, ale jednocześnie w szybko zmieniających się warunkach społeczno-gospodarczych zanika wśród jej mieszkańców wiedza o tradycyjnej kulturze. Chodzi o to, aby najwartościowsze elementy tradycji ludowej były znane ogółowi i świadomie użytkowane twórczo w kształtowaniu kultury ogólnonarodowej. Materiały zebrane przez naszych korespondentów terenowych traktujemy jako materiały żródłowe. Posłużą one do rozwiązania przez naukę szeregu ważnych problemów badawczych, zostaną wykorzystane do prac doktorskich i habilitacyjnych; jednocześnie będą one pomocne w działalności praktycznej PTL oraz wielu instytucji kulturalnych, w opracowywaniu planów rozwoju kultury w kraju i prognoz regionalnych. Materiał będzie więc użyteczny naukowo i społecznie. Włączając do tej zaszczytnej pracy mieszkańców wsi i miasteczek polskich podniesiemy na wyższy poziom kulturę społeczeństwa ruralistycznego i małomiejskiego, rozbudzając w nim uczucia patriotyczne oraz głębsze zrozumienie zagadnień tworzenia kultury narodowej. Sekcja korespondentów terenowych przy Zarządzie Głównym PTL opiera �362 KRONIKA swój rozwój na współpracy z naj aktywniejszymi ośrodkami miłośników ludoznawstwa, z nauczycielami, rolnikami i młodzieżą wiejską na czele. Apeluj.emy z tego miejsca do wszystkich członków PTL o pomoc w wyszukiwaniu uzdolnionych kandydatów na korespondentów etnograficznych, których będziemy mogli włączyć do naszej Sekcji, by wspólnie pracować dla dobra kultury narodowej. Zofia LI WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW PTL I SESJA W KRAKOWIE W DNIACH 13-15 WRZESNIA 1976 Neymanowa NAUKOWA Obrady 51 Walnego Zgromadzenia Sprawozdawczo-Wyborczego Delegatów toczyły się w auli Krakowskiego Oddziału Polskiej Akademii Nauk przy ul. Sławkowskiej 17. Obrady otworzyła przewodnicząca Krakowskiego Oddziału PTL, dr Anna Kowalska-Lewicka, witając przedstawicieli władz w osobach: dyrektora Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Krakowa - mgra Mariana Fity, sekretarza KW ZSL Franciszka Kurza, Prezesa Towarzystwa Miłośników Miasta Krakowa - doc. dr hab. Wiesława Bieńkowskiego, przedstawicieli świata naukowego - katedr uniwersyteckich P AN i muzeów, z nestorem etnografii polskiej, prof. dr Kazimierzem Dobrowolskim na czele, oraz wszystkich przybyłych. W otwarciu wzięło udział Bractwo Kurkowe w tradycyjnych strojach, którego Prezes, dr Wincenty Bogdanowski, wygłosił uroczystą mowę powitalną, życząc zgromadzonym owocnych obrad. Następnie dr A. Kowalska-Lewicka przekazała głos aktualnemu Prezesowi PTL, prof. dr Annie Kutrzeba-Pojnarowej, która podkreśliła, że zjazd tegoroczny ma na celu podsumowanie ważnego etapu w dziejach Towarzystwa, które pod przewodnictwem prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej wydobyło się z licznych trudności natury organizacyjnej. i naukowej. W tym okresie powstał Komitet Nauk Etnologicznych przy PAN, a PTL czynnie włączyło się w prace nad problemem węzłowym "Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja". Po krótkim przemówieniu prof. Pojnarowej odczytano listy i depesze z życzeniami pomyślnych obrad, które nadeszły od prof. Milovana Gavazziego z Zagrzebia, dra Jana Mjartana z Bratysławy, prof. Wiktora Gusicwa z Leningradu, prof. Ludmiły Terentiewej z Moskwy, dr Klary Csillery z Budapesztu, prof. dr Kazimiery Zawi,towicz-Adamskiej z Nałęczowa, doc. dr hab. Waleriana Sobisiaka, dra Krzysztofa MakuIskiego oraz od Piotra Swierca. Komisja Krajoznawcza Zarządu Wojewódzkiego PTTK w Krakowie zgłosiła, że dla uczczenia Walnego Zgromadzenia PTL opracowała trasę etnograficzno-krajoznawczą dla młodzieży, przebiegającą przez najciekawsze pod względem etnograficznym wsie położone na północ od Krakowa. Następnie prof. Pojnarowa poprosiła dr A. Kowalską-Lewicką o przewodniczenie zebraniu z następującym porządkiem dziennym: 1. Uczczenie pamięci zmarłych członków PTL. 2. Odczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego Walnego Zgromadzenia. 3. Wybór Komisji Matki, Komisji Mandatowej i Komisji Wnioskowej. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego z działalności w latach 1974-1976 Oi-az sprawozdania z działalności Oddziałów. 5. Projekt ramowego 5-ldniego planu �KRONIKA ;-;63 pracy PTL 1976-1980, opracowanego przez ustępujący Zarząd. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 7. Dyskusja nad sprawozdaniami i planem. 8. Uchwalenie absolutorium dla ustępującego Zarządu. 9. Wybór władz Towarzystwa nowej kadencji. 10. Wolne wnioski. Przedstawiony porządek dzienny został przyjęty jednogłośnie. Ad 1. Przedstawiciele Zarządu Gł. i poszczególnych Oddziałów scharakteryzowali sylwetki zmarłych w ostatnim roku członków Towarzystwa oraz ludzi zasłużonych dla etnografii polskiej, a mianowicie: prof. dra Juliana Krzyżanowskiego, prof. dra Aleksandra Godlewskiego, prof. dra Lucjana Turkowskiego, Stanisława Szyllera i mgr a Henryka Ormana z Mszany Dolnej, mgra Kazimierza Różanowskiego z Opola, prof. dra Wojciecha Hejnosza, prof. dra Witolda Doroszewskiego, prof. dra Witolda Klingera. Pamięć zmarłych uczczono minutą milczenia. Ad 2. Mgr Piotr Kaleciak postawił wniosek, aby protokół z poprzedniego Walnego Zgromadzenia Delegatów przedyskutować bez odczytania ze względu na to, że został opublikowany w "Ludzie" i stąd jest znany większości zebranych. Delegaci nie podjęli dyskusji nad protokółem i przyjęli go jednogłośnie. Ad 3. Do Komisji Matki zaproponowano następujące osoby: mgr Medard Tarko, dr Krystyna Marczakowa i dr Jan P. Dekowski. Do Komisji Mandatowej: mgr Mirosława Jastrzębska, mgr Małgorzata Orlewicz i mgr Józef Lech. Do Komisji Wnioskowej: dr Stanisław Błaszczyk, doc. dr hab. Maria Biernacka i mgr Piotr Kaleciak. Wszystkie kandydatury zostały jednomyślnie przyjęte (przy wstrzymaniu się od głosu kandydatów). Ad 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego z działalności w latach 1974--1976 przedstawiła doc. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Sekretarz Generalny PTL. W uzupełnieniu do tego sprawozdania mgr Zofia Neymanowa zreferowała stan prac nad zorganizowaniem sieci korespondentów terenowych (zob. teksty wyżej). Na wniosek przewodniczącej Zgromadzenia przyjęty przez Delegatów (przy 2 osobach wstrzymujących się od głosowania), nie odczytano sprawozdań z działalności Oddziałów ze względu na konieczność oszczędności czasu obrad, postanowiono najważniejsze osiągnięcia i problemy Oddziałów poruszyć w późniejszej dyskusji i opublikować w "Ludzie" (zob. tekst wyżej). Ad 5. Ramowy projekt planu pracy Towarzystwa na najbliższe 5-lecie przedstawiła w imieniu ustępującego Zarządu doc. B. Kopczyńska-Jaworska (zob. tekst wyżej, opublikowany po przedyskutowaniu i przyjęciu przez Zgromadzenie). Ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił jej przewodniczący, prof. dr Franciszek Wokroj. Ad 7. W dyskusji pierw3zy wystąpił prof. dr Kazimierz Dobrowolski, który :~wJ"('H:jł uwagę na postępujący proces wynaradawiania ludności polskiej na Spiszu i Orawie. jako wynik długofalowej działalności strony słowackiej. Wynaradawianie to polega zarówno na stwarzaniu odpowiednich bodźców ekonomicznych, jak i wielostronnej akcji propagandowej. Powstała sytuacja doprowadziła do licznych konfliktów narodowościowych na tym terenie. Niepokój prof. Dobrowolskiego, który należal do współorganizatorów pamiętnego plebiscytu w 1920 r., budzą również ostatnie publikacje Słowackiej Akademii Nauk, pomijające, bądź tendencyjnie przed.,tawiające udział Polaków w zasiedleniu i historii tych ziem. Mgr P. Kaleciak omówił działalność prężnego Oddziału w Mszanie Dolnej, który skupia grono amatorów i prowadzi liczne prace popularyzatorskie dla młodzieży i przedstawicieli Polonii. Oddział ten wpłynął na ożywienie działalności zespołów �KRONIKA regionalnych, a obecnie pracuje nad zorganizowaniem Oddziału PTL w Nowym Sączu. Kol. Kaleciak zapewnił zebranych, że wśród członków jego Oddziału na pewno znajdzie się kilku chętnych korespondentów terenowych PTL. Mgr Zofia Jeż-Jarecka przedstawiła problem Sekcji filmu etnograficznego przy Oddziale Warszawskim PTL. Sekcja ta nie posiada żadnego sprzętu specjalistycznego i ostatnio nie przejawia działalności, a jej przewodnicząca złożyła rezygnację. W dyskusji nad tą sprawą zabrali głos: prof. dr A. Pojnarowa, prof. dr Maria Prufferowa, doc. dr hab. B. Jaworska, dr Longin Malicki, a w następnym etapie mgr Z. Neymanowa i dr K. Pietkewicz. Prof. Pojnarowa stwierdziła, że wobec dużego zapotrzebowania na filmową dokumentację etnograficzną nie należy likwidować tej sekcji zbyt pochopnie, a raczej próbować ożywić jej działalność, np. w oparciu o Pracownię filmową Państw. Muzeum Etnograficznego. Podobne stanowisko reprezentowali pozostali dyskutanci. Prof. Pojnarowa uważa ponadto, że warto byłoby przygotować listę osób, które mogłyby się zająć dokumentacją filmową i zachęcić je do współpracy, tym bardziej, że istniejące Towarzystwo Filmu Etnograficzł)ego nie spełniło pokładanych w nim nadziei. Prof. Pojnarowa poruszyła również sprawę wprowadzania problematyki etnograficznej do programów szkolnych. Akcję tę rozpoczęto już w niektórych szkołach Dolnego Śląska. Konieczne byłoby konsultowanie tej działalności ze strony etnografów. Doc. dr hab. B. Jaworska zaproponowała włączenie sprawy Sekcji filmowej PTL do programu planowanej sesji pClświęconcj dokumentacji naukow2j. Dr L. Malicki podkreślił, że sprawy fotografii dokumentarnej jak i filmu etnograficznego na wysokim poziomie, niezbędnego w nowoczesnej dokumentacji, winny być szeroko rozpowszechnione, m. in. przez placówki muzealne. Dr A. Lewicka uważa, że sekcje działające w oparciu o konkretne zespoły osób zainteresowanych nie zawsze są zjawiskiem trwałym. Tak np. przy Oddziale Krakowskim działalność Sekcji amerykanistycznej, bardzo ożywiona i wielostronna przed kilku laty, uległa zupełnemu zahamowaniu i konieczne było jej rozwiązanie. Prof. dr M. Prilfferowa mówiła o doświadczeniach Oddziału Toruńskiego zebranych podczas współpracy w organizowaniu kursów szkoleniowych dla przedstawicieli Polonii. Dla kursów tych trzeba zapewnić kadrę dobrych wykładowcówetnografów oraz możliwość szkolenia w muzeach i skansenach. Główne jednak braki zaznaczają się w dziedzinie literatury etnograficznej. W najbliższym czasie niezbędne wydaje się przygotowanie w językach obcych zarówno wyboru z dzieł Kolberga, jak również serii krótkich monografii z różnych dziedzin polskiej kultury ludowej oraz wkładek do atlasów strojów ludowych. Kol. E. Mach przedstawił wniosek Oddziału Warszawskiego, dotyczący organizowania konkursów z zakresu wiedzy o kulturze ludowej dla dzieci szkolnych pl. "Dzieci kontynuują dzieło ojców". Dr Maria Suboczowa powiedziała o specyficznej strukturze Oddziału Śląskiego, którego członkowie rozproszeni są w wielu miastach, co powoduje liczne trudności w pracy organizacyjnej. Największym osiągnięciem tego Oddziału jest przygotowanie i opublikowanie pracy zbiorowej na temat kultury ludowej Górnego Śląska i Częstochowskiego. Korzystano przy tym z pomocy finansowej Muzeum Sląskiego i Wydziału Kultury UW w Katowicach. Obecnie Oddział przystąpił do prac nad monografią twórców ludowych trzech województw śląskich i zwraca się do Zarządu Gł. o pomoc przy wydaniu tej publikacji. Doc. dr hab. B. Jaworska w odpowiedzi stwierdziła, że rozproszenie terytorialne jest zarówno siłą, jak i słabością naszego Towarzystwa. Nie zawsze właściwie i terminowo przygotowywana jest sprawozdawczość Oddziałów (np. 6 Oddziałów �KRONIKA nie nadesłało sprawozdań przed obecnym zjazdem) i dopiero na zjeździe można było dowiedzieć się o tak ważnych osiągnięciach, jak publikacja Oddziału Sląskiego. Prawdopodobnie przyszły Zarząd będzie mógł pomóc w wydaniu następnej publikacji. Kol. M. Grabiec z Oddziału Wrocławskiego, pedagog szkolny, mówiła o działalności sekcji upowszechnienia sztuki ludowej w jednej ze szkół wrocławskich. Sekcja ta skupia nauczycieli zainteresowanych sztuką ludową poszczególnych regionów Polski i wprowadzających tę problematykę do zajęć z młodzieżą szkolną. Dr Jan P. Dekowski scharakteryzował w obszernym wywodzie działalność Koła Miłośników Robotniczej Łodzi przy Łódzkim Oddziale PTL. Koło to prowadzi liczne akcje, gromadząc i uzupełniając materiały folklorystyczne zebrane w trakcie konkursu. Kola o podobnych zainteresowaniach powstały ostatnio w K3li;:zu i Opocznie. Ad R. Po dyskusji przewodnicząca Walnego Zgromadzenia Delegatów poddała pod głosowanie "",niosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu i GKR. Wniosek został jednomyślnie przyjęty, po czym przystąpiono do wyborów. Ad 9. Komisja Matka przedstawiła listę proponowanych kandydatów do Zarządu Głównego, Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Dodatkowo z sali zaproponowano kandydaturę dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, która jednak nie zgo.dziła się na kandydowanie. Po sprawdzeniu mandatów Delegatów przez KomisjG Mandatową przeprowadzono tajne głosowanie. W głosowaniu wzięło udział 60 osób na 62 uprawnione do głosowania (2 osoby uprawnione były nieobecne). Ad 10. Przewodnicząca Komisji Wnioskowej, doc. dr hab. M. Biernacka, przedstawiła wnioski, które napłynęły na WZD w statutowo określonym terminie lub zostały zgłoszone w trakcie dyskusji, a mianowicie: 1. Wniosek Oddziału Warszawskiego o włączenie zajęć z zakresu kultury ludowej do programów pracy z młodzieżą szkolną. 2. Wniosek Oddziału Toruńskiego o zapewnienie udziału PTL w planowaniu zajęć szkoleniowych dla przedstawicieli Polonii oraz o zapewnienie literatury z zakresu kultury ludowej w językach obcych dla Polonii. 3. Wniosek Oddziału Sląskiego o wspieranie przez Zarząd Gl. inicjatyw wydawniczych poszczególnych Oddziałów. 4. Wniosek Sekretarza Generalnego, doc. B. Jaworskiej, aby Oddziały, które nie są w stanie we własnym zakresie zbierać terminowo składek członkowskich, przekazały to zadanie Zarządowi Głównemu. 5. Wniosek mgr Z. Neymanowej w imieniu Oddziału Łódzkiego o zorganizowanie następnego Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Łodzi. 6. Wniosek dra Witolda Armona o przygotowanie publikacji na temat dorobku twórców polskiej etnografii. 7. W nawiązaniu do wniosku prof. K. Dobrowolskiego Komisja postuluje, aby przyszły Zarząd Główny rozważył poruszoną problematykę i możliwości zainteresowania nią odpowiednich czynników. Wszystkie wnioski zostały jednogłośnie przyjęte. Po zebraniu ukonstytuował się Zarząd Główny nowej kadencji 1976-1979 w następującym składzie: Prezydium: Prezes - doc. dr hab. Brenisława Kopczyńska-Jaworska, zastępcy Prezesa - prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa i doc. dr hab. Dorota Simonides, Sekretarz Genera-Iny - doc. dr hab. Edward Pietrasz~k, Zastępca Sekretarza - �:366 KRONIKA mgr Zofia Neymanowa, Skarbnik dr Stanisław Błaszczyk, Zastępca Skarbnika - dr Antoni Kuczyński. Członkowie Zarządu: Dr Barbara Bazielich, dr Janusz Bohdanowicz, prof. dr Józef Burszta (przewodniczący Rady Wydawniczej), dr Władysław Jeż-Jarecki, mgr Piotr Kaleciak, dr Janusz Kamocki, dr Bolesław Łopuszański, dr Krzysztof Makuiski, dr Krystyna Marczakowa, dr Kazimierz Pietkiewicz, dr Aleksander Posern-Zieliński, prof. dr Maria Priifferowa. Zastępcy członków Zarządu: Dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, mgr Irena Lechowa, dr Bogusław Linette. Główna Komisja Rewizyjna: Dr Longin Malicki - przewodniczący, dr Stanisław Chmielowski - sekretarz, prof. dr Franciszek Wokroj - członek, dr Witold Armon z-ca członka, mgr Eugeniusz Jaworski z-ca członka. Sąd Koleżeński: Mgr Maria Suboczowa - przewodnicząca, prof. dr Stanisław Bąk, doc. dr Maria Biernacka, dr Jan Piotr Dekowski, dr Tadeusz Prus-Wiśniowski. Protokołowały: dr Aleksandra SESJA Tyszkowa i dr Ewa Fryś-Pietraszkowa NAUKOWA Drugi dzień WZ Delegatów, 14 września 1976 r., upłynął na obradach Sesji naukowej pt. "Kultura ludowa Krakowa i regionu krakowskiego". Otwarcia obrad dokonała dr Anna Kowalska-Lewicka, prezes Oddziału Krakowskiego PTL i główny organizator obrad. Wygłoszono 12 następujących referatów i komunikatów: prof. dr Antoni Podraza, Ziemia Krakowska jako region historlIczny; prof. dr Roman Reinfuss, Ziemia Krakowska jako region etnograficzny; doc. dr hab. Wiesław Bieńkowski, Kraków jako ośrodek badań etnograficznych; doc. dr hab. Alicja Falniowska-Gradowska, Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej. Wiejskie ośrodki przemysłowe we wsiach otaczających Kraków w XVIII wieku; dr Jerzy Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem; mgr inż. arch. Jan Rączka, Budownictwo drewniane obrzeża Wielkiego Krakowa. Problemy badawcze i konserwatorskie; mgr Zofia Cieśla-Reinfussowa, Zywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej; dr Krystyna Kwaśniewicz, Przemiany zwyczajów ludowych. Problemy i refleksje; mgr Janusz Mroczek, Zywotność i rozpowszechnienie melodii krakowiaka; mgr Izabella Rejduch-Samkowa, Elementy ludowej sztuki nieprofesjonalnej w małopolskich judaikach; doc. dr hab. Jan Samek, Klasztorna sztuka nieprofesjonalna w Krakowie; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wieś podmiejska Krakowa. Model i rzeczywistość. Nie został wygłoszony (z powodu nie przybycia na Sesję autorki) referat doc. dr hab. Emilii Horvathovej z Bratysławy pt. Z problematyki regionalistyki etnograficznej. Większość wystąpień została opublikowana w niniejszym tomie (s. 75-173). Referaty oraz dyskusja uczestników Sesji były cennym wkładem do badań nad kulturą Krakowa i regionu. Wskazały m. in. na: al historyczne i ekonomiczne uwarunkowania kultury ludowej miasta i regionu; b) procesy współczesnych przeobrażeń w dziedzinie kultury z uwzględnieniem elementów zanikających lub modernizujących się w mieście i na wsi; c) społeczną potrzebę dalszego rozwijania badań etnograficznych i dyscyplin pokrewnych w tym zakresie w całym kraju oraz d) celowość organizowania monotematycznego programu obrad w czasie WZD i e) wysoki poziom naukowy i popularnonaukowy wystąpień, opartych na wynikach aktualnych badań oraz praktyce zawodowej referentów. �367 KRONIKA WYCIECZ'KI ETNOGRAFICZNE W dniu 13 wrzesma 1976 wieczorem uczestnicy WZD spotkali się w MQgilanach w odrestaurowanym dworku Konopków, należącym obecnie do Polskiej Akademii Nauk (w 1871 r. przebywał tu Oskar Kolberg). Wieczór uświetniły występy artystyczne dziecięcego zespołu folklorystycznego z Białej oraz kapeli reprezentującej folklor miejski Krakowa. W dniu 15 września 1976 uczestnicy WZD zwiedzili: wiejskie ośrodki koszykarskie w Budzowie i Sokołowie, gdzie zapoznali się z techniką i organizacją pracy nakładczej chałupników; miejsco'!"e zabytki oraz izbę pamiątek etnograficznych w Lanckoronie; klasztor z dziełami sztuki ludowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie także wysłuchano prawykonania dźwiękowego reportażu TV w Krakowie nt. słynnej "Drogi krzyżowej" istniejącej w Kalwarii Zebrzydowskiej od XVIIIw. i odbywanej rokrocznie do dziś przez pielgrzymów w połączeniu z widowiskiem religijnym z udziałem artystów ludowych. Protokołował: Medard KONFERENCJE, ZJAZDY I INNE SPOTKANIA PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ Tarko UWZGLĘDNIAJĄCE W 1975 R. U r o c z y s t a s e s jaR a d y M u z e a l n e j M u z e u m M a z u r sk i e g o w O l s z t y n i e "S t a n i p o t r z e b y m u z e a l n i c t w a w woj e w ó d zt w i e o l s z t y ń s k i m" (Olsztyn 3 V). Organizator: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Referaty: Romuald Odoj, Dorobek muzealnictwa w woj. Olsztyńskim 19451974; Władysław Ogrodziński, Perspektywy rozwojowe muzealnictwa olsztyńskiego; Lucjan Czubiel, Problem zagospodarowania obiektów zabytkowych przez muzea. Romunikaty: Włodzimiera Ziemlińska-Odojowa, Muzealnictwo archeologiczne na Warmii i Mazurach; Zofia Januszkiewicz, Gromadzenie i zabezpieczanie dokumentów polskości Warmii i Mazur; Halina Keferstein, Druki i rękopisy jako eksponat. (Doświadczenia Muzeum Mazurskiego w Olsztynie); Kamila Wróblewska. Zbiory sztuki dawnej w OlsztjJńskiem; Anna Samulowska, Triennale szkła artystycznego w Lidzbarku Warmińskim; Wacław Radziwinowicz, Muzeum a problem ochrony środowiska naturalnego Warmii i Mazur; Aleksander Maliszewski (Frombork), Nowy model organizacji muzeum na przykładzie Muzeum M. Kopernika We Fromborku; Eugeniusz Oleszczuk (Olsztynek), Zaplecze techniczne muzeum skansenowskiego na przykładzie Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku. O g 6 l n o p o l s k i e s e m i n a r i u m "F o l k lor Z i e m i C i e s z y ń s k i e j" (Cieszyn f6-18 V). Organizatorzy: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, Wojewódzki Ośrodek Kulturalno-Oświatowy w Katowicach, Urząd Miejski w Cieszynie, Filia Uniwersytetu Sląskiego w Cieszynie. Referaty: Barbara Bazielich, Przemiany w sztuce ludowej na Slqsku Cieszyńskim; Janina Marcinkowa, Tańce Ziemi Cieszyńskiej; Ryszard Gabryś, Folklor muzyczny regionu cieszyńskiego; Ryszard Gabryś, Beskidzki folklor muzyczny w twórczości kompozytorów XX wieku; Barbara Bazielich, Stroje regionu cieszyńskiego; Jerzy Drozd, Pieśni ludowe Slqska Cieszyńskiego. W seminarium uczestniczyli naukowcy, znawcy folkloru, kierownicy zespołów regionalnych i studenci. Omawiano dzieje folkloru �KRONIKA oraz źródła jego powstania, dokonano oceny działalności i metodyki pracy zespałó,,, regionalnych. Prelekcje naukowe przeplecione były częścią widowiskową. w której zaprezentowały się zespoły regionalne, takie jak dziecięce z Koniakowa i z Brennej oraz Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej. Ponadto odbyły się zajęcia metodyczne dla instruktorów nauki tańców cieszyriskich, zwiedzanie wystawy regionalnej oraz wycieczka po Ziemi Cieszyńskiej. K o n f e l' e n c j a 3---4 VI). Organizator: pt. "F o l k lor lat w jny o k u p a c j i" (Warszawa, Instytut Badań Literackich PAN. Referaty: Jerzy Swięch. Okupacja-literatura-folklor; Adolf Dygacz, Stare i nowe pierwiastki w samorodnych pieśniach okresu II wojny światowej; Wanda MaIko. Melodie pidni okresu II wojny światowej. Próba charakterystyki; Stani~ław Swirko, Historyczna pieśń wojskowa w pieśniarstwie okupacyjnym i partyzanckim II wojny świntowej; Stanisław Kania, Z badań nad polską gwarą konspiracyjno-partyzancką lat 1939-1945; Jan Adamowski, Uwagi a programie Festiwali Pieśni Partyzanckich w Krasnii-w (1969-1974); Roch Sulima, Ludowe pamiętniki okresu wojny i okupacji jako "wypowiedzi" a folklorze; Dionizjusz Czubala, Opowieści wspomnieniowe z okresu wojny i okupacji mieszkańców Lubowca; Jan Tacina, Przyczynki do chara'<terystyki polskich pieśni obozowych z lat 1939-1945; Helena Wolny. Pieśni, oracje i opowiadania z lat wojny i okupacji na Kielecczyźnie; Ry~zard Gór~ki, Uwagi o polskim folklorze lat wojny i okupacji. K o n f e l' e n c j a pt. "P l' o b l e m y o c h l' o n y i k o n s e l' wac j i z a b y tk ó w k u l t u l' y m a t e r i a l n e j" (Szczecin 8-11 VI). Organizatorzy: Muzeum Pomorza Zachodniego, Konserwator Wojewódzki w Szczecinie. Referaty (m. in.): Ryszard Kukier, Tradycyjne budownictwo ludowe regionu kamieńsko-wolińskiego; Jerzy Łomnicki; 01'ganizacja archeologiczno-etnograficznego muzeum w plenerze na przykładzie skansenu w Lednogórze; Jacek Łapott, Działalno.~ć Muzeum Narodowego w Szczecinie w zakresie ochrony zabytków kult ury ludowej. J u b i l e u s z o w e 50 Wal n e Z g l' o m a d z e n i e D e l e g a t ó w i S e s j a N a u k o w a w 80 - l e c i e P o l s k i e g o T o war z y s t waL u d o z n a w c z eg o (Wrocław 19-21 IX). Organizator: Oddział Wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Referaty: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Bronisława .Jaworska. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, przeszłość, teraźniejszość Józef Burszta, Etnografia Polska. Organizacja, Biernacka, Wyniki prac nad syntezą etnografii Polski; woju; i perspektywy plany badawcze; roz- Maria Zofia Sokolewicz. ProblePodczas Konferencji odbyło się posiedzenie dyskusyjne nt.: Etnograficzne badania nad życiem współczesnym Ziem Zachodnich potrzeby i możliwości. Wprowadzenie przygotował Edward Pietraszek. Imprezy towarzyszące: zwiedzanie Wrocławia. matyka zróżnicowań etnicznych w ujęciu etnografii. U l' o C z y s t ość o t war c i a S ą d e c k i e g o P ark u E t n o g r a f i c z n eg o w N o w y m S ą c z u, p o ł ą c z o n a z k o n f e r e n c ją n a u k o w ą (Nowy Sącz 25-28 IX). Organizatorzy: Wojewoda nowosądecki. Prezydent Miasta Nowego Sącza, Dyrektor Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Referaty: Zadania i osiągnięcia muzealnictwa skansenowskiego XXX-lecia PRL (wygłosił przedstawiciel Ministerstwa Kultury i Sztuki); Tadeusz Szczepanek, Historia i założenia merytoryczne Sądeckiego Parku Etnograficznego; Maria Brylak-Załuska, Ekspozycja etnograficzna Wojciech Zygmunt w Skansenowskim Parku Etnograficznym wnętrza i otoczenia zagród; Szczygieł, Założenia przestrzenne Sądeckiego Parku Etnograficznego; Lewczuk, Architektura murowana i jej elementy w Sądeckim Parku �KRONIKA Teresa Maszczak, Architektura monumentaLna w Magdalena Krah, Obrzędowo-magiczne eLementy Sądeckiego Parku Etnograficznego; Hanna Pieńkowska, ProbLemy ochrony a idea tworzenia skansenów; Janusz Bogdanowski, ProbLem skansenu w zie; Roman Reinfuss, Skansen jako muzeum kuLtury Ludowej. Imprezy szące: wystawa pokonkursowa "Współczesna rzeźba ludowa Karpat koncert "Capella Cracoviensis", pokaz filmu "Złoto Polskich Karpat", zespołów regionalnych, wycieczka po Sądecczyźnie. Etnograficznym; Parku Maria Etnograficznym; 36!l Sądeckim wystroju zabytków krajobra- towarzyPolskich", występy S e s j a N a u k o waz o k a z j i 100 - r o e z n i c y p o b y t u O s kar a K o 1b e r g a n a P o m o r z u G d a ń s k i m (Gdańsk 20 X). Organizatorzy: Urząd Wojewódzki Wydział Kultury i Sztuki, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Wojewódzka Rada Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnyeh w Gdańsku. Referaty: Medard Tarko, Badania Oskara KoLberga na Pomorzu; Bogusław Linette, Oskar KoLberg, dokumentator pieśni Ludowej; Elżbieta Millerowa, Literatura Ludowa w zbiorach Oskara KoLberga; Andrzej Bukowski, FoLkLorystyka Pomorza Gdańskiego (Prus Zachodnich) za czasów Oskara KoLberga; Edward Breza, O pomorskich diaLektyzmach u Oskara KoLberga; Antoni Poszowski, FoLkLor kaszubski w twórczości kompozytorów gdańskich. Imprezy towarzyszące: występy zespołów folklorystycznych. S e m i n a r i u m p o ś w i ę c o n e m a g II i c z a r o w n i c t w u w k u l t ur z e l u d o w e j P o l s k i (Kraków, 15-16 XI). Organizatorzy: Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Referaty: Jadwiga Klimaszewska, Teoria magii w etnoLogii; Ryszard Tomicki, Magia i mitoLogia w kuLturze Ludowej; Ludwik Stomma, Magia ALkmeny; Marek Godlewski, System Logiczny formuł magicznych; Jacek Olędzki, RefLeksje o wybranych zdarzeniach cudownych; Dorota Simonides, Przesądy wspólczesnllch "nastoLatków"; Alicja Bednarczuk, Praktyki magiczne w poLskim społeczeństwie współczesnym; Teresa Karwicka, RoLa drzew w Ludowych praktykach magicznych; Barbara Boebel-Szychowska, Magia w Lecznictwie Ludowym Kaszubów; Anna Szyfer, Praktyki magiczne Ludności OLsztyńskiego (stan zachowania); Bela Gunda (Debreczyn, Węgry), Magiczne praktyki w kuLturze pasterskiej Węgrów; Roman Reinfuss, Postać znachora w kulturze Ludowej Łemków; Anna Kowalska-Lewicka, Bacowie i czarownicy Beskidu Sądeckiego; Wanda Jostowa, DziałaLność magiczna na poLskiej Orawie; Anna Kisielewska, Płanetnik z PrzysietniclI. Sesja popularno-naukowa poświęcona folklorowi Ziemi B e s k i d z k i e j z o k a z j i 20 - l e c i a Z e s p o ł u P i e ś n i T a ń c a "B es k i d" (Bielsko-Biała 13 XI). Organizatorzy: Międzyzakładowy Dom Kultury Włókniarzy w Bielsku-Białej, Muzeum Regionalne w Bielsku, Wojewódzki Dom Kultury w Bielsku-Białej. Referaty: Bernadetta Turno, Raport o stanie foLkLoru województwa bieLskiego; Bernadetta Turno, Stroje regionu beskidzkiego; Maria Romowicz, Tańce regionu Ziemi Cieszyńskiej i Bielskiej; Krzysztof Straszkiewicz, Barwy Beskidów przeźrocza; Józef Mikś Muzyka Ludowa jako źródło repertuaru dLa zespołów wokaLnych i instrumentaLnych. Imprezy towarzyszące: wystawa strojów ludowych, wystawa wianków ludowych, finał wojewódzkiego przeglądu gawędziarzy ludowych, wystawa osiągnięć i dorobku Zespołu Pieśni i Tańca "Beskid", koncert galowy Zespołu Pieśni i Tańca "Beskid". S e m i n a r i li m: c z e s n e j (Warszawa w Warszawie, Zarząd 24 - Lud, tom LXI M i e j s c e k u l t li r y l li d o w e j w k u l t li r z e w s p ó ł28-29 XI). Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne Główny Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Referaty: Zof}a �370 KRONIKA Sokolewicz, Etnografia i jej rola w badaniach kuLtury współczesnej; Jan Krzysztof MakuIski, Teoria kultury ludowej; Janusz Bohdanowicz, Prace Pols!dego Atlasu Etnograficznego; Halina Olędzka, Tradycyjna sztuka ludowa; Aleksander Jackowski, Inspiracja sztuki p'rofesjonalnej sztukq ludową; Teresa Ambrożewicz, Przemiany obrzędowości w kulturze współczesnej; Franciszek Midura, Problemy popularyzacji etnografii; Tadeusz Więckowski, Rola "Cepelii" w kształtowaniu kultury artystycznej; Kazimierz Pietkiewicz, Problemy ochrony zabytków etnograficznych. Imprezy towarzyszące: zwiedzanie Państwowego Muzeum Etnograficznego, pokaz zastosowania środków audiowizualnych w dziale folkloru Państwowego Muzeum Etnograficznego; pokaz audiowizualny w Muzeum Lenina. Posiedzenia naukowe Komisji Etnograficznej Oddziału P o l s k i e jAk a d e m i i N a u k w K I' a k o w i e: Kraków 2 VI. Referat: Marek Tracz, Społeczności chłopskie Ameryki Łacińskiej; Kraków 15-16 IX. Referaty: lon Vladutiu (Rumunia-Bukareszt), Problematyka badań etnograficznych w Rumunii; Nils Arvid Bringeus (Szwecja-Lund), Quellenkritische Probleme der Ethnologischen Forschung. Z e b r a n i a n a u k o w e Z a kła d u E t n o g I' a f i i IHKM P AN w W a 1's z a w i e: Warszawa 29 L Referat: Ryszard Tomicki, Religijność ludowa w Polscestan i problematyka badań. Warszawa 29 IV. Referat: Krystyna Kwaśnicwiczowa. Zwyczaje wsi doroczne Niegoszowice i rodzinne oraz ich współczesne przeobrażenia na przykładzie klKrakowa. SPOTKANIA. KURSY, OBOZY Spotkanie twórczyń ludowych, zrzeszonych w Stowarzys z e n i u T w Ó l' C Ó w L u d o w y c h, z o k a z j i M i ę d z y n a I' o d o w e g o R ok u K o b i e t (Kielce, czerwiec). Organizatorzy: Zarząd Oddziału STL w Kielcach, Zarząd Wojewódzki ZSMW. W czasie spotkania wyrażono podziękowanie władzom wojewódzkim za pomoc udzielaną twórcom ludowym oraz omawiano potrzebę kontynuowania tradycji ludowej. Mgr Barbara Erbcr z Muzeum Swiętokrzyskiego wygłosiła referat nt. działalności plastycznej kobiet. W spotkaniu uczestniczyło 40 twórczyń ludowych; uczestniczki spotkania prezentowały swoje wyroby plastyczne. Odbyły się również występy poetów ludowych. S p o t k a n i e - b i e s i a d a o p o l s k i c h t w Ó I' C Ó w l u d o w y c h (skansen w Bierkowicach, czerwiec). Organizatorzy: Opolski Oddział STL, Muzeum Wsi Opolskiej, Opolska "Cepelia", Opolskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe, ZW Związku Socjalistycznej Młodzieży Wiejskiej. Spotkanie miało charakter improwizowanej biesiady weselnej ze śpiewami i jadłem. Podczas spotkania omawiano sprawy Oddziału oraz poinformowano uczestników oświadczeniach Państwa dla twórców ludowych. Kra j o wan a r a d a k o b i e t r e p r e z e n t u j ą c y c h w s z y s t k i e j e dn o s t k i o r g a n i z a c y j n e "C e p e l i i" (Zakopane 20 XI). Organizator: "Cepelia". Głównym punktem narady był referat prof. dr Romana Reinfussa pL Rola kobiet w utrzymaniu tradycji sztuki i zwyczajów ludowych. V Spotkanie twórców literatury Kaszubsko-pomorskiej (Wdzydze Kiszewskie 3-4 X). Organizatorzy: Zarząd Główny Zrzeszenia KaszubskoPomorskiego w Gdańsku, Zarząd Oddziału Zrzeszenia w Kościerzynie, Urząd Miej- �371 KRONIKA ski w Kościerzynie, Urzędy Gminne Kościerzyny i Karsina. W spotkaniu wzięło udział ok. 50 osób, wśród nich literaci, krytycy i literaturoznawcy z ośrodków naukowych zainteresowanych problematyką współczesnej literatury powstającej na Pomorzu, pisanej zarówno w języku literackim, jak i w gwarze kaszubskiej. Referat wprowadzający pL Piśmiennictwo kaszubsko-pomorskie a ktLltura literacka regionu wygłosił Stanisław Pestka. Z j a z d t wór c ó w l u d o w y c h Z i e m i G d a ń s k i e j (Puck 19 XI). Organizator: Wojew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Referaty: Jerzy Samp (UG), Folklor kaszubski i jego rola w rozwoju kulturalnym regionu; Stefania LiszkowskaSkurowa (Wojew. Ośrodek Kultury w Gdańsku), Osiągnięcia w dziedzinie sztuki ludowej w minionym roku. W dyskusji wzięli udział zarówno znani artyści ludowi, jak i młodzi twórcy. Wypowiedzi koncentrowały się wokół problemów przyszłości sztuki ludowej, tj. dorobku i postaw najmłodszych twórców. N a r a d a p o l s k i c h c h o r e o g r a f ó w, i n s t r u k t o rów c o r o c z n eg o kur s u f o l k lor y s t Yc z n e g o d l a P o lon i i (Lublin 13 XII). Organizator: Centrum Polonijne przy UMCS. W czasie narady omawiano sprawy związane z programem kursu folklorystycznego, z organizacją letniej szkoły tańca oraz przygotowaniem skryptu dla uczestników kursu. III E t n o g r a f i c z n y kur s d l a P o lon i i (Kielce, sierpień). Organizatorzy: Wojew. Dom Kultury, Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia ". Uczestnikami kursu była młodzież polonijna (ok. 50 osób) ze Stanów Zjednoczonych Am. I'n., Kanady. Francji, RFN. Program kursu obejmował m. in. naukę tallca i pieśni ludowych oraz spotkania z twórcami ludowymi. Z.JAZDY Międzynarodowa Etnografia narodów MIF;DZYNARODOWE konferencja poświęcona wydawnictwu (Warszawa 17-19 III). Organizator: Polska AkaSłowianoznawstwa. Referaty: Julian W. Bromlej, Kirill słowiańskich demia Nauk Komitet W. Czistow, Naświetlenie ogólnych problemów metodologicznych w I wmic "EtnogTClfii narodów słowiańskich"; M. G. Rabinowicz, fikacji osiedli Mieczysław wschodniosłowiańskich Gładysz, Teoretllczne w I tomie założenia "Etnografii i podstawowe i historycznych Problemy narodów problemy klasy- słowiańskich", II tomu "Etno- Karel Fojtik, Wyniki opracowania częśCi tomu II a czeskiej kulturze ludowej; Emilia Horvathovil, Problemy metodologiczne syntetycznego opracowania kulLury ludowej Słowaków; Pawoł Nowotny, Niektóre etnokulturalne zagadnienia etnogTClfii Łużyczan; Maria Gładyszowa, Podstawowe zagadnienia w opracowaniu kultury ludowej w Polsce; Antoni Podraza, Helena Madurowicz-Urbańska, Jerzy Wyrozumski, Procesy historyczne warunkujące rozwój kultury ludowej w Polsce; Maria Biernacka, Zycie społeczne wsi polskiej; Danuta Markowska. Tradycyjna i współczesna rodzina wiejska w Polsce; Jadwiga Klimaszewska, Tradycyjna wiedza i wierzenia ludowe w Polsce; Dorota Simonides, Polski folklor literacki; Jan Stęszewski, Folklor muzyczny w Polsce; Grażyna Dąbrowska, Taniec i jego rodzaje na wsi polskiej; Weselin Chadżinikołow, Stan prac przygotowawczych do tomu III cz. 1 - Bułgarzy; Duśan Nedeljković, Stan prac przygotowawczych do tomu III cz. 2 - Narody Jugosławii; Vilko Novak, Najważniejsza problematyka w badaniach kultury ludowej w Jugosławii; Marianna GuŚić. Porl.grafii narodów słowiańskich"; �KRONIKA stawowe kultury zagadnienia ~udowej tury ludowej w Macedonii. w ~udowej w Chorwacji; Niko Kuret, Zagadnienia Radmila Fabijanović-Filipović, Z prob~ematyki kuli Bośni; Galaba Palikruseva, Badania nad kulturą ludową kultury Słowenii; w Serbii Konferencja międzynarodowa nt.: Źródła do historii muz y k i l u d o we j d o l' o k u 1800 (Kazimierz Dolny, 7-12 IV). Organizator: Pracownia Dokumentacji Folkloru Polskiego Instytutu Sztuki P AN przy współudziale International Folk Music Council (Międzynarodowej Rady Muzyki Ludowej). Referaty: Wolfgang Suppan, Informacje o muzyce ludowej w dokumentach średniowiecznych; Jan Stęszewski, O społecznym rozwarstwieniu w polskiej muzyce 17 wieku; Max Peter Baumann, Etnohistoryczne zródła jako problem hisl.orycznego przekazu; Ulrich MiHler, Historyczne pieśni ludowe; Christoph Petzsch, Wiadomości o muzyce ludowej w kronikach miast 14 i 15 wieku; Doris Stockmann. O publiczno-prawnej praktyce używania sygnałów w niemieckiej wojnie chłopskiej; Ewgenij Gippius, Instrumentalne rytualne melodie taneczne związane Ze świętem niedźwiedzia Ob-Ugren (Mansy-WoQulen) jako źródło historllc.znc; Anna Czekanowska, Znaczenie starych kalendarzy reliQi.i lcschoc/nich diu cyklu s~owiańskich pieśni ~udowych; Wiatscheslaw Schtschurow, Ki~ka s/.ylislycznllCh 1l'!akiwości rosyjskich pieśni ludowych z 15-17 wieku; Jerzy Pikulik. Ludowość polskich ko~ęd i pieśni kościelnych 15 wieku; Benjamin Rajeczky, Me~odie 16 wieku w dzisiejszej węgierskiej tradycji; Barbara Krzyżaniak, Związek po~skich ko~ęd z 17 i 18 wieku z muzyką ludową; Oskar Elschek, Historyczne źród~a słowackiej muzyki ~udowej 16-18 wieku; Zofia Stęszewska, Tańce 16-18 wieku i prob~em muzy.'<i ludowej; Karol Hławiczka, Polskie śpiewniki 16 i 17 wieku jako źródła poznania polskiej muzyki ludowej; Hartmut Braun, Wskazówki dotyczące poszukiwań pieśni ludowych 16 i 17 wieku; Adolf Dygacz, Zakazy i ograniczenia w pols!<iej muzyce ludowej od 13 do 18 wieku jako źródło poznania polskiej muzyki ludowej; Aron Petneki, Zycie muzyczne w B1'asov od 16 do 18 wieku. Międzynarodowa konferencja naukowa: Stan potrzeby b a d a ń n a d z b i o r o w o Ś c i a m i p o lon i j n y m i (Kraków 30 VIII-5 IX). Organizatorzy: Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia", Polonijny Ośrodek Naukowo-Dydaktyczny UJ. W Konferencji wzięli udział przedstawiciele różnych dziedzin nauki polskiej, w tym również etnografii. oraz około 150 naukowców polskiego pochodzenia z 13 krajów świata. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze reprezentowała w dyskusji prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Poza sesjami plenarnymi obrady odbywały się w zespołach problemowych (emigracji. imigracji, dokumentacji. metodologii) i zespołach regionalnych (Europy, Ameryki Południowej, Ameryki Północnej, Australii, Azji, Afryki). Celem konferencji była wymiana poglądów na temat stanu i potrzeb badania przemian zachodzących w zbiorowościach polonijnych. Referaty: Władysław Markiewicz (Wydział I PAN), Główne kierunki i uwarunkowanie przemian zbiorowości polonijnych; Hieronim Kubiak (Instytut Socjologii UJ), Proces przllstosowania społecznegO emigrantów do warunków kulturowych krajów osied~enia. Podstawowe założenia i konk~uzje teoretyczne; Andrzej Polch (Instytut Historii UJ), Główne prawidłowości emigracji z ziem po~skich. Próba typo~ogii i syntezy; Grzegorz Babiński (Instytut Socjologii UJ), Prob~emy metodo~ogiczne interdyscypLinarnych badań nad ruchami emigracyjnymi i zbiorowościami wytworzonymi przez te ruchy; Andrzej Paluch (Instytut Socjologii UJ), Ink~uzllwne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia; Alina Baran (Katedra Statystyki i Demografii SGPiS), Kontrowersje wokÓł pomiaru natężenia �3_·· KRONIKA j .) statystYk emigracyjnych; Cel ma do dyskusji nt.: "Problemy teoretyczne badań nad emigracją. Propozycja systematyzacji"; Jerzy Zubrzycki (Australia. Narodovv'y Australijski Uniwersytet). Polityka imigracyjna i asymilacyjna różnych krajów osiedlenia Polonii; Walerian Sobisiak (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza). Rola kultury rodzimej w życiu codziennym polskiej emigracji; Grzegorz Babiński (Instytut Socjologii UJ), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Metodolo- ruchów emigracyjnych Bobińska (Instytut gia badań nad a teoretyczne Historii ruchami zalożenia UJ), Wprowadzenie emigracyjnymi a współczesne tendencje rozwojowe meto- Józef Byczkowski (Instytut Sląski), Metodologia badań nad ruchami emigracyjnymi; Stanisław Otok (Uniwersytet Warszawski), Teoretyczne probierny badań nad imigracją; Witold Stankiewicz (Biblioteka Narodowa), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Zabezpieczenie i gromadzenie źródel do historii ruchótc emigracyjnych i zbiorowości wy,worzonych przez te ruchy. Stan i potrzeb1J"; Teodor Domaradzki (Kanada, Centrum Dokumentacji i Badań Polskich), dologii nauk Potrzeby spolecznych; u.~rodków świadczeit dokumentacji prowadzonego przeze i badań mnie polskich Centrum za granicą Dokumentacji na podstawie i Badań do- Polskich; Danuta Licińska (PAN), Gcugrajiczne rozmieszczenie Polonii; Włodzimierz Drzewieniecki (USA, Stanowy Uniwersytet w Buffalo), Polonia w Ameryce Pólnocnej; Marcin Kula (Polska). Polonia w Ameryce Poludniowej; Krystyna Murzynowska (PAN), Polonia w Europie; Eugene Kusielewicz (USA, Fundacja Kościuszkowska), Podsiawowe tendencje wspólczesnych przemian Polonii Ameryka7tskiej i ich Bogodar Wini d (Polska), Polonia w Australii, Azji, Afryce; Andrzej (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza), Wprowadzenie do dyskusji nt.: w Europie"; Adam VeŁulani (UJ), Polonia w Europie; Jan Gruszyński czyny; Integracja emigrucji polskiej we Francji ze spoleczeństwem francuskim; przy- Kwilecki ,'polonia (polska), Jan Palka (W. 13rytani", UniwPl'sytet w Leeds). Kilka uwag nad 3D-leciem osiedlenia się Marcin Kula (polska), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Polonia u; Ameryce [Jolurlnżowej"; Walter Drzcwieniecki (USA, Stanowy Uniwersytet w Buffalo). Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Polonio 10 Ameryce Północnej"; Maria Starczewska (USA, Hofstra University Hempstead), Przeobrażenia gospodarcze na terl!nie Long Island i ich wplyw na strukturę ośrodków polonijnych; Monika Gruc'lmanow:l (Polska), Interferencje językowe w środowisku polonijnym Nowego Jor/w i okoiic!!; Imrc Boba (USA, Uniwersytet w Washingtonie), Problemy związane .z 'nstclcniem narodowości w statystykach imigracyjnych Stanów Zjednoczonych i Konady; Benedykt Heydenkorn (Kanada, Polish Alliance Press !JTD), Poluniu I~' Kanael.?ie. Zalożenia polityki wielokulturowości; Edward Puacz (USA, Klub Przyjaciól Polskiej Książki w Chicago), Polonia li) U S /1 wobec polityki melting poi; Bogndar Winid (Studium Afrykanistyczne), Wprowadzenie do dyskusji nt.: "Polrntia w Australii, Azji i Afryce"; Alina Mrozowska (Studium Afrykanistyczne). Polecy no Bliskim Wschodzie i w Afryce l'ółnocnej; Hieronim Kubiak (Instytut Socjulagii UJ), Perspektywiczne zadania poznawcze 11) badaniach polonijnych i lUCIPolaków runki ich w Yorkshire; j·eaiizacji. S e m i n a r i u m E t h n o log i c u m VIII (Julin k/Łańcuta 1-13 IX). Organizatorzy: Kaledra ~lnografii Uniwt::rsytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, Zarząd Główny CPLiA, Koła Naukowe. Studentów Etnografii Uniwersytetów Poznańskiego i Łódzkiego, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. W seminarium uczestniczyło 73 pracowników naukowych i s!uden [ów etnografii. z tego 48 osób z Polski i 25 przedstawicieli następujących ośrodków etnograficznych: Tbilisi, Taszkent, Belgrad, Ljubljana, Sofia, Bukareszt, Bratysława, Brno, Martin, Debreczyn, Misżkolc, Wiedeń i Lund. Seminarium o cha- �;Y'.J KRONIKA rak terze badań terenowych miało na celu zapoznanie studentów różnych ośrodków etnograficznych z kulturą ludową regionu i metodami prac badawczych. Przedmiotem badań była ludowa twórczość rzemieślnicza i artystyczna okolic Leżajska. Uzyskane wyniki dyskutowano w grupach roboczych. Ponadto organizowano zebrania informacyjne o stanie badań etnograficznych w poszczególnych krajach. W czasie seminarium odbyło się kilka wycieczek po okolicznym terenie. M i ę d z y n a r o d o waS e s j a pt. "Z w i ą z k i i n t e r e t n i c z n e w f o 1k lor z e Z a c h o d n i c h S ł o w i a n" (Opole 21-23 XI). Organizatorzy: Zakład Folklorystyki Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Powstańców Śląskich w Opolu, Towarzystwo Przyjaciół Opola. Referaty: D. Simonides, Rola badań interetnicznych we współczesnej folklorystyce; H. Kapełuś, Formuła bajkowa w folklorze słowiańskim; P. Nedo (Lipsk), Badania folkloru Łużyczan; V. Gasparikova (Bratysława), Interetniczne związki słowacko-polskie w ludowej prozie; J. Jech (Praga), Folklor Zachodnich Słowian jako problem interetniczny; I. Gardosova (Budziszyn), Demon wodny w folklorze łużyckim; A. Skrukwa, Łużyckie materiał'll folklorystyczne w zbiorach Oskara Kolberga; M. Sramkova (Brno), Wpływ literatury na czeskie opowiadania ludowe. Z materiałów Teresa ETNOGRAFICZNE WYSTAWY WOJ. CZASOWE ODiIE opracowała Zakrzewska EKSPONOWANE W 1975 R. BIALSKOPODLASKIE "Strój ludowy na Mazowszu" Ł o s i c e, Dom Kultury 5-10 III. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Ziemi Podlaskiej w Siedlcach, Wydział Kultury Urzędu Woj ew. w Warszawie. Scenariusz: G. Tkaczyk, oprawa plastyczna: A. Klimiuk. Folder. "Prace twórców ludowych z pow. parczewskiego" P a r c z e w, Liceum Ogólnokształcące, luty. Organizator: Dom Kultury w Parczewie. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Choińska. WOJ. BIAŁOSTOCKIE "Wycinanki kurpiowskie z Kolneńskiego" B i a ł y s t o k, Galeria Sztuki Ludowej "Folklor", marzec. Organizatorzy: Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Białymstoku, Dom Kultury w Kolnie. "Brań ski e dywany dwuosnowowe" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, 3 VI-9 VII. Współorganizator: Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. "Garncarstwo i plecionkarstwo na Białostocczyźnie" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, 6 VII-14 IX. Współorganizator: Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. �375 KRONIKA "Rzeźba ludowa Ziemi Białostockiej" B i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe, 5 VIII-lO XI, z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Scenariusz: B. Kiestenis-Studzińska, oprawa plastyczna: A. Szymaniuk. Plakat. "Twórczość ludowa i amatorska" (ceramika, rzeźba, tkaniny, malarstwo) C h o r o s z c z, Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, maj. Organizator: Poradnia Kulturalno-Oświatowa w Białymstoku. WOJ. BIELSKIE "Dorobek Działu Etnograficznego Muzeum w Bielsku-Białej na wystawie XXX-lecia PRL" B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 10 II-18 V. Z okazji rocznicy wyzwolenia miasta Bielsko-Biała. Scenariusz: B. Turno. "Jan Wałach - artysta malarz i kultura ludowa jego środowiska" B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 24 V-24 IX. Z okazji "Dni Bielska-Białej". Scenariusz: S1. Oczko, B. Turno. "Ludowe zdobnictwo metalu Beskidu Zachodniego" B i e l s k o - B i a ł a, Państwowe Muzeum, 25 IX 1975 r.-15 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Górnośląskic w Bytomiu. Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, B. Turno. Folder, katalog. "Sztuka ludowa Ziemi Suskiej" S u c h a B e s k i d z k a, Ośrodek Kultury, lipiec, wystawa pokonkursowa . .,Twórczość ludowa wojew. bielskiego, katowickiego i nowosądeckiego" S z c z y r k, Regionalny Ośrodek Kultury 3-10 VIII, z okazji XII Tygodnia Kultury Beskidzkiej. Organizator: Społeczny Komitet XII TKB. Scenariusz: Z. Kaczmarczyk, oprawa plastyczna: K. Leśniak. Folder, plakat . ..Wystawa twórczości nieprofesjonalnej powiatu wadowiekiego" W a d o w i c e, Sala "kameralna", 18-16 V, wystawa pokonkursowa. Organizatorzy: Dom Kultury, Wydział Oświaty Urzędu Pow. Scenariusz: Z. Biały, oprawa plastyczna: M. Kopacz, konsultacja naukowa: J. Klimaszewska. Plakat. "Zdobnictwo bibułkowe twórców ludowych" Z y w i e c, Muzeum Regionalne, czerwiec, wystawa pokonkursowa. "Haft żywiecki" Z y w i e c, Muzeum Regionalne, grudzień wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: "Cepelia", ZM Ligi Kobiet w Zywcu. WOJ. BYDGOSKIE "Sztuka ludowa Kaszub" C h o j n i c e, Muzeum Regionalne, czerwiec. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. "Sztuka ludowa Pałuk" M o g i l n o, marzec, "Zima na Pałukach". Organizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. WOJ. CHELMSKIE Kra "Twórczość ludowa" s n y s t a w, Sala posiedzeń (wycinanki, rzeźby, PMRN, marzec. wyroby ze słomy) �376 KRONIKA WOJ. CIECHANOWSKIE "Rzeźba ludowa Ziemi Sierpeckiej" R a c i ą ź, Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury, maj, z okazji turnieju gmin Grudusk-Raciąź. Organizator: Muzeum i Park Etnograficzny w Sierpcu. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Kohutnicki. WOJ. CZĘSTOCHOWSKIE "Rzeźby twórców ludowych" C z ę s t a c h a w a, Dom Kultury "Stradom", 18 V-3 VI. "Drewno i tkanina na Śląsku" C z ę s t a c h a w a, Muzeum, 12 VII-24 VIII. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: B. Bazielich. Plakat. "Wystawa pamiątek "Cepelii" (lalki regionalne i in.) C z ę s t a c h a wa, Pawilony wystawiennicze "Cepelii", 1-3 IV. Organizator: Spółdzielnia Pracy Przemysłu Ludowego i Artystycznego im, St. Wyspiańskiego w Krakowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Chojnacka. "Konfrontacje włókna" (koronki, tkaniny, kilimy, dziewiarstwo ludowe i stroje regionalne) C z ę s t a c h a w a, Pawilony wystawiennicze "Cepelii", 6-10 X, wystawa-giełda. "Ceramika ludowa" C z ę s to c h a w a, Pawilony wystawiennicze "Cepelii", październik. "Sztuka ludowa Ziemi Wieluńskiej" (wystawa fotograficzna) G a n a, (woj. częstochowskie) Szkoła Podstawowa, 27 XI 1975 r.-31 I 1976 r., z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Organizator: Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu. Scenariusz: B. Wiluś, oprawa plastyczna: B. Mrugała. WOJ. ELBLĄSKIE "Malowany fajans włocławski" F r a m b ark, Muzeum M. Kopernika, 4 VI 1975 r.-1 IV 1976 r. Współorganizator: Muzeum Kujawskie we Włocławku. Scenariusz i oprawa plastyczna: R. Hankowska. Plakat. WOJ. GDAŃSKIE "Sztuka ludowa regionów kaszubskiego, kociewskiego i Powiśla Warmińskiego" G d a ń s k, Muzeum m. Gdańska, 2-18 VIII, w ramach "Dni Gdańska". Współorganizator: Wojew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Liszkowska- Wierzejewska, oprawa plastyczna: H. Gregor, konsultacja naukowa: W. Błaszkowski. "Haft kaszubsko-kociewski i warmi11ski" G d a ń s k, Woj ew. Ośrodek Kultury, 3-18 I, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: St. Liszkowska-Skurowa, oprawa plastyczna: H. Gregor. "Wystawa sztuki ludowej" G d y n i a, Targi Rybne, lipiec-sierpień. Organizatorzy: "Cepelia", Redakcja "Głusu Wybrzeźa". "Rzeźba ludowa twórców pow. kościerskiego" Koś c i e r z y n a, Dom Kultury, 28 II-20 IV. Scenariusz: J. Kostrzewa, oprawa plastyczna: M. Kulas, konsultacja naukowa: M. Buczkawska. Folder. "Haft wdzydzki twórczyni ludowej Władysławy Wiśniewskiej z Wdzydz Kiszewskich" �KRONIKA :377 Koś c i e r z y n a, Dom Kultury, 18 IX-13 X, z okazji inauguracji Roku Kulturalno-Oświatowego 1975/1976. Scenariusz: J. Kostrzewa, oprawa plastyczna: M. Kulas, konsultacja naukowa: M. Buczkowska. Plakat. "Swiątki kaszubskie Adama Zwolakiewicza" Koś c i e r z y n a, Klub Stowarzyszenia "PAX", 20-27 V, Gdańsk, Klub Stowarzyszenia "PAX" 10 X-16 XII. Konsultacja naukowa: E. Went. "Haft kaszubski" Koś c i e r z y n a, Klub Stowarzyszenia "PAX", 26-30 VI. Konsultacja naukowa: E. Went. "Malowane na drewnie" Koś c i e r z y n a, Klub Stowarzyszenia "PAX", 16-25 X. Konsultacja naukowa: E. Went. "Dzieje rybołówstwa Ziemi Puckiej" P u c k, Stacja Wiedzy o Regionie, 10 X 1975 L-31 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. Scenariusz: T. Lasowa, oprawa plastyczna: A. Taborski, konsultacja naukowa: J. Szwed. "Hafty i rzeźby twórców ludowych" S o p o t, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, listopad, "Panorama XXX-lecia PRL". Współorganizator: Miejski Dom Kultury w Wejherowie. "Prace twórców ludowych Kociewia" S t a r g a r d G d a ń s k i, Dom Kultury, styczeń. "Kaszubskie rękodzieło ludowe" W d z y d z e, Dworek z Barkoczyna, 17--27 VII. Organizator: Woj ew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Liszkowska- Wierzejewska, oprawa plastyczna: H. Gregor. "Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego" We j h e r o w o. Miejski Dom Kultury, 26 VI-16 VII. Współorganizator: Woj ew. Dom Kultury w GdaÓsku. Scenariusz: Liszkowska-Skurowa, H. BłaszkowskaGregor, oprawa plastyczna: H. Błaszkowska, konsultacja naukowa: W. Błaszkowski. WOJ. JELENIOGORSKlE "Budownictwo drewniane na Dolnym Sląsku" B o g a t y n i a, Miejski Międzyzakładowy Dom Kultury, l-3D IX. K CI m i e n n a Gór <1, Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego, 15 XI-3l XII, z okazii Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Organizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: K. Jagieła, E. JęczaJik. oprawa plastyczna: M. Sobolewska . ..Prace ludowego rzeźbiarza, Jana Nowińskiego" W o j c i e s z ci w. Miejski Dom Kultury, listopad. "Wystawa twórczości ludowej" Z g o r z c l e c, Dom Kultury, luty, z okazji turnieju gmin. WOJ. KATOWJCKIE ..Tradycje kultury ludowej w Polsce" (różne dziedziny kultury ludowej) B y t o m, Kościółek zabytkowy, 27 VI-5 X. Organizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: H. Pakuła. Plakat. fotogramy St. Deptuszewskiego. �3.8 KRONIKA "Ludowe zdobnictwo w metalu Beskidu Zachodniego" B y t o m, Muzeum Górnośląskie, 19 VII-31 VIII. Scenariusz: M. Lipa-Kuczyńska, oprawa plastyczna: L. Kot. Folder. "Amatorska twórczość plastyczna województwa katowickiego" C h r z a n ó w, Ośrodek Kultury i sportu, 26 IX-5 X, z okazji Inauguracji Roku Kulturalno-Oświatowego 1975/76. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: 1. Bukowska-Floreńska, E. Jaworski, oprawa plastyczna: K. Adamczyk. "Szopki krakowskie" R a c i bór z, Muzeum, 19 III-7 IV. Folder wyd. przez Muzeum Historyczne Krakowa. "Tradycje piernikarskie Opolszczyzny" R a c i bór z, Muzeum, 19 1II-7 IV. Scenariusz: H. Jakubowska. oprawa plastyczna: J. Beski. Folder. "Współczesna rzeźba ludowa Beskidu Zachodniego" R a c i bór z, Muzeum, 24 IV-18 VI. Współorganizator: Państwowe Muzeum w Bielsku-Białej. Scenariusz: B. Turno, Z. Lipiarz. "Szopki krakowskie" R a c i bór z, Muzeum, 19 1II-7 IV. Folder wyd. przez Muzeum Historyczne Krakowa. "Tradycje piernikarskie Opolszczyzny" R a c i bór z, Muzeum, 19 III-7 IV. Scenariusz: H. Jakubowska, oprawa plastyczna: J. Beski. Folder. "Współczesna rzeźba ludowa Beskidu Zachodniego" R a c i bór z, Muzeum, 24 IV-18 VI. Współorganizator: Państwowe Muzeum w Bielsku-Białej. Scenariusz: B. Turno, Z. Lipiarz. "Rzeźba w węglu oraz malarstwo ludowe i amatorskie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego" R a c i bór z, Muzeum, 23 VI-26 VIII, Zabrze, Muzeum, 15 IX-26 X. Scenariusz: K. Kaczko. "Zdobnictwo bibułkowe regionu beskidzkiego" R a c i bór z, Muzeum, 5 IX-15 X. "Ceramika Wilhelma Słowika i Kazimierza Tabacharniuka" R a c i bór z, Muzeum 22 X-31 XII. Scenariusz: Z. Lipiarz. Folder. "Rzeźby górników w węglu, graficie i łupku" R y b n i k, Muzeum, listopad. "Węgiel w kręgu światła" Z a b r z e, Muzeum, 4 XII 1973 r.-31 IV 1974 r., z okazji Dnia Górnika. Scenariusz: K. Kaczko, B. Król, A. Kisielewska, oprawa plastyczna: A. i Z. Barankowie. Plakat. "Rzeźby w węglu i lampy górnicze" Z a b r z e ZDK Kop. Pstrowski, 3-7 XII 1974 r. Scenariusz: K. Kaczko, W. Kazimierowicz. ,,Sztuka ludowa i rzemiosło" Z a w i e r c i e, Lazy, Siewierz, Poręba, lipiec, wystawa-kiermasz, "Dni Ziemi Zawierciańskiej" . WOJ. KIELECKIE "Rzeźby ludowe inspirowane twórczością St. Żeromskiego" K i e l c e, Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego, listopad, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Gminny Ośrodek Kultury w Masłowie, Kieleckie Stowarzyszenie Twórców Ludowych. �KRONIKA 379 "Wystawa etnograficzna" K i e l c e, Teatr im. St. Żeromskiego, 6-13 VIII, z okazji II Harcerskiego Festiwalu Kultury Młodzieży Szkolnej. Organizator: Harcerski Klub Etnograficzny przy II Liceum Ogólnokształcącym w Opolu. Scenariusz i oprawa plastyczna L. Cipior. Plakat, folder. "III wystawa współczesnej ludowej sztuki sakralnej" K i e l c e, Wojew. Oddział Stowarzyszenia "PAX", 16 IX-lO XI, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: ZZG Zespół Handlu Veritas w Warszawie. Scenariusz: St. Rosiński, oprawa plastyczna: W. Wesołowski, konsultacja naukowa: St. Rosiński, B. Erber, A. Michałowski, L Lorentowicz, J. Lis. Plakat. "Prace twórców ludowych powiatu miechowskiego" M i e c h ó w, Dom Kultury, 3-31 V, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: St. Konieczna. oprawa plastyczna: I. Czarnecka, konsultacja naukowa: R. Reinfuss. Plakat. "Ludowe kowalstwo artystyczne" O s t r o w i e c S w i ę t o k r z y s k i, Muzeum Regionalne, 27 XI 1975 r.-31 I 1976 L, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Radomiu, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Woj ew. w Kielcach, Ministerstwo Kultury i Sztuki. Oprawa plastyczna: W. Kotasiak, T. Maj. Katalog, plakat. WOJ. KOSZALIŃSKIE "Przegląd wyrobów Sp-ni im. St. Wyspiańskiego w Krakowie" (stroje i hafty ludowe oraz lalki regionalne) Koł o b r z e g, Ośrodek Centralnej Rady Związków Zawodowych "Bałtyk", 7-25 III, z okazji XXX rocznicy Zaślubin Polski z Bałtykiem. Organizator: Spółdzielnia im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. "Kopernik W rzeżbie ludowej" K o s z a l i n, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, 6 IV-6 VI. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Oprawa plastyczna: A. Mosiewicz. Katalog (wyd. przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu). "Ikony" K o s z a l i n, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, 20 XI 1975-15 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Zamkowe w Łańcucie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Szczęk i pracownicy naukowi Muzeum w Łańcucie. Plakat, folder. "Jarmark folklorystyczny" K o s z a l i n, "Domki pod strzechą", 6-7 IX, z okazji Centralnych Dożynek. Organizatorzy: Wojew. Dom Kultury w Koszalinie, Urząd Wojew. w Koszalinie. Scenariusz: T. Skurowa, K. Wołos, oprawa plastyczna: R. Kozłowska. Plakat. "Rzemiosło ludowe i twórczość pamiątkarska wojew. koszalińskiego" K o s z a l i n, Woj ew. Dom Kultury, 22 VII-26 IX, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Urząd Woj ew. w Koszalinie, Państwowe Ognisko Kultury Plastycznej, "Art Region" Sopot. Oprawa plastyczna: K. Kozłowska, konsultacja naukowa: H. Ostrowska-Wójcik. Katalog, plakat. WOJ. KRAKOWSKIE Kra "Strój ludowy i jego adaptacje we współczesnej odzieży" k ó w, Biuro Wystaw Artystycznych, 30 VIII-2! IX, "III Targi Sztuki Ludowej w Krakowie". Organizatorzy: "Cepelia", Biuro Targów Sztuki Ludowej. Scenariusz: K. Wodzowa, oprawa plastyczna: R. Tołżycka, konsultacja naukowa: R. Reinfuss. Plakat. �KRONIKA "Przegląd wyrobów artystycznych i ludowych Sp-ni im. St. Wyspiańskiego w Krakowie" Kra k ó w, Dom Turysty, 2-3 X, Szkoła nr 22, 13--14 XI, z okazji XXX-lecia działalności Sp-ni im. S1. Wyspiańskiego w Krakowie. Organizator: Sp-nia im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. Scenariusz i opracowanie plastyczne: M. Jenner. "Rzeźby twórców ludowych'" Kra k ó w, Galeria "Desy", wrzesień, "III Targi Sztuki Ludowej w Krakowie". "Malowanki i hafty z Zalipia" Kra k ó w, Galeria Sztuki Nowoczesnej, lipiec, wystawa poprzedzająca TlI Targi Sztuki Ludowej w Krakowie. "Pokaz ludowego koronkarstwa i haftu" Współczesnej Sztuki Ludowej, 7-9 VII. Organizator: "Cepelia". "Twórczość ludowa Grobli i okolicy" Kra k ów - G r o b l a, Dom Kultury, 19-28 I. Organizator: Muzeum w Bochni. Scenariusz: J. Barbaszewska, oprawa plastyczna: uczniowie Liceum Sztuk Plastycznych w Nowym Wiśniczu. Kra k ó w, Galeria Kra k ó w, Klasztor "Szopka krakowska" Franciszkanów, grudzień 1975 r.-styczeń 1976 r. "Sztuka Podhala" Kra k ó w, Krakowskie Zakłady Sodowe, maj. Organizator: Podhalański Kultury w Nowym Targu. Scenariusz: T. Jabłońska, oprawa plastyczna: T. Jabłońska. Plakat. Kra Kra Ośrodek St. Gat, "Ikony anonimowych twórców z XV w." k ó w, Muzeum Archeologiczne, otwarcie: 19 XI. Współorganizator: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Scenariusz: K. Bielenin, oprawa pla~;tyczna: M. Michajłow, J. Miller, konsultacja naukowa: R. Grządziela. Plakat, folder. "Szopki krakowskie 1975 r." k ó w, Muzeum Historyczne, 6 XI 1975 r.-15 I 1976 r., wystawa pokonkursowa (XXXIII konkurs szopek krakowskich). Scenariusz: T. Szczepanck, T. Wroński, oprawa plastyczna: A. Zalińska. Plakat. "Nikifor" k Ó w, Muzeum Narodowe, 25 IX-l6 XI, z okazji odbywającego się w Krakowie festiwalu sztuki "Cracow Art Festival", organizowanego przez miesięcznik The Connoisseur z Londynu i Du Magazine z Zurichu. Scenariusz: B. Małkiewicz, A. Zeń czak, oprawa plastyczna: M. KokoszY!'lska. Informator powielany w języku angielskim i niemieckim opracowany przez T. Chruścickieeo. ,.Rzeźba. malarstwo i tkactwo ludowe Dolnego Sląska" Kra k ó w, Pałac w Krzysztoforach, wrzesień. III Targi Sztuki Ludowej \V Kr8kowie. Organizator: Związek Zawodowy Górników (III Zespół Przemy,-:łu). .,Ludowe inspiracje we współczesnym rzemiośle cechowym" Kra k ó w, Pałac Sztuki, wrzesień, III Targi Sztuki Ludowej w Krakowie. Organizatorzy: Centralny Zw. Rzemiosła i Izba Rzemieślnicza w Krakowie. "V konfrontacje ludowych natchnień" (ekspozycja plenerowa kwiat.ów bihułkowych i rzeźby Wiktora Cwicrzyka) M y ś I e n i c e - Z a r a b i e, 6 VII. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Koczwara. "Kowalstwo artystyczne Władysława Pieprzyka z Gdowa" M y ś l e n i c e - Z a r a b i e, 10 VIII, wystawa plenerowa. Organizator: Klub Plastyków Amatorów i Twórców Ludowych Miejskie&o Domu Kultury, ScenaKra �381 KRONIKA riusz i oprawa plastyczna: J. Koczwara, konsultacja naukowa: E. Fryś-Pietraszkowa. "Piękno w metal zakute" (wystawa prac 27 kowali) M y ś l e n i c e, Miejski Dom Kultury, 2 1X-1 X, wystawa pokońkursowa. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Koczwara, Z. Skałka, konsultacja naukowa: E. Fryś-Pietraszkowa. Katalog, plakat. "Kwiaty Tokarni" (ozdoby bibułkowe) T o kar n i a, Gminny Ośrodek Kultury. 5-20 V, Myślenice, Miejski Dom Kultury, 24 V-4 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: J. Skałka, oprawa plastyczna: St. Winter. Konsultacja naukowa: E. Fryś-Pietraszkowa. WOJ. LEGNICKIE L e g n i c a, Muzeum Plakat. L e g n i c a, giczne folder. "Kolorowe Powiśle" Miedzi, 2 1-6 II. Współorganizator: Muzeum "Z kraju kwitnącej wiśni" Muzeum Miedzi, 12 IV-1 VI. Współorganizator: Etnograficzne w Łodzi. Konsultacja naukowa: w Tarnowie. Muzeum ArcheoloT. Byczko. Plakat, "Ludowe hafty i koronki na Dolnym Śląsku" L e g n i c a, Muzeum Miedzi, 5 V1-3 VII, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: M. Rostworowska, oprawa plastyczna: E. Radomska-Zurad. Folder, plakat. "Akwarele, rzeżby i hafty wiejskich plastyków-amatorów" R a d wan i c e, Biblioteka Gminna, maj. WOJ. LUBELSKIE "Plecionkarstwo ludowe Lubelszczyzny" L u b a r t 6 w, Muzeum. 21 1-15 XII, w ramach akcji "Kultura ludowa dobrem narodu". Scenariusz i oprawa plastyczna: C. Wrębiak. "Ikony, świątki i Nikifor" P u ł a w y, Muzeum Regionalne PTTK, 25 V-15 X. Współorganizator: Muzeum Narodowe w Krakowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Kłosińska. WOJ. LOMZYŃSKIE "Brańskie dywany dwuosnowowe" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 16 II-30 III. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. Plakat. "Współczesne dywany dwuosnowowe wzorowane na dywanach brańskich" C i e c h a n o w i e c, Muzeum Rolnictwa, 22 VI-27 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: G. Czerwińska, oprawa plastyczna: W. Bogucki. "Wycinanka kurpiowska byłego pow. kolneńskiego" K o l n o, Dom Kultury, 15 II1-15 IV. Współorganizator: Muzeum w Nowogrodzie, Muzeum Okręgowe w Łomży. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. "Wycinanka kurpiowska Puszczy Zielonej" K o l n o, Dom Kultury, 28 IX-lO XII, z okazji 550 rocznicy powstania Kolna. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Łomży, Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. �382 KRONIKA "Wycinanka kurpiowska rodziny Konopków" Ł o m ż a, Muzeum Okręgowe, 1 1-4 III. Współorganizator: Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. "Pokaz tkanin i rzeźb kurpiowskich" N o w o gr ó d, skansen, czerwiec-październik, współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Łomży i Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. "Twórcy kurpiowscy w Polsce Ludowej" N o w o g ród, skansen, 14 IX, z okazji dożynek wojewódzkich. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Łomży, Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa. "Sztuka kurpiowska dzisiaj" N o w o g ród, skansen 14 IX-l XII, z okazji dożynek wojewódzkich. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Łomży, Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Naleśniak. WOJ. LODZKJE "Sztuka ludowa Podhala" Ł ód ź, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, 18 II-31 III. Współorganizator: Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Scenariusz: mgr. Sredniawa, E. Rodzik, oprawa plastyczna: E. Rodzik, konsultacja naukowa: E. Zrost. Folder. .,Stroje ludowe republik radzieckich" Ł ó d Ź, Zakładowy Dom Kultury im. Marchlewskiego. listopad. Konsultant: Dom Kultury Radzieckiej w Warszawie. WOJ. NOWOSĄDECKIE "Prace Nikifora Krynickiego" n i c a, Sala Obrad Urzędu Miejskiego, styczeń, "Zimowe Dni Krynicy". "Wystawa sztuki ludowej" (Kunegunda Jeżowska - wyroby z gliny, Józef Sikorski - rzeż ba) M u s z y n a, Muzeum Regionalne PTTK, 30 1-2 III. Scenariusz: W. Czerniec. ,.Rzeźba ludowa Józefa Citaka z Krynicy" M u s z y n a, Muzeum Regionalne PTTK, 6 VIII-7 IX. Scenariusz: W. Czerniec. "Rzeźba z obszaru Karpat Polskich" N o w Y T a r g, Miejska Galeria Sztuki, maj-lipiec. Organizator: Podhalański Ośrodek Kultury w Nowym Targu. Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Jabłońska. Plakat. "Twórczość ludowa kobiet podhalańskich" N o w Y T a I' g, Miejska Galeria Sztuki, czerwiec. Organizator: Podhalański Ośrodek Kultury. Scenariusz: T. Jabłońska, oprawa plastyczna: St. Gat, T. Jabłońska. Plakat. "Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich" N o w y S ą c z, Muzeum Okręgowe, 26 IX 1975 1'.-29 II 1976 r., \I,;ystawa pokonkursowa. Scenariusz: A. Kroch, oprawa plastyczna: J. Pogwizd. Katalog, plakat. "Współczesna rzcźba Karpat Polskich" R a b k a, Muzeum, sierpień. Scenariusz: T. Jabłońska, oprawa plastyczna: T. Jabłońska, P. Piotrowski. Plakat. "Malarstwo na szkle - Janina Sierosławska" R a b k a, Muzeum, grudzień. Scenariusz: J. Sieroslawska, P. Piotrowska, H. ZeKry �KRONIKA gadło, oprawa plastyczna: P. Piotrowska, H. Zegadło. Konsultacja naukowa: M. Lechowska-Bujak, T. Jabłońska. "Przegląd wyrobów Sp-ni im. St. Wyspiańskiego (strój i hafty ludowe oraz lalki regionalne) Z a k o p a n e, hotel Ośrodka Sportu, 15-22 VII, wystawa urządzona na prośbę Polskiego Komitetu Olimpijskiego dla Polonii, połączona z kiermaszem. Organizator: Sp-nia im. Sto Wyspiańskiego w Krakowie. "Prace twórców ludowych z terenu Zakopanego" Z a k o p a n e, Turnia, grudzień. ,.Rzeźba na terenie Orawy" Z u b r z y c a Gór n a, orawski Park Etnograficzny 21 VI. WO.J.OLSZTyJ\1SKIE .,Kultura ludowa Olsztyńskiego wczoraj i dziś" g o w o, Muzeum, 16 X 1975 r.-3D III 1976 r. Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Wesołowska. Plakat. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Olsztyńskiej" O l s z t y n, Biuro Wystaw Artystycznych, 1-20 VII, wystawa pokonkursowa. Organizatorzy: Woj ew. Dom Kultury w Olsztynie, Urząd Wojew. w Olsztynie, Stow. Twórców Ludowych Oddział w Olsztynie, "Cepelia" w Warszawie, "Art Region" w Sopocie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Jankowska. Konsultacja naukowa: E. Kaczmarek. Katalog. "Kolekcja Jana Lubomirskiego, badacza folkloru olsztyńskiego" O l s z t y n, Muzeum Mazurskie, 20 XI-31 XII, z okazji 70-lecia urodzin Jana Lubomirskiego. Scenariusz i oprawa plastyczna: M. Wesołowska. Folder. Mrą WOJ. OPOLSKIE "Wayang teatr jawajski" (ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka) K l u c z b o r k, Muzeum im. J. Dzierżona. 15 XI-31 XII. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary w Warszawie. Katalog, plakat. "Kiermasz wyrobów twórców ludowych" N ie m o d l i n. Dom Kultury, czerwiec. "Meble ludowe z XVIII i XIX w." O p o l e, Muzeum Sląska Opolskiego, styczeń. "Sprzęt i narzędzia w tradycyjnym gospodarstwie wiejskim" O p o l e, Muzeum Wsi Opolskiej, 3 V-3D IX. Scenariusz: E. Gil, oprawa plastyczna: E. Gil, W. JeŻewska. "Współczesna twórczość ludowa Opolszczyzny" O p o l e, Muzeum Wsi Opolskiej, 3 V-3D IX. Scenariusz: E. Kurek, oprawa plastyczna: R. Kowal. "Wayang - teatr jawajski (ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka) O p o l e, Muzeum Sląska Opolskiego, 12 IX-ID XI, z okazji Ogólnopolskiego Festiwalu Teatrów Lalkowych w Opolu. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary w Warszawie. Katalog, plakat. WO.J. OSTROŁĘCKIE .,Wystawa palm wielkanocnych, wyrobów kowalskich i plecionek" Szkoła Zbiorcza, 23-24 III, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum w Nowogrodzie. Scenariusz: J. Chętnikowa, oprawa plastyczna: B. Naleśniak. Ł y s e, Gminna �384 KRONIKA "Tkanina ludowa na Mazowszu" O s t r o łęk a, Zakładowy Dom Kultury Zakładów Celulozowo-Papierniczych, 30 V-14 VI, z okazji Woj ew. Festiwalu Folklorystycznego w Ostrołęce. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: T. Baraniuk, oprawa plastyczna: M. Kosałka-Pukownik. "Hafty i wycinanki z terenu Puszczy Białej" S o m i a n k a, Gminny Ośrodek Kultury, kwiecień-maj, z okazji "Dni Oświaty, Książki i Prasy". Scenariusz: St. Bombola, oprawa plastyczna: M. PachuIska. "Historia ludu kurpiowskiego" (prace z gliny i drewna) S o m i a n k a, Gminny Ośrodek Kultury, 1-31 VII. Scenariusz: St. Bombola, oprawa plastyczna: M. PachuIska. WOJ. PILSKIE "Wielkopolska sztuka ludowa" T r z c i a n k a, Muzeum im. W. Stachowiaka, 15 VII-15 X. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Scenariusz: S. Błaszczyk, oprawa plastyczna: S. Błaszczyk, Z. Toroński. Katalog, folder. "Współczesna rzeźba ludowa regionu nadnoteckiego" T r z c i a n k a, Muzeum im. St. Stachowiaka, 28 X 1975 r.-15 I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Pile. Scenariusz: S. Macudziński, oprawa plastyczna: S. Macudziński, M. Kosowicz, konsultacja naukowa: R. GumQwski. "Prace twórców ludowych regionu pałuckiego" W ą g r o w i e c, Dom Kultury, lipiec, z okazji "Lata na Pałukach". Scenariusz: J. Matysiak, oprawa plastyczna: J. Matysiak, T. Kubisz. Plakat. "Wystawa twórczości ludowej i amatorskiej" Z ł o t ó w, Dom Kultury, marzec, wystawa pokonkursowa. WOJ. P P P P P R PIOTRKOWSKIE "Żywe dziedziny twórczości ludowej w Piotrkowskiem" i o t r k ó w T r y b u n a I s k i, Centrum Doskonalenia Nauczycieli, 29-30 XI, z okazji Woj ew. Zjazdu ZSL. Organizator: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: Z. Tatkowska. "Rzeźba ludowa Kazimierza Ajsa" i o t r k ó w T r y b u n a I s k i, Muzeum Okręgowe, 1-16 III, wystawa pośmiertna. Scenariusz: M. Kępińska, opracowanie plastyczne: R. Warzocha. Plakat. "Tkanina ludowa w "Cepelii" i o t r k ó w T r y b u n a l s k i, Muzeum Okręgowe, 18 VII-25 IX. Organizatorzy: Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, "Cepelia" w Łodzi. Scenariusz i oprawa plastyczna: Cz. Rutkowski. "Wyroby "Cepelii" województwa piotrkowskiego" i o t r k ó w T r y b u n a l s k i, Muzeum Okręgowe, 27 IX-23 X, z okazji I Cepeliady Woj ew. Piotrkowskiego. Współorganizatorzy: "Cepelia" w Łodzi oraz Spółdzielnie "Cepelii" wojew. piotrkowskiego w Wolborzu, Opocznie, Tomaszowie i Przedborzu. Scenariusz: Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: plastycy Spółdzielni Opoczynianka, Wrzeciono, Sztuka Mazowiecka. "Wystawa wycinanki ludowej wojew. piotrkowskiego" i o t r k ó w T r y b u n a l s k i, Muzeum Okręgowe. 27 XI-Z1 XII. Scenariusz: M. Jastrzębska, Z. Tatkowska, oprawa plastyczna: T. Książczyk. Plakat. "Tkaniny ludowe Ziemi Radomszczańskiej" a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 26 V-30 X, wystawa pokonkursowa. Scena· riusz: J. Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: p. Pawłowski. �KRONIKA 385 "Kwiaty z Koziegłów" R a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 16 X-20 XI, współorganizator: "Cepelia" w Zawadzie. Scenariusz: J. Kucharska-Pawłowska, oprawa plastyczna: P. Pawłowski, Z. Helfener. "Rzeźba ludowa w łódzkiej "Cepelii" R a d o m s k o, Muzeum Regionalne, 24 XI-15 XII. Współorganizator: "Cepelia" w Łodzi. Scenariusz: Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: Cz. Rutkowski, P. Pawłowski. "Współczesna twórczość ludowa wojew. katowickiego" T o m a s z ó w M a z o w i e c k i, listopad 1974 r.-styczeń 1975 r. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: E. Jaworski, I. BukowskaFloreńska. 3 katalogi. "Wycinanka ludowa woj ew. piotrkowskiego" T o m a s z ó w M a z o w i e c k i, Muzeum, 24 XII 1975 r.-20 I 1976 r. Współorganizatorzy: Muzeum Okręgowe w Piotrkowie Tryb., Muzeum Regionalne w Radomsku. Scenariusz: M. Jastrzębska, oprawa plastyczna: T. Ksiąźek. Plakat. WOJ. PŁOCKIE "Łęczycka sztuka ludowa" L ę c z y c a, Muzeum, 5 VI-31 XII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: H. Rzeźny, oprawa plastyczna: St. Staniewski. "Górnik w rzeźbie ludowej" Ł ę c z y c a, Łęczyckie Zakłady Górnicze, 28 XI-23 XII. wystawa pokonkursowa. Scenariusz: W. Pawlak. "Garncarstwo ludowe wojew. warszawskiego" P l o c k, Muzeum Mazowieckie, 3 III-23 IV, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: W: Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: E. Papierski. Folder, plakat. "Wycinanka ludowa woj ew. warszawskiego" P l o c k, Muzeum Mazowieckie, 21 VI-15 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: M. Kosałka-Pukownik. Folder, plakat. "Tkanina ludowa wojew. warszawskiego" P l o c k, Salon wystawowy na Politechnice, 1 1-24 II. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Plocku. Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: M. Kosalka-Pukownik. "Zdobnictwo ludowe wnętrz mieszkalnych na Mazowszu" P l o c k, Salon wystawowy Politechniki, 3 X-20 XI. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: W. Dowlaszewicz, oprawa plastyczna: W. Dowlaszewicz, T. Kwiatkowska. "Kujawski haft i koronki" P l o c k, czerwiec, "Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny". Organizator: Spółdzielnia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego "Sztuka Kujawska" we Włocławku. "Kobieta w rzeźbie ludowej Mazowsza" S i e r p c, Muzeum i Park Etnograficzny, maj-grudzień. Scenariusz oprawa plastyczna: B. Kohutnicki. "Postacie historyczne w oczach rzeźbiarzy Ziemi Sierpeckiej" S i e r p c, Technikum Ekonomiczne, Liceum Ekonomiczne, Szkoła Podstawowa nr 3, Gójsk, Szkola Zbiorcza, Szczutów, Szkoła Gminna. Organizator: Muzeum i Park Etnograficzny w Sierpcu. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Kohutnicki. 25 - Lud, tom LXI �386 KRONIKA "Nabytki obozu etnograficznego "Wyszogród 75" W y s z o g ród, Zbiorcza Szkoła Gminna, 13 VII. Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz i oprawa plastyczna: uczestnicy obozu etnograficznego. WOJ. POZNAI'ISKIE "Prace twórców ludowych powiatu wągrowieckiego" M i e ś c i s k o, Gminny Ośrodek Kulturalno-Oświatowy, 24 V-16 VI. Organizator: Dom Kultury w Wągrowcuo Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Kubisz. Plakat. "Sylwetki wielkopolskich twórców ludowych i ich dzieła" (Wystawa fotografii Brunona Cynalewskiego) P o z n a ń, Wojew. Ośrodek Informacji Turystycznej, marzec. WOJ. RADOMSKIE "Prace twórców ludowych regionu opoczyńskiego" P r z y s u c h a, Dom Kultury, 30 V-15 VI, z okazji obchodów "Dni Kolbergowskich". Scenariusz i oprawa plastyczna: W. Sosnowski. "Kobieta regionu radomskiego w rzeźbie ludowej" R a d o m, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, 5 VII-4 VIII, Kozienice, Dom Kultury, grudzień, wystawa z okazji Międzynarodowego Roku Kobiet. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Radomiu. Scenariusz: St. Rosiński, oprawa plastyczna: L. Pinkowski. Folder, plakat. WOJ. RZESZOWSKIE "Prace twórców ludowych" (obrazy, rzeźby) L a ń c u t, Dom Kultury, listopad-grudzień. "Sztuka wyspy Bali" (ze zbiorów Andrzeja Wawrzyniaka) R z e s z ó w, Muzeum Okręgowe, 5 XI 1975 r.-lO I 1976 r. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary w Warszawie. Scenariusz i oprawa plastyczna: K. Sus-Aksamit, konsultacja naukowa: A. Wawrzyniak. Katalog, plakat. WOJ. SIEDLECKIE "Wybrane zagadnienia sztuki ludowej z terenu woj ew. siedleckiego" S o koł ó w P o d l a s k i, Centrum Kultury i Sztuki woj ew. siedleckiego, 2-9 X, z okazji inauguracji Roku Kulturalno-Oświatowego. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Scenariusz: B. Kaznowska, G. Tkaczyk, oprawa plastyczna: M. Zalewski, konsultacja naukowa: Fr. Midura. WOJ. SIERADZKIE "Prace twórców ludowych regionu łaskiego" L a s k, Dom Kultury, maj, wystawa pokonkursowa. "Sztuka ludowa Ziemi Wieluńskiej" (wystawa fotograficzna) M i e r z y c e, Szkoła Podstawowa, 27 XI 1975 r.-31 I 1976 ro, z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Organizator: Muzeum Ziemi Wieluńskiej w Wieluniu.Scenariusz: B. Wiluś, oprawa plastyczna: Bo Mrugała. "Sieradzka wycinanka ludowa" S i e r a d z, Liceum Ekonomiczne, 13-30 I, Brzezień, Szkoła Podstawowa, 14--31 III. Złoczew, Miejska Biblioteka Publiczna, 10 IV-15 V. Organizator: Muzeum �KRONIKA 387 w Sieradzu. Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. "Rzeźby Szczepana Muchy" S i e r a d z, Muzeum, 25 V-3 VII, z okazji "Dni Oświaty Ksiąźki i Prasy". Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. "Strój ludowy i tkanina ubraniowa regionu rawskiego" S i e r a d z, Muzeum, 16 XI-14 XII. Współorganizator: Muzeum Ziemi Rawskiej. "Sieradzka sztuka ludowa" S i e r a d z, Ośrodek Sportu, Turystyki i Wypoczynku, 15 IX. Scenariusz: Z. Neymanowa, oprawa plastyczna: Z. Fiszer. "Sztuka ludowa regionu sieradzkiego" S i e r a d z, Zasadnicza Szkoła Budowlana, 21-25 V, z okazji konkursu "Złotej kielni", Wojsławice, Technikum Rolnicze, 22-24 III. Współorganizator: Muzeum w Sieradzu. Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. WOJ. SKIERNIEWICKIE "Strój ludowy i tkanina ubraniowa regionu rawskiego" R a waM a z o w i e c k a, Muzeum Ziemi Rawskiej, 3 V-3 VIII, z okazji "Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków", Żyrardów, 15 X-5 XI. Organizator: Muzeum Ziemi Rawskiej. Scenariusz: M. Jastrzębska, oprawa plastyczna: Z. Pągowski. "Rzeźby Szczepana Muchy" R a waM a z o w i e c k a, Muzeum Ziemi Rawskiej 8 VIII-7 X. Współorganizator: Muzeum w Sieradzu. Scenariusz: E. Delida, oprawa plastyczna: Z. Fiszer, konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. WOJ. SLUPSKIE "Sztuka ludowa Ziemi Gdańskiej" L ę b o r k, Dom Kultury, 22-28 V. Organizator: Woj ew. Ośrodek Kultury w Gdańsku. Scenariusz: Liszkowska-Skurowa, oprawa plastyczna: H. Gregor, konsultacja naukowa: W. Błaszkowski. "Rzeźba ludowa Piotra Saksona z Pobłocia" P o b ł o c i e, Wiejski Dom Kultury, czerwiec, wystawa pokonkursowa laureata I nagrody wojewódzkiej, Koszalin, 1975 r. "Złotogłowie i wielobarwny haft kaszubski" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, styczeń-luty. Scenariusz: H. OstrowskaWójcik, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. "Współczesna sztuka ludowa województwa koszalińskiego" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, marzec-kwiecień. Scenariusz: H. Ostrowska-Wójcik, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. Plakat. "Białostocka tkanina dwuosnowowa" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, maj-czerwiec. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. Scenariusz: B. Kiestenis-Studzińska, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. Plakat. "Podlaskie dywany dwuosnowowe" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Środkowego, 27 V-3D VI. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Białymstoku. Scenariusz: B. Kiestenis-Studzińska, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. �388 "Ogólnopolska KRONIKA wystawa grafiki, malarstwa i rzeźby amatorskiej rzemieślników cechowych" S ł u p s k, Muzeum Pomorza Srodkowego, wrzesień-październik. Współorganizatorzy: Centralny Związek Rzemiosła w Warszawie, Izba Rzemieślnicza w Koszalinie z siedzibą w Słupsku. Scenariusz: H. Soja, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. Katalog, plakat. "Tradycje i współczesność wsi koszalińskiej" War c i n, Technikum Leśne, czerwiec-sierpień. Współorganizator: Muzeum Po· morza Srodkowego w Słupsku. Scenariusz: H. Ostrowska-Wójcik, J. Piotrowska, H. Soja, oprawa plastyczna: B. Perzyna-Przymusińska. WOJ. SUWALSKIE "IV Wojewódzki przegląd pisanki ludowej" Dom Kultury, Suwałki, Woj ew. Dom Kultury, 23 III-7 IV. Oprawa plastyczna: W. Nowicka. "Przegląd twórczości ludowej" Ełk, Dom Kultury, 18-24 V, w ramach obchodów 550-lecia powstania Ełku. Oprawa plastyczna: W. Nowicka. Album. "Giżycka - Mrągowo - Węgorzewo 75" W ę g o r z e w o, Urząd Miejski, 25 X-23 XI. Organizatorzy: Dom Kultury w Węgorzewie, Mrągowie, Giżycku, Węgorzewskie Towarzystwo Społeczno Kulturalne. Scenariusz i oprawa plastyczna: B. Grąziewicz. Album pt. "Nasi twórcy", katalog. Ełk, WOJ. sZCZ'ECINSKIE "Prace twórców ludowych i amatorów pow. stargardzkiego" S t a r g a r d Szczeciński, Miejska Biblioteka Publiczna, luty-marzec, wystawa połączona z jarmarkiem. "Chrońmy zabytki - świadectwa naszej kultury" (31 fotogramów etnograficzno-archeologicznych) S z c z e c i n, Woj ew. Biblioteka Publiczna, 7-8 VI. Organizatorzy: Muzeum Narodowe w Szczecinie, Woj ew. konserwator zabytków w Szczecinie. Scenariusz i oprawa plastyczna: Wł. Garczyński. "Wojewódzka wystawa plastycznej twórczości ludowej i amatorskiej" S z c z e c i n, Woj ew. Dom Kultury, 4-28 XII. Organizator: Klub Plastyków Amatorów i Twórców Ludowych przy Wojew. Domu Kultury. Dorobek szczecińskich środowisk twórczych i twórców ludowych na wystawie pt. "Twórcy Szczecina na VII Zjazd PZPR" S z c z e c i n, Zamek Książąt Pomorskich, 7-12 XII. Organizator: Związek Polskich Artystów Plastyków w Szczecinie. WOJ. TARNOBRZESKIE "Wystawa twórczości plastyków-amatorów (rzeźba, malarstwo, hafciarstwo)" S t a lowa W o l a, Zakładowy Dom Kultury, marzec. Organizator: Klub Plastyka Amatora przy Poradni Kulturalno-Oświatowej. "Wystawa rzeźby Andrzeja Tkacza" T a r n o b r z e g, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy. Scenariusz oprawa plastyczna M. Delimata. Plakat. �KRONIKA WOJ. TARNOWSKIE "Twórczość artystek ludowych pow. bocheńskiego" B o c h n i a, Muzeum, 8-28 III, z okazji "Międz)"narodowego Roku Kobiet. Scenariusz: J. Barbaszewska, konsultant: W. Kasprzyk. "Twórczość ludowa pow. bocheńskiego" B o c h n i a, Muzeum, 20-24 V, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: J. Barbaszewska. "Wystawa prac twórców ludowych regionu" (hafciarstwo, malarstwo, rzeźba) N o w y W i ś n i c z, ekspozycja na wolnym powietrzu, 11 V, Bochnia, świetlica, 25 V, Połom Duży, maj-czerwiec. Organizator: Gminny Ośrodek Kultury m. Wiśnicz. Oprawa plastyczna: E. Molski. Folder, plakat. "Sztuka ludowa regionu tarnowskiego" T a r n ó w, Dom Kultury "Tamel", lipiec. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz: Anna i Adam Bartoszowie, oprawa plastyczna: B. Idler. "Ludowe obrzędy wielkanocne" T a r n ó w, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, 25 III-15 IV. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz: A. Bartosz, oprawa plastyczna: M. Kołodziej. "Kowalstwo artystyczne Ziemi Tarnowskiej" T a r n ó w, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, kwiecień-maj. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Bartosz. Folder. "Zabawka ludowa" T a r n ó w, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, 1-15 VI, z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka. Współorganizator: Muzeum w Tarnowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Bartosz. WOJ. TORUŃSKIE "Kaszubska sztuka ludowa" B r o d n i c a, Muzeum Regionalne, 17 XII 1974 r.-20 V 1975 r. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz: H. Mikułowska, oprawa plastyczna: A. Piotrowicz. "Tkanina i strój białoruski" B r o d n i c a, Muzeum Regionalne, 1 II-3D IV. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Scenariusz: H. Mikułowska. "Rybołówstwo na Pojezierzu Brodnickim" B r o d n i c a, Muzeum Regionalne, 13 VII 1975 r.-30 IX 1976 r. Scenariusz: B. Dudarewicz, E. Kotlińska, konsultacja naukowa: E. Czerwiński. Katalog. "Hafty kaszubskie" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 19 I. "Spotkanie z folklorem 1". Oprawa plastyczna: H. Mikułowska. "Współczesna polska tkanina ludowa" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 21 1-20 II. Współorganizator: "Cepelia". Scenariusz: Zespół naukowy Muzeum, oprawa plastyczna: H. Mikułowska, O. Piotrowicz. Plakat. "Wielcy Polacy, ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 7 II-5 X, Grudziądz, Muzeum, 12 X-31 XII, Brodnica, Muzeum Regionalne, 12 X 1975 r.-29 II 1976 r., wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki. Scenariusz: H. Mikułowska, opracowanie plastyczne: J. Pietrzyk. Katalog, plakat. �390 KRONIKA "Malarstwo na szkle" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 22 III, "Spotkanie z folklorem 3". Scenariusz i oprawa plastyczna: Zespół naukowy Muzeum. "Kultura ludowa narodów ZSRR" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 18 IV-25 IV, z okazji "Dni Kultury radzieckiej". Scenariusz i oprawa plastyczna A. Błachowski. "Wycinanki rawskie" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 26 IV. ..sDotkanie z folklorem 4". Scenariusz i opracowanie plastyczne: J. Przyborak. "Wycinanki i kwiaty sannickie" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 29 IV. "Spotkanie z folklorem 6". Oprawa plastyczna: H. Mikułowska. "Skarby rumuńskiej sztuki ludowej" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 9-31 X. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: J. Kuligowski. Katalog, plakat. "Meble ludowe północnej Polski" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 15 XI 1975 r.-15 III 1976 L, z okazji XXX-lecia PRL. Scenariusz i oprawa plastyczna: A. Błachowski, konsultacja naukowa: H. Ostrowska (Słupsk), A. Mosiewicz (Koszalin), E. Oleszczuk (Olsztynek), H. Sampławska (Kwidzyń), K. Szałaśna (Gdańsk), L Święch (Toruń), J. Drozdowska (Grudziądz), M. Buczkowska (Wdzydze), H. Ostaszewska (Szczytno). Katalog, plakat. "Rzeźby kaszubskiego twórcy Władysława Licy" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, listopad. "Malarstwo nieprofesjonalne górnośląskiego okręgu przemysłowego Zycie regionu" T o ruń, Muzeum Etnograficzne, 7 XII 1975 r.-S I 1976 r. Z okazji Święta Górnika. Współorganizator: Muzeum w Zabrzu. Scenariusz: M. Kaczko, opr'awa plastyczna: A. Błachowski, H. Mikułowska, J. Strzelecka. Katalog, plakat. "Plener rzeźbiarzy ludowych Kujaw" T o ruń, Park Etnograficzny, maj. "Pokaz prac artystów ludowych wojew. bydgoskiego (rzeźby, hafty, ceramika)" T o ruń, Park Etnograficzny, 25 X, pokaz połączony z kiermaszem. "Rzeźba ludowa A. Kraśkiewicza" T o ruń, Dom Kultury, czerwiec. WOJ. W ALBRZYSKIE "Sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej" K ł o d z k o, Muzeum Ziemi Kłodzkiej, 22 II-27 IV. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: K. Toczyńska-Rudysz, oprawa plastyczna: W. Brejter, konsultacja naukowa: E. Jęczalik. Katalog. "Ludowe hafty i koronki na Dolnym Śląsku" Wał b r z y c h, Muzeum, 5 II-25 IV, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Scenariusz: M. Roztworowska, oprawa plastyczna: E. Radomska-Zurad. Folder. �KRONIKA 391 WOJ. WARSZAWSKIE "Polski strój ludowy" War s z a w a, Akademia Rolnicza, 7-12 V, z okazji XXX-lecia PRL. Organizatorzy: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Zespół Pieśni i Tańca "Prornit" przy Akademii Rolniczej. Scenariusz: M. Pol, L. Kosiński, konsultacja naukowa: B. Kaznowska. Tekst powielony pt. "Polski strój ludowy". "Twórczość ludowa Opolszczyzny" War s z a wa, "Dom Chłopa", luty, "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Sląska Opolskiego. "Sztuka ludowa woj ew. rzeszowskiego" War s z a w a, "Dom Chłopa", 6--15 IV. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. Scenariusz: A. Karczmarzewski, K. Ruszel, A. Targańska, oprawa plastyczna: R. Łyżka, B. Orlik, M. Siteń, T. Tarnawski. Folder. "Dzieła sztuki ludowej i amatorskiej wojew. szczecińskiego" War s z a w a, "Dom Chłopa", czerwiec. "Współczesna sztuka ludowa Ziemi Lubuskiej,,, W a r s z a w a, "Dom Chłopa" 5-13 VII. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. Scenariusz: B. Kołodziejska, oprawa plastyczna: B. i W. Michorzewscy. "Sztuka twórców ludowych całego kraju" War s z a w a, "Dom Chłopa", październik. "Radzieckie rzemiosło artystyczne" War s z a w a, Dom Kultury Radzieckiej, sierpień. "Wyroby rzemieślnicze Mazowsza, Kurpiów i Podlasia" W a r s z a w a, Dom Rzemiosła, styczeń, wystawa-kiermasz. "Panorama XXX-lecia PRL". "Sztuka ludowa Mazowsza" (w ramach wystawy "Zbiory muzealne Mazowsza") War s z a wa, Muzeum Narodowe, 20 1-9 II. "Panorama XXX-lecia PRL". Organizator: Muzeum Mazowieckie w Płocku. Scenariusz: Pracownicy naukowi Działu Etnografii Muzeum Mazowieckiego w Płocku, oprawa plastyczna: T. Za-' ręba. Plakat dla ekspozycji "Zbiory muzealne Mazowsza". "Rzeźby Bolesława Suski" War s z a w a, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, styczeń. "Strój ludowy na Mazowszu" War s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 24--31 I. "Panorama XXX-lecia PRL". Współorganizator: Wydział Kultury Urzędu Woj ew. Scenariusz i oprawa plastyczna: G. Tkaczyk. Folder. "llOO-lecie zasiedlenia Islandii" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 14 11-15 III, z okazji llOO-lecia zasiedlenia Islandii. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Islandzkiej, Muzeum w Reykjawiku. "Sztuka ludowa w XXX-leciu PRL" War s z a w a, Pańs.twowe Muzeum Etnograficzne, 17 111-30 VII, z okazji XXX-lecia PRL. Współorganizatorzy: Departament Plastyki Ministerstwa Kultury i Sztuki, "Cepelia". Scenariusz: A. Jackowski, H. Olędzka, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz. Plakat, katalog. �392 KRONIKA "Miłość i małżeństwo" (pokaz eksponatów polskich na wystawę "Folklor europejski 1975" w Belgii) War s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 III-lO IV. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz 16 muzeów krajowych. Scenariusz i konsultacja naukowa: Z. Neymanowa. Folder. "Maski w polskiej kulturze ludowej" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 III-lO IV, wystawa zorganizowana w związku z międzynarodową ekspozycją: .,Europa-Folklor 75" w Belgii, lipiec. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz 16 muzeów krajowych. Scenariusz i konsultacja naukowa: T. Ambrożewicz. Folder. "Trony i insygnia wodzowskie dawnej Afryki" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 17 V-15 VI. Współorganizatorzy: Koło naukowe Afrykanistów SZSP, Komitet Organizacyjny Wypraw Akademickich: Afryka, Azja, Ameryka Łacińska. Scenariusz: J. Koziorowska, konsultacja naukowa: J. K. Makuiski. Plakat literniczy, informacja powielana. "Strój ludowy narodów świata" (wystawa filatelistyczna) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, maj-listopad, w ramach opieki PME nad klubem "Folklor-Etnografia". Współorganizator: Klub Filatelistów "Folklor-Etnografia" przy PZF i PME. Scenariusz: F. Waligórski i Dział r.aukowo-oświatowy PME. "Sahara 74" (plon II Akademickiej wyprawy Afrykańskiej) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 18 VI-30 VII. Współorganizatorzy: Koło Naukowe Afrykanistów SZSP, Komitet Organizacyjny wypraw Akademickich: Azja, Afryka, Ameryka Łacińska. Scenariusz: J. Koziorowska. "Strój ludowy Słowian" (z kolekcji Państwowego Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 VI-30 XI, w ramach współpracy między PME w Warszawie i Państwowym Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Kultury ZSRR, Państwowe Muzeum Etnografii Narodów ZSRR w Leningradzie. Scenariusz B. Kaznowska i pracownicy Muzeum w Leningradzie: Nina Michajłowna-Chazowa i Lidia Andrejewna Myszasta, Plakat graficzny pt. "Strój ludowy Słowian". "Najnowsze nabytki Działu Sztuki PME" W a l' s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 VIII-15 IX, scenariusz: H. Olędzka. "Skarby rumuńskiej sztuki ludowej" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 21 VIII-30 IX, w ramach współpracy z Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Rada d.s. Kultury i Wychowania Socjalistycznego S.R. Rumunii, Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie. Scenariusz: Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie, oprawa plastyczna: J. Szaniawski. "Ludowe instrumenty muzyczne z terenu Mazowsza" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 6-21 X, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: T. Lewińska. Katalog. "Rytualne i obrzędowe maski archipelagu Nusantary" W a l' s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 X-lO XII. Współorganizator: Muzeum Archipelagu Nusantary. Scenariusz: Z. Filarski, konsultacja naukowa: A. Wawrzyniak. Katalog, plakat. �KRONIKA "Zycie regionu" - malarstwo nieprofesjonalne GórnośląskieĘ"l Okręgu Przemysłowego" W a r s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 6-30 XI, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum w Zabrzu. Scenariusz: K. Kaczko, konsultacja naukowa H. Olędzka. Katalog, plakat. "Folklor Belgii i Holandii" "wystawa filatelistyczna (zbiory Z. Boruckiego z Ch odzieży) War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, XI 1975 r.-III 1976 r., wystawa urządzona w związku z patronatem PME nad Klubem Filatelistycznym "Folklor-Etnografia". Współorganizator: Klub Filatelistyczny "Folklor-Etnografia", konsultacja naukowa: J. K. Makuiski. .,Twórczość Władysława Rybkowskiego (ur. w 1894 L) i Stanisława Karulaka (1890-1973) w zbiorach PME" W a r s z a wa, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 12 XII 1975 r.-31 I 1976 r. Scenariusz i oprawa plastyczna: H. Olędzka, A. Kurzątkowska, konsultacja naukowa: SL Szymański. "Malarstwo naiwne Republiki Federalnej Niemiec" War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnograficzne, 20 XII 1975 r.-31 I 1976 L, z okazji nawiązania współpracy z RFN. Współorganizatorzy: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. Scenariusz: H. Olędzka, konsultacja naukowa: prof. Thomas Grochowiak, dr Irmgard Feldhaus, prof. dr Lothar Pretzell. Katalog oraz plakat graficzny. "Rzeźba ludowa wojew. warszawskiego" War s z a w a, Pawilon "Cepelii", styczeń, wystawa-kiermasz, "Panorama XXX-lecia PRL". "Sztuka ludowa i rękodzieło artystyczne Polski, Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Węgier i Związku Radzieckiego" War s z a w a, Sale wystawowe Pałacu Kultury i Nauki, 17 VI-3 VII. Organizator: Ministerstwo Kultury i Sztuki. Wystawa "Cepelii": scenariusz: Wł. JeźJarecki, B. Golcz, oprawa plastyczna: J. Nowak. Katalog, plakat. "Tkaniny podwójne i sejpaki" War s z a w a, Stara Kordegarda - Łazienki, 1-16 II. Organizatorzy: "Cepelia", Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Warszawie, oprawa plastyczna: J. Zielińska. Katalog. "Wojska polskie w rzeźbie ludowej" War s z a w a, Stara Kordegarda - Łazienki, maj, wystawa pokonkursowa, z okazji XXX-lecia PRL. Organizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, 29 Oddz. Polit. Wojska Polskiego, Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie, "Cepelia" w Warszawie, Towarzystwo Sztuk Pięknych w Warszawie. Katalog, plakat. "Prace artystów ludowych laureatów dorocznej nagrody im. Oskara Kolberga" War s z a w a. Stara Kordegarda - Łazienki, lipiec. "Raciborskie druki ludowe na płótnie" War s z a w a, Stołeczny Dom Kultury, 10-27 II. Scenariusz: Z. Lipiarz, oprawa plastyczna: M. Zawisła. Folder. "Sztuka ludowa Sądecczyzny" War s z a wa, Szkoła Główna Planowania i Statystyki, czerwiec, wystawa-kiermasz. Organizatorzy: Koło ZSL przy Szkole Głównej Planowania i Statystyki, Komisja Kultury Rady Uczelnianej SZSP. �394 KRONIKA "Węgierskie hafty ludowe i tkaniny artystyczne" W a r s z a w a, Węgierski Instytut Kultury, grudzień, wystawa-kiermasz. "Naj piękniejsze dzieła sztuki ludowej na odbudowę Zamku Królewskiego" W a r s z a wa, Zamek Królewski, 3'-25 VI, wystawa-aukcja. Organizatorzy: Redakcja "Gromady-Rolnika Polskiego", "Cepelia", Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Oprawa plastyczna: R. Tołżecka, konsultacja naukowa: Komisja Etnograficzna i Artystyczna "Cepelii". Plakat. "Instrumenty ludowe Wielkopolski" War s z a w a, Związek Polskich Artystów Plastyków, "Panorama XXX-lecia PRL". Współorganizator: Urząd Wojew. w Poznaniu. Scenariusz: W. Dopierała, oprawa plastyczna: J. Matysiak, konsultacja naukowa: J. Sobieska. Folder. WOJ. WLOCLAWSKIE "Wystawa prac dziecięcych Ogniska Plastyki Ludowej" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, 30 V-lO VI, w związku z podsumowaniem 3-letniej działalności Ogniska Plastyki Ludowej. Organizatorzy: Spółdzielnia "Sztuka Kujawska" Włocławek, Włocławska Spółdzielnia Mieszkaniowa. Scenariusz: Z. Pietrzykowska, oprawa plastyczna: J. Rudek. Plakat. "Haft i koronka cepeliowska" W ł o c ł a wek, Klub Międzynarodowej Książki i Prasy, 18-31 X. Organizatorzy: Spółdzielnia "Sztuka Kujawska" Włocławek, "Cepelia" Włocławek. Scenariusz: Z. Pietrzykowska, oprawa plastyczna: J. Rudek. Plakat. "II Biennale fajansu włocławskiego" W ł o c ł a wek, Muzeum Kujawskie, 1 X-31 XII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz i oprawa plastyczna: R. Hankowska. Katalog, plakat. WOJ. WROCLA WSKIE ,,Pisanki i palmy wielkanocne" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego, 16-22 III, wystawa połączona z kiermaszem. Scenariusz: M. Gołubkow, oprawa plastyczna: E. Radomska-Żurad. "Budownictwo drewniane na Dolnym Sląsku" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego, 11 V-31 VII, z okazji Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Scenariusz: E. Jęczalik, K. Jagieła, oprawa plastyczna: M. Sobolewska. "Malarstwo naiwne Republiki Federalnej Niemiec" W r o c ł a w, Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego, 30 X-30 XI. Współorganizatorzy: Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Scenariusz: E. Jęczalik, M. Rostworowska. Katalog wydany przez Instytut d.s. Kontaktów z Zagranicą w Stuttgarcie. "Sztuka ludowa ze zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu" W r o c ł a w, Muzeum Narodowe, 5 IX-31 XII, z okazji 50-go Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Scenariusz i oprawa plastyczna: E. J ęczalik. WOJ. ZAMOJSKIE "Hrubieszowska plastyka obrzędowa" H r u b i e s z ó w, Muzeum Regionalne, 7 V-7 VII, wystawa pokonkursowa. Współorganizatorzy: Dom Kultury w Hrubieszowie, Towarzystwo Regionalne Hru- �395 KRONIKA bieszowskie. Scenariusz: H. Bojarczuk, oprawa plastyczna: A. Przybysz, konsultacja naukowa: Dział Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie. "Twórczość ludowa południowej Lubelszczyzny" T o m a s z ó w L u b e l s k i, Muzeum Regionalne, 11 IV-30 VII, wystawa pokonkursowa. Scenariusz: Z. Switka, konsultacja naukowa: pracownicy Działu Etnografii Muzeum Okręgowego w Lublinie. "Sztuka ludowa południowej Lubelszczyzny" Z a m ość, Muzeum Okręgowe, 7-31 III, wystawa pokonkursowa. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Lublinie. Scenariusz: J. Babinicz-Witucka, C. Wrębiak, oprawa plastyczna: B. Nagrodzki. Katalog. WOJ. ZIELONOGORSKIE "Kiermasz wyrobów węgierskiej sztuki ludowej" Z i e lon a Gór a, Klub "Uśmiech" 11-·15 X. Współorganizator: Instytut Kultury Węgierskiej w Warszawie. "Sztuka ludowa pow. żarskiego" Żar y, Dom Kultury, 27 II-30 III, wystawa pokonkursowa. Organizator: Urząd Pow., Wydział Oświaty Wychowania i Kultury w Żarach. Konsultacja naukowa: Muzeum Ziemi Lubuskiej, Urząd Woj ew. W Zielonej Górze. Polskie wystawy etnograficzne za granicą ANGLIA "Rzeźba ceramiczna St. Zagajewskiego" L o n d y n, Instytut Kultury Polskiej, 18 XI-lO XII. Prezentacja kultury polskiej w Londynie. Współorganizatorzy: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Muzeum Kujawskie we Włocławku. Scenariusz i oprawa plastyczna: R. Hankowska. Katalog, plakat. BELGIA "Maska w tradycji europejskiej" B i n c h e, Międzynarodowe Muzeum Maski i Karnawału, VI-X, w ramach polskiego wkładu do wystawy "Europa - Folklor 75". Organizator: Komitet Organizacyjny wystawy "Europa Folklor 75". Scenariusz: T. Ambrożewicz, konsultacja naukowa: J. K. MakuIski, przewodniczący Komitetu polskiego wystawy "Europa - Folklor 75". "Miłość i małżeństwo" A n t w c r p i a, Miejska Hala Balowa, VII-IX, w ramach polskiego wkładu do wystawy "Europa - Folklor 75". Qrganizator: Komitet Organizacyjny wystawy "Europa - Folklor 75". Scenariusz: Z. Neymanowa, konsultacja naukowa: J. K. Makuiski. Katalog. "Miłość i małżeństwo" (podarki ślubne) L i e g e, Muzeum Życia Walońskiego, VII-X, w ramach polskiego wkładu do wystawy "Europa - Folklor 75". Organizator: Komitet Organizacyjny wystawy "Europa Folklor 75". Scenariusz: Z. Neymanowa, konsultacja naukowa: J. K. MakuIski. �396 KRONIKA CZECHOSLOW ACJ A "Współczesna twórczość ludowa woj ew. katowickiego" O ł o m u n i e c, Muzeum, 17 111-6 IV, w ramach "Dni Kultury Polskiej w Czechosłowacji", Opawa, Muzeum Sląskie, 18 V-IS VII. Współorganizator: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Scenariusz: E. Jaworski, L Bukowska-Floreńska, oprawa plastyczna: K. Adamczyk, Z. Dobrowolska. 3 katalogi z wkładką w j. czeskim, plakat. FRANCJA T I' "Sztuka ludowa" na wystawie "Oto Polska" o yes, sala reprezentacyjna merostwa, styczeń-luty, z okazji Polskich. Organizator: Towarzystwo France-Pologne. Dni Francusko- HOLANDIA "Sztuka ludowa Podhala" A m.s t e I' d a m, Roothaanhuis, 10--19 X, z okazji "Dni Polskich w Amsterdamie". Organizatorzy: "Cepelia", Zrzeszenie "Milenium", "Cepelia Holand". KANADA "Wystawa wyrobów ludowych i wnętrza chaty góralskiej" W i n n i p e g, Polski Pawilon "Warszawa", listopad, w ramach corocznej imprezy "Folklorama". Organizator: Polonia, "Budownictwo kościelne i sztuka sakr:alna w Polsce" K a n a d a, 1975, wystawa eksponowana w różnych miastach o większych środowiskach polonijnych. Organizator: Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne Zarząd Główny w Warszawie. Scenariusz: ks. M. Chmielowski, oprawa plastyczna: Pracownia Sztuk Plastycznych w Warszawie. Plansza informacyjna. NIEMIECKA REPUBLIKA DEMOKRATYCZNA "Sztuka ludowa i twórczość amatorska woj ew. koszalińskiego" N e u b r a n d e n b u r g, Klub Inteligencji, 12-20 IX, z okazji "Dni Kultury Polskiej i Przyjaźni z Neubrandenburgiem". Otrgan~zator: Woj ew. Dom Kultury w Koszalinie. S~enariusz: T. Skurowa, oprawa plastyczna: R. Kozłowska. Katalog. "Sztuka ludowa Zi~mi Lubuskiej" B e e s k o w, Muzeum, 30 IX-lO XI, w ramach "Dni Ziemi Lubuskiej w okręgu Frankfurckim". Organizator: Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. Scenariusz: B. Koł·odziejska. SZWECJA "Obrazy na szkle Eweliny Pęksowej" L u n d, Muzeum "Kulturen", Landskrona, Goteborg, Sztokholm, wrzesień 1974 styczeń 1975. "Polska ceramika ludowa" L u n d, Muzeum, IX 1975--1 1976 r., w ramach współprcy Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie z Muzeum w Lund. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Scenariusz: U. Gmachowska, P. Szacki. Folder w j. szwedzkim. �397 KRONIKA rękodzieŁo ludowe" "Slltukia y s t a d, Muzeum, 26 XI 1975-16 I 1976 r. Organizator: Scenariusz: E. Wortman. "Cepelia" w Warszawie. WĘGRY "Wystawa pamiątek "Cepelii" (lalki reg~onalne i in.) B u d a p e s z t, Ośrodek Kultury i Informacji Polskiej, 11 IV. Współorganizator: Spółdzielnia im. SL Wyspiańskiego w Krakowie. Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Chojnacka. "Polskie rękodzieło ludowe i artystyczne" B u d a p e s z t, Ośrodek Kultury i Informacji Polskiej", wrzesień, wystawa-kiermasz. Organizator: Spółdzielnia "Milenium" z Krakowa. WŁOCHY "Wyroby Opolskiej Spółdzielni Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego" B o lon i a, Salony Pałacu Królewskiego, październik. Organizator: Opolska Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego; wystawa pod patronatem magistratu m. Bolonii. "Zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie (ok. 700 eksponatów) na wystawie Sztuki Ludowej w Rkcionie" R i c c i o n a k/Rawenny, sierpień. Organizator: Muzeum Etnograficzne w Krakowie. "Polska rzeźba ludowa" R z y m, witryny wystaw sklepowy'ch na ul. Frattina, październik, wystawa zorganizowana pod patronatem władz miejskich Rzymu z inicjatywy Associazione Via Frattina. STANY ZJEDNOCZONE AMERYKI PN. "Budownictwo kościelne i sztuka sakralna w Polsce" U. S. A. 1975, wystawa eksponowana w różnych miastach o większych środowiskach polonijnych. Organizator: Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne - Zarząd Główny w Warszawie. Scenariusz: ks. M. Chmielowski, oprawa plastyczna: Pracownia Sztuk Plastycznych w Warszawie. Plansza iniiormacyjna. ZWIĄZEK SOCJALISTYCZNYCH REPUBLIK RADZIECKICH "Kultura ludowa Olsztyńskiego wC7)oraj i dziś" K a l i n i n g r a d, Okręgowe Muzeum Krajoznawcze, 21 VII-ID VIII, z okazji "Dni Olsztyna w Kaliningradzie". Organizator: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Oprawa plastyczna: M. Wesołowska. Plakat, informator. Z materiałów Teresa ODiIE opracowała Zakrzewska �398 KRONIKA MAGISTERIA I DOKTORATY Z ZAKRESU ETNOGRAFII W 1975 R. PRACE MAGLSTERSKIE • Uniwersytet Jagielloński GODULA Róża, Meblarstwo ludowe w północnej części ziemi krakowskiej od połowy XIX wieku do czasów współczesnych, prof. dr Jadwiga Klimaszewska. KOZIK Janina, Rola magii w obrzędach rodzinnych we wsi Istebna pow. Cieszyn, prof. dr Jadwiga Klima'szewska. LITWIN Małgor<zata, D7Ji.ałalnośćregionalnych muzeów karpackich w zakresie ochrony i rozwoju kultury ludowej (na przykładzie :muzeów w Rabce, Zakopanem, Żywcu i Myślenicach), prof. dr Mieczysław Gładysz. PAJĄK Henryka, Psycho-fizjologiczne i społeczne progi dojrzewania i starzenia się ludności wsi Jurgów na Polskim Spiszu, prof. dr Mieczysław Gładysz. SIWEK Jerzy, Skanseny - jedna z form ochrony zabytkowego budownictwa ludowego na terenie woj. krakowskiego, prof. dr Mieczysław Gładysz. Uniwersytet Warszawski DATKO Andrzej, Struktura miejsca świętego, na przykładzie misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. KAMIZELA Ryszard, Rola kapeli ludowej w obrzędach weselnych XIX wieku wsi polskiej, doc. dr Zofia Sdkolewicz. POPLAWSKI Stanisław, Proces przygotowania dziecka do współżycia w grupie społecznej, na przykładzie wsi Pniewy, pow. Grójec, woj.. warszawskie, doc. dr Zofia Sokolewicz. ST ASINOWSKA Ewa, Proces wychowania dziecka w plemieniu Hopi, doc. dr Zofia Sokolewicz. ST ASINOWSKI Marek, Przemiany społeczno-kultur,owe wsi podmiejskiej. Studium wsi Przytoka, gmina Kałużyn, woj. siedleckie, prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. PRACE Uniwersytet DOKTORSKIE Jagiell'oński KRASIŃSKA Ewa, Źródła chłopskiej wiedzy rolniczej w drug'iej połowie XIX i w XX wieku (na przykładzie wybranych wsi karpackich). Promotor: prof. dr Mieczysław Gładysz. Pr<Zedmiotem pracy są źródła oraz sposoby przekazywania i upowszechniania wiedzy rolniczej w zachodniej części Kar.pat Polskich. Badaniami objęto zarówno tradycyjną wiedzę ludową, jak i wiedzę oficjalną, docierającą różnymi drogami na wieś spiską i gorczańską w drugiej połowie XIX i w XX wieku oraz czynniki • W 1974 f. nie bylo na Uniwersytetach absolwentów, co wyniJkalo z retormy przeprowadZonej w szkołach średnich. Podane osoby ukończyły studia w terminIe opóźllionym. �399 KRONIKA determinujące ich współwystępowanie. W oparciu Q własne badania terenowe oraz literaturę przedmiotu autorka starała się wykryć, jakie czynniki oddziaływały w przeszłości, jak też oddziaływują obecnie na stan wiedzy rolniczej badanego obszaru. W pracy omówiono: 1) charakter wiedzy rolniczej w tradycyjnie zorganiwwanej społp,:zności chłopskiej, 2) niektóre tradycyjne chłopskie i niechłopskie oraz nowo~~esne źródła wiedzy rolniczej oraz drogi jej upowszechniania się, 3) relacje zach'odzące między tradycyjną a nowoczesną wiedzą rolniczą, na przykładzie konkretnych czynności agrotechnicznych. MARTYNOWICZ Tadeusz, Afgańskie obyczaje i zwyczaje a stopniowy proces modernizacji kraju. Promotor: prof. dr Jadwiga Klimaszewska. Autor rozprawy pracował w latach 1957-1960 oraz 1972-1975 w placówce dyplomatycznej w Afganistanie,co pozwoliło mu na wiel!okrotne bezpośrednie zetknięcie się z różnymi miejscowymi społecznościami. Poczynione obserwacje wykorzystał w niniejszej pracy w celu ukazania mechanizmu działania tradycyjnej rodziny afgańskiej na przykładzie obrzędowości praktykowanej w trzech zasadniczych momentach życia ludzkiego: narodzin, małżeństwa i śmierci. Praca powstała w oparciu o własne badania, pogłębione literaturą. Bogata dokumentacja fot'ograficzna, dotycząca głównie stroju ludowego, stanowi dodatkowy cenny materiał źródłowy. Uniwersytet Poznański CHMIELOWSKI Stanisław, Geneza, rozwój i zróżnicowanie strojów ludowych Wielkopolski. Na podstawie badań nakryć głowy. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Podstawą źródłową pracy są 20-letnie badania terenowe na obszarze Wielkopolski, skonfrontowane z zastaną literaturą przedmiotu i materiałami archiwalnymi. Autor na szerokim porównawczym tle odzieży ludowe} Wielkopolski różnych warstw społecznych w XIX i pierwszej 'połowie XX wieku szczegółowo za5muje się nakryciami głowy i podejmuje próbę wyjaśnienia ich zróżnicowania oraz określenia czynników kształtowania się lokalnych zasięgów mody. ROSTWOROWSKA Magdalena, Reemigranci z Bukowiny Rumuńskiej na Dolnym Sląsku. Analiza procesów adaptacji i integracji w latach 1946-1973. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Podjęty w ujęciu monograficznym problem adaptacji grupy regionalnej w złożonych warunkach osadniczych Ziem Zachodnich, na przykładzie grupy reemigrantów z Rumunii na terenie Dolnego Sląska. Autorka omawia dzieje migracji, lOS grupy na obczyźnie i jej powrót, charakteryzuje wybrane wsie zamieszkałe przez reemigrantów, omawia procesy adaptacji i integracji w zakresie kultury materialnej i niektórych zachowań symbolicznych oraz - na zakończenie - porusza zagadnienie małżeństw międzygrupowych. W pracy zwraca się m. in. uwagę na mechanizmy utrzymujące w ramach badanej grupy niektóre wniesione tradycyjne elementy kulturowe i trwający współcześnie stały proces integracyjny. RUSZEL Krzysztof, Kształtowanie puszczańskiego. Na przykładzie zef Burszta. się kultury ludowej w warunkach osadnictwa Puszczy Sandomierskiej. Promotor: prof. dr Jó- �400 KRONIKA W pierwszej części pracy autor podejmuje analizę środowiska geograficznego i jego wpływ na kształtowanie się na terenie Puszczy Sandomierskiej specyficznych cech h1storycznego podłoża rozwoju kultury ludowej. W drugiej, w oparciu o monograficzne badania społeczności lokalnej Dzikowca w byłym powiecie kolbuszowskim, autor śledzi proces rozwoju jej kultury ludowej i szuka odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu jest ona ekspozycją cech szerszej jednostki terytorialnej zamkniętej w widłach Wisły i Sanu. Uniwersytet Wrocł awski BOBROWSKA Jadwiga. Pieśni ludowe regionu żywieckiego. Zarys monograficzny. Promotor: doc. dr Adolf Dygacz. Celem pracy jest ustalenie cech stylistycznych żywieckich pieśni ludowych w zakresie muzyki, poetyki, wzajemnych relacji między muzyką a tekstem uwarunkowań funkcjonalnych pieśni oraz zasięgów terytorialnych niektórych cech stylistycznych i wariantów melodycznych, z głównym jednak ukierunkowaniem muzycznym. Praca składa się z trzech części. Zagadnienia wstępne dotyczą historii badań folklorystycZinych, tła geograficznego, etnicznego, historycznego, gospodarczego i społecznego kultury ludowej oraz typów systematyk stosowanych w zbiorach pieśni żywieckich. Właściwy trzon pracy stanowi analiza tekstów pieśni i melodii, przy czym analiza tekstów ogranicza się do zagadnień tematyki, uwarunkowań funkcjonalnych i realiów zawartych w tekstach, zaś analiza muzyczna obejmuje melodykę, metrorytmikę i formę ze wskazaniem cech wspólnych dla polskiej muzyki ludowej oraz odrębności regionalnych i ich zasięgów. Trzecia część pracy dotyczy związków melodii żywieckich z ogólnopolskimi i z pieśniami innych krajów. CZUBALA Dionizjusz, Folklor garncarzy polskich. Promotor: doc. dr Adolf Dygacz. Założeniem rozprawy jest zarys monograficzny folkloru słownego garncarzy. Podstawą rozważań są materiały uzyskane przez autora w czasie badań terenowych oraz drogą ankietową. Dla celów porównawczych wykorzystane zostały również opublikowane dotychczas teksty (w stosunku do zarejestrowanych w terenie stanowią one niewielki procent). Autor uwzględnił głównie przysłowia i pieśni oraz baśnie, legendy, anegdoty i podania. Omówione we wstępnym rozdziale zwyczaje. obrzędy i wierzenia garncarzy traktuje jako samodzielną część rozprawy i jako wprowadzenie do problematyki wymienionych form anonimowych autorów ludowych. ROSIŃSKI Stefan, Ludowa kultura materialna Puszczy Kozienickiej. (Studium etnograficzne). Promotor: prof. dr Józef Gajek. Celem rozprawy jes;t przedstawienie procesu przemian ludowej kultury materialnej Puszczy Kozienickiej na szerokim tle uwarunkowań historycznych i geograficznych. Praca z'ostała oparta na własnych badaniach terenowych, literaturze etnograficznej, zbiorach muzealnych Radomia i Kielc oraz archiwach historycznych. Autor omówił na,stępujące zagadnienia ludowej kultury materialnej: osadnictwo, zbieractwo, myśliwstwo, rybołówstwo, hodowlę, bartnictwo i pszczelarstwo, rolnictwo, budownictwo, przemysły leśne, przemysł ludowy, ubiory puszczańskie, transport i komunikację. �401 KRONIKA PRACE HABll.rr ACYJNE Uniwersytet Poznański DYGACZ Adolf, Ludowe pieśni górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Studium folklorystyczne. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca stanowi kontynuację naukowych zainteresowań autora śląskim folklorem. Na około 300 pieśni górniczych zapisanych przez niego w Zagłębiu Dąbrowskim, w pracy zaprezentowano 52, w więIDszości dotychczas nieznane. Omówiono je i zanalizowano w 10 grupach tematycznych, sklasyfikowanych w oparciu o kryterium treści i funkcji: 1) pieśni obrzędowe i zwyczajowe, 2) historyczne, społeczne i rewolucyjne, 3) o zawodzie, 4) o pracy, 5) rodzinne, 6) towarzyskie, 7) zalotne i miłosne. 8) żartobliwe i satyryczne, 9) o muzykowaniu i tańcu, 10) tańce zawodowe. Autor odkrywa wiele ważnych powiązań tematycznych w pieśniach górniczych z folklorem innych warstw SlPołecznych oraz grup zawodowych poszczególnych regionów P,olski. Instytut Zakład Historii Kuirtury Etnografii w Materialnej Warszawie PAN PAPROCKA Wanda. Współczesne przemiany wsi kurpiowskiei, Promotor: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Rozprawa zawiera analizę zmian w tradycyjnej kulturze ludowej, dokonujących się pod wpływem uprzemysłowienia. Autorka szczególnie wnikliwie analizuje zmiany zachodzące w strukturze agrarnej i społeczneJ-zawodowej na wsi kurpiowskiej, w rolnictwie i hodowli, budownictwie, w gospodarstwie domowym, rodzinie i szerszej społeczności lokalnej. Z 26 - Lud, tom LXI materiałów ODiJlE opracowała Barbara Jaruga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b01770845f7d35f8eab9ee5fa9b7d7a.pdf 14f14c5f0262d65b55211c8ca9d57dc7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1514 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.251-299 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. R E c E N z J E Lud, t. 61, 1977 Rudolf Ferdinandovic Its; Vvedenie v etnografiju, Universiteta, Leningrad 1974, ss. 159, tab. Izdatel'stvo Leningradskogo Można przypuszczać, że Wprowadzenie do etnografii mało znanego u nas radzieckiego etnografa, R. F. Itsa, spotka się z zainteresowaniem polskich etnografów. W okresie powojennego 3D-lecia powstało w Polsce zaledwie kilka prac o charakterze podręczników i choćby z tego powodu trzeba korzystać, w procesie uniwersyteckiego kształcenia, również z obcego dorobku. Szczególnie bogate doświadczenia w pracach nad podręcznikami posiada etnografia radziecka. Wprowadzenie do etnografii Itsa, przeznaczone dla studentów wydziałów historycznych, przy stosunkowo niewielkiej objętości, swoją złożonością problematyki wykracza poza ramy dotychczasowych opracowań. Stanowi równocześnie podsumowanie radzieckich osiągnięć w zakresie nauczania etnografii. Zamierzeniem autora było "ukazanie znaczenia etnografii w systemie nauk społecznych, przedmiotu jej badań, metod i terminologii. ważnych i odpowiedzialnych zadań podejmowanych przez nią dla ludzi i w imię ludzkości, zróżnicowania językowego i etnicznego, gospodarczej i kulturowej mapy świata ..." (s. 158). Tak szeroko nakreślony cel został w całości osiągnięty w kolejnych częściach pracy. Wprowadzenie do etnografii składa się z 8 rozdziałów. W rozdziale 1 autor określa miejsce etnografii w systemie nauk społecznych, definiuje naukę i jej przedmiot badań, zwraca uwagę na poznawcze i społeczne znaczenie etnografii oraz związane z nią problemy metodologiczne. Rozdział 2 jest przeglądem najważniejszych etnograficznych instytucji na świecie. Wskazuje na specyfikę sytuacji organizacyjnej etnografii w poszczególnych krajach i główne rodzaje publikacji. Rozdział 3 dotyczy aparatury pojęciowej etnografii i posiada charakter słownikowy. W 5 grupach problemowych (terminologia wspólna dla wielu nauk, terminy z zakresu życia społecznego, stosunków rodzinno-małżeńskich, kultury materialnej oraz kultury duchowej) Its analizuje znaczenie ponad 100 najważniejszych pojęć stosowanych w etnografii. W rozdziale 4 zatytułowanym "Źródła etnograficzne i klasyfikacja etnosów" autor omawia kolejno źródła etnograficzne, problem związków współczesnej etnografii z naukami humanistycznymi i przyrodniczymi, zagadnienie użyteczności klasyfikacji w etnografii, stosowaną systematyzację w językoznawstwie i przedstawia zasady lingwistycznej klasyfikacji ludów świata. Rozdziały 5 i 8 stanowią próbę systematyzacji przedmiotu badań etnografii. W rozdziale 5 Its wyodrębnia 3 typy gospodarczo-kulturowe ludów świata: 1) łowiectwo, zbieractwo, rybołówstwo; 2) kopieniactwo i pasterstwo; 3) rolnictwo oraz omawia ich przestrzenne występowanie. W rozdziale 8 ukazuje w układzie kontynentalnym etnolingwistyczne zróżnicowanie ludności świata. W rozdziale 6 i 7 Its zajmuje się metodologicznymi problemami etnografii i w historycznej kolejności analizuje najpierw główne ukierunkowania burżuazyjnej etnografii (ewolucjonizm, antyewolucjonizm. szkoła historyczno-kulturowa, socjologiczna i historyczna, funkcjonalizm, szkoła etnopsychologiczna, p..;ychorasizm i teoria wartości w amerykańskiej antropologii �252 RECENZJE oraz na zakończenie współczesLe tendencje w zachodniej etnografii - neoewolucjonizm i strukturalizm). Rozdział 7 dotyczy natomiast historii i współczesnego oblicza szkoły radzieckiej w etnografii. Już samo wymienienie tematyki poszczególnych rozdziałów wskazuje na obszerność i złożoność problematyki poruszanej przez autora Wprowadzenia do etnografii. Praca jako całość zwraca przede wszystkim uwagę umiejętnością bardzo syntetycznego spojrzenia na wieloaspektowość podstawowych zagadnień etnografii i umil'jętnym wykorzystaniem bogatego materiału faktograficznego. Pewne zastrzeżenia może budzić natomiast przejrzystość wykładu, a głównie konstrukcja pracy. Sztuczne wydaje się wydzielenie rozdziału 4. Jego poszczególne. wzajemnie niespójne części, bezpośrednio wiążą się z rozdziałem l i 8 i chyba tam powinny być dołączone. Trudne do uzasadnienia jest również przedzielenie rozdziału 5 i 8, dotyczących w istocie tego samego zagadnienia - klasyfikacji ludóvv' świata, dwoma rozdziałami poświęconymi głównym ukierunkowaniom metodologicznym w światowej etnografii. Pozostawiając na uboczu szczegółową analizę recenzyjną poszczególnych rozdziałów, warto zwrócić uwagę na podaną przez autora definicję etnografii. której treść wyraźnie implikuje zawartość problemową pracy. Its opierając się na sformułowaniach Tokareva i Bromleja definiuje etnografię jako "naukę historyczną a pochodzeniu i etnicznej historii ludów, formowaniu specyficznych cech ich kultury i bytu ..." (s. 7), Pisze dalej, iż "..,głównym obiektem badań etnograficznych są etnosy ...", a na następnej stronie ~twierdza, że "etnografia jest nauką historyczną, co oznacza badanie przez nią etnosów w ich historycznym rozwoju w całym ciągu historii ludzkości i całej ich różnorodności tak w przeszłości, jak i we współczesności" . Dwa elementy w tych sformułowaniach zdają się być istotne. Po pierwsze etnosy jako główny przedmiot badań etnografii, po drugie aspekt przeszłości i współczesności w badaniach etnograficznych. Zajmijmy się najpierw drugim elementem. Its wielokrotnie podkreśla z jednej strony szeroki czasowo i przestrzennie zasięg badaó etnograficznych, które z powodzeniem można prowadzić również w odniesieniu do zjawisk obecnie zachodzących, z drugiej autonomiczność etnografii jako dyscypliny naukowej. Wprawdzie wchodzi ona coraz częściej w związki z innymi dziedzinami, ale w szczególności etnografia radziecka jest metodologicznie przygotowana do samodzielnego prow,'\dzenia badań i ma wyraźnie określony przedmiot etnosy i ich przestrzenne zróżnicowanie. Stanowisko to. odmienne od niektórych zachodnioeuropejskich i amerykal1skich pesymistycznie patrzących na przyszłe losy etnografii, jest nie tylko charakterystyczne dla calej etnograLi radzieckiej, ale co ważniejsze, wyraźnie poparte jej dotychczasową działalnością. Etnografia (głównie radziecka) obok swoj('-j poznawczej roli posiada, zdaniem Iba, ważne znaczenie polityczno-społeczne, jest bowiem dz;edziną wiedzy, która ..uzb!·aja" pJstępowe siły w walce przeciwko rasizmowi, szowinizmowi i nacjonalizmoKi, Te najzupelniej słuszne uwagi autora Wpro'..vadzenia do etnografii pro\\'adzą nas bezpośrednio do drugiego elementu definicji etnografii - problemu jej przedmiotu badaó. Signum specificum etnografii radzieckiej, wyraźnie zresztą w pracy Iba \\'y_ stępującym, jest określanie przedmiotu badań etnografii poprzez pojęcie "etno,,". Jest ono traktowane nadrzędnie w stosunku do pojęcia "kultura", która np. w polskich definicjach etnografii wysuwa się na plan pierwszy. Wydaje się, że mniej ważne jest to, co w definicjach etnografii bardziej zaakcentujemy - etnos czy kulturę, bowiem trudno wyobrazić sobie badania etniczne bez uwzględniania cha- �253 RECENZJE rakteru poszczególnych etnosów, jak i sytuację odwrotną. Istotne jest natomia.:;t to. że nie można problemu kultury pominąć, bądź też potraktować go na równi z ir:nymi zagadnieniami, jak stało się w pracy Itsa. Nie zwraca on szerszej uwagi na kulturę zarówno w aspekcie kontrowersyjności definicyjnego jej określenia, jak i w aspekcie przedmiotu badań el.nografii. Autor Wprowadzenia do etnografii nie zaznaczył równocześnie wyraźnie określonej przez Bromleja (Etnos i etnograjija, Moskva 1973) różnicy między "obiektem" a .,przedmiotem" badań etnograficznych (potlieważ oba terminy w języku polskim brzmią tautologicznie, można je ewentualnie zastąpić terminami "podmiot" i ,.przedmiot"). Położenie nacisku raczej na podmiocie (etnos). a nie przedmiocie (kultura) badań etnografii spowodowało m. in., że w rozdziale dotyczącym podstawowej aparatury pojęciowej etnografii pominięto takie ściśle związanI? z terminem "kultura" określenia, jak cywilizacja, kultura ludowa. etno:', wzór kulturowy, środowisko kulturowe, instytucja i szereg innych. Z drugiej strony trzeba jednak zaznaczyć, że rozdział ten jest bardzo oryginalnym opracowaniem, a przedstawiony przez Itsa inwentarz terminologiczny, poza wyżej wspomnianą sferą terminów, całkowicie wyczerpujący. Interesującą częścią pracy są rozdziały 6 i 7. Its przeciwstawia w nich całok,;ztałt ukierunkowań zachodniej etnografii szkole radzieckiej, Takie postawienie problemu kryje w sobie głębokie merytoryczne racje. Reprezentowana bowiem przez etnografię radziecką metodologia marksistowska jest w istocie krytyką etnografii zachodniej jako takiej, a marksizmalternatywą dla wszystkich innych kierunkó\\' metodologicznych. Zdecydowanie krytyczna postawa autora w stosunku do całok,ztałtu dorobku etnografii zachodniej (poza morganizmem) spowodowała jed·· nako że jego własne sformułowanie, iż "radziecka szkoła w etnografii opierając się na t11ctodzie materializmu historycznego jest spadkobierczynią wszystkiego, co było pO.'tępowe w burżuazyjnej, a przede wszystkim rosyjskiej etnografii" (s. 118), nie zl1ajduj(' swojego uzasadnienia. Wydaje się również, że autor zbyt ogólnikowo potra;';tował ogromny dorobek radzi0ckiej etnografii i nie rozwinął problemu sto"o\\alności marksistowskiej metodologii do etnicznych badań (rozdział o etnografii radzieckiej zajmuje zaledwie 5 stron). :Y!ożna wreszcie na zakoóczenie zwrócić uwagę na prawie zupełne pominięcie prze' omawianiu głównych instytucji etnograficznych i wydawnictw, tych spośró:l nich. które są związane z badaniami europejskich kultur chłopskich oraz że roz .. dz:al R dotyczący etnicznej klasyfikacji ludów świata opiera się w zasadzie wyłąr:z"ie na danych zamieszczonych w Atlasie narodov -mira (poza ZSRR) i w całości wykorzystuje przyjętą w tej pracy klasyfikację. Zaznaczone wyżej niektóre krytyczne uwagi w niczym nie ummeJszają znaczel:ia pracy, którą przede wszystkim rozpatrywać należy jako podręcznik etnograLi. Dydaktyczne wartości tkwiące we Wprowadzeniu do etnografii są niezaprzeczalne. Jest to chyba naj pełniejsza praea o charakterze podręcznika z dotychczas opracowanych w krajach socjalistycznych. Z pewnością powinna być szeroko wykorzystywana jako rodzaj metodycznego przewodnika przy realizacji programu z zakresu przedmiotu "W:,tęp do etnografii". Jacek Bednarski �2::;4 RECENZJE Sigfrid Svensson, Einfiihrung in die europiiische europaischen Ethnologie, hrsg. von Gunter Wiegelmann, am Glan, 1973, ss. 206, 94 ił. w tekście i mapka. Texbucher zur VerI. A. Hain, Mei~enheim Ethnologie. Książka Svenssona, wybitnego szwedzkiego etnologa z Lundu, otwierać ma serię wydawnictw z zakresu "etnologii europejskiej". Wydawanie takiej serii zaproponował i stara się je realizować prof. dr G. Wiegelmann, dyrektor instytutu etnografii na uniwersytecie w Munster, prezes zachodnioniemieckiego Deut~che Gesellschaft fur Volkskunde oraz redaktor "Ethnologia Europaea". Może właśnie: dlatego w wydaniu niemieckim książka otrzymała taki właśnie tytuł, gdy oryginalne szwedzkie wydania (1966, 1969) są określone po prostu jako "wprowadzenie do etnografii" (ściśle: do badania kultury ludowej). Pozycja wydawnicza o tytule ,.Wstęp" czy "Wprowadzenie" - zwłaszcza jak omawiana, przeznaczona w swym szwedzkim wydaniu jako podręcznik dla studentów - kojarzy się zazwyczaj ze suchym, schematycznym i zsyntetyzowanym P,)daniem pojęć elementarnych oraz ze streszczeniem podstawowych osiągnięć poznawczych danej dyscypliny. Tymczasem napotykamy tutaj na inny typ opracowania - bardziej "czytelny" i metodyczny, gdyż nie stereotypowy, a problemowy. Może właśnie dlatego zostało ono wybrane jako pierwsza pozycja w serii "etnologii europejskiej", mimo, że w partii egzemplifikacyjnej dotyczy w zasadzie tylko szwedzkiej kultury ludowej. Opracowanie jest jednak tak ujęte, że regionalne zjawi~ka kulturowe podporządkowuje pojęciom, zjawiskom i prawidłowości,)m ogólnym. Tok wykladu jest zatem odwrotny od ~potykanego zazwyczaj w podręcznikach: wychodzenie nie od analizy pojęć ogólnych, by je potem ilustrować przykładami, ale wprost od przedstawienia wybranych zjawi~k i procesów kulturowych odzwierciedlających typowe mechanizmy funkcjonowania, rozwoju czy zróżnicowania kultury. Jest przy tym szczególne, że autor jakby niechętnie podaje ~formułowania syntetyczne, a raczej do tych ostatnich czytelnika tylko podprowadza. zostawiając mu możność wyciągania samemu wniosków ogólnych. Nic tu zatem niC' ma z "łopatologii", dużo zaś faktograficznego materiału analitycznego ustawionego metodycznie i składającego się na bardzo interesującą całość metodologiczną. Pierwsze dwa rozdziały, poświęcone przykładowym zestawieniom zjawisk z kultury ludowej, z kultur starożytnych i społeczeństw prymitywnych, mają jakby nR celu ukazanie czasowych i przestrzennych wymiarów kultury. Egzemplifikowane są one np. zestawieniem mitu Odys~eusza z treścią podania ludowego, genezą i historycznym rozwojem nart, kalendarzem lunarnym czy kultem niedżwiedzia. Przestrzenne zaś wymiary kultury ilust.ruje autor na przykładzie map zasięgów niE;których wytworów kulturowych (wiary w wilkołaka, typów cepów) na obszan:~ Szwecji, a nawet Europy. Stąd przejście do omówienia stopniowań regionóW i obszarów kulturowych oraz ich uwarunkowań zarówno naturalnych. jak i historycznych. Metodzie kartograficznej, znakomicie rozwiniętej w etnografii szwedzkiej. poświęca autor stosunkowo dużo miej~ca. Dalsze partie książki zawierają analizy wybranych podstawowych proce,ów kulturowych. Na przykładzie dud, radła i stroju ludowego autor omawia zjawiska reliktowe, mechanizmy ich utrzymywania się, zwłaszcza na terenach pogranicz. Następnie zagadnienie związku słowa z rzeczą, konserwatyzm słowa i wynikające: z tego możliwości interpretacyjne. Omówione zostały dalej proce~y przekazywania tradycji oraz zjawiska dyfuzji kulturowej na konkretnych przykładach. Ciekawym zagadnieniem jest wpływ dobrej koniunktury na kulturę ludową w poszczególnych okresach (renesans, barok. klasycyzm), a na tym tle zjawisko kullurov,··(:j �2;'5 RECENZJE stabilności (fiksacji). Innym wybranym problemem, to wpływ centralnego zarządzania państwowego na zmiany w kulturze ludowej, również uwidocznione na przykładach z historii Szwecji. Stąd mamy przejście do omówienia procesów kształtowania się sztuki ludowej w aspekcie wpływu na nią sztuki miejskiej. Na przykładzie wybranych obrzędów (maszkar, ogni obrzędowych) ukazuje tkwiący w nich podstawowy wzór i jego naśladowanie także w innych postawach i zachowaniach (opinie dotyczące hycla i kata). W rozdziale zatytułowanym "poezja i prawda" mamy znów analizę wybranych gatunków folkloru słownego (wątków opowiadaniowych. bajek, ballad) i jego związku z konkretnymi warunkami życia. W rozdziałach końcowych autor zajmuje się środowiskiem lokalnym - wsią od strony jego wytworów kulturowych i konieczności ich interpretacji nie tylko typologicznej, ale także środowiskowej, chroniącej od pomyłek interpretacyjnych. Środowisko lokalne traktuje jako całość, jako strukturę funkcjonalną i wykazuje, jak wprowadzone z zewnątrz określone nowości (gospodarcze, reformy gruntowe. urządzenia techniczne) wpływają na przemiany w układzie strukturalnym tego środowiska. Stąd śledzenie ogólnej linii rozwoju idącej ku postępującemu indywidualizmowi i przyjmowaniu się mieszczańskiego stylu życia. Wszystkie analizy oparte są o konkretne przykłady. Całość zamyka omówienie ogólnych linii rozwojowych i osiągnięć szwedzkiej etnografii jako nauki uniwersyteckiej i jako ,.europejskiej etnologii". Materiałowo omawiana praca nawiązuje do wydanego w 1961 r. zbiorowego dzieła Schwedische Volkskunde, wydanego ku uczczeniu 60-lecia prof. Svenssona, ukazuje jednak wspomnianą własną i odrębną konstrukcję wewnętrzną. Dzięki właśnie owej udanej konstrukcji i właściwościom wykładu, książka ma szereg zalet: wprowadza w sposób sugestywny w problematykę uprawianej w krajach skandynawskich etnografii. zwanej tam etnologią, na tle i w związku z ogólną problematyką etnograficzną; zapoznaje z charakterem szwedzkiej kultury ludowej, z historią. problematyką i osiągnięciami tamtejszej etnografii; ma zwłaszcza duże zalety dydaktyczne. Dobrze się stało, że w przekładzie niemieckim została ona udostępniona "etnologii europejskiej". Józef Problemy ferencji kultury Etnografów ludowej Słowiańskich, i narodowej. Materiały Burszw z II Międzynarodowej Kon- 11-12 X 1974, pod red. Jów Poznaniu, seria "Etnografia", t. 1. Poznań-Blażejewko, zefa Burszty. Polska Akademia Nauk, Oddział Warszawa-Poznałl 1976, ss. 244. Główny dorobek dwudniowej konferencji - 21 wygłoszonych referatów (obrady zob. w: ..Lud" 1975, t. 59, s. 303-301 i Przedmowa J. Burszty do Problemów ..., s. 5-8) - ukazał się pod powyższym tytułĘ'm staraniem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Komisji Slawistycznej Poznańskiego Oddziału PAN w osobnej pozycji. będącej pierwszym tomem etnograficznej serii wydawnictw PAN w Poznaniu. Referaty wydano w językach tzw. kongresowych (rosyjskim, angielskim i niemieckim) - 11 tekstów bez streszczeń i narodowych (bułgarskim, czeskim, macedońskim, polskim, serbochorwackim i słowackim) - 10 tekstów ze streszczeniami w językach kongresowych. �256 RECENZJE .Jak pisze w Przedmowie redaktor tomu, w treści referatów uwzględniono zasadnicze głosy w dyskusji uzupełniające zreferowane materiały i odnoszące się krytycznie do przedstawionych zagadnieil. Rozległą problematykę dotyczącą kultury ludowej i narodowej w poszczególnych grupach etnicznych przedstawiono w trzech aspektach: historycznym, współczesnym i teoretyczno-metodologicznym. Historyczne ujęcie, zwłaszcza związek obu nurtów kultury i społeczno-ekonomiczne uwarunkowania roli każdego z nich w rozwoju etnosu, podobieństwa i różnice w procesie historycznym społeczeństw oraz znaczenie wartości kultury ludowej w życiu kulturalnym i politycznym narodu omówiono w 11 referatach (tytuły podaję w kolejności wystąpień zachowanej w druku, w tłumaczeniu na język polski): Pawoł Nedo, Pawoł Nowotny, Znaczenie kultury ludowej w życiu społecznym i kulturalnym serbolużyckiej mniejszości narodowej; Jan Podolak, Znaczenie Richard kultury ludowej Jef1i.bek, Kultura Teoretyczne wą; aspekty :vliroslav narodowej ludowa stosunków Draskić, w w ksztaltowaniu przeszłości Rola w między narodu archaicznej Mirko narodu ludową kultury BeneŚ. a literaturą w Barjaktarović, slowackiego; Bohuslav czeskiego; czeską pieśnią wiejskiej i obecnie; się nowoczesnego życiu narodo- serbskiej Muzulmanie kulturze - nowy Blaze Ristovski, Afirmacja kultury ludowej w narodowej myśli macedońskiej; Tanas Vrażinovski, Kultura ludowa w asymilacji Macedończykóu.: LL' egejskiej części Macedonii; Stojan Gencev, BuŁqarska kultura ludowa i nurodmca (od początku okresu Odrodzenia do Wyzwolenia); Gabor Zsigmond, Lud kul.tura narodowość społeczeństwo. Alternatywy badań społecznych na Węgrzech od drugiej polowy XIX w.; Lasló Kósa, Związek między kulturą Ludou.:ą i kullUTą narodową Węgier (od XVIII w. po dzień dzisiejszy). Znaczenie tradycji ludowej we współczesnym życiu narodu. czy społeczeństwa wielonarodowego, jej roli w budowie socjalistycznej kultury, omawia 7 referatów: Olga A. Ganckaja, Ljudmila N. Terentieva, Etnos a rodzina w ZSRR .. (Z problematyki badawczej procesów etnicznych); Viktorija A. Malancuk. Elementy naronaród jugosłowiański; dou.:o-tTadycyjne Ukrainie; i nowe Andrej społeczno-etnicznych we V. Orlov, wnętrzu współczesnego Podstawowe w Ukraińskiej SSR; Erhard wlaścilcościach pojęć: "lud", "naród" i "kultura", lizmu u: Niemieckiej Republice Demokratycznej; tura t"dou.:a" słowiaitsldej Bulgarii. i "kultura nauce Wzajemne narodowa' socjalistycznej; stosunki mieszkania tendencje wc od okresu niektórych na procesach specyficznych towarzyszących Christo oraz i.ch praktyczne Tatiana a John, kołchoźników wspólczesnych A. Koleva, \;I,Tyzwolenia budowie socjaVakarelski, Pojęcia: .,!{ul- zastosowanie Kultura ludowa (1878) do chwili wc wspólnej i narodowa obecnej. Sprawom teoretycznym i metodologicznym, takim jak zakres i pojęcie przcdmiotJ..i l:iadań, kultura ludowa a klasa chłopska, funkcje etniczne kultury, scmal1tyczr:;; zgodność stosowanej terminologii, metody analiz materiału etnograficznego itp.. poświęcili swe wystąpienia głównie 4 referenci: Józef Burszta, Kultura ludou.·a kultura narodowa. Zarys problematyki; Julian V. Bromle,i. Kultura jako przedmiot badań etnograficznych; Slavko Kremenśek, Kultura ludowa w aspekcie klasoH:ym; Veselin Hadzinikolov, a niektórych zagadnieniach badań etnograficznych kultury ludowej i narodowej. Sprawy te poruszyli w swych referatach również M. Draskić, E. John, L. Kósa, Ch. Vakarelski i in . . Wydanie powyższych materiałów jest ważnym wkładem strony polskiej do międzynarodowych badań nad kulturą ludową i narodową, kontynuowanych aktualnie już przez wiele krajów pozasłowiańskich. Wkład ten polega głównie na uświadomieniu głębiej przedtem nie badanej problematyki dotyczącej historycznych �257 RECENZJF procesów etniczno-kulturowych w poszczególnych społeczeństwach Europy, stosunku kultur ludowych do kultur narodowych w ciągu dziejów, roli tradycji ludowych w kształtowaniu i podtrzymywaniu świadomości odrębnośd narodowej, potrzeby ujednolicenia melod pracy, terminologii itp. [Jr(Jblemy ~ultury ludowej i narodowej przyczynią się niewątpliwie do ukie· runkowania i przyspieszenia badań źródłowych oraz prac analitycznych w tej dziedzinie. co dla etnografii słowiańskiej i powszechnej oraz dla praktyki budownictwa socjalistycznego ma obecnie duże znaczenie. Medard S. S. Coon, The Hunting Brow?~ and Company, Boston Peoples. Toronto Tarko An Atlantic oMnthly Press Book 1971, ss. XXI, 413, ryc., mapy. Little, ,Jakkolwiek dzieło C. S. Coone'a zasłużonego amerykańskiego antropologa kultw'o\vego, wybitnego badacza terenowego i teoretyka - stanowi dla niego, jak sam podkreśla, podsumowanie prawie półwiekowego zainteresowania ludami zbieracko-łowieckimi, to nasuwa się raczej przypuszczenie, że napisane zostało przez natchnionego moralistę, krytyka n'lszej cywilizacji, a nie przez chłodnego badacza. wiell)krotnie prowadzącego eksploracje wśród opisywanych ludów. Praca jest tematycznym przeglądem wszystkich aspektów życia współczesnych ludów łowieckich, z tym, że autor - choć w mniejszym stopniu - pesiłkował się w swoich rozważaniach relacjami dot.yczącymi ludów już dziś wymarłych. Przegląd ten. rzetelny i bazujący na wyczerpującej literaturze dawnej i najnowszej, mimo skromne~o określenia autora, bynajmniej nie stanowi jedynie ogólnych wypisów do etnografii społeczeristw zbieracko-łowieckich. Na wszystkich stronach dzieła przewija ,;ię określona koncepcja filozoficzna, łatwa do odczytania, choć nigdzie nie formułowana otwarcie. . Coon uważa mianowicie i daje temu jasno wyraz, że droga, którą poszła znaczna część ludności świata i której efektem jest cywilizacja euroamerykańska, preferująca techniczne aspekty rozwoju, jest nie tylko zaledwie jedną z możliwych. to oczy ...;iście od dawna wiadomo. ale wręcz najbardziej nieszczęśliwą dla jednostki i dla całej społeczności. Wychodząc z takiego założenia stara się autor pokazać nam inną z możliwych dróg, unikającą eksploatacji przyrody i człowieka, wolną od wszelkiej alienacji i ;;tres3ów, polegającą na harmonijnej koegzystencji środowiska i człowieka. Środo".-isko wyznacza tu i niejako kontroluje granice rozwoju grupy ludzkiej, która inwencję swoją wykazać może - i to jest najbardziej optymalne działanie z punktu widzenia ekonomii i psychologii - w całkowitym stopieniu się z otoczeniem przyrodniczym., Egzempllfikację tej, nie formułowanej bliżej koncepcji egzystencji, stanowić mają opisywane przez autora ludy łowieckie, znajdujące się, jego zdaniem. w postulowanej harmonii ze światem przyrody. Autor omawia kolejno: podstawowe wyposażenie materialne łowców, sposoby transportu lądowego i wodnego. formy zdobywania pożywienia, organizację społeczną i poszczególne dziedziny życia duchowego. Sposób przedstawienia działów kultury nie odbiega od powszechnie stosowanego, jeśli oczywiście nie liczyć tego szczególnego nastroju podziwu dla opisywanych zjawisk oraz ich pewnej idealizacji, polegającej na niedostrzeganiu dysharmonii, istniejącej przecież w każdej spoleczności. Opisy przedstawione przez autora mogą imponować niezwykłą plastycznością, ich 17 - Lud. tom LXI �258 RECENZJE: dobór, mimo że nie miał na celu wydobycia spektakularnych fragmentów. może zainteresować nawet słabo przygotowanego czytelnika. W tej warstwie praca Coone'a stanowi znakomity podręcznik. kompendium naszej dotychczasowej wiedzy o zbieraczach i łowcach. Podręcznik ten może być niezwykle przydatny do nauczania studentów etnografii i archeologii, a dzięki talentowi literackiemu autora może także liczyć na szerokie zainteresowanie poza kręgami naukowymi. Ambicją autora było także, jak już wspomniałem, poza przekazaniem określonej wiedzy, uświadomienie czytelnikowi za pomocą ogromnej erudycji, że prezentowane kultury zdecydowanie górują moralnie nad naszą. Na każdym nieomai miejscu podkreśla autor wyższość myśliwych. Ich kultura materialna jest dla niego znakomitym przykładem wykorzystania do maksimum tkwiących wokół nas możliwości bez zakłócenia środowiska. Tu następuje oczywiście przytyk do fabryk zatruwających atmosferę, do broni masowej zagłady, do bezsensownego wyjaławiania ziemi, niszczenia zieleni itd. Omówienie kultury społecznej zbieraczy-łowców służy podkreśleniu harmonii. mającej jakoby panować wśród członków tej społeczności. Na tym tle sugestia, że my zrobiliśmy wszystko, aby stworzyć między ludżmi nieprzebytą przepaść, jes'. już tylko naturalną konsekwencją przyjętego sposobu argumentowania. Opis kultury duchowej łowców, to dla autora okazja do uświadomienia nam, iż rozpętaliśmy ogromne i zgubne siły fizyczne (vide energia atomowa), a wykorzystanie sił mentalnych jest nam zupełnie obce, choć tkwią one w nas. Umieją tu robić szamani i czarownicy w społecznościach będących na niższym stopniu rozwoju i to stanowi jeszcze jeden dowód - zdaniem autora - ich lepszego przystosowanió się do środowiska. Kiedy już zmiażdżeni moralnie odkładamy pracę Coone'a gotowi odpowiedzieć na pytanie zawarte w jej konkluzji (What can we learn from hunters?), zaczynają nas ogarniać istotne wątpliwości. Wiwisekcja naszej cywilizacji, dokonana przez autora na marginesie prezentowania kultury łowców, jest naj zupełniej słuszna. choć może niezbyt głęboka. W mniejszym lub większym stopniu niedostatki tu podkreślane występują istotnie, a ostrzeżenie przed grożącym nam kataklizmem, ostateczną zagładą gatunku, bynajmniej nie stanowi oratorskiego chwytu autora. Czy jednak to, czego możemy nauczyć się od łowców, a nauczyć możemy się istotnie niejednego, pozwoli nam przetrwać okres kryzysowy? Wątpliwe. Gdybyśmy poszli śladem propozycji autora, to albo udalibyśmy się wszyscy na niekończący się biwak (dokąd ?), albo poczęlibyśmy ćwiczyć telekinezę i inne modne obecnie sztuki zwane zjawiskami para psychicznymi. Czy dałoby to wyzwolenie i ukojenie naszych cierpień, abstrahując już od technicznej strony przedsięwzięcia? Bardzo mało prawdopodobne. Wydaje się, że Coon zupełnie niepotrzebnie, w zapale moralisty, pomieszał dwa z gruntu słuszne przedsięwzięcia. Analiza wad współczesnego społeczeństw2 naszego kręgu kulturowego i próba szukania wyjścia ze ślepego zaułka naszycll poczynań - to jedno zadanie; przedstawienie w formie alternatywnej innego modelu życia, modelu dla nas nie do zrealizowania, to rzecz inna. Model kultury łowców (tu można podkreślić chyba niedostateczne uwypuklenie w pracy zróżnicowania omawianych ludów), jest dlatego taki, że kultura ta jest marginesem, jest - niezależnie od sentymentów badaczy - jedynie przeżytkiem. Traktowanie jej jako alternatywy dla naszej cywilizacji stanowi absolutną utopię· Próby wyjścia z trudnych momentów dziejowych bazować muszą na analizie naszej własnej kultury, rad winniśmy szukać w naszej historii i teraźniejszości. �2.59 RECENZJE Kultura łowców, choćby najbardziej harmonijna (czy istotnie?) nie może być dla nas realnym punktem oparcia. Trudno przypuścić, aby Coon nie zdawał sobie z tego sprawy. Bez wątpienia jego tezy można uznać za prowokację intelektualną. I jeśli taki był istotnie zamiar autora, powiódł się on znakomicie. Praca Conne'a zawiera dziesiątki stron najsłuszniejszych myśli. godnych dysku·· sji, ale ma także nieco fragmentów drażniących, rozmyślnie prowokujących. Pierwsze powodują, że uznać ją można za solidny i cenny podręcznik, drugie czynią z niej lekturę fascynującą, myślowo zapładniającą i polemiczną niekiedy do granic rozsądku. Czegóż więcej trzeba od pracy naukowej z ambicjami popularyzatorskimi? A pytanie - czego mo~my nauczyć się od łowców i nie tylko od nich, od wszystkich kultur znajdujących się w zaniku, pozostaje aktualne i oczekuje na dalsze odpowiedzi. Ryszard KantaT Daniela i Stanisław Tałajowie, Dziwy świata roślin. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1974, ss. 278, liczne rysunki, 32 barwne fotografie. Książka D. i S. Tałałajów powstała jako rezultat prawie czteroletniego pobytu autorów w Afryce Zachodniej, gdzie mieli okazję zetknąć się z florą tego kontynentu. Pracując na Uniwersytecie w Kumasi (Ghana), położonym w sercu tropikalnej dżunglii, mieli nie tylko okazję ob,erwować egzotyczną roślinność, ale również co ciekawsze okazy sami uprawiali. Uzupełnieniem wiedzy autorów stały się liczne wyprawy terenowe, które przedsięwzięli do Kenii, Ugandy, Sudanu, Etiopii, Tunezji i Włoch południowych. Przy omawianiu roślin z innych kontynentów autorzy korzystali z literatury, głównie obcojęzycznej. Zaprezentowana praca - jak podkreślają jej autorzy - ma charakter popularyzatorski. Wychodząc z jak najsłuszniejszego założenia', że egzotycznymi roślinami interesują się nie tylko przyrodnicy, lecz także szersze kręgi czytelników, nadali Tałałajowie pracy łatwą gawędziarską formę. Obok swoich zalet ma to jednak także złe strony. Próżno szukamy na przykład jakiegokolwiek wyboru literatury, z której korzystali Tałałajowie przy podawaniu takich czy innych właściwości prezentowanych roślin, sposobów ich wykorzystania, czy anegdotek z nimi związanych. Ze względu na fakt, iż w literaturze polskiej jest niewiele pozycji na ten temat, a piśmiennictwo obce jest słabo znane i trudno dostępne, podani~ naj krótszej nawet bibliografii tematu bez wątpienia ułatwiłoby poszukiwania. Książka omawiana, nawet w swej popularnej formie stanowi dla etnografa ciekawą pozycję, szczególnie te jej fragmenty, które mówią o florze Afryki, znanej autorom z wieloletnich badań i obserwacji. Nie warto nawet podkreślać, jest to tak oczywiste, jakie znaczenie dla społeczności ludzkich miało i ma obecnie wykorzystanie roślin. Klasyczne już przecież są określenia niektórych kultur na podstawie wykorzystywanych w nich gatunków roślin: bambusa, palmy, kukurydzy, prosa itd. Uprawiana roślina niejednokrotnie wpływa w istotny sposób na całokształt kultury, kreuje jej cechy wyróżniające. O znaczeniu badań nad wpływem uprawianych roślin na poszczególne zbiorowości ludzkie, ich obyczaje, obrzędy religijne, lecznictwo, magię itd. świadczyć �260 RECENZJE może wyodrębnienie się nowej specjalności - etnobotaniki - w obrębie etnologii gospodarczej. Bez wyników jej badań wiele aspektów kultury badanych ludów nie znalazłoby pełniejszego wytłumaczenia. Aby jednak etnobotanika miała materiał do swoich analiz potrzebne jest jak najpełniejsze poznanie gatunków i właściwości roślin tropikalnych. Nie trzeba dodawać, iż nie chodzi tu jedynie o rośliny egzotyczne. W kulturze ludu polskieg,) wykorzystanie roślin było również znaczne, a przecież nie do końca poznane. Poznanie gatunków i właściwości roślin należy do zadań niezwykle trudnych. Trud wielu pokoleń badaczy, od czasów starożytnych do najnowszych, dał w efekcie dość dobre poznanie flory obszarów łatwiej dostępnych. Trudniej przychodzi natomiast systematyczne jej opisywanie na obszarach np. Amazonii, Afryki Równikowej, czy niektórych obszarów Australii. Jak wiele jeszcze w tej dziedzinie jest do zbadania może świadczyć fakt, iż nie ma roku, aby nie było głośno o nowej egzotycznej roślinie lub ciekawej odmianie rośliny znanej uprzednio. Wielokrotnie zdarza się, że odkrywane właściwości jakiejś rośliny w istotny sposób wpływają np. na produkcję barwników, czy wyrobów farmaceutycznych. W przedstawionej pracy zagadnienia wchodzące w skład zainteresowań etnobotanika są zaledwie sygnalizowane. Autorzy nie tają, że wybór opisywanych roślin jest wynikiem ich dziwności, oryginalności raczej, niż wartości gospodarczej czy roli kulturowej. Tendencja ta wyraźnie jest widoczna już w tytułach poszczególnych rozdziałów: "Przedziwne drzewa", "Olbrzymy i karły wód". "Osobliwe grzyby i porosty", "Przedziwne owoce i nasiona" itd. Oczywiście także funkcja kulturowa poszczególnych roślin, a zatem to, co etnografa może najbardziej interesować, znajduje swoje odbicie w pracy. Możemy na przykład dowiedzieć się, które rośliny uważane były przez tubylców za święte, które odgrywały istotną rolę w mitach, które uznawano za siedzibę złego ducha. Niestety, nie zawsze informacje te są dostatecznie skonkretyzowane, niekiedy nie wiemy jakiego plemienia lub terenu dotyczą. Cieka wie brzmią wzmianki o używaniu tych czy innych roślin do wyrobu sprzętów, broni, dzieł artystycznych, instrumentów muzycznych, ubiorów. na poszczególnych obszarach Afryki, Ameryk i Azji. I tu także budzi niedosyt lakoniczność informacji, ich często niedostateczne zlokalizowanie. Bardzo wyraźnie podkreślają autorzy wykorzystanie poszcze:gólnych gatunków roślin w medycynie, także ludowej. Wielokrotnie powołują się tu nie tylko na fragmenty Biblii, opisów podróży, ale także na prace etnograficzne. Sensacyjnie wręcz brzmią informacje dotyczące roślin trujących, ich mocy, sposobów wykonywania trucizn i ich wykorzystywania, a także przeciwjadów. Wiele interesujących fragmentów zawiera także rozdział o używkach i roślinach korzennych. Znaczną część prezentowanych gatunków stanowią rośliny uprawne, mające doniosłe znaczenie dh\ gospodarki wielu terenów świata. Etnografa mogą tu zainteresować np.: drzewo chlebowe, maniok, patat, czy mlekowiec. Lakoniczność poszczególnych haseł budzi niedosyt i chęć uzupełnienia informacji. co - jak się wydaje - jest dość charakterystyczne dla wydawnictw popularnych. Uznać należy za wskazane. aby tego rodzaju publikacje ukazywały się częściej i lepiej niż dotychczas zaspokajały głód informacji o roślinach egzotycznych. Praca Tałałajów, której wartość podwyższa staranne wydanie, liczne rysunki i kiikadziesiąt kolorowych zdjęć, zrobiła dobry początek. Ryszard Kantor �2Ul RECENZJE Dou!:'las Fraser, Warszawa 1976. Sztuka prymitywna, Wydawnictwa Artystyczne Filmowe, W cenionej serii "Kultury starożytne i cywilizacje pozaeuropejskie" Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe wydały pracę amerykańskiego historyka sztuki, Douglasa Frasera, pl. Sztuka prymitywna. Fraser, uczeń Paula Wingerta. Meye!"a Schapiro i Rudolfa Wittkowera. pozostający pod wpływem antropologów społecznych z Raymondem Firthem na czele. stara się w swej książce łączyć doświadczenia wielu metod badawczych; główne znaczenie ma jednak analiza z punktu widzenia historyka sztuki. Przed przystąpieniem do analizy stylów w sztuce ludów i kultur poszczegóinych kontynentów. autor daje teoretyczne wprowadzenie do problemu ..sztuki prymitywnej", starając się ukazać istotę badań nad tą dziedziną sztuki i specyficzne podejście, jakiego wymaga. Pozostała część książki, to systematyczny przegląd sztuki prymitywnej, przy czym - jeśli to tylko było możliwe - autor, oprócz ukazania zjawisk lokalnych, wprowadza uogólnienia dotyczące powiązań artystycznych różnych regionów. Dużą zaletą tej książki jest spora liczba ilustracji, w tym, co ważne, także kolorowych. W. Rudolf Weinbaus. Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturgeschchite des Weines und Edition Leipzig 1975. ss. 228. ilustr. 219, w tym 50 wielobarwnych. B. des Weinhold zajmuje się od wielu lat winiarstwem jako zagadnieniem historyczryczno-kulturowym. Po kilku publikRcjach wycinkowych wydał w 1973 r. historyczno-etnograficzne studium o warunkach uprawy winnej latorośli w Turyngii i Saksonii (Winzerarbeit an Elbe, Saale und Unstrut). I oto w dwa lata po tamtej książce ukazuje się jego Vivat Bacchus, pięknie wydana praca ukazująca uprawę winorośli i wyrób wina już nie tylko na dobrze mu znanym obszarze jego badań terenowych, lecz w skali światowej. Tak obszernie przestrzennie i czasowo zakrojoną rzecz zawarł w czterech częściach. W pierw:izej przedstawia dzieje uprawy krzewu winnego, który w uszlachetnionej odmianie znany był już Sumerom, a opiekowała się nim tam bogini Gestin. W Egipcie bogiem wina był sam Ozyry~, który pełnił tę funkcję obok innych boskich obowiązków. W Indiach uprawa winorośli miała być znana już \V I tysiącleciu p.n.e., chińska zaś legenda głosi, że cesarz Yil zwalczając wyrób alkoholu 'I. ryżu zapoznał swych poddanych z uprawą winnego krzewu - co miało mieć miejsce około 2200 lat p.n.e. Z Chin do Japonii dotarła natomiast winorośl dopiero w I tysiącleciu n.e. Po tych informacjach omawia Weinhold szczegółowiej kult Dionizosa. który z trackiego bóstwa flory i fauny leśnej przeradzał się na gruncie greckim w boga rolników, wreszcie winiarstwa ~- w miarę jak uprawa winorośli upowszechniała się. Gdy zaś stała się ona ważnym czynnikiem gospodarczym dla miast greckich, wtedy dopiero. zdaniem Weinholda, kult Dionizosa przybrał ów ekstatyczno-orgiastyczny wyraz kultu wegetatywnego. Szczególnie uroczyśeie i z przepychem obcho- �262 RECENZJE dzono zatem święta wiosennego powrotu Dionizosa na ziemię. Jego zobrazowanemu ingresowi do miasta towarzyszył upojony winem tłum, wyprzedzany przez chór śpiewający dytyramby, zalążek dramatu i komedii. Kult Dionizosa wraz z wpływami kultury greckiej rozpowszechnił się w Rzymie. Zwano go tu póżniej Bacchusem. Stał się on bogiem zmartwychwstania, usymbolizowanym w winogronie. Symbol ten przejęło następnie chrześcijaństwo i rozwijało w rozmaitych plastycznych ujęciach, jak np. mistyczne wydeptywanie winogron przez Chrystusa, symbolizujące jego ofiarę. Weinhold zwraca uwagę na to, że cała ta kultura winiarska rozwijała się 'A: związku z coraz doskonalszą uprawą winorośli szlachetnej, decydującej o typie gospodarki. Wyhodowano ją na wschodzie z dziko rosnących leśnych krzewów winnych i stamtąd przejęli ją Grecy. W sposobie uprawy zasadniczego kroku naprzód dokonali w Azji Mniejszej koloniści jońscy. Od Greków przejęły tę umiejętność inne ludy śródziemnomorskie, w tym Rzymianie, którzy przyczynili się do jej upowszechnienia w Galii aż po Ren. Wędrówki ludów zahamowały rozprzestrzenianie się hodowli winorośli i częściowo ją wyniszczyły. Począwszy jednak od Karola Wielkiego winiarstwo znowu zaczęło się rozwijać w Europie wszędzie tam, gdzie poprzednio zdołało dotrzeć, nawet w Anglii. Na przełomie VII i VIII wieku uprawia się winorośl już i na wschód od Renu, głównie w związku z chrystianizacją. W drugiej poł. XII w. pojawia się, jak podaje autor, nawet nad Łabą i dalej na Śląsku i Pomorzu, w następnych wiekach nawet na północy - aż w Danii. Ponieważ jednak powyżej 52 równoleżnika wino rzadko dojrzewało, dlatego od drugiej pol. XVI wieku cofa się uprawa. W tym jednak czasie zaprowadza się ją w Meksyku, Peru i Boliwii, a w XVII w. w Kalifornii i Afryce południowej, w końcu zaś XVIII w. nawet w Australii. W części drugiej autor przedstawia rozwój techniki uprawy winorośli. Podkreśla zasadnicze znaczenie, jakie dla wzrostu plonów miało przycinanie winnej latorośli przez Greków i hodowanie jej na tyczkach. W przeciwieństwie do Greków Etruskowie np. sadzili winorośl między wysokimi drzewami, na które wino się pięło, przechodząc często malowniczymi girlandami na sąsiednie drzewa. Ten sposób przetrwał tam wieki. Jeszcze w drugiej pał. XVIII stulecia dokumentuje to krajobraz z okolic Sorrento, namalowany przez J. Th. Hacherta, reprodukowany w pracy Weinholda. Rzymianie dzięki przejęciu od Greków techniki uprawy roz·· winęli hodowlę winorośli do tego stopnia, że przekształcili Italię z kraju pól zbożowych w krainę winnic. U nich też w jeszcze większym stopniu niż u Greków uprawa winorośli była tematem licznych prac, których celem było zwiększeniE: plonów. Wśród wielu autorów owych dzieł wymienia Weinhold tak znane nazwisko, jak ,VI. Porcjusza Cato, śmiertelnego wroga Kartaginczyków, od których jednak nic wahał się przejmować wiedzę o doskonalszej niż w Rzymie hodowli winorośli. W średniowieczu ośrodkami wiedzy winiarskiej były głÓwnie klasztory. Dzięki nim stopniowo się upowszechniała, a wiedza ta była potrzebna nie tylko dla uzyskania zadowalających plonów przez stosowanie odpowiednich zabiegów przy uprawie, ale również do walki ze szkodnikami. Owa tradycyjna wiedza nie była jednak doskonała. Odczuli to właściciele winnic w XIX w., kiedy mącznik i wesz winna, przywleczone z Ameryki, doprowadziły do ruiny europejskie winiarstwo. Owym da\vnym, bezsilnym wtedy praktykom, poświęca Weinhold sporo uwagi jako zjawiskom kulturowym. Były to przeważnie zabiegi apotropeiczne powiązane z kulte~n świętych patronów od winiarstwa. Wśród owych patronów nie brak tak popularnych świętych, jak Wincenty, Maurycy, Urban, Wit, Medard, Sykstus, Roch, Sebastian, Bartłomiej czy Marcin. Kulty te wiązały się z rozmaitymi etapami wegetacji, �RECENZJE 263 z okresem zbiorów, wreszcie przetwórstwa winnego. Za najwazmeJszą patronkę winiarstwa uchodziła jednak zawsze Matka Boska - owa Winna Macierz, która urodziła naj wspanialsze grono - Chrystusa. Część trzecią poświęcił Weinhold winobraniu i przerobowi winogron. Dowiadujemy się tu m. in., że już Rzymianie nauczyli się od Kartaginczyków wyrobu win podobnych do tokaja, a to z winogron przywiędłych, pozostawionych do późnej jesieni. Interesujące są uwagi o sposobach wyciskania winogron. Starszy sposób. \\'ydeptywanie, dokumentuje autor licznymi ilustracjami dzieł egipskich i greckich. Te przekazy ikonograficzne ujawniają też, że już Egipcjanie stosowali, obok jeszcze innych sposobów, również prasę. Wydeptywanie było powszechne do niedawna jeszcze w Europie, głównie wschodniej. W krajach natomiast o żywszej tradycji kultury klasycznej przeważała prasa, w której już Rzymianie zastosowali śruby. Większość zbiorów zawsze przeznaczona jest na wino. W krajach mahometańskich jednak zakaz picia wina spowodował, że wyhodowano tam takie odmiany winorośli, których owoc przeznaczony jest tylko do spożycia na świeżo lub w po,taci rodzynków. W części czwartej autor omawia praktyki związane z fermentacją i stabilizacją wina. Starożytni stabilizowali je przez dodawanie żywicy, smoły, a nawet wody morskiej. Różne te sposoby stosowane były przez długie wieki jeszcze w Europie. Szeroko zapoznaje nas też autor z praktyką przyprawiania win ziołami, znaną już w świecie antycznym, a rozwijaną szczególnie w średniowieczu, które może ,;ię wykazać zaskakująco rozległym rejestrem dodatków - od piołunu do krwawnika. lubczyku i pieprzu włącznie. Wiele też w tej części znajdujemy wiadomości o różnych gatunkach win, ich produkcji, pielęgnacji i przechowywaniu, wreszcie o destylacji, której wynikiem jest uzyskanie z wina alkoholu, owej "wody życia" (pierwszy raz w Salerno w XII w.), którą wnet aptekarze przyprawiać zaczęli ziołami i zalecali jako lekarstwo. W trzy wieki później "wody życia", zwanej też aqua Qrdens, nie piło się już w Europie tylko jako lekarstwo. Na dobre zaś rozpiła ~ię Europa, jak twierdzi Weinhold, od czasu, gdy w XVI w. zaczęto pędzić spirytus już ze zboża. Po tej dygresji kończy autor rozdział uwagami o naczyniach do przechowywania i transportu wina. często artystycznie zdobionych, wreszcie o etykietowaniu, związanym już z butelkowaniem wina rozpowszechniającym się \\. XIX wieku. Swe pracowite dzieło, nabrzmiałe erudycją, zamyka Weinhold obszernym wykazem literatury i rejestrem rzeczowo-imiennym. Mankamentem jest brak spisu ilustracji, które tu stanowią składnik tak samo ważny, jak tekst. Ilustracje są znakomite, dobrze dobrane i objaśnione. odznaczają się graficzną doskonałością. Praca, poza własnymi badaniami autora, oparta Jest na publikacjach autorów wywodzących się z krajów o starej kulturze winiarskiej, głównie jednak na literaturze niemieckiej, co jest zrozumiałe. Pozostawiło to jednak w tej pracy osobliwy ślad, z czego zapewne sam autor nie zdaje sobie sprawy. Mianowicie w skąpych przypadkach, kiedy wypadało mu mówić o winiarstwie na naszych ziemiach. ani razu nie figuruje nazwa Polska. Jest tylko Sląsk, Wschodnie i Zachodnie Prusy - no i są wymienieni Krzyżacy jako hodowcy winorośli i winiarze (s. 39). Mimochodem tylko wspomina Weinhold o przesławnej piwnicy warszawskich Fukierów i jej bezcennej do 1939 r. zawartości. Niedostatek polskich publikacji jest zapewne jedną z przyczyn, że w pracy Weinholda daremnie szukamy wieści a tym, że w Gnieźnie i Poznaniu archeolodzy w warstwach z X i XI w. znaleźlI pestki winogron i że liczne osady służebne wokół grodów książęcych noszą nazwy takie, jak Winiary, Winogrady, Winnogóra (sprawy toponomastyczne zupełnie po .. �26J RECENZJE mija) i że motywy winorośli występują na dobrze mu znanych drzwiach gmeznieńskich, nie mówiąc już o motywach winiarskich w zdobnictwie ceramiki (Pruszków, Potylicz), czy nawet w ludowym hafcie' zachodniej Wielkopolski. Te nasze żale muszą jednak pozostać notatką na marginesie książki Weinholda. Monografia ta jest bowiem pozycją budzącą podziw dla wszechstronności zainteresowań badawczych autora, dla jego erudycji i gruntownej znajomości przedmiotu z literatury i autopsji. Do tej publikacji, zrodzonej w rzetelnym trudzie badawczym, ni£' przystaje tylko tytuł, zapowiadający raczej lekkie, szampańskie ujęcie tematu. a nie uczone, historyczno-etnograficzne studium, napisane bez dionizyjskiej weny czy bacchusowego upojnego tchnienia. Stanislaw Drevnieje nlb. żili§ce vostocnoj Evropy. Praca zbiorowa. Moskva Blas~('zyk 1975, ;i'. 300, 3, ilustr. Nowa praca zbiorowa wydana przez Instytut Etnografii im. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR w Moskwie dotyczy form rozwojowych pomi~szczeń ludzkich Europy Wschodniej na przestrzeni dziejów. Autorzy prac, \'" naszym rozumieniu historycy kultury materialnej. w oparciu o dane archeologii. źródła pisane i ikonografię, dokonali rekonstrukcji domostw i osiedli ludów zami(:;:zkujących w przeszłości europejską część Związku Radzieckiego. Zagadnienie genezy typów domostw narodów tej części kraju, o czym mowa we wstępie, zostało między innymi opracowane w przygotowywanym aktualnie Atlasie historyczno-etnograficznym; ukazały się już zeszyty dotyczące Rosji, Ukrainy. Białorusi. krajów nadbałtyckich, Mołdawii. Artykuły siedmiu autorów zawierają następujące tytuły: L. G. Niecaje'.'a. Domostwa koczowników poludniowo-wschodniej Europy w epoce żelaza (I tys. p.n.e.I pol. II tys. n.e.); E. K. Rikman, Domostwa plemion kulturjJ czerniachol('skiej międzyrzecza Dniestru i Prutu; L G. Chynku, Domostwa Mołdawii X-XV II ww.; P. A. Rappoport, Domostwa staroruskie VI-XIII ww.; M. G. Rabinovic. R~!skie domostwa XIII-XVII ww.; N. P. Prichod'ko, Niektóre zagadnienia genezy domostwa na Ukrainie; V. V. Siedov, Domostwa południowo-wschodnich wybrzeży Baltyku (I tys. - pocz. II tys. n.e.), Retrospekcja omawianych zagadnień nie przekracza w zasadzie I tYoiąclecia p.n.e., co na obszarach wschodnioeuropejskich, ogólnie biorąc odpowiada schyłkowi brązu i początkom epoki żelaza. W odniesieniu np. do Słowiańszczyz:1Y jest to okres wyodrębniania się Prasłowian i Prabałtów ze wspólnego pnia i"doeuropejskiego w otoczeniu wielu grup etnicznych wywodzących się z innych pni. !j. Finów. ludów irańskich, a także okres oddziaływania wysoko zorganizowanych kultur i cywilizacji świata antycznego. Złożone procesy etniczne tej części Europy w okresie kilku ostalnich tysiącleci wywarły olbrzymi wpływ także na kształtowanie się typów domostw. Artykuły E. A. Rikmana, P. A. Rappoporta, M. G. Rabinovica i N. P. Prichod'ki dają obraz ewolucji form domostwa i osiedla wschodniosłowial'lskiego od �RECENZJE 265 wczesnosłowiańskiej doby kultury czerniachowskiej Kijowszczyzny, po domostwa rosyjskie i ukraińskie XIX w. Najstarsze formy domostw wschodniosłowiańskich przedstawiają się jako ziemianki i półziemianki z otwartym paleniskiem. Ten typ domostwa z rozwiniętą konstrukcją ścian i dachu oraz paleniska utrzymywał się w strefie stepu i lasostepu powszechnie do XIII w., a sporadycznie aż po wiek XVIII. Ślady ziemianek, jako osad słowiańskich, stwierdzają autorzy (1. G. Chynku) w Mołdawii, a poza tym w basenie dolnego Dunaju i pa Bałkanach, w kierunku zaś zachodnim, w południowym paśmie Polski i Niemiec. Na północy Rusi, w leśnej i chłodniejszej strefie rozwinął się dom naziemny zrębowy, dominujący również u Bałtów, przy czym dom zrębowy naziemny wskazuje na kierunek rozprzestrzeniania się go z zachodu. Linię podziału na "północny" i "południowy" typ budownictwa wyznacza Prypeć, znamienna granica kulturowa i klimatyczna. W okolicach Odessy, oraz między Dniestrem a Prutem, gdzie wymieszało się wiele etnosów i kultur pod wpływem oddziaływania kultur wschodu, a przede wszystkim Bizancjum, stwierdza się duże domy naziemne, niekiedy budowane z kamienia i urządzone z komfortem. Osobne zagadnienie stanowią konstrukcje ścian i dachu, formy palenisk i pieców. Autorzy określili ich typy i zasięgi terytorialne w postaci mapek. Mołdawia, gdzie różne et nosy i kultury przemieszały się bodajże najbardziej, znamienne przeobrażenia przeszła jako siedziba tatarskiego chanatu Złotej Ordy. Typy budowli tego terytorium z XIV-XVIII w. charakteryzuje 1. G. Chynku. Poszczególne kultury pozostawiły tu ślady swojego bytowania w typach budownictwa. Współistniały obok siebie ziemianki strefy wschodniosłowiańskiej. domy naziemne drewniane i murowane jako oddziaływanie kultur naddunajskich i państwa bizantyńskiego. ZłoŁa Orda pozostawiła nie tylko rozwiniętą formę jurty, ale i zorganizowane miasta, przyjmując wiele cech kultury z Bizancjum. Domostwa bałtyckie scharakteryzowane przez V. V. Siedova noszą wiele cech budownictwa linii Dniepru. Mieszkania zwykle naziemne, dużych rozmiarów, o wielu paleniskach, konstrukcji "przysłupowej", wznoszono na toku z kamieni i gliny. Półziemianka jest tu zjawiskiem rzadkim. Budownictwo wschodniobałtyckie zwraca w ogóle uwagę swą odmiennością na terytorium wschodnioeuropejskim. Prusowie we wczesnym średniowieczu, zapewne nie bez wpływu substratu, na jaki się nawarstwili. rozwinęli budownictwo, które możnaby nazwać prototypem "szachulcowego", łącząc drewno z kamieniem. Finowie nadbałtyccy, którzy jak określa się zajęli swoje historyczne siedziby w pocz. I tys. p.n.e., nie zrywając nadal łączności z Powołżem, kontynuowali swój pierwotny sposób budowania oparty na konstrukcji szałasu i jurty. Pierwotne ich mieszkania były półziemiankami o wertykalnych ścianach i stożkowym dachu z otwartym paleniskiem pośrodku. Około III-IV w. n.e. Finowie zaczynają budować domostwa naziemne zrębowe, o planie prostokąta, z otwartym paleniskiem, podobne w typie do północnoruskich. L. G. Niecajeva (praca w kolejności pierwsza), na podstawie licznych wykopalisk ze stepów i wczesnego piśmiennictwa ruskiego, przeprowadziła rekonstrukcjE; jurt i kibitek koczowników nadczarnomorskich, plemion irańskiego pochodzenia i pojawiających się później koczowników turecko-mongolskich. Bezpośrednio bliski c w przeszłości kontakty Scytów, Sarmatów, a szczególnie Alanów ze Słowianami w dorzeczu Dniepru i Dniestru wywarły duży wpływ nie tylko na sferę wierzeniową i obrzędową Słowian, ale też na rozwój rzemiosł artystycznych i w ogóle ich kultury materialnej. Elementy sarmackie i al ań ski e ujawniają się m. in. we �2n6 RECENZJE wspomnianej już kulturze czerniachowskiej. Wnikający najbardziej w kullury słowiańskie Alanowie, w pierwszych wiekach n.e. przyjmują z kolei od Słowian wschodnich, sporadycznie zresztą, niektóre formy budownictwa, jak półziemianka, piec gliniany kopułko wy itp. Nowa interpretacja tzw. "złotych cmentarzysk" alańskich z II-III w. n.e. nad Donem i Kubaniem, prowadzi autorkę do konkluzji. iż Alanowie rozpoczęli w tym czasie proces stałego osiedlania się. Miejsca zimowisk z bydłem wykazały natomiast fragmenty budownictwa murowanego obronncgo. Najście Hunów ok. połowy IV w. n.e. przerwało ten proces. Wylewanie się ze wschodu, w ślad za Hunami, Awarów, a następnie Węgrów, Bułgarów, Pieczy ngów i Połowców, zmienia zasadniczo obraz Europy środkowo-wschodniej. Stepowcy działają przede wszystkim niszczycielsko na zastane przez siebie kultury i cywilizacje, a równocześnie bardzo szybko asymilują zdobycze tych kullur. W zakresie budownictwa ludy te osiedlając się w Europie w bardzo krótkim czasie przeszły od jurty i kibitki do wysoko zorganizowanego budownictwa grodowego. Prace poszczególnych autorów mają charakter materiałowy. szczegółowej interpretacji wielu danych faktograficznych. Lecz właśnie ten sposób postępowania naukowego prowadzi do całościowego, rzetelnego spojrzenia na całość zagadnienia. Alicja Alexander Fenton, Scottish 1976, ss. IX, 255, ilustr. 85 . Country Life. John Donald Bednarczuk Publishers, Edinburgh Prof. A. Fenton, kierownik Szkockiego Muzeum Starożytności w Edynburgu, znany jest w literaturze etnograficznej z wielu prac zamieszczanych w różnych czasopismach europejskich. Głównym przedmiotem jego zainteresowań jest kultura ludowa Szkocji zarówno w jej postaciach dawnych, jak i w nowszych przeobrażeniach. Specjalną uwagę zwrócił na kulturę materialną Opracował m. in.: dawne i nowsze kultury rolne i inne rodzaje gospodarki, narzędzia pracy ze szczególnym uwzględnieniem rolniczych, transport. budownictwo i pożywienie. Cechą studiów Fentona jest wychodzenie od źródeł historycznych i wiązanie tych danych z obiektami muzealnymi oraz ze śladami materialnymi w terenie i danymi z pamięci ludzkiej. W analizie zroś wszystkie te i inne dziedziny kultury wiąże z całością życia wiejskiego i z gospodarującym człowiekiem. Tak jest też i w omawianej publikacji stanowiącej, jak się wydaje, pierwszy pełniejszy zarys "szkockiego życia wiejskiego". Na uwagę zasługuje sposób ujęcia zagadnienia. Chodzi nie tyle o wykorzystanie bogactwa źródeł historycznych, w tym także ikonograficznych, oraz śladów terenowych i zabytków materialnych, co o postawę metodologiczną autora, ujawniającą się w sposobie analizy "życia wiejskiego" - sposób, który ani nie ujawnia się w tytule, ani w obszernym spisie treści. Z tytułu możnaby wnosić, że praca zawiera jak to często w monografiach etnograficznych bywa - rekonstrukcję naukową stanu .,tradycyjnego" życia wiejskiego, jego dawny obraz synchroniczny; zaś spis treści wskazuje, że chodzić będzie o kulturę materialną, ściślej .- o narzędzia, sposoby i prace dające podstawę materialnej egzystencji ludności wiejskiej: prace rolne, sprzęt zboża, omłoty i przemiał, gromadzenie paszy, przerób mleka, pożywienie, zagroda, dom i mieszkanie oraz transport. Taki zatem podział rzeczowy, jaki jest najczęściej stosowany w monografiach etnograficznych, w których opisy poszczególnych dziedzin stanowią �2()7 iiECENZJE często odrębnc, izolowane od siebie partie, a ich suma ma składać się na obraz danego działu kultury wsi. Wczytanie się w tekst książki ujawnia nam funkcjonalną metodę analizy i otwiera interesujące przebiegi zjawisk. Autor nie ukazuje obrazu statycznego. Wręcz przeciwnie. Pragnie przedstawić zmiany zachodzące w używanych narzędziach i stosowanych sposobach gospodarowania na roli w okresie od XVII po XIX wiek. Analizuje je według wspomnianego wyżej podziału rzeczowego, z tym jednak, że śledzi wzajemne związki zależności i konsekwencje "funkcjonalne wprowadzania nowości w technikach i sposobach gospodarowania. Właśnie owe fU!1kcjonalne związki zależności i zmiany wywołane przez zastosowanie nowości technicznych należą do najbardziej intere-.;ujących i wartościowych aspektów książki. Można więc na przykład śledzić, jakie konsekwencje wynikły z zastąpienia .,,;tarego pługa szkockiego" (notabene o różnych odmianach stosownych do różnic \\" warunkach terenowych) pługiem ulepsz.onym (już z końcem XVIII w.!), a na.>tępnie całkiem żelaznym. Gdy pierwszy wymagał obsługi dwóch ludzi i zaprzęgu od 6 do 12 wołów, drugi już jednego człowieka i pary koni. Zmiany powyższe związane były ściśle z zaprowadzeniem drenowania pól (również od końca XVIII w.), a odbiły się nie tylko w zmianie krajobrazu, ale także w życiu społeczności wiejskiej oraz w organizacji społecznej rodziny. Gdy znów w miejsce koszenia zbóż ko~ą wprowadzono żniwiarki (początek XIX w.), a młockę cepami zastąpiono :nłocarniami mechanicznymi, zanikł najerr, robotników sezonowych. Zaprowadzenie nowych kultur rolnych wywarło wpływ na metody hodowli bydła (np. okresowy wypas letni) oraz zrewolucjonizowało zupełnie sposób życia, a zwłaszcza odżywiania .·dę. To znów miało swój wpływ na powiększenie się liczby mieszkańców, których część stała się na wsi zbędna wskutek ulepszeń technicznych w pracy. Rozwój miast i ośrodków przemysłowych sprawił znów, że część ludności wiejskiej mogla emigrować, stąd nastąpiły zmiany w strukturze społeczeństwa: gdy w końcu X\'III w. 62% ludności mieszkało na wsi, to w końcu omawianego okresu już tylko 25"/0. Tego rodzaju funkcjonalno-strukturalne zmiany w siłach produkcyjnych, a stąd i w stosunkach międzyludzkich, można śledzić w ciągu całego tekstu. Lekturę i zrozumienie zmian i współzależności ułatwia znakomity dobór fotografii (większość a~'chiwalnych), rysunków wyjaśniaj.ących techniczne niuanse oraz odpowiednich map i szkiców sytuacyjnych. Z lektury nasuwają się też interesujące porównania zarówno z innymi typami etnograficznych monografii na temat "życia wiejskiego", jak też z sytuacją w zakresie kultury materialnej wsi polskiej w tym samym okresie czasu. Józef Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne ciaukowe Uniwersytetu Jagicllońskiego" ków 1975, s. 162, it 16. Ktokolwiek zajmował musiał gromadzić mozolnie periodyków, jednodniówek, 413, w Polsce Prace (do roku Etnograficzne, BUTszta 1939). zeszyt "Zeszyty 8, Kra- się historią polskiego muzealnictwa etnograficznego, materiały "na własną rękę" z przeróżnych czasopism, folderów, przewodników, katalogów itd. Ale poszu- �268 RECENZJE kiwania często zawodziły, bo nie zawsze publikowano informacje o zbiorach tu czy tam gromadzonych, a pamięć o nich przepadała razem ze zbiorami. Trzeba też podnieść fakt, że organizatorzy owych placówek raczej skromnie informo\\'al~ ogń! społeczeństwa o swoich trudach kolekcjop.erskich i nierzadko - jak Karłowicz nie lubili rozgłosu. Z tych przyczyn nakreślenie całościowego obrazu pohkiego muzealnictwa etnograficznego uznać trzeba za zadanie niezmiernie trudne. Bujak jednak, zajmujący się od wielu lat muzeologią i poszukiwaniem źródeł do dz.iejów polskiego muzealnictwa etnograficznego, zdołał zadanie to wykonać. Rezultatem tych wytrwale i cierpliwie prowadzonych badań jest omawiana tu książka. Publikacja ta jest nie tylko pierwszym syntetycznym ujęciem i przedstawienierr, wysiłków i dokonań na polu materialnej dokumentacji etnograficznej w Polsce. ale jest zarazem pierwszym tego typu syntetycznym ujęciem w Europie. Dla jej nakreślenia autor wykorzystał róźne wycinkowe publikacje i materiały archiwaln<!. a ponadto zebrał sporo informacji przy pomocy ankiet i drogą wywiadów wśród pracowników muzeów. W ten sposób zdołał ukazać w miarę pełny obraz pol.okiego muzealnictwa etnograficznego od I połowy XIX w. aż do 1939 roku. W pracy swej omawia najpierw początki zbiorów muzealnych w Polsce '.'.' postaci eksponatów wiejskiego przemysłu domowego, jak garncarstwo czy tkactwo. na organizowanych od r. 1821 wystawach przemysłowo-rolniczych czy późnie}."zych wystawach o charakterze polityczno-kulturalnym, podkreślając szczególne znaczenie wystaw galicyjskich, jak we Lwow'c (1877), Kołomyi (1880), Przemyślu (lAR2), Tarnopolu i Krakowie (1887) i powtórnie we Lwowie (1894), jak też '.\:y;;taw organizowanych w Królestwie (Warszawa 1fl85 i Lublin 1901). Dalej naświetla działalność zbieraczą organizatorów muzeów przemysłu i rolnictwa uwzględnia;ących materiały etnograficzne i przechodzi do omówienia głównych muzeów etnograficznych, do których zalicza Muzeum Etnograficzne w Warszawie i Krakowie. Muzeum Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i powstałe d0pierr; w 1930 r. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi. W dalszej części swej pracy charakteryzuje zbiory etnograficzne w muzeach regionalnych tworzone na fali rCJzwijającego się regionalizmu i ruchu krajoznawczego. Przedstawia zasługi \\' t:.m zakresie Polskiego Towarzystwo Krajoznawczego i jego Komisji Muzealnej. t:lórcj działalność przypada już na okres międzywojenny, dalej próby tworzeni" zbiorów etnograficznych przez Towarzystwa Szkoły Ludowej (w b. Galicji) i Towa:'zy,:;wa Czytelni Ludowych (w b. zaborze pruskim), wreszcie regionalnych towarzystw naukowych, poświęcając najwięcej uwagi Towarzystwu Muzeum Tatrzarl"Ki('go i załoźeniom programowym zakopiańskiego muzeum, opracowanym przcz Bronisława Piłsudskiego. Tu omawia też dorobek etnograficzny Muzeum Sląskiego v: Katowicach i muzeum Gulgowskich we Wdzydzach, wreszcie muzea i zbiory dr,ogr,ificzne przeróżnych regionalnych towarzystw i instytucji - jak w Rabce, Za~·.Gsciu, Sanoku, Rzeszowie czy Żywcu. Interesujące są szczególnie końcowe ustępy książki, w klórych aulor 23-tanawia się nad zasadniczymi osiągnięciami w ówczesnych warunkach poi;'kicgo muzealnictwa etnograficznego. Słusznie zauważa Bujak, że wprawdzie pd . ;kie kolekcjonerstwo etnograficzne rozwinęło się później niż na Zachodzie z powodu znanych warunków politycznych, ale uniknęło tym samym niebezpiecznego eii!pu. gdy muzea etnograficzne - szczególnie k,ajów posiadających kolonie - pre:zcntowały osobliwe wytwory społeczeństw "dzikich", wywołując niezdrowe fa~cyr.acjc swymi zbiorami. W przeciwieństwie do t('go polskie muzea etnograficzne. kierowały zainteresowania społeczeństwa ku własnej kulturze ludowej i dokumer.lując ją spełniały ważne zadanie narodowo-polityczne w czasach zaboru, a w dobić' ro- �RECENZ.JE 269 snących zainteresował'! regionalnych stały się placówkami o doniosłej roli kulturotwórczej. Powstanie swe zaś zawdzięczają inicjatywie jednostek czy organizacji społecznych przez zaborców często zwalczanych. Rozwój tych placówek był dlatego utrudniony. Większość z nich walczyła stale z trudnościami materialnymi i to nie tylko w czasie zaborów, ale również w czasach międzywojennych. Dopiero pod koniec tego okresu doczekały się nabrzmiałe sprawy muzeów regulujących pań-:·,.,-owych aktów prawnych, ale nie poprawiło to wyraźnie ich sytuacji finansowe! czy lokalowej. Z tej przyczyny większość muzeów, szczególnie regionalnych o wielokierunkowych zadaniach, nie mogła się właściwie rozwijać. Brakowało teź środkó,',- na zatrudnianie fachowców. Rzutowało to na rodzaj zbiorów, gromadzonych najczęściej po amatorsku. a nie w powiązaniu z naukowymi wymogami etnografii. Takir.1 wymogom odpowiadały, zdaniem Bujaka, w pełni tylko dwa muzea: warszaw,kie i wileł'!skie. Mimo tych niedomogów muzea etnograficzne, w tym regionalne -- z reguły o przewadze zbiorów etnograficznych zgromadziły do r. 1939 łącz:lie około 140000 eksponatów. Z tego, jak wylicza Bujak, aż 60% znajdowało się \,; muzeach regionalnych. Dokumentowały one jednak kulturę ludową nierównI), najpcłniej w zakresie strojów, obrzędów, ceramiki i plastyki. Wiadomo, że z dot'f)bku tego niewiele po ckupacji pozostało. Rok 1~39 stał się zatem kresem tego kolekcjonerstwa etnograficznego, które w zasadniczy sposób różni się cd etnograficznego muzealnictwa tworzonego na nowo po 1945 roku. :>iasuwa się pytanie, czy nakreślony przez Bujaka obraz polskiego muzealnictwa etnegraficznego nic wykazuje jednak luk. W odniesieniu do b. zaboru pruskiego -niewątpliwie. Bujak sądzi np., że na całym niemal Pomorzu i w Wielkopolsce nie było '.\' omawianym czasie kolekcjonerów (s. 106). Tymczasem kolekcjonerzy działali, głównie księża, rzadziej nauczyciele polscy, których było tu mało. Spośród księży wymienić można choćby trzech, zbierających elementy stroju i obrazki na szkle. Są to ks. Z. Zakrzewski z Golcjewka pod Rawiczem, ks. F. Forecki z Wilkowa Polskiego k. Smigla i ks. E. Majkowski z Kopanicy pod Wolsztynem. Ostatni przekazał sporo egzemplarzy stroju wielkopolskiego Muzeum Etnograficznemu w Krakowie. Zabytki etnograficzne, obok archeologicznych, kolekcjonował nauczyciel Kutzner z Bucza pod Kościanem. To on przekazał muzeum poznańskiemu unikalny okaz rodzimego malarstwa na szkle. W Przyprostyni zaś pod Zbąszyniem nauczyciele Jan Tomiński i Antonina Woźna zorganizowali w dobie międzywojennej ze zgromadzonych przez siebie zabytków zasobne muzeum regionalne w tamtejszej ,.,zkole. W tym czasie również w Wielkopolsce wschodniej - poza wspomnianym przez Bujaka Kaliszem zasługuje na uwagę pokaźna kolekcja etnograficzna nauczyciela Ignacego Ziębowicza z Dzieraw pod Kołem (jej ocalałe resztki znalazły siQ w muzeum poznańskim). Godne odnotowania są też zabiegi ks. W. Blizil1.,kiega, który zbierał eksponaty głównie z dziedziny kultury materialnej dl<.l projektowanego, zapewne z inspiracji Kazimierza Witkiewicza, Muzeum Wsi Kaliskiej w sławnym wtedy Liskowi". Część z nich pokazał w r. 1937 na tamtejszej wystawie. Pomagał mu ks. Kwiatkowski. przewidziany na kierownika tego muzeum. Zbiory okupanci zniszczyli. Warto też wspomnieć że Działyńscy około 1845 i'. ustawili w swym muzeum kórnickim manekiny ze strojami ludowymi z okolic Kórnika, przypuszczalnie z inicjatywy Kielisińskiego, ucznia Piwarskiego. W tymże zamku kórnickim zasługuje na uwagę nie wzmiankowana przez Bujaka kolekcja eksponatów etnograficznych z Australii i Polinezji, zebranych w latach 1879-1880 przez Władysława Zamoyskiego, wreszcie liczący ponad 200 pozycji inwentarzo\\'ych zbiór nowogwinejski ofiarowany Muzeum Wielkopolskiemu w 1922 r. przez pochodzącego z Krobi JÓzcI<.l Zwierzyckiego. Prawie cały ten zbiór znajduje się �270 RECENZJE od 1950 r. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, przekazany tam razem ze zbiorem kongolańskim Stanleya (około 200 obiektów), pozyskanym krótko przed r. 1939 dla Muzeum Wielkopolskiego przez wspomnianego już ks. E. Majkowskiego i to od wdowy po słynnym podróżniku afrykańskim. Przytoczone fakty niech służą jako ilustracja, że niejedno jeszcze zapewne trzeba będzie dodać do już zebranych przez autora informacji dla dopełnienia obrazu kolekcjonerstwa i muzealnictwa etnograficznego. Przeoczeniem zaś zap~ne jest pominięcie przez Bujaka działu sztuki ludowej w Rapperswilu. który istniał tam w latach 1936-1951. Mimo widocznych jeszcze luk, nieuchronnych w pracy pionierskiej. mamy nareszcie dobrą syntezę dziejów naszeg·o muzealnictwa etnograficznego. Stanisław Blaszczyk W. Gaj-Piotrowski, Kultura materialna ludu z okolic Rozwadowa. Cz. l, Prace i materiały z badań etnograficznych. Rozwadowskie. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów 1975, ss. 382. W ubiegłych latach wśród wydawnictw Muzeum rzeszowskiego ukazały się zeszyty podejmujące próbę monograficznego ujęcia problematyki etnograficznej wydzielonych na obszarze byłego województwa rzeszowskiego mikroregionów: Tarnobrzeskiego i Mieleckiego 1. Ostatnio wydany zeszyt tej serii zawiera wspomniane w tytule opracowanie, któremu pragniemy właśnie poświęcić nieco uwagi. O ile poprzednie tomy były pracami zbiorowymi, to Rozwadowskie jest dziełem jednego autora, z wykształcenia historyka, który ma już istotne osiągnięcia w zakresie badań etnograficznych. Jeszcze w 1967 r. opublikował on rzetelne studium pt. Kultura społeczna ludu z okolic Rozwadowa, stanowiące cenny przyczynek do poznania mikroregionu nad dolnym Sanem. Obecnie wydane opracowanie poszerza znajomość tego terenu o wiedzę z zakresu kultury materialnej. Badacz wspomina we wstępie, że zamierza w przyszłości uzupełnić obraz kultury ludowej mikroregionu o następujące tematy: osadnictwo, układ pól i ich wpływ na kształtowanie wsi, jej rozbudowa, forma zagród, ciesiołka, konstrukcje budowlane. rozplanowanie wnętrza i wyposażenie izb mieszkalnych, zagadnienia dotyczące ubioru i związanego z tym rzemiosła. Omawiana praca, obok części wstępnej, w której zawarto charakterystykę regionu (położenie geograficzne, klimat, stosunki hydrograficzne, glebowe i leśne, przemysł i komunikacja, handel, zagadnienia demograficzne i administracyjne), jest podzielona na cztery działy: Zdobywanie surowców konsumpcyjnych; Konserwacja i przetwórstwo artykułów żywnościowych oraz przyrządzanie pokarmów i napojów; Obróbka surowców; Tradycyjne środki i sposoby transportu i komunikacji. Już sam układ pracy wskazuje zatem, że mimo pewnych modyfikacji mamy tu do czynienia z tradycyjnym modelem opracowania etnograficznego, w układzie wyprar )wanym w sposób najdoskonalszy przez K. Moszyńskiego w jego KultuTze l Prace I materia/II z badań etnoDraflcznych Ośrodka. Mokrzyszowsko-Grębowsklego w powiecie tarnobrzeskim, Rzeszów 1968; Prace ł materia/li z badań etnograficznych w Mletecklem, Rzeszów 1970. �271 RECENZJI;; Slowian. Ale stwierdzenie. iż antor posłużył się tradycyjnym modelem opracowania etnograficznego, nie powinno być uznane za podstawę wartościowania pracy. We współcześnie opracowywanych monografiach etnograficznych tradycyjny lub inaczej mówiąc - klasyczny ich model bywa równie często wykorzystywany, jak i model funkcjonalno-strukturalny, wynikający z współczesnych poszukiwań teoretycznych i metodologicznych. Jednak w wielu amatorskich opracowaniach dominuje wciąż jeszcze owo tradycyjne podejście. Jak zwrócił uwagę J. Burszta 2, u źródeł tego modelu leżą teoretyczne założenia ewolucjonizmu schematycznego, łącznie z wypracowanym wówczas podziałem kultury na działy i inne pomniejsze kategorie oraz ich logicznym układem na zasadzie rosnącej złożoności, którą interpretowano jako rozwój całej kultury. Takie stanowisko teoretyczne umożliwia badaczowi, opisującemu wybraną społeczność, odpowiednie zakwalifikowanie merytoryczne każdego z dostrzeżonych aspektów kultury, po uprzednim wyodrębnieniu go z kontekstu, w którym występował i dokładnym opisie formalnym. Ponadto umożliwia traktowanie każdego z wydzielonych elementów kultury równorzędnie, bez względu na rolę spełnianą w życiu danej społeczności. Swoje ambicje poznawcze W. Gaj-Piotrowski wyraził we wstępie: "W oparciu o zebrany w terenie materiał autor nie dąży do tworzenia syntez, ani nawet hipotecznych analogii do innych regionów. Aby nie wprowadzić zamieszania w podawanym materiale etnograficznym, ograniczył się do możliwie dokładnego zarejestrowania faktów kulturowych i usystematyzowania ieh w logiczną całość. Podobnie więc jak Kultura społeczna ..., tak i ten tom, dotyczący kultury materialnej, jest pracą wybitnie materiałową". W. Gaj-Piotrowski tylko w nieznacznym stopniu - jak już wspomniano zmodyfikował tradycyjny układ monografii. Modyfikacja polega głównie na przestawieniu kolejności opisu poszczególnych sposobów zdobywania surowców konsumpcyjnych. W miejsce najczęściej stosowanego układu, tradycyjnie rozpoczynanego od tzw. pierwotnych sposobów gospodarowania, tj. zbieractwa, łowiectwa i rybołówstwa, na czoło rozdziału wysunął rolnictwo i hodowlę jako podstawowe sposoby zdobywania surowców konsumpcyjnych w okolicach Rozwadowa. Warto zwrócić uwagę na źródła materiałów prezentowanych przez autora. Są to zapisy sporządzone w trakcie badań prowadzonych w 1968 r. we wsiach w okolicach Rozwadowa. Materiał to cenny i poprawnie wydany. Pewne zastrzeżenia budzi kwalifikacja obszaru, na którym prowadzono badania, określanego przez autora mianem regionu. Można zapytać o uzasadnienie tego określenia, o którym mówi autor we wstępie: "Omawiany region wykazuje dużą jednolitość kulturową, która jest rezultatem długotrwałego oddziaływania kilku czynników odgrywających istotną rolę w formowaniu obyczajowości ludowej". Do czynników tych zaliczono wpływ Rozwadowa jako ośrodka miejskiego z jego administracją, handlem i władzami kościelnymi, związanymi 7. miastem i okolicą choćby przez istniejący tu od XVIII w. klasztor kapucynów. Lecz na wymienieniu jedynie tych czynników autor poprzestaje, uznając je widocznie za zasadnicze, wywierające - jak pisze decydujący wpływ na kształtowanie się kultury ludowej w badanym regionie \V ciągu ostatnich dwóch stuleci. Takie uzasadnienie traktowania okolic Rozwadowa jako regionu kulturalnego należy jednak uznać za niewystarczające. Wspomniane okoliczności mogą wskazywać, iż mamy tu do czynienia tylko ze specyficznym mikroregionem o cechach przejściowych, ukształtowanym na obrzeżach większego regionu kulturowego, jakim niewątpliwie są widły Wisły i Sanu. Ponadto \V pracy ludowej I J. Burszta, Dwa modele etnooraflczne; monograftl wsi. "Lud" 1969, t. 53, s. 153. �272 RECENZJE zabrakło uwag ogólnych na temat pod~tawowych determinantów szeroko rozumianego podłoża historycznego kształtowania się kultury ludowej na badanym terenie decydujących o jego pełnym wyrazie regionalnym, którego ślady mogły do chwili obecnej pozostać w świadomości własnej odrębności wśród mieszkańców. Fakt, że W. Gaj-Piotrowski prowadzU badania we wsiach będących jego stronami rodzinnymi, niewątpliwie ułatwił mu nawiązanie kontaktu z informatorami i dotarcie do różnego typu materiałów lokalnych. Autor wykorzystał również bogaty zasób źródeł archiwalnych pieczołowicie gromadzonych w trakcie wieloletnich kwerend w polskich archiwach, dotyczących przejawów kultury ludowej okolic Rozwadowa w odległej nieraz przeszłości, ukazujących ich genezę i rozwój, w sposób istotny ułatwiających zrozumienie specyfiki wielu form. Owa umiejętność wiązania tradycji z przekazem archiwalnym jest mocną stroną oprac:>wania. M. in. materiały archiwalne wykorzystał autor przy opisie rolnictwa, warzywnictwa i sadownictwa, hodowli zwierząt, bartnictwa. łowiectwa, rybołówstwa i zbieractwa. Niezwykle bogato udokumentował tradycje młynarstwa w okolicach Rozwadowa, ustalając istnienie na tym terenie w czasach historycznych ponad 25 młynów, w tyrr. 6 już w okresie od XIV do XVI w. Do opracowania dołączył w formie aneksu tekst przywileju z lat 1515 i 1523 wydanego przez króla Zygmunta Starego dla rudnicy w Jastkowicach, jak również tekst dokumentu Stefana Batorego z 1578 r. przekazującego tę rudnicę Stanisławowi Zwolskiemu. Z jak różnorodnych materiałów autor korzystał może świadczyć fakt, iż przy charakterystyce współczesnego uprzemysłowienia mikroregionu oparł się na danych zawartych w Spisie telefonów województwa rzeszowskiego z lat 1968/69, wybierając hasła Rozwadów, Stalowa Wola i Turbia. Całą pracę wyposażył W. Gaj-Piotrowski w bogaty materiał ilustracyjny. na który składa się 95 zdjęć fotograficznych, 20 plansz z rysunkami oraz 10 map. Rysunki odznaczają się wysoką jakością wykonania. Pewne wątpliwości budzą r:odpisy pod fotografiami, gdyż podane tam daty wykonania zdjęć ~ugerują, że w danym roku określone narzędzie było w powszechnym użyciu. 2harakte:' tY2h zdjęć wskazuje jednak, że były one wykonywane w trakcie demonstrowania badaczowi funkcji danego narzędzia, które albo wyszło z użycia. albo też bywa używane sporadycznie, jak np. skrzynka do rżnięcia sieczki fot. 17. żarna 33. stępa nożna 35, kobylica 45, międlica 52 itp. Jakkolwiek autor próbuje w swojej pracy łączyć opisy najstarszych form kultury materialnej okolic Rozwadowa z opisami tych, których metryka jest stosunkowo niedawna, to nieprzemijającą wartością opracowania pozostanie be"? wątpienia wierna rejestracja wszelkich reiiktowych jej przejawów, Z dużym uznaniem należy odnieść się do autora. który na terenie, gdzie związane z wcześniejszym uprzemysłowieniem (Stalowa Wola, Tarnobrzeg) tempo przeobrażeń i zaniku kultury ludowej było znacznie s:cycsze aniżeli na pozostałych obszarach wideł Wisły i Sanu, zdolał zarejestrować takie bogactwo odchodzącej w niepamięć tradycji. Krzysztof S. Kovacevicova. ilustr. 168. wej, Lidove vytvarne umeni. Slovensko, Praha Ruszel 1974, ss. 213. Znana badaczka słowacka, autorka wielu publikacji z zakresu plastyki ludoopublikowała pracę adresowaną do szerokiego kręgu czytelników: pedago- �RECENZJE 273 gów. studentów średnich i wyższych szkół artystycznych, pracowników oświatowych itp. Jednak mimo wyraźl1ie popularnego charakteru publikacja ta zasługuje na dużą uwagę, gdyż jest pierwszą od wielu lat pracą syntetyzującą wiedzę o słowackiej sztuce ludowej. Specyfiką słowackiej sztuki ludowej - co podkreśla autorka - w odróżnieniu na przykład od sztuki ludu czeskiego, jest jej żywotność. Do dzisiaj wiele jej dziedzin przeżywa rozkwit, gdy tymczasem na terenie Czech i Moraw można ją badać jedynie jako zjawisko historyczne, na podstawie archiwów i zbiorów muzealnych. Zasadnicze rozważania poprzedza autorka krótkim zarysem dotychczasowych badań nad ludową sztuką Słowacji, poc?:ynając od charakterystyki okresu przednaukowego, kiedy lo spojrzenie na te zagadnienia nacechowane było romantyzmem, aby następnie ustąpić bardziej metodycznemu, chłodniejszemu stanowisku pozytywizmu. Badania sztuki ludowej na Słowacji są ściśle związane z powstaniem i działalnością Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie, które kilka lat temu obchodziło swoje stulecie. Autorka przypomina, w zarysie jedynie, poglądy i osiągnięcia badawcze takich m. in. badaczy sztuki ludowej, jak: R. Bednarik, A. Vaclavik, J. VYdra. Przystępując do omówienia poszczególnych działów sztuki autorka wyjaśnia zasadę, według której dzieli przedstawione w pracy wytwory. Odrzuca ona dawne podziały dokonywane na zasadzie techniki wykonania czy rodzaju materiału, gdyż jej zdaniem nadaje to pracom przesadny nacisk na technologie, które są dość podobne na dużych obszarach i niezbyt wiele z ich analizy wynika. Podstawowe różnice między wytworami zależą - zdaniem autorki - od funkcji spełnianych przez nic w życiu zbiorowości. Wychodząc z tego założenia, dzieli autorka omawiane gałęzie sztuki ludowej i zdobnictwa na cztery grupy: aj do pierwszej grupy zalicza te wytwory, które tworzą środowisko, w którym człowiek mieszka, pracuje, odpoczywa, bawi się, myśli i uczestniczy w obrzędach i zwyczajach; na'leżą tu: budownictwo mieszkalne i gospodarcze, budownictwo kultowe. wyposażenie wnętrza itd.; b) druga grupa to narzędzia i naczynia, których człowiek używa przy wykonywaniu różnych prac, jak .0wnież przy przygotowywaniu, przechowywaniu i konsumpcji potraw. W tej właśnie grupie mamy do czynienia z tak charakterystycznym dla twórczości ludowej łączeniem materiału, techniki, formy, zdobnictwa i celu: c) trzecią grupę stanowi odzież i jeJ poszczególne elementy: hafty, wyszywki, koronki. aplikacjc, dodRtki ze skóry, futra itd.; d) czwarta grupa zawiera w sobie wszystkie te elementy, które stanowią rekwizyty obrzędów. zwyczajów, kultu; należą tu: plastyka sakralna, plastyka obrzędowa. nagrobki, modlitewniki itd. Autorka przedstawia kolejno, niestety w niesłychanie lakonicznej formie, cztery wymienione powyżej grupy wytworów człowieka, starając się wytłumaczyć różnice między nimi, zachod:--ące w poszczególnych regionach Słowacji, typem zajęcia ludności, jej potrzebamt ; możliwościami, warunkami przyrodniczymi i dostępnymi surowcami, a także rodzajem i kierunkiem historycznych wpływów. Oczywiście tego typu wyjaśnienia są do przyjęcia, ale gdy prezentowane są lakonicznie brzmią niekiedy niezbyt przekonywująco. Widać to na przykład bardzo wyraźnie przy omawianiu przez autorkę budownictwa ludowego, tak przecież na terenie Słowacji bogatego i zróżnicowanego. Kilkanaście stron tekstu na wy18 - Lud. tom LXI �274 RECENZJE Jasmenie przyczyn zrozmcowania i przedstawienie chociażby najważniejszych typów regionalnych budownictwa, to zbyt mało. Ten fragment pracy pozostawia nicdosyt, którego nie rekompensuje ciekawy i dobrze dobrany zestaw zdjęć. Część druga, dotycząca zdobnictwa narzędzi i naczyń, wydaje się bardziE:j udana od poprzedniej. Wynika to zapewne z faktu, iż prezentowane przcz autork~ wyroby z drewna, gliny i szkła oraz przedmioty kowalskiej roboty, dadzą się kOl> kretniej umiejscowić, zbadane zostały dokładniej centra ich występowania, a także rozszyfrowano splot przyczyn, wpływających na powstanie ośrodków wytwórczości ludowej. Trudnc zadanie oczekiwało autorkę przy omawianiu odzieży i jej poszczcgólnych dodatków. Temat ogromny, częściowo tylko zbadany, niełatwy do lakonicznego przedstawienia, nic więc dziwnego, że praca w tej części również jedY!lJc sygnalizuje zagadnienia i problemy. Podobnie jest zresztą i w następnyrr. fragmencie pracy, prezentującym plastykę obrzędową oraz wszystkie te działy sztuki, które stanowią według terminologii autorki, rekwizyty zwyczajów i kultu. Więcej tu jednak uwag własny<:h S. Kovacevicovej, będących efektem jej badań terenowych. Jest to zrozumiale, gdyż autorka właśnie tym zagadnieniom w swoich badaniach najwięcej poświęca miejsca. Ostatnie dwa rozdziały książki dotyczą harmonii i stylowości słowackiej sztuki ludowej oraz dają rozważania ilutorki na temat roli sztuki ludowej w tworzeniu nowych kulturowych wartości. Myśli tu prezentowane, choć niewątpliwie słuszne. nie zostały szerzej rozwinięte. Wydaje się, że praca S. Kovacevicovej dzieli wszystkie zalety i wady prac popularnonaukowych, mających szeroki zakres tematyczny. Jest to rzecz napisana potoczyście i jasno, znakomicie ilustrowana, lecz z racji lakony;zności sprawia wrażenie powierzchownej. Zbyt wiele tematów w niej poruszono, zbyt wielu problemów dotknięto. Zapewne część czytelników poczuje głód dodatkowej informacji i ci sięgną do dodatkowej lektury, inni natomiast, niestety, zadowolą się ogólnikami, nie do uniknięcia w publikacjach popularnych. Ryszard Stanislaw Błaszczyk, ss. 218, Bustr. 97. Ludowa plastyka kuturowa w Wielkopolsce, Kantor Poznań 1975, W serii Monografie Muzeum Narodowego w Poznaniu, jako kolejny już tom XIV, ukazało się interesujące studium traktujące o wielkopolskiej sztuce ludowej. Autor publikacji od czterdziestu z górą lat zajmuje się tą problematyką. Można zatem śmiało powiedzieć, że jest osobą, która na temat wielkopolskiej sztuki ludowej może wypowiadać się w sposób najbardziej kompetentny i pełny. Skupiwszy się na ludowej plastyce figuralnej o charakterze kultowym, trafił Błaszczyk w najistotniejsze pokłady wykreślające oblicze wielkopolskiej ludowej plastyki figuralnej w ogólności. Wiadomo bowiem, że polska ludowa sztuka plastyczna w swoich trzech zasadniczych działach, jak grafika, malarstwo i rzeźba, rozwijała się w ścisłym związku z rerigią katolicką. Generalnym założeniem autora było prześledzenie różnorakich procesów i uwarunkowań historycznych, mających wpływ na wykształcenie się swoistego charakte- �RECENZJE ll-'~ _'la ru regionalnego plastyki kultowej w ści~łym związku z polską plastyką ludową· Ponadto zamierzeniem autora było ukazanie miejsca, jakie ten rodzaj wielkopolskiej sztuki zajmuje w ogólnopolskim dorobku artystycznym, tym samym - przyczynić się do jej właściwego wartościowania. Celem omawianej pracy było również pokazanie wewnętrznych zróżnicowań pod względem treści, formy i stylu pomiędzy Poznańskiem a Wielkopolską wschodnią. Z rozważań na temat sposobów badania sztuki ludowej daje się odczytać stanowisko metodologiczne autora. Błaszczyk traktuje sztukę ludową wieloaspektowo zarówno pod względem formy, funkcji, jak i tzw. "momentu historycznego". Ludowa plastyka figuralna ma przeto dla niego charakter dynamiczny. Autor jest przeciwnikiem schematów formalnych, co najlepiej daje się zauważyć w negatyvv'nym stosunku do takiego pojęcia, jak ,.styl ludowy", ponieważ jak słusznie zauważa - "sztuka ludowa jest zmienna w swoim wyrazie plastycznym i dopóki jest żywa, stawia nas przed koniecznością dokonywania ustawicznej rewizji naszych o niej pojęć" (s, 147). W układzie treściowym pozostał autor wierny tradycyjnemu podziałowi plastyki figuralnej na trzy zasadnicze działy: drzeworyt, malarstwo, rzeźbę. Wnikliwa analiza materiału dotyczącego grafiki dewocyjnej pozwoliła autorowi wprowadzić modyfikujące treści na temat polskiego drzeworytu ludowego. W oparciu o materiał z Wielkopolski odrzucił Błaszczyk koncepcję J. Grabowskiego o jednorodnej genezie stylu polskiego drzeworytu. Głęboko uzasadnił także, iż udział w produkcji drzeworytniczej miały zarówno warsztaty kołtryniarskie, jak i inne rzemieślnicze warsztaty trudniące się wycinaniem w drzewie, czy to pieczęci. form piernikarskich, czy klocków do drukowania tkanin. W tej produkcji, zdaniem Blaszczyka, ważną rolę odgrywały warsztaty przyklasztorne, pracujące dla głównych ośrodków pątniczych. W Wielkopolsce były to ośrodki kultu maryjnego ze Zdzieszem, Borkiem, Rokitnem i Turskiem na czele. Grafika dewocyjna, jak wykazał autor, z czasem poprzez masową wytwórczość wyspecjalizowanych producentów nabierała cech sztuki ludowej. Trudniejsza jest sprawa z wielkopolskim drzeworytem. Wedle stwierdzeń autora, brak jest dostatecznego materiału, aby pokusić się o wydzielenie go pod względem formalnym w odrębną grupę regionalną. Istniejące egzemplarze drzeworytów o tematyce wielkopolskiej niczym nie wyróżniają się z ogólnopolskiego zespołu. Jeśli chodzi o ramy czasowe polskiego drzeworytu, to i tu Błaszczyk również różni się od Grabowskiego. Sugeruje mianowicie, iż ludowa działalność drzeworytnicza zamyka się dwoma stuleciami, poczynając od połowy XVII w., gdy Grabowski skłonny jest zamknąć ją w jednym stuleciu (od końca XVIII w.). Oryginalne malarstwo wielkopolskie reprezentują niewątpliwie obrazy z litografiami. Pojawienie się ich około połowy XIX w. w zachodniej Wielkopoh:ce związane jest z podażą rynkową wieloformatowych litografii. Błaszczyk nie wyklucza możliwości produkcji w Skulsku obrazów z naklejonymi litografiami. Wydać się to musi nieco dziwne, chociażby ze względu na geografię tego zjawiska. Wiadomo przecież, że handlarze skulscy wykazywali silną ekspansję w kierunku wschodnim i południowo-wschodnim, gdzie podobnych obrazów się nie spotyka. Swoistych cech regionalnych dostarcza przede wszystkim jednak rzeźba. W niej najpełniej wypowiedziana została twórczość ludu wielkopolskiego. Ten rodzaj dzia·· łalności artystycznej jest autorowi omawianej pracy szczególnie bliski. To głównie dzięki jego wcześniejszym pracom badawczym ukazane zostało właściwe oblicl(; wielkopolskie rzeźby figuralnej. Błaszczyk doskonale zna wielkopolską rzeźbę, jej �27G RECENZJE rodowód i twórców, pisze o mej przeto ze swadą, prostuje błędne OplnIe, dyskutuje. stawia hipotezy. Trzeba jednakże podkreślić, iż w polu zainteresowań autora pozo~taJe przede wszystkim rzeźba w drewnie. Aź trudno uwierzyć, aby jedynym znanym mu kamiennym obiektem była figura św. Jana Nepomucena z kaplicy przydrożnej w Wijewie, mimo, że rzeźb kamiennych w Wielkopolsce, zwłaszcza zaś w jej części zachodnio-północnej, występuje jeszcze sporo. Mówiąc o wielkopolskiej rzeżbie ludowej może zbyt mało autor akcentuje lokalność tego zjawiska. To bowiem, co typowe w rzeźbie Wielkopolski południowej, nie da się w żaden sposób sprowadzić do całości tego regionu. Takie znane dziś nazwiska rzeźbiarzy, jak Walenty z Grabonoga, Paweł Bryliński czy Franciszek Nowak, związane są ściśle z jednolitym historycznie i gospodarczo terenem Wielkopolski południowej. Właśnie na tym terenie mamy do czynienia z tzw. rzeźbą słupową. która uznana jest za typowe zjawisko, decydujące o regionalnej odrębności. Mówiąc o odmiennościach lokalnych ludowej plastyki kultowej trzeba stwierdzić, że zagadnienie to, aczkolwiek postawione przez autora we wstępie, w dalszej partii pracy uległo rozmyciu. Zabrakło więc w pracy jakiegoś, chociażby sumującego ujęcia tego problemu. Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce jest publikacją, na którą czekano od dawna. Brakowało bowiem syntetycznego, a równocześnie pełnego opracowania tej dziedziny wielkopolskiej twórczości ludowej, która w przeszłości spełniała niezwykle ważną funkcję społeczną. Cenne studium Błaszczyka uzupełnia wiedzę o kulturze ludowej Wielkopolski i jednocześnie osadza ją w ogólnopolskim dorobku artystycznym. Książka posiada obszerne streszczenie w języku francuskim i niemieckim oraz. obok zestawienia bibliograficznego, zawkra także indeksy osób i nazw geograficznych. Cenną stroną pracy jest obszerny i ciekawy materiał ilustracyjny. Bolesław 1974. Sona Kovacevicova. Kniźny clrevorez v l'udovej ss. 220, ilust1'. 201, streszcz. ros. i niem. tradicii. Januszkiewicz Tatran, Bratysława Studium poświęcone drzeworytniczej ilustracji książkowej w ludowej słowackiej tradycji jest interesującą próbą s'pojrzenia na wieloraką funkcję jaką drze\voryt pełnił w ciągu swego rozwoju, w szczególności na przestrzeń czterech wieków rozwoju w Słowacji, to jest od ('hwili wydania tam w 1573 1'. pierwszej książki drukowanej. Materiały, na których oparła się auto:ka, pochodzą z bibliotek i muzeów oraz z poszukiwań terenowych, w czasie których okazało się, że sporo ich pozostało jeszcze między ludem i to różnorodnych - jak śpiewniki, biblie, katechizmy, kalendarze, romanse awanturnicze i fanta~t.yczne, literatura humorystyczna, popularne książki fachowe, podręczniki, czasopisma, pieśni kramarskie, ulotki i wiele innych. Nie znaleziono już - rzecz znamienna - żadnych luźnych drzeworytów. Te zachowały j;ię już tylko w muzeach. Publikacja Kovaćevicovej składa się z trzech części. W części pierwszej znajdują się informacje wprowadzające oraz rozważania o dawnych drukarzach i drze- �RECENZJE 277 worytach, którymi się posługiwali, dalej o drukach dla ludu i o tym, co ,ię z nich z2chowało, o drukarniach w Słowacji, o kramarzach rozprowadzających druki, o tym, jak obrazki drzeworytnicze "żyły i umierały", jak drzeworyty obcego pochodzenia stały się ludowymi obrazkami i wreszcie co w obrazkach owych jest najcenniejszego, naj piękniejszego, co stanowi o ich trwałej wartości. W części drugiej autorka omawia kolejno drzeworyty, którymi ilustrowane były najstarsze książki, następnie drzeworyty naścienne, czyli luźne obrazy drzeworytnicze, z reguły treści religijnej, wyjątkowo świeckiej, dalej literaturę kramarską, XIX-wieczne "grajcarowe romanse", karty do gry i osobne karty do wróżenia z rysunkiem i tekstem, książki pouczające (fachowe, podręczniki. senniki), wreszcie kalendarze. Po tekście wprowadzającym do poszczególnych zagadnień daje autorka w tej części każdorazowo bogaty wybór materiału ilustracyjnego, często powiększone fragmenty drzeworytów, pozwalające bliżej poznać ich formalny i techniczny charakter. Książkę zamykają "przypisy" do materiału obrazowego zamieszczonego w CZęSCI drugiej. Jest to raczej szczegółowa dokumentacja każdego reprodukowanego obiektu (z ilustracją całego drzeworytu. jeśli w części drugiej był reprodukowany tylko jego wycinek). W studium swym autorka stwierdza, że na obszarze Słowacji występują w kulturze ludowej synchronicznie takie zjawiska, które rodziły się w różnych krajach europejskich w różnych czasach, a drzeworytnicza ilustracja książkowa jest tego przekonującym przykładem. Prześledziła więc drzeworyt na przestrzeni czterech stuleci, od owego 1573 roku poczynając i ustaliła trzy fazy jego rozwoju. Pierwsza faza jest związana z pojawieniem się druków doby Reformacji. Te wydawane są po czesku szwabachą (frakturą) i pochodzą z drukarń czeskich. morawskich i polskich (z Leszna) 'Jraz z kilku drukarń miejscowych (Bardiów. Lewocza, Trenczyn, Bytca, Żylina, Bratysława, Trnawa i in.), zakładanych w XVII wieku często przez wypędzonych z Czech innowierców. Oni też przywozili stare klocki drzeworytnicze z krajów zach.1dnich, Czech i Niemiec, które tam już przestały służy c do ilustracji Książek. Owe renesansowe drzeworyty były już szrafowane dla iluzjonistycznego zaznaczenia głębi i światłocienia. Druga faza wiąże się z Oświecenien,. Wtedy czytel;,ictwo stało się powszech· niejsze, głównie jednak w miastach, szczególnie górniczych. Książki wydawane w językach czeskim. niemieckim, ruskim, węgierskim a nawet hebrajskim - tak jak się tam wówczas różnie mówiło. Zainteresowanie w owych czasach budziła literatura podróżnicza, nowinki, romanse awanturnicze - obok dawnych tematów. Ilustrowane były te książki w duchu realistycznym, ale też starymi klockami. często o cechach barokowych, ze szrafowaniem, które stało się raczej orname:1tem niż sposobem modelowania rysunku. Trzecia faza, która rozpoczyna się w II połowie XIX w. pozostaje w związku z kształtowaniem się poczucia odrębności narodowej Słowaków, głównie za sprawą ,.;zturowców. Drukuje się wtedy liczne wydawnictwa po słowacku i już nie szwabachą, a literami łacińskimi, dla szerokich kręgów czytelników, z licznymi ilustracjami, a także obrazki rozpowszechnione masowo zarówno treści religijnej, jak i świeckiej (portrety ludzi zasłużonych, ilustracje historyczne, widoki miasL krajobrazy swojskie). Obok naj nowszych technik, którymi luźne obrazy, jak i ilustracje książkowe były drukowane, posługiwali się drukarze, szczególnie liczne biedniejsze oficyny, jeszcze starym materiałem drzeworytniczym, często przetwarzanym przez snycerzy, albo nawet dawnymi oryginalnymi klockami, jeśli do ilustrowania nowej treści z jakichkolwiek względów się nadawały, na przykład jako winiety, czy na- �278 RECENZJE wet karty tytułowe. Lud umiejący już czytać sięga też skwapliwie po literaturę fantastyczną, moralizatorską czy po legendy i bajki, a wydawcy wznawiający owe niegdyś popularne w wyższych kręgach społecznych dzieła, jak np. powieści o Tristanie i Izoldzie czy Meluzynie, wyposażają je w ilustracje drzeworytnicze starego typu, odpowiadające swą formą owym płodom literackim, nierzadko dowolnie przetwarzanym i dopasowywanym do charakteru nowych czytelników. Slużący do ilustrowania materiał drzeworytniczy ulegał też przekształceniu dlatego, że stare klocki trzeba było dawać snycerzom jako wzory do ich odnawiania. Te nowe wykonywane zachowały zasadnicze cechy klasycznego drzeworytu, wyrazistego w rysunku, okunturowanego, płaskiego, jednoznacznego w wyrazie dzięki prostocie i skoncentrowaniu się na zasadniczych formach, z pominięciem detali, drzeworytu pełnego ekspresji. Te cechy plastyczne pozwalały jasno i dobitnie przedstawiać treść czytanych dzieł. Wyraz artystyczny tego materiału drzeworytniczego jest zatem wynikiem długotrwałego i złożonego procesu. W jego formie tkwią wartości tworzone na przestrzeni wieków przez różne narody. Na gruncie ludowej kultury slowackiej przetrwały one w osobliwej symbiozie i wzbogacone zostały nowymi treściami. Stanislaw iHacedonian gelina Krsteva, Folk Embroidery. wyd. Makedonska (Ludowy haft Kniga, Skopje macedoński). 1975. Tekst Blaszczyk wybór AIl- Z inicjatywy Instytutu Folkloru w Skopje wydano w latach ubiegłych dwa albumy ludowych haftów macedońskich, które cieszyły się wielkim zainteresowaniem. Sukces wydawniczy skłonił inicjatorów do kontynuowania poczynań, czego efektem jest prezentowana pozycja. Wydany w nakładzie 10 tys. egzemplarzy album przedstawia zbiory haftów Muzeum Etnologicznego Macedonii, Muzeum Miejskiego w Skopje, Instytutu Folkloru oraz kolekcje prywatne. Bogaty zestaw wyłącznie kolorowych fotografii (125) haftów i rysunków fragmentów haftowanych strojów (11) wykonany jest. jeśli chodzi o stronę techniczną, bez zarzutu. Plansze zaopatrzono w wyczerpujące informacje dotyczące miejsca i czasu wykonania haftu, uzupełniających danych technicznych itd. Szczególnie wartościowe są rysunki (20), które w przejrzysty sposób obrazują techniki hafciarskie, dając jednoznaczny materiał porównawczy. Słowo wstępne przynosi jedynie szereg ogólnych uwag na temat genezy macedońskich haftów, wpływów jakim podlegały, charakterystykę formalną itd. Jest to zrozumiałe, gdyż publikacja przeznaczona jest głównie dla laików. Nastawia się zatem na demonstrację haftów w takim wyborze, aby był on w stanic zaprezentować całe ich bogactwo i piękno. Natomiast dla czytelnika-fachowca wybór ilustracji i ich jakość stanowić może doskonały materiał do porównań i uogólnień. Haft macedoński stanowi kontynuację i rozwinięcie umiejętności znanej Słowianom co najmniej od czasów wędrówek ludów. Choć historyczny rozwój haftu macedońskiego da się obserwować, z braku materiałów, w ograniczonym zakresie, to jednak da się stwierdzić na jego gruncie wyraźne wpływy rzymskie i bizantyjskie. a także późniejsze tureckie. Doprowadziły one do wielkiego bogactwa formalnego i wysokiego poziomu technicznego tej dziedziny twórczości. �279 RECENZJE Przeważają \'1 macedońskim hafcie motywy geometryczne, występujące zarówno w formach prostych jak i wielolinearnych, rzadziej występują motywy roślinne, zoomorficzne i antropomorficzne. Dominuje cała gama czerwieni, do najgłębszych odcieni, niekiedy dominantę stanowi biel. Specjalne efekty osiągano dzięki użyciu kolorów uzupełniających: zieleni, niebieskiego i żółtego. Wiele motywów. a także poszczególne barwy i ich zestawy, miały swoje symboliczne i magiczne znaczenie, dziś już trudne do precyzyjnego określenia, często zupełnie nieznane. Wiąże się to, oczywiście, z zanikiem obrzędowych funkcji strojów ludowych zdobionych haftem. Rzuca się w oczy znaczne regionalne zróżnicowanie macedońskiego haftu. Nieomal każda część tego niewielkiego skądinąd kraju posiadała specyficzne dla siebie formy i ornamenty, własne cechy stylistyczne, odrębną kolorystykę i różne kompozycje. Niekiedy różnice występowały nawet w obrębie poszczególnych wsi, co wiązało się ze skomplikowanymi procesami etnicznymi i kulturowymi zachodzącymi na przestrzeni wieków na Półwyspie Bałkańskim. W swojej różnorodności i bogactwie form jest jednak haft macedoński jak twierdzi autorka wstępu - pewną całością, wyraźnie odrębną od przeja\\'ów tego samego rodzaju twórczości ludowej narodów sąsiednich. Haft macedoński w tradycyjnej formie wśród ludu zanika, podobnie jak i inne, niegdyś bardzo żywotne działy twórczości ludowej. Staje się jednak źródłem in._piracji dla nowych dokonań artystycznych, już w sztuce ogólnonarodowej i cieoiZYoiię wielkim zainteresowaniem, czego dowodem mogą być szybko rozchodzące ,ię wysokie nakłady albumów, takich jak prezentowany. Polskiemu miłośnikowi dawnej twórczości ludowej nasunie się zapewne przy przeglądaniu tego wspaniałego, zarówno merytorycznie, jak i technicznie wydawnictwa, smutna refleksja. Dlaczego bogate - a znane jedynie nielicznym - muzealne zbiory haftów z terenu Polski ni~ doczekały się dotychczas popularyzacji? Czynione próby, nieliczne i na niskim technicznie poziomie, nie odzwierciedlają bogactwa i piękna naszego ludowego haftu, który w swoich szczytowych przejawach może przecież śmiało równać się z haftem Słowian południowych. Takie wydawnictwa, jak omawiany album, uświadamiają nam jak wiele jeszcze jest do zrobienia, aby przybliżyć współczesnym Polakom dokonania przeszłych pokoleń, dzieła nieuczonych wiejskich artystów. Ryszard Kantor Emma Markova, Slovenske l'udove tkaniny. Veda. Vydavatel'stvo Slovenskej Akademie Vied. Klenotnica Slove.1skej l'udovej Kul'tury, tom 9, Bratislava 1976. s.'. 289, 20 tab!. barwnych, 212 Hustr. pOla tekstem. Od r. 1967 ukazują się w ramach serii "Klejnoty słowackiej kultury ludowej", wydawanej przez Instytut Etnografii S AV, kolejne tomy poświęcone wybranym dziedzinom kultury ludowej. Wydano uprzednio: pasterstwo w Wysokich Tatrach (Podol<ik), ludowe ballady (Burlasoval, hafty (Holeczyova) i inne. Markova opracowała ludowy wyrób tkanin na Słowacji. Badaniami (od r. 1948) objęto całą Słowację i w oparciu o nie oraz a pełną literaturę przedmiotu autorka przedstawiła woizystkie strony tej wytwórczości, wykorzystującej wełnę, len, konopie i ostatnio �2~O RECENZJE bawełnę: obróbkę włókna, wyrób nici (tu dwa sposoby przędzenia), przygotowywanie osnowy, całą złożoną technikę tkania z wyczerpującym omówieniem zdobienia tkanin oraz ich apretury. Zajmuje się też zastosowaniem tkanin we wszystkich sytuacjach życia ludności wiejskiej, \V końcu także typami regionalnymi zarówno z punktu widzenia techniki, jak i zdobienia (istnieją różnice między SłO\•... acją zachodnią a środkową i wschodnią). Opracowanie ma charakter raczej popularny, z pełną jednak dokumentacją żródłową. Daje znakomity pogląd na tak świetnie rozwiniętą właśnie na Slcm'acji tę dziedzinę kultury. Obszerne streszczenia rosyjskie i niemieckie oraz znakomity zestaw ilustracji dopełniają to piękne i pożyteczne wydawnictwo. .l. B. Kliment Ondrejka, Tradićna hry deti a m!cideze na S!ovensku. demia Vied. Klenotnica Slovenskej L'udovej Ku1'tury, t. 10, ss. 322 + 98 fot. + 24 ilustr. barwnych poza tekstem. Slovenska Bratislava Aka1976, Jest to już lO-ty tom wspomnianej wyżej serii wydawniczej Instytutu Etnografii Słowackiej Akademii Nauk pod redakcją dra Adama Prandy. Autor jest pracownikiem tegoż Instytutu i od lat zajmuje się zjawiskiem gier i zabaw dzieci i młodzieży. Praca jest pierwszym w literaturze słowackiej pełnym ujęciem zagadnienia. Opiera się o wyczerpującą literaturę słowacką z tego zakresu, po części porównawczą europejską. Przeprowadzono też badania terenowe potwierdzające częściowo zachowanie tej tradycji. Autor dokonał wyboru gier i zabaw w liczoi(' 212. Omawia odnośną literaturę, dotychczasowych badaczy, analizuje istotę gier i zabaw oraz przeprowadza dokładną klasyfikację tej dziedziny podkultury dziecięcej i młodzieżowej. Przy zastosowaniu 14 kryteriów wydziela tyleż rodzai gier i te łączy następnie w odpowiednie grupy z punktu widzenia ich formy i funkcji. której to funkcji poświęca specjalną uwagę. Znakomita, choć raczej popularnie ujęta książka. Poza świetną analizą ; systematyką jej walor powiększa zestaw pięknych fotografii, po części barwnych, czynionych w okresie 1960-1972, a także zamieszczone melodie. Całość zaopatrzona w obszerne streszczenia rosyjskie i niemieckie. Można Słowakom pozazdrościć takiej pięknej serii "Skarbnicy" kultury ludowej. .l. B. Milica Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński i słowiańska pieśń ludowa. Acta Universitatis Wratislaviensis No 262. Slavica Wratislaviensia V. WarszawaWrocław 1975, ss. 170. Książka ta jest kontynuacją studiów Milicy Jakóbiec-Semkowowej nad li terackim i naukowym dorobkiem Kazimierza Brodzińskiego od strony jego znaczenia dla folklorystyki i słowianoznawstwa. Poprzednia praca tej autorki: Kazimierz Brodziński pionier folklorystyki słowiańskiej w Polsce (Acta Univer.-itatis Wratislaviensis. Prace Literackie XV) ukazała się w 1973 r. �RECENZ,TE 281 Szeroka wiedza, kultura literacka, patriotyzm, wyrazaJący się m. in. przez głębokie zaangażowanie w sprawę kształtowania postaw młodego pokolenia Polaków, sprawiły, że Kazimierz Brodziński był w swej epoce jednym z najwyżej cenionych autorytetów, a jego wykłady uniwersyteckie, prace historyczne i krytyczno-literackie, wreszcie własna twórczość poetycka, odegrały poważną rolę w rozwoju naszej folklorystyki romantycznej. Praca tu omawiana zajmuje się dwoma zasadniczymi problemami: trzy pierwsze rozdziały poświęcone są pogląd0!TI Brodziń ski ego na dzieje Słowian i ich twórczość ludową, a także słowianofilskiemu programowi poety, rozdział czwarty, równy tamtym objętościowo, zawiera analizę i ocenę przekładów pieśni dokonanych przez Brodzińskiego. Dzieje Słowiańszczyzny były przedmiotem dwu wykładów na Uniwersytecie Warszawskim w 1822 r. Analiza ich treści wykazuje dużą zależność poglądów Brodzińskiego od teorii współczesnych mu badaczy polskich, zwłaszcza 1. B. Rakowieckiego, W. Surowieckiego, S. Lindego i J. S. Bandtkiego. Stan ten jest zrozumiały, ponieważ głównym przedmiotem wykładów był kurs historii literatury, a te dwa miały za zadanie wprowadzić słuchaczy w złożoność problematyki i możliwie obiektywnie zreferować aktualny stan wiedzy. Przedstawiając kolejne zagadnienia etnogenezę Słowian, ich rozmieszczenie terytorialne, mitologię, języki - wykazuje Brodziński dobrą znajomość żródeł, orientację w naj nowszych odkryciach i teoriach historyków i lingwistów, a także w miarę trafną, z naszego punktu widzenia, ocenę tych teorii. Widoczne jest również emocjonalne zaangażowanie Brodzińskiego i wpływ, jaki na niego wywarły koncepcje historiozoficzne Herdera. One też odegrały decydującą rolę w przyjęciu przez poetę idei słowianofilskich. Źródła i charakter słowianofilskiego programu Brodzińskiego, a następnie gwałtowny w nim przełom po wybuchu powstania listopadowego, przedstawione są przez autorkę na tle genezy i ewolucji idei słowianofilskich w zaborze rosyjskim, gdzie skrajny odłam ich głosicieli dopuszczał nawet zjednoczenie Słowian pod przywództwem carów rosyjskich. Poglądy Brodzińskiego na słowiańskie pieśni ludowe zaprezentowane zostały w ścisłym powiązaniu z całością jego programu historyczno-literackiego i na tle ówczesnego dorobku folklorystyki słowiańskiej. Brodziński traktował literaturę przede w5zystkim jako odbicie dziejów j charakteru narodu. Najwyższe wartości estetyczne przyznawał poezji ściśle związanej z życiem narodu. Poglądy takie, w powiązaniu z wypływającą od Herdera koncepcją sielskiego charakteru Słowian, prowadziły do dostrzegania w folklorze prawie wyłącznie gatunków i \vątków o tematyce historycznej, bohaterskiej i rodzinnej. Najwyższą ocenę zyskiwały u niego prostota i naturalność, wyrażające się : w treści i w formie pieśni. Przedstawia też autorka szczegółowe rozwa~ania Brodzińskiego na temat pieśni słowiańskich, dotyczące ich zróżnicowania narodowego, bogactwa i wielotematyczności oraz charakterystyki poszczególnych gatunków. Zwraca przy tym uwagę na błąd popełniony przez poetę w ocenie folkloru polskiego. Brodziński mianowicie wysoko stawiał lirykę ukraińską, pieśni serbskie, autentyczne i nieautentyczne zabytki, tj. Słowo o wyprawie Igora i Rękopis Królodworski i Zielonogórski, ale surowo i mylnie ocenił polskie pieśni ludowe. Sam nie gromadził zapisów terenowych i poza okresem wczesnej młodości nie szukał kontaktów z żywym folklorem. Swą znajomość twórczości ludowej opierał na zbiorach wydanych drukiem, a publikacji polskich w tym okresie praktycznie jeszcze nie było. Dlatego na prośbę Celakowskiego o przykłady polskie do zbioru pieśni słowiańskich odpowiedział, że są one rzadkie ubogie i zalecił zamiast tekstów ludowych fragment Zeńców Szymonowicza. Popularność Brodzińskiego jako znawcy pieśni słowiańskich tłumaczy autorka �282 RECENZJE głównie jego działalnością translatorską. Dorobek przekładowy Brodzińskiego w zakresie literatury ludowej składa się ze 114 pieśni serbskich. czeskich, morawskich, słowackich, rosyjskich i ukraińskich oraz fragmentów Słowa o wyprawie Igora i Rękopisu Królodworskiego. Przekłady te, uporządkowane na końcu książki w specjalnym indeksie, poddała autorka szczegółowej analizie w obrębie każdej grupy językowej, porównując teksty Brodzińskiego z oryginałami, a także z przekładami dokonanymi przez innych poetów. Dodać należy, że Brodziilski nie odnotowywał sam źródeł tekstów i odszukanie ich było pracochłonne. czasem bardzo trudne lub wręcz niemożliwe. Prace serbskich poprzedników M. ,Jakóbiec-Semkowowej nad tym zagadnieniem doprowadziły w jednym przypadku do połączenia tekstu Brodziilskiego z serbskim oryginałem tak odległym, że uznanie go za żródło budzi duże zdziwienie (s. 107-108). Stosunkowo najbliższe oryginałom są tłumaczenie> pieśni czeskich, słowackich i morawskich, czego przyczyny autorka przekonywująco wyjaśnia. Z nielicznych wypowiedzi teoretycznych Brodzińskiego na temat tłumaczenia. a zwłaszcza tłumaczenia poezji ludowej, wynika, że w pracy tej za najważniejsze uwaźał wierne oddanie ducha oryginału. Analiza jego praktyki translatorskiej prowadzi do stwierdzenia, że był tym wierniejszy oryginałowi im bardziej oryginał ten potwierdzał sielski obraz Słowiańszczyzny, tkwiący tak silnie w świadomości poety. Przyswojenie słowiańskich pieśni ludowych polskiej kulturze uznała autorka za największą zasługę Brodzińskiego. Rozprawy Millcy Jakóbiec-Semkowowej, przynoszące szczegółowe analizy tych publikacji poety, które dotyczą słowiańskiej literatury ludowej i dziejów Słowiańszczyzny, a także analizy przekładów tekstów ludowych, pozwalają dokładniej i właściwiej ocenić znaczenie Brodzińskiego dla rozwoju polskiej folklorystyki romantycznej i jego wpływ na niektórych przedstawicieli następnego pokolenia literackiego (m. in. Mickiewicza, Zmorskiego, Zale"kiego). Dowodzą one także, że choć okres romantyzmu w dziejach naszej folklorystyki jest w porównaniu z okresami następnymi - stosunkowo dobrze poznany, konieczne są dalsze studia szczegółowe pogłębiające i uściślające naszą wiedzę o tym okresie. Agata Sarodno Stvaralaśtvo - Folklor, godina VIII, sveska 29-32, Skrukwa Beograd 1969. ss. 434. Do ciekawszych czasopism, jakie dziś ukazują się na świecie, należy niewątpliwie organ Związku Towarzystw Folklorystycznych Jugosławii "Narodno Stvaralash'o - Folklor". Czasopismo to, założone w styczniu 1962 r. z inicjatywy serbskiego aKademika, Dusana Nedeljkovicia, wychodzi regularnie jako kwartalnik. Omawiany VIII rocznik tego czasopisma poświęcono właśnie D. Nedcljkoviciowi kilkuletniemu przewodniczącemu Związku Towarzystw Folklorystycznych .Jugclsławii oraz przewodniczącemu Związku Folklorystycznego Serbii od 1963 1'. w 70 rocznicę jego urodzin. D. Nedeljković, urodzony w rodzinie biednego nauczyciela wiejskiego we wsi Isakowo (wschodnia Serbia), pod koniec pierwszej wojny światowej po ukończeniu szkoły średniej udał się na studia do Francji, gdzie po uzyskaniu dyplomu obronił pracę doktorską w Sorbonie. Nedeljković jest znanym filozofem, krytykiem literackim oraz świetnym badaczem rodzimego folkloru. Z ogłoszonych przezeil do �RECENZJE 283 :', 1969 720 prac naukowych, 170 dotyczy folkloru serbskiego, macedońskiego innych narodów jugosłowiańskich, W omawianym roczniku Ljubica S. Janković pisze o dorobku naukowym jubilata, który poza pracą naukową i dydaktyczną na Uniwersytecie Belgradzkim l<ieruje Sekcją Folklorystyczną Instytutu Etnograficznego SerbskiEj Akademii Nauk i Cmiejętności oraz redakcją naczelną ~erii "Narodno Stvaralastvo Folklor", Autorka zwraca uwagę na postawę jubilata, który chętnie udziela cennych wskazówek każdemu, kto doń się zgłosi. Dzięki Nedeljkoviciowi wychodzą regularnie Zllane czasopisma etnograficzne Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności: "Glas nik Etnografskog Instituta SANU" oraz .,Zbornik Radova Etnografskog Instituta". W poprzednich latach Nedeljković zorganizował akcję zbierania pieśni ludowych poświęconych partyzantce i budowie socjalizmu w Jugosławii (zebrano ponad 20000 pieśni). Często ze swoimi współpracownikami przeprowadza dalsze badania terenowe, odkrywając wciąż nowych informatorów, nowe pieśni oraz inne utwory ludowe na terenie Serbii i Czarnogóry, Piszący te słowa był zaproszony na wieczór serbskich i czarnogórskich gęślarzy, który odbył się w Belgradzie w Domu Młodzieżowym II: 196R r, z inicjatywy prof. Nedeljkovicia. Wystąpili wówczas gęślarze w wieku 200-70 lat wywodzący się z 'południowej i centralnej Serb'ii oraz z Czarnogóry, \I'śród których była jedna starsza kobieta. Widowisko było imponujące. Gęślarze grając na tradycyjnych jednostrunowych gęślach śpiewali długie starodawne i nowsze utwory, związane z postaciami epickimi serbskiego średniowiecza oraz z drugą wojną światową. W tych ostatnich utworach bohaterskich jest mowa o masowych mordach ludności serbskiej dokonanych przez niemieckie i bułgarskie faszystowskie '.\'oj:;ka okupacyjne. Svetozar Ciulibrk pisze o problemach socjologicznych poruszanych w pracach naukowo-badawczych Nedeljkovicia. Większość tych prac poświęcona jest folklo:'o\",i macedońskiemu, Nedeljković napisał je w latach 1929-1933, kiedy był doce!1lem Uniwersytetu w Skopje. W roczniku ogłoszono list znanego folklorysty radzieckiego, profesora Uniwersytetu Leningradzkiego Borysa N. Putiłowa, zaadresowany do Nedeljkovicia. W liście tym Putilow zwraca uwagę na strukturę epiki ludowej, która jest ulubionym tematem jubilata. Zachodnioniemiecki zaś nieżyjący już folklorysta, Alois Schmaus, zajął się wątkiem o śmierci Momczila, opierając się wyłącznie na serbskich i bułgarskich utworach epickich o tym bohaterze z pierwszej połowy wieku XIV, Znany folklorysta z NRD, akademik Herbert Peukert z Jeny, pisze o Fatimie z Górskiego wieńca Petra Njegosa, opiewanej także w folklorze serbskim. Autor zwraca szczególną uwagę na poetykę ludowych tekstów pieśniowych, Folklorysta ,'o'yj:;ki. Wiktor Gusicw z Uniwersytetu Leningradzkiego, podaje tezy o kompleksoIl'ym badaniu folkloru zaznaczając, że w naszych czasach coraz częściej można usły"zeć głosy badaczy literatury ludowej o potrzebie kompleksowego jej badania. Gu,;iew nie wyklucza prac poruszających poszczególne zagadnienia związane z twórczością ludową, niemniej jednak widzi Oli konieczność rozwoju dwóch kierunków, które obejmowałyby kompleksowe badania: 1) językowe, muzyczne, taneczne, dramatyczne i 2) nad kulturą ludową, bytem ludu. Charles Hyart z Liege zajmuje się analizą pieśni o pracy Milutina Vukovicia, ogłoszonej w 12 zeszycie czasopisma "Narodno Stvaralastvo Folklor" z roku 1964, szukając paralel u Vuka Karadźicia. Henryka Czajka pisze o mitach w południowosłowiańskiej epice ludowej - problemie, który zawsze nurtował badaczy bohaterskiego eposu Słowian bałkańskich, Dość ciekawy jest artykuł Oldficha SirOI',itki z Brna o tematyce historycznej w powieści i balladzie. �RECENZJE Z innych prac warto wymienić artyku! Petra Vlahovicia omawiający zainten:sowania Oskara Kolberga folklorem jugosłowiańskim. Prace polskiego folklory'ty zawarte są w t. 59 i 63 jego Dziel wszystkich. Milos Slijepcević pisze o gęślarzu ludowym, Jovanie Kovai'u z Gacka. poecie i władcy Czarnogóry w czasach Petra N,iegosa i Vuka Karadzicia. Interesujące informacje podaje Miodrąg Maticki o poecie slawońskim. Luce Oriovi'aninie, znanym również jako zbieracz utworów ludowych. Zbiór zapisa::ych przez Oriovcanina pieśni ludowych ukazał się w 1874 r. Ponadto drukował o:, cC utwory ludowe na łamach czasopism wychodzących w Zagrzebiu. Naj\\'i~K,za wszakże część jego zapisów, jak pisze M. Maticki, przechowywana jest w dziale rękopisów Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Zagrzebiu. Ciekawe są również materiały podane przez Nenada Ljubinkovicia, dotyczące surowej kary stosowanej przez Turków wobec chrześcijan, mianowicie zdejmowanie skóry z człowieka żywego, aby raję w ten' sposób przestraszyć. Savo Orović, po dokonaniu podziału serbskiej epiki ludowej na 13 cykli, usiłuje postawić granicę między tymi cyklami. Sprawa klasyfikacji, zwłaszcza odkrycia wieku epiki ludowej narodu serbskiego, jak i pozostałych Słowian południo·.':y<:h. zawsze wywoływała spory i dyskusje wśród badaczy, Ustalenie wieku jest ;~'m trudniejsze, iż brak starych zapisów. Autor odnosi początki serbskiego ludowego eposu bohaterskiego do XI wieku. Pieśniom powstałym w latach wojny 1941-1943 poświęca swój artykul Ante Nazor, a Rados Trebjesanin omawia dziecięcy folklor partyzantki jugosłowiaiJ~Kiej z terenów południowej Serbii - Jablanicy i Pustej Reki. Ponadto w omawianym tomie Ilija Nirl:olić pisze o recepcji w Bułgarii pier'.\·,zego zbioru pieśni zebranych przez Vuka Karadzicia, Cvjetko Rihtman zajmuje ,ię niektórymi czynnikami struktury poetycko-melodyjnej (twierdzi on. że arty"la ludowy nie szuka nowych środków wyrazu, lecz bazuje na starych, utartych tradycjach). Melodii ludowej poświęcili swe artykuły także Radoslav Hrovatin oraz Aleksander Linin. Nieco inny charakter ma artykuł Izalija Zemcowskiego z Le:-;:ngradu nt. etnogenezy utworu w świetle folkloru muzycznego. Emilia Comi~el z Bukaresztu omawia rodzaje rumuńskiej muzyki ludowej, nawiązując do wsp6l:1Ylh cech folkloru rumuńskiego i pozostałych ludów bałkańskich. Jelana Dopudja poświęca swój artykuł niektórym zabawom ludowym w Bośni i Hercegowinie, ulc-glym zmianie w ostatnich latach w warunkach współczesnego życia na wsi. Dopudja wspomina przede wszystkim obyczaje związane z wigilią, których młodzież już nil: zna. Wiera Sokołowa w artykule o historycznej prozie ustnej i rzeczywistości przytacza legendy krążące wśród Słowian południowych o Kr61ewiczu Marku oraz w Rosji o Iwanie Groźnym i o Riazinie, a także słowackie legendy ludowe o .Ja~10siku. Do powstawania legend ludowych, według autorki, służy obraz histo:·,.uny danej postaci, pojęcia o' niej, o jej działalności oraz stosunek tych bohateró·.': do współczesnego im społeczeństwa. Jovan Vukmanović również pisze o legendach ludowych, lecz tylko r. :\'ch, które poświęcone są Crnojeviciovi. Scfcet PIana porusza sprawy związane z ,,')yczajem "Buzmi" wśród ludności albańskiej Malesii .i Kosowa. Obyczaj ten Z\\':2~":1:; jest z chrześcijańskim świętem, wigilią "Ba<lnik", i to nie tylko wśród wyzn2·.':C'J\\' religii prawosławnej, ale także wśród Albańczyków-muzułmanów. u których ;r:" on ten sam charakter, co u Serbów, Macedończyków i Bułgarów. Jest on zWiąZZ,:lY z życiem chłopa, a więc ma charakter czysto agrarny; na pewno przeniknął do .-\1bańczyków-muzułmanów z terenów Macedonii i Serbii. Mirko Barjaktarović pisze o grupach etnicznych Jugosławii. Poza pod.-:,,'.':o- �RECENZ.TE wymi dużymi grupami narodowymi -- Serbami, Chorwatami, Słoweńcami, Macedoriczykami, Bośniakami, Hercegowincami i Czarnogórcami, wymienia on mieszkających w Jugosławii Albańczyków, Węgrów, Turków, Rumunów, Włochów, Cyganów, Bułgarów, Słowaków, Czechów, Rusinów oraz wysepki grup etnicznych zamieszkałych w różnych republikach związkowych, np. Torbeszów w Macedonii (Słowianie wyznający religię mahometańską), Szopów - w południowo-wschodniej Serbii i północno-wschodniej Macedonii oraz Wołochów - rozproszonych po całym kr3ju, Omawiany tom zamyka wywiad z jubilatem, przeprowadzony przez jego uczniów. Przedstawiona jest tu dotychczasowa działalność etnograficzna i folklorystyczna Nedeljkovicia. W całości cenna lektura dla znawców i miłośników tak popularnej dziś w świecie literatury ludowej. Kole Vojisla Dzjurić, Antologija narodnih junackih Simiczijew pesamaż Sedmo izdanje, Beograd 1973, ss, 774. Jugosławia należy dziś do nidicznych krajów Europy, w których twórczość ludowa jeszcze żyje, W wielu regionach można usłyszeć bohaterskie pieśni ludowe opiewającc dawniejsze i nowsze dzieje oraz utwory liryczne towarzyszące różnym obrzędom, zwyczajom i obyczajom, nierczłącznie związane z życiem kulturalnym chlopa jugosłowiańskiego. Nierzadko też można spotkać we wsiach, leżących w pobliżu dużych miast, starsze i młodsze osoby ubrane w oryginalne stroje ludowe. O tym, że epika ludowa cieszy się tu dużą i niesłabnącą popularnością świadczyć może m. in. właśnie omawiana antologia serbskich i chorwackich pieśni junackich, która jest siódmym już z kolei wydaniem. Książkę wydało wydawnictwo "Srpska Knjiźevna Zadruga", założona w Belgradzie w roku 1892, a zredagował ją i zaopatrzył w obszerny wstęp, uzupełniony głosami o stanie badań nad epiką ludową Serbów i Chorwatów znany badacz folkloru serbskiego, Vojislav Dźjurić. Autor dostarcza czytelnikowi wyczerpujące informacje o powstaniu, rozwoju i właściwości serbskiej i chorwackiej epiki ludowej, która od czasu jej odkrycia przez Vuka Karadźicia jest przedmiotem iicznych badań nie tylko jugosłowiańskich, ale i zagranicznych folklorystów. Dźjurić podkreśla, iż pierwotnie pieśń epicka była utworem choralnym, potem stała się indywidualnym, by z chwilą pojawienia się społeczeństw klasowych stać się już przedmiotem zainteresowań śpiewaków zawodowych. Odtąd pieśń epicka była związana z melodią, później zaś była ona recytov:ana bez towarzyszenia jej melodii ludowej. Autor omawia także różnice istniejące \': liryce i epice ludowej polegające m. in. na tym, że w liryce przeważa emocja, a w epice nacisk kładzie się na wydarzenia. Niezależnie jednak od tych zasad-o niczych różnic, często w obydwóch rodzajach poezji ustnej występują elementy dramatyczne. Inne zagadnieclie poruszane przez autora, to związek wydarzeń historycznych z epiką ludową. Słusznie zaznacza on, iż serbska i chorwacka epika ludowa jest ciągłym wzywaniem do walki przeciwko gwałtom, niewoli i nieludzkim postępowaniom, że w utworach epickich clDonimowy autor wzywa lud do składania ofiar, aby nastąpiło lepsze życic. Rozumie się, że taki charakter ma również epika ludowa innych narodów słowiańskich -- Rosjan, Ukraińców, Macedończyków i Bułgarów, a także ludowy epos bohaterski Greków i Albańczyków. �28(; RECENZJE Dzjurić porusza też zagadnienie budowy wersu serbskich i chorwackich utworów epickich, które, jak wiadomo, dzielą się na tzw. bugarsziyce (istniejące w XVI i XVII w. w Dalmacji i innych regionach zachodniej Chorwacji) i na utwory o krótkim wersu. Istnienie tych dwóch grup o różnej długości wersu, jak wiadomo, wywoływało niemało sporów i dyskusji wśród badaczy, którzy przy pomocy wersu usiłowali odkryć wiek tekstów pieśniowych. Autor pozostawia otwartą dyskusję na ten temat twierdząc, że niewiadomo który z tych wersów można przyjąć za najstarszy - bugarsztycę, czy też krótki wers. Wiadomo, że pier\\"~zc informacje o serbo-chorwackim eposie ludowym wspominają o bugarsztycach, lecz właściwości krótkiego wersu wskazują ~akże na to, iż może on być starszy od bugarsztycy. Z kolei Dzjurić omawia utwory niehistoryczne, w których przeważają elementy religijne i opiewana jest ciężka sytuacja kobiety serbskiej. Stąd w pieśniach tych przeważa głęboki smutek. Przechodząc do cyklu przedkosowskiego autor daje obszerny przegląd dziejów historycznych, związanych z głównymi bohaterami: Nemanjiciami (Nemal1jia, Sava, Du.san, Uros) oraz Mrnjavceviciami (Vukaśin, Ugleśa i Gojko). Do tego cyklu wchodzi także Wojewoda Momczil. Potem daje on ogólną charakterystykę pieśni poświęconych bitwie na Kosowym Polu, która przynioO'13 tragedię narodowi serbskiemu. Przechodząc do cyklu o Królewiczu Marku - wspóinym bohaterze epiki Słowian południowych, autor twierdzi, że \V utworach jemu poświęconych zawarto poglądy pieśniarzy ludowych i stosunek do pa!'lstwa i religii, które to poglądy dziś są "anachroniczne i wsteczne". Bliżej jednak Dzjurić nil> określa tych poglądów. Następnie przedstawia cykle pieśni o Brankoviciach, Jakśiciach, Crnojeviciach, Ugriciciach i o banach chorwackich. Utwory te, jak wiad:Jmo, opiewają walkę wspomnianych bohaterów przeciwko Turkom w XV wieku. Utwory hajduckie, wśród których spotkać można, jak w utworach o Mrnja\"ceviciach, Królewiczu Marku i Momczile wiele wspólnych wątków i motywów także w macedońskiej i bułgarskiej epice ludowej, są rozpatrywane osobno. Do podobieństw spotykanych w pieśniach hajduckich pozostałych ludów bałkańskich autor nie nawiązuje. Typową grupę serbskiej epiki ludowej stanowią pieśni o uskokaCh - bojownikach, którzy pojawili się po upadku Bośni (1463) i Hercegowiny (l4!l2). Uskocy, nie zgadzając się żyć pod jarzmem tureckim, uciekali do Chorwacji i Sławonii, skąd napadali na Tur,,:ów z regionów leżącyt,h wzdłuż granicy rozdzielającej ziemie znajdujące się pod panowaniem Turcji i te, nad którymi panowała Austria. Ostatni cykl, który omawia autor, to pieśni poświęcone walkom wyzwoleńczym Czarnogóry i Serbii w XVIII i na początku XIX wieku. Dzjurić nie ominął poetyki epickich utworów ludowych podkreślając siłę tradycji ludu serbskiego. Pieśniarz ludowy, zdaniem autora, gdy układa nową pieśń epicką wzoruje się zawsze na starych utworach, skąd zapożycza epitety, porównania, opisy, różne ustalone wyrazy itp., co nadaje tej epice swoiste cechy i walory artystyczne. Serbskie pieśni epickie porównuje on z utworem Homera. Autor porusza także bardzo ważny problem nurtujący wielu badaczy, mianowicie, czy można mówić o oddzielnym eposie bohaterskm Serbów i Chorwatów? Prawdą jest, że wśród wielu folklorystów panuje przekonanie, iż istnieje tylko serbska epika ludowa, a utwory powstałe na ziemiach chorwackich uważane są przez nich za serbskie. Tak było w przeszłości, ale zdarza się także i po drugitj wojnie światowej nie przyznawanie Chorwatom eposu bohaterskiego. Jakkolwiek większość utworów epickich pochodzi z ziem serbskich, jednak Dzjurić broni tezy o niepodzielności serbochorwackiej literatury ludowej. �287 RECENZJE O~tatnia część wstępu zawiera ciekawy materiał dotyczący teorii o feudalnym pochodzeniu serbskiej i chorwackiej epiki ludowej. Autor polemizuje z wyznawcami tego poglądu i odrzuca kalegorycznie teorię o arystokratycznym pochodzeniu ludowej epiki. Zwolennicy tej teorii, jak wiadomo, głoszą, iż w serbochorwackiej epice ludowej odbito ideologię i sposób życia wyższych warstw społeczeństwa feudalnego. Przy okazji warto dodać, że i w Polsce po drugiej wojnie światowej byli tacy, którzy negowali twórczą rolę ludu serbskiego w układaniu utworów epickich. a uważali, iż serbochorwacka epika ludowa powstała w zamkach władców feudalnych. Pierwsze wydanie omawianej antologii ukazało się w roku 1954. W ciągu 19 lal doczekała ~ię ona już siódmego wydania, co świadczy o dużej popularności. jaką cieszy się epika ludowa w ojczyźnie Vuka Karadzida i L}udevita Gaja. W skład antologii tej weszły 93 utwory epickie pochodzące ze zbiorów; Vuka Karadiicia (Srpske narodne pjesme. Skupio ich i na svijet izdao Vuk Stefanović Karadźić, Beograd 1969), V. Bogisicia (Na rodne pjesme iz starijih najvise primorgkih zapisa, t. 1, 1878), B. Petranovicia (Srpske narodne pjesme iz Bosne i HeTregovine, 1867), B. Vodnika (Narodne pjesme srpskohrvatske, t. 1, 1938), N. Andricia (Zenske pjesme, sveska II, izdaje Matica Hrvatska), Hrvatske narodne pjesme (knjiga 4, 1914) oraz Marijana Śrinjaka (Narodne junacke pjesme iz Bosne i Hercegovine, 1925). Ponadto Dźjurić umieścił na końcu obszerne komentarze, gdzie prócz informacji o wydarzeniach historycznych i danych o opiewanych bohaterach znajdujemy jego wypowiedzi na temat znaczenia literatury ludowej dla kultury narodowej i jej stanu badań, motywów internacjonalnych, śpiewaków ludowych, zbieraczy recepcji serbochorwackiej epiki w krajach europejskich oraz zaopatrzył w słownik mało znanych wyrazów, nazw historycznych i geograficznych. Niewątpliwie jest to ciekawa pozycja dla badaczy serbochorwackiej epiki ludowej w szczególności i słowiańskiego eposu bohaterskiego w ogóle. Kole Simiczijeu' Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu. Praca zbiorowa pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej, J. P. Dekowskiego. PTL. Literatura Ludowa R. XII-XV, Wrocław 1976, ss. 250. W 1972 r. Oddział Łódzki PTL wraz z innymi łódzkimi placówkami naukowymi, kulturalnymi i społecznymi ogłosił po raz pierwszy konkurs folkloru robotniczego Łodzi, którego zakończenie i podsumowanie przypadło na jubileuszowy rok 1975 (Międzynarodowy Rok Ochrony Zabytków, 550-lecie nadania praw miejskich Łodzi i 150-lecie Łodzi przemysłowej). Konkurs przyniósł plon obfity; materiały opisowe, eksponaty etnograficzne, nagrania pieśni. wspomnienia, fotografie. Próbę usystematyzowania zbioru konkursowego podjęli o.ganizatorzy w obszernej publikacji Folklor robotniczej Łodzi. W świetle omawianej książki całość tego dokumentalnego zbioru stanowi niejako ilustrację przejawów codziennego źycia społecznego robotniczej Łodzi na dość szerokim odcinku czasowym. Znajdą się tu więc i materiały tyczące ostatnich lat XIX stulecia, i amatorska twórczość literacko-muzyczna z lat siedemdziesiątych (np. okazjonalna pieśń utworzona na konkurs). Najwięcej jednakże informacji �288 RECENz.JF. sięga okresu międzywojennego i dotyczy przede wszystkim życia rodzinno-obyczajowego środowiska robotniczego. Całość tego heterogenicznego (pod względem treściowym i gatunkowym) materiału zaprezentowali autorzy w pięciu odrębnych rozdziahch: I. Wnętrze (Elżbieta Wladykowa), II. Wesele (Jan Piotr Dekowski), III. Swięta (Irena Lechowa). IV. Odpoczynek (Jadwiga Kucharska), V. Pieśni (Ewa Kabat j Joanna Grzelakówna). W rozdziale pierwszym (Wnętrze) E. Władykowa opisuje (na podstawie relacji, fotografii i eksponatów uzyskanych drogą konkursu) wygląd wnętrza typowego mieszkania robotniczego w latach 1900-1939. Biorąc za podstawę kryterium zamożności związane z pozycją zawodową, autorka wyróżnia trzy najbardziej charakterystyczne typy wnętrz: mieszkanie robotnika niewykwalifikowanego, mie~zkanie robotnika wykwalifikowanego i mieszkanie majstra. Robotnicze wnętrze mieszkalne odtworzyła autorka poprzez zamieszczenie rzutów kondygnacji domów robotniczych oraz planów sytuacyjnych wyposażenia izb, dodając do tego bogaty materiał ilustracyjny. Całość zagadnienia omówiono na tle informacji o zabudowie miasta i jego rozwoju historycznym. Krótkie te uwagi są tym cenniejsze, iż rekompensują brak rozdziału wstępnego prezentującego specyfikę rozwoju historyczno-społecznego Łodzi przemysłowej. Jest to bowiem jedyne w swoim rodzaju miasto przemysłowe, które w ciągu stulecia tysiąckrotnie powiększyło liczbę ludności, a fakt ten implikował z kolei żywiołową imigrację chłopską i napływową (Niemcy, Rosjanie, Żydzi), co nie pozostało bez wpływu na specyficznie ukształtowaną tradycję miasta i jego folklor. Rozdział drugi poświęcono zwyczajom i obrzędom weselnym łódzkich rodzin robotniczych. J. P. Dekowski dokonuje statycznego opisu obrzędu weselnego, omawiając kolejno: kojarzenie małżeństw, uczestników wesela, ważniejsze momenty weselne, stół biesiadny i rozrywki weselne. Opis we~ela odtworzył autor z relacji uczestników konkursu i zakończył go aneksem z repertuarem pieśniowym towarzyszącym obrzędowi. Repertuar ów jest o tyle interesujący, iż większość pieśni (łącznie ze słynnym "chmielem") świadczy o ich ludowej proweniencji. W rozdziale trzecim (Swięta) omówiono święta zimowe rodzin robotniczych w świetle wspomnień starszej generacji mieszkańców Łodzi. I. Lechowa dokonuje prezentacji zwyczajów zimowych od adwentu poczynając i na ostatkach kończąc, przy czym materiał informacyjny (relacje) przeplatany jest fragmentami utworów pieśniowych i cennym zapisem widowiska jasełkowego (tekst tzw. herodów). Całość zagadnienia ujęła autorka w nas:<;pujących podrozdziałach: 1) Nadchodzą święta. 2) Przy wigilijnym stole, 3) Jak świętowano, 4) Z szopką po kolędzie, 5) Herody idą!, 6) Pożegnanie karnawału. Wykorzystane w tych rozdziałach materiały z zakresu tradycyjnej obrzędowości ilustrują zasadę wybiorczego stosunku robotników względem tradycji chłopskich przenoszonych do miasta oraz ich roli w formowaniu się nowych uwarunkm.vań współżycia w mieście i powiązall ze wsią. Rozdział czwarty nosi tytuł: Odpoczynek . .T. Kucharska rozpatruje interesujący problem czasu wolnego robotników w okresie przed I wojną światową i w dwudziestoleciu międzywojennym. Zagadnienie to ujmuje autorka w następujących kategoriach funkcjonalnych: A. Wyznaczniki czasu wolneg~ 1) długość dnia roboczego, 2) miejsce wypoczynku. 3) warunki materialne; B. Rodzaje zajęć podejmowanych w wolnym czasie - 1) pogawędki sąsiedzkie, 2) gry towarzyskie i zabawy sportowe, imprezy, 3) sport i turystyka, 4) kontakty towarzyskie, wizyty okazjonalne. W tym najciekawszym rozdziale książki mamy do czynienia z funkcjonalnym ujęciem problemu w aspekcie przemian i przeobrażeń społecznych i historycznych: rozdział ten wreszcie głęboko tkwi w specyfice łódzkiej. Tym bar- �289 RECENZJE dziej należy żałować, iż relacje konkursowe w tym dziale zagadnień nie pozwoliły na wydobycic kilku istotnych dla tematu zagadnień, że wymienimy: rolę teatrów ogródkrJviych (zwłaszcza przed I wojną) czy zabaw (sobotnio-niedzielnych) w tzw. :iaIacr. tańca (okres międzywojenny) i świetlicach przyfabrycznych. Wspomnienia teatl'aine dotyczą tylko "Paradyża", a przecież pierwszy teatr dla robotników aa ziemiach polskich powstał w Łodzi w 1898 r. i związany był z wielkimi zakładami Scheiblera, zatrudniającymi wówczas ok. 10 tys. robotników. Teatr ten dał początek >cenie robotniczej i łódzkiej tradycji teatralnej w ogóle (Wołowski, Janowski, Mielew:iki. Zelwerowicz); w Łodzi wreszcie Witold Wandurski realizował koncepcję rewolucyjnego teatru robotniczego. Ostatni rozdział książki stanowi antologię pieśni nagranych w czasie trwania konkuL-;u. Wybór pieśni poprzedzono słowem wstępnym (E, Kabat) i analizą tekstów muzycznych (J. Grzelakówna), Wyboru pieśni dokonano wedle schematu treściowego, opat~u;ąc każdą pieśń komentarzem o charakterze genetycznym lub porównawczogenetycznym. Nie wszystkie pieśni udało się autorkom rozszyfrować, że zwrócimy uwagę na pieśń "Kazia" (incipit: Zwano ją Kazią (piękno-bladolicą ...), przypominając, iż jest to ballada autorstwa Kazimierza Brzeskiego znana pt. "Tajemnica przy,-tanku tramwajowego" (Tajemnica przystanku. Zbiór ulubionych piosenek i deklamacji. Zebrał i wydał Ka-Be. Warszawa (brw) Zob. "Trubadur Polski" z 11 III 1923) i śpiewana na nutę "Czarnej Mańki" lub "Czajki". Pieśń ta oparta była na autcr.tycznym wydarzeniu, które stało się kanwą filmu z J. Smosarską oraz kilku straganowych romansów; nic tedy dziwnego, że wariant pieśniowy cieszył się ogromną popularnością. W sumie antologia picśni jest ciekawym uzupełnieniem obszernego studium na ten t",nat dokonanego przez W. L. Karwackiego (zob. Polska klasa robotnicza. Studia his:oryczne pod red. S. Kalabińskiego, t. 5-6 Warszawa 1973-1974), R('kapitulując, tom Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu jest pierwszą zbiorczą publikacją tego rodzaju i stanowi ważny przyczynek do dalszych badali nad tc!'natem. Tom ten wreszcie jest pierwszym obszerniejszym zbiorem autentycznych materiałów i w tym tkwi jego główny walor. Nadto publikacja ta stanowi istotną w . ;kazówkę metodyczną w dziedzinie zbieractwa folkloru w dużych skupi:ikach społecznych. Pokazuje bowiem, jak trudne i nieco anachroniczne jest przenoszenie etnograficznych metod zbieractwa terenowego stosowanych w badaniach wsi lwędrówka zbieracza od domu do domu) do wielkich aglomeracji miejskich. Zasto,.;o\\'ana tu metoda konkursu (szeroko rozpropagowanego przez środki masowego przekazu) wydaje się być najskuteczniejszą i najbardziej realną w chwili obecnej, Na zakończenie przypomnijmy, iż między innymi dzięki konkursom Fińskie Archiwum Folklorystyczne posiada ok. 2 mln pozycji. Violetta J. Cieślikowski, Literatura K. Pisarkowa, Wyliczanki i podkultura polskie, Krawczyk Ossol-i.neum 1975, ss. 300, 19'75, s. 123, dziecięca, Ossolineum Z prawdziwą satysfakcją należy powitać dwie nowe pozycje wydawnicze dotyczące folkloru dzieci. Satysfakcja tym większa, że czasopismo "Lud" ma w tym także pewne zasługi. Na ogół współcześni folkloryści polscy mało lub wcale nie zajmują się folklo19 ~ L'Jd, tom LXI �290 RECENZJE rem dziecięcym, uwazaJąc, iż nie jest to przedmiot do badań naukowych. Zapomina się o bardzo wielkiej i ważnej dyskusji naukowej, jaka toczyła się w latach 80-tych XIX wieku wokół dziecięcych rymowanek. Właśnie wtedy folklorem dzieci zajmowali się najwybitniejsi etnolodzy, tacy jak: Tylor, Lang, Hartland, Grimmowie. Mannhardt, a u nas: J. Karłowicz, L. Krzywicki, L. Malinowski, A. Fischer, J. S. Bystroń i wielu innych. W folklorze dzieci widziano ostatni bastion chroniący przed zapomnieniem stare rytualne zaklęcia-rymowanki czy resztki daw:oych obrzędów. Toteż gdy na Zachodzie zaczęły się pojawiać pierwsze zbiory folkloru dzieci\:;cego, również i nasi folkloryści rozpoczęli pracę nad zbieraniem tych mikroform dziecięcych. Po kilku apelach w "Wiśle" do pracy nad folklorem dzieci włączyła się także redakcja "Ludu". Już w 1899 r. J. Witek i M. Udziela omówili wysiłki zachodnioeuropejskie w dziedzinie twórczości dzieci i zwrócili się z prośbą do czytelników "Ludu" o współpracę nad dziecięcymi rymowankami, zagadkami, zabelwami. To właśnie na łamach "Ludu" w 1900 r. F. Krcek opublikował za czeskim filologiem Fejfalikiem pierwszą próbę systematyki dziecięcych rymowanek, ukazując grupy, według których należy zbierać i porządkować dziecięce teksty. Współcześnie folklor dzieci został całkowicie nobilitowany, czego wyrazem jeot wyodrębnienie go jako oddzielnego działu w międzynarodowym przeglądzie bibliograficznym "Demos". W Polsce brak było jednak prac, które zajmowałyby się folklorem dzieci nie od strony etnografów i folklorystów, ale poprzez pryzmat dziecięcy. Toteż 'yr:'l większa jest satysfakcja, iż obie omawiane tu książki zapełniły tę lukę. Pierwsza wyszła spod pióra historyka literatury, druga językoznawcy. J. Cieślikowski należy do nielicznych historyków literatury zajmujących sit; literaturą dla dzieci. Zainteresowania te zaprowadziły go do początków literatury dziecięcej, a _więc do folkloru. Już w swej pierwszej książce, wydanej w 1967 1'.. w Wielkiej zabawie zawarł trzy aspekty problemowe, takie jak: folklor dziecięcy. wyobraźnia dziecka i wiersze dla dzieci. Do folkloru dziecięcego nawiązuje i w swej ostatniej książce, 'vVzbogacając to pojęcie o nowy aspekt, a mianowicie o :',Ą-'ory dziecka, a nie tylko twory przeznaczone dla dziecka. Ta nowa książka J. Cieślikowskiego jest kolejną próbą określenia zarówno folkloru dzieci, jak i podkultury dziecięcej. Przy czym określenie "dziecięca" nie jest według autora jednoznaczne. "Utworem dziecięcym może być również utwór napisany niekoniecznie dla dzieci, ale i taki, który realizuje określoną intencję i strukturę bycia ludycznegu i postawę świadomie infantylizowaną" (s. 5). Jeśli określenie "dziecięcy" przenieść w dziedzinę folkloru, to konsekwentnie folklorem dziecięcym musielibyśmy uznać wszystko to, co wśród dzieci żyje na zasadzie ich obiegowego repertuaru. Cieślikowski nie precyzuje tego pojęcia dalej, gdyż wierny zasadzie łączenia literatury dziecięcej z folklorem dziecięcym eksponuje głównie pole relacji. Dlatego np. brak nam bardziej szczegółowych danych o grupach wiekowych dzieci, względnie o zmil'nności ich repertuaru. Wiadomo wszak, że każda grupa wiekowa dzieci posiada inne upodobania i inny własny, spontaniczny repertuar. Braki te są jednak wynikiem innego spojrzenia na folklor dzieci. Dla J. Cieślikowskiego zarówno teks~ literacki, jak i tekst folklorystyczny nie są tekstami konkretnego dziecka, lecz dziecka w ogóle. Stąd np. folklor wydaje się tu być statyczny, niezmienny, o przewadze treści wiejskich. Ogromny obszar zainteresowań Cieślikowskiego musiał z konieczności doprowadzić do zagubienia w polu widzenia tyrh właśnie mechanizmów zmian zarówno trcści, jak i funkcji konkretnego repertuaru obiegowego. Książka składa się bo- �RECENZJE 2!H wiem z 8 szkiców poświęconych róż~1yrn z2gadnieniom, które jednak w sumie prezentują drogę rozwojową literatury dziecięcej. Droga ta prowadzi od folkloru do poezji. Ponieważ zaś charakter poezji dla dzieci uzależniony jest w dużej mierze od różnorakich treści mieszczących się w pojęciu subkultury dziecięcej, stąd tak duże zainteresowanie spontaniczną twórczością dzieci. Cieślikowski zaprezentował tu nowe, oryginalne i interesujące spojrzenie na folklor dzieci poprzez estetyczne i psychofizyczne potrzeby dzieci. Ten ostatni aspekt spojrzenia został nieco przytłumiony poprzez estetyczną i literacką argumentację twórczości dziecięcej. W sumie książka Cieślikowskiego stanowi wyrażny krok naprzód w badaniach nad światem dziecka, jego spontaniczną i żywiołową twórczością, stanowi zarazem pewną syntezę relacji folklor-literatura dla dzieci, ukazując co frapuje w folklorze nie tylko dzieci, ale i tych, którzy do tego świata sięgają celem znalezienia drogi do dzieci. Druga książka, K. Pisarkowej, dedykowana jest polskim dzieciom i ich przyjaciołom. Ukazała się nakładem Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Należy zaraz na wstępie powiedzieć, że rzadko kiedy czytelnik polski ma do czynienia z dziełem o wysokich walorach naukowych, napisanym jednak w sposób wysoce oryginalny, dający poznać ciekawą indywidualność autora, a będącym zarazem prezentacją autorytatywną wyłożonych tu poglądów. Krystyna Pisarkowa jest językoznawcą, profesorem Akademii Nauk. Książka Wyliczanki polskie napisana jasno, przejrzyście, z klarownym tokiem dowodzenia, skrząca dowcipem i przepojona poczuciem humoru - jest w zasadzie książką dla wszystkich. Czytelnik biorący tę książkę do ręki zostaje wciągnięty w wielką przygodę. Przygodą jest zwiedzanie muzeum folkloru dzieci, muzeum, które autorka zakłada na łamach swej książki, biorąc na siebie rolę przewodnika. Wyliczanki polskie nazywa K. Pisafkowa ,.małymi klejnocikami, które pochodzą ze skarbca i liczą sobie ponad sto lat·,. Dzieci są tymi, którzy je chronią. Książka-muzeum składa się z kilku sal, w których są wystawione różne zespoły tematyczne polskich wyliczanek. Na najbardziej eksponowanym miejscu znajduje się tablica ku czci pierwszych Polaków, którzy zasłużyli się na polu zbieractwa dziecięcych mętowań. Mimo, że praca napisana jest przez językoznawcę, autorka nic ogranicza się wyłącznie do rozważań językowych wchodzących w zakres jej specjalności, lecz każde zagadnienie naświetla wszechstronnie, ukazując różne aspekty dziecięcych wyliczanek. Przedstawia więc zarazem genezę, funkcję. a także charakterystykę tematyczną wyliczanek, dając każdorazowo ich językowy rodowód. Styl, w jakim książka jest napi8ana, może stanowić wzór godny naśladowania i rozpowszechnienia. Zajmując się językową stroną zagadnienia autorka potrafi dostrzec czar i uro;': małych formuł językowych, ich niesłychaną zmienność, różnorodność, tendencję do rozkwitania etc. W sumie mała ta książka zawiera aż 18 zagadnień zaprezentowanych w sposób, który zainteresować musi nie tylko dorosłego czytelnika. ale i dziecięcego odbiorcę. Czytelnik dowiaduje się, że wyliczanki polskich dzieci znane są w zasadzie dzieciom całej Europy. że ich pierwotna funkcja była bardzo poważna i decydowała o śmierci czy życiu człowieka, że wiele polskich wyliczanek posiada żródła europejskie; wreszcie może on zapoznać się z genezą wyliczanek tzw. cygańskich, żydowskich, węgierskich znanych w repertuarze dzieci po dziś dzień. Niewątpliwie naj trudniejszym zagadnieniem w folklorze dzieci jest zagadnienie systematyki i kryteriów uporządkowania wyliczanek. Każdy, kto się tymi zagadnie- �292 RECENZJE niami zajmował, musiał po czasie przyznać, iż przerasta to często możliwości jednej specjalności. Dla psychologii rozwojowej byłoby niewątpliwie ciekawe uporządkowanie' materiału według grup wiekowych dzieci, dla folklorysty - według wieku i chronologii treści folklorystycznych, dla historyka literatury - według stopnia zależności od tworów literackich. K. Pisarkowa, jako językoznawca, uporządkowała wyliczanki polskie według incipitów. I tak np., wszystkie teksty rozpoczynające się orzeczeniem "siedzi" czy "płynie" itp. są zgrupowane razem: "Siedzi baba na cmentarzu", "Siedzi dudek na kościele", ,,Siedzi misiu na kanapie", "Siedzi diabeł na drabinie" itp. Znając różnorodne i czę·,;to bardzo daleko idące skojarzenia tematyczne dzieci, wydaje się, iż podział ten i ład jest tu bardzo przydatny. W każdym razie sprawdza się w każdej większej grupie tekstów. Dla większej jasności, całość polskich wyliczanek autorka podzieliła na dwie grupy: wyliczanki "liczące", rozpoczynające się od liczenia i wyliczanki czysto polskie, pełniące funkcje wyliczania. W grupie pierwszcj znajdujemy przeto teksty typu: Raz, dwa. trzy, nasza pani patrzy lub: Entliczek, pentliczek, czerwony stoliczek. W grupie drugiej natomiast teksty takie, jak: Siedzi baba na cmentarzu, trzyma nogi w kałamarzu. W obrębie tych dwóch grup znajdują się różne działy, których jest w sumie dziesięć. Interesujące jest szczególnie jedno z zagadnień, ukazujące na konkretnej wyliczance losy naj rozmaitszych tekstów, przeróbek, adaptacji i w efekcie powstanic pochodnych tekstów. Zagadnienie zatytułowane jest w myśl konwencji utworów dziecięcych niemal bajkowo: "Naj dłuższa i najdziwniejsza historia, jaka się przydarzyła wyliczance". Aby wykazać znajdujące się tu wpływy zachodnio-europejskie, poddano językowej analizie każde słowo wyliczanki, brzmiącej współcześnie nicmai magicznie: Angieł, wan gieł, wuksy, weje, muzykante, muzykeje, elfe, belie, traje us. cukier, bakier aus. Od angieła, rzyly tekst: wangieła dzieci przeszły do "Engel-Bengel", zaś z tcj pary utwo- Aniołek. fijołek, roza, bez. Z obliczeń Pisarkowej wynika, iż dzieci polskie posiadają około 200 tekstów wyliczanek (nie licząc pochodnych od każdego jednostkowego tekstu). Dotarła do nich autorka poprzez apele w prasie polskiej, poprzez kwerendę w czasopismach dawnych. Słowo jeszcze o ilustracjach w książce: są one dziełem autorki i znakomicie korelują z tekstem. W sumie więc czytelnik otrzymuje dwie książki uzupełniające się nawzajem, gdyż J. Cieślikowski bazuje głównie na źródłach tradycyjnych, a K. Pisarkow<'. �2!13 RECENZJE eksponuje starzenie się i odmładzanie rymowanek, dając przykłady zmiany tekstów i ich aktualne, współczesne brzmienie. Obie te książki są przeto nie tylko dowodem naukowego zainteresowania &ię folklorem dzieci, ale zawierają nadto kilka cennych postulatów badawczych, które mogą być realizowane przez inne dyscypliny naukowe zajmujące się światem dziecka. Dorota Włodzimierz Wnuk, 1975, ss. 226, 32 fot. Na góralską nutę, Instytut Wydawniczy Simonides PAX, Warszawa W. Wnuk, znany działacz Związku Podhalan, pisarz i popularyzator wiedzy a najnowszych dziejach i kulturze Podhala. przyzwyczaił swoich czytelnikó\v do pozycji, gdzie rzetelność informacjjna idzie w parze z pięknem formy literackiej, a obiektywizm w przedstawianiu faktów nie koliduje z pełnym często sentymentu do nich stosunkiem. Tom przedstawianych szkiców, z których jedynie dwa były publikowane uprzednio na łamach prasy kulturalno-społecznej, jest doskonałym tego dowodem. W zbiorze wyróżnia się, także objętością, szkic dotyczący dziejów podhalańskiego ruchu regionalnego. Na kilkudziesięciu stronach zawarł autor ogromną ilość informacji, przewijają się tu dziesiątki postaci, omawiane są rozmaite poglądy. mniej lub więcej istotne zdarzenia itd. I zdumiewające, w tym nagromadzeniu faktów nie odczuwa się w najmniejszym stopniu chaosu, ani na moment nie ginie myśl przewodnia. Szkic sprawia wrażenie konsekwentnie realizowanego konspektu do wielkiej pracy, pracy na którą od dawna czekają miłośnicy Podhala. Sądzę, że W. Wnuk udowodnił jeszcze raz, i'ż do napisania takiego dzieła - historii regionalnego ruchu podhalańskiego - jest powołany. Kolejnie zamieszczone w pracy szkice dotyczą bardziej znanych podhalańskich gawędziarzy, poetów i pisarzy ludowych. Niektórzy z nich już nie żyją, inni pomnażają jeszcze swój dorobek, lecz wszyscy zapisali się na stałe w historii fenomenu, jakim jest twórczość literacka podhalańskiego ludu. Omawiając działalność Stanisława Krzeptowskiego-Białego, Anieli StapińskiejGut, Stanisława Nędzy-Kubińca, Hanki Nowobielskiej, czy zmarłego niedawno Andrzeja Skupienia-Florka nie ogranicza się W. Wnuk do prezentowania ich twórczości; przedstawia raczej, na ile to możliwe, pełne osobowości twórcze, dla których ich literacka działalność jest stanem bycia, niejako ukoronowaniem rozwoju świadomości. Zapewne, szkice W. Wnuka odbiegają znacznie od przyjętych w krytyce literackiej form. Wiele w nich odwoływania się do osobistych przeżyć i odczuć, nie ukrywanych zauroczeń, zdarzają się reminiscencje z dzieciństwa, czasem stają się jakby kroniką rodzinną. Niekiedy także ocena wart0ści poszczególnych, bogato cytowanych utworów zdaje się zawierać pewną przesadę, lecz to, co w oczach surowego krytyka może stać się wadą analizy, w odczuciu czytelnika o innym nastawieniu łatwo staje się zaletą. Klimat głębokiego umiłowania własnej tradycji, zatopienia się w niej, lecz jednocześnie wbrew jakby naturalnemu odruchowi pewnego krytycznego dystansu w stawianych ocenach, urzeka czytelnika i sprawia, że pełniej i jaśniej zaczyna dostrzegać podłoże i sens działalności nie tylko prezentowanych postaci. ale także, a może nawet przede wszystkim, autora. �2f.H RECENZJE Dwa ostatnie szkice, drukowane uprzednio, są rodzajem epitafium dla z pozoru różnych, ale jakże ciekawych i w istocie podobnych do siebie postaci: ks. Ferdynanda Machaya - bojownika o polskość Orawy i Michała Pawlikowskiego zbieracza i poety. Niewielkie rozmiary szkiców, zwłaszcza w przypadku pierwszego z nich, nie pozwoliły oddać w pełni bogactwa osobowości, zasług i roli postaci; lecz sądzić można, iż W. Wnuk jeszcze do nich powróci. Omawiana publikacja odznacza się rzadkimi w piśmiennictwie walorami, łączy wiele cech pozornie sprzecznych: erudycję, emocjonalny stosunek do opisywanych spraw, obiektywizm i rzetelność. Już to każe zwrócić na nią szczególną uwagę. Pozostaje także, istotna przecież, satysfakcja z obcowania z dobrą literaturą, literaturą jakiej chciałoby się widzieć na półkach księgarskich jak najwięcej. Ryszard Tadeusz piśmiennictwa dzielnia Oracki, Rozmówiłbym regionalnego Wydawnicza, kamień. Warmii Warszawa i Mazur Z dziejów w XIX literatury i XX wieku, Kantor ludowej oraz Ludowa Spół- 1976. Książka Tadeusza Orackiego jest ciekawą próbą całościowego spojrzenia na problematykę folkloru słownego, literatury ludowej i piśmiennictwa regionalnego Warmii i Mazur. Te właśnie regiony Polski, w odróżnieniu np. od Podhala i Śląska, zajmowały mniej miejsca w pracach folklorystyczno-literackich, chociaż posiadają swą długą tradycję literacką i piśmienniczą oraz specyficzne cechy wynikające z historycznych uwarunkowań. Pierwszą część pracy zajmuje folklor słowny pieśni, bajki, teatr ludowy. Pominięto przysłowia i inne formy twórczości (ukażą się osobno w zbiorze Orackiego Mqdrzejszy Mazur niż diabeł). Tę część pracy zamyka rozdział poświęcony najstarszym zabytkom i dokumentom kultury ludowej - kaflom mazurskim. Druga część pracy to chronologiczne i podzielo!le na regiony dzieje piśmiennictwa ludowego i regionalnego Mazur i Warmii. Osobne rozdziały poświęcono wybitnym przedstawicielom poezji i piśmiennictwa, oprócz tak znanych nazwisk, jak Antoni Gąsiorowski, Gustaw Gizewiusz i Michał Kajka, znajdują się tam postacie mniej znane, zasługujące na uwagę· W sumie ta raczej popularnonaukowa pozycja może być użyteczna dla folklorystów i teoretyków literatury ludowej, a przede wszystkim dla działaczy kulturalnych Mazur i Warmii. W. B. Werner Cohn, The Gypsies, Massachusetts 19'72,ss. 85, n. Autor książki jest socjologiem i zajmuje się badaniem społeczności żydowskich i cygańskich. Za przedmiot szczegółowych badań obrał liczną grupę Cyganów zamieszkujących jedną z dzielnic Vancouver. Są to Cyganie, których przodkowie przez czas dłuższy przebywali na terenach Serbii. Autor odwiedził również inne skupiska Cyganów w Ameryce Północnej, a w latach 1969 i 1970 odbył podróż po �RECENZJE 295 Europie, podczas której spotkał się z Cyganami i cyganologami w prawie wszystkich europejskich krajach. Zebrany materiał posłużył mu do napisania kilku prac. Prezentowana tu niewielka praca jest podsumowaniem wyników badań nad strukturą pokrewieństwa Cyganów z Vancouver. Wychodząc z założeń metody strukturalnej, autor badał zależność terminologii dotyczącej pokrewieństwa od jego struktury. Stwierdził przy tym mocną tendencję do zachowania tradycyjnej terminologii, ,odmiennie niż w innych sferach kultury, w których terminologia cygańska w stosunkowo dużym tempie zmienia się na rzecz pożyczek z innych języków. Cohn zebrał szczegółowe dane o blisko 500 osobnikach i około 200 małżeństwach. Dane były analizowane przez komputer i w związku z tym opracowano specjalny system podawania informacji. W wyniku analizy otrzymano obraz związków rodzinnych każdego osobnika z innymi członkami grupy. Na sporządzonych potem schematach szczególnie plastycznie uwidoczniły się zasady doboru partnerów w małżeństwie oraz związana z tym terminologia. W grupie badanych Cyganów do dziś obowiązuje zasada okupu za żonę i aktualnie (około 1970 r.) wynosił on przeciętnie 2000 dolarów, a dochodził i do 8000. Okup wypłaca ojcu dziewczyny ojciec chłopca. Aby uniknąć tak wielkiego wydatku, a jednocześnie zadość uczynić obowiązującym zwyczajom, czyni się starania, aby wymienić partnerów w rodzinach nawzajem, bez konieczności wymiany pieniężnej. Stąd spora stosunkowo ilość małżeństw z kuzynami pierwszego stopnia, chociaż oficjalna norma zwyczajowa bardzo taki związek potępia. Stąd też niemało związków z niecygańskimi kobietami, za które przecież nie trzeba było płacić. Ten ostatni fakt stoi zresztą w sprzeczności ze spostrzeżeniem autora o absolutnej niemal izolacji grupowej Cyganów i unikaniu bliższych kontaktów z nie-Cyganami. Interesujące byłoby prześledzenie innych motywów (pozafinansowych) warunkujących powstawanie takich związków. Przy wymienionych zasadach zawierania małżeństw, w nowe związki wchodzą cale rodziny, a zwłaszcza ojcowie młodych. których związek wynikający (m. in.) z zależności finansowych, jest szczególnie mocny. W języku cygańskim istnieje na określenie tego związku specjalny termin - xanamik. Szczególną rolę w wymianie zajmują synowa i bratowa; to ich rodziny biorą od rodziny chłopca pieniądze. Widoczne jest to w terminologii, zarówno synowa jak i bratowa określane są wspólnym terminem - bori. Mąż sIOstry (zamutro) jest tym, od którego rodziny rodzina chłopca pozyska pieniądze. Ale już brat małżonki nazywa się inaczej (kumnato), bo zależność finan~owa jest tu odwrotna. Rozróżnienia terminologicznego między bratem żony i mężem siostry nie znają języki społeczeństw, w których pozycja tych osób jest równorzędna w stosunku do ego (np. polskie szwagier). Za mutro przy tym oznacza nie tylko męża siostry lecz też zięcia, to znaczy osoby. które "zabierają kobiety z mojej rodziny". Ego wchodzi w szczególny związek z mężem siostry swojej żony (zwanym paso), obaj bowiem mają wspólnego teścia, człowieka, któremu rodziny obu paso płacą za żony. Na podstawie schematu można przewidzieć, które osoby w najbliższym czasie wejdą w związki małżeńskie, które związki z punktu widzenia przedstawionych tu zasad będą naj korzystniejsze dla obu stron. Niespotykana jest bowiem wymiana partnerów między niespokrewnionymi rodzinami cygańskimi (wyłączając przypadki małżeństw z niecygańskimi partnerami, którym to przypadkom autor niestety nie poświęcił wiele uwagi). Na zakończenie - kilka spostrzeżeń natury ogólniejszej. Autor, podobnie jak �29n RECENZJE l mni niecygańscy badacze Cyganów, mocno podkreśla niemożliwość pozyskania ich całkowitego zaufania. Choć znał ich prZf'Z kilka lat, bywał u nich na rodzinnych uroczystościach, zawsze czuł się outsiderem. Wydaje się, że tym razem badacz ()cz€'kiwał zbyt wiele ze strony badanego środowiska. Znał je bowiem głównie (poza wymienionymi oficjalnymi spotkaniami) z relacji dwu Cyganów, których podejmował w domu regularnie przez kilka lat, płacąc im za każde spotkanie. :'Jagrywając rozmowy. opowiadania i ucząc się w ten sposób języka. Okazało się, że kontakt z nie-Cyganami traktują Cyganie wyłącznie w kategoriach interesu. w czym zresztą są zupełnie szczerzy. Integracja wewnątrzgl'upowa jest szczególni" silna w Ameryce, gdzie nie ma jakichkolwiek odgórnych dążeń do ich zasymilowania, a ponadto istnieje ogromny dystans kulturowy między Cyganami a społeczeństwem amerykańskim. Zachowaniu tej integracji pomaga fakt, że Cyganie w niektórych miastach (tak właśnie jest w Vancouver) stanowią w całości grupę spójną, nic rozbitą na mniejsze jednostki szczepowe. Znamienna dla wielu badaczy Cyganów jest sympatia, jaką otaczają S\\'ój "obiekt badań" i dążność do zaszczepienia choć części tej sympatii czytelnikom swych prac. W. Cohn kończy swoją książkę taką charakterystyką Cyganów: ..Chuć są znani jako złodzieje kur, oszuści w sp,'zedaży samochodów, nie wywołali wojny. nie prześladowali innych, nie skonstruowali bomby. nie ich udziałem jest p,zemysłowc skażenie środowiska". Adam Milena Hiibschmannova, Ztiklady romstiny, vyd. Academia, Praha Bartosz 1974, ss. 120. Niewielka książeczka M. Hiibschmannovej wypełniła lukę, jaką stanowił dotychczas dla interesujących się Cyganami brak odpowiedniego podręcznika do nauki języka cygańskiego. Dotąd wydane opracowania słownikowe rzadko poda .. \vały podstawowe reguły gramatyczne, najczęściej zaś usiłowania autorów szły \v kierunku podania właściwej etymologii słów. Ztiklady romstin1l to krótki kurs języka cygańskiego, opracowany w formit; 10 lekcji. W każdej z nich podano kolejny zbiór zasad gramatycznych, kilka ćwiczell kontrolnych wraz z właściwymi rozwiązaniami oraz słowniczek. Podręcznik - w wersji czeskiej - opracowano na bazie dialektu wschodniosłowackiego, którym posługuje się największy odsetek Cyganów w CSRS. Jako przykłady dobrano między innymi oryginalne teksty piosenek i przysłów cygańskich. Pisownia cygańska została przystosowana do pisowni czeskiej. Należy zaznaczyć, że w całej książeczce nie zostało ani raz użyte określenie Cygan, od' kilku lat zastąpione w czechosłowackiej literaturze cyganologicznej (również w prasie) cygańskim odpowiednikiem Rom, romski, romstina. A. B. �297 RECENZJI:: Brno-Poznań. Kniha pi'titelstvi V Brne 1973. ss. 252, tabl. jihomoravskeho kraje a poznańskeho vojvodstvi. 88, stres zez. Publikacja pod tym skromnym tytułem jest piękną księgą przyjaźni dwu współpracujących z sobą regionów: okręgu południowomorawskiego ze stolicą w Brnie i województwa poznańskiego. Wzajemne przyjazne kontakty między obydwoma okręgami mają długą tradycję, nawiązującą do dawnych jeszcze, przedwojennych i wcześniejszych kontaktów między naszymi narodami. Pierwotnie łączyła nas wspólna myśl słowiańska, idea pokrewieństwa, która potęgowała się przez nieustannie grożące nam niebezpieczeństwo ze strony zachodniego sąsiada. Przyjaźń tę cementowała wspólnie przelana krew w walkach klasowych proletariatu czeskiego, słowackiego i polskiego. jak równieź walka przeciwko faszystowskim okupantom w czasie drugiej wojny światowej. Wyzwolenie naszych krajów spod obcego jarzma stworzyło warunki po temu, by jeszcze bardziej wzmocnić przyjaźń i współpracę między naszymi narodami na bazie juź socjalistycznej. Współpraca ta obchodziła swój jubileusz w związku ze znamiennymi rocznicami XXX-lecia trwania naszych państw. I niebawem będzie obchodzić inne swoje trzydziestolecie. przypadające na rok 1977, kiedy to mija trzydzieści lat do podpisania umowy o przyjaźni i wZ3jemnej współpracy między CSRS i PRL. Z tych tradycji i ideowych przesłanek zrodziła się teź szlachetna myśl rozwijania "druźby" - przyjaźni i współpracy między poszczególnymi regionami, województwami, miastami w Czechosłowacji i w Polsce. Braterska współpraca łączy dziś wiele miast i regionów Polski i Czechosłowacji, np. Ostrawskie rozwija braterskie stosunki z Katowickiem, Brneńskir' z Poznańskiem, Wrocławskie z Kralovohradeckiem itd. Niejako bilansem dotychczasowych osiągnięć na polu przyjacielskiej współpracy między instytucjami gospodarczymi, naukowymi, kulturalnymi, radami narodowymi. zakładami pracy, szkołami itd. jest "almanach przyjaźni" (bo tak powinna się księga Brno-Poznań nazywać) gospodarnej Wielkopolski z. niemniej gospodarną i pracowitą ziemią brneńską· Powiemy: Brno i każdy sobie skojarzy Międzynarodowe Targi; powiemy: Poznań - i ten sam szlak zaprowadzi nas tam na Targi. Powiemy: przemysł maszynowy i tekstylny a moźemy właściwie spierać się a to, czy mamy na myśli Brno, czy teź Poznań. Wieś wielkopolska i wieś poludniowomorawska, mimo przecież duźej odległości, odznacza się gospodarnością, pięknem architektury oraz swoistym, oryginalnym folklorem. Piękne tego dowody znajdujemy w etnograficznych muzeach obu miast, jak to przypomina również almanach Brno-Poznań. Księga przytacza wiele konkretnych dowodów współpracy wyźszych uczelni, ośrodków akademickich, placówek naukowych i kulturalnych, zespołów teatralnych zawodowych i amatorskich itd. Księga bilansuje to wszystko, a jednocześnie ukazuje perspektywy jeszcze bardziej pogłębionej przyjaźni, ponieważ idea współpracy na nowej, socjalistycznej bazie znajduje poparcie u najwyższych czynników partyjnych i państwowych obu krajów. Chodzi o współpracę twórczą, dynamiczną, z ledwością dającą się zamknąć w samych tylko statystykach i przeglądach, choć popartych wieloma zdjęciami i dokumentami. W przyjaźń tę wlewa się stale nowa treść, nieustannie poszerza się jej zakres, czynem napełniają się nieustannie wzajemne kontakty czy to gospodarcze, czy kulturalne, sportowe itp. Nowy rozwojowy etap w podziale pracy między krajami członkowskimi RWPG w pięcioleciu 1976-1980 jeszcze bardziej wzbogaca nasze wzajemne kontakty, wytwarzając nowe formy współpracy i dynamizując już istniejące. �298 RECENZJE Książka o podobnej treści ukazuje się po raz pierwszy zarówno w Czechosłowacji. jak i w Polsce, stąd warto wspomnieć o niej na tym miejscu, jako o wyrazie wspólnych usiłowań zmierzających do jeszcze większego wzmocnienia łączących nas więzów i pogłębienia przyjaźni czechosłowacko-polskiej. Jii'i Regiony. Kwartalnik Damborsky społeczno-kulturalny. Ten zreorganizowany kwartalnik, którego pierwszy numer ukazał się w 1975 roku, redaguje zespół młodych publicystów i naukowców pod redakcją Wiesława Myśliwskiego, wydaje zaś Młodzieżowa Agencja Wydawnicza w Warszawie w nakładzie 5000 egzemplarzy. Po kilkuletnich poszukiwaniach ostatecznej formy i profilu powstało pismo mające za ambicję utożsamiać się ze społecznymi i kulturowymi zmianami zaistniałymi w powojennej historii naszego kraju. Stąd też zainteresowanie szczególnie problemami kultury chłopskiej i robotniczej. Artykuły; Bronisława Gołębiowskiego Klasa robotnicza a kultura w soejaliźmie (nr 1/1975), Włodzimierza Pawluezuka Perspektywy kultury ludowej (nr 2/1975) i Włodzimierza Kaczochy Kultura ludowa w kulturze socjalistycznej (nr 4/1975), są zapowiedzią kontynuacji tej problematyki na łamach "Regionów". Sporo miejsca w piśmie zajmuje twórczość literacka i publicystyczna, w większości wyrosła z tradycji plebejskich i rejestrująca przeszłość i teraźniejszość właśnie z tego punktu widzenia. W. B. Zaolziański "Kalendarz Sląski na rok 1976". Red. H. Jasiczek, Ostrava 1975. \Vydany po raz piętnasty przez ostrawskie wydawnictwo "Profil" pod auspicjami Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czechosłowacji "Kalendarz Sląski na rok 1976" jest obszerną, bogato i żywo ilustrowaną księgą wiadomości dla wszystkich czytelników zamieszkujących Sląsk Cieszyński, a przede wszystkim, jak przystało na publikację tego rodzaju. jest książką o Polakach \V Cieszyńskiem, o pięknej Ziemi Zaolziańskiej, o kraju i ludziach pod Beskidami. Część tekstową, poprzedzoną przez "Kalendarium", w którym przypomina się ważne rocznice wybitnych Polaków oraz doniosłych wydarzeń politycznych i historycznych w CSRS i Polsce, otwiera artykuł Emila Sztabli Za nami kolejny erap, przed nami ambitne perspektywy, oceniający działalność PZKO między XI i XII Zjazdem, czyli w latach 1971-1975. ,.Kalendarz" podejmuje istotne dla regionu i jego obywateli problemy. Zainteresowany czytelnik dowie się o twórczości zmałego w 1974 1'. poety Gustawa Przeczka, wybitnego działacza i organizatora życia polonijnego w CSRS. Wystawę kulturalno-oświatową w Czeskim Cieszynie przypomina na jej 50 jubileusz (miała �RECENZJE ona mlCJscc w 1926 r.) L. Brożek. Na pewno wielu czytelników zaciekawią dwa przyczynki "podróżnicze", a mianowicie: Bronisława Firli Szlakiem Marco Polo oraz Jerzego Slizińskiego Reminiscencje dalekowschodnie. Uważny czytelnik dowie się dalej o próbach literackich cieszyńskich nauczycieli pióra E. Rosnera. Tak samo interesującej lektury dostarcza pięknie napisane wspomnienie Stanisława Hadyny pt. Wioska jedyna na świecie. Dla miłośników piękna Beskidów przeznaczony jest również wspomnieniowy artykuł W. Oszeldy o praojcu beskidzkiego krajoznawstwa, Ludwiku Zejsznerze. W. Oszelda dzieli się też uwagami o tym, jak dożyć stu lat. O dorobku repertuarowym teatru amatorskiego na Sląsku Cieszyńskim pisze O. Matuszek. Sporo jest w "Kalendarzu" przyczynków literackich. Obok prozy (również w gwarze) opublikowali tu swoje poezje cieszyńscy autorzy: G. Sajdok, K. Kamil, T. Wantuła i in. Setną rocznicę urodzin "piewcy Podhala", Władysława Orkana, przypomina lA' swoim artykule Jan Korzenny. Z myślą nie tylko o etnografach i folklorystach napisany został przyczynek D.' Kadłubca pt. Notatki z dawnych kalendarzy. Szkoda, że to zaledwie pierwsza część tego niewątpliwie interesującego studium; na dalsze trzeba będzie niestety zaczekać do ukazania się następnych "Kalendarzy". Emilia Wantuła publikuje wyniki swojej pracy dialektologicznej pt. Ludowe nazwy grzybów w czeskiej części Stqska Cieszyńskiego. O tematykę gwarową i etnograficzną zahacza także przyczynek Józefa Łyska Chałupniczy wyrób płótna na Podbeskidziu. Podobnie lingwistyczny charakter ma przyczynek R. Ochamna Stare i nowe nazwy kopalń naszego Zagłębia. Nie zabrakło typowo kalendarzowej wkładki, a mianowicie humoru śląskiego (choć nie wszystko w tym dziale jest humorystyczne). Na pewno z zainteresowaniem przeczytają go również miłośnicy pięknej gwary zachodniocieszyńskiej. Co powiedzieć w podsumowaniu? Regularność wydawania "Kalendarza Sląskiego" oraz stosunkowo duży nakład (ponad 7500 egz.) świadczą o tym, że chodzi o publikację potrzebną i czytaną. Tym bardziej więc warto zadbać o to, by podejmowana tematyka w szerszym stopniu uwzględniała ciekawe i jednocześnie istotne dla współczesnych Polaków na terenie Sląska Cieszyńskiego problemy, by redakcja zdecydowanie odrzuciła materiał mający ożywić przestarzały kult swojszczyzny i odrębności kulturowej społeczności polskiej na terenie CSRS. Potrzeba więcej artykułów, które pokazywałyby Sląsk takim, jakim on jest z jednej i drugiej strony Olzy w siedemdziesiątych latach. Potrzeba coraz więcej dobrej, zabawnej, pouczającej lektury kalendarzowej. Jifi Damborsky � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79cd3b18e1ff1ab97dc2c3a76b81341f.pdf 1e4c4d7104e85454dbe8119ea8270e41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1639 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1517 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.418-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS Józef B u r s z t a, Wartości kultury J. RZECZY w społcczer'lstwk ludowej STUDIA socjali,tycznym I I:07.I'T;AWY Aleksander P o s e r n-Z i e 1 i il s k i, Amerykańska współczesne problemy Jacek B e d n a r ski. Etnologia francuska. II ... KIJLTUHA LUDOWA KRAKOWA I REGlONU POŁĄCZONA Z 51 WALNYM ZGROMADZENIEM antropologia kulturowa i jej KRAKOWSKTEGO". SESJA NAUKOWA DELEGAT()\v. KRAKOW 13-l;; IX Wiesław B i e ń k o \V S k i, Kraków jako ośrodek badaJ1 etnograficznych Alicja F a 1 n i o w s k a-G r a d o w s k a, Ze studiów nad wsią Ziemi Krakowskiej Jerzy C z a j k o w s k i, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem Jan R ą c z k a, Budownictwo drewniane obrzeża Wielkiego Krakowa , Krystyna K wa ś n i e w i c z, Przemiany zwyczajów ludowych . • Zofia C i e ś 1a - R e i n f u s s o w a, Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej . Izabella Rej d u c h - S a m k o w a, Elementy ~zluki ludowej i nieprofC'sjonalnej w małopolskich judaikach . Jan S a m e k, Klasztorna sztuka nieprofesjonalna w Krakowie . Anna K u t r z e b a .. P o j n a r o w a, Wieś podmiejska Krakowa modC'l rzeczywistość 111. ARTYKtTLY 15 47 PTL 1976 75 87 98 111 122 1:10 146 15:~ 157 I j\,lATERlALY Janusz B o h d a n o w i c z, Drewniane naczynia na ziarno Alicja B e d n a r c z u k, Z zagadniel1 flisactwa w Ulanowie nad Sanem Jacek Ł a p o t t, Egzotyczna kolekcja etnograficzna w zbiorach Biblioteki P AN w Kórniku Stanislaw S a l m o n o w i c z, Osiemnastowieczne nieznane ordynacje toruilskie dla \vsi mi<lst<l Torunia IV. 3 174 190 200 227 KOMUNIKATY Renata J e z i e r s k a, Muzeum szopek w Rzymie Barbara P o I o c z k o W <l, Muzea w Anglii . Milan C h l e b a n fl. Muzeum slovenskej dediny v Martine 239 242 245 �V. RECENl:Jf' Rudolf Ferdinundovii': Its. Vvedenie v etnogrHfiju (Jacek Bednarski). S igfrid SV<'I:sson, EinfU.hrung in die europaische Ethnologie (Józef Burszta) Problemy kultury ludowej i narodowej. Materiały z JI Międzynarodowej Konferencji Etnografów Słowiańskich (Medard Tarko) . C. S. Coon, The Huding Peoples (Ryszard Kantor) Daniela i Stanish1\'; Tałałajowic, Dziwy świata rośliI} (Ryszard Kant ar) Douglas Fraser, Sztuka prymilywna (W.B.) Rudolf Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturgeschichte des Weines und des Weinbaus (Stanislaw Blaszczyk) Drevnieje zilisce voslocnoj Evropy (.4ticja Bedna7czuk) Alexander Fenlon, Scottish Country Life (Józef Burszta) Jan Bujak, Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (Stanislaw Blaszczyk) W. Gaj-Piotrowski. Kultura materialna ludu z okolic Rozwadowa (Krzysztof Ruszel) S. Kovaccvicovu, Lidov6 vytvarne umEmi. Slovensko (Ryszard Kantor) SIanisław Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce (Boleslaw 251 254 255 257 259 261 261 25·1 266 267 270 272 274 Januszkiewic'i:) 50l1a Kovucl'vićova, Knizny drevorcz v l'udovej tradicii (Stanislaw Blaszczyk) Macedonian Folk Embroidery (Ryszard Kantor) Emu Markova, Slovenske l'udovc tkaniny (J. B.) Kliment Ondrejka, Tradicnć hry deti a mladeze na Slovensku (J.B.) Milica Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński słowiańska pieśń ludowa (Agata Skrukwa) Narodno Stvaralastvo - Folklor (Kole Simiczijew) Vojislav Dzjurić, Anlologija narodnih junackih pesama (Kole Sirniczijew) Folklor robotniczej Lodzi. Pokłosie konkursu (Violetta Krawczyk) J. Cieślikowski, Literatura i podkultura dziecięca, K. Pisarkowa, Wyliczanki polskie (Dorota Simonides) Włodzimierz Wnuk, Na góralską nutę (Ryszard Kantor) . Tadeusz Oracki, Rozmówiłbym kamień. Z dziejów literatury ludowej oraz piśmiennictwa regionalnego Warmii i Mazur w XIX i XX wieku (W.B.) Werner Cohn, The Gypsies (Adam RarlOsz) Milena Hlibschmannova, Zaklady romstiny (A.B.) Brno-Poznań. Kniha pratelstvi jihomoravskeho kraje a poznańskeho vojvodstvi (JiN Damborsky) Regiony. Kwarlalnik społeczno-kulturalny (W.B.) Zaolziański "Kalendarz Sląski na rok 1976" (Jifi Damborsky) 276 278 279 280 280 282 285 287 289 293 294 294 296 297 298 298 VI. KRONIKA Pusiedzenie Slałej Rady MUNAiE (Bronislawa Kopczyńska-Jaworska) Statut MUNAiE Międzynarodowc konferencje dotyczące wspólnych badań . Narada w Moskwie (Zbigniew Jasiewicz) Obrady etnografów w Bratysławie i Smolenicaeh (Maria Biernacka) Konferencja w Zaborowie (Józef Burszta) Osiągnięcia i problemy informacji etnograficznej krajów socjalistycznych (IInna Kutrze/w-Pojnarowa) 300 304 308 308 310 314 315 �-120 Związki interetnic7.ne w folklorze Zachodnich Słowian (Jani1la !fajcluk-Ni)'l- kawska) 317 Konferencja naukowa w Martinie (Grzegorz Skalski) Teoria kultury i polityka kulturalna. Sesja naukowa, Kraków da, 1975 r. (Ryszard Kantor) Badania terenowe katedry Etnografii DAM w Afganistanie 319 21-22 li~t(Jpa321 (ZbiUnicw J(/- siewicz) 323 Tkactwo Dzbeków Turkestanu. Wystawa w Musee des Arts Decoratif, d~~ Lausanne (Krzysztof Wolski) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL od 1973 do 1976 r. (Bronisława Jaworska) 325 :J26 Ramowy plan pracy PTL na lata 1976-1980 Informacja o działalności Oddziałów PTL w latach 1973-1976 (11nn(/ Ku.:yTu) Działalność Sekcji korespondentów terenowych (Zofia Neymanowa) LI Walne Zgromadzenie Delegatów PTL i Sesja Naukowa w Krakowie w dniach 13-15 IX 1976 1'. (Medard Tarko) Konferencje zjazdy i inne spotkania uwzględniające problematykG etnograficzną w 1975 1'. (Teresa Zakrzewska) Etnograficzne wystawy czasowe eksponowane w 1975 1'. (Teresa Zakr.:cwska) Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1975 1'. (Barbara Jamga) Vll. I 341 :342 360 362 367 374 398 MEl\·10R1AM Julian Krzyżano\V~ki (Redakcja) Aleksander Lech Godlewski (Adam Pallich) Lucjan Turkowski (Maria Znamierowska-Priifferowa) Tatiana Kolewa (Agata Skrukwa) 40:~ 4(15 413 41li �CONTENTS .JÓzef B u r s I. t a, Thl' Values of Folk Culture I. STI!DlES A in a Socialist Society. 3 D PAPERS All'ksandcr l'oscrn-Ziclir'lski, American Cultural Anthropology and Its PresentDay Problems .Jacek Bedn3rski, French Ethnology. Its History-Present State-Achievements II. ..THE CUI.TIIUE OF CHACOW AND THE CRACOW REGION". SCIENTIFIC F.TIINOGRAl'HIC SOCIETY HELD TOGETHER WITH THE 51ST ASSEMBLY OF DELEGATES. CRACOW, SEPTEMBER 13-15, 1976 [<,OLK or.' TIU: POLISH SESSION GENERAL Wiesław B i e ń k o w s k i, Cracow as a Center of Ethnographic Studies Alicja l" a I n i o W s k a - G r a d o w s k a, Studies on the Village in the Cracow Region. Rural Industrial Center': in the Villages around Cracow in the Eightecnth Century . .Jerzy C z a j k o w s k i, Studies on Folk Architecture in the Cracow Region Jan R ą c z k a. Wooden Architecture on the 'Periphery of Great Cracow. Problems of Investigation and Conservation . Krystyna K w a Ś n i (' w i c z. ChaJ1ges in Folk Customs. Problcms and Heflcxions . Zofia C i c ś l a-R c i n f u s s o w a, The Lifespan of Folk Ceremonies in Cracow an d Nearby Villages Izabella R c j d u c h - S a m k o w a, Elements of Folk and Non-professional Art in the Judaica of Little Poland Jan S a m c k, Non-professional Cloister Art in Cracow . Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a. The Village near Cracow A Model and the Reality . III. ARTlCLES AND 15 47 75 87 98 III 122 130 146 153 157 MATERlALS Janusz B o h d a n a w i c z, Wooden Containers for Holding Grain . Alicja B e d n a r c z u k, Rafting in Ulanów-on-the-San Jacek Ł a p o t t, The Exotic Ethnographic Collection in the Holdings of the Library of the Polish Academy of Sciences in Kórnik Stanisław S a l m o n o w i c z, Unknown Eighteenth-Century Toruń Ordinances Pertaining to the Villages Belonging to Toruń 174 190 200 227 IV. COMMU 'lQU£S Renata Jczierska, Tl-Je Creche Museum in Rome Barbara Poloczkowa, Museums in England Milan Chlebana, The Museum of Slovak Village Life in Martin 239 242 245 �V. HEVIEWS, SlJRV]<;YS OF i'UIJLIC,\TI<)NS .'\0i1l I'EIUOIJIC,\L:; Rudolf Ferdinandovic Its, Vvedenie v etnografij u (Jacek Bednarski) Sigfrid Svensson, Einfi.ihrung in die europaische Ethnologic (Józef Problems of Folk and National Culture (Mcdard Tarko) C, S, Coon, The Hunting Peoples (Ryszard Kantor) Daniela and Stanisław Tałałaj, The Wonders of the Plant World 251 nllrs,~t o) 255 257 (D,,?/s:::ard Kantor) ;::iU Douglas Fraser, The Primitive Arts (W,B.) Rudolf Weinhold, Vivat Bacchus. Eine Kulturge:.;chichte des Weines und des Weinbaus (Stanisław Blaszczyk) Drevnieje zilisce vostocnoj Evropy (Alicj'l Beclnarcznk) Alexander Fenton, Scottish Country Life (Józef Burszta) Jan Bujak, Ethnographic Museum Administrution in Poland (Slanislml) Blaszczyk) 2,il :2'i 1 264 2eG 2G7 W, Gaj-Piotrowski, The Material Culture of the People from the Vicinity of Rozwadów (Krzysztof RuszeZ) S, Kovacevicova, Lidove vy-tvarne umeni. Slovensko (Ryszard Kantor) Stanisław Błaszczyk, Folk Ritualistic Art in Grcat Poland (Boleslaw Janus,:::kiewicz) 2iO 272 2i4 Sona Kovacevicova, Knizny drevorez v l'udovej tradicii (Stunisław mas::::c,~yk) Macedonian Folk Embroidery (Ryszard Kaniar) Ema Markova, Slovenske l'udove tkaniny (J.B.) Kliment Ondrejka, Tradicne hry det! a ml<ideze nu Slovcnsku (J.H.) Miliea Jakóbiec-Semkowowa, Kazimierz Brodziński and the Slavic Folk Song (Agata 254 Skrukwa) 276 Z7R 279 ZoO 2eO Narodno Stvaralastvo Folklor (Kale Simiczijew) Voislav Dzjurić, Antologija narodnih junacki h pesama (Kole Simiczijew) Folklore in Proletarian Łódź. Gleanings of a Contest (Violett a Kra1cc,?yk) J. Cieślikowski, Children's Literature and Subculture, K, Pisarkowa Polish Counting-out Rhymes (Dorota Simonides) Włodzimierz Wnuk, On a Highlander's Note (Ryszard Kantor) Tadeusz Oracki, A Stone Could Speak. From the History of Fnlk Likratul"l' and Regional Writing of Warmia and Masuris in the Nir1l'tcenth and Twentieth Centuries (W.B,) Werner Cohn, The Gypsies (Adam Bartosz) Milena Hlibschmannova, Zaklady romstiny (AB,) Brno-Poznań, Kniha phrtelstvi jihomoravskeho kraje a poznaóskellO vojvodstvi (.liTi Damborsky) Regions, Socio-Cultural Quarterly (W,B,) The Zaolziański "Silesian calendar for 1976" (.liii Damhorsky) 2a2 285 287 289 29,\ 294 294 2"6 297 2~8 298 VI. REPORTS Meeting of the Permanent Council of the IUAES (Bronisława [(o]Jc:::yńska- -Jaworska) The Statutes of the UAES (Zbigniew Jasiewicz) . International Conferences Involving Common Research The Moscow Meeting Concerning Ethnographic Studies 300 :)04 308 of Present-Day Life �j')" . .:...() and th(~ SC'ssion on Comparative (Zbigniew Ethno-Sociological Studies in Europe Jasie /))icz) The Conference,; 308 of Ethnographers in Bratislava and Smolenice (Maria Bier- nacka) 310 The Conference in Zaborów. Further Discussions of International Studies on Present-Day Life (Józef Burszta) The Achievements and Problems of Ethnographic Information in the Socialist Countries (Anna Kutrzeba-Pojnarowa) Interethnic TiC's in the Folklore of the West Slavs. International Folklore Session in Opole (Janina Hojduk-Nijakowska) The Scientific Conference in Martin (Grzegorz Skalski) The Theor-y of Culture and Cultural Politics. Scientific Session. Cracow, November 21-22, 1975 (Ryszard Kantor) The Field Investigations of the Adam Mickiewicz University Faculty of Ethnography in Afghanistan (Zbigniew Jasiewicz) Weaving among the Uzbeks of Turkestan. Exhibition in the Musee des Arts Dćcoratifs de Lausanne (Kszysztof Wolski) Report on the Activities of the Board of Trustees of the Polish Ethnographic Society from June 9. 1973. to September 13, 1976 (Bronisława Jaworska) Plan of futur'e devc1opmc!nt work PTL in years 1976-1980 . Information on the Activities of the Divisions of the Polish Ethnographic Society from 1973 to 1976 (Anna Ko;c;yra) The Activities of the Field Correspondents' Section (Zofia Neymanowa) The 51st Geperal Assembly of Delegates of the Polish Ethnographic Society and the Scientific Session in Cracow on September 13-15, 1976 (Medard Tarko) Conferences, 1975 315 317 319 321 323 325 326 341 342 360 362 Congresses (Teresa 314 and Other Meetings on Ethnographic Problems Zakrzewska) in 367 Temporary Ethnographic Exhibits Arranged in 1975 (Teresa Zakrzewska) Master's and Doctoral Theses on Ethnography in 1975 (Barbara Jaruga) vrL 374 398 TN MF.MOnlAM Julian Krzyzanowski (l~edakcja) Aleksander Lech Godlewski (Aela IlL Paluch) I.ucjan Turkowski (Maria %namicrowska-Priiffero1/1a) Tatiana KolC'wa (Agata Skrukwa) . 402 405 413 416 �,.LITERATURA Dwumiesięcznik ~:/.(łó:()pjSIl1(' ADRES wydnWćllH' REDAKCJI: LUDOWA" naukowo-literacki przez Zarząd Glówny Polskiego Towarzystwa Lud07,nRwczego 50-139 WROCLAW, UL, SZEWSKA 00:51, TEJ.. 44-46-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jakn c1wumiesil;cznik naukown-literacki. Zg.odnie z !lOwoczt:'snym pojmovvaniem folkloru, pismo dąży do ogarnil;cia róźn.ych z"kresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejDlująC tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza nrtykuly i materiały z\viązane z folklorem różnych środowisk zawncinwych, Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, a Ie też w formie druków miej"kich (bcdlada uliczna, powicść brukowa, sennik itp.). Stawiajqc szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na biJdania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, () folklorystyczne źródła przemian literatury, G 2wi<17.kimiędzy pojęciami [olIdaru, literatury popularnej, kultury maso\vej - "Literatura Ludowa" pragnie równocześni,? utrzyma{: szerokie spojrzc·nie no cillość procesu kultu]'()wc-go średniowiecza po \vspółczesność. I)d Cena prCn\.lllleraty krajo\vcj: półroczna - zł 24, roczna -- zł 48, Instytucje pal1sl W()\\,(' i spolL'czn,~ -- z<lkłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumerację wyłącznic w miej,;cowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listupada !'la rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w nrzc;dadl pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr l-f,-l00020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarem'a 28. w terminie do dnia 10 miesiąca poprzcd?ującego okres prenumeraty. Pn:nunwratl; ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest a 40"/0 droższa, przyjmujĘ' Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" 'Warszawa, ul. Wronia 23, konto PKO Nr 1-(j-100024. Egzemplnrze numerów zdezaktualizowanych można za!ll<1wiać' w Z;1!'ządzje Głównym PTL. 50-189 Wrocław, ul. Szewska 36, teL 44-38-32. �Cena zł 50,- WYDAWNICTWA POLSKIEGO 0,13 TOWARZYSTWA latach 1895-1977 W T; 6ft'gr1 LUD (1895-1977) Tomy I-LXI PRACE. I MATERIAł.Y ETNOGRAFICZNE (1934-1977) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-J977) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH (1949-1177) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część n WIELKOPOLSKA I KUJAwY zeszytów: 4 część III SLĄSK zeszytów: 4 częłć IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 12 ~cmWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1977) Nr 1-31 BmLlOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1977) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1977) Roczników 21 LODZKlE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1977) Tomy I-XIX DZIELA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1977) wyszło: Reedycja - 36· tomÓW. Edycja - 23 tomy Zamówienia przyjmu'e: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6945e2462852104376e14e067087883e.pdf 70a8b9fdaea64dd2d1c8e09aa35bea8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1638 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1516 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.402-417 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII I N M E M o R I A M Lud, t. 61, 1977 JULIAN KRZyZANOWSKI (4 VII 1892 - 19 V 1976) W dniu 19 maja 1976 zmarł w Warszawie prof. dr Julian Krzyżanowski, ostatni polihistor naszej literatury, badacz penetrujący niestrudzenie rozległy jej obszar od średniowiecza po współczesność i od arcydzieł prozy i poezji mistrzów pióra po anonimową ustną twórczość ludu. Zainteresowania folklorystyczne Profesora Krzyżanowskiego płynęły z dwu żródeł: historii literatury i komparatystyki. Pierwszą z nich pojmował jako przejaw kulturalnego życia narodu, nierozdzielnie związany z narodu tego losami, drugą zaś jako nieodzowny warunek prawidłowego myślenia naukowego, które zakłada konieczność badania zjawisk partykularnych na ich szerokim tle, europejskim czy światowym. Folklor w takim ujęciu stawał się jednym z ważnych komponentów polskiej kultury, wymagającym rzetelnego poznania przy pomocy odpowiednich narzędzi badawczych, które pozwoliłyby intuicyjne wyobrażenie o nim, odziedziczone jeszcze po epoce Romantyzmu, zastąpić wiedzą. \Vczesne studia Prof('~ora nad literaturą ludową powstawały w latach, kiedy święciła tryumfy Szkoła Fińska ze swą metodą geograficzno-historyczną i przejętymi po europejskim Pozytywizmie dążnościami systematyzacyjnymi, a r{J\vnocześnie w latach sporów naukowych o istotę wzajemnych stosunków twórczości ustnej i pisanej. Osiągnięcia Szkoły Fillskiej młody podówczas uczony miał wkrótce wykorzystać praktycznie przy katalogowaniu polskich zasobów bujkowych, zaś słynna dyskusja mic;dzy Albertem Wesselskim, który ·decyduj'lCą rolę w rozwoju bajki przypisywał żródłom literackim (1931) i Walterem Andersonem, który doniosłość tych żródeł nf'gował (1935), zbiegła się z datą wydania hiążki Krzy' żanowskiego, pośrednio rozstrzygającej ten problem. Były to Paralele (1935). Ten zbiór dwudziestu szkiców (pierwszy z nich ukazał się właśnie na łamach "Ludu" w 1929 r.), plon studiów w jednej z największych bibliotek świata, w British Museum, stanowił wyraz autorskiego credo, iż przekazy ustny i pisany danego wątku splatają się w toku wieków z sobą nierozdzielnie i że należy badać �IN MEMORIAM je łącznie: "... świat zJawisk literackich nie jest zbiorem sztywnych schematów, lecz kompleksem spraw żywych, w ciągłym k,ontakcie z sobą wywołujących coraz to nowe zjawiska". (Paralele, s. 1-2). W ciągu długiego, pracowitego życia Profesora, "paralel" między literaturą a folklorem przybywało: powojenne (1961) wydanie książki zgromadziło już ich ilość podwojoną, zaś wydanie trzecie, przygotowane na rok przed śmiercią, objętościowo czterokrotnie od pierwszej edycji bogatsze, przyniesie ich aż sześćdziesiąt pięć. Okres między rokiem 1935 i 1976 zawarł w sobie różnorodne studia nad poszczególnymi gatunkami twórczości ustnej, ciągle traktowane przez uczonego jako dopełnienie jego podstawowych badań historycznoliterackich. W obrębie więc bajki ludowej, stanowiącej dla Profesora logic.zny ciąg dalszy jego prac a polskiej- powieści, pozycją czołową była Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Książka ta, której pierwsze zarysy powstały u schyłku lat trzydziestych, zaś główny korpus podczas okupacji, dwukrotnie (1939 i 1944) cudem ocalona z pożogi wojennej, doczekała się druku w pełnej postaci dopiero w latach 1962-1963. Systematyce, opartej o międzynarodową klasyfikację Aarneg'o-Thompsona, towarzyszyła monografia "W świecie bajki ludowej", napisana w czasie wojny, uratowana z Powstania Warszawskiego, lecz wskutek niesprzyjających okoliczności nie wydana drukiem. Na terenie paremiologii Profesor pozostawił po sobie komentarze Mądrej głowie doU dwie słowie (11958, 21960, 31975) do przeszło połowy tysiąca a de facto do ponad tysiąca przysłów, oraz dzieło koronne - edycję Nowej księgi przySłów polskich (1969-1972), która bez jego inicjatywy i własnego wkładu pracy nie byłaby powstała. Pieśń ludowa wreszcie, dziedzina rzadziej przez Profesora nawiedzana (być może dlatego. że stanowiła domenę jego serdecznego przyjaciela, Jana Stanisława Bystronia), doczC'kała się jedynie pomniejszych studiów. Na wszystkich tych szlakach ustna twórczość ludowa, ukazywana z szerokich perspektyw porównawczych, traktowana była nie statycznie lecz dynamicznie, jako żywy czynnik kultury narodowej, spojony z narodową literaturą w jej dziełach za równo drobnych. jak wielkich. Wymownym świadectwem tej integracyjnej tendencji pozostały stronice a literaturze ludowej, po raz pierwszy od czasów Michała Wiszniewskiego wprowadzone na karty podręcznika Historii literatury polskiej (1964). Każdy uczony w zakresie swojego warsztatu badawczego posługuje się, przynajmniej częściowo, własną terminologią. Profesor Krzyżanowski, twórczy spadkobierca tradycji wielkich europejskich filologów po,przedniego pokolenia, postępował tak samo na gruncie nauki a literaturze. Gdy wypadło mu wejść na grunt od podstaw organizowanej folklorystyki. stanął przed koniecznością wypracowania terminologii nowej i nowoczesnej, która byłaby narzędziem badawczym sprawnym i niezawodnym, ukazującym literaturę ludową od strony artystycznej i historycznej. Oczywiście, posłużyły tu doświadczenia filologiczne, często jednak oklzywały się one niewystarczające. Podsumowaniem tych poszukiwań stał się Słownik folkloru polskiego (1965), wydany pod redakcją Profesora, oraz wiele pisanych przezeń haseł encyklopedycznych, rozrzuconych w innych kompendiach. W ten sposób niemal w całości powstała używana u nas obecnie nomenklatura bajkoznawcza, różne terminy z zakresu paremiologii, precyzyjne gatunkowe określenia przysłowia, zagadki, legendy. Żywot Profesora, niełatwy, bo rozerwany dwiema wojnami światowymi, z któ- �404 IN MEMORIAM rych ostatnia pozbawiła go aż dwukrotnie całego warsztatu, był nie tylko biografią uczonego, ale także biografią człowieka w pełni świadomego odpowiedzialności za wypowiadane słowo, za własną postawę społeczną. Stąd w jego życiorysie obok wątku pracy naukowej snują się wątki rnne, traktowane z takąż samą pasją, jaka cechowała wszystkie jego poczynania: dydaktyka, od pierwszego w dziejach naszej nauki wykładu na Uniwersytecie Warszawskim o "Bajce ludowej, jej teorii i historii" (1936/1937) uwzględniająca zagadnienia folklorystyczne, edytorstwo, gdzie doświadczony wydawca arcydzieł literatury narodowej zmieniał się w wydawcę dzieł literatury ustnej, wreszcie organizacja nauki, w której obrębie usiłował wywalczyć miejsce dla folklorystyki. Pojęcie organizacji Profesor rozumiał szeroko. Było to nie tylko stworzenie specjalnej placówki badawczej przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, ale i prace redakcyjne, współkierowanie pismami poświęconymi folklorystyce ("Literatura Ludowa" 1957-1969, seria "Studiów folklorystycznych" 1969-1975), a prócz teg'o setki recenzji, setki inicjatyw, sugestie tematów, jakże często wspierane hojnie własnymi materiałami, odczyty, konferencje. kontakty międzynarodowe *. Za trudno jest ten ogromny dorobek poselekcjonować, streścić, za wcześnie zaś ocenić. O rozległości zainteresowań próbowano tu mówić. o rozmiarach świadczy ostatni za życia przygotowany tom "Szkiców folklorystycznych", zebranych drobnych studiów, liczący tysiąc stronic. Jedno można powiedzieć na pewno: udało mu się jeśli nie otworzyć, to przynajmniej uchylić drzwi na świat dla polskiej folklorystyki przez własny czynny udział w świata tego życiu naukowym. I udało mu się w sądach, opiniach, pracach pozostać sobą, zachować niepodległość własnej myśli, niezależnej od miraży przemijającej mody. A wreszcie udało się - ukazując w jasnym, pięknym słowie wartości polskiej literatury - uczynić to samo dla jej "siermiężnej" siootrzycy, literatury ludowej. Zaś emocjonalny stosunek do obydwu dziedzin, nieświadomie narzucany odbiorcom jego książek, był chyba odblaskiem stosunku autorskiego i żródłem wszystkich poczynań Profesora. Wśród rozległych dziedzin życia naukowo-organizacyjnego Profesora poczesne miejsce znajdowała i nasza działalność. Niepomierne są jego zasługi dla Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego był członkiem i które w uznaniu zasług nadało mu najwyższy tytuł członka honorowego Towarzystwa, przyznany w 1975 r. z okazji 80-lecia PTL. Jego życiową, serdeczną troską było doprowadzenie do wydawania przez PTL pod opieką naukową PAN całości spuścizny etnograficzno-folklorystycznej Oskara Kolberga (zob. m. in. udział Profesora w sesjach kolbergowskich PTL w Jeleniej Górze 1954 i Przysusze 1960 - "Lud" t. 42 i 47); a gdy wydawnictwo poczęło być realizowane (1961), stanął na jego czele jako przewodniczący Komitetu Redakcyjnego Dzieł wszystkich O. Kolberga, służąc radą, pomocą merytoryczną i teoretyczno-metodologicznym ukierunkowaniem. Redakcja • Zob. Dzie!o Juliana Krzyżanowsktego. Btbltografta prac 1913-1962. Opracowała Swiówińska-K4"zyżanowska. Okres 1963-1973. Dopełniła Maria Bokszczanin. Wstęp Nad Drajiq prac Jultana Krzyżanowskiego, napisał Zdzisław Libera, Warszawa 1973. Zofia bib!io- �IN ALEKSANDER MEMORIAM LECH -105 GODLEWSKI (1905-1975) .. Dnia 27 listopada 1975 r. nauka polska poniosła ciężką stratę, która szczególnie boleśnie dotknęła polskie środowisko etnograficzne i antropologiczne. Odszedł od nas profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocławskiego, Aleksandcr Lech Godlewski. Związany przez ostatnie 15 lat ściśle z Katedrą Etnografii Uni\'iersytetu Wrocławskiego, został jej wierny do końca życia. Po przejściu 7. dniem 1 X 1975 r. na zasłużoną emeryturę, mimo wielkiego wyczerpania chorobą, nadal prowadził wykłady i seminaria. Robił to nie tylko dlatego, że był jedynym. który mógł'Jy wykładać, lecz także dlatego, że pokochał to, co robił i cduawał się pracy z wlelką pasją i zaangażowaniem. Prof. dr Aleksander L. Godle\\;~k; urodził się 25 IX 1905 r .w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj t~'k~:,· otrzymał wykształcenie. Szkolq śrcdni,) kończy w 1925 r, W tym ,:amym rok.,: zaczyna studia wyższe na Wydziale Filozoficznym Uni wersytctu \"1arsz~:\\ .'\~;;:o na kierunku biologicznyn~, Na tym \Vydziale w Katedrze Anatomii Porównawczej uzyskuje stopień naukowy doktora filozofii na podstawie rozprawy dy!'lomowej Anomalie jajnik,jw mnl": : :;ll'iI'Jdn'cj Afryki (1930 r.). Praca la r:i('-jako zamyka okres jego zain!crcmw,,;1 zoo!ogicznych. Po odbyciu służby \voj::kowcj w latach 1930-19:j] wchodzi w bilski kr:ntakt z Instytutem Nauk Antl'op':>iogicznych i Etnologicznych War~zaw,;ki('gf) Towarzystwa Naukowego. Tutaj pod kierur", kiem dyrektora te[~o ln,(ytutu. prof. :;t. Poniatowski('go, pracl1,ic n:n;L~'lWo IF""';>: kilka lat. Rozbudzają siC; w nim Yla ~;"hr'" zainteresowania antropologią i etnologią. Zaczyna stop:,io\\'o r~'?liz,'w:'c" s\\','k'·'.l;-;:r:?~e marzenia - wyjazd na Morza Południowe. Pod okiem s"',;;o l"': tr'z;: prz;";'.tcwClje się do tej wyprawy naukowej:<1wielc czyta ,:ludillje (li,;;"kly ,j,;?vków p::linl'zyjskich. Jest Vl s\vym zamierzeniu ni("/~rrlOrdo\vany i \'vytl'\':;::;,y, p('rnija ~';.:crcg pi'ZCszkód. by w korlcu uzyskac':.••poparcie prof. PO::.i.::tcw kiego i r":T"C dY'ckcji Łód7:kiego Muzeum Etnograficzncgo i wyrW'za na Pacyfjk w j938 r. ~ Należy zaznaczyć, że od 1931 r. pracuje jcclnoczcjnic jako nduczyci,~l biologii w szkolnictwie średnim oraz jako wykhclowea w FniWl'r",' t'eie Pcws:~ eh~,ym Robotniczym i jako kierownik w świr'f.!icy dla Młodzieży Rcbot:',iczcj Oświaty Pozaszkolnej w Warszawie. Wybuch II wojny światowej przerywa i zarazem znaezYlie skraca w pełni rozwiniętą pracę terenową na wy:,paeh polinezyjskich; A. L, Godlews:,i wraca do kraju, Podczas okupacji przebywa w Warszawie, gdzie na nowo podejmuje pracę zawodową w charakterze nauczyciela. W latach 1940-1943 prowadzi tajne komplety �40(; IN Mł;MORIAM dla młodzieży gimnazjalnej i jest wykładowcą na Tajnym Seminarium Nauczycielskim (1941-1943). Równocześnie w latach 1942-1943 prowadzi wykłady z etnografii ogólnej, zorganizowane przez prof. J. Lotha na Tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu działań wojennyeh nadal pozostaje w Warszawie. Zaczyna pracować w Zarządzie Miejskim Wydz. Oświaty (1945-1951) jako prelegent międzyszkolny dla szkół dla pracujących, a także podejmuje się pracy dziennikarskiej w Polskim Radio i w miesięczniku "Morze", jako wl'lp6łpracownik wydziału wydawniczego. W tym czasie zaczyna wiele pisać i publikować. Nie zaniedbuje jednak pracę naukową. Od 21 marca 1946 r. zaczyna pracować na Uniwersytecie Warszawskim jako asystent przy seminarium socjologicznym prof. J. Bystronia (1946--1951), następnie zostaje st. asystentem przy Katedrze Antropologii (1951-1954) na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi. W roku 1954 uzyskuje tytuł docenta przyznany przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną dla Pracowników Nauki na podstawie monografii dotyczącej str.uktury antropologicznej Polinezyjczyków. Jego wiedza i doświadczenie w zakresie nauk antropologicznych i etnologicznych zaczyna w tych latach procentować i przynosić wyraźne efekty. Ma to odbicie w szeregu publikacji, a także w przyznawaniu mu kierowniczych stanowisk. Od 1 lutego 1958 r. aż do 31 września 1961 r. pełni obowiązki kierownika Katedry Antropologii na Uniwersytecie Warszawskim. Pr6ez obowiązków podstawowych, które wypełniał na tej Uczelni, dodatkowo był zatrudniony w Akademii Wychowania Fizycznego (1955-1961), gdzie prowadził Zakład Antropologii. W latach akademickich 1957/1958 i 1958/59 pełnił funkcję prodziekana Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Warszawskiego. 1 X 1961 r. wraz z rodziną przenosi się służbowo do Wrocławia. Obejmuje tutaj stanowisko docenta etatowego przy Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego im. B. Bieruta. Od tego czasu, aż do śmierci, związany jest ściśle z tą Uczelnią. Tutaj w roku 1962 otrzymuje kierownictwo nowoutworzonej. jedynej w Polsce Pracowni Etnografii Ludów Oceanii, a w 1965 r. obejmuje kierownictwo Katedry. Pracz obowiązków i funkcji, które pełni, obejmuje także zajęcia w Katedrze Nauk Biologicznych Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu, gdzie od 1962 r. przez 4 lata był pr,odziekanem Wydziału Wychowania Fizycznego. W dowód sukcesów naukowych Rada Państwa nadaje mu w 1967 r. tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych, a w 1973 r. profesora zwyczajnego. Działalność i zasługi Profesora można rozpatrywać w kilku wymiarach: naukowym, popularyzatorskim, dydaktyczno-wychowawczym, a także w aspekcie działalności społecznej. Naukowe zainteresowania Profesora początkowo koncentrowały się na embriologii i teratologii w ra:mach zoologii. Następnie przesuwa swoją uwagę na zagadnienia z zakresu nauk antropologicznych i etnologicznych. Zwraca szczególną uwagę na problemy związane z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. W celu pogłębienia swoich studiów nad tymi zagadnieniami wyrusza na Pacyfik, gdzie prowadzi badania na siedmiu wyspach: Bora-Bora, Huahine, Moorea, Nuku-Hiva, Raiatea, Tahaa i Tahiti. Plonem tej wyprawy jest szereg pubUkacji w postaci rozpraw naukowych, książek i artykułów popularnonaukowych. Problem zaludniania wysp Paeyfiku i kontynentu austrialijskiego miał już. pewne tradycje na polskim gruncie; przed wojną St. Klimek próbował rozwiązać niek- �IN 407 MEMORIAM tóre zagadnienia. Jednak dopiero A. L. Godlewski zajął się problemem, pracując metodycznie w oparciu o bogaty materiał, który w znacznej mierze został przez niego zebrany w terenie. Profesor WiPr·owadzając do swych badań oryginalne polskie metody antropologiczne: metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego i metodę punktów odniesienia (aproksymacja Wankego), rzucił wiele nowego światła na sporne dotąd zagadnienia. Wyniki tych prac zostały opublikowane w "Materiałach i Pracach Antropologicznych": Struktura antropologiczna Polinezyjczyków (1955, t. 8), Struktura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji (1959, t. 12) i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji (1961, t. 37, Miscellanea IV). Wyniki tych prac szerokim echem odbiły się wśród znawców przedmiotu na świecie, czego dowodem mogą być np. pozytywne recenzje napisane przez H. V. Vallois w "L'Anthropologie" 1957, t. 60, nr 5-6 i M. Schwidetzky'ego w "Homo" 1960, t. 11, nr 1-2. Profesor włączył się także aktywnie do międzynarodowej dyskusji o pochodzeniu ludności Oceanii. Wyniki jego pracy Powiązania serologiczne ukladów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz ("Przegląd Antropologiczny" 1970, t. 36, z. 1-2) wyraźnie preferują hipotezę azjatyckiego pochodzenia ludności Oceanii, przeciwstawiając się zarazem kilku innym koncepcjom, m. in. Thora Heyerdahla, o zaludnianiu tego rejonu świata przez Indian z wybrzeży Ameryki. W grupie zagadnień czysto etnograficznych na wyróżnienie zasługuje opracowanie legend polinezyjskich żeglarzy w książce Drogi Synów Slońca (Wyd. PTL, Biblioteka Popularna, t. 4, Wrocław 1963). "Zagadnienia Rodzaj6w Literackich" wydawane przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe umieszczają jego materiały dotyczące polinezyjskiego prawa zwyczajowego "ture", polinezyjskich legend "a'ai" i polinezyjskich śpiewów okolicznościowych "mele". W 1971 r. wydana zDstała p'rzez "Ossolineum" książka Czar dalekiej Nuku-Hiva, w kt6rej Profesor zawarł własne obserwacje poczynione na wyspach Polinezji wschodniej z obserwacjami poczynionymi podczas badań dotyczących współczesnych przemian społeczno-kulturowych, jakie zachodzą w tym rejonie Pacyfiku. Te ostatnie obserwacje poczynił będąc na 3-miesięcznym sty·pendium (1963-1964), które otrzymał od Ministra Edukacji Narodowej we Francji, prowadząc badania w Muzeum Człowieka i w Instytucie Orientalnym w Paryżu. Nie sposób omówić wszystkie jego rozprawy naukowe. Jednak prócz tej formy wypowiadania się Profesor występował często z referatami naukowymi na konferencjach, sympozjach i zjazdach w kraju i za granicą. Szczególnie na wyróżnienie zasługują wystąpienia poza krajem, gdzie niejednokrotnie miał możność przedstawienia polskiego stanu badań nad problematyką oceanistyczną. W tym duchu wygłosił odczyt w Towarzystwie Naukowym Oceanistów w Paryżu. Podob~e dwa wystąpienia odbyły się w Zakładzie Antropologii przy Uniwersytecie Paryskim, gdzie wygłosił odczyt o wrocławskich metodach badawczych polskiej antropologii. Bierze także czynny udział w VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (Moskwa 1964), na którym wygłasza referat wskazujący na analogie między tradycjami migracyjnymi Polinezyjczyków a por6wnawczą charakterystyką antropologiczną wyspiarzy. Profesor był znakomitym dydaktykiem i wychowawcą młodzieży, miał za sobą ponad 4{) lat pracy dydaktycznej w szkołach średnich i wyższych. Pr6cz zajęć etatowych prowadził także zlecone wykłady, np. w Katedrze AntropolDgii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki �408 IN MEMORIAM Pracę dydaktyczną traktował bardzo 'poważnie, a do problemów, które w tym zakresie rozwiązywał, podchodził z wielką rozwagą i sumiennością. Jego wielkie wysiłki jako nauczyciela akademickiego dały konkretne rezultaty: wyszkolił około 150 magistrów, promował 3 doktorów, ponadto jedna praca doktorska pod jego kierownictwem jest na ukończeniu. Prócz tego zrecenzował ponad 200 prac magistersJkkh i ponad 50 doktorskich. Obok działalności dydaktycznej Profesor prowadził na szeroką skalę zakrojoną działalność popularyzatorską. Robił to na dwóch frontach: wydawniczym i odczytowym. Wydał szereg prac popularyzujących wiedzę w bardzo przystępny, ujmujący sposób, posługując się przy tym piękną polszczyzną. Trzeba przyznać, że nie każdy z uczonych potrafi w ten sposób przekazać swoją wiedzę szerszemu ogółowi. Ta strona działalności Profesora zasługuje na najwyższe uznanie. Popularyzował wiedzę także słowem. Na odczyty jeździł z ramienia szeregu towarzystw, do których należały m. in. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Dolnośląskie Towarzystwo Kulturalne. Wygłaszał prelekcje w różnych środowiskach, rozpowszechniając przede wszystkim wiedzę wśród młodzieży uczącej się i pracującej. Sam zafascynowany Polinezją i światem egzotyki potrafił "zarazić" tym także słuchaczy i swoich czytelników. Pomagała mu w tym ekspresja wypowiadania się oraz wrodzony sposób gawędziarski. Brał bardzo czynny udział w pracy wielu towarzystw naukowych. Był Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i członkiem Komitetu Antropologicznego PAN. Był wieloletnim członkiem Zarządu a następnie Komisji Rewizyjnej Polskiego Towarzystwa Antropologicznego. W rocznicę 50-lecia PTA został honorQwym członkiem tego Towarzystwa. Brał także czynny udział w życiu społecznym. Był członkiem Wojewórlzkiego Komitetu Frontu Jedności Narodu we Wrocławiu, pełnił funkcje w Chrześcijańskim Stowarzyszeniu Społecznym. Był wyróżniony szeregiem odznaczeń i medali za działalność naukową i społeczną, m. in. Orderem "Polonia Restituta", Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego (wyróżnienie Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu), Medalem XXV -lecia Odzyskania Dolnego Sląska, Odznaką 100-lecia Sportu Polskiego, Medalem Pamiątkowym dla Upamiętnienia Jubileuszu XXV-lecia Uniwersytetu Wrocławskiego. Odszedł Człowiek prawy i szlachetny, przepojony głębokim humanizmem. Uczynny i cieszący się uznaniem wśród młodzieży akademickiej oraz współpracowników. W swej wędrówce przez życie osiągnął wiele zaszczytów i godności. Nie spełniło się chyba tylko jedno jego marzenie, z którego najbliższym się zwierzał bardzo pragnął jeszcze powrócić na Polinezję, której poświęcił znaczną część swojego życia. Adam Paluch �IN BIBLIOGRAFIA PRAC ALEKSANDRA Zestawiła 1938 Biali, Barbara LECHA GODLEWSKIEGO Kopydławska na wybrzeżu. "Kurier Warszawski" z 7 X 1938*. "Kurier Warszawski" z 18 IX 1938-. koło Tahiti. "Kurier Warszawski" z 17 IX 1938-. którzy Maoryjskie Moorea W MEMORIAM pozostali czary. drodze na Tahiti: Male Antylle. Guadelupa. Mieszkańcy wyspy St. Martynice. "Kurier Warszawski" z 5 VII 1938-. W drodze na Tahiti: Postój w Algerze. Kasbah - dzielnica Pierre arabska. "Kurier z 22 VI 1938-. Markizy, Taiohae. "Kurier Warszawski" z H XI 1938-. Pod Wiatrem. "Kurier Warszawski" z 30 X 1938-. Wschodniej Oceanii, Papeete. "Kurier Warszawski" z 4 XII 1938-. na War- szawski" Wyspy Wyspy Stolica 1939 "Kurier Warszawski" z 16 II 1939*. "Kurier Warszawski" z 19 III 1939-. Tahaa, wyspa wanilii. "Kurier Warszawski" 1939, nr 118. Tahiti od strony pólnocnej. "Kurier Warszawski" z 5 I 1939-. Tańce i śpiewy Polinezji. "Kurier Warszawski" z 17 I 1939-. W tahitijskim dworzyszczu. "Kurier Warszawski" z 18 IV 1939-. Wiara w duchy na Polinezji. "Kurier Warszawski" z 5 III 1939-. Biala Aneta (wśród Na poludniowllm trędowatych). krańcu Tahiti. 1945 Gwiazdka na Wyspach Jak zostlllem wlóczęgą. Południowych. "Płomień" "Morze" 1945, nr 3, s. 8-9. 1945, R. I, nr 1-. 1946 "Morze" 1946, nr 4, s. 12-13. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 7, s. 7-9. Bora-Bora, wyspa ludzi szczęśliwych. "Problemy" 1946, nr 5, s. 12-18. Brama dwóch oceanów. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 8/9, s. 10-12. Guancze z Wysp Kanaryjskich. "Morze" 1946, nr 7, s. 9-10. Kai-Kai. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 1/2, s. 9. Kokosowy interes. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 5-. Legenda Atlantydy. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 10, s. 10-H. Ludy karzelków. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 11-. Morskie wędrówki. "Morze" 1946, nr 12, s. 10-12. Nieposkromiona milość. "Morze" 1946, nr 6, s. 15-16. Nieustraszeni żeglarze. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 12, s. 6-7. O sile charakteru i czlowieku kulturalnllm. "Głos Nauczycielski" z 15 XII 1946, R. XXV, nr 20, s. 326-329. Ostatni piraci Mórz Poludniowych. "Młodzież Morska" 1946, R. II, nr 6, s. 4-5. Owocny wysilek. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-. Polacy na morzach i lądach dalekich. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 2-. Regulatory życia. "Płomień" 1946, R. II, nr 7/8, s. 235-239. Rybacy Mórz Poludniowych. "Morze" 1946, nr 1, s. 8-10. W krainie pomarańczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1946, nr 3- . Artyści Biali • - żeglarze. przyjaciele ludożerców. zapi~ bibliograficzny nie sprawdzony z oryginałem. �410 IN MEMORIAM 1947 "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 4. "Płomień" 1947, R. II, nr 9, s. 262-265. Karnawał w puszczy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 2. Magia ognia na wyspie Raiatei. "Problemy" 1947, nr 2, s. 135-137. Małe Antylle. "Morze" 1947, nr 2, ·S. 16-17. Miasto na krańcu świata (Papeete). "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 7/8/9. s. 11-12. Morza śródlądowe. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 10, s. 5. Na Helu dawniej i dzisiaj. "Słowo Powszechne" z 28 VIII 1947, R. I, nr 155, s. 6. O sile i wielkości fal morskich. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 12, s. 9. O wodzie morskiej. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 11, s. 11. Papuga plemienia Arunda. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 4, s. 7-8. Pierwotni czarodzieje. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 3, s. 7-9. Pogodne dni na Morzach Południowych. "Płomień" 1947, R. II, nr 19/20, s. 600-604. Prawo tabu. "Młodzież Morska" 1947, R. III, nr 5/6, s. 6-8. Totemy. "Gazeta Ścienna Ligi Morskiej" 1947, R. III, nr 7. Bumerang. Dyplom Neptuna. 1948 Czy wiecie, że legendarne smoki nie zginęły zeta Ścienna Ligi Morskiej" całkowicie z powierzchni "Ga- Ziemi? 1948, R. IV, nr 2. 1953 Muzeum kultur Pierwotna "Stolica" 1953, nr 7 (269), s. 8-9. "Przegląd Antropologiczny" 1953, t. 19, s. 292-308. ludowych. ludność Tasmanii. 1954 "Dookoła Świata" Amok. Charakterystyka 1954, R. I, nr 38, s. 15. antropologiczna gląd Antropologiczny" Człowiek z Piltdown. dawnych mieszkańców Wyspy Wielkanocnej. "Prze- 1954, t. 20, s. 105-126. Tajemnicze oszustwo na szczątkach kostnych człowieka ko- "Życie Warszawy" z 18 IX 1954, R. XI, nr 223 (3394), s. 4. Dziwy Wyspy Wielkanocnej. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 34, s. 14. Gry sportowe i tańce ludów Oceanii. "Kultura Fizyczna" 1954, nr 1, s. 7-17. Najmniejsi ludzie na świecie w dżunglach Gwinei. "Życie Warszawy" z 16 X 1954, R. XI, nr 247 (3418), s. 4. Sporty ludów Polinezji: faororovoro, fangatan, popo, tupapa etc. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 12, s. 5. Tajemnice Wysp Melanezji czyli w zdrowym ciele zdrowy Duk-Duk. "Dookoła Świata" 1954, R. I, nr 51/52, s. 4--5. palnego. 1955 Brama dwóch oceanów (Kanał Panamski). "Horyzont". Dodatek do "Żołnierza Wol- ności" 1955, nr 26 (292). Istoty praludzkie z Czu-Ku-Tien. "Życie Warszawy" z 25 VI 1955, R. XII, nr 150 (3633), s. 4. Kan-Tiki przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). "Życie Warszawy" z 3 XII 1955, R. XII, nr 288 (3771), s. 4. Łowcy pereł na Paumotach. "Horyzont" 1955, nr 13 (136), s. 2. zaginionej cywilizacji. Tajemnice Wyspy Wielkanocnej. "Życie Warszawy" z 26 III 1955, R. XII, nr 73 (3556), s. 4. O rasach i rasiźmie. "Walka Młodych" 1955, nr 6, s. 51-55. Od atomu do żywego białka. "Walka Młodych" 1955, nr 3, s. 12-16. Na śladach �IN Przez lądy i morza. "Horyzont" Przez lądy mi. Czy zwierzęta wyczuwają zbliżające się 1955, nr 18 (196), s. 2. i morza. 1) Legendarne 2) Pływające wyspy. rllbki pilota z rekinem. 1955, nr 13 (136), s. 2. antropologiczna smoki 3) Mrówki jaźń Struktura 411 MEMORIr~M 5) nie zginęły rolniczki Amator z dżunglach orzechów powierzchni Panamy. i Prace Zie- 4) Przy- "Horyzont" kokosowych. (W:) "Materiały Polinezyjczyków. Antropologicz- ne" nr 8, Wrocław Tajemnice Nowej 1955. Gwinei. "Horyzont" całkowicie w niebezpieczeństwo? 1955, nr 9 (88). 1956 Odpowiedzi [odpowiedzi na 7 pytań z zakresu na pytania antropologii]. "Wojsko Lu- dowe" 1956, nr 6. Stulecie Neandertalczyka. 2 Azji na Pacyfik. "Życie Warszawy" Pochodzenie i skład z 11 III 1956, R. XIII, nr 60 (3854), s. 6. Polinezyjczyków. "Poznaj Świat" rasowy 1956, nr 7, s. 7-10. 1957 Pustynna Tahiti Antinea. najpiękniejsza. "Dookoła Świata" 1957, R. IV, nr 14, s. 7-8. Warszawa 1957. 1958 był człowiekiem? Antropolodzy szukają kolebki ludzkości. "Życie z 16 XII 1958, R. XV, nr 300 (4721), s. 6. Fidżi archipelag kontrastów. "Poznaj Swiat" 1958, nr 4, s. 23-27. Gdzie się znajdowała kolebka ludzkości? "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, R. I, z. 3, 142-145. Mana. Tabu. Atua. Z cyklu: Religie świata. "Radar" 1958, R. XII, nr 11, s. 28-29. Melanezja, Mikronezja, Polinezja. "Poznaj Świat" 1958, nr 10, s. 34--36. Neandertalczycy z Shanidar. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1958, R. I, z. 1, s. 53-54. Pojeti "Mana" mezi obywateLi Oceanie. Opava 1958. (Wyd.) Slezski Ustav Ceskoslov. Akad. Ved. *. Problem Pigmeju z Nove Guineje. (W:) Sbornik sjezdovych materialu I Sjezdu eSI Antropologu, Opava 1958, s. 97-98 *. Tragedia ludów pierwotnych: wielka strata dla nauki. "Życie Warszawy" z 15 XI 1958, R. XV, nr 274 (4695), s. 5. Czy PIesiantrop Warszawy" 1959 A'ai (polinezyjskie legendy). "Zagadnienia Rodzajów Literackich" 1959, t. 2, z. l, s. 149-152. Czechosłowacji Egipt. Sukcesy polskich antropologów. "Życie Warszawy" z 17 I 1959, R. XVI, nr 15 (4749), s. 5. Prapigmeje z wyspy Flores. "Człowiek w Czasie i Przestrzeni" 1959, R. II, z. 4, s. 232-234. Przysłowia tahityjskie. Zapisał i przełożllł .... (W:) Mądrości z palmowego liścia. W opracowaniu E. Służkiewicza i R. Stillera. Warszawa 1959, s. 191-195. Struktura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji. (W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 12, Wrocław 1959. "Swięta kura" PaCYfiku. "Poznaj Swiat" 1959, nr 5, s. 33-36. Po 1960 Mele (polinezyjskie 1960, t. 3, z. l, śpiewy s. okolicznościowe). 149-150. "Zagadnienia Rodzajów Literackich" �412 MEMORIAM IN 01)rzędy przy zgonie, rodzaje i wiara w byt pośmiertny wśród PolineMuzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War- pochówków "Zeszyty Etnograficzne 1960, t. 1, s. 87-96. zyjczyków. szawie" Rozważania nad przyczynami t'l/cznej niektórych zmian zaszłych wybranych w strukturze populacji. "Człowiek i somai Przestrzeni" antropologicznej w Czasie 1960, R. III, z. 4, s. 207-211. łuków skrzelowych. Instrukcja do tablicy szkolnej Warszawa 1960. (Wyd.) PZWS. Tahiti nejkrasnejSi. Z polskeho originalu prelozil Jaroslav Rozwój oraz barwna Janouch. tablica. Praha 1960. 1961 "Anthropos" 1961, C. 15 (N. S. 7), s. 85-87. (Acta Kongresu Mikulov 1961. Vyd. Moravske Muzeum v Brne Brno 1963). Serca kręgowców: ryby, płaza, gada i ssaka. Instrukcja do tablicy szkolnej. Warszawa 1961. (Wyd.) PZWS. Struktura antropologiczna ludności Mikronezji. (W:) "Materiały i Prace Antropologiczne" nr 37, Miscellanea IV, Wrocław 1961, s. 53-74. Puti migracii zitelej Mikronezji. Anthropologickeho Ustav Anthropos, 1962 Karzełki Azji, Afryki, Oceanii. "Wiedza i Zycie" 1962, R. XXX, nr 3, s. 130-137. List otwarty do Redaktora Naczelnego. "Dookoła Świata" 1962, R. IX, nr 5, s. 2. Mózgowie kręgowców: ryby, płaza, gada (tabl. 1), ptaka, ssaka, człowieka (tabl. II). Instrukcja Pojęcie Nauk. Skqd do tablicy "Mana" szkolnej. w wierzeniach Wydział II Nauk pochodzimy? Afryka? Warszawa wyspiarzy 1962. (Wyd.) PZWS. Oceanii. (W:) Sprawozdania Wroe!. Tow. nr 17A, 1962, s. 65-70. i Zycie" 1962, R. XXX, nr 9, s. 514-518. Hist.-Filozof. "Wiedza 1963 Drogi Synów Predestynacja Słońca, Wrocław w świetle badań 1963 (W:) Biblioteka Popularna PTL, t. IV. antropologicznych. "Sport" 1963. R. XIX, nr 37, s. 2. 1964 Badania nad kraniologiq Antropologiczne" Maorysów nr 70, Wrocław z Nowej Zelandii. (W:) "Materiały i PraC'e 1964, s. 89-94. La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui. "Journal de la Societe des Oceanistes" 1964, t. 20, nr 20, s. 79-84. Zróżnicowanie serologiczne (ABO) ludów Europy. "Rozprawy Naukowe WSWF we Wrocławiu" 1964, t. 3, s. 309-314. 1965 Charakterystyczne przykładzie różnice między człowiekiem mieszkańców Polinezji). (W:) pierwotnym Sprawozdania a cywilizowanym (na Wroe!. Tow. Nauk. II Nauk Hist.-Filozof, nr 20A, 1965, s. 102-105. dot'l/czqce działalności Commision Internationale des Arts et Traditions J'opulaires. "Lud" 1965, t. 49, cz. II, s. 809-810. [Rec.] Schmitz Carl and Robert Wildhaber (eds.), Festschrift Alfred Biihler ... "The Journal of the Polynesian Society" 1965, vol. 75, nr 4, s. 507-509. Zagnica. Barwna tablica oraz instrukcja. Warszawa 1965, (Wyd.) PZWS. Wydział Informacje 1966 Pacyficzne kultury. [Ha'sło w Wielkiej 1966, t. 8, s. 387. Encyklopedii Powszechnej PWN] Warszawa �IN 413 MEMORIAM 1967 [Hasła etnograficzne i antropologiczne (40) do Słownika Języka Polskiego Warszawa 1967]. Tur e (polinezyjskie prawo zwyczajowe). "Zagadnienia Rodzajów Literackich" t. 10, z. l, s. 166-167. PWN. 1967. 1969 [Hasła etnograficzne (24) do Małego Słownika Warszawa Antropologicznego, 1969]. 1970 Powiqzania serologiczne Oceanii układów a mieszkańcami grupowych Indonezji ABO, MN, oraz Indianami Rh między Wybrzeża ryki. "Przegląd Antropologiczny" 1970, t. 36, z. 1/2, s. 41-52. La recherche oceanienne dans la Pologne d'aujourd'hui: paralleles tion Migra.toire Polynesienne des insulaires. (W:) VII-me et Ethnologiques s. 56-59. ques et la caracteristique Congres Moscou entre Anthropologique International 1964. Volume populacjami Pacyficznego IX. Ame- la tradi- comparative des Sciences Anthropologi- (Izd.) Nauka, Moskva 1970, 1971 [Rec.] Bakay Kornel, Scythian Connections, Budapest Czar dalekiej Nuku Hiva, rattle!: in the 1971. "Przegląd Wrocław 1971. Carpathian Zoologiczny" Basin and their Eastern 1971, t. 16, z. 2, s. 251-2. 1972 Malinowski B. "Polska" 1972, nr 5, s. 42-43 (oraz w mui ang. "Poland", franc. "La Pologne", niem. "Polen".). Przecl Levi-Straussem: tacjach: ameryk. 1973 Przewództwo wypraw "Nautologia" Wierzenia morskich w neolitycznej kulturze koczowników Polinezji. 1973, R. VIII, nr 1/2, s. 30-38. animistyczne współczesnych ludów Afryki. "Studia Philosophiae Christla- nae ATK" 1973, R. IX, cz. I, s. 301-306. 1974 Związki etnografii nr 197, Studia z językoznawstwem. "Acta Linguistika I, s. 29-34. Universitatis Wratislaviensis" 1974, 1976 Morze w kulturach red. A. Piskozuba. (W:) Morze w kulturach świata. Wrocław, Ossolineum, s. 479---496. Oceani, Praca zbiorowa pod LUCJAN TURKOWSKI (1905-1976) Etnologia polska poniosła ciężką stratę. Dnia 2 stycznia 1976 r. nagle i niespodziewanie zmarł w Londynie dr Lucjan Turkowski, profesor etnografii i etnologii Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie. Był to wybitny etnolog, doskonale przygotowany badacz terenowy, twórczy, �41t IN MEMORIAM całkowicie oddany pracy naukowej. Jego publikacje cechuje sumienne, wnikliwe i krytyczne opracowywanie zebranych materiałów i podjętych problemów, przy których rozwiązywaniu uwzględniał szerokie horyzonty. Urodził się 13 XI 1905 r. w Lidzie, w dawnym woj. nowogródzkim. W 1926 r. ukończył tam gimnazjum państwowe, biorąc czynny udział w harcerstwie. Przez dwa lata na Uniwersytede Stefana Batorego w Wilnie studiował filologię polską i słowiańską oraz geografię. Specjalizował się u znakomitej uczonej, prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej, uzyskując stopień magistra. Brał czynny udział w różnych pracach Zakładu Etnografii, w szczególności w badaniach terenowych na Wileńszczyźnie, Nowogródczyźnie, na północnym Polesiu, jak również częściowo na Wołyniu. W 1931 r. gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Od 1930 do 1936 r. penetrując najgłuchsze tereny gromadził obiekty dla stworzonego przez prof. C. Ehrenkreutzową Muzeum Etnograficznego USB w Wilnie. Brał też czynny udział w badaniach stacjonarnych, m. in. we wsi Mieszkańce pod Wilnem. W liście do mnie z dnia 10 II 1972 r. pisał: "Wszystkie moje materiały poginęły, może' coś ocalało u W. Dynowskiego, z którym 3 lata po ~ miesiące objeżdżaliśmy wszystkie powiaty Wileńszczyzny i Nowogródczyzny". W Dziekanacie Wydziału Humanistycznego USB w Wilnie, oprócz pracy magisterskiej o tkactwie, złożył L. Turkowski pracę pt. "Garncarstwo ludowe na Wileńszczyźnie". W latach 1929-1932 prowadził ćwiczenia etnograficzne przy Katedrze Etnografii Europy Wschodniej w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie oraz okresowo wykłady ze szczególnym uwzględnieniem kultury ludów fińskich. Jako zamiłowany znawca tkactwa bierze czynny udział w pracach Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego na terenie ówczesnej północno-wschodniej Polski, a później Polesia i Wołynia. Wiele swych sił poświqca w tej dziedzinie pracom społeczno-organizacyjnym. W 1935 r. przenosi się do Warszawy, gdzie pod tym samym kierunkiem odbywa studia doktoranckie, przygotowując pracę pt. "Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem". W tym też czasie zostaje delegowany przez Uniwersytet Warszawski do Muzeum Narodowego w celu zreorganizowania tam Działu Etnograficznego. W 1937 r. opracowuje Wystawę i przewodnik pt. "Ubiór ludowy w Polsce", drukowany w Muzeum Narodowym w Warszawie. W tym samym roku zaproszony przez Towarzystwo Ochrony Sztuki Ludowej w Warszawie, organizuje wystawę sztuki zdobniczej ludu polskiego. Do czasu wybuchu II wojny światowej gromadzi z terenu Polski przedmioty sztuki ludowej, uzupełniając zbiory tego Towarzystwa. Z tego też ramienia czuwa nad działalnością podległych mu ośrodków wytwórczości zdobniczej. Jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej, w ramach współdziałania z prof. C. Ehrenkreutzową od 1929 r. w związku z Międzynarodowymi Targami w Poznaniu gromadził on obiekty ceramiczne i tkackie, częściowo przeznaczone dla �IN 415 MEMORIAM celów muzealnych, pomagał też w opracowywaniu wzorów tkackich. Z kolei losy wojenne skierowały L. Turkowskiego do Wilna, a potem na daleką tułaczkę. W 1942 r. wstąpił on do Armii P.olskiej, z którą dostał się do Palestyny. Jako podporucznik przez cztery lata pracował na stanowisku redaktora technicznego wydawnictw wojskowych. Praca ta umożliwiła mu zebranie dużego materiału etnograficznego z zakresu kultury materialnej w Górach Judzkich. W 1947 r. po zdemobilizowaniu przybywa do Anglii, gdzie mimo ciężkich warunków przystępuje do opracowywania materiałów etnograficznych zebranych w terenie. Bierze też w Londynie czynny udział w pracach Komisji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. W 1960 r. prof. C. Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczowa doktoryzuje swego ukochanego, wysoko cenionego ucznia na podstawie przerwanej przez wojnę pracy "Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem". W 1964 r. Senat Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie zatwierdza przewód habilitacyjny i nadaje mu tytuł docenta etnologii i etnografii, a w 1969 r. powołuje go na stanowisko profesora zwyczajnego tej dyscypliny. Ciężko pracując w fabryce, a następnie w biurze, Lucjan Turkowski z wielkim zamiłowaniem i wytrwałością opracowuje swe materiały terenowe korzystając z Biblioteki British Museum. W rezultacie długoletnich wysiłków L. Turkowski "pozostawił w kilkudziesięciu pudłach i teczkach, utrzymanych wzorowo, liczne rękopisy, rozprawy i materiały, na które składają się nie publikowane prace, a przede wszystkim materiały etnograficzne zebrane wyłącznie przez niego z obszarów Wileńszczyzny i Białorusi, a co najważniejsze. materiały zebrane na Srodkowym Wschodzie, które stanowią obecnic jedno z najważniejszych źródeł do kultury ludowej ludu arabskiego Gór .rudzkich" J. Prof. Lucjan Turkowski, postępowy patriota, żołnierz Polski Podziemnej, człowiek o wysokiej etyce, otwarty dla ludzi i świata, uspołeczniony i uczynny, pozostawi! wielki smutek i żal nie tylko rodziny, lecz oddanych mu przyjaciół i uczniów, których pragnieniem jest i będzie uzyskanie pomocy w opracowaniu i opublikowaniu jego cennej spuścizny. Gdyby istotnie L. Turkowski, niezmiennie związany z Polską, myślący o powrocie do kraju. powrócił po II wojnie światowej, niewątpliwie mógłby mieć znacznie większe publikowane wyniki swej pracy naukowej. W 1972 r. we wspomnianym liście pisał do mnie o zmarnowanych 20 latach źycia, żałując, że nie powrócił do Polski. Maria PRACE PUBLIKOWANE zestawiła LUCJANA Znamierowska-Priifferowa TURKOWSKIEGO· M. Znamierowska-Priifferowa 1933 Prymitywna ceramika Wileńszczyźnie). ludowa Praca na Ziemi nagrodzona Wileńskiej (lub garncarstwo ludowe na na USB. Wilno 1933. I Zdanie to cytuję z listu językoznawcy. dr Janiny Filatowej, opiekującej się omawianymi materiałami, dziękując jej za udostępnienie życiorysu wlasnoręczmie napisanego przez Zmarłego . • W spuściżnie L. TurkO'Wskiego Ulajdują się także rękopiśmienne prace i materiały dotyczące niektórych zaga{!nień kultury ludowej w Polsce OTaz na Bliskim i Srodkowym Wschodzie. �416 IN MEMORIAM 1935 Ludowa wytwórczość rzemieślnicza skiego Kuratorium Szkolnego, w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Wilno 1935, ss. 32, ilustr. 93. Nakł. Wileń- 1936 Przemysł ludowy pierania na Polesiu Przemysłu (Tekst powielony w Łucku), Łuck 1936. przez Towarzystwo Wolyńskim. Ludowego Po- 1937 Ubiór ludowy w w Warszawie, Polsce. Przewodnik Warszawa 1937. po wystawie. Nakł. Muzeum Narodowego 1939 Tkactwo ludowe a rzemiosŁo du Etnografii Polski tkackie w Wileńskiem UJP w Warszawie (druk i Nowogródzkiem. Nakł. Zakła- nie ukończony). 1957 Migracje nazw uprawnych na Obczyźnie" "Rocznik VII Polskiego 1956-1957, s. 92-96. roślin. (Londyn) Towarzystwa Naukowego 1958 Egejski ośrodek kultury o{jrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych "RoczEtnogra- roślin. nik VIII Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Komisja ficzna Wydz. Humanistycznego PTNO" 1957-1958, s. 67-75. 1969 Peasant Agriculture in the Hills. "Palestine z. 2, s. 101-112, ilustr. Judean don) 1969, z. 1, s. 21-33; Ex'ploration Quarterly" (Lon- 1976 Kultura rolnicza fellachów w Jordanii Zachodniej. "Gazeta Niedzielna" (Londyn) z 11 IV i 18 IV 1976 r. TATIANA KOLEWA (1931-1976) Dnia 17 stycznia 1976 roku zmarła w Sofii Tatiana Kolewa. Mimo że wiedzieliśmy o trawiącej ją nieuleczalnej chorobie, wiadomość ta zaskoczyła jej polskich przyjaciół i współpracowników. Urok osobowości Tani, otaczająca ją atmosfera wytężonej pracy, życzliwość dla ludzi, bardzo silne zaangażowanie emocjonalne we wszystko, co robiła i z czym się zetknęła, nie dopuszczały myśli o śmierci. Nawet gorączkowość, z jaką oddawała się pracy, nie wynikała ze świadomości bliskiego odejścia, ale towarzyszyła jej zawsze, odkąd ją znaliśmy. Tatiana Angełowa Kolewa urodziła się w Sofii 16 kwietnia 1931 r. W roku 1955 ukończyła tamże filologię słowiańską na Uniwersytecie Klimenta Ochrydzkiego i została asystentką w Instytucie Etnografii Bułgarskiej Akademi Nauk, gdzie pracowała do końca życia. W roku 1961 na podstawie pracy Obrzędy i zwyczaje weselne w południowozachodniej Bułgarii uzyskała stopień kandydata nauk historycznych, a w r. 1975 stopień docenta. W latach 1963-1970 była ponadto wykładowcą etnografii na Uniwersytecie Cyryla i Metodego w Tyrnowie, a od r. 1974 na Uniwersytecie sofijskim. �IN 417 MEMORIAM W centrum jej zainteresowań naukowych znajdowała się kultura społeczna, a przede wszystkim obrzędy rodzinne i doroczne. Tej problematyce poświęcone są wszystkie opublikowane przez nią prace, a także bardzo obfite materiały zgromadzone w czasie badań terenowych prowadzonych w całej prawie Bułgarii. Z polskim środowiskiem etnograficznym Tatiana Kolewa związana była formalnie przede wszystkim jako organizator i uczestnik polsko-bułgarskich badań nad współczesnymi przemianami kultury chłopskiej, prowadzonych w latach 1967-1970 przez mieszaną ekspedycję Instytutu Etnografii BAN i Zakładu Etnografii Powszechnej IHKM P AN. W czasie pobytu w terenie, prowadząc własne badania, była jednocześnie cenionym i przez wszystkich lubianym przewodnikiem i tłumaczem polskich uczestników ekspedycji. Z Polską wiązały też Tanię liczne kontakty naukowe i przyjaźnie, nawiązywane od pierwszego pobytu w naszym kraju w 1964 roku. Opublikowane przez Tatianę Kolewą prace świadczą, że doskonalący się warsztat naukowy i świetna znajomość bułgarskiej obrzędowości ludowej zdobyta w czasie wieloletnich systematycznych badań, pozwoliły jej mieć nowe, własne poglądy na problemy tego działu etnografii. Syntetyczna monografia obrzędów bułgarskich, do jakiej zmierzała, byłaby niewątpliwie istotnym wkładem w etnografię nie tylko bułgarską, ale i słowiańską. Agata 27 - Lud, tom LXI Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24f56285e0be2b378fea35168995218.pdf 07ba10691c00b1334a7c99030a9d5c0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1635 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1513 Title A name given to the resource Komunikaty / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.239-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. K o M u N I K A T Lud, RENATA y t, 61, 1977 JEZIERSKA MUZEUM SZOPEK W RZYMIE To oryginalne muzeum znajduje się w budynku przy ulicy Tor de Conti 31a, w rejonie Forum Augusta i Forum Romanum, w niewielkiej odległości od Koloseum. Mieści się tu zarazem siedziba Włoskiego Towarzystwa Przyjaciół Szopki (Associazione ltaliana Amici deI Presepio), które zrzesza ludzi pielęgnujących tradycję grudniowych świąt Bożego Narodzenia, uczestniczy w światowym ruchu szopkarstwa, interesuje się wszelkimi jego przejawami i gromadzi zbiory z całego świata. Organem Towarzystwa jest pismo zatytułowane "Szopka" ("Il Presepio"), które wychodzi już dwadzieścia dwa lata i do tej pory ukazało się ok. 80 numerów. Zawarte w nich są artykuły poświęcone m. in. zagadnieniu konstrukcji szopek, wybitnym ich konstruktorom, zapaleńcom szopkarstwa, bogate informacje z różnych regionów Włoch i stron świata, wreszcie noty bibliograficzne rejestrujące włoskie i zagraniczne publikacje o szopkach i zwyczajach związanych z grudniowymi świętami. W pobieżnym przeglądzie not bibliograficznych znalazłam m. in. wiadomość o "La szopka polacca" ("Szopka polska"), artykuł pióra Renato Salvadori, zamieszczony w piśmie "Qui Touring" z grudnia 1973 r. Przy wejściu do Muzeum na pierwszym planie znajduje się barwna szopka krakowska. Ten miły fakt świadczy niewątpliwie o tym, że jesteśmy wysoko notowani na europejskiej "giełdzie" szopkarskiej. Z szopek polskich znajdujących się tutaj odnotować należy jeszcze szopkę krakowską z kukiełkami, wykonaną przez murarza, Bolesława Wiatra. Szopka ta jest darem naszego rządu i została przywieziona z Polski przez jednego z członków Towarzystwa, Angelo Stefanucci. I ostatnia polska szopka, udokumentowana jako: "Figure in stile Catalano di Zarzeka (Polonia)", tj. figurki w stylu Catalano z Zarzeki. Jest to niewątpliwie błędna dokumentacja i pod znakiem zapytania pozostaje sam obiekt. Spotykamy tu wiele szopek europejskich: z Czechosłowacji - zawierające m. in. figurki wycięte z kolorowego kartonu lub ceramiczne (ta ostatnia jest darem Kristiny Valsikovej z Bratysławy); z Węgier, �z Ukrainy - szopka "Vertep" - rekonstrukcja wykonana przez Włochów: Margeritę Loffredo i Ferdinando Ammanniti; szopki niemieckie - m. in. z KaIn i szopki z figurkami z cyny kolorowej z Diessen; szopki z Austrii, Belgii, Francji głównie z Prowansji i innych regionów, z krajów skandynawskich, bardzo duża ilość szopek z Hiszpanii - figurki z terrakoty polichromowanej (wykonane m. in. przez Jose Daniel Ursueguia z Barcelony), figurki charakterystyczne i współczesne (wykonane przez Jose Cuenca Valverde i Manuel Artigas Mendez z Murcia) itd. Oczywiście największą część zbiorów stanowią szopki włoskie, reprezentujące prawie wszystkie regiony kraju. Szczególną uwagę zwracają szopki neapolitańskie, będące prawdziwymi dziełami sztuki. Urzekają one pomysłowością, bogatą scenerią, wspaniałym odtworzeniem środowiska z niezliczoną ilością "finimenti" wszystkich drobnych przedmiotów składających się na wyposażenie wnętrza szopek. Wspaniała galeria postaci w tysiącach póz i przy rozmaitych zajęciach, liczne sceny z życia ludowego - są cenną rejestracją zwyczajów i obyczajów włoskich, w wielu wypadkach już nie istniejących. M. in. przyciąga wzrok zwiedzającego barwna sZQpka z figurkami w miniaturze, wykonana przez członka Towarzystwa, Renato Longari, a dokumentująca sceny z ludowej szopki rzymskiej, np. gry ludowe, takie jak "la morra", "la partita a scopa", taniec i muzykę, typy ludowe itd. W obszernej szklanej gablocie zgromadzono szopki w miniaturze, które wydają się być pięknymi zabawkami dziecinnymi. W nich: barwne ledy sklepowe z owocami i warzywami, różne rodzaje pieczywa i ciast, sprzedawcy pieczonych kasztanów i gotowanej kukurydzy, murarze, praczki, chłopi, pasterze z trzodami owiec wyrabiający masło i sery itp. Bardzo ciekawym obiektem jest szopka wykonana ze szkła artystycznego, pochodząca z ośrodka przemysłu szklarskiego z Murano. Trudno tu zresztą opisać całe bogactwo i różnorodność szopek włoskich. Osobno w dużej gablocie zatytułowanej "Muzyka i tańce ludowe w szopce" odtworzono - poprzez figurki ceramiczne i terrakotowe tańce prowansalskie, alzackie, katalońskie, andaluzyjskie, neapolitańskie, charakterystyczne instrumenty muzyczne z Abruzzo, z Portugalii itd. W muzeum zgromadzono także szopki z Ameryk południowej, środkowej i północnej: z Brazylii - figurki ludowe z terrakoty i ceramiczne (z Pernambuco) z Kolumbii, Ekwadoru - oryginalne szopki z figurkami wykonanymi z marcepanu i cukru (dzieło Margarity Reza Calderón), z Peru, Chile, Argentyny, Gwatemali, z Meksyku - szopka z figurkami ludowymi "Peones". Ponadto znajdują się tu szopki z Japonii i Indii oraz szopka orientalna (zaprojektowana przez Fernando Ammanniti z figurkami ofiarowanymi przez członka Towarzystwa, Felice Nadelini), a także szopka afrykańska z Kenii. �Muzeum szopek w Rzym!e 241 Znajdujemy tu także okolicznościowe ciekawostki w specjalnej gablocie. jak: numizmatyka bożonarodzeniowa z monetami pontyfikalnYmi, filatelistyka - znaczki pocztowe o tematyce bożonarodzeniowej (poczty watykańska, Republiki San Marino i włoska), odznaki Towarzystw Szopkowych z Argentyny, Austrii, Niemiec, Włoch, Węgier i Hiszpanii, ordery za zasługi położone na polu szopkarstwa, odznaki Międzynarodowych Kongresów Szopkarskich oraz medale włoskie z podobiznami szopek i in. l\luzeum dysponuje bardzo skromnymi warunkami lokalowymi. Wiele do życzenia pozostawia zarówno sposób ekspozycji, jak i dokumentacja obiektów. Mimo to, placówka spełnia pożyteczną rolę. Jest to chyba jedyne na świecie muzeum dające przegląd różnorodnych stylów szopkarskich oraz bogatej kolekcji figurek i kukiełek, a także ukazujące \\. autentycznych eksponatach europejskie i zamorskie zwyczaje oraz przepych strojów ludowych. 1'; - Lud, tom LXI �Lud, BARBARA t. 61, 1977 POL OCZKOWA MUZEA W ANGLII W czasie pobytu w Anglii w lecie 1972 r. zwiedziłam szereg muzeów angielskich; znajomość języka i możność korzystania z samochodu pozwoliły mi na zebranie stosunkowo dużej ilości materiału. Poniżej podaję podstawowe informacje o kilku rodzajach muzeów angielskich, a zwłaszcza o prowadzonych w nich działach etnograficznych. 1. Muzeum centralne - The British Museum - w głównym swym gmachu wystawy etnograficznej nie prowadzi. Dział etnografii ma swą siedzibę w odrębnym budynku, przy Burlington Garden 5, zwanym "The Museum of Mankind" ("Muzeum rodzaju ludzkiego"). Wystawy rozlokowane są '\'1 piętnastu pomieszczeniach z tym, że każda sala względnie pokój poświęcone są innej tematyce. Wystawy zmienia się w okresach mniej więcej rocznych; jednak nie rozmontowuje się ich, a po kilku latach te same zestawy eksponatów wracają powtórnie na sale, dla tych lVidzów, którzy nie mogli ich obejrzeć w pierwszym terminie. W posiadaniu działu etnografii znajduje się około miliona eksponatów pochodzących z całego świata; specyfika etnografii angielskiej, zajmującej się w przeszłości g.łównie kulturami pozaeuropejskimi sprawia, że wystawy obrazują głównie kulturę tradycyjną ludności kolorowej. Ze względu na ogromną ilość zebranego materiału, zbiory są tylko w części opracowane. 2. Przykład muzeum regionalnego: Muzeum w Leicester. Wszystkie zabytki związane z historią kultury regionu (archeologia, historia, etnografia) tworzą wspólny dział pod nazwą "Antiquities", tj. antyki. Jest on jednym z ośmiu kierunków pracy muzealnej (poza tym: archiwalia, sztuka, biologia, geologia, współpraca ze szkołami, technika, ikonografia). Pracownicy działu antiquities posiadający wykształcenie uniwersyteckie zajmują się głównie badaniami terenowymi i opracowywaniem ich wyników; liczniejszy od nich średni personel mu'zealny (maturanci przesz- �Muzea w Anglll 213 kalani praktycznie na urządzanych centrabie fachowych kursach muzealnych o różnych specjalnościach) zajmują się inwentaryzacją, konserwacją, oprowadzaniem wycieczek itp. W muzeach regionalnych szczególnie rozbudowywany jest dział współpracy ze szkołami, który np. w Leicester zatrudnia największą ilość pracowników (14 osób). Dla szkół opracowuje się i wysyła specjalne zestawy gablot ilustrujących zgłoszoną uprzednio przez nauczycieli tematykę lekcyjną. W roku 1971 w Leicester wysłano w ten sposób do okolicznych szkół około 14 tysięcy eksponatów. Gromadzenie nowonabytków odbywa się według nieco innych zasad niż w Polsce: szerszy zasięg tematyki działu oraz. znacznie większy stopień uprzemysłowienia i zurbanizowania Anglii w ubiegłym stuleciu powoduje, że nabytki są już przeważnie wytworami fabrycznymi. Obejmują one bardzo szeroki krąg przedmiotów użytku codziennego (np. elektryczny sprzęt domowy, drukowane pocztówki świąteczne itp.). Do zbiorów zakupuje się także niektóre przedmioty produkowane współcześnie, charakterystyczne dla aktualnego etapu kultury, np. ubiory kobiece i męskie według mody ostatnich lat, odznaki sportowe itd. 3. Przykład muzeum biograficznego: Muzeum Szekspira w Stradford on Avon. Kilka budynków obejmujących ten zespół (domy Szekspira, jego dziadków, rodziców i córki) znajduje się w różnych punktach niewielkiego zabytkowego miasteczka. We wnętrzach zachowano ściśle ich dawny użytkowy charakter, nie ma w nich żadnych gablot, plansz lub napisów wskazujących na obecną muzealną funkcję tych pomieszczeń. Izby wyposażone są w pełne zestawy oryginalnych używanych w XVIXVII wieku sprzętów i naczyń domowych, uzupełnionych używanymi przez ich dawnych mieszkańców drobniejszymi przedmiotami: książkami, bibelotami, robótkami ręcznymi. Osiągnięto w ten sposób maksimum autentyzmu, przeniesienie widza w otoczenie i klimat epoki elżbietańskiej. Wszelkie objaśnienia podane są w licznych folderach, które sprzedaje się przy wejściu. Każdej zebranej niewielkiej grupce zwiedzających towarzyszy pracownik muzeum, który jednocześnie opiekuje się zbiorami i odpowiada na ewentualne pytania gości. 4. Przykład skansenu: Walijskie Muzeum Ludowe w St. Fagans 'koło Cardiff. Podobnie jak w muzeach regionalnych, kultura miejscowej ludności wiejskiej nie tworzy tu samoistnego odrębnego działu. W St. Fagans pokazano kulturę wszystkich warstw ludności zamieszkującej Walię: szlachty, kupców, rzemieślników, żeglarzy, rolników i hodowców owiec, urzędników, kaznodziejów itd. Stosownie do tego wystawiennictwo obejmuje heraldykę, wyposażenie wnętrz dworów wiejskich i domów mieszczańskich, narzędzia używane na wsi i w mieście, akcesoria sportowe (np. dawne rakiety tenisowe), bukiety żniwne, teksty wyroków sądo- �211 BARBARA POLOCZKOWA wych, magiczne przedmioty używane przez żeglarzy itp. Wystawy te mieszczą się w specjalnym dużym budynku (galerii). Oryginalne stojące w parku budowle obejmują zamek St. Fagans, który wraz z wyposażeniem jego wnętrz stanowi przykład kultury elitarnej, oraz jedenaście budowli kamiennych lub o konstrukcji szachulcowej. ilustrujących budownictwo chłopskie i małomiasteczkowe. W liczbie tej znajduje się pięć domów mieszkalnych z XV-XVIII wieku, budynki stodoły, tkalni, garbarni, kaplicy, rogatki miejskiej, oraz mały budyneczek, w którym rozgrywano walki kogutów. Wszystkie wymienione budynki wyposażone są w odpowiednie dla danej epoki meble, a budynki gospodarcze i przemysłowe - w sprzęt i narzędzia. W skansenie znajduje się ponadto wóz cygański. 5. Przykład muzeum prywatnego: XVII-wieczny pałac w Chatsworth, Derbyshire, siedziba Duke of Devonshire. Przyjętym obecnie w Anglii zwyczajem, znaczną, mieszczącą zbiory, część zamku udostępnia się na czas week-endu do zwiedzania; pobierana opłata za wstęp wyższa jest niż w muzeach państwowych i municypalnych, a przeznacza się ją na pokrycie kosztów utrzymania pałacu i parku. Zbiory zabytkowych mebli, dy\Yanów, obrazów i rzeźb są znacznie bogatsze niż w czołowych muzeach tego typu 'W Polsce (Łańcut, Pszczyna); jest to oczywiste, ponieważ wyspy brytyjskie od wielu stuleci nie podlegały obcej inwazji i rabunkom i gromadzone przez pokolenia wspaniałe zbiory sztuki mogły w tamtejszych zamkach bezpiecznie przetrwać. Jedna sala pałacu przeznaczona jest specjalnie na przyjmowanie odwiedzin królów angielskich. Do zwiedzania udostępniony jest również park, stanowiący przykład angielskiej sztuki ogrodniczej (grupy rz.adkich drzew, krzewów i kwiatów pięknie wkomponowanych w zielone trawniki). We wszystkich muzeach angielskich zwraca uwagę wielka dbałość o \\':'godny i przyjemny pobyt zwiedzających: urządzone są pokoje wypoczynkowe, palarnie, bufety, kioski z napojami, punkty sprzedaży wyda\ynictw i pamiątek, czysto utrzymane toalety i umywalnie. Odnośnie do gromadzonych kolekcji podkreślić należy szczególną staranność w konserwacji przedmiotów: żaden nowonabyty eksponat nie dostaje się do magazynów przed przejściem szeregu prób wykazujących istnienie szkodników, korozji, lub innego rodzaju uszkodzeń. Okresowo przeprowadza się kontrolę zbiorów pod kątem stanu ich zachowania, a wysortowane sztuki poddawane są odpowiednim zabiegom. Zajmuje się tym wykwalifikowany miejscowy personel, mający do swej dyspozycji cał\' szereg nowoczesnych metod i środków chemicznych. �Lud, MILAN t. 61, ]977 CHLEBANA MUZEUM SLOVENSKEJ DEDINY V MARTINE Roku 1891 sa realizovala priekupnicka myslienka Artura Hazeliusa. Vystava prveho muzea v prirode, ned'aleko svedskeho hlaneho mesta Stockholm, bola len zaciatkom budovania muzei tohto typu. Priklad Svedov nasledovali predovsetkym ich severski susedia, a na zaciatku 20. storocia je v Európe uz niekol'ko muzei v prirode. Zo Svedska pochadza aj termin s k a n z e n, ktory sa pre muzea tohto druhu zauzival aj v d'alSich krajinach. O styri roky neskorsie, teda roku 1895, bola zahajena v Prahe Narodopisna vystava ceskoslovanska. Organizatori tejto vystavy sa pokusili Ryc. 1. Pohlad na Muzeum slovenskej dediny v Martine �MILAN CHLEBANA expozlcnou formou po prvy raz podat' komplexny obraz a zivote l'udov)'ch vrstiev. Za tymto ucelom sa previezli, alebo rekonstruovali mnohe obytne domy a d'alSie l'udove stavehne objekty. Slovensko tu reprezentovali gazdovstvo z dediny Cicmany a chalupa z Oravy. Tieto l'udove stavby sa postavili p<Jd1'a projektov architekta Dusana Jurkoviea, vel'keho obdivovatel'a a znalca slovenskeho l'udoveho stavitel'stva. Organizatori Narodopisnej vystavy ceskoslovanskej uvazovali tak, ze objekty. zhromazdene pri tejto prilezitosti, by sa mohli stat' zakladom buduceho muzea l'udoveho stavitel'stva. Tieto podnetne myslienky zostali len v podobe pHnov, ale z mnohych priein sa nerealizovali. Prve muzeum l'udovej architektury v Ceskoslovensku sa zacala budovat' roku 1925 v Roznove pod Radhostem. Mesto Roznov pod Radhostem sa na chadza va vychodnej easti Moravy. O vznik tohto skanzenu sa va vel'kej miere zasluzili bratia Alois a Bohumir Jaroilkowie) 1. Do mestskeho parku sustredili drevene mestianske stavby z roznovskeho n,imestia. V sUcasnosti je Valasske muzeum v pfirode v Roznove pod Radhostem najrozsiahlejsie v Ceskoslovensku a stale sa pokraeuje v jeho budovani. Myi'ilienka postavit' muzeum l'udoveho stavitel'stva je znama i na Slovensku uz niekol'ko desat'roci. Je uzko spojena sa vznikom Muzealnej slovenskej spoloenosti roku 1893. Skanzen sa maI nachadzat' v tesnej blizkosti novej budovy Slovenskeho narodneho muzea, która bola postavena roku 1932. Vtedajsie romanticke nahl'ady prenikli prostrednictvom tvorcov i do koncepcie skanzenu. Tato koncepcia ho predstavovala aka żive muzeum, kde bude mozne vidiet' zaniknute sposoby zivota l'udu, ktory sa tu hude udrziavat' v podobe atrakcie 2. Napriek tomu, ze Muzealna slovenska spoloenost' mala pripravene aj finanene prostriedky, s vystavbou sa nezacalo. Vypuknutie druhej svetovej vojny znova addialila tieto snahy na niekol'ko rokov. Obdobie po druhej svetovej vojne je charakterizovane d'alsim lisilim a vybudovanie muzea l'udovej architektury. Nastrankach odbornych easopisov sa objavuju clanky a diskusie, ktore hovoria a potrebe vystavbv tohto muzea. Tieto snahy nadobudaju na intenzite aj preto, ze pamiatky l'udoveho stavitel'stva stale viac miznu. Tato skutoenost' je dosledkom novych hospodarsko-spolocenskych pomeroy i lepsej ekonomickej situovanosti obyvatel'ov Slovenska. Problematike budavania muzei v prirode sa venovali aj zasadania a konferencie, których ciel'om bolo prediskutovat' koncepciu a pracovne postupy pri realizovani tychto diel. Vy1 Arnost Kubesa, Valasske muzeum v pi'irode v Roznove "Sbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" 1965, t. 59, Etnografia 2 Stefan Mruskovic, Slovenske milzeum l'udovej architekt!iry vensky Narodopis" 1972, t. 20, s. 13. pod Radhoiitem. 6, s. 22-30. v Martine . .,Slo- �Muzeum "._._., / • slovenskej " .•.•-" i.. / CAOCA ',-._' \''J'! i O w dediny j Martinie .1.--_....... './.r' "".•••._ .•... l' \-._ ..,; O ."'..•...... .BAROEJOV O " "',., .PRESDV t' /' i I .KOŚlCE i I ; i ,.*'" · I i \. \ dlWISLAVA ,.,._._._ \.-. r .-., r"; '-.,J'-- • .J / \. Mapa rozmiestnenia skanzenov .....-._ ''-.- / r..... '\ ~ \_ I I ~ _.J I • Skilllltll r MIrlin. o Rtgionlln. O B.nsk; sk.nz.n r /J.Jnsktj J,ilrnici sbM."Y na Slovensku stavba skanzenov sa povazuje za najlepsi sp6sob ochrany pamiatok l'udoveho stavitel'stva. Dna 2. aprHa 1964 Slovenska narodna rada schvalila navrh na vybudovanie celoslovenskeho Muzea l'udovej architektury v Martine. Splnenim tejto vaznej a narocnej kulturno-politickej a vedeckej ulohy, bolo poverene Slovenske narodne muzeum - Etnograficky ustav v Martine. Skanzen i expozicie Slovenskeho narodneho muzea vytvoria spolu komplex, reprezentujuci materialnu i duchovnu kulturu slovenskeho l'udu~. V tomto case sa zaCina vlastna etapa pripravnych prac na budovanie skanzenu. Odborni pracovnici Slovenskeho narodneho muzea v Martine zhromazd'uju podklady a dokumentaciu o l'udovom stavitel'stve na Slovensku. Tie oblasti, ktore su v materialoch nedostatocne zastupene, osobne navstevuju a priamo na mieste vyberaju vhodne objekty. Spolu s vyberom stavebnych objektov, hl'ada sa aj vyhovujuce miesto pre skanzen. Vedenie Slovenskeho narodneho muzea sa rozhodlo pre Jahodnicke haje, które leiia juhovychodnym smerom, pribliine 2 km od centra Martina. Tuto skutocnost' respektovali aj autorske kolektivy, które sa zucastnili sut'aie o vypracovanie urbanistickej studie a navrhu projektu na vystavbu skanzenu. Uzemie Jahodnickych hajov ma rozlohu okolo 100 ha, nachadza sa v zvlnenom terene, ciastocne porastenom ihlicnatym lesom. Na t€jto pioche sa spolu sustredi a postavi asi 240 objektov 3 Ibidem. s. 19. �MILAN CHLEBANA l'udoveho stavitel'stva, które budu rozdelene do jednotlivych celkov (oblasti). akrem tychto objektov sa vybuduju aj komunikacie, parkovisko, administrativne a sluzobne priestory. Popri svojej vedecko-dokumentacnej funkcii, bude skanzen plnit' aj ulohu osvetoveho a rekreaćneho zariadenia 4. Zakladny kamen tohto muzea polozili dna 5. novembra 1968. Po niekol'kych desat'rociach diskusii, problemov a intenzivnej vyskumnej praci sa konecne zacalo budovat' Muzeum slovenskej dediny. Toto pomenovanie (namiesto Muzeum l'udovej architektury), sa zaviedlo roku 1972 a bolo tiez predmetom mnohych diskusii. Najcastejsie sa aj nad'alej pouziva termin s k a n z e n, pretoze je kratky, vystizny a zrozumitel'ny. Vystavba skanzenu pri SIovenskom narodnom muzeu v Martine je v sucasnosti najd61ezitejsou ulohou tohto ustavu. Podriad'uje sa jej vsetka vedecko-vyskumna a dokumentacna cinnost' ustavu, ktory je personalne dobudovany a dobre pripraveny na tuto narocnu pracu. Tato ćinnost' sa prejavila aj na profile jeho publikacneho organu, kto rym je Zbornik Slovenskeho narodneho muzea. Prve prispevky od dr. Andreja Polonca a dr. Stefana Mruskovića sa objavili uz roku 19655. Tieto clanky sumarizovali doterajsie snahy o vystavbu skanzenu a ciastocne naznacili jeho koncepciu. V Zborniku Slovenskeho mirodneho muzea 62, Etnografia 10, 1969 su publikovane uz prve skusenotsti a konkretne poznatky z vystavby skanzenu. Su zaradene v osobitnej casti pod nazvom Kronika Muzea l'udovej architektllry. Znacny priestor v tomto Zborniku je venovany otazkam studia l'udoveho stavitel'stva na Slovensku. V roku 1972 vysla publikacia Muzeum l'udovej architektury. J{m Kantar a Jozef Turzo v kratkych prispevkoch opisali stay prac na v)rstavbe skanzenu a uviedli smer jeho d'alsieho rozvoja. Tato knizka je vybavena obsiahlou obrazovou cast'ou, ktora citatel'ovi priblizuje konkretne objekty l'udoveho stavitel'stva, vybrane pre Muzeum slovenskej dediny. Vzhl'adom na to, ze tradicnym a prevaznym zamestnanim bolo na Slovensku v minulosti pol'nohospodarstvo, najviac objektov budu predstavovat' rol'nicke usadlosti. akrem rol'nickych obydli tu budu aj dom~' drevorubacov, pastierov, remeselnikov, d'alej mensie objekty doplnkoveho charakteru - kaplnky, krize pri cestach, vyrobne zariadenia. Objekty sustredene v jednotlivych regiónoch respektuj u tradicnu zastavbu a budu predstavovaf typicke sidelne formy slovenskych dedin G. Vnutorne je Muzeum slovenskej dediny T9zdelene na 10 oblasti. v ktorych su zastupene vsetky typy Yudoveho stavitefstva na SlovenIbidem, s. 24. "Sbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" 1965, t. 59, Etnografia 6, s. 5-21. 6 Jan Kantar, Koncepcne zcisady M{tzea l'udovej architektury v Martine. In: Muzeum l'udo'vej architektury, Martin 1972. ·1 5 �Muzeum. slot'enskej dediny 249 w MM'linie sku. Niektore oblasti su este d'alej rozClenene, vzhladom na region~l1nu diferencovanosf a odlisnosti Tudovych stavebnych objektov: I. Oblasf Cicmian (dedina Cićmany). Tato oblasf je zo vsatkych najmensia, bude tu staf jedna usadlosf a jeden obytny dom. II. Oblasf kopanićiarskeho osidlenia severozapadneho Slovenska. III. Oblasf Oravy, Turca a Liptova. Tato oblasf bude poetom objektov najrozsiahlejsia. Objekty z jednotlivych regiónov budu sustredene osobitne. IV. Oblasf Spisa. Sklada sa z troch celkov: skupina tatransko-magurska, skupina centralneho Spisa a skupina juzneho Spisa s obydliami banikov. V. Oblast vychodneho Slovenska. Deli sa d'alej na skupinu sariśsko-beskydsku a poloninsku. VI. Oblasf Pohronia. Tato oblasf sleduje Tudovu architekturu pri rieke Hron. VII. .Juzna oblast stredneho Slovenska. VIII. Podunajska oblasf. IX. Oblasf Ponitria a Bielych Karpat. X. Oblasf trnavskej niziny, Malych Karpat a Zahoria. V sueasnosti (zaCiatok roku 1976) je realizovana casf oblasti Cislo III - región O1'ava, v ktorom je postavenych spolu 26 objektov. Niektore objekty regiónu Orava su zariadene nabytkom a d'alsim prislusenstvom Tudoveho interieru. Vo vystavbe je oblast Cislo II - severOzapadne Slovensko. I ked' Muzeum slovenskej dediny este nie je dokoneene, región Orava je uz pristupny verejnosti. Slavnostne otvorenie tejto casti skanzenu bolo dna 24. maja 1972 za ucasti etnografov a muzejnikov z celej Ceskoslovenskej socialistickej republiky. Pri tejto prilezitosti boI usporiadany seminar o ochrane Tudovej architektury, ktory sa konal 23. a 24. maja 1972. Na semimiri boli prednesene referaty, ktore sa zaoberali ochranou l'udovych stavebnych objektov formou budovania skanzenov, alebo ochranou na mieste vzniku - in situ. Vo vystavnych priestoroch Slovenskeho narodneho muzea bola zaroven instalovana vystava "Ludova architektura v Ceskoslovensku". Spristupnenie prvej, dobudovanej casti IVluzea slovenskej dediny malo teda d6stojn)T ramec 7. SkanZt'n v Martine sa stane po svojom dokonceni hmotnym dokumentom I'udovej stavebnej kultury na uzemi Slovenska. Obytne domy a stavebnć objekty sustredene v Muzeu slovenskej dediny nebuQu hovorit len o kulture Slovakov, ale aj o prislusnikoch inych etnickych skupin, 7 Jan verejnosti. Hycko, ['rva ćast' Ml'lzea slocens.'{ej "Muzeum" 1972. t. 17, s. 209. dediny v Martine spristupnenci �2?l0 MIL,,"N CHLEBANA ktore toto uzemie obyvaju uz niekoTko stor oci. I ked' bude v tomto muzeu zastupene Tudove staviteTstvo z celeho Slovenska, nezostane osamotene. DalSie skanzeny sa stavaju na Kysuciach severozapadne Slovensko, na Grave, v Liptove, na vychodnom Slovensku pri meste Bardejov. V tychto skanzenoch sa sustredia objekty Tudovej architektury z jednotlivych regiónov. V blizkosti stareho banickeho mesta Banska Stiavnica sa pripravuje vystavba Banskeho muzea v prirode. akrem objektov na povrchu, bude v muzeu aj podzemna cast. Tu sa vyuziju priestory starych sacht, v ktorych sa kedysi tazi1a ruda. Sachty posluzia na instalovanie banickych strojov a zariadeni 8. Na zaver mozno konstatovat, ze v sucasnosti je v procese vystavby na S10vensku sest muzei v prirode. Pat z nich je lokalizovanych v oblasti severneho Slovenska, kde bola v prevahe po starocia drevena rudova architektura, ktora tu bude aj chrimena. Vynimkou je skanzen v Martine, ako centralne muzeum, kde budu zastupene vsetky regióny S10venska a teda aj oblasti murovanej architektury. Banske muzeum v prirode pri Banskej Stiavnici sa nachadza v juznej casti stredneho Slovenska. Ochrana pamiatok tradicneho Tudoveho staviteTstva va forme muzei v prirode sa rozbieha nadejnym tempom. Treba len dUfat, ze si ho udrZi i v buducnosti, ale bo ho este zrychli. 8 Jan Novak, Banskć muzeum v pTiTode v Banskej Sliavnici . .,Sbornik Slovenskeho Narodneho Muzea" 1974, t. 68, Etnografia 15, s. 237-261. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2536b767636ad4822dba1666f0113f99.pdf be2c6c922d9b8c4e13fdf4f979bd8a05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4519 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4202 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.133-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Romualda Hankowska Sto lat fajansu w ł o c ł a w s k i e g o 135 Bożena K u r a l P o d h a l a ń s k i e skrzynie malowane. Część I I . . Maria Majka Budownictwo drewniane w Norwegii Ewa K r a s i ń s k a „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " 188 Maria P r z e ź d z i e c k a . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X w i e k u Studia nad epilogiem sztu­ k i cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na tere­ nach sąsiednich 188 . . . . . . 159 173 RECENZJE Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a KRONIKA Na Na okładce: 189 Talerz głęboki, fajans w ł o c ł a w s k i . 1973 r. F o t : Piotr B a r ą c z Mai. Jadwiga Marciniak. s t r o n i e t y t u ł o w e j : Dzbanek, fajans w ł o c ł a w s k i , wys. 19,4 cm, 0 13 cm. Produkcja „ P r o g r e s T. A.", ok. 1930 r. Fot.: Jan Swiderski �P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 . N R 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. naez.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny •— Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd634d5d359504ce40a5104095cdc5ab.pdf 60ff9fa09c59b5d42e946f87e0c762ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:255 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania cz.2 / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.629-700 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 628 nie zawsze w sposób dostatecznie przemyślany. Przykładem może być ogólna charakterystyka wsi badanej, która koncentruje uwagę na ludności i podstawach gospodarczych. W danych o ludności poza zasygnalizowaniem liczby i przynależności etnicznej obywateli główny nacisk położony jest na zarejestrowanie ewentualnych migracji sezonowych i stałych, co ma zapewne rzucić światło na strefę kontaktów mieszkańców wsi. Na zakończenie krótka czysto formalna charakterystyka składu zawodowego z uwzględnieniem miejscowej specyfiki i zmian zaszłych w ustroju socjalistycznym. Zagadnienia te w porównaniu z częścią szczegółową kwestionariusza potraktowane są niezwykle zwięźle, co z uwagi na tego nie': wprawnego badacza, który się ma nim posługiwać, budzi obawę, że obraz wsi będzie bardzo ogólnikowy. Koniecznie należałoby rozbudować punkt dotyczący migracji i kontaktów. Jest to zagadnienie pierwszorzędnej wagi, które często nie znajduje żadnego odbicia w oficjalnych statystykach. Ponadto w ogólnej charakterystyce wsi dla właściwej oceny uzyskanych informacji niezbędnym jest chociaż wyliczenie instytucji kulturalno-oświatowych działających na terenie badanej wsi wraz z adnotacją, kiedy zaczęły swą pracę oraz podanie jakie są możliwości przenikania do wsi przejawów kultury masowej ogólnonarodowej (prasa, radio, kino, telewizja). Tu należy stwierdzić, że niewystarcza sama ogólna charakterystyka wsi, ale wieś badana powinna być widoczna w wielu innych miejscach kwestionariusza. W opracowywaniu kwestionariusza, podobnie jak i w badaniach własnych autora zamierzenie badań tzw. "kompleksowych" nie jest i w takim ujęciu nie mogło być w pełni zrealizowane. Pomimo drobnych niedociągnięć omówione powyżej prace przynoszą ciekawy i dotąd mało znany materiał etnograficzny niewątpliwie bardzo przydatny w dalszych badaniach karpackich. II. R E CE N ZJ E I S P R A W O Z D A N I A Richard we~ss, Hauser und Landschaften der Schweiz, S. 368, ryc. 233. Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959. Niedawno zmarły świetny etnograf szwajcarski wydał pod koniec życia doskonałą pracę o budownictwie. Wartość jej podnoszą wnikliwe i pomysłowe, utrzymane w jednym stylu ilustracje Hansa Egli. Obfity materiał ilus:racyjny je~t niewątpliwie pod względem koncepcji dziełem R. Weissa, gdyz uderza mezwykła przejrzystość ujęć typologicznych i kartograficznych z podkreśleniem współzależności formy budynków i materiałów budowlanych ze środowiskiem geograficznym oraz typem gospodarki. Proste a nawet prymitywizujące rysunki Egliego oddają celnie styl budownictwa szwajcarskiego (np. rys. 12, 14, 27, 69, 96 i inne). Prostot? środków i celność ujęć materiału ilustracyjnego posiada dużą siłę sugestywną spod której uroku trudno się czytelnikowi wyzwolić. Rysunki przedstawiają konkretne wybrane .fakty indywidualne; w większości wypadków nie są to wię~ abstrakcYJne schematy typologiczne, ale uproszczone i wypreparowane z śro~owiska. f~kty kulturowe. Nie jestem przekonany, czy słuszną była deCYZJa wyehmmowania z pracy fotografii. Dzieło straciłoby ale autentycznoś~ faktów indywidualnych, jako dokumentów podstawO~yCh zyskałaby ":'lele. ~Yb~r .konkretnego faktu jako podstawy rysunku, jego uproszczeme, styllzacJa l przyjęcie pewnej konwencji rysunkowej, są to wszystko czynności związane z systematyką faktów kulturowych. Zastrzeżenie io osłabia nieco ogromny kredyt naukowy, jakim uczeni obdarzają prace R. Weissa, nie mniej jednak zasada ukazywania czytelnikowi możliwie najbar~ziej autentycznych, j e d n o s t k o w y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h, k t o r e p r o wad z ą k u u o g ó l n i o n y m t y P o m, j e s t c h Y b a słuszna.. D~ieło Weissa jest niewątpliwie ostatnią, ale nie ostateczną syntezą etnog:aflczną na temat budownictwa szwajcarskiego, (na rubieży świata śródzlemnomorskiego i północnego świata romańskiego i germańskiego oraz na rubieży nizin i najwyższych gór europejskich). Autnr zdobył się w tym dziele na indywidualny sąd, na własną koncepcję na temat genezy i przyc~y~ zróżnicowania ludowego budownictwa szwajcarskiego, co zaznaczyło Slę l w tytule pracy, podkreślającym związek między "Hauser" i "Landschaften". Stworzenie nowej syntezy nie było rzeczą łatwą po pracach R. Henninga (1876/82), A. Meitzena (1882), E. G. Gladbacha (1885), J. Hunzikera (19CO1914), H. Shwaba (1914), C. Jeklina (1914), J. Bielandera (1931), B. Schiera �631 630 (1932), H. Brockmanna (1933), J. Roberta (1939), G. Ranka (1951), P. Scheuermeiera (1956), A. Baeschlina (1957). Wymienieni autorzy, to twórcy wielotomowych dzieł; niektórzy z nich rozpatrywali budownictwo szwajcarskie na tle budownictwa ogólnoniemieckiego, jak M e i t z e n, czy H e n n i n g, inni dotykali zagadnień budownictwa tego na tle północno-eurazjatyckim (Ranka). czy jak S c h i e l' środkowo-wschodniej Europy. Podobieństwa i różnice między budownictwem szwajcarskim a włoskim i francuskim zostały mimochodem podkreślone w pracach J. R o b e l' t a i P. S c h e ue l' m e i era. Każdy z wymienionych autorów reprezentował, względnie reprezentuje, określone metodologicznie stanowisko naukowe: a więc koncepcję uwarunkowań etnicznych, środowiskowych-geograficznych, konstrukcyjnych, przyrodniczo-ewolucyjnych lub funkcjonalnych. R. We i s s ustosunkowuje się do wszystkichlych kierunków we wstępie, przeprowadza ich krytykę, i sam nie odrzucając a limine zdrowych ziaren wydobytych przez poprzedników, usiłuje zająć stanowisko konkretno-historyczne, zbliżając się do swoiście pojmowanego funkcjonalizmu. W całej pracy uwidocznia się tendencja przeciwstawienia się szkole etnicznej, a więc koncepcjom Meitzena, Henninga a zwłaszcza H u n z i k e- ra (Das Schweizerhaus nach seinen landwirtschaftlichen Formen und sei- Autor mocno uderza w tezę. jakoby dzisiejsze zróżnicowanie szwajcarskiego budownictwa ludowego było wynikiem pierwotnych różnic, sięgających okresów plemiennych czy szczepowych, i odpowiadało zróżnicowaniu językowemu. Zresztą, jak wykazały np. studia Fringsa, i układ gwar w Niemczech nie odpowiada pierwotnemu układowi plemiennemu i pierwotnym dialektom plemiennym. Tę prawdę widzi Weiss w stosunkach etniczno-językowych w Szwajcarii. Podważa więc tezy Hunzikera, a zwłaszcza uogólnienie, jakoby budownictwo kamienne i osadnictwo skupione wiązało się ze światem romańskim, a więc było dziedzictwem rzymskim, a budownictwo drewniane i osadnictwo rozproszone - z światem germańskim. R Wei s s słusznie zauważa, że materiał budownictwa, a więc jego "kamienność" względnie "drewnianość" wiąże się ze środowiskiem naturalnym, na co wskazuje mapa materiałów budowlanych P. Vidal'a de la Blache (str. 37), natomiast forma budownictwa i osadnictwa z typem gospodarki. W myśl tej zasady wyróżnia on: dom nizinny, rolniczy z wyżką i wysokim słomianym dachem, oraz dom górski, hodowlany z kamiennym, płaskim dachem. Widoczne to szczególnie w tabelarycznych zestawieniach na str. 42-43, 66-67, 276, 324. To trafne ogólne ujęcie podważyło koncepcję typologiczną Hunzikera, który widział w Szwajcarii następujące typy budynków: burgundzki, alemański, szwabski oraz dom retoromański (GraubUnden), celtoromański (Jura i Szwajcaria francu~ka) i tzw. Walserhaus - a więc typy genetycznie powiązane z określonymi jednostkami etnicznymi. Nie wydaje się jednak, aby krańcowe stanowisko Weissa dało się utrzymać bez reszty, gdyż nawet w jego ujęciu poszczególner geschichttichen Entwicklung). ne typy regionalne, jako zespoły różnych cech, dadzą się sprowadzić w pewnych rysach do takich form, które odpowiadają czterem elementom etnicznym: Celto-romanie, Reto-romanie, Halowie i Niemcy. Widoczne to na mapach (str. 66, 90, 106, 123, 158, 178). Jest rzeczą jasną, że pierwotne formy, które wyrosły w określonych środowiskach i w określonych warunkach gospodarczych uległy przeobrażeniom pod wpływem czynników gospodarczych, mieszania się ludności posiadającej rozmaity inwentarz kulturowy. Nie mniej stare elementy są czytelne i w konkretnych faktach, jak też w zasięgach. Są to już wprawdzie przeżytki i relikty, ale trudno etnografowi z nich zrezygnować, na rzecz ujęcia funkcjonalnego. Nie chodzi tu zresztą o obronę idealistycznych fikcji, a mianowicie o istnienie jakichś "Volkergedanken" w zakresie budownictwa, gdyż u dna takich twierdzeń leżą aprioryczne założenia o istnieniu korelacji między faktami kulturowymi a psychiką społecznych grup etnicznych. Chodzi jednak o wysiłek wyanalizowania na drodze retrogresji' naj starszych elementów budownictwa, w tym wypadku historycznego. Chodzi o położenie większego nacisku na genezę a nie tylko na uchwytną historycznie dynamikę rozwojową· Unikanie przez Weissa tej problematyki widoczne jest w zakończeniu pracy, w VI rozdziale i jego podrozdziałach: Biiuerliche und nichtbiiuerliche Siedlung; Landschaften, Der Mensch in der Landschaft. R. We i s s skierował ostrze swej krytyki również przeciwko teoriom, czy też kierunkom konstruktywistycznym, reprezentowanym w Szwajcarii przez E. G. Gladbacha, H. Schwaba (Das Schweizerhaus, sein Ursprung und seine konstruktive Entwicklung,1918). Zwolennicy tegoż - wywiedli budownictwo szwajcarskie z dwu praform: 1) z domu zrębowego z siodłowatym dachem, i 2) z szałasów bezściennych (Dachhiltten) zbudowanych z kozłów, czy krokwi. Wedle zwolenników tego kierunku, rozwój toczył się zgodnie z prawidłowościami jakie narzucał materiał i narzędzia. Na marginesie warto zauważyć, że w Polsce kierunek ten zaznacza się w pracach dawniejszych: W. Matlakowskiego i póżniejszych K. Sosnowskiego, G. Ciołka, F. Tłoczka i F. Piaścika. Zwolennicy konstruktywizmu nie widzą potrzeb gospodarczych społeczeństwa, ani funkcji budynków mieszkalnych i gospodarczych. Obiekty budowlane rozwijają się z konkretnej, pierwotnej formy, którą traktują ..."als Produkt de~ Volksgeistes". Tak więc u dna koncepcji tuła się heglowski pogląd. Zwolennicy tego kierunku nie widzą związku między procesem historycz~ym a rozwojem budownictwa wiejskiego, nie widzą też funkcji bytowej I gospodarczej badanych obiektów. Budownictwo rozwija się z fikcyjnych pratyPÓw, automatycznie, a proces rozwoju determinuje materiał i narzędzia . .weis~ zrywa z tymi tradycjami spóźnionego romantyzmu, którym przewodZIł mIstyczny duch narodu. W gruncie rzeczy i konstruktywiści są również zwolennikami "etnizmu" w idealistycznym słowa tego rozumieniu. �632 Ten swego rodzaju ewolucjonizm konstruktywistyczny spotykamy nierzadko i w pracach polskich o budownictwie. R. Weiss celnie rozprawił się z tymi fikcjami, jakkolwiek w pełni docenia rolę materiału i technologii jego obróbki. Swoistą postać na gruncie nauki szwajcarskiej posiada ewolucjonizm przyrodniczy H. Brockmann-Jeroscha, dla niego - podkreśla krytycznie Weiss, budownictwo szwajcarskie to jeden, konkretny ciąg ewolucyjny od palafitów do budownictwa współczesnego. Dlatego też Weiss staje w opozycji do wszelkich form etnizmu ..."dass die Hausthypen nicht volkisch sein kennen". Natomiast - według niego - motorem rozwoju jest ziemia, konkretne środowisko geograficzne, traktowane poniekąd jako genius loci. Przyjąwszy takie założenia, autor wyodrębnił z mniej więcej współczesnego materiału typy budownictwa, a następnie usiłował nawiązać je metodą retrogresywną do materiału archeologicznego. Za Schwabem i Brockmannem przyjął jako praformy "Dachhtitte" i "Wandhlitte" a sam włączył jeszcze jedną formę wyjściową, a mianowicie ziemiankę. Różnił się jednak od Schwaba tym, że formy te traktuje jako wynik oddziaływania środowiska geograficznego. Mimo dużej dozy krytycyzmu wobec nieraz dziwacznych analogii Brockmanna, Weiss w pracy swojej ulega jednak jego wpływom, co przejawia się w przecenianiu geografizmu; przyjął też brockmannowski podział systematyczny i wyodrębnił 5 typów budynków: 1) Dreisćissenhaus (rolniczy), 2) Landenhaus (hodowlany), 3) GoUhardhaus (hodowla i rolnictwo) 4) Tessinerhaus i 5) Jurahaus. Łączy go również z Brockmannem, a pośrednio i z Meringe;rem i Schierem,swoisty stosunek do metody kartograficznej; obaj unikają kartografowania opisywanych typów budynków, natomiast kartografują różne elementy budownictwa. Zasięgi tych elementów wiążą, zwłaszcza Brockmann, z klimatem i zasięgiem roślin. Weiss czyni to z pełną świadomością wobec trudności zdefiniowania opisywanych typów regionalnych*). Ponieważ taki fakt kulturowy jak dom jest bardzo złożony, więc i liczebność cech branych przy typologii pod uwagę jest bardzo duża. Wyraźnie rysuje się istnienie kilku a nawet kilkunastu podstaw podziału (np. materiał, forma zewnętrzna, rozplanowanie, funkcja, położenie ogniska itp.), każdy zaś fakt indywidualny stanowi skrzyżowanie bardzo różnych cech. Sprowadzenie ich do wspólnego mianownika wymaga wyboru ich, ten zaś ma charakter subiektywny, brak *) Mapy: Rozprzestrzenienie materiałów i technik budowlanych. Ryc. 4: Budownictwo kamienne i drewniane a zasięg uprawy kasztanów. Ryc. 6; Zasięgi różnych materiałów pokrywających dachy a typ gospodarki i rozmieszczenie odpowiednich surowców. Ryc. 15; Rozmieszczenie różnych konstrukcji dachów. Ryc. 19; Różne formy dachów. Ryc. 25; Różne formy palenisk. Ryc. 32; Rozpowszechnienie komina burgundzkiego. Ryc. 35b; Rozpowszechnienie gminnych pieców piekarskich (poza domem mieszkalnym). Ryc. 41; Rozmieszczenie typów domów O rozplanowa~ niu" sumującym" i "dzielącym". Ryc. 57; Rozmieszczenie zabudowy jednodworczej (wszystko pod wspólnym dachem) w dwu odmianach; 1) Mittertennhaus i 2) Dreislissenhaus. Ryc. 60a; Rozmieszczenie różnego typu tendencji kształtowania się zagrody w Alpach. Ryc. 61a; Rozmieszczenie różnych form osad. Ryc. 35. Mapa przeglądowa rozmieszczenia lokalnych form budownictwa. Mapa 100. 633 bowiem obiektywnych kryteriów doboru. Być może, że zastosowanie analizy statystycznej przyniosłoby pewne rezultaty. R. Weiss nie czyni jednak w tym kierunku żadnych usiłowań; wobec tych teoretycznych trudności zrzekł się on opracowania typów "całkowitych", czy też ogólnych - rzecby można "kompletnych", ostrożnie wyodrębnia 20 typów lokalnych, na wzór ujęć Ch. B i e r m a n n a w pracy "La maison paysanne vaudoise" (1946), a obawy swe wyraża w opinii o skartowaniach dawniejszych: "Darum muten um die Hausthypenkarten Hunzikers oder Jecklins wie Phantomkarten an" ... Stanowisko zaś swoje sprecyzował w słowach: "Die Karte der lokaltypischen Hausformen ist jedoch keine Typenkarte im alten Sinne .. Sie zeigt led iglic h einige aIs lokaltypisch empfundene Beispiele in ungefahrer Ortsbindung, urn eine allgemeine Anschauung von Vielialt landschaft1icher Formen zu geben". Nie sądzę jednak, aby koncepcje Schiera i Meringera dotyczące studiów nad mo.rfologią kultury i traktujące Europę jako swojego rodzaju jedność kulturową, niezależną od geografii językowej, wystarczały do uzasadnienia braku studiów nad: a) współzależnością poszczególnych elementów budownictwa, a więc nad tendencją wspułwyst.ępowania; b) oraz nad dawnością elementów wyrażnie korelujących lub wzajemnie się wykluczających. Wyrażna bezsilność badacza wobec zjawisk zmienności, różnorodności form i ich rozproszenia na terenie Szwajcarii spowodowała, że Weiss wolał dać zróżnicowaniu budownictwa tylko interpretację funkcjonalną, i niesłychanie wnikliwie rozpatrzył je jako zbiór faktów uwarunkowanych przez przyrodę i potrzeby człowieka jako hodowcy, ogrodnika i rolnika. Natomiast mniej wyraźnie w pracy rysuje się dziedzictwo kulturowe, jego dawność i jakość, którą każde pokolenie zastaje. Nie ulega wątpliwości, że ten rzetelny wkład Weissa jest jeszcze jednym przyczynkiem demaskującym pseudonaukowe metody porównawcze, oraz nadużywanie analogii. (Chodzi tu o takie stosowanie metody porównawczej w którym badacz w sposób nieobowiązujący zestawia fakty od siebie odległe w przestrzeni i w czasie, i na podstawie dalszego lub bliższego ich podobieństwa wysnuwa wnioski o ich genetycznym pokrewieństwie). Wyniki pracy Weissa kierują uwagę na potrzeby i wysiłek człowieka, przeciwstawiającego się uwarunkowaniom środowiska przyrodniczego i temu, co narzuca dziedzictwo kulturowe. Rozeznanie tych procesów nie powinno jednak tamować poszukiwań genetycznych, a zat:ewne i etnogenetycznych. Brak równowagi między historycznym i funkcjonalnym spojrzeniem na budownictwo wyraził się naj dobitniej w zakończeniu pracy, w którym autor w podrozdziale "Die Wirtschatsform aIs kennzeichnendes Merkmal von Landschaftstypen" (str. 323), i załączonych dwu tabelarycznych zestawieniach dał syntezę, wykazując zależność między klimatem a gospodarką· To niewątpliwie duże osiągnięcie prowadzi autora do dalszych uogólnieil, charakterystycznych dla niektórych kierunków socjologii. Są to rozważania �634 635 na temat grup społecznych pasterzy, rolników a także na temat kryzysu kultury alpejskiej. Omawiając dzieło Weissa położyłem szczególny akcent na zagadnienia metodologiczne i metodyczne, chcąc zwrócić uwagę na walory tej trudno osiągalnej w Polsce książki. Być może iż skąpo zostały naświetlone doskonałe opisy syntetyczne dotyczące powiązania budownictwa szwajcarskiego z życiem i jego potrzebami. Pod tym względem dzieło Weissa jest wysokim, wzorcowym osiągnięciem i - co należy szczególnie podkreślić osiągnięciem oszczędnym w słowa. Józef Gajek Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury Muzeum w Lublinie. Studia i Materiały Lubelskie. Etnografia 1. str. 7-75. Lublin 1962. We wstępie autor określa zadania jakie sobie postawił i na tym tle snuje rozumowanie na temat celowości bibliografii regionalnych. Autor ma w zasadzie rację, twierdząc, że bibliografie takie są odbiciem dziejów kultury regionu, dziejów życia umysłowego. Bibliografia regionalna jest często wstępnym bojem o monografię historyczno-etnograficzną regionu. Nie godziłbym się jednak z twierdzeniem, że celem takiej monografii jest "konieczność wydobywania ludzi zapomnianych", zapomnienia te są przeważnie wynikiem naturalnej selekcji wartości. Przegląd osobistości w układzie alfabetycznym uwzględnia spośród lubelskich etnografów i folkorystów, tudzież zbieraczy materiałów do zagadnień kultury ludowej następujące osoby: Jan Brandt (bez bliższych danych biograficznych), Aleksander Bryk (niejasno rozgraniczono twórczość literacką autora od autentycznych tekstów ludowych), Maria Bylczyńska - Żywirska, Jan Czekanowski, Stanisław Dąbrowski, Henryk Dobro'Nolski, Adam Fischer, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Józef Gajek, Franciszek Gawełek, Józef Gluziński, Maria Hempel (współpracowała z O. Kolbergiem), Teresa Karwicka, Konstanty KietliczRayski (artysta malarz), Bolesław Bukowski, Hieronim Kłosowski, Jerzy Kolasiński, Oskar Kolberg, Zofia Kowerska, Joachim Lelewel, Hieronim Lopaciński, Michał Maciąg, Erazm Majewski, Zofia Malewska, Bronisław Malewski, Helena Morozewicz, Kazimierz Moszyński, Józef Nakoneczny, Władysław Olechnowicz, Aleksal).der Oleszczuk, Janusz Optołowicz, Janina Petera, Michał PękaIski, Adolf Pleszczyński, Ksawery Piwocki, Maria Przeżdziecka, Tadeusz Preizner, Roman Reinfuss, Karol Staruch, K. Skryńska, Karolina Smoleńcówna, Jan Stelmaszczyk, Wanda Sliwińska, Janusz Swieży, Zygmunt Wasilewski, Henryk Wiercieński, Erazm Wierzbowski, Kazimierz Wł. Wójcicki, Wikto!, Żurkowski, Henryk Zwolakiewicz. Kolejne wyliczenie nazwisk najlepiej ilustruje zakres tego zarysu badań nad regionem lubelskim; nie jest on może najbardziej konsekwentnie przeprowadzony, ale daje pewien obraz rzeczywistości i jest napewne poważnym przyczynkiem do historii etnografii polskiej. Przykro uderza brak nazwisk: T. Delimata, J. Jastrzębskiego, F. Olesiejuka i innych. Przy osobistościach, które w dziejach etnografii polskiej stanowią ważną pozycję, niepotrzebnie wymieniono prace, które nie dotyczą Lubelskiego. Szkoda, że autor nie podał wykazu czasopism lubelskich. Należałoby też oczekiwać od autora rozpraw na temat historii etnograficznych zbiorów muzealnych w Lublinie, a także iydowskiej kultury małomiasteczkowej. Na omówienie takie czeka region lubelski i "Kamena". J. Gajek Henryk Zwolakiewicz, ludowej Lubelszczyzny. Piotr Swierć, Pieśni Józefa Lompy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963, In'stytut Śląski w Opolu, nakład własny 500 egz., 40, s. 19, 1 nlb. Z okazji 100-ej rocznicy śmierci J. Lompy ukazała się praca P. Swiercia zawierająca wybór pieśni ludowych zawartych w dziele Juliusza Rogera, Pieśni ludu polskiego w Górnym Slqsku (Wrocław 1863). Wybór ich poprzedza krótka przedmowa, w której autor omawia dzieje rękopisów J. Lompy. Część z nich znajduje się obecnie w archiwach Krakowa, Cieszyna, Dębicy, część zaginęła jeszcze za życia Lompy. Pod wpływem lektury tego małego zbiorku nasunęły się pewne spostrzeżenia i uwagi. J. Lompa w liście do J. I. Kraszewskiego z dnia 6 lipca 1863 1'. pisze: "Krąży jeszcze i teraz pomiędzy ludem górnośląskim pieśń zaczynająca się od słów: "Za Ujazdem czarna rola« opowiadająca o dziewczynie z Opola, która swego brata otruwszy, w Ujeździe stracona była. Pieśń tę mieścić będzie zbiór pieśni ludowych w Górnym Sląsku, które ma wydać radca sanitarny, książęcy przyboczny doktór w Rudach"!. Jak podaje P. Świerć, pieśni zebrane przez J. Lompę, ogłoszone są u Rogera pod nume~ami: 69, 79, 97, 104, 141, 318, 388, 456 i 499. Z melodiami jest ich pięć, pozostałe zawierają sam tekst. Pieśni te posiadaj,! następujące incipita Nr Nr: 69 - Siedzi zajączek pod miedzą, 79 - Służyłem u pana na pierwsze lato, 97 - W ciemnym lesie ptaszek śpiewa, 104 - Na krakowskiej ulicy, 135 - Tam łowiło dwóch rybaków na rzece, 141 - Z tej tam stro,ny jezioreczka, 318 - Czyś nie był doma, 388 - Ach, biada, biada, 391 - A Jakeś mi namawiał, 395 - Matko, matko, matusio moja, 456 - Swieci miesiąc na niebie, 472 - Co to za wesele, 499 - Miałam ci ja pierwszego. Jest ich w rzeczywistości 13 - ale wśród nich nie ma pieśni "O siostrzetrucicielce". W zbiorze Rogera ogłoszona jest ona pod nr 118 i 119, lecz nie pochodzi z rękopisów J. Lompy. Prawdopodobnie rękopis z jej zapisem 1 Odsyłacz P. Swiercia. op. cit. s. 5; K. do J. I. Kraszewskiego, Katowice 1931. D O b r O w O l S k i, Listy Józefa Lompy �637 636 albo nie został przez Rogera wykorzystany i do dziś kryje go któreś z archiwów, albo zaginął. Wybór i zestawienie pieśni ludowych zebranych przez J. Lompę, jakiego dokonał autor, jest pożyteczny dla badacza folkloru polskiego, gdyż posiadają one dosyć dokładną metrykę zapisu, co w XIX w. bywało rzadkością u zbieraczy utworów ludowych. Henryka Romańska Linda Degh, M iirchen, Erziihler und Erziihlergemeinschaft. Dargestellt an der ungarischen Volksilberlieferung, Akademie-Verlag, Berlin 1962, s. 435. Praca ta jest dysertacją doktorską przedstawioną Węgierskiej Akademii Nauk w 1956 r. i przetłumaczoną na język niemiecki przez Johannę Till. Instytut Badań nad Kulturą Ludową od 1947 r. zainteresował się specjalnie grupą Szeklerów, starego szczepu węgierskiego, osiadłego dziś głównie w komitacie ToIna. Autorka operuje bogatym materiałem, zebranym w latach 1948-56 w Kakasd, wsi która najpełniej zachowała dawne tradycje i obyczaje. Stawiając sobie zadanie poznania bajki ludowej, autorka dąży przede wszystkim do wydobycia kolektywnej funkcji opowiadania, nie ogranicza się do samego ich tekstu, który jej zdaniem, jest tylko "torsem bajki". Przedmiotem badań staje się więc społeczna funkcja opowiadania, stąd rodzi się potrzeba poznania okoliczności, w jakich jeszcze dziś można znależć wdzięcznych słucha'czy. Takim właśnie, związanym z archaicznym sposobem myślenia terenem, jest wieś Kakasd - pole badai1 nad bajką Lindy Degh. Autorka zebrała przeszło 200 bajek a oprócz tego inne epiczne utwory mówiące o stosunkach historycznych, ekonomicznych i społecznych wśród Szeklerów. Praca dzieli się na 3 części: I. Szeklerzy w Kakasd, II. Bajka w spcłeczeństwie opowiadających i przysłuchujących się, III. Opowiadacze. W L części poznajemy historię grupy Szeklerów, których pochodzenie nie jest dotąd wyjaśnione, wg jednych są to potomkowie bułgarsko-tureckiego szczepu, wg innych jest to '.vęgierski szczep niejednolity, zawdzięczający swą zwartość historycznemu zadaniu strzeżenia grcmicy. Sami Szeklerzy twierdzą, że pochodzą od Hunnów i już za Attyli, jeszcze przed Węgrami, znaleźli się nad Dunajem. Byli koczującymi pasterzami, a ponieważ dostarczali dzielnych żołnierzy, otrzymali nadania gruntów i pewne prawa. W XVI w. nałożono na nich prócz wojskowych - ciężary finansowe, wielu nawet popadło w poddaństwo. W XVIII w. rządy wiedeńskie rozwiązały wojskowe organizacje Szeklerów, zniknęły więc dawne przywileje, choć pozostała pamięć o nich. Za Marii Teresy Szeklerzy przenieśli się z Siedmio- grodu na Bukowinę (1740-80), a znaczna część uciekła do Mołdawii (1764), będącej wówczas pod panowaniem tureckim, Po tym przeglądzie historycznym autorka ograhicza opis do losów Szeklerów ze wsi Andrasfalva na Bukowinie. Położenie ich pogorszyło się w XX w., trudno było o pracę, a dołączyło się do tego polityczne napięcie, bo żyjące dotąd w zgodzie narodowości były przeciw sobie podjudzane (w 1930 r. żyło tam 3680 Szeklerów, 200 Niemców, 180 Polaków, 80 Rumunów i 16 Rusinów). Toteż przesiedlenie na Węgry w 1941 r. nie napotkało na sprzeciw. W Kakasd żyje dziś ok. % dawnych mieszkańców Andrasfalva, co stanowi 800/0. Zachowali oni odrębność i tradycje, pielęgnują własny dialekt, najbardziej archaiczny wśród gwar węgierskich. W II. części autorka daje przebląd wyników dotychczasowych badań nad bajką, wśród których wyróżnia dwa nurty: filologiczną analizę porównującą internacjonalne teksty bajek (Folklor-Fellows) i traktowanie bajck jako przyczynku do badań socjologicznych (Francja, Anglia, ZSRR). Dzieło nie powstaje niezależnie od grupy społecznej. Nie można lekceważyć roli słuchaczy, którzy swą reakcją oddziaływują na opowiadającego. Mają tu zastosowanie zasady socjologicznej szkoły francuskiej i antropologicznej szkoły angielskiej, a więc teoretyczne wywody Lucien Levy-Bruhl'a i metodyczne Bronisława Malinowskiego, który uważa, że tekstu nie można badać w oderwaniu od rytuału, od warunków społecznych i od kultury materialnej. Tą drogą poszli badacze angielscy, amerykańscy, niemieccy, szwajcarscy i inni. (Na Węgrzech już w 1914/15 r. Lajos Kalman ogłosił zbiór bajek jednego parobka). Autorka stoi też na stanowisku, że w literaturze ludowej społeczne podłoże jest głębsze niż indywidualne różnice stylowe. Przed badaczem leżą więc zadania zbierania autentycznego, ściśle oznaczonego materiału, poznania opowiadającego oraz społeczeństwa, w którym opowiada, wreszcie obserwacji samego przebiegu opowiadania. Badania powinno się powtarzać w pewnych odstępach czasu dla prześledzenia nie uniknionych zmian zaznaczających się w tekście. Bajkę zrodziła potrzeba oderwania się od codzienności. Trudno ustalić, które z jej elementów są starsze, tak samo, jak w ogóle określić, jak stara jest sama bajka. Motywy i wątki wędrują od Irlandii po Indie, ale znamy je na ogół dopiero z XIX w. Europejski materiał czerpie z dwóch źródeł: z dzieł literackich (często średniowiecznych) i z tradycji ustnej. Dziś pozostała bajka jako wspomnienie, żyje jeszcze tylko w naj biedniejszych warstwach ludu. Okoliczności sprzyjające opowiadaniom - to wspólne prace takie, jak: wygładzanie i nawlekanie liści tytoniu albo wieczory spędzane razem w czasie robót sezonowych. Bajka rzeklerska ogranicza się coraz bardziej de, ogniska domowego. Tradycja bajek jest organicznym składnikiem literatury ludowej; istnieją dwa sposoby opowiadania albo kilka osób opowiada kolejno albo jedna przez cały wieczór, wtedy są to długie baśnie czarodziejskie, łąc:zące wiele wątków. �638 Z chwilą przesiedlenia Szeklerów z Andrasfalva do Kakasd zmieniły się warunki życia, ale źródłem tradycji bajek pozostały prace sezonowe. Najsławniejszym opowiadaczem był Józef Zaicz (t1938 r. w wieku 97 1.), ojciec Zuzanny Palkó. Obecnie zaczynają też opowiadać kobiety. Był też zwyczaj 48-godzinnego czuwania przy zmarłym, w czasie którego śpiewano pieśni i modlitwy a opowiadano bajki. Dziś wobec przesiedlenia Szeklerów "wyschło" pierwotne źródło bajek. W bajce z Kakasd odbija się wpływ kościoła, pobożność łączy się z przesądami i magią stosowaną zwłaszcza w leczeniu, z wiarą w czarownice i strachy, Materiał baśni jest archaiczny, metody kompozycji nie zepsuły książki "dla ludu" z przełomu XIX/XX w. Teksty zaczerpnięte z literatury są nieliczne, życie wsi odbija się w szeregu opowieści, a świat codzienny i z fantazji łączą się w baśniach. Facecje budzą śmiech i wytykają wady, przy czym jest charakterystyczne, że antyklerykalne tak częste na ogół w literaturze ludowej - tu grają rolę podrzędną. III. Autorka charakteryzuje czterech głównych opowiadaczy z Kakasd, którzy znani są jeszcze z Andrasfalva, są to Zuzanna Palkó (ur. UmO), Gyorgy Andrasfalvi (ur. 1904), Anna Sebestyen (ur. 1879) i Marton Laszló (t w l-ej poło XX w.), podaje krótką informację o 100 ich bajkach (s. 267307) oraz niezmiernie ciekawy ich wybór (s. 310""7415). Z. Palkó, G. Andn'tsfalvi i A. Sebestyen pochodzą wszyscy z rodziny Zaicz, podany zaś materiał daje jakby przegląd opowiadań paru pokoleń. Dowiadujemy się, jak bogaty jest repertuar baśni, facecji i opowiadań każdego z czworga bajarzy, jak przedstawiają życie wsi i jakim poglądom moralnym i społecznym dają wyraz. Z. Palk6 otrzymała w 1954 r. tytuł "mistrza sztuki ludowej", wtedy to po raz pierwszy była w Budapeszcie. Repertuar jej składa się z 43 baśni czarodziejskich, 17 facecji i 10 opowiadań. Główne źródło bajek Z. Palkó - to bajki słyszane w dzieciństwie od ojca (Józef Zaicz) a później od brata (Janos Zaicz), niektóre od Martona Laszló. Zuzanna Palkó nie umie czytać. Obraz świata w jej baśniach odpowiada typowo chłopskiemu, konserwatywnemu, powiązaniu z wierzeniami. Religijność polega nie tylko na powoływaniu się na Boga, ale zaznacza się w po_ glądzie na karę za zło. Facecje są w znacznej części satyrami społecznymi. Bajki Z. Palkó są na ogół długie (12-15 s.} facecje krótsze. Styl jest giętki, dopasowuje się do treści. Gyorgy Andrasfalvi skłonność do opowiadania odziedziczył po dziadku (Józef Zaicz), po ojcu zamiłowanie do książek i głód wiedzy. Po przesiedleniu do Kakasd zyskał uznanie i szacunek w społeczeństwie, tu też zaczął opowiadać, w Andnłslalva był na to jeszcze za młody. W sposobie myślenia jest bardziej racjonalistyczny od Z. Palkó, znajomość literatury i świadomość historyczna wyznaczają pewne granice jego baśniom czerpanym z tradycji, a nie mającym na ogół charakteru moralizatorskiego, raczej awanturniczy i romantyczny. G. Andrasfalvi często biErze udział w czuwaniach przy zmarłym i jest bardzo ceniony, choć repertuar jego nie jest 639 bogaty, opowiada zawsze te same bajki, (s. 227) głównie 4. Bajki te są długie (ok. 30 S. maszynop.) i dobrze skomponowane, uderza stapianie i przekształcanie wielu elementów. Andrasfalvi opowiada w bardzo urozmaicony sposób, posługuje się opisem, uwzględnia psychologię, akcentuje to, co chce uwydatnić. Język jego jest mniej archaiczny niż Z. Palkó, skutkiem lektury są wyrażenia niezwykłe albo nowoczesne. Gdy opowiada wstaje, rusza się, chętnie pali i pije wino. Jest niezwykle uzdolniony, jakkolwiek nie dorównywa Z. Palkó. Anna SebestYEm chętnie opowiada w każdym zgromadzeniu: przy pracy, w rodzinie, w czasie czuwania przy zmarłym, ale tylko wtedy, gdy nie ma lepszego opowiadacza. Wśród jej repertuaru, obejmującego 26 tekstów, są historie wierzeniowe, baśnie i facecje, pobudzają do śmiechu, są żyv.'e, ujęte w dialogi, nieraz dramatyczne. Autorka naśladuje głosy, wżywa się w nędzę i okazuje współczucie. Anna Sebestyen jest przykładem lubianej przeciętnej opowiadaczki, chce i umie zabawić, wnosi wesołość do izby, gdzie przędą, rozp~dza smutek w czasie czuwania przy zmarłym. Czwarty z uwzględnionych przez Lindę Degh bajarzy to nieżyjący Marton Laszló, właściwie ludowy poeta, który pozostawił w rękopisach szereg ,,'l'otenblicher" tj. zbiorów pieśni, opowieści budujących, moralizatorskich i biblijnych, jakie opowiadał, kierując czuwaniem przy zmarłych. Niekiedy teksty te są pisane rymowaną prozą. Można wśród nich wyodrębnić 8 bajek, a jeśli doliczyć do nich te, których mieszkańcy Kakasd od Laszló się nauczyli - jest ich razem 18, wśród nich tylko 5 bez zabarwienia religijnego. Ponieważ nie znamy źródeł tekstów, nie można powiedzieć, o ile Laszl6 je przetwarzał; sądząc po stylu zdradzającym obok patosu bezpośredność, nie są przejęte niewolniczo. Opowiadania Laszló są żywe i nieskostniale, a przez rozpowszechnienie "Totenblicher" miały wpływ na magicznoreligijny pogląd na świat mieszkańców Kakasd. Praca Lindy Degh jest cennym wkładem do badań nad bajką ludową, a zarazem nad kulturą Szeklerów. Maria LATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA. Izd. Akademii Nauk Latwijskoj SSR, Riga 1962. Tekstu str. 165, ilustr. 12. Wyboru tekstów dokonała A. Ancelane, przekładu - M. Krupnikowa, rysował art. pIast. P. Szenhof, red. E. Sokoł. Wybór podań ludu łotewskiego w języku rosyjskim. składający się z 317 pozycji, jest oparty na oryginalnych tekstach łotewskich, które zostały wydane w postaci zbiorku (752 poz.) w roku 1961. Tytuł tego zbiorku 1:rzmi: "Lat7;ieśn ta1tfas tejkas. Is!ase. Sastadijusi A. Ance\ane. Riga, 1961". Oba zaś te wydawnictwa opierają się głównie na materiałach zebranych cd polcwy W. XIX przez F. J. Bdvzemnickat, największego zbieracza po1 • Fryczowa F. J. B r i v z e m n i e 1<s, Sborni!-c materia/ow po etnografii, v:yd. II, Moskwa 1887• �641 640 dań i bajek łotewskich A. Lerhis-Puskaitisa2 a także na wydawnictwach znanego systematyka łotewskiego podań i bajek oraz redaktora XV-tomowej całości - A. Smita3• W skład ostatniego zbiorku, poza materiałami dawnymi, wchodzą także materiały zebrane w terenie w okresie międzywojennym (137 poz.) i po II wojnie światowej (41 poz.). Podania są usystematyzowane pod względem tematycznym następująco: zjawiska kosmiczne i metereologiczne (19 poz.), ziemia i jej ukształtowanie (86 poz.), przyroda żywa (102 poz.> olbrzymy, siłacze i śmiałkowie (20 poz.), miejsca, osoby i wydarzenia historyc:zne (90 poz.). Obszerny popularnie napisany wstęp objaśnia genezę różnych form folklorystyki łotewskiej, historię jej kształtowania się, sens i znaczenie poznawcze oraz daje podstawową analizę materiału podaniowego, zawartego w zbiorku. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że połowa materiału pochodzi z wieku XIX, kiedy ustna tradycja była szczególnie żywa. W podaniach, które kształtowały się przez wieki, odbija się byt ludu łotewsk~ego, jego praca, obyczaje oraz moralne i estetyczne nawyki. Prześledzić się w nich dają także dążenia ludzkie do wyjaśniania różnych zjawisk przyrody i kosmosu. U podstaw wielu podań leżą wydarzenia i osoby historyczne. Pod względem treści podania dają olbrzymi materiał do poznania rozwoju łotewskiej kultury ludowej i historii tego narodu. Jeżeli chodzi o formę artystycznoliteracką podań, to zarówno ich styl, język, jak i kompozycja całości zależna jest głównie od okresu historycznego czy regionu, z którego pochodzą a także od uzdolnień narratora. Forma podań łotewskich świadczy dodatnio o uzdolnieniach artystycznych ludu. Podania łotewskie są szeroko wykorzystane przez pisarzy i poetów łotewskich. Literatura ustna Łotyszów miała i ma olbrzymią wagę ze względu na to, że do połowy w. XIX t y l k o ona reprezentowała literaturę narodową. Stan ogólny zbiorów w archiwum folklorystyki łotewskiej na dzień l stycznia 1962 r. zamykał się 54300 pozycjami. Wydany wybór podań po rosyjsku ma za zadanie zapoznanie z ludową literaturą łotewską innych narod"ów. Dla naukowca ma on jednak znaczenie ograniczone. O ile bowiem wybór daje pewną ilustrację podań łotewskich pod względem treściowym o tyle tłumaczenie nie jest w stanie oddać specyfiki języka łotewskiego, jego klimatu i charakterystycznej formy literackiej. Bez porównania z oryginalnymi źródłami łotewskimi trudno sądzić recenzentowi czy wybór został dokonany w sposób trafny i reprezentatywny. Kazimierz Pietkiewicz • A. L e r h i s - P U l k a i t i s, Latvieh, tautas teikas un pasakas. Sakartojis A. Lerhis-Pulkaitis, T. I-V, Jelgava 1891-1894; T. VI, Riga, 1896; T. VII, J, Cesis 1903. 3 P. S m i t s, LatvieJu pasakas un teikas. Sakopojis un redigejis P. Smits, I-XV, Riga, 1925-J937. I Giuseppe Cocchiara, lstorija folkloristiki w Jewropie. Pieriewod s italianskogo Izdatielstwo inostrannoj litieratury. Moskwa 1960. Istoria deI folkore in Europa Giuseppe C o c c h i a r y ukazała się jeszcze w roku 1952. Napisana w języku włoskim przeszła u nas niezauważona. Rosyjski jej przekład czyni ją bardziej dostępną czytelnikowi polskiemu. Książka Cocchiary jest pierwszą próbą nakreślenia dziejów badań nad folklorem tej części świata. Predestynowało do tego autora znakomite znawstwo folkloru nie tylko włoskiego, ale i europejskiego oraz jego historii. Spod pióra włoskiego folklorysty obok licznych opracowań wyszły między innymi Historia badań tradycji ludowych we Wfoszech (1939), Mit o dobl'ym dzikusie (1948) oraz Lud i literatura we Włoszech (1959). Podręcznik Cocchiary obejmuje formowanie się i rozwój folklorystyki, nauki, która dziś zaczyna dopracowywać się swojego odrębnego przedmiotu i metody badań, od czasów pierwszego zainteresowania folklorem w dziejach, to jest od wieku XVI, do drugiej wojny światowej. Autor rozpatruje jej rozwój od prehistorii do dziś na szerokim tle filozoficznych, etnologicznych, filologicznych i estetycznych teorii. Hołdując metodzie materializmu historycznego zasadę historyzmu czyni głównym kryterium swoich rozważań i wywodów. Książka Cocchiary przedmiotem swych badań - wbrew zbliżaniu się dzisiaj folklorystyki do historii literatury - ciąży ku etnologii. Jak zaznaczył autor rosyjskiej przedmowy do niej, E. M i e l e t i n s kij, pojęcie folklorystyki, jakim w swych rozważaniach posługuje się Cocchiara, jest bardzo szerokie. Implikuje w sobie nie tylko folklor "stricto sensu" w dzisiejszym rozumieniu, to jest nie ogranicza się tylko do dziejów badań ustnej twórczości ludowej, ale obejmuje także i wciąga w jej historię nauki folklorystyce pokrewne, fak etnologię, naukę o kulturze ludów pierwotnych, w której skład wchodzą między innymi wierzenia religijne i przesądy. Zasadniczym kryterium, określającym przedmiot i zakres tak pojętego przedmiotu folklorystyki, odróżniającym ją od innych pokrewnych jej nauk, implikujących niejednokrotnie naukę o folklorze, jest l u d o w ość, rowmiana szeroko jako atrybut tego, co dotyczy ludu i spraw "ludu", nie wyłączając nawet pojęcia ludu jako klasy społecznej i jej poglądów ideowych. W skład "ludowości" wchodzi także prymitywizm kultury ludów pierwotnych z ich wierzeniami, przesądami (zabobonami i mitologią). Foll~lorystyka nie będąc od początku samodzielną dyscypliną naukową, wchodząc w skład, czy uczestnicząc w naukach bliskich jej czy pokrewnych, takich jak: etnologia, socjologia, filozofia, psychologia, filologia, czy estetyka, i nie maji1c skonkretyzowanego zakresu i metody badań, zależnych od przejawiających się w danym okresie tendencji czy kierunków, zbliżała się do jednej z nich i zapożyczała niejednokrotnie metodę postępowania nauko\\·ego. W ciągu swego rozwoju, zanim usamodzielniła się i wykształciła jako samodzielna dyscyplina naukowC', wchodziła w zakres już to etnologii, antropologii, filo41 �642 logE, estetyki itd. Jej odrębna w przyszłości metodologia kształtowała i formowała się w łonie wymienionych nauk. Cały dotychczasowy rozwój folklorystyki dzieli C a c c h i a r a na 3ześć cyklów rozwojowych, uwarunkowanych i uzależnionych od panującego w danym okresie prądu kulturowego czy filozoficznego: 1. okres humanizmu połączony z odkryciem dzikusa; 2. między oświeceniem a preromantyzmem; 3. romantyzm; 4. pozytywizm; 5. folklorystyka angielskiej szkoły antropologicznej; 6. Folklorystyka ostatnich lat pięćdziesięciu. Jak widać, wyznacznik podziału folklorystyki na etapy historyczne nie jest jednolity. Mimo respektowania przez autora zbieżności rozwoju folklorystyki z podziałem historii literatury, ciążenie i zależność rozwoju tej nauki do etnologii czy antropologii zadecydowały, że Cocchiara wyróżnił prehistorię folklorystyki związaną z mitem o dobrym dzikusie i naukę o cywilizacji ludów pierwotnych oraz w okresie późnego pozytywizmu - kierunek tak zwanej szkoły antropologicznej czy uzależnione od szeregu różnych prądów i nauk tendencje folklorystyki ostatniego pięćdziesięciolecia. Narodziny folklorystyki i jej prehistorię rozpoczyna Cocchiara od wieku XVI, okresu licznych odkryć geograficznych, które skoncentrowały uwagę podróżników i uczonych na kulturze i cywilizacji ludów pierwotnych. Główną uwagę zwrócił wówczas na siebie stworzony przez pierwszych odkrywców nowych lądów, upostaciowany później w Robinsonie, dobry dzikus. On też stał się przedmiotem rozważań Montaigne'a i Lafontaine'a. W odkryciu dobrego dzikusa, który przez dwa wieki zaciążył na opinii uczonych o ludach pierwotnych i który stał się kryterium sądzenia współczesnej cywilizacji, w etnograficznych rozważaniach nad świeżo odkrytymi ludami pierwotnymi widzi Cocchiara zalążek historii folklorystyki. Twórczość ich dała tej nauce impuls rozwoju. Ważnym bodźcem dla rozwoju nauki nad folklorem było odkrycie Wschodu, jego kultury, religii, zwłaszcza literatury ludowej (Arabia, Egipt, Indie). Zetknięcie się z bogatą literaturą ludową Arabów i Hindusów wzmogło wielce zainteresowanie światem bajek arabskich, wśród których prym wiodły baśnie "Z tysiąca i jednej nocy", tak popularne w Europie zachodniej. W orbicie oddziaływania współczesnego orientalizmu noszącego w sobie cechy folklorystycznych zainteresowań mieści się działalność bajkopisarska Ch. P err a u l t a i J. L a f o n t a i n e'a. Porównywanie wątków wschodnich baś~i dały podstawy stworzeniu późniejszej metody porównawczej w folklorystyce. Do okresu humanistycznej folklorystyki włącza Cocchiara także wpływ reformacji, która dla celów porównawczych i interpretacyjnych zwracała się do źródeł mitologii chrześcijańskiej i legend biblijnych. Reformacji zawdzięczał swój początek rozwój demonologii z jej epokowym dziełem, jakim było Maleus maleficarum. Zasługom J. S P r e n g e l' a, Th. B r o w n e'a, B. B e k ker a, J. T o 11 a n d a zawdzięczamy systematyczną inwentaryzację podań, przesądów itd. Kontynuacją zasług tych ostatnich 643 w dziedzinie folklorystyki było oświecenie. Odrzuciwszy mit dobrego dzikusa, któremu z ludzi oświecenia hołdował tylko Jan Jakub Rousseau, uczeni tego okresu w swej walce z ciemnotą i zacofaniem zajęli krytyczne 3tanowisko wobec przesądów i wierzeń pierwotnych. Szersze zajęcie się ninti spowodowało konieczność opracowania tej dziedziny kultury ludowej. Drugi okres rozwoju folklorystyki nazwany "Poszukiwanie źródeł. Między oświeceniem a romantyzmem", obejmuje omówienie działalności J. F. Lafitau, który pierwszy dokonał paraleli świata antycznego z świa_ tem dobrego dzikusa, wiążąc w ten sposób etnologię z folklorem, oraz G. B. Vico, który folklor i pierwotnego człowieka włączył w orbitę historii, jak i Rousseau'owską apologię kultury pierwotnej i zwrot do poezji ludowej w Europie w okresie preromantyzmu. Mistyfikacja pieśni Osjana wywarła zbawienny wpływ na zbieranie i zbadanie pieśni ludowych w poszczególnych krajach europejskich (Haller, Bodmer, Muller). Jej ukoronowaniem była płodna w swych skutkach teoria Herdera, poezję ludową utożsamiającego z poezją narodową. Epoka preromantyzmu uczyniła folklor źródłem poezji i literatury narodowej, uludowiła Homera, a nawet Dantego i Szekspira, uznała biblię za hebrajski odpowiednik eposu greckiego poety. Wszechwładny dotąd od narodzin folklorystyki mit dobrego dzikusa zastąpiła mitem dobrego ludu. W następnym, trzecim z kolei okresie folklorystyki europejskiej, omawia C o c c h i a r a rozwój związanej i opartej na folklorze literatury romantycznej w Niemczech, Anglii, Francji, Włoszech, Rosji, w niektórych krajach słowiańskich, skandynawskich i in. Wiele miejsca poświęca tu teoriom literackim i działalności folklorystycznej braci Schleglów, Novalisa, TiecJm, artystycznej obróbce literackiej poezji ludowej przez Arnima, Brenntana, powstaniu pierwszych teorii poezji ludowej braci Grimmów. Dalej znab.zło się omówienie opartej na motywach ludowych twórczości romantyków angielskich. (W. Wordswirth, 1. T. Colridge, Walter Scott), francuskich i włoskich. Dużo stosunkowo miejsca poświęcił autor wyrosłej z podloża folklorystycznego rosyjskiej literaturze romantycznej (Daniłow, Puszkin, Glinka). Ludowość czeskiego romantyzmu reprezentuje w książce Cocchiary J. KolI a r, polskiego - Lenartowicz, Kolberg i Chopin. W okresie romantyzmu włączone zostały płodne dla dalszego rozwoju folklorystyki odkrycie ludowej poezji serbskiej przez V. K a l' a d z i ć'a, "Kalewali" przez L a n n r a t a oraz folklorystyka krajów skandynawskich. Zasługą epoki romantyzmu dla dziejów folklorystyki było przygotowanie licznych zbiorów poezji ludowej, pierwsze prace nad istotą poezji ludowej, ukazanie jej związków z literaturą, włączenie jej do skarbnicy literatur narodowych. W przeciwieństwie .do romantycznego okresu rozwoju folklorystyki epoka POzytywizmu zbliżyła ją do etnologii. Prym w tym okresie dzierżyli tu Maks Muller, Th. Benfey oraz kontynuatorzy stworzonej przez nich szkoły w osobach E. Kohlera, M. Landaua, R. Cosquina itd. Okres pozytywizmu �644 zapoczątkował rozwój folklorystyki "stricto sensu", wypracował metody badań folkloru, utrzymujące się do dnia dzisiejszego. Maks MUller wprowadzoną przez braci Grimmów do lingwistyki komparatystykę rozciągnął między innymi także na folklor. Teoria jego polegała na sprowadzeniu wątków i wariantów folkloru do wspólnego źródła pierwotnego, krótko mówiąc do mitu leżącego u podstawy starożytnych legend. Koncepcje szkoły Mlillerowskiej mimo wielu zastrzeżeń ówczesnych uczonych wywołały wielki wpływ na dalszy rozwój folklorystyki. Kontynuatorem stworzonej przez Maksa Mi.illera metody był Theodor B e n f e y, twórca szkoły historycznoorientalistycznej w folklorystyce. Wbrew teorii swego mistrza o wspólnym źródle wątków folklorystycznych, wiele wkładu w ich rozwój przyznawał Benfey ich twórcom i nosicielom ludowym w ich wędrówkach przestrzennohistorycznych. I dla niego, jak dla Mi.illera, Indie były kolebką folkloru. W stworzonej przez siebie teorii migracji wątków folklorystycznych Benfey wiązał ustną twórczość ludową z literaturą, z której przejmowane i przetworzone później wątki ludowe powracały z powrotem do folkloru. W obręb tej szkoły zaszeregował Cocchiara rosyjskich przedstawicieli folklorystyki: Millera, W i e s i e ł o w s k i e g o, którzy w twórczości ludowej widzieli właściwe źródło literatury i za M. Mi.illerem - negowali hipotezę o kolektywnym powstawaniu utworów folklorystycznych, przyznając zasługę twórcom indywidualnym. Teoria migraCJi znalazła punkt szczytowy w fińskiej metodzie historyczno-geograficznej, stworzonej przez Juliusza Kro h n a, udoskonalonej przez A. A a r n e, do dziś dnia panującej w folklorystyce zachodnio-europejskiej i amerykańskiej. Jej twórcy usiłowali drogą zbierania i porównywania wariantów danego wątku dojść do jego "archetypu", z których każdy miał swego twórcę. Wiele miejsca poświęcił w swej książce Cocchiara przedstawicielom tej szkoły w innych krajach, zwłaszcza we Włoszech (E. Nigra, E. Rubieri, A. D'Ancona, D. Comparetti) i Francji (P. Rajna, J. Bedier) oraz ich związkom i pokrewieństwom z metodą fińską. W piątym rozdziale swej książki rozważa Cocchiara folklorystykę angielskiej szkoły antropologicznej a szczególnie wpływ koncepcji E. B. T y lor a, który włączywszy folklor do systemu przesądów i przeżytków drogą zestawienia kultury dzikusów z kulturą człowieka cywilizowanego doszedł do hipotezy ewolucyjnego ciągu kultury, na początku którego stoi między innymi folklor. Rozważania nad folklorem włączył E. B. Tylor w swoją teorię animizmu. Nie mniejszą rolę od wpływu Tylora wywarła na badanie folklorystyczne teoria drugiego przedstawiciela angielskiej szkoły antropologicznej - L. B. F r a z e r a, u którego miejsce Tylorowskiego animizmu zajęła w jego teorii magia. Kontynuatorem swych mistrzów byli omawiani przez Cocchiarę A. Lang, E. Hartland, L. B. Gomme, S. Reinach, R. Marett. Folklorystykę ostatniego pięćdziesięciolecia reprezentują u Cocchiary przedstawiciele różnych szkół: Fr. Ratzel i Fr. Graebner - jako twórcy 645 szkoły kulturalno-historycznej, oraz W. Schmidt, którzy zbliżyli folklorystykę do literatury. W obrębie tego rozdziału omówił także Cocchiara kartograficzną metodę badań A. Van-Gennepa, jak również E. Laintyves'a, który w swych badaniach obok zbieźności wątków folklorystycznych kładł akcent na ich różnice. Estetyczny punkt widzenia badań folklorystycznych reprezentuje tu Benedetto C r o c e swą teorią poezji artystycznej i ludowej, M. Barbi, oraz P. Menendez jako przedstawiciele krajów romańskich. Osobno omówił Cocchiara teorię recepcji poezji ludowej P. M e i e r a, która stanowi zmodyfikowaną kontynuację założeń metodologicznych Benfeya, poruszył postulaty M. G o r k i e g o w zakresie badań folkloru oraz zasługi braci S o koł o w ów. Włoskie pochodzenie autora "Historii folklorystyki w Europie" - zadecydowało do pewnego stopnia na wyeksponowaniu folklorystyki włoskiej i niedocenianiu wkładu innych krajów europejskich w kszt2.łtowanie nauki o folklorze. Najwięcej miejsca zajęły w książce Cocchiary teorie i kon_ cepcje krajów zachodnio-europejskich (Francja, Niemcy, Anglia, Włochy, nawet Hiszpania). Na tę proporcję wpłynął niewątpliwie łatwiejszy dostęp do źródeł tej nauki. Zbyt mało miejsca poświęcił Cocchiara folklorystyce krajów skandynawskich, nikło także poza folklorystyką rosyjską reprezentowana jest ;folklorystyka innych narodów słowiańskich. Niczego prawie nie dowiadujemy się z podręcznika Cocchiary o rozwoju folklorystyki polskiej. Poza wykraczającą z granic folklorystyki dygresją na temat spraw Polski przy omawianiu dzieła Jana Jakuba Rousseau ,,0 duchu praw" w Polsce, w książce Cocchiary padają tylko nazwiska Kolberga, Lenartowicza i Chopina, jako tych, którzy w swej twórczości czerpali z folkloru. Przyczyna tak słabej znajomości polskich badań folklorystycznych na zachodzie leży nie tyle w słabym dotychczas rozwoju tej nauki w Polsce, ile w niedostatecznej propagandzie naszej folklorystyki za granicą. Jak słusznie zauważył autor rosyjskiej przedmowy do książki Cocchiary, obok pominiętych przedstawicieli psychoanalitycznego podejścia do folkloru (Freud, Jung, itd.) brak również Bronisława Malinowskiego, polskiego twórcy szkoły funkcjonalnej, jak również omówienia badań takich baśniologów jak Leyen, Luthi A. N. Wiesiełowski, czy Azadowski. Mimo nowoczesnego, historycznego i marksistowskiego podejścia do historii folklorystyki w Europie za główny niedostatek książki Cocchiary uznał rosyjski przedmówca brak dostatecznej krytyki fińskiej szkoły historyczno-geograficznej, tak modnej jeszcze dziś w Europie, traktującej folklor w oderwaniu od podłoża społecznego i rozwoju historycznego. To samo da się po\viedzieć o łączeniu folklorystyki z etnologią i etnografią zamiast rozpatrzeć ją na tle historii literatury. Rozpatrując jednak rozwój folklorystyki, wyks~tałcaj8,cej się i formującej w łonie różnych i pokrewnych jej nauk, ukazuje Cocchiara zależność jej metod od nurtujących ją prądów kulturalnych i filo- �646 647 zoficznych, czyni ją jednym ze składników uczestniczących w rozwoju ogóL noludzkiego naukowego dorobku ludzkości. Rosyjski przekład "Historii folklorystyki w Europie" zaopatrzono w cenne "dodatki" i komentarze. Owe uzupełnienia, jakie wydawcy dodali do kc:żdego rozdziału książki, zawierają dosyć obszerną bibliografię, która studiującemu rozwój tej nauki w poszczególnych krajach może ułatwić szczegółowe zaznajomienie się z omawianym w książce zagadnieniem. Cenniejsza jest tym bardziej, że podobnie jak tytuły dzieł w tekście przy przekładach rosyjskich i nazwiska autorów w indeksie podano w oryginalnym brzmieniu, nie w transkrypcji rosyjskiej, co czyni przekład książki Cocchiary dostępnym dla każdego Europejczyka znającego język rosyjski. Przeważają w bibliografii opracowania niemieckie, francuskie, angielskie, głównie zaś włoskie, próżno natomiast szukalibyśmy tu pozycji w językach słowiańskich. Dzięki tym zaletom metodologicznym i zawartemu w niej ogromowi materiału książka Cocchiary powinna się znaleźć w bibliotece nie tylko folklorysty, etnologa, ale historyka literatury. Aleksander bądź co bądź - skomplikowanym problemem oddziaływania twórczość literacką, a także literatury na folklor. folkloru na . W pe~nym. s~nsie k~ntynuacją myśli P. S. Wychodcewa są dalsze prace PI.er~szeJ CZęSCIomawIanegO wydawnictwa. Są to prace poświęcone omów.lemu wpły,:,u folklor.u na twórczość poszczególnych pisarzy i poetów. CIekawe studIum opubllkowala J. A. T u d o r o w s k a j a na temat kształtowania się ballady w twórczości A. S. Puszkina. Autorka wykazuje na wielu przykładach, że bylina puszkinowska zrodziła się i rozwinęła na tradycjach ballady ludowej. Po raz pierwszy w folklorystyce radzieckiej E. S. L i t w i n omawia wpływ folkloru na twórczość poety rosyjskiego Walerego Briusowa. Pierwszą część tomu kończą dwa polemiczne opracowania F. L Ławrowa i L. L Jemieljanowa, w których znajdujemy odgłosy głośnej w latach 50-ych w folklorystyce radzieckiej dyskusji na temat nihilistycznego stosunku do współczesnego folkloru radzieckiego. ":' ~rugiej cz~ści tomu - z h i s t o l' i i f o l k lor Y s t y k i l' o S Y j_ s k l e J czytelmk znajdzie szereg ciekawych prac, przede wszystkim N. P. K o l' p a k o w e j, Piesiennaja komisja russkowo gieograficzeskowo (jb~zczest~~. Autorka mówi o początkach zorganizowanej na terenie Rosji dZlałalnOSCI ekspedycyjnej nad zbieraniem folkloru, zapoczątkowanej przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne w 1884 roku, w szczególności przez jego komisję pieśni. Praca ta była tym ciekawsza, że teksty pieśni zaczęto zapisywać razem z nutami. Autorka przytacza bibliografię wydanych przez Komisję zbiorów pieśni ludowych. W. P. A n i k i n omawia działalność folklorystyczną M. N. Sperańskiego. Autor analizuje jego poglądy estetyczne na twórczość ludową. Sperański _ wybitny historyk literatury - prawie nie był znany jako folklorysta. W całości tom zawiera szereg bardzo ciekawych i nowatorskich prac o Wp~ywie folkloru na t,,;,órczość poszczególnych pisarzy, jak również szere~ c~ekawych przyczynkow do badań nad historią folklorystyki rosyjskiej, ~)Oswlęconych mało znanym dotychczas problemom, albo zupełnie pomiJanym. Żyga RUSSKIJ FOLKŁOR. Materiały i issledowanija, t. VII. Izdatielstwo Akademii Nauk SSSR, Moskwa-Leningrad 1962. VII tom wydawnictwa Russkij fOlklor poświęcony został w zasadzie dwu problemom: wzajemnym wpływom literatury i folkloru, oraz historii folklorystyki rosyjskiej. Pierwszą część - literatura a folklor - otwiera bardzo ciekawy artykuł P. S. W y c h o d c e w a, Sowietskaja litieratura i ustnoje narodnopoeticzeskoje tworczestwo. Autor traktuje swój artykuł jako wskazówkę metodologiczną dla badaczy wzajemnych wpływów literatury i folkloru. Krytykuje on folklorystów i literatów radzieckich za spłycanie tego zagat!nienia. Wpływ folkloru na twórczość literacką sprowadzano przeważnie do cech zewnętrznych, formalnych. Literaci i folkloryści radzieccy zrobili dużo, aby pokazać rolę i znaczenie folkloru w twórczości poszczególnych pisarzy. Jednak większość prac ograniczała się tylko w zasadzie do analizy niektórych elementów folklorystycznych (przysłowia, motywy, obrazy itp.). Natomiast pozostawały na uboczu takie problemy, jak specyfika przedstawiania rzeczywistości w folklorze i literaturze, specyfika wplywu folkloru na literaturę w różnych okresach historycznych, czy wreszcie oryginalne podejście każdego pisarza do tradycji folklorystycznych. P. S. Wychodcew daje krótką analizę stosunku literatury do folkloru w literaturze rosyjskiej na przestrzeni poszczególnych etapów jej rozwoju. Zwraca uwagę na oryginalne podejście do problemu różnych indywidualności poetyckich. Należy przypuszczać, że praca ta zapoczątkuje szeroki roz\vój bada!'l nad - Zamyka go opracowana przez lVI. J. Mielca bibliografia prac, wydanych w latach 1956-1960 w języku rosyjskim, a poświęconym problemowi: f o lk lor a l' o s Y j s k a l i t e l' a t u l' a l' a d z i e c k a. Kazimie rz Strzała DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKSKUNDE, Bd. VIII, Teil 1-11, Jhrg 1962, Akademie- Verlag-Berlin 1962, ss. 498. WYda~vany przez Institut fUr deutsche Volkskunde an del' Deutschen Akademie der Wissenschaften \\' Berlinie pod redakcją Wilhelma Fraengera ?t �648 i sporego zespołu współpracowników, ten wschodnioniemiecki rocznik etnograficzny z każdym rokiem staje się coraz więcej czasopismem międzynarodowym. W omawianym tomie drukują swoje prace, prócz etnografów z NRD, przedstawiciele większości krajów europejskich. Bardzo bogaty w treść rocznik 1962 otwiera artykuł Reinharda P e es c h a z Berlina pt. KuLturstromungen in den Kii.stenzonen der sii.dlichen Ostsee. Autor podejmuje badane z dawna zagadnienie wpływów i wędrówek kulturowych z tym, że ogranicza się tylko do samego wybrzeża Bałtyku i uwzględnia - nie jak dotąd - wpływy zachód-wschód, ale głównie kontakty i prądy kulturowe północ-południe i odwrotnie. Podstawą są badania narzędzi i urządzeń do połowu śledzi, w pierwszym rzędzie sieć ciągniona i zastawna. Na podstawie różnic w sposobie umocowania pływaków (Flotten) i ciężarków (Senkern) wyróżnia dwa typy tych sieci. Pierwszy, wcześniejszy (Simm-Flottreep) i drugi, nowszy (Hanken-Flottreep) powstały wtedy, gdy rybacy zaczęli poławiać śledzie na pełnym morzu. Zasięg i chronologia występowania obu tych typów, począwszy od średniowiecza, wskazują, że istniała wyraźna wymiana kulturowa między południową Skandynawią, Danią a wyspami i południowym wybrzeżem Bałtyku. Co więcej, wpływy szły także ze wschodu, od Słowian. Wskazują na to niektóre zjawiska językowe, jak "mansen", "mans", Inne terminy (np. krabbe) przyszły z północy, inne (kous, kas, kaasen) z zachodu. Wnioski: stare rybołówstwo przybrzeżne wykazuje w wielu elementach jednolity obraz jako efekt intensywnej wymiany kułturowej idącej we wszystkich kierunkach. ''''Wolfgang R u d o l p h publikuje ciekawy artykuł (Eine Ubergangsform vom Einbaum zum Plankenboot an der deutschen Ostseekii.ste) będący jednym z efektów bardzo szczegółowej inwentaryzacji łodzi i statków na całym wybrzeżu NRD. W pierwszej części autor zajmuje się zasięgiem przestrzennym trzech zasadniczych typów łodzi: kilowej (Kielboat), wąskodennej (SohLenboot) i płaskodennej (PLattbodenboot). Ich zasięgi, po części pokrywające się, ilustrowane są mapą. Druga część artykułu omawia szczegóły techniczne łodzi o szczególnej formie, jaką znaleziono w Rostocku. Jest to łódź o półokrągłym, dłubanym w dębowym pniu dnie. Autor stawia i uzasadnia hipotezę, że typ ten ma bezpośredni swój rodowód z czółna dłubanego z jednego pnia; takie czółna były w użyciu jeszcze w końcu XIX w. i służyły przeważnie do transportu wodnego. Na podstawie znalezisk archeologicznych i innych źródeł autor daje próbę rozwoju tego typu łodzi od czółna z jednego pnia poprzez łódź rostocką aż do nowoczesnego typu łodzi wąskodennej. Rozwój ten mógł odbywać się na trzech różnych drogach. Na tej podstawie daje autor metodyczne uwagi co do konieczności uwzględniania pojedynczych szczegółów w przyszłych tego rodzaju badaniach. Jadwiga K u c h a r s k a z Łodzi relacjonuje w artykuie: Die kaschubischen 1I1aschoperien in der FeLclforscllung znane z publil~Rcji polskich in- 649' tensywne badania ośrodka łódzkiego nad maszoperiami kaszubskimi. Artykuł zaopatrzony jest w teskst odnośnego kwestionariusza. Die finnische VoLkslyrik im "Kanteletar" und ihr gesellschaftlicher Hintergrund to temat artykułu Viiino K a u k o n e n a z Helsinek. Choci~i tu o analizę społecznej treści dzieła Eliasza Lonnrota z 1840 r. pt. "Kanteletar", autora znanego z eposu "Kalevala". Zbiór 652 pieśni składających się na 3-tomowe "Kanteletar" zawiera bardzo ciekawą treść społeczną. Są to liryczne pieśni śpiewane głównie przez kobiety wiejskie, odzwierciadlające: miłość, rozczarow'anie w miłości i małżeństwie, losy sierot, położenie służących i czeladzi. Obok pieśni zawierających jako główny motyw pracę, są inne: pasterskie, żołnierskie, rodzinne i inne będące m. in. krytyką istniejącego ustroju społecznego i gospodarczego. Na tle tych pieśni autor charakteryzuje charakter narodu fińskiego w tym okresie. Następny artykuł Arno S c h m i d t a z Greifswaldu, Studien zum "Strassburger RatseLbuch", zajmuje się pochodzeniem i filologiczną analizą zagadkowej dotąd książki z początku XVI w., zachowanej w kilkunastu zaledwie egzemplarzach różnych wydań. Porównanie z sobą tych egzemplarzy oraz filologiczna analiza porównawcza ich treści z treścią innych analogicznych książek i rękopisów doprowadza autora do następujących wniosków: autorem dzieła był mnich lub duchowny pochodzenia bawarskiego, a w treści książki da się odkryć elementy łacińskie pochodzące z Gesta Romanorum, z łacińskich klasztorów z okresu Karolingów, przekłady z francuskiego oraz treści lokalne, przede wszystkim pochodzenia studenckiego. Pierwszym drukarzem książki był Johann Pruss ze Strassburga, a kompilatorem i autorem prawdopodobnie Thomas Murner. Przedmiotem artykułu Clausa Kreuzberga z Berlina, Die "Imker" Pieter BruegeLs des Alteren, jest szczegółowa analiza rysunku piórkowego tegoż artysty z 1565 r. przedstawiającego pszczelarzy. Analizowaną treść tego rysunku porównuje autor z jedenastoma współczesnymi ilustracjami przedstawiającymi analogiczną treść oraz zestawia z odnośnymi fragmentami merytorycznymi ówczesnej i nowszej literatury. Siegfried K u b e z Drezna w artykule Zum Entstehen der Bergmansbarte zajmuje się genezą, rodzajami i historią charakterystycznej odznaki górników XVI i XVII wieku na terenie Gór Kruszcowych, jaką był topór, Odznaka ta była już od XVI w. wyrazem dumy zawodowej i świadomo.sd grupowej górników. Zarazem spełniała ona funkcję broni. Artykuł ilustrowany szeregiem rycin, zawierających także analizowane elementy stroju górników na tle strojów innych warstw zawodowych i klas społecznych. Drugą część tomu otwiera przeglądowy i przyczynkowy artykuł Wolfganga Jacobeita z Berlina, Zur Erforschung der biiuerliehen Arbeit und Wirtsehaft in der deutschen Volkskunc!e. Autor referuje o efektach szeroko zakrojonej i systematycznie przeprowadzonej przez Instytut Etnografic3l1Y l\iemieckiej Akademii Nauk inwentaryzacji wszystkich tradycyjnych na- �650 651 rzędzi chłopskiej pracy uwidocznionych w zgromadzeniu ca 13 000 fotografii tych narzędzi wraz z ich dokładną inwentaryzacją. Inwentaryzacja ta, rozpoczęta w 1956 r., traktowana jest dzisiaj jako zasadnicza podstawa do opracowania historii kultury niemieckiego chłopa i jako taka podjęta jest po raz pierwszy. Etnografia niemiecka okresu międzywojennego, choć przystąpiła do wielkiego zadania - opracowania niemieckiego atlasu etnograficznego - problematyki tej nie uwzględniła. Wprawdzie postępowi etnografowie jak W. Fraenger czy A. Spamer, zwracali uwagę na te braki, jednak w ówczesnej etnografii dominował kierunek badania "duszy narodu" choć tego pojęcia nikt dokładnie nie sformułował. Pojęcie to stało się straszydłem w obrębie etnografii i przyniosło jej wielkie szkody. Do naj ciekawszych w całym tomie należy niewątpliwie artykuł Helmera T e g e n g r e n a z Abo (Finlandia), Der Handel mit Walrosszahnen une! die 7'ussischen Fangstationen auf Spitzbergen im 17. und 18. Jahrhundert. Chodzi tu o relację z zespołowych badań o charakterze archeologicznym w latach 1955-1960 na wyspie Spitzbergen, na tych miejscach, gdzie mieściły się w 17 i 18 w. rosyjskie stacje połowów koni morskich celem głównie zdobycia poszukiwanych w handlu zębów tych zwierząt. Handel zębami koni morskich rozwinął się wówczas, gdy zaistniały trudności w handlu kością słoniową. Są dane o istnieniu tego handlu już od X wieku. Szedł on m.in. wzdłuż wielkich rzek syberyjskich. W połowach konia morskiego główną rolę od XV w. grała wyspa Spitzbergen. Właśnie tam funkcjonowało w cis,gu XVII i XVIII wieku kilka rosyjskich stacji połowów. W wiecznej zmarzlinie tego terenu zachowały się po nich b. liczne i doskonale zachowane ślady: konstrukcje domów i budynków gospodarczych, cerkiewki, łodzie, urządzenia wnętrz, wszelkie narzędzia, przyrządy i urządzenia techniczne do połowu koni morskich, niedźwiedzi, lisów i zajęcy polarnych itp. Na ich podstawie autor odtwarza szczegółowo całą ówczesną kulturę materialną łącznie z uprawianymi tam przez łowców rzemiosłami, jak szewstwem i nawet garncarstwem. Badania te rzuciły więc bardzo instruktywne światło na stan kultury rosyjskiej przed dwoma i trzema wiekami. Charles P a r a i n z Paryża w artykule Vorine!ustrieUe Pressen Une! Kel- zajmuje się po raz pierwszy w literaturze ogólną systematyką rodzajów pras do wyciskania: oleju, wina, moszczu, miodu itd. Wyróżnia cztery zasadnicze rodzaje pras: Tortionpressen - działające na zasadzie skręcania, Keilpressen - przy zastosowaniu podbijanych klinów, Baumkeltern działająca na zasadzie obciążonej dźwigni, oraz Spindelkeltern - prasy śrubowe. Każdy rodzaj wykazuje kilka odmian stosownie do różnic w cechach drugorzędnych. Opisowi technicznemu towarzyszy krótka historia danego typu prasy od jej starożytnych początków oraz ukazanie ich znanego zasięgu w czasach nowożytnych czy jeszcze wspólcześniej. Lekturę ulatwia 18 szkiców rysunkowych. tern une! ihre Verbreitung in Westeuropa Zagadnień kształtowania się krajobrazu kulturowego Europy środkowej i północnej oraz stosowania metody kartograficznej w etnografii dotyczy przyczynkarski artykuł Leopolda S c h m i d t a z Wiednia, pt. Der Heubogen im siie!!ichen B1Jrgenlane!. Chodzi tu głównie o skartografowanie występującego na obszarze wschodniej Austrii charakterystycznego przyrządu do znoszenia siana, znanego z naszych północno-wschodnich terenów pod nazwę r e z g i n i. Autora zaciekawia wyspowe występowanie tego elementu kulturowego zarówno w Austrii, jak w krajach pólnocnych, szczególnie w różnych okolicach średniej i północnej Skandynawii. Przy próbie wyjaśnienia tego zjawiska nawiązuje do dawnych niesłusznych teorii (Rhamma, Kosinny i in.) wiążących zjawiska typów kulturowych zetnosem i zastanav.'ia się czy sama forma tego przyrządu (półksiężyc) nie odegrała jakiejś roli, czy zatem nie wiąże się to z wierzeniami i z mitami związanymi z pracą (Arbeitsmythos). Widzi też możliwość wpływów warunków środowiska przyrodniczego i geograficznego oraz czynników gospodarczych. Bardzo interesujący artykuł publikuje Paul Henri S t a h l z Bukaresztu, mianowicie o pochodzeniu i rozwoju obronnych domów chlopskich na Wołoszczyżnie (Die befestigten Baue?"nhiiuser in der Walachei. Ursprung und Entwicklung). Chodzi tu o typ budowli zwany "cula", który składa się z dwóch poziomów: parteru zaopatrzonego w jedną mocną bramę, używanego jako komory do przechowywania zapasów czy też trzymania bydla, oraz zaopatrzonego w kolumnowe podcienie (prizba) piętra używanego jako dom mieszkalny. Genezy tego typu budynków nie wiąże - jak inni z warunkami geograficznymi (budowa domów na pochyłości) lecz z historycznymi. "Cula" wywodzi się z wież obronnych spotykanych szeroko na Bałkanach, w Małej Azji czy na Kaukazie. Dalszy rozwój szedł w kierunku zmniejszenia wysokości tej budowli, przez co przybrała ona wygląd domu. Typ obronnych domostw został wpierw zastosowany przez bojarów, kt~rzy poza tym otaczali je dodatkowo palisadą. W ciągu XIX wieku wzor ten zaczął być naśladowany przez ludność miejską i chlopów. U tych ostatnich miał on takż€ gospodarcze uzasadnienie: chłopi na Wołoszczyźnie zajmowali się głównie uprawą winorośli, potrzebowali więc większych, chlodnych pomieszczeń - a do tego cula nadawała się znakomicie. Część artykułową tomu zamyka obszerna i wytrawna rozprawa Bela G u n d y o j:odziale przestrzeni węgierskiej izby chłopskiej (Die Rczumauftei!1Jng de?" ltnga?"ischen Bauernstube, ihre gesellschaftlichc FunJ(tion l!nd kultische Bedeutung). Autor nawiązuje tu do dawniejszych własnych i innych studiów na ten temat i daje usystematyzowany i ciekawy pogląd na to zagadnienie w porównaniu z analogicznymi zjawiskami w innych kulturach ludowych Europy. W podziale wnętrza izby chłopskiej na Węgrzech wyróżnia cztery części: 1) przestrzell przy drzwiach wejściov'iych. Jest to miejsce nie zaliczane do wnętrza izby a przeznaczone do zatrzymywania się żebraków czy takich przychodniów, których nie chce się przyjąć. - �652 653 2) Druga przestrzeń przeznaczona jest dla kobiet do pracy i do spania. Jest ona ograniczona z jednej strony piecem stojącym w kącie przy ścianie wejściowej oraz z drugiej podciągiem przy suficie. Tej przestrzeni określonej podciągiem nie wolno kobietom w określonych okolicznościach przekraczać. 3) Przeciwległy piecowi kąt izby jest miejscem kultowym. Stoi tu przy obu ścianach ławka, przed nią stół z krzesłami, na ścianach wisz'l obrazy oraz półki zapełnione naczyniami odświętnymi. Z tym właśnie kątem wiąże się najwięcej tradycji, obrzędowości oraz praktyk kultowych i innych. Miejsce to traktowane jest często jako "ołtarz", gdzie kładzie się chore dzieci, a w czasie burzy chowa się pod stołem w przekonaniu że tutaj piorun nie uderzy. Przy tym stole nie wolno jest siadać takiej dziewczynie, która utraciła cnotę. Na innych znów terenach mogą przy tym stole zasiadać tylko mężczyźni, tutaj sadza się młodą parę w czasie wesela. Kąt ten ma w kulturach ludowych Europy zazwyczaj swoje specyficzne nazwy (locul mare, grosser Platz, Brautwinkel, kucik, vrch stole poćestnyj ugol, itp.). 4) Ostatnią wydzieloną przestrzenią izby jest piec i miejsce przy nim. To jest miejsce głównie dla kobiet oraz miejsce do spania dla innych członków rodziny. Taki podział przestrzeni izby chłopskiej ma długie tradycje. Wiąże się on m. in. z podporządkowaną rolą społeczną kobiety w stosunku do mężczyzny, a zwłaszcza głowy rodziny. Uwidocznia się to także w źródłach archeologicznych. Stwierdzono mianowicie, że na cmentarzach istniały odrębne miejsca dla pochówku mężczyzn i odrębne dla kobiet. Odpowiadało to wierze, że życie pośmiertne odbywa się według tych samych co poprzednio zasad. Obie części rocznika 1962 - podobnie jak wszystkie roczniki poprzednie zawierają bogaty zestaw drobniejszych prac przyczynkarskich i sprawozdawczych z konferencji, zjazdów czy sprawozdania innych ważnych wydarzeń w zakresie etnografii europejskiej. Spory jest również zestaw celowo dobieranych recenzji. Redakcja realizuje poza tym konsekwentnie zasadę, aby w każdym roczniku dać bibliografię ważniejszych powojennych publikacji etnograficznych poszczególnych krajów europejskich. W tym wypadku spotykamy bibliografię belgijską. Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde należy bez wątpienia do najlepiej redagowanych czasopism etnograficznych. Józef Burszta PRACE I MATERIAŁY MUZEUM ARCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI. Seria Etnograficzna, nr 1-6, Łódż 1957-1962. Interesująca seria, redagowana przez prof. K. Z a w i s t o w i c z A d a m s k ą, przynosi nie tylko wiadomości o pracy muzealnej, ale także wyniki badaó terenowych prowadzonych przez pracowników Muzeum - Etnograficznego i cały łódzki ośrodek naukowy. Poszczególne zeszyty posiadają dość różnorodny charakter. Cztery z nich zawierają wyniki badall terenowych prowadzonych w trzech wsiach województwa łódzkiego: Jasieniu, Klonowej i Załęczu Wielkim, poza tym omówienie zagadnień szczegółowych jak np. garncarstwa w Rawie Mazowieckiej i Tuszynie, rybolówstwa i spławu drzewa na Pilicy, wreszcie zaś opisy bardziej interesujących narzędzi przechowywanych w Muzeum Etnograficznym. Poza tym zesz. 4-y został poświęcony specjalnie pracom muzealnym, podczas gdy zesz. 6-y zawiera monografię M. M i s i ń s k i e j o tradycyjnym spławie drewna w Polsce. Najpoważniejszą część omawianej serii zawierają wyniki badań etnograficznych prowadzonych w trzech wsiach. Dokonano przytem wyboru wsi o różnym charakterze i historii: Jasień, położony w pow. rawskim, na terytorium dawnego Łęczyckiego jest wsią o charakterze dość tradycyjnym z przewagą gospodarstw małorolnych, Załęcze Wielkie w pow. wieluńskim jest także wsią konserwatywną, podczas gdy Klonowa w pow. sieradzkim nabrała już cech małego miasteczka, nastąpił w niej wyraźny rozkład tradycyjnej kultury ludowej pod wpływem gospodarki towarowo-pieniężnej i emigracji. Wszystkie trzy wsie otrzymały małe monografie, które są zbiorową pracą wielu autorów. Należy podkreślić, że w odniesieniu do każdej z badanych społeczności wiejskich przeprowadzano wstępnie badania archiwalne. Tak więc J. K a z i m i e r s k i przedstawił dzieje Klonowej w XVXVIII w., J. G o l d b e r g scharakteryzował gospodarczo-społeczny rozwój ziemi wieluńskiej w XVI-XVIII w., a J. P. D e k o w s k i dał ogólną charakterystykę wszystkich badanych wsi ze szczególnym uwzględnieniem ich dziejów w ubiegłym stuleciu. Na podstawie dalszych artykułów dostrzec można pewną specjalizację dość nieliczne go zespołu autorów w zakresie poszczególnych temató',v z zakresu tak materialnej jak i duchowej czy społecznej kultury. Specjalizacja ta pozwoli w przyszłości na napisanie szczegółowych monografii poszczególnych zjawisk kulturowych, gałęzi rzemiosła czy konsumpcji dla całego regionu, czy nawet całego kraju. Tak więc J. P. Dekowski daje ogólne charakterystyki badanych wsi, poza tym zaś opracowywał obrzędy weselne, zagadnienia gospodarki leśnej i wnętrz mieszkalnych, W. Nowosz zajął się rolnictwem i hodowlą. Różnymi typami rzemiósł zainteresowało się kilku autorów: W. Lech, J. Dutkiewicz, D. Mikołajczykowa, W. Drozdowska opracowała różne tematy z zakresu kultury duchowej i społecznej, podczas gdy Z. Neymanowa przedstawiła wnętrza mieszkalne w dwóch zbadanych wsiach. Trudno w krótkiej recenzji wymienić całą tematykę omawianych monografii. Należy jednak zwrócić uwagę na interesujące stwierdzenia co do zanikania tradycyjnej kultury ludowej w Klonowej pod wpływem sezonowej po części emigracji. W opracowaniu każdej z wymienionych wsi wybrano szereg problemów szczególnie ją charakteryzujących. �655 654 Wybór ten został dokonany ze względu na odpowiednią ilość interesują..; cego materiału. Pod tym względem najbardziej wszechstronne wydaje się opracowanie Klonowej, najmniej zaś Jasienia. Jest rzeczą jasną, że publikowanie całego materiału terenowego nie było możliwe, posłuży on natomiast w przyszłości przy zestawianiu wyników badań nad całym regionem. Wyniki badań stacjonarnych w innych wsiach zostały opublikowane w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" i innych periodykach. Inny charakter posiadają zeszyty 4 i 6. Ten ostatni zawiera tylko zwięzłą monografię M. M i s i ń s k i ej; Tradycyjny spław drewna w PoLsce (druga połowa XIX i wiek XX). Ta sama autorka w innym zeszycie ukazała spław drzewa na Pilicy. Monograficzne opracowanie przedstawia rzeki spławne w Polsce, technikę i organizację spławu, życie i zwyczaje flisaków, oraz rolę spławu w życiu wsi flisackiej. Bogato ilustrowana praca ukazuje tę zanikającą technikę transportu towarów. Na osobne omówienie zasługuje zesz. 4, w którym ukazano historię Muzeum i zbiorów, prace archiwum i biblioteki, wystawy stałe, działalność popularyzacyjną. Szczególne znaczenie ma artykuł redaktora serii omawiający prace badawcze, a więc badania penetracyjne o charakterze inwentaryzacyjnym, stacjonarne i dociekania związane z zakupami, oraz wydawnictwa etnograficzne regionu łódzkiego. Zeszyt ten został wyjątkowo bogato ilustrowany a wszystkie artykuły zostały przedrukowane w języku francuskim (w innych tomach każdy artykuł posiada streszczenie obcojęzyczne). Wydaje się, że prezentuje on dobrze prace Muzeum czytelnikowi zagranicznemu. Każdy z pozostałych zeszytów omawia fragmenty zbiorów w dziale "Z inwentarzy muzealnych", podczas gdy "Kronika" zawiera wstępne sprawozdania z badań terenowych i drobne informacje. Irena Turnau PRZEGLĄD HISTORYCZNY, t. LIII, z. 4, Warszawa 1962. Omawiany tom "Przeglądu Historycznego" zawiera rozprawy i materiały uczniów prof. Mariana M a ł o w i s t a poświęcone trzydziestoleciu Jego pracy naukowej. Wpłynęło to na zawężenie chronologiczne artykułów do okresu od XII do XVII w., podczas gdy ich tematyka dotyczy przede wszystkim historii gospodarczej, charakteryzując kierunek badań naukowych warszawskiej grupy historyków. Największa ilość rozpraw orr:awia rozwój gospodarczy miast pomorskich. Tak więc H. Samsonowicz zajmuje się strukturą handlu gdańskiego w I połowie XV w. i nie znajduje jeszcze w tym okresie początków nowożytnej wymiany opartej na szerokim rynku zbożowym i podziale pracy między bardziej uprzemysłowionym Zachodem i Wschodem dostarczającym surowców i półproduktów. Wymiana ta rozwija się dopiero w końcu XV w. Zbliżoną tematykę porusza M. Bogucka ukazując import zboża rosyjskiego na rynek amsterdamski w I połowie XVII w. Zboże to przywożono z Archangielska, co stało się dla Holendrów opłacalne dzięki (wojnom na Bałtyku), jego niskiej cenie przy równoczesnym kurczeniu się dostaw polskiego zboża do Gdańska. B. Zientara rozważa początki patrycjatu szczecińskiego podkreślając rolę feudalnej własności ziemskiej w kształtowaniu się podstaw gospodarczych kierowniczych warstw społeczeństwa miejskiego. W XII do I połowy XIV w. pomorscy panowie feudalni nie gardzili jeszcze kupieckimi dochodami, ten sam ród rozpadał się nieraz na dwie gałęzie - mieszczańską i szlachecką. Kilka rozpraw dotyczy różnych zagadnień z zakresu rozwoju gospodarczego miast i wsi. S. Trawkowski analizuje taberny płockie na przełomie XI i XII wieku. Taberna służyła wymianie handlowej, przyśpieszała obrót towarowo-pieniężny i stawała się w tym okresie jedną z dżwigni rozwoju miasta. W późniejszym okresie \'1 warunkach gospodarki towarowo-pieniężnej ważną rolę zaczyna grać kredyt. Interesujący przyczynek w tym zakresie stanowi artykuł A. Żaboklickiej przedstawiający zadłużenie hipoteczne domów w Nowym Sączu w końcu XVI wieku. Wreszcie A. Mąc2:ak daje próbę analizy statystycznej struktury majątkowej szlachty pomorskiej w XVI-XVII w., ukazując perspektywy zbadania zmian w strukturze własności ziemskiej w całym kraju dzięki interpretacji statystycznej rejestrów poborowych, wizytacji kościelnych a także badań nad pojedyńczymi majątkami poprzez materiały z ksiąg sądowych. Należy podkreślić szczególne znaczenie tej inicjatywy badawczej: zestawienie wyników masowego badania pokrewnych typów źródeł nowożytnych wydaje się konieczne w wielu dziedzinach tak historii gospodarczej jak historii kultury materialnej. Dwie rozprawy dotykają zagadnień z pogranicza tych dwóch nauk: D. Molenda opracowała zagadnienie nakładu w małopolskim górnictwie kruszcowym w XV i XVI w. podczas gdy A. Wyrobisz porusza zagadnienia organizacji rzemieślników budowlanych w średniowieczu w różnych krajach europejskich. B. Gieremek omawia jedno z ważnych zagadnieil ogólnej historii kultury: umysłowość i psychologię zbiorową w bistorii referując najnowsze pozycje historiografii francuskiej. J. Tazbir ukazuje stanowisko polskich polemistów wyznaniowych wobec prześladowania antytrynitaryzmu w XVI wieku. Materiały i recenzje zawarte w omawianym tomie dotyczą różnych dziedzin historii gospodarczej tak polskiej, jak i powszechnej. Całość interesującego tomu świadczy dobrze o rozleglości zainteresowań badawczych warszawskiej grupy historyków. Irena Turnau NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUSEA. Pre:1nasky z druhe celostani konference etnografu-musejnich pracowniku na Bystficce ve dnech 24.-28. kvetna 19fi8. Usp0J-adal Ludvik Kunz. Brno 1959. �B56 657 Male tisky, Cislo 7 Narodopisneho ss. 160 + 6 nIb, ilustr. Oddeleni Moravskeho musea v Brne. 8° Nr 7 serii etnograficznych wydawnictw Muzeum Morawskiego w Brnie zawiera referaty oraz rezolucję uchwaloną na ogólnokrajowej konferencji etnografów, poświęconej omówieniu zadań stojących przed działami etnograficznymi w muzeach krajoznawczych. Miroslav Horacek: Uplatneni etnogratickeho materialu v historicke expo- (s. 15-16) zwraca uwagę na konieczność uwzględniania na wystawach regionalnych także i eksponatów związanych z życiem i kulturą klasy robotniczej. Referat Ludvika K u n z a pt. Okoly vlastivednych musei plynouci ze socialisace venkova (s. 17-29) omawia aktualne zadania muzeów regionalnych w zakresie gromadzenia eksponatów i materiałów naukowych odzwierciedlających stosunki produkcyjne i społeczne w dziedzinie rolnictwa w XIX i XX wieku. Muzea powinny gromadzić także i typy narzędzi i pierwszych maszyn rolniczych używanych w tym okresie. Kunz wytyka błędy najczęściej popełniane przez organizatorów wystaw i podaje wskazówki odnośnie opracowywania objaśnień tekstowych, ułatwiających zrozumienie wystawy. Helena J o h n o v a: Zamestnani, ~emesla a lidowe umimi vytvarne v historicke exposiei vlastivedneho musea (s. 31-39). Za ludowe uważa referentka nie tylko przedmioty wytwarzane na wsi, lecz także wykonywane przez rzemieślników miejskich a nawet w fabrykach, na potrzeby wsi, w oparciu o wzory wiejskie. Autorka jest skłonna zaliczać dawne prace artystów ludowych raczej do działu rzemiosła ludowego i zdobnictwa niż do działu sztuki ludowej. Dopiero dzieła dzisiejszych artystów ludowych są wykonywane świadomie jako dzieła sztuki. siei vlastivedneho musea Alena P l e s s i n g e r o v a: Pozncimky kroje a lido(s. 41-49). Autorka zwraca uwagę na konieczność przedstawienia historycznego rozwoju strojów ludowych na danym terenie, z uwzględnieniem nie tylko tła ekonomiczno-społecznego ale także i zróżnicowania ubioru w zależności od przynależności do klas wieku itp. Wystawy etnograficzne powinny tępić przejawy złego smaku. Plessingerowa udziela również wskazówek dotyczących stosowania pomocniczych materiałów, filmów i nagrań magnetofonowych. Referując problemy nasuwające się w trakcie przygotowywania ekspozycji obrzędów ludowych, autorka podkreśla również konieczność oceny ich pozytywnego lub negatywnego wpływu na życie wsi. Josef B e n e ś: Specicilni narodopisnci exposice ve vlastivednyc:h mus eis ch (s. 51-57). W oparciu o swe dotychczasowe doświadczenie autor udziela wskazówek odnośnie urządzania działów i wystaw etnograficznych. Zgodnie z tendencjami panującymi w muzealnictwie czechosłowackim wystawy te powinny obrazować historyczny rozwój poszczególnych działów kultury vych obyćeju v historicke exposici k instalacji vlastivedneha lidoveho musea ludowej, uwarunkowany przez środowisko geograficzne. Zróżnicowania regionalnego nie należy stawiać na pierwszym miejscu. An~rej p o lon e c, Studijne a wychovne wyuiitie zakladnych zbierak vo vlastlVe~nych museach (s. 59-68) omawia znaczenie zbiorów i wystaw etnograficznych dla akcji oświatowej oraz dla rozwoju nauki. Niezależnie ~.d. ilustracj zawartych w tekstach, do omawianej publikacji dołączono częsc IlustraCYJną, przedstawiającą m. in. fragmenty niektórych wystaw oraz m~gazyny zbiorów etnograficznych. Wyżej omówione referaty streszczono w Językach niemieckim, francuskim i rosyjskim. ! Halina Bittner-Szewczykowa SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MOZEA. Rocnik XLVI-LIV 1952-1960. Bratislava-Martin 1960, 8° ss. 235 + 10 nIb, ilustr. . Na ł~mach tego wydawnictwa publikowane są przede wszystkim prace 1 matenały z dziedziny etnografii słowackiej oraz z zakresu muzealnictwa, przygotowane przez pracowników i współpracowników muzeum w Martinie. K~żdY rocznik obejmuje następujące działy: I. Studia, II. Materiały, III. DZiał muzealny, IV. Recenzje, V. Kronika. Vladimir wstępnym pt. NOVe perspektivy (s. 7-16) strukturę organizacyjną muzeum w Mart~ni~ oraz powojenną działalność i plany tej placówki, którą w 1956 r. podrueslOno do rangi instytutu naukowo-badawczego. Oprócz prac muzealnych Muzeum w Martinie prowadzi badania terenowe oraz poszukiwania archiwalne, zmierzające do odtworzenia dziejów kultury lud~we~ słowackiej. Matula omawia również plany związane z organizacją wielkiego muzeum budownictwa ludowego. a ulohy M a t u l a omawia Slovenskeho narodnćho w artykule muzea Ema K a h o u n o v ił: Vcipennictwo na Dobrej Vade (s. 19-28). Niniejsze opracowanie typu monograficznego przedstawia wyniki badań prowadzonych przez autorkę nad techniką wypalania wapna, w której wyspecjalizowały się zawodowo biedniejsze rodziny we wsi Dobra Voda w Niżnych Tatrach. Autorka opisuje również warunki życia ludzi trudniących się wypałem i rozwożeniem wapna. Metody pracy stosowane przez tych wapniarzy nie odbiegały wiele od metod stosowanych na Węgrzech. Vasil M a r i n o v: Prispevok k studiu radiel v Bulharsku (s 30-34). Bułgarski etnograf Marinowomawia używane w Bułgarii (prócz radeł z długimi grządzielami) jednorękojeściowe radła grządzielowe typu rylcowego. Grządziele tych radeł są albo proste (wykonane z osobnego kawałka drzew~), albo krzywe (stanowiące jedną całość z rylcem). Jedno ze zdjęć zamIeszczonych przez autora przedstawia część pnia z wyrastającym z niego 42 �659 658 konarem - stanowiący surowiec do wykonania w/w radła krzywogrządzielowego. Marinowomawia również sposoby zaprzęgania koni ~.~ tych radeł. Stefan A p t h y: Klobucnictvo a kapciarstwo v Hornom SaTts~ (s. 35-1?2). Jest to naj obszerniejsze z opracowań, zamieszczonych w tym rocz~lku. Wstęp historyczny przedstawia szczegółowo rozwój ~ upadek rzemIOsła kapeluszniczego w Bardyjowie i innych miastach reglOnu Szarysz~. Rzemiosło to rozwinęło się już w średniowieczu, ale początkowo znaJdowalo się w rękach Niemców, którzy nie dopuszczali Słowakó,:, d~ cechu. Autor wylicza rodzaje kapeluszy wykonywanych na modłę memle~ką .lub v:ęgierską. Osobny rozdział poświęcił opisowi dawn;~h wars~t~tow. I dom?w kapeluszników bardyjowskich. W obszernej CZęSCl omawlaJą?eJ techmk~ rzemiosła kapeluszniczego znajdujemy zarówno dokładne OPlSY. narzędzl i przyborów używanych przez kapeluszników do wykonywama s,,:y~h różnorakich czynności zawodOWych jak również i szczE,gółowe omówlen~e poszczególnych faz obróbki wełny, wykonywania kaplinów i formowan~a kapeluszy (od prania i gremplowania wełny, .poprzez ~rzetrzepywame i formowanie warstw, filcowanie ich, nadawame kształt~w. kapeluszom, farbowanie, usztywnianie, suszenie, prasowanie i przyst~aJame ka~eluszy (s. 76-96). Kapelusznicy bardyjowscy docierali ze sw~ml. wyrobamI ?rze~ znaczonymi na potrzeby wsi na teren Węgier, a takze: do połudmow€J Polski. Jedna z wykonywanych przez nich fasonów nOSIł nazwę "klobuk ·" W XX wieku kapelusznicy zaprzestali wyrobu nowych kapeluszy, po l sk l . .' l t t' trudnili się już tylko czyszczeniem l farbowamem starych. a ego :z wiadomości dotyczące całego procesu pracy mógł Apathy zebrac w;łąc~me drogą wywiadów i wobec tego nie był już w stanie .sfot~grafowac opIsywanych technik. Gros materiału ilustracyjnego omawlanej p~acy stano"":lą więc z konieczności rysunki. Autor referuje też mniej skomphk~waną tec~nikę wyrobu filcowych kapców (walonek). Do pracy załączony ?e~t słowmk . , ch l' zwrotów używanych przez kapeluszmkow. Praca wyrazen gwarowy . . .' . i Apathy'ego stanowi naj obszerniejsze i naJ bard ZleJ szczegołowe opracow ~n.e omawiające technikę wyrobu kapeluszy. W naszej literaturze bra~ podoome dokładnego opracowania, a wartoby i u nas przebadać d~kła~n:e tę t~c~nikę, tym bardziej że np. w Nowym Targu istnieją po dZls dZlen rzemlesl- a I? nicze warsztaty tego typu. · l A H u ska' Korene a vyvin krest'anskych obradov (s. 113M lros av.· . . b d' 135). Autor wyjaśnia w sposób bardzo popularny genezę WIerzen, orzę. ow religijnych i świąt katołickich, wskazując zwłaszcza na elementy. przeJ~te od prastarych ludów rolniczych - związane głównie. z kul:em słon~a, sennym zrównaniem dnia z nocą oraz zimo:vym l let~lm przes.lle~~em~ Autor stara się podbudować swą pracę danymi zebran~ml \V trakCIe \, łas nych badań terenowych w różnych okolicach SłowaCJI. . • o v a'· A'exander Salzmann posledny maliar obrazkov g I rena M u r a s .' .. na skle na Slovensku (s. 136-150). Charakteryzując twórczosc A. Sa1zmana ':10- ·l (1870-1959), autorka wyróżnia w niej kilka okresów. W pierwszym Sałzman namalował najlepsze swe obrazy, o tematyce religijnej, w drugim malował obrazy o tematyce Janosikowej (ale były one już inspirowane przez znawców i miłośników malarstwa na szkle), w trzecim okresie pracował wyłącznie dla celów zarobkowych wykonując m. in. wywieszki sklepowe. Pod koniec życia wrócił do malarstwa na szkle, ale ostatnie jego prace nosiły już wszelkie cechy dekadencji. Murgasova pokazała również i niektóre tajniki warsztatu malarskiego Salzmana (np. jego szkice robocze). Autorka pokreśla fakt, że materialną bazę dla rozwoju tej gałęzi słowackiej sztuki ludowej w XVIII i XIX wieku stanowiły liczne wytwórnie szkła istniejące w Słowacji. W dziale II znajdujemy następujące prace: Pavol H o r vat h: Invent(j:re poddanskych hospodarstiev z 18. a za zaciatku 19. storoCia (s. 151-160). Autor prezentuje materiały archiwalne w postaci lO-u inwentarzy gospodarstw chłopskich pańszczyżnianych, sporządzonych po śmierci bezdzietnych gospodarzy, kiedy całe ich mienie przechodziło na rzecz pana. Ten sam, badacz publikuje w przyczynku pt. K dejincirn l'udoveho rybcirstva na Orave (s. 161-162) treść kontraktów zawierających m. in. opisy różnych rybackich przyborów oraz sposobów łowienia ryb. Pavol Kuk a: Crpdky vo vlastivednom rnuzeu vo Zvolenie (s. 163-170), omawia kolekcję czerpaków i charakteryzuje ich zdobnictwo o motywach geometrycznych, zoo- i antropomorficznych. Eugen Kle m e n t i s: L'udovci satira z okolia Banskej Stiavnice (s. 1712), podaje in extenso treść i zapis melodyczny żartobliwej pieśni ludowej, w której znajdujemy wiadomości z zakresu magii miłosnej. W dziale muzealnictwa opublikowano następujące rozprawy: Andrzej P o lon e c: Andrej Krnet zakladatel' sLovenskeho rnuze]nt(s. 173-182). Jest to wspomnienie opublikowane z okazji 50-tej rocznicy śmierci A. Kmeta, przypadającej w 1958 r. Podobnie jak wielu ludzi jego epoki Kmet łączył zainteresowania przyrodnicze z humanistycznymi. Działacz ten nie tylko propagował piE;kno folkloru i sztuki okolic ludowej Ba11skiej Bystrzycy, ale również starał się o poprawienie warunków bytu tkaczy ludowych, szukając odbiorców dla ich pięknych wyrobów. Sztukę ludową propagował organizując wiele wystaw w kraju i zagranicą. Eksponaty zgromadzone np. na wystawę w Martinie w 1887 roku oraz prywatne zbiory Kmefa, stały się zalążkiem Muzeum w Martinie. ctwa Stefan A p a t h y: a vyuziti2 norodopisnych zbiero~" v muautor definiuje etnografię jako gałąż nauk historycznych, gromadzącą wiadomości o życiu ludu pracującego, zwłaszcza wiejskiego, od czasów naj dawniejszych aż do dzisiejszych. Zbiory etnograficzne zebrane w muzeach stanowią materialne dokumenty życia ludu pracującego. Autor charakteryzuje ważniejsze zbiory etnograficzne znajdujące się w muzeach słowackich, omawia ich pochodzenie i znaczenie naukowe. Spracu:l;anie zeach (s. 183-195). W tej rozprawie �661 660 Rozprawa zawiera szereg wskazówek dotyczących sposobów gromadzenia, ewidencjonowania, przechowywania i zabezpieczania muzealiów etnograficznych. Autor zwraca uwagę także na konieczność rozpoczęcia planowej akcji pozyskiwania materiałów i eksponatów, obrazujących zmiany kulturowe i społeczne, zachodzące współcześnie. Ivan B o h u s: Ncirodopisne Oddelenie Muzea Tatranskeho narodneho parku. (s. 195-198). Dyrektor Muzeum przy Tatrzańskim (Słowackim) Parku Narodowym przedstawia perspektywy rozwoju działu etnograficznego, zorganizowanego w 1959 r. w Tatrzańskiej Łomnicy na bazie zbiorów gromadzonych już od końca XIX wieku w okolicach Popradu i Velkej. Ta nowa placówka etnograficzna zorganizowała już wystawę pt. "Lud pod Tatrami"; w ramach akcji oświatowej organizuje wieczorki dla turystów i miłośników kultury ludowej, połączone z popisami regionalnych zespołów i kapel ludowych. Ponadto dział etnograficZJny w Łomnicy gromadzi materiały dotyczące terenu Podtatrza. Stefan Apathy i Jan Hycko omawiają na str. 199-204 wystawę pt. Slovenskci dedina kedysi a dnes zorganizowaną w 1960 r. w Martinie. W omawianym roczniku znajduje się również dział recenzji. M. in. Adam Pranda omawia serię broszurek i filmów na temat sztuki ludowej i rzemiosła, wydawanych przez Ustredie ludov~j umeleckej vyroby instytucję zbliżoną do naszej CPUA. Na uwagę zasługuje również zestawiona przez O. Kovacikovą: Kniznci a casopiseckci bibliografia narodopisnej a m'uzeologickej literatury za r. 1959 (s. 216--227), przy czym KovaCikova nie poprzestała na podaniu samych tylko tytułów ale dodała i krótkie recenzje ważniejszych prac. Rocznik zamyka kronika notująca ważniejsze z działalności placówek muzealnych itp. Sbornik Slovenskeho ilustr. Na wstępie Narodnl2ho znajdujemy Muzea. dwa obszerne wystawy, sprawozdania R. LV: 1961, 8° ss. 162 opracowania z dziedziny + 10 nIb, kultury materialnej: Ji'm P o d o l ak: Letne salasnictwo oviec v oblasti Horneho Hrona (s. 5-76). W tej bardzo ciekawej i obszernej pracy przedstawia autor wyniki skrupulatnych badań terenowych, jakie przeprowadził w rejonie górnego biegu rzeki Hron (w Srodkowej Słowacji). Omawia więc szczegółowo organizację spółek pasterskich, następnie opisuje szałasy pasterskie znane na interesującym go obszarze, przedstawia wszystkie czynności i umiejętności pasterzy oraz warunki ich bytowania na halach. Podolak wylicza dokładnie korzyści płynące z hodowli owiec. W omawianej pracy znajdujemy również wiadomości o zwyczajach i wierzeniach pasterskich. Studium jest bogato ilustrowane zdjęciami wykonanymi przez autora podczas badań terenowych. Magdaleny S t e h l i k o v e j pt. Stare tex(s. 77-92). Autorka kiasyfikuje na wstępie stare techniki tekstylne: plecionkarskie i tkackie, do których zalicza: l) wyrób siatek na krosienkach, 2) robienie frędzli, 3) roboty na drutach, 4) wiązanie sieci, 5) ro1::ioty szydełkowe (polegające na wykonywaniu wyrobów z jednej ciągłej nici) a dalej: 6) tkanie wąskich krajek na deseczkach tkackich, 7) tkanie na formach, 8) plecionkarstwo przy zastosowaniu słomy lub łyka, 9) tkanie przy pomocy krosienek tabliczkowych i 10) koronki klockowe, wymagające osnowy i wątku. Nie wszystkie w/w techniki opisała autorka jednakowo dokładnie. Na naszą uwagę zasługuje zwłaszcza opis techniki wyrobu wąskich pasków i czepców siatkowych, wykonywania rękawic i pantofli na drewnianych formach oraz wyrobu pasków przy zastosowaniu krosienek tabliczkowych. Autorka starała się również podać wiadomości dotyczące genezy tych technik oraz zasięgu ich występowania na terenie Słowacji. Rysunki i fotografie ułatwiają zrozumienie opisów technicznych. Dział Studiów zamyka praca: Eugen K l e m e n t i s: Stiavnicky rezbcir Jozef Cerven (s. 93-98). Ten rzeźbiarz - górnik, zmarły w 1932 roku wykonywał oprócz rzeźb we flaszkach, kałamarze, miniaturowe ruchome modele kopalń a także szopki i figurki szopkowe. Klementis omawia tab:e technIkę pracy rzeźbiarza. Dosyć obszerna tilne technik y na jest i praca Slovensku W dziale II znajdujemy obszerne sprawozdanie z kolektywnych badań nad ludową kulturą materialną okolic Sniny prowadzonych przez zespół badawczy Muzeum Narod. - Materialy z etnografickeho prieskumu okolia Sniny z roku 1960 (s. 99-118), a także z badań nad budownictwem ludowym w okręgu turczańskim, związane z etnograficznymi pracami przygotowawczymi i założeniem Słowackiego Muzeum Budownictwa ludowego (Jozd T u r z o: Z vyskumu l'udovej architektury w Turci - s. 119-123). W pracy pt. Goticke l'udove tabul'ove mal'by v ZóbreZi (s. 124-128) Peter Mendel omawia malatury pochodzące z XVI-wiecznego drewnianego kościółka, wykonane przypuszczalnie przy współpracy rzeźbiarzy ludowych i cechowych. W dziale muzealnictwo wysunięto na pierwszy plan rozprawę Igora Hrubeca pt. Problemy narodopisnej exposicie starsieho obdobia (s. 129-138). Porusza ona problemy nasuwające się przy reorganizacji ekspozycji etnograficznej w Muzeum Martińskim. Zdaniem autora, przy wprowadzaniu zmian w wystawie mającej zobrazować historyczny rozwój poszczególnych dziedzin kultury ludowej w Słowacji, powinny posłużyć w pierwszym rZE;dzie cenne wskazania radzieckiego etnografa SP. Tołstowa. precyzuj·lee zakres współpracy etnografii z innymi naukami historycznymi oraz zadania etnografii w zakresie wykrywania specyfiki etnicznej drogą dziejów danej grupy od czasów najdawniejszych do dzisiejszych. Zdaniem autora wystawa przedstawiająca całokształt dziejów kultury ludowej nie może �662 663 bazować jedynie na eksponatach etnograficznych. Konieczne jest posłużenie się odpowiednio dobranymi eksponatami archeologicznymi, materiałami historycznymi, literackimi oraz ikonograficznymi. Muzeum w Martinie zamierza położyć specjalny nacisk na przedstawienie kultury wsi słowackiej w dobie feudalnego ucisku. Stosunkowo naj skromniejszy ma być dział budownictwa, a to dlatego, że planuje się zorganizowanie odrębnej placówki typu skansenowskiego, w której zostaną zgromadzone obiekty z całej Słowacji. Andrej P o lon e c: Ema Goldbergerova, prva kustódka Slovenskeho na(s. 139-144). Autor omawia zasługi E. Goldbergerowej położone dla muzeum martińskiego. Pod koniec XIX wieku istniała żywa współpraca między organizującym się muzeum a stowarzyszeniami patriotycznymi kobiet słowackich. rodneho muzea W dziale recenzji znajdujemy m. in. recenzję XLV tomu "Ludu" napisaną przez Stefana Apathy'ego. W kronice zaś zamieszczono m. in. sprawozdanie z ogólnokrajowej konferencji poświęconej omówieniu roli etnografii w dokumentowaniu zachodzących obecnie przemian kulturowych; relację o obradach międzynarodowej konferencji muzeów regionalnych w Jugosławii w 1960 r., oraz sprawozdanie z trzydniowych obrad czechosłowacko-polskiej Komisji Karpackiej w Starym Smokowcu. Sbornik ss. 201 + Slovenskeho Narodneho Muzea. Etnografia 3. R. LVI: 1962. 80 12 nIb, ilustr. Pod koniec 1961 roku nastąpiło połączenie Słowackiego Muzeum Narodowego w Martinie i Słowackiego Muzeum w Bratysławie w jedną instytucję pod nazwą Slovenske narodne muzeum z trzema działami: przyrodniczym i historycznym w Bratysławie, a etnograficznym w Martinie. Odtąd i Sbornik wychodzi w trzech odrębnych seriach. Dotychczasowy układ l"zeczowy serii etnograficznej Sbornika nie uległ zmianom. W dziale "Studia" zamieszczono następujące prace: Igor K l' i s t e k: Zeleninarstwo na Zdhori (s. 7-32). Jest to praca o charakterze monograficznym, dotycząca warzywnictwa. Autor omawia w niej zarówno dawne jak i obecnie stosowane sposoby mechanicznej uprawy ziemi, opisuje i klasyfikuje narzędzia pracy ogrodniczej, omawia także sposoby nawożenia gleby, uprawy i zbioru płodów, wylicza gatunki uprawianych jarzyn oraz sposoby ich magazynowania i przewożenia na sprzedaż. Ema K a h o u n o v a: Ludove kamenarstvo na Dobrej Vade (s. 33-43). Autorka omawia rzemiosło kamieniarskie, stanowiące dodatkowe źródło dochodu dla biedniejszych mieszkańców wsi Dobra Woda w Karpatach Niskich. Autorka zarejestrowała wszelkie zmiany jakie zaszły w technice produkcji oraz w asortymencie wykonywanych przedmiotów (nagnbki, ocembrowania do studzien, kob. szlifierskie i młyńskie - ostatnio już tylko wyroby cementowe). Richard Jer a b e k: Voraistvi na Popradu a Dunajci. PJispevek ke studiu slovensko-polskych styki! na pielomu 18. a 19. stoleti. (s. 44-60) Ta obszerna praca bazuje przede wszystkim na materiałach historycznych, ponieważ flisactwo po stronie słowackiej należy już do przeszłości. Autor podaje na wstępie przegląd literatury z XVIII, }GIX i XX wieku, traktującej o tych zagadnieniach. W traktacie swych poszukIwań dotarł Jerabek m. in. do tabel które wykorzystał Wincenty Pol. Praca zawiera omówienie warunków hydrograficznych, geograficznych, politycznych oraz społecznoekonomicznych, które zadecydowały o roli Popradu i Dunajca jako szlaków komunikacyjnych (do przewozu drzewa, win, wód mineralnych, miodu pitnego, a także rud żelaznych itp.), zanim wybudowano linię kolejową łączącą Polskę z Węgrami. Autor opisuje też rodzaje tratew używanych na tych rzekach. Stefan M l' u s k o v i ć: K niektorym preiitkom v sposobe l'udoveho byvania za kapitalizmu na Zcihori (s. 61-84). Autor przedstawia warunki mieszkaniowe we wsiach w rejonie Zahorza, panujące w okresie kapitalizmu. Mruskovića interesowały przede wszystkim rozplanowanie i funkcjonalność wnętrza chat w zależności od liczebności rodzin chłopskich; dużo miejsca poświęcił opisowi legowisk i sprzętów przeznaczonych do spania; opisał także zwyczaj spania w lecie poza izbą na strychach i w budynkach gospodarczych. Wyniki własnych badań terenowych, przedstawił na szerszym tle porównawczym słowiańskim, zwracając uwagę na rolę czynników geograficznych, historycznych i społeczno-ekonomicznych i in. Dusan H o l y: Jinonarodni n.udebni varianty lidovyeh tanei! ze Slovenska (s. 85-98). Jest to opracowanie z zakresu muzykologii, omawiające obce warianty muzyczne (rumuńskie, ukraińskie i bułgarskie) stanowiące odpowiedniki dla niektórych słowackich tańców ludowych. Badania nad tego rodzaju zagadnieniami są bardzo skomplikowane i nie zawsze przynoszą pozytywne rezultaty. W dziale "Materiały" zamieszczono następujące publikacje (głównie z dziedziny kultury materialnej i społecznej): Ema M a l' k o v a: Vranovske tkaniny. Prispevok k technológii (s. 99117). Autorka omawia technikę wyrobu tkanin ozdobnych (ręczników, obrusów, bielizny pościelowej itp.) wyrabianych przez dawne i dzisiejsze tkaczki we Vranovie. Zdobienie tkanin polegało na zastosowaniu odpowiednich splotów tkackich (w tkaninach jednobarwnych), bądź też na wprowadzeniu barwnych ornamentów tkackich. Markova załącza szereg rysunków technicznych i fotografii. Zdena C a p l i ć o v a: Za zazrivskeha salasnictva (s. 118-129). Autorka omawia nie tylko tradycyjne sposoby wypasu owiec oraz warunki życia pasterzy na Orawie (czerpiąc informacje m. in. także i z ludowych pieśni �665 664 tego regionu) - ale również przedstawia w zakońcżeniu pracy najważniejsze zmiany, jakie zachodzą w wyniku wprowadzenia gospodarki socjalistycznej. Herman L a n d s f e l d: Dva nezname nastroje na zdobenie hrnCiorskeho riadu (s. 130-131). Ta praca może zainteresować nie tylko etnografów ale także i archeologów. Autor poszukiwał w trakcie swych badań terenowych narzędzi służących do zdobienia ceramiki. W niniejszej pracy omówił dwa takie przyrządy: 1) skórzane grzebienie, przy pomocy których wykonywano ornamenty faliste na miskach i dzbankach (używane od XVI-XIX w.) oraz 2) radełka (kółeczka) metalowe używane do wykonywania rytmicznie powtarzających się pasowych zdobin, używane jeszcze do niedawna w Słowacji przyozdabianiu ceramiki "siwej". Autor omawia również sposób posługiwania się tymi przyrządami. Jan B o d a: Materialy k dejinam turcianskych obci v 18. stor. (s. 138156). Boda publikuje protokoły z lustracji w 8 gminach okręgu turczańskiego, przeprowadzonych w 1770 roku w ramach przygotowań do terezjańskiej reformy rolnej. W dziale poświęconym sprawom muzealnictwa na specjalną uwagę zasługuje ro:z;prawa programowa pióra Josefa B e n e s a pt. Lidove bydleni v muzejni exposici. Piispevek k narodopisne muzeologii (s. 157-175). Autor referuje znaczenie wystaw poświęconych przedstawieniu wiejskich wnętrz domostw. Następnie daje zarys historyczny omawiający najważniejsze sposoby ujmowania tego zagadnienia począwszy od XIX vd.eku. W XIX wieku zgodnie ze zbyt realistyczną manierą umieszczano w wystawianych wnętrzach także manekiny w strojach ludowych; w I poło XX w. obywano się już bez zbytecznych dekoracji obecnie zdaje się zwyciężać koncepcja postulująca przedstawianie poszczególnych elementów wnętrza. Autor daje przykłady wystaw wnętrz ludowych zorganizowanych zarówno w kraju jak i zagranicą, podaje także literatur p, traktującą o ekspozycjach tego typu. W drugiej części Benes omawia znaczenie metody historycznej jako głównej wytycznej przy organizowaniu takich wystaw oraz zaleca stosowanie pomocniczych materiałów ekspozycyjnych w postaci fotografii, wykresów, tabel itp. Irena Murgasova: Formy na obradave peCivo z Dacovho Lomu (s. 176180). Autorka opisuje drewniane formy (używane niegdyś do wypieku kołaczy weselnych w miejscowości Dacov Lom), znajdujące się obecnie w zbiorach muzeum w Bratislavie. W dziale recenzji znajdujemy m. in. recenzję pracy M. ZnamierowskiejPrufferowej: "Rybackie narzędzia kolne w Polsce i w krajach sąsiednich ", napisaną przez A. Poloneca (s. 187-188). Wszystkie roczniki Sbornika są bogato ilustrowane i zaopatrzone w streszczenia w języku rosyjskim i w jednym z języków zachodnio-europejskich, najczęściej niemieckim. Graficzna szata omawianego wydawnictwa jest bar- .,1 dzo staranna i estetyczna. Przegląd omówionych wyżej roczników Sbornika pozwala na zo'rientowanie się w zainteresowaniach i tendencjach badawczych słowackich etnografów związanych z Muzeum w Martinie. Trzeba specjalnie podkreślić, że niektóre z zamieszczonych rozpraw jak np. praca Apathyego, Kahonouvej czy Kristka poruszają zagadnienia dotychczas prawie wcale nie badane przez etnografów. Zarówno w pracy naukowo-badawczej, jak i w pracy muzealnej w Słowacji widać próby stosowania metody historycznej, tendencje do wykorzystywania dostępnych materiałów archiwalnych oraz możliwie wszechstronnego ujmowania badanych zagadnień w dynamice ich rozwoju - zgodnie z wymogami marksizmu. Sbornik ilustruje chlubnie ożywioną i owocną działalność muzeum w Martinie. Halina Bittner-Szewczykowa ETHNOGRAPHICA. I: 1959,Moravske Museum v Brne. 80 ss. 308 + 3 nlb., ilus. R,ed. L. Kunz. W dziale I tego rocznika znajdujemy prace następujące: JI. II. IIoTarroB (JIeHIl.Hrpa}:\): O HaYQHO-rrpOcBeTIl.TeJIbHOii pa60Te MY3elłAHTpOrrOJIOrHIl. Il.3THorpa<PHil.A. H. CCCP (JIeHIl.Hrpa,n:)(s. 13-17). Potapow omawia przede wszystkim aktualne wystawy zorganizowane przez Muzeum Antropologii i Etnografii Akad. Nauk. ZSRR w Leningradzie, przedstawia także formy działalności oświatowej prowadzonej przez tę największą w Związku Radzieckim etnograficzną placówkę muzealną. Valeriu B u t u r a (Muzeul Etnografic al Transilvaniei - Cluj); publikuje studium pt. "Die Siebenbiirgischen Turbinen-Miihlen" (s. 19-26), w którym omawia zasady poruszania młynów turbinowych, znanych niegdyś na obszarze ciągnącym się od zachodu i północy Europy aż do Baszkirii w Azji. Marius S t a d l e r (Textilni museum- Dvur Kralove nad Łabą): Napoleons-Leipziger und Tiirkentiicher. Ein Beitrag zur miihrischen Trachte!1- (s. 27-39). Autor wyjaśnia szczegółowo pochodzenie ręcznie drukowanych bawełnianych chustek na głowę (białych lub czerwonych) bardzo popularnych od pierwszej połowy XIX wieku w strojach ludowych nie tylko na Morawach, ale także i w innych krajach zwłaszcza byłej monarchii austro-węgierskiej. Autorowi udało się ustalić nieznane dotychczas fakty, dotyczące wpływu farbiarstwa alzackiego na produkcję słynnych w Czechach chustek kosmanowskich, (drukowanych w Sudetach) a także zebrać dane dotyczące importu chustek ręcznie drukowanych, wykonywanych w małych drukarniach na pograniczu austriacko-szwajcarskim (podaje nazwy ważniejszych firm oraz łi.urtowników sprowadzających te artykuły. jeszcze przed II wojną światową). W pracy Stadlera znajdujemy również wiadomości o małych wytwórniach we Frydku, które naśladowały w/w kunde, �666 667 wyroby. W dalszym ciągu pracy autor omawia wazmeJsze ornamenty drukowane na tego rodzaju chustkach, załączając szereg fotografii. Praca Stadlera moż: zainteresować także i naszych kostiumologów, ponieważ podobne chustkI były swego czasu popularne również i u nas np. na Śląsku czy w Krakowskiem. Sporo ich zachowało się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Georg J a c o b (Museum fill' Volkskunde, Berlin): Der PosamentierHochkammwebstuhl im Museum fUr Volkskunde in Berlin. Mit einer Einjuhrung von Helene Ebner-Eschenbach (s. 53--64). Część wstępna omawia pokrótce rodzaje warsztatów tkackich znajdujących się w muzeum berlińskim oraz przedstawia historię produkcji wstążek. W dalszym ciągu pracy znajdujemy szczegółowy opis konstrukcji skomplikowanego warsztatu tkackiego służącego do produkcji wzorzystych wstęg, pochodzącego z Tyrolu. Bardzo V y d l' Y (Moravske Museum - Brno) pt. blanche (s. 65-81). Autor wprowadza bardzo słuszne rozróżnienie zdobnictwa powstałego przez zastosowanie prostszych ściegów hafciarskich służących do obrębiania lub łączenia płatów tkanin oraz ornamentów ozdobnych wykonywanych wzdłuż nitek prostych (znanych już w epoce renesansu) od właściwego haftu białego, którego zas~dniczą cechę stanowią mniej lub bardziej rozwinięte desenie, pokrywaJące całe płaszczyzny tkanin (rozkwit tego typu haftu przypada dopiero na okres empiru). J. Vydra omawia dotychczasowe wyniki badań nad hafciarstwem ludowym w Czechosłowacji i podkreśla konieczność dalszego kontynuowania tej akcji badawczej. Przedstawia następnie historyczny rozwój haftu białego, wpływy różnych prądów mody na hafciarstwo ludowe m. in. zwraca uwagę na wpływy orientalne i niemieckie, ale docenia również i rolę utalentowanych hafciarek ludowych propagujących nowe wzory ludowe. Osobny rozdział poświęca Vydra na przedstawienie wszystkich 1'0rodzajów ściegów i technik hafciarstwa białego (s. 73-75) z uwzględnieniem ich zastosowania w hafciarstwie ludowym. Omawia również ważniejsze motywy zdobnicze oraz ich symbolikę. W ostatnim rozdziale analizuje funkcję haftów białych w stroju ludowym oraz wylicza przyczyny stopniowego upadku hafciarstwa ludowego. Apres cenna la couture jest praca blanche - J. la broderie Josef Dostal (współpracownik Muzeum w Brnie) daje przyczynek omawiający zdobienie kapeluszy męskich piórami "Der "kosiiek" genannte Kranichjederschmuck an mdhren)" (s. 91-97). Ruzena a Huten der Mdnnertracht von Podluz'i. (Sud- (współpracownik Muzeum w Brnie): Olmutzer und (s. 101-106), charakteryzuje wyroby fajansowe ośrodków ceramicznych w Ołomuńcu i Sternberku, pochodzące z końca XVIII i pocz. XIX wieku, należące do najpięknie.iszych okazów ceramiki morawskiej. Po przestudiowaniu materiałów archiwalnych, autorka zdołała ust9.Sternberger H l' b k o v den Fayencen lić nazwiska garncarzy sygnujących swe wyroby inicjałami N lub M. Autorka podaje szereg wskazówek ułatwiających identyfikację okazów ceramiki z w/w miejscowości, na podstawie kształtów, glazury, charakterystycznych motywów zdobniczych itp. Podobny charakter ma praca: Marianne Mund (Stadtmuseum Zittau): Zitt.auer Fayancen (s. 113-117), mająca ułatwić identyfikację okazów fajansów żytawskich bardzo popularnych w Saksonii w XVII i XVIII wieku, których genezę poznano lepiej dopiero ostatnio. Autorka nie wyklucza możliwości zapożyczenia technik garncarskich z Czech, aczkolwiek napisy oraz elementy zdobnicze tych fajansów są typowo niemieckie. Dział I zamyka praca Stanisława .B ł a s z c z y k a (z Poznania) pt. Les sculptures populaires du Musee de Poznań (s. 119-123), podającą charakterystykę wielkopolskich rzeżb ludowych z uwzględnieniem ich walorów formalnych i plastycznych. W części II zgrupowane zostały prace o charakterze informacyjnym referujące ważniejsze osiągnięcia i program prac muzealnictwa etnograficznego krajów socjalistycznych: Ludvik Kunz daje sprawozdanie z obrad II ogólnokrajowej konferencji etnografów czechosłowackich obradującej nad zadaniami stojącymi przed muzealnictwem w dobie budowy socjalizmu: "Die II Gesamtstaatliche (s. 129-130). Josef Konferenz der Museumsethnographen in der CSR" Eine Arbeitstagung uber die Errichtungvon Benes: Freilichtmuseen in der CSR (s. 131-134). Znajdujemy tutaj również i artykuły nadesłane z Polski przez Longina Malickiego (Projekt eines Freilichtmuseums in Gdańsk-Oliva - s. 135-137), Wandę Jostową (Organisationsarbeiten uber die Grundung von regionalen Freilichtmuseen auf dem Gebiete von Podhale und Orava s. 139-143), Roderyka Lange (Les recherches et la documentation de la danse populai,re dans le Musee Ethnographique d Toruń - s. 144-146). W dziale III znajdujemy następujące prace: ethnographischen Helene Ebner-Eschenbach Sowjet-Union ubergegebene (Museum fill' Volkskunst Sammlungsgegenstćinde - Berlin): der Von Volkskunde der und (s. 149-151). Siegfried Wolf (Museum fill' Volkskunde publikuje przyczynek dotyczący sposobów walki z molami: "Bemerkung zur Schćidlingsjrage ethnographischer Museen" (s. 152-155). Vilem Hank (Moravske museum - Brno): "Zur Eingliederung volkskundlichen der Volkskunst Dresden) Materialen in Kulturgeschichtrfche Schausammlungen und Austellungen" (s. 156-172). Studium Hanka referuje znaczenie zbiorów etnograficznych jako materiału pomocniczego dla wystaw historycznych, podaje przykłady takich wystaw organizowanych w Czechosłowacji. Hans fill' V6lkerkunde Leipzig): "Vitrinenneinim Museum jur Volkerkunde Leipzig" (s. 173-187). Autor zaznajamia czytelników z rodzajami sprzętów ekspozycyjnych, stosowanych dla pokazania zbiorów egzotycznych muzeum w Lipbauten Dam m und (Museum ćihnliche Hiljsmittel �668 669 sku; omawia natów. Tadeusz także zagadnienie oświetlenia gablot i ekspo- Dział VII stanowią także i polskich. w pracy pt. "Les problllmes de l'expo(s. 189-192), próby przeprowadzone przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, zmierzające do wypracowania nowoczesnych metod organizowania wystaw obrzędów ludowych. Za najwłaściwszy sposób uważa T. Seweryn przedstawienie najważniejszego, kulmin'lcyjnego momentu danego obrzędu. Tę metodę zastosowało muzeum krakowskie przy urządzaniu wystawy obrzędów dorocznych. sition S e we r y n odpowiedniego des coutumes referuje recenzje niektórych wydawnictw etnograficznych, Ethnographica. II: 1960. Moravske museum v Brne 1960 8° ss. 377 + 3 nlb. ilustr. Pierwsza część tego tomu zawiera referaty wygłoszone na ogólnokrajowej konferencji muzeologów czechosłowackich w 1960 roku, poświęconej omówieniu aktualnych zadań muzealnictwa etnograficznego (publikowane w języku rosyjskim). Ludvik Kunz omawia aktualny stan badań oraz dalsze potrzeby w zakresie badania przemian zachodzących współcześnie na wsi (zwłaszcza w kulturze materialnej) (s. 17-40); Olga Skalnikova przedstawia potrzeby w zakresie gromadzenia ekspontów obrazujących życie górników i hutników zatrudnionych w przemyśle (s. 41-46), Karel Fojtik daje sprawozdanie z badań przeprowadzonych nad warunkami życia klasy robotniczej w XIX i na pocz. XX wieku i wymienia ważniejsze prace i źródła dotyczące tego zagadnienia (s. 47-54); Vilem Hank referuje konieczność przeprowadzenia badań etnograficznych nad tworzeniem się nowej społeczności na terenie Sudetów. Hank akcentuje fakt, że w Niemczech Zachodnich powstała już tendencyjna gałąź etnografii tzw. Volkskunde der Heimatvertriebenen; Vladimir Karbusicki referuje zadania w zakresie gromadzenia i udostępniania zbiorów folklorystycznych, zwłaszcza dot. poezji i pieśni robotników, przy zastosowaniu nowoczesnych metod zapisu na taśmach magnetofonowych (s. 58-64). Druga część omawianego rocznika zawiera studia z dziejów osadnictwa i budownictwa oraz rzemiosła ludowego: Paul Henri S t a h l (Institul de Istoria Artei, Bukareszt): Les habitations humaines sur la Vallee de la Bistrita en Roumanie (s. 67-81) - referuje wnioski z badań nad usytuowaniem zagród. Studium to zawiera tabele statystyczne ilustrujące występowanie poszczególnych typów zagród, ich rozplanowanie, usytuowanie w stosunku do dróg wiejskich, stron świata itp. Tancred B a n a t e a n u (Museul de Arta Populara al R.P,R. Bukareszt): populaires" Dział czwarty, to katalog muzeów etnograficznych. Jest to kontynuacja specjalnego wydawnictwa Muzeum Morawskiego w Brnie, opublikowanego w 1958 r. pod tytułem "Die ethnogra.phischen Museen der Mittelund osteuropaischen Staaten" (Seria: Male Tisky nr 5). W I tomie "Ethnographica znajdujemy wiadomości o muzeach etnograficznych w NRD (Museum fi.ir Bergmannische Volkskunst und Heimatgeschichte Schneeberg; Heimatund Spielzeugmuseum Eisfeld, Thiiringen; Otto Ludwig-Heimatmuseum Eisfeld; Altmarkisches Bauernhaus Diesdorf, Altmark: Museum fiir Thiiringer Volkskunde - Erfurt, Heimatmuseum "Thiiringer Bauernhauser" - Rudolstadt) - w Polsce: (M. Zn'amierowska-Priifferowa pisze o muzeum w Toruniu; Longin Malicki o placówkach Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Wdzydzach a także Kartuzach i Kwidzyniu; Jerzy Golakowski o Parku Etnograficznym w Olsztynku) - ZSSR: (J. Linnus pisze o Muzeum w Tartu (Estońska SRR); N. Tipainis o Muzeum w Rydze; D. Figo i M. Łomowa o muzeach etnograficznych we Lwowie). Dołączone do tego działu fotografie pokazują fragmenty ekspozycji oraz magazyny niektórych muzeów. Dział V obejmuje recenzje i sprawozdania z niektórych wystaw etnograficznych: Ludvik Kunz omawia wystawy w Muzeum w Vsetinie i Gottwaldowie (s. 251-253), Josef Benes wystawy w Ołumuńcu, Czeskich Budziejowicach, Bańskiej Bystrzycy i Pardubicach (s. 253-4). Tutaj zamieszczono również artykuł Tadeusza Delimata ..Le musee Flottant" (s. 255-256) omarównież artykuł Tadeusza D e l i m a t a "Le musee Flottant" (s. 255-256) omawiający objazdową wystawę egzotyczną zorganizowaną przez Muzeum warszawskie na pływającej barce. Stanisław Błaszczyk pisze o objazdowej wystawie wielkopolskiej sztuki ludowej. Tamas Hofer omawia działalność wystawienniczą węgierską w sprawozdaniu pt. Neuere Ausstellungen ungaj'ischer Volkskultur im Ethnographischen Museum Budapest (1950-1958) (s. 261-263); Otto Domonkos recenzuje wystawę kowalstwa zorganizowaną w Sopronie. W dziale VI znajdujemy artykuł omawiający działalność Bernarda Strucka oraz nekrologi Dr Juliusa Bieltza, kustosza muzeum Brukenthal \v Rumunii i Dr Frantiska PospiSila (dawnego dyrektora działu etnograficznego w Muzeum w Brnie), Types d'dtres dans les villages roumains d'une des regi.ons marecageuses du (s. 82-104). Autor opisuje trzy typy naj prymitywniejszych pieców kurnych i ich warianty regionalne, spotykane na obszarach naddunajskich; podaje ich zasięgi. Zebrane przez siebie materiały przedstawia na szerszym tle porównawczym. Opisuje również i pomocnicze przybory, ułatwiające gotowanie i pieczenie potraw na otwartych paleniskach. Na samym końcu podaje wysnute przez siebie wnioski dotyczące pochodzenia omawianych typów pieców kurnych z kapami. Sona S v e c o v a (Uniwersytet w Pradze): Die Entwicklung der FeU2rstiitten in Siidmiihren und den anliegenden Gebieten der Westslowakei (s. 105-130). Również i ta obszerna praca dotyczy ewolucji palenisk. BaDanube - ~ �671 670 dania terenowe na w/w terenach dostarczyły materiałów na podstawie których autorka stara się odtworzyć ewolucyjny łańcuch form prymitywnych p~eców kur~ych. Za najstarsze uważa Svecova piece (w których wnętrzu me tylko pIeczono chleb, ale także gotowano potrawy) z otworami paleniskowymi znajdującymi się w izbach (Vorderladerprinzip), a za póżniejsze piece znajdujące się w izbach, ale posiadające szczegóły dotyczące przyrządzania posiłków wewnątrz pieców, a nie na nalepach; podała również dane o kształtach naczyń i pomocniczych przyborach do gotowania wewnątrz pieca. Następnie omawia przekształcanie się takich pieców w piece z nalepami, a następnie w piece zaopatrzone w blachy. Vilem H a n k: Altertiimliche Schornsteinhauben von miihrisch'm Bauernhausern (s. 131-142). Autor przedstawia wyniki swych badań terenowych nad kształtami wierzchołków kominów murowanych; podaje tabele zestawiające różne typy oraz mapki ich zasięgów. Adolf M a i s (Osterreichisches Museum fur Volkskunde - Wiedeń): DClS Beharrungsmoment in der Keramik (s. 171-180). Autor przeprowadza na wstępie porównanie kształtów i zdobin kilku okazów dzbanków fajansowych, pochodzących z pogranicza morawsko-śląskiego, wykonanych w latach 1784-1841 przez przedstawicieli różnych pokoleń garncarzy. Analiza ta służy mu za podstawę do rozważań na temat przyczyn utrzymywania się tradycyjnych kształtów i zdobin w ceramice. Główną przyczyną tradycjonalizmu - jest zdaniem Maisa - sposób wdrażania uczniów w tajniki rzemiosła garncarskiego. Majstrowie trzymają się starych form i technik świadomie lub bezwiednie; dlatego dopiero w elementach drugorzędnych znajdujemy pewne indywidualne odrębności formy czy zdobnictwa ceramiki danego regionu. Ruzena H I' b k o v a (współpracownik Muzeum w Brnie): Fayencen mit der Marke L. (s. 181-186). Artykuł stanowi próbę wyświetlania, spornej dotąd kwestii pochodzenia licznych naczyń fajansowych, zachowanych w muzeach, sygnowanych lterą L. Wg. jednych znawców miały to być wyroby z Lindenburga (niem. nazwa Breclava) z południowych Moraw, wg. innych (np. Haberlandta) wyroby wiejskich dzbankarzy z Dolnej Austrii. Autorka daje szczegółową charakterystykę interesujących ją wyrobów i dochodzi do wniosku, że nie są to wyroby ludowe, lecz raczej manufakturowe, produkowane we wsi Laukov w okolicy Ołomuńca na Morawach w XIX wieku. Frantisek K a l e s n y (Bratislava): Ein Beitrag zur Frage der Herkunft der KlOppelspitze in der Slowakei (s. 195-221). Dotychczas nie zdołano ieszcze ustalić, który kraj był kolebką koronek klockowych oraz od kied; zaczęto je wyrabiać. Autor pragnie udowodnić, że koronki klockowe słowackie są pochodzenia rodzimego, a nie niemieckiego. Dla poparcia swych tez o rodzimości techniki koronkarstwa klockowego w Słowacji autor powołuje się na prace niektórych znawców słowackiej sztuki ludowej oraz na mate- riały archiwalne z XVII w. dotyczące kontaktów handlowych Słowacji z południem Europy. Ta część pracy jest dyskusyjna. Następnie autor analizuje słowackie nazwy służące do określenia poszczególnych przyrządów i technik koronkarskich. Wymienia również stare techniki plecionkarskie i tkackie, które jego zdaniem mogły stanowić punkt wyjściowy dla rozwoju koronkarstwa klockowego (wyrób frędzli, plecenie sznurów, tkanie na deseczkach tkackich, na ramach, przy użyciu krosienek tabliczkowych itp.). Praca zawiera również wykaz motywów stosowanych w koronkarstwie klockowym (z podaniem ich nazw słowackich) oraz listę ważniejszych ośrodków wyrobu ludowych koronek w Słowacji. W dziale III poświęconym ochronie zabytków zgrupowano prace dotyczące zwłaszcza problemów ochrony budownictwa ludowego: Laszló Vargha (Budapest): Die Baudenkmaler des ungarischen Volkes (s. 245-256). Jest to streszczenie głównych tez studium przygotowywanego przez tegoż autora. Vargha podaje m. in. definicję budownictwa ludowego oraz wymienia kryteria pozwalające zaliczyć dany obiekt do kategorii budownictwa ludowego. Tenże sam autor publikuje tutaj drugi artykuł pt. Prinzipielle und praktische Fragen der Errichtung eines ungarischen Freilichtmuseums (s. 262269). Otakar Macel (Brno): omawia w pracy pt. Denkmalpflege und museologische Betreuung der volkstiimlichen Baudenkmaler im Zeitabschnitt der Sozialisierung des Dorfes in der CSRR (s. 257-261) zasady gromadzenia i ochrony zabytków architektury ludowej bądź to na miejscu, bądź to przez przeniesienie do muzeów lub parków etnograficznych. Dział IV zawiera omówienia wystaw etnograficznych zorganizowanych w 1960 r.: w Pradze, Martinie, Bratislawie, Budapeszcie, Bazylei (wystawa polskich wycinanek ludowych zorganizowana przez R. Wildhabera), oraz notatkę o wystawach etnograficznych w Muzeum Pomorskim w Gdańsku. Dział V stanowi kontynuację katalogu etnograficznych placówek zealnych: NRD - Blazij Nawka-Nauke z Budziszyna pisze o rozwoju zealnictwa etnograficznego na Łużycach w pracy pt. Zum sorbischen seumswesen und den sorbischen ethnographischen Bestanden in mumuMu- LCLUsitzer (s. 313-324); J. Weiser omawia działalność działu historii kultury przy muzeum w Schwerinie. Z Polski nadesłali artykuły informacyjne o swych placówka muzealnych etnograficznych: L. Itman z Wrocławia, M. Iskrzycka z Lublina, H. Świątkowski z Łowicza oraz L. Malicki o zbiorach muzealnych etnograficznych z woj. Koszalina. H. Hoffmann pisze o Brukenthalmuseum w Sibiu a Dihor loan o muzeum regionalnym banackim w Temeszwarze. W dziale VI Dietrich Drost omawia zasługi Hansa Damma (s. 361-362) a Ludwik Kunz zamieszcza nekrolog poświęcony pamięci wybitnego znawcy sztuki ludowej Prof. dr J. Wydry (363-364). Oba dotychczas wydane roczniki "Ethnographica" są bogato ilustrowane Museen �672 673 fotografiami i rysunkami, szkoda tylko że objaśnienia do poszczególnych fotografii czy rysunków zgrupowano na osobnych stronach, a nie umieszczano bezpośrednio pod planszami, utrudnia to lekturę i orientację. Wydawnictwo "Ethnographica" bardzo starannie redagowane i wydawane spełnia dobrze ważną rolę trybuny muzeologów krajów socjalistycznych i informuje o działalności muzealnictwa w naszych krajach. Halina darczych, jakie zachodzą od czasów rewolucji październikowej do chwili obecnej, siła tradycji jest bardzo duża. Wyraża się to w współczesnym sposobie życia i gospodarowania (przykłady gospodarki Ewjenków, Encjew i Nganasan), w twórczości rzemieślniczej (np. stosowaniu prymitywnych technik garncarskich) i artystycznej (np. w archangielskim rycie w drewnie - technika i ornament, czy zdobnictwie Samojedów - Encjew i Nganasan), wierzeniach etc. Doskonałym przykładem procesu adaptacji starych tradycji do nowych warunków życia, które stworzyło wprowadzenie lepszych narzędzi pracy (w myślistwie i rybołówstwie) i rozszerzenie terenów łowieckich, zaobserwować można w kulturze Ewjenków (jedna z grup etnicznych okręgu Krasnojarskiego). Wspomniane sprawozdania rejestrują współczesny stan określonego wycinka kultury określonej grupy etnicznej i stanowi cenny wkład naukowy radzieckich badaczy. Bittner-Szewczykowa KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, XXXVII, Institut Etnografii imjeni N. N. Mikłucho-Makłaja, Izdatjelstwo Akadjemii Nauk SSSR, Moskwa 1962. Kolejny zeszyt "Krótkich informacji" Instytutu Etnografii im. MikłuchoMakłaja obejmuje na 85 stronach kilka artykułów-sprawozdań. Są to: L. M. Saburowa, Rosyjskie grupy etniczne Przyangarja; G. S. Masłowa, Garncarstwo ludności rosyjskiej wschodniej Syberii; N. W. Taranowskaja, Sztuka ludowa okręgu archangielskiego; K. L. Zadychina, Niektóre zagadnienia z badań nad etnicznym stanem zaludnienia basenu Kaszka-Darskiego i Surchan-Darskiego okręgu uzbeckiej SSR; Ju. B. Strakacz, W sprawie przodujących tradycji Ewenków; S. W. Iwanow, Kulturalno-historyczne związki Encjew i Nganasan w oparciu o ich ornamenty; W. I. Wasilew, System hodowli reniferów leśnych Encjew i jego pochodzenie; S. A. Arutjuriow, O językach Ksa w północnym Wietnamie; A. N. Pulanos, Właściwości antropologicznego typu Greków Małej Azji - kolonistów w Grecji i Gruzji. Wspomniane artykuły podsumowują wyniki badań, jakie prowadziły ostatnio, głównie nad kulturą ludów wschodniej i północnej części ZSRR, różne ekipy, np. pracowników muzeów niektórych okręgów oraz zespoły: angarski, zabajkalski, środkowoazjatycki, ewjenkijski, tajmirski Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Wskazują one na dwie drogi zainteresowań: demograficzno-antropologiczne i językowe oraz historyczno-kulturalne i etniczne określonych grup. Badania nad stanem ludności prowadzono przede wszystkim w oparciu o kulturę tradycyjną, tzn. poznając sposoby gospodarowania i zajęcia, zwyczaje, sztukę, wierzenia, praktyki etc. Analiza etnogra~ic:na wYk~z:rje pr~y tym, że obecna kultura danego rejonu, np. Przyangana Jest własme :vymkiem stopienia się kultury osiadłych tu północnych i środkowych WIelkorusów, dostosowanej do miejscowych warunków przyrodniczych i geograficznych. Dołączyły się do tego jeszcze elementy kultury południoworosyjskiej i ukraińskiej. Podobnie rzecz ma się i w rejonie basenu Kaszka-Darskiego, gdzie obecnie zamieszkUJą Uzbekowie, Tadżykowie, Ara~owi~ i liczne inne, a niewielkie grupy etniczne, które przedostały się tutaJ ze srod~owej Azji, nadto w rejonie północnosyberyjskim, zamieszkałym przez. EncJew i Nganasan. Okazuje sę, że mimo zmian w stosunkach społecznych l gospo- Barbara Petrov Petar, Kragovidni pametnici 4, 1962, kn. 2, s. 17-24, 11 obr. v Zapadna Balgarija, Bazielich Archeologija, W pracy tej autor wyjaśnia pewne zagadnienia dotyczące nagrobnych pomników o kształtach kolistych na terenie zach. Bułgarii. Analizuje ich kształt, kompozycję i przeznaczenie oraz podaje ich zasięg geograficzny, z którego wynika, że najgęściej występują one w powiecie Godecz, położonym w okręgu sofijskim. Pomniki nagrobne o wymienionym kształcie dzielą się na trzy grupy: mogilne, cmentarne i wotywne (dziękczynne). Pierwsze bywają własnością rodzin, drugie - gmin, pomniki dziękczynne stawiano poza obrębem osiedla. Z porównania ich wynika, że pod względem kompozycji nie wiele różnią się od siebie a w zdobnictwie ich na pierwszy plan wysuwa się znak koła i krzyża, ze znaczeniem któi'ych wiązały się dawne wyobrażenia i pojęcia ludu. W rejonie m. Godecz pomniki nagrobne wskazują na wzorce obcego pochodzenia. Wyrabiane i sprzedawane masowo były cenione wśród ludu tylko ze względu na wyryty na nich znak krzyża - symbol chrześcijaństwa i śmierci. Henryka Romańska I Atanas Primovski, Trudovo-pomynac/li pesni. (Pieśni o pracy). Balgarsko narodno tvorcestvo. V dwanadesat toma. Tom VIII, Red. kol. M. Arnaudov, Iv. Burin, Chr. Vakarelski i in., Sofia 1962, Balgarski pisatel, 612 s. 43 l �675 674 Ukazał się ósmy tom zbioru bułgarskiej twórczości ludowej. Weszło do niego 329 pieśni obyczajowych dotyczących pracy, zebranych z różnych stron kraju. Weszły weń też pieśni, które pośrednio odzwierciedlają szeroką i różnorodną działalność twórczą ludu bułgarskiego w tej dziedzinie. Pieśni o pracy dzielą się na trzy główne grupy: 1. rolnicze, 2. pasterskie, 3. rzemieślnicze. Z kolei podzielone zostały one na odpowiednie podgrupy odbijające momentY życia rolnika, pastucha czy rzemieślnika. Autor podkreślił też ten rodzaj pieśni, w których element pracy przeplata się z innymi motywami pieśniowymi, praca bowiem jest organicznie związana z bytem materialnym i społecznym ludu. Pokazany został ścisły związek tych pieśni z innymi ich rodzajami, omówiona ich strona poetycka, pełna świeżego optymizmu. W tomie tym podano również przegląd dotychczas wydanych zbiorów pieśni bułgarskich i stan badań nad nimi. Na końcu zamieszczono objaśnienia, wykaz bibliograficzny wariantów pieśni o pracy oraz słownik wyrazów nieznanych lub mało używanych. Henryka Romańska Dinekov Petar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika. (Bracia Miładinowie w historii bułgarskiej folklorystyki). W pracy tej autor przeprowadził przegląd dorobku folklorystyki bułgarskiej przed ukazaniem się zbioru pieśni ludowych braci Miładinowych. Podkreślił cenny trud autorów, którzy przy publikacji pieśni różnych rodzajów podali ich szeroki zasiąg geograficzny oraz dokładność zapisu. P. Dinekov dał charakterystykę dzieła, w której omówił bogactwo treści, wysoce artystyczną jego wartość a także podkreślił świadomość narodową obu wydawców tp. J. i M. Miladinowów. W toku swej pracy omówił zainteresowania literackie obu braci i sam' moment pojawienia się dzieła na rynKu księgarskim w XIX w. Zostało ono wtedy niezwykle serdecznie przyjęte w Bułgarii i innych krajach słowiańskich, gdyż w owych czasach (a także i dziś) posiadało duże znaczenie w historii bułgarskiej folklorystyki i odegrało niepoślednią rolę w rozwoju bułgarskiej literatury pięknej. M. in. autor zwrócił uwagę na okres pobytu braci Miładinowych w Rosji, spotkania i korespondencję z uczonym rosyjskim W. Grigorowiczem oraz kontakty z bułgarską emigracją owych czasów. Szczególnie życzliwie odniósł się wtedy do dzieła obu braci J. Sztrosmajer, okazał im bowiem pomoc i dał poparcie w kręgach literackich. Henryka Romańska IZWESTJJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZEJ, Nr 5, XXV, Sofija 1962; B'lgarska Akademija na Naukite. Etnografia bułgarska stawiała swe pierwsze kroki w 1889 r., kiedy wykładowcą w nowootwartej Wyższej Szkole w Sofii był prof. Iwan D. S z is z m a n o w, założyciel i redaktor czasopisma "Sbornik za narodni umotworenija, nauka i kniżnina" (do t. XVIII). W t. I "Sbornika" Sziszmanow opublikował artykuł pod tytułem Znaczenie i zadania etnografii bułgarskiej (s. 1-64), zakładając w ten sposób podstawy tej nauki w Bułgarii. Przed I wojną światową i w okresie międzywojennym co prawda ukazało się wiele ciekawych prac etnograficznych, większość z nich jednak dotyczyła folkloru; dopiero po II wojnie światowej zaczęły częściej ukazywać się prace związane z kulturą maerialną. Ta właśnie tematyka przeważa w V tomie "Izwestij". W pierwszym artykule E. M a n o w e j Rodzaj ubiorów średniowiecznych według fresków XIII-XV w. (s. 5-73) autorka zajmuje się ubiorami carów, arystokracji feudalnej, kleru i ludu bułgarskiego, oparłszy się o źródła o charakterze etnograficznym, jakimi są freski z tego okresu w cerkwi Bajany, Zemenu, Berende, Kalotyny, Boboszewa, Dragalewci i Kremikowci oraz ilustracje znajdujące się w rękopisach. Autorka rozpatruje zagadnienie stroju na tle porównawczym i stwierdza, że ubiory były podobne do ubiorów takich samych warstw społecznych w Serbii, Rosji i w Bizancjum. Zdaniem jej ówcześni malarze bułgarscy malowali wprost z życia. I tak widoczne są tu tkaniny i stroje rodzin carów i feudałów. Materiały na ubiory pochodziły z Bizancjum i Włoch, pozostałych warstw społecznych produkowane były w kraju. Materiał porównawczy, dotyczący pozostałych ludów słowiańskich oparła autorka na różnych pracach. Brak natomiast powiązania z ubiorami greckimi, występującymi na freskach. Nie wspomina jednak dawnego ludowego ubioru bułgarskiego, którego elementy zachowały się na obszarze dzisiejszej Bułgarii. R. P e s z e w a - P o p o w a w pracy Starodawne nauszniki i kolczyki (s. 75-133) pisze o biżuterii kobiet bułgarskich. W pracy tej omawia okres od XIII w. do naszych czasów, biżuterię zaś dzieli na 17 grup, zaliczając naj starsze do X w. Chronologię innych form ustalała na podstawie fresków cerkwi bułgarskich. Rozpatrując starodawne i nowsze nauszniki i kolczyki dochodzi do wniosku, że klipsy współczesne mają wiele cech wspólnych, co świadczy o bogatych i nieprzerwanych tradycjach Bułgarów w wykonaniu tych wyrobów. Wpływ bizantyjski i turecki był przyczyną powstania nowych form artystycznych; jest to zjawisko charakterystyczne dla kultury Słowian Południowych. I tak nauszniki z wielolistnymi rozetami, rozpowszechnione w zachodniej Bułgarii, Serbii i Dalmacji zostały odziedziczone po starożytności. Nauszniki zachowały się w Bułgarii do XIX w., co świadczy o starodawnej tradycji słowiańskiej w kulturze bułgarskiej. Tradycyjne formy z biegiem czasu zbogacały nowe elementy o realistycz- �677 676 nych kształtach tak charakterystycznych dla form bałkańskich. Po wyzwoleniu Bułgarii spod jarzma tureckiego, starodawne zauszniki i nauszniki zamieniono na nowe klipsy i kolczyki na wzór zachodnioeuropejskich. Lilija P e n e w a - S'b e w a w rozprawie Urzqdzenie domu mieszkalnego w powiecie Panagjuriszte* (s. 135-171) pisze o budownictwie i rozplanowaniu wnętrza domu mieszkalnego w tym powiecie. Autorka rozpatruje podstawowe etapy rozwoj u domu mieszkalnego, które uzależnione hyły od potrzeb i materialnej sytuacji chłopów we wsiach Poibrene, Oboriszte, Banja, V'ta, oraz Popinci. Tu dominuje dom asymetryczny. W czasie niewoli tureckiej domy były parterowe. Piętrowe domy zaczęto budować po 1878 r. Początkowo dom wiejski składał się z dwóch pomieszczeń, później w miarę rozwoju odrzucano prymitywny sposób życia, a urządzenie wnętrza domu odbiegało coraz bardziej od dawnych tradycji. Autorka niepotrzebnie poświęca wiele miejsca współczesnemu budownictwu i urządzeniu domu mieszkalnego, który radykalnie różni się od przedwojennego. B. G e o l' g i e w a w bogato ilustrowanym artykule Sufity Koprywsztycy (s. 173-225) omawia - budownictwo sufitów w tym mieście, które zajmuje jedno z czołowych miejsc w tej dziedzinie w Bułgarii. Poza szafami ściennymi, drzwiami, paleniskami i zewnętrznymi okiennicami, sufity były przedmiotem artystycznego wykonania. Najbardziej bogato ozdabiane były sufity w izbach mieszkalnych, zwłaszcza bogatych mieszczan. Podstawowym materiałem dla wykonania ozdób było drzewo sosnowe. Dekoracyjne części sufitu wykonywane były osobno, poczym przymocowywano je do sufitu gwoździami. Sufity Koprywsztycy z punktu widzenia kompozycyjnego dzielą się na dwie grupy; z kompozycją geometryczną i z uwypuklonym centrum. Podstawowym elementem dekoracyjnym są -kwadraty, oraz rytmicznie powtarzające się prostokąty i romby. Sufity bogatych ludzi mają "sl'nce", które jest centralnym motywem kompozycyjnym. .. W. M a r i n o w w artykule Obserwacje życia Cyganów w Bulgarn (s. 227-275) rozpatruje życie Cyganów bułgarskich. Autor w I rozdziale omawia zawody i warunki bytu Cyganów bułgarskich przed wojną. Cyganie zorganizowani byli w katunach, składających się z 10-·20 rodzin pokrewnych, na czele których stał czelibdszija, pochodzący z najbogatszych sfer. Zycie Cyganów było bardzo prymitywne, byli analfabetami. Mieszkali w ziemiankach na peryferiach miast i wsi. Zyjąc grupowo zachowali swoje obyczaje, tradycje i język. Autor dzieli ich na trzy grupy: a) grupa Cyganów bułgarskich, którzy przyjęli język bułgarski, b) Cyganów tureckich, którzy przyjęli język turecki i religię mahometańską i c) grupa Cy~anów rumuńskich, którzy przyjęli język rumuński. Główne zawody Cyganow w Bułgarii to kowalstwo i koszykarstwo. Wyrabiają też drewniane. łyżki, sita, wrzeciona itp. Autor opisuje ich narzędzia, podając nazwy w Języku cygańskim. Omawia też domy mieszkalne, urządzenia mieszkalne i ubiory, oraz biżuterię kobiet. Na końcu poświęca sporo miejsca dzisiejszej sytuacji • Palrz: Chr. Wa kar e l s k l, Etnografia. Bulgarii. P.T.L. Wrocław 1965. Cyganów. Tryb ich życia zmienił się radykalnie. Dzieci cygańskie uczą się obecnie w cygańskich szkołach. W 1960 r. na Uniwersytecie Sofijskim studiowało 38 Cyganów. Marinow, niestety nie wspomina o Cyganach, zamieszkałych w Jugosławii i Grecji, którzy są tego samego pochodzenia i składają się z tych samych prawosławnych lub mahometańskich grup. Ci ostatni, pozostali w Grecji w północno-zachodniej części. W ostatnim artykule P. P e t l' o w pisze o obyczaju "pomana", zachowanym w północno-zachodniej części Bułgarii. Jest to rodzaj stypy, praktykowanej na wsiach wśród ludności rumuńskiej w okręgu Widina i w innych wsiach wzdłuż rzeki Os'm. Autor opisuje "pomanę", którą obserwował we wsi Bregowo. Obrzęd ten odbywa się trzy razy po śmierci jednego z małżonków, po 6 tygodniach, pół roku i w rok po śmierci. "Pomana" obchodzona jest też i dla żywego małżonka lub małżonki. W obrzędzie tym główną rolę odgrywa dziewczyna nie krewna, która symbolicznie poświęca siebie dla służby nieboszczykowi w życiu poza grobowym, albo przekazuje resztę swego życia żywej osobie, obchodzącej "pomanę". Obrzęd ten, jak pisze autor, związany jest z niemoralnymi wymysłami i z punktu widzenia społecznego jest obyczajem szkodliwym. Trzykrotne urządzenie "pomany", jak oblicza Petrow, pochłania około 24000-36000 zł. Obrzęd ten związany jest z epoką pogańską (puszczanie wody, bankiet związany z rozdawaniem mebli, pościeli i in. rzeczy nieboszczyka), choć ma też charakter chrześcijański, gdyż odbywa się z udziałem popa na cmentarzu. Autor uważa, że jest to obyczaj dakomezyjski albo tracki. Podobny obyczaj istnieje i wśród lud.ności rumuńskiej zamieszkałej w Jugosławii. Mimo malowniczych cech "pomany", autor wzywa do zlikwidowania tego obrzędu, ponieważ wpływa ujemnie na wychOwanie młodych generacji, a jednocześnie rujnuje gospodarczo. K. Simiczijew POWOJENNE MACEDOŃSKIE WYDANIA FOLKLORYSTYCZNE Miladinovci, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, str. LXV + 511; Stefan Verković, Makedoński narodni pesni, Skopje 1961, str. XLVI + 356; Marko K. Cepenkov, Makedoński narodni prikazni, t. I-III, Skopje 1958-1959, str. 987; Stanko Kostik', Maleśevski Narodni pesni, Skopje 1959, str. 254; Paskal Paskalevski, Narodni pesni od Egejska Makedonija, Skopje 1959, str. 144; Filip Kavaev, Narodni poslovici i gatanki od Struga i struśko, Skopje 1961, str. 192. Zaden z ludów słowiańskich nie miał tak ciężkiego losu jak Macedończycy. Przez cały prawie okres swego istnienia, z wyjątkiem krótkich przerw �678 podczas panowania cara Samuila 993-1014 i królewicza Marka 1371-1394 znajdowali się oni w niewoli. Od VII w. Macedończycy byli stale eksploatowani, dziesiątkowani przez swych sąsiadów oraz Turków. Przez cały ten okres nie ustawała walka o wolność i niepodległość. Choć pod różnym panowaniem zachowali oni swoją kulturę, język oraz dawne tradycje. Do panteonu bohaterów weszły postacie historyczne, a ich dzieje stanowią jądro macedońskich ludowych pieśni bohaterskich. W folklorze macedońskim zachowała się pamięć niektórych wydarzeń, często wspominani są Łacyny, to jest krzyżacy, którzy jak wiadomo okupowali Macedonię w XIII w. Czyny dawniejszych bohaterów zostały powiązane z historią bohaterów póżniejszych - Momczyla, Relji, królewicza Marka i in., którzy działali w XIV w., gdy na Bałkanach pojawili się Turcy. Wtedy słowiańscy Macedończycy włączyli do swego eposu Momczyla, Relję, Nowaka, Dojczyna, królewicza Marka i in. postacie historyczne tego okresu, które stały się ulubionym tematem macedońskiej literatury ludowej. Sława ich objęła i sąsiednie ziemie słowiańskie. W ten sposób stali się oni bohaterami eposów wszystkich Słowian Południowych. Macedońskie pieśni opiewające tych bohaterów powstały pod koniec XIV i XV w., kiedy Turcy zajęli kraje południowosłowiańskie. Nie ma serbskiej, ani bułgarskiej pieśni historycznej, w której nie byłyby wspomniane góry, miasta, albo rzeki macedońskie, jak: Prilep, Sołuń, Kostur, Ochrid, Wardar, Szarplanina itp. Poczet tych średniowiecznych bohaterów działających w Macedonii jest wspólny dla Macedończyków, Serbów, Bułgarów i Czarno gorców. Podczas wielowiekowej niewoli tureckiej czyny bohaterskie królewicza Marka, Momczyla, Nowaka podtrzymywały ducha walczącego ludu macedońskiego. Wielu uczonych XIX i XX w. przyznaje, iż Mac'e,donia jest ojczyzną bohaterskich pieśni ludowych Słowian Południowych o Momczylu, królewiczu Marku, Dojczynie, Relji, Nowaku1• Prawdziwą ojczyzną kręgu epickiego 1 M. Varsava C h al a n s kij, Juznoslavjanskie skazani,ja o kralevice Marke, 1895, s. 739; M. M u r k o, Tragom srpsko-hrvatske narodne epik e, putovanja u godinama 1930-1932, Zagreb 1951, t. I, str. 514; G. G e s em a n n, Jugosłowiańska poezja ludowa, Warszawa 1938, Instytut Wydawniczy "Biblioteka Polska", s. 12-13, 57, 58; M. V u k c e nić, Jezik u Kereckom, "Rad. Jung. Akademije Zn. i Um.", kn. 1945, Zagreb 1901, s. 113, Pet'r D i n e k o v, B'lgarski tolklor, cast' p'rva, Sofij a 1959, s. 429, 431, 435; Evgenij K. T e o d o r o v, Proizchod na pesenta za dete Dukalinće, Izvestija na Etnografskija Institut s Muzej, kn II Sofija 1955, s. 387; J. T r i f o n o v, Belezki v'rchu rozvitieto na pesnite za Novaka u b'lgarite i s'rbite, Spisanie na B'lgarskata Akademija na Naukite, kn. XXIX, Sofija 1923, 103, 104, 126, 128; Penco S t a v ej k o v, B'lgarska literatura kn. II, 1923 str. 16; K. P. 679 królewicza Marka - pisze Iwan Sziszmanow - jest Macedonia. Stąd rozpowszechnił się on w Serbii, Bośni, Dalmacji i ChorwacjP. Pieśni te przechowały się wśród Macedończyków do XIX w., kiedy weszły do zbiorów braci Miladinowców, Kuzmana Szapkarewa i in. Lud mac~dOński chętn,ie. śpiewał, podczas całego okresu niewoli tureckiej, pieśni hIstoryczne POswIęcone tym bohaterom, jak i nowe pieśni hajduckie pows.tając,e we. ws~ystkich niem~l zakątkach kraju, gdzie działały drużyny haJdukow. PIeśm ludowe o haJdukach są odmienne, niż pieśni w których opiewani są bohaterowie średniowiecza. Ich fabuła jest bardziej realistycz.na; hajducy są zn~ni ludowi, działają wraz z nim. Lud ich widzi i pomaga Im. Dlatego są om tylko lokalnymi bohaterami. Później macedońska pieśń epicka święci swoje wspaniałe zmartwychwstanie i wśród drużyn powstania Ilindeńskiego (1903 r.). Folklor macedoński przepojony jest patosem patriotycznym i demokratycznym. W serbskiej epice ludowej królewicz Marko posiada określone cechy feudalnego władcy i wasala tureckiego. W macedońskim eposie ludowym natomiast jest on tylko obrońcą ujarzmionego ludu i wrogiem Turków; posiada cechy bardziej ludowe, antyfeudalne i demokratyczne. W bajkach, przysłowiach i w wielu pieśniach macedońskich odbija się również ruch bogomił6w. Bogomilstwo, jako herezja pojawiło się najpierw w M,!lcedonii w X w. nabierając z biegiem czasu treści społecznej a nawet politycznej. Bogomilstwo miało zwolennik6w w Macedonii do XIV w., wielu z nich zapłaciło życiem za te poglądy. Dziś jeszcze istnieje wieś Bogomiła w Mace;donii. Wielowiekowa niewola Macedończyk6w odbiła się wyraźnie i w folklorze. Życie społeczne Macedończyków w ciągu trzynastu wieków istnienia na Bałkanach znajduje swój wyraz w pieśniach ludowych, w bajkach, przysłowiach i klechdach. Folklor macedoński jest głęboko narodowy. W tym małym kraju słowiańskim, według G. Gesemanna, żyje dotąd cenna resztka dawnego ducha wspólnoty i właśnie duch ten utrzymuje pieśń wspólnoty, a czasem jeszcze ją tworzy3. W macedońskiej M i s irk kasina epice ludowej o v, Juznoslovjanskie v svjazi s voprosom zamknięty epiceskie o pricinach jest skazanija cały ten okres, pełen o zenitbe korolja Vol- korolja Marka sredi populjarnosti Odessa 1909; Iv. D. S i s m a n o v, Znaćenieta i zadacite Sbornik za narodni umotvorenija. nauka i kniźnina, kn. I, Sonja 1889, str. 37, 38, 39; M. Ar n a u d o v, Folklor ot Elensko, Sbornik za narodni umotvorenija i narodopis, kn. XXVII, Sofija 1913, str. 108. juznych slavjan, na nasa ta etnogratija, 2 Sbornik 3 G. G e s e m a n n, Jugosłowiańska s. 39. za narodni umotvorenija, nauka poezja i kniznina, ludowa, kn. I, Sofija 1889, 'Warszawa 1938, s. 9. �680 681 walk i dążeń prostego ludu. Okupacja turecka była okrutną. Zrujnowano całe wioski. Mężczyżni uciekali w góry, a w XIX w. emigrowali do Ameryki, pozostawiając swoją rodzinę w kraju. O tym ciężkim życiu samotnych kobiet, sierot, wdów i matek mówi macedońska pieśń liryczna. Na tle tego właśnie życia powstały pieśni ludowe pełne tęsknoty i smutku. Folklor macedoński stał się macedońską sztuką ludową, ponieważ tu nie było szkół, nie wydawano książek w języku ojczystym. Istniały tu natomiast szkoły pieśniarzy i gęślarzy dla niewidomych. O takiej szkole we wsi NEidob'rsko wspominał w 1851 r. At. C z o ł a k o Wł. Pisał o niej i W. K'n c z o w5 oraz S. A. B o j a n o w, który zanotował dwie pieśni bohaterskie, które włączył do zbioru wydanego w 1884 r. O niej pisze i folklorysta A. S t o i ł o w6• Marin Drinow podaje, iż takie szkoły istniały nie tylko w powiecie Razloga, ale i w Bitola oraz w południowo-zachodniej Macedonii'. Profesor Piotr B e z s a n a W, nazywa Bitolę "klasycznym krajem pieśniarzy" (Bito L' jest'klassiceskaja starana pievcov)8. Znany folkbrysta M. M u r k o, wspomina, że taka szkoła istniała i w Prilepie, skąd pochodził królewicz Marko. Uważa on, że właśnie szkoła tych pieśniarzy, którą nazywa slepacka akademij a rozpowszechniła po Macedonii pieśni z cyklu królewicza Marka9• Oprócz kalekich i niewidom'ych pieśniarzy w Macedonii istniało dużo utalentowanych pieśniarzy takich· jak: Depa K a waj e w a ze Strugi, która była główną wykonawczynią pieśni ludowych dla braci Miladinowców, Gjurgja K o t e waz Prilepu, Dafina z Seresa od której Stefan Verkovic zanotował 270 pieśni ludowych, Arsa S t r e z o w a - babka macedońskiego zbieracza folkloru Kuzmana Szapkarewa i in. W okresie odrodzenia macedońskiego, folklor odegrał główną rolę. Pierwsi zbieracze, którzy wydali macedońskie pieśni ludowe nie byli Macedończykami lecz przedstawicielami innych narodów jugosłowiańskich. Vuk Kar ad ż i ć w swoim "Dodatku" wydał 28 macedońskich pieśni ludowych z Razłogu w 1822 r. W 1847 r. entuzjasta iliryzmu, słoweński poeta Stanko V r a z w IV i V zeszytach czasopisma "Kolo", wychodzącym w Zagrzebiu, wydał 22 macedońskie pieśni ludowe, większość których pochodzi ze wsi Galicznik; 4 A. Ś l e c e r, Vvedenie v vseobsta Chiljandarec, Carigrad, 1851, s. 188. s P'tuvane po dolinite na Struma, istorija, Mesta prevel ot ruski i Bregalnica, At. Colakov SBNU, XII, 1895, są to pieśni historyczne ID. Stanko V r a z jest pierwszym, który podaje informacje o ludzie macedońskim i jego epice ludowej. Pieśni te dostarczył mu rosyjski slawista Wiktor G r i g o r o w i c z, profesor Uniwersytetu kazańskiego, który przebywał w Macedonii w 1844 r. szukając po klasztorach tekstów starosłowiańskich. Kontakty z przedstawicielami innych narodów słowiańskich, którzy odwiedzali Macedonię w I połowie XIX w. przyczyniły się do rozpowszechnienia ich. Także inteligencja macedońska zaczęła zbierać folklor swego ludu, jak bracia M i l a d i n o wow i e, Kurman S z a p kar e w, Marko C ep e n k o w, Rajko Z i n z i f o w, Efrem Kar a n o w i in. Folklor macedoński wzbudził wielkie zainteresowanie i wśród naukowców XIX w. W Rosji W. Grigorowicz, P. Bezsonow i Kaczan o w s k i wydali macedońskie pieśni ludowe. Profesor Uniwersyt.etu Warszawskiego M. C h a l a ń s k i w swej obszernej pracy Jużnoslavjanskie epiceskie skazanija a kralievice Marke, Warszawa 1894-95, korzystał ze zbiorów macedońskich pieśni historycznych. W Czechosłowacji Jan G eb a u e r ze zbioru Miladinowców przetłumaczył 60 pieśni11, a Josef Holecel{ aż dwa tomy w Poesie svetovcil2• Do drugiej wojny światowej, ze względu na sytuację polityczną jaka panowała w Macedonii, macedońska inteligencja nie mogła zająć się zagadnieniami własnego folkloru, ponieważ w języku ojczystym nie ukazywały się żadne czasopisma ani książki. Dopiero po wojnie folklor macedoński znalazł się na warsztatach etnografów i slawistów. Zbiór braci M i l a d i n o w c Ó w wydany w Zagrzebiu vi 1861 r. stanowił bibliograficzną rzadkość. Zawarty w nim folklor reprezentuje wszystkie okresy istnienia ludu macedońskiego. Dawniejsze czasy przeplatane mitologią odbite są w naj starszych pieśniach historycznych, w których opiewane przez lud postacie historyczne działały na terenach Macedonii. Zbiór ten ma wielką wartość naukową, gdyż jest już obecnie źródłem historycznym. Nie ma jednak dotąd pracy etnograficznej lub slawistycznej, dotyczącej genezy i charakterystyki epickiej twórczości Słowian Południowych. Ciekawe i oryginalne są również pieśni liryczne, które zbiór ten zawiera. Są one odbiciem całe~o życia Macedończyków. Książka ta: została wydana z okazji setnej rocznicy tragicznej śmierci Dimitra i Konstantina Miladinowców, którzy walcząc przeciwko Turkom i fanariotom greckim polegli po ciężkich cierpieniach w więzieniu Konstantynopola w styczniu 1861 r. s. 275. Otecestvo, sedmicno spisanie, III godina, Sofija, 18. VI. 1916. , M. D r i n o v, Archiv Sl. Phi!., VII, s. 112. 8 P. B e z s o n o v, Kaleki perechozie, Moskva 1861, wypusk III, s. 581. II M. M u r k o, Tragom srpsko-hrvatske narodne epike, putovanja u godinama 1930-1932, Zagreb 1951, t. I, s. 214. 6 10 Kolo, kn. IV, Zagreb 1847, s. 4-56; Kolo, kn. V, Zagreb 1847, s. 24-54; K. S i m i c z i j e w, Stanko Vraz-Izdatel na makedonski narodni pesni, Demokrat, Nr 25/1962, s. 9; "Demokrat" Nr 26/1962, s. 11. 11 Lumir XIII, Praha 1863. 12 Sbirka bcisnickych spisuv jinojazycnych, Praha 1874, tom I; 1875 tom II. �683 682 D. M i 1 a d i n o w jako nauczyciel macedoński zaczął zbierać pieśni ludowe po zapoznaniu się z kazaiiskim profesorem Wiktorem Grigorowiczem. Przebywał on w Strudze w 1845 r. i tu matka Miladinowców zaśpiewała mu jedną z macedońskich pieśni ludowych. W liście z dnia 25 lutego 1846 r. do Grigorowicza, D. Miladinow pisze, że postara się "zebrać jak najwięcej pieśni ludowych i wysłać mu je"13. Zbiór Miladinowców jest naj poważniejszym pomnikiem folkloru macedońskiego; zawiera 660 pieśni ludowych, reprezentujących wszystkie gatunki, a także opisy zwyczajów weselnych i inne materiały etnograficzne ze Strugi i Kukusza. Zawiera również legendy i podania o niektórych postaciach historycznych lub miastach macedońskich, podaje imiona, zabawy dziecięce, 104 zagadki i 50 przysłów. Jubileuszowe wydanie tej pozycji było konieczne, jako potrzeba młodej folklorystyki macedońskiej. Drugiego wydania zbioru dokonano w Sofii w 1891 r. Wydała go żona D. Miladinowa, M i tra. Trzecie wydanie ukazało się w 1942 r. pod redakcją M. A r n a u d o w a w Sofii, kiedy ówczesna Bułgaria okupowała dzisiejszą Socjalistyczną Republikę Macedońską. Wydanie to zaopatrzone jest w'stępem pióra M. Arnaudowa (s. XIII-LXXXIII), w którym omawia on działalność Miladinowców i znaczenie ich dla folklorystyki bułgarskiej. Autor, niestety, pomija prawdziwe oblicze obu braci ze Strugi i ich znaczenie dla folklorystyki, a także dla odrodzenia Macedonii. Czwarte wydanie ukazało się w 1961 r. w Sofii pod redakcją profesora Uniwersytetu Sofijskiego Petra D i n e k o waz jego wstępem (s. 5-32) pod tytułem "Dzieło braci Miladinowców". Wszystkie wydania sofijskie mają dedykację: Josipowi Strossmayerowi oraz wstęp Konstantina Miladinowa. Dinekow również nie akcentuje aspektów historycznych odrodzenia macedońskiego zapoczątkowanego przez MiladinowcÓw. Wydanie macedońskie pod redakcją Dimitra M i t r e w a, Kirila P en u s z l i s k i e g o i Aleksandra S p a s o w a poprzedza wstęp D. Mitrewa. Zawarto w nim obszerną analizę zbioru Mi1adinowców i bogate dane bibliograficzne. Wstęp nosi tytuł "SIadami czynu bohaterskiego Mi1adinowców" (s. V-LXVI). Omawiane są w nim nie tylko momenty z życia i działalności tych przedstawicieli odrodzenia macedońskiego, lecz rozpatrywane są wydarzenia związane z macedońską historią oraz znaczenie Miladinowców dla rozwoju literatury i języka macedońskiego. Obaj bracia macedońscy uznani są za wybitnych działaczy w dziedzinie kultury macedońskiej. Zbiór ten był lekturą macedońskiej inteligencji w II połowie XIX w. i początku naszego stulecia. Prawie cały materiał folklorystyczny zebrany był przez starszego Dimitra, nauczyciela w wielu miastach Macedonii. Zapisywał go 13 N. T raj k o v, Novootkriti cenni pisma na Dim. Miladinov, cesko delo, Nr 343, Sofij a 9. XII. 1962, s. 2. Rabotnj- alfabetem greckim, to też, kiedy dzięki pomocy Strossmayera K. M i l a d in o w przybył z Moskwy do Zagrzebia aby redagować zbiór, musiał ~ałY materiał przepisać cyrylicą. Pierwsze i drugie wydanie nie jest pozbawlOne błędów. Wydanie w Skopje nie zmienia języka lecz tylko pisownię. Użyty jest współczesny alfabet macedoński oddający wiernie dźwięki języka macedońskiego. Jak pisze w przedmowie K. Miladinow, prawie wszystkie napisane pieśni wyśpiewały kobiety. Główna ich część pochodzi ze s~r~g~, Prilepu i Kukusza. W Strudze zapisał D. Miladinow 150 cudownych plesm, śpiewanych przez 1 kobietę, większość których stanowią pieśni b~haterskie.14: "Przepisując tyle pieśni - pisze K. Miladinow w przedm?wI~ - x:nysl~ człowiek, że wyczerpało się całe ich bogactwo; ale gdy pójdZIe SIę do Innej dzielnicy znajdzie się tam dużo innych pieśni, jakby z nowego źródła"15, Pieśni ludowe - podkreśla on - są wskaźnikiem stopnia rozwoju umysło" . . . lk' . "16 wego ludu i zwierciadłem jego życia". Lud bOWIem Jest wIe. lm Plev.:cą. . Ta wypowiedź K. Miladinowa pokrywa się całkiem ze zdan:em A. Mlc~lewicza który na wykładach paryskich mówił ... "kiedy w mnych krajach litera~i śpiewają dla ludu, na Południu Dunaju lud śpiewa dla literató:v':17: Zbiór Stefana V e r k o v i ć a Makedoński narodni Pesni zawiera plesl1l liryczne z części Macedonii, która obecnie należy do Grecji. W pieśniach tych odbita jest ewolucja życia prostego ludu macedońskiego. Tematyka ich jak w zbiorze Miladinowców, związana jest bezpośrednio z lud:m i z prawdą. Lud opiewa w nich życie codzienne uwarunkowane przez. m~wolę oraz stosunki między warstwami społecznymi. Pieśni zbior~ ~lladlnowców pochodzą z miast. Natomiast Verkovica ze wsi. Wydarzema I uczucia bohaterów są częścią żywego ludzkiego potoku. Pieśni te są odbitką rzeczywistości. Wszystko zachowało tu swój charakter aut~nty:z.n~; b?ha: terowie, ich przeżycia i uczucia, miejsce wydarzeń i narodzIn plesm. Pleśm te zebrane i wydane przez Verkovica w Belgradzie w 1860 r. pochodzą głównie z południowo-wschodniej części Macedonii18• Był to okres, kiedy na odrodzenie Macedonii zwracała uwagę coraz bardziej inteligencja innych narodów słowiańskich. Stefan Verkovic był entuzjastą teorii ilirskiego pochodzenia i dla niego wyzwolenie i zjednoczenie wszystkich Południowych Słowian było celem i programem działalności politycznej. Ponieważ w ówczesnej Macedonii nie było warunków do wydania zbiorów folklorystycznych, uczynili to najpierw obcy, wśród których znalazł się i St. V e r k 0- 14M i l a d i n o v c i, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, s. 7. 15Tamże, s. 7. 16 Tamże, s. 10. 17 Literatura Słowiańska wykładana w Kolegium francuzkiem przez A. Mickiewicza, wyd. III, rok pierwszy 1840-1841, Poznań 1865, s. 30. 18SL V e r k o v i ć, Narodne pesme makedonski bugara, Beograd 1860. - �685 684 I C. Jak pisze w przedmowie ••Veda Slovena" pieśni ludowe i bajki macedońskie zaczął zbierać na początku marca 1856 r. i w ciągu czterech lat zebrał około 1000 tekstów. Zapisywał macedońskie utwory ludowe do 7 lutego 1877 r. Wtedy, jak wiadomo, trwała wojna między Turcją i Rosją. Bojąc się, żeby go nie spotkał los Miladinowców pojechał do Rosji, gdzie pozostawał do 1891 r. Verkovic wydał zbiór "Veda Slovena" (t. I, Beograd 1874) oraz tom II w Petrogradzie w 1881 r. (Veda Slovena II). Ostatnie te dwa zbiory, jak wiadomo, uznano za mistyfikację. W 1920 r. w Petrogradzie został wydany Sbornik Verkovica, I Narodnyje pieśni makedońskich boZgar, a w 1932 r. w Pradze Lidove povidky jihomakedonske pod redakcją J. P o l i v k i. Po wojnie, profesor Uniwersytetu Skopja R u s i c znalazł w archiwum Serbskiej Akademii Nauk w rękopisach niewydane pieśni macedońskie zebrane przez Verkovica. W zbiorze Makedoński narodni pesni jest bardzo dużo nieznanych pieśni lirycznych z innych powiatów Macedonii. Są to oryginalne pieśni powstałe tylko w Seresie. Tylko kilka z nich są ogólnomacedońskimi wariantami, np. pieśń Nr 75 o Elkenie i winiarzach Wardara. Jest to motyw popularnej pieśni ludowej z Ochridu Biljana platno belesze o której pisał Ludvik K ub a19. Poza tym zawiera ten zbiór krótkie epickie pieśni, pochodzące z Macedońskiego eposu bohaterskiego. O tym zjawisku w macedońskiej epice ludowej pisał 1. S. J a s t I' e b o w20. Oryginalność tego zbioru polega i na tym, że z 335 pieśni, 235 pochodzi ze wsi Prosenek, powiatu Seresa; zapisał je Verković od jednej tylko osoby - Macedonki Dafiny, którą nazywa Homerem "kobietą rzadkiej mądrości i niespotykanej zdolności zapamiętywania"21. Zapytał ją jakim cudem zapamiętała 270 pieśni (tyle bowiem zapisał), Dafina odpowiedziała mu, że "tekst pieśni znajduje w melodii". "Myślałem - pisze Verković - że pieśni te, które w ten sposób pamięta są nie tak ładne i oryginalne jak pozostałe, jednak żdziwiłem się, kiedy spostrzegłem, że między nimi są i takie, które należą do najlepszych"22. W pieśniach tych zawarta jest cala historia wsi Prosenka. W nich, jak i w pozostałych stu innych piewcy doprowadzają do oryginalnej oszczędności słów. Te macedońskie pieśni ludowe są krótkie, acz pełne wdzięku i artyzmu. Jest to cechą charakterystyczną macedońskich pieśni lirycznych. Christo Va k a I' e l s k i i Bożan A n g e ł o w porównują np. pieśń ze wsi Kosel, powiatu ochridskiego Nr 729 ze zbioru K. S z a p- V 19Ludwik K u b a, Cesty za sZovanskou pisni, 20 1. S. J a s t r e b o v, Obycai i pesni tureckich Praha s. 690. S. Peterburg 1953. Serbov, s.48. 21 Si. V e r k i v i c, 22 Tamże, s. 9. Makedonski narodni pesni, Skopje 1961, s. 8. 1889, kar e w a23 z wierszem Goethego "Uber allen Grifeln tej macedońskiej pieśni ludowej: Las, Całą Gdy Sam Caly Caly ist Ruh"24. Oto tekst ani prządł ani też tkał; zimę chory leżał. przyszedł dzień Jerzegc, się las ubrał, w zielonym płaszczu w zielonym pluszu. M. A r n a u d o w, porównując pieśni liryczne zawarte w zbiorach Miladinowców i Verkovića z pieśniami bułgarskimi zbiorów L. Kar a we ł owa i J a n k o w a, widzi dużo różnic w treści i formie. Przyczyna tkwi w tym, że zbiory z Macedonii i Wschodniej Bułgarii wyrażają różny poetycki naturalizm dwóch oddalonych od siebie krajów25• Makedoński narodni pesni Ve r k o v i ć a redagował i wstępem zaopatrzył Kiril P e n u s z l i s k i (s. V-XLVI). Ponieważ Verković jako Bośni~k nie znał języka macedońskiego, popełnił dużo błędów, które. w drugIm wydaniu Penuszliski poprawił. Verković podzielił pieśni nieco sztucznie na "wielkanocne", "taneczne", "robotnicze", "łazarskie" (poświęcone świętemu Łazarowi), "śpiew~ne przy stole" i "weselne". Jednak, prócz nielicznych obrzędowych, zWIązanych z weselem, wszystkie pozostałe są pieśniami lirycznymi oraz epickim~. Opowiadają w wielobarwnych fabułach o nienawiści do Turków i o życIu prostego ludu (miłość, awantury miłosne itd.). Tematyka ich jest różno.ro~na, ogarnia całe życie wiejskie z jego kłopotami i :narzeniam!. ~biór ~e~ ~wladczy, że nie ma szablonowego sposobu układama macedonsklch plesm ludo~ wych. Lud z Seresa, jak również z centralnej Macedon~i, ~kąd p~chodZ1 pozostałych 100 pieśni, dał kompozycje w duchu tradYCYjnej epo?el narodowej. Świadczy to, iż wsie macedońskie są źródłem i ojczyzną mewyczerpanych pieśni; nadal zachowały się tu dawne tradycje, a życie współczesne nie zdążyło jeszcze obalić kultu twórczości ludowej. . Marko C e p e n k o w, samouk, urodzony w PriJepie, skąd pochod.Zlł również królewicz Marko, należy do tej generacji, która odegrała decYduJą.~ cą rolę dla odrodzenia Macedonii. Urodził się w 182.9 r., zma~ł w Sofll w 1920 r. Przez całe życie był wielkim entuzjastą lIteratury I folkl~ru. Przez pół wieku zbierał bajki, pieśni i inne materiały etnograficzne. WIele 23 Sbornik ot b'lgarski narodni umotvorenija, otdel IV, kn. V i VI, s'bral i izdava K. A. Sapkarev, Sofij a 1891, s. 209. 24 Ch. Va kar e l s k i i B. A n g e l o v, Kniga na narodnata lirika, So- fija 1946, s. 17. 25 M. A r n a u d o v, Folklor ot Elensko, Sbornik i narodopis, kn. XXVII, Sofija 1913, s. 114. za narodni umotvorenija �686 687 drukował w czasopiśmie sofijskim Stornik za narodni umotvorenija z lat 1889-1900. C e p e n k o w uważany jest za jednego z największych zbieraczy folkloru macedońskiego. Sam był też autorem bajek. Zapisywane bajki układał według swego planu poprawiając je stylistycznie, postępował zresztą tak, jak i Vuk Karadżić z serbskimi pieśniami ludowymi. Jednak dialogi i styl bajek pozostawiał bez zmian. Bardzo ciekawa jest jego autobiografia, napisana w 1896 r. w Sofii, dokąd przesiedlił się z rodzinnego miasta w 1889 r. i pozostał do końca swego życia, by zrealizować wydanie wszystkich zebranych przez siebie macedońskich utworów ludowych. Autobiografia ta, zaopatrzona krótkim wstępem Kirila Penuszliskiego została wydrukowana dopiero w 1958 r.26 Jak wynika z niej, wiele bajek i pieśni ludowych zapisał Cepenkow na podstawie relacji jego ojca Konstantina, stanowiło to jednak nieznaczny procent tego, co on umiał. D. Miladinow, będąc nauczycielem w Prilepie (1856-57) odwiedzał dom Cepenkowa i opowiadał, że zbiera utwory ludowe. Od tego czasu 27-letni Marko Cepenkow zaczął również zapisywać bajki i pieśni ludowe. Zakochany w folklorze, siedział nad książkami, aby nauczyć się poprawnie czytać i pisać "kieszenie moje były pełne książek i zeszytów" - pisze w autobiografii. "Często jadłem obiad trzymając pod talerzem książki, które chciałem przeczytać"27. Do zbierania folkloru namawiał go i inny zbieracz Kuzman S z a p kar e w - też nauczyciel w Prilepie, który w swym pierwszym zbiorze zamieszczał bajki dostarczone mu przez Cepenkowa. Do Cepenkowa przychodzili i inni znajomi i opowiadali mu bajki, które chętnie zapisywał. Był tak zajęty zapisywaniem, że rodzina czyniła mu wyrzuty28, mimo to Cepenkow nie zaniechał swoich zamiłowań29, choć często rozpaczał, iż nie miał możliwości wydać wszystkiego co zapisał. Oprócz pieśni i bajek, miał zamiar wydać książkę z opisem zwyczajów narodzinowych, wesel i śmierci. Dlatego chętnie przyjął propozycję swych przyjaciół i pojechał do Sofii. W Sofii spotkał się z ministrem Oświaty Sziszmanowem, któremu przekazał zebrane zbiory. Według wskazówek Sziszmanowa, Cepenkow udał się do Prilepu, aby zabrać materiał etnograficzny, dotyczący obyczajów i narzędzi rzemieślników, a także podania. Materiał ten, jak również i wiele baśni, przysłów i pieśni ludowych (przeszło 2500 stron), znajduje się w Archiwum Bułgarskiej Akademii Nauk dotąd niewydany. Znany folklorysta bułgarski Ch. Va kar e l s k i też wspomina o tym niewydanym materiale30. 28 Makedonski 27Tamże, 28 Tamże, 29 Tamże, 30 Rodna jazik, s. 127. s. 135. s. 133. ree, rocznik rocznik IX, zeszyt 1-2, Skopje XII, 1939, zeszyt 3, s. 124-127. Marko Cepenkow zmarł w biedzie. Jak pisał A. P. Stoiłow; na grobie Cepenkowa nie złożono ani jednego wieńca. Nauczyciel w Prilepie Mikołaj Eniczerow, w swych wspomnieniach podkreśla wielką rolę Cepenkowa. "Jego rodacy - pisze on - powinni wiecznie wspominać go"31. Dopiero po II wojnie światowej oceniono zasługi tego macedońskiego Karadżića. W 1954 r. został wydany w Skopje tom jego bajek, redagowany przez Elaże K o n e s k i e g o ze wstępem (str. 7-22) zawierającym 80 bajek. Oprócz tego, począwszy od 1945 r. nie ma macedońskiego podręcznika szkolnego, gdzie nie znalazłyby się bajki Cepenkowa. Trzytomowe wydanie zawiera nie wydane dotąd bajki. Przepisywał je w archiwum BAN folklorysta macedoński Kiril P e n u s z l i s k i zaopatrując wstępem i posłowiem. Chociaż w okresie, kiedy Cepenkow zapisywał bajki i pieśni nie było jeszcze macedońskiego języka literackiego, widać, że znał doskonale gwarę Prilepu. Poza tym miał rzadki talent, jeśli chodzi o opowiadania. Język Cepenkowa jest gładki, soczysty; autor przeważnie podaje od kogo bajkę zapisał, brak tylko daty, kiedy została zapisana. Bajki w wymienionym wydawnictwie ułożone są według klasyfikacji Antti Aarnego32. Każdy tom jest na końcu zaopatrzony w słownik nieznanych wyrażeń. W I tomie, zawierającym 49 bajek, większość to bajki o zwierzętach i istotach mitologicznych, o królach, smokach, Zydach i Cyganach. Są tu bajki o złych macochach oraz kilka religijno-moralistycznych. Bajka Nr 37 ma znany motyw polskiej bajki o królewnie Śnieżce. W tomie II znajduje się 89 bajek o królach i filozofach, o stosunkach z Turkami i o biednych. Trzeci tom zawiera 148 bajek o najróżnorodniejszej treści, w których jest mowa o stosunkach ludu macedońskiego do innych ludów bałkańskich - do Turków, Greków, Zydów, Cyganów i Albańczyków. Wszystkie bajki Cepenkowa pochodzą ze środowiska biednych rzemieślników. Poza tym w bajkach tych odbita jest mądrość i uczciwość prostego ludu macedońskiego, ich patriotyzm i duch wolnościowy. M. Cepenkow, chociaż był zwykłym krawcem z zawodu, ma wielkie zasługi dla folklorystyki macedońskiej. Brak jeszcze dotąd pracy monograficznej o jego działalności. Dlatego Cepenkow tostaje nadal w cieniu i jest nieznany poza granicami swego kraju. Pieśni zebrane przez Stanko K o s t i ć a Malesewski narodni pesni wydał "Institut za makedonski jazik" Wydziału Filologicznego Uniwersytetu w Skopje pod redakcją Todora Dimitrowskiego w 1959 r. Zbiór ten zawiera 177 macedońskich pieśni ludowych z powiatu Maleszewo. Na końcu książki 1958, str. 112-145. 31 Sbornik za narodni umotvorenija, XX, 1904, s. 27-28. 32 Antti A a r n e, Verzeichnis der Miirchentypen, Helsinki munications 3. 1910, F. F. Co- �689 688 jest indeks imion, postaci historycznych opiewanych w pieśniach epickich, indeks miast, krajów i narodów oraz słownik mało znanych słów. Pieśni podzielone są na liryczne I-VI (129 pieśni) oraz na epickie I-III (48 pieśni). Zbiór Kostića zaopatrzony jest wstępem T. D i m i t 1: o W s k i e g 033. Pieśni te Stanko Kostić zapisał we wsi Ratewo, gdzie był nauczycielem, potem w mieście Berowo, pow. Maleszewa. Zapis Kostića jest staranny, zachowuje rytm i rymowanie oraz cechy gwary lokalnej. Kostić był Macedończykiem. Pieśni te, a także obyczaje, klechdy, przysłowia, zagadki, bajki zebrał w latach 1899-1900 i wysłał do Serbskiej Akademii Nauk. Prócz zawartych w tym zbiorze pieśni, cały pozostały materiał zaginął. Wśród pieśni tego zbioru jest wiele nowych (np. Nr 12, 99 i in.), ale są i znane wątki, co świadczy o wędrówkach pieśni ludowych z jednego powiatu do drugiego. Jest dużo oryginalnych pieśni, takich jak Nr 146, 147, 149 i in.54 We wszystkich pieśniach historycznych występują osoby i opiewane są wydarzenia zgodnie z historią (np. Adrijasz brat królewicza Marka, jego matka Efrosina, która jak wiadomo była siostrą Momczyla i in.). Oprócz pieśni o Królewiczu Marku, Dojczynie, Nowaku, Sekule są i takie, które opiewają czyny bohaterów miejscowych, a więc hajduków, walczących przeciwko Turkom. Wśród lirycznych pieśni w rozdziałach I-IV znajdują się miłosne, a w rozdziałach V-V:I różne. Pieśń Nr 108 Jaśa Prodanović wraz z innymi włączył do swego zbioru. Maleszewo jest dziś terenem badań folklorystów jugosłowiańskich. Ten terem Macedonii badał prof. Duśan Nedelković i Jovanka Lazarević. D. Nedelković we wsi Maczewo zapisał od Angeliny Bałdazarowskiej przeszło 100 pieśni epickich. Maleszewo nie stanowi wyjątku. Na festiwalu w BitoH i Sztypie w 1948 r. zapisano sporo ciekawych pieśni. Miasta i wsie macedońskie, które są prawdziwymi kopalniam~ utworów ludowych, dopiero od 18 lat staly się terenem badań slawistów i etnografów macedońskich. Jak pisze KirH P e n u s z l i s k ps, który przebywał w Maleszewie w 1956 r. kilka takich pieśni zaśpiewała mu 65-letnia Wasiłka Pirońska z Berowa. "Pieśni historyczne żyją i nadal w tym kraju - pisze on ponieważ Maleszewo jest terenem oddalonym od głównych arterii komuni, kacyjnych. Specyfiką epickich pieśni tego kraju jest to, że są one taneczne"36. Tak samo pisał w 1900 r. Kostić. Chyba tylko cecha ta trzyma je przy życiu jeszcze dziś. W piśmie "Nova Makedonija" Nr 3804 z 1957 r. Penuszliski drukuje jedną z zebranych pieśni "Gruica i niewierna Angelina". 33 Malesevski narodni pesni, Zbirka na Stanko Kostić, Skopje 1959, Niestety, zbiór Kostića poza suchym wstępem T. Dimitrowskiego nie doczekał się obszerniejszej próby syntetycznego ujęcia i porównawczego badania ze strony folklorystów macedońskich37• Zbiór Paskala P a s k a 1 e w s k i e g oNarodni pesni od Egejska Makeclonija wydał też "Institut za makedonski jazik" pod redakcją Błagoja KOfUbina w 1959 r. Paskalewski dzieli pieśni te na 8 grup. Jednak jest tu kilka tylko obrzędowych, a reszta to pieśni liryczne i historyczne. Zbiór Paskalewskiego zawiera pieśni może mniej wartościowe jeśli chodzi o stronę artystyczną, aniżeli omówione zbiory Miladinowców, Verkovića i Kostića. Są to szczególnie krótkie pieśni ludowe. Nie mniej jednak, jeśli z punktu widzenia artystycznego pieśni te stoją niżej niż pieśni innych zbiorów macedońskich, to ich znaczenie dla etnografii macedońskiej jest nie male. Pieśni te pochodzą z powiatów Kostura i Lerina, najbardziej na południe wysuniętych terenów słowiańszczyzny. Paskalewski jest poetą macedońskim, a w latach 1947-1949 był partyzantem podczas wojny domowej w Grecji. Paskalewski pierwszy raz zajął się zbieraniem pieśni ludowych. Gdyby miał przygotowanie filologiczne i etnograficzne, napewno mógłby nawet i w takich warunkach w jakich zapisywał te pieśni, zebrać bardzo ciekawe i nowe teksty, ponieważ tu jeszcze dotąd żyją legendy z X, ~I i XV wieków. Legenda o "Świętej Janie", którą' zapisał, pochodzi z XV wieku, kiedy Turcy opanowali wszystkie kraje bałkańskie. Zbiór Szapkarewa, wydany pod koniec XIX w. zawiera bardzo oryginalne pieśni historyczne z tej właśnie części Macedonii. W zbiorze Paskalewskiego pieśni Nr 21, 25, 40, 46, 53, 60, 61, 67, 78, 90, 91, 100, 104, 106, 112, 113, 119, 120, 121, 134, 135 i 149 są wariantami podobnych pieśni ludowych, które lud macedoński śpiewa i w innych powiatach. Partyzanckie pieśni Nr 153-188 śpiewano podczas ostatniej wojny z niektórymi zmianami wszędzie po Macedonii. Pozostałe natomiast są oryginalne i poraz pierwszy opublikowane. Inną pozycją wydaną w 1961 r. przez "Institut za makedonski jazik" to "Zbiór przysłów i zagadek ze Strugi i jego powiatu", zebrane i re~agowane przez Filipa K a waj e w a. Jest to pierwsze tego rodzaju wydame w Macedonii. Zbierał zaś ten materiał przez 30 lat. Zbiór jego zawiera 4302 przysłowia, 567 zagadek oraz teksty błogosławieństw, przekleństw, modlitw i zabaw. Czytając przysłowia widać wpływ kultury greckiej, łacińskiej i turec·· kiej. (Nie puszczaj języka przed rozumem. Poszedł po wełnę, wrócił ostrzyżony, Oczy, których się nie widzi szybko się zapomina). Jest też wiele przysłów macedollskich, w których znajdu;e odbicie stosunek ludu do wyższych warstw społeczeństwa (Broda królewska, głowa młynarza. Jeśli praca była dobra, pracowałby i metropolita. Jeśli jest cesarzem s. 5-13. 34 Makedonski 35 Nova 35 Tamże, s. 3. pesni, Skopje 1948, s. 66-67. Nr 3804, l, 2, 3, stycznia 1957, s. 3. narodni Makedonija 37 Makedonski s. 237-238. jazik, rocznik Xl-XII, zeszyt 1-2, Skopje 1960-61, �690 691 nie ma dwóch głów. Związany pop - spokojna wieś. Pop ma dwie ręce, jedną dla błogosławieństwa, inną zaś dla brania). Wszystkie wspomniane pozycje są bogatym źródłem dla prac porówna"vczych nad twórczością ludową Słowian Zadunajskich. Zbiory folkloru macedońskiego, zgromadzone przed wojną przez Macedończyków, wydawane były za granicą, gdyź w kraju nie było wydawnictw w języku macedońskim i traktowano go jako gwarę. Nie tylko Turcy, którzy panowali tutaj do 1912 r., lecz i kler grecki w XIX w. - a potem po rozbiorze kraju i administracja grecka, serbska i bułgarska starały się stłumić kaźdą próbę podjętą przez inteligencję dla popularyzowania utworów ludowych, zwłaszcza pieśni historycznych. Folklor uwaźano za czynnik budzący uczucia narodowe i patriotyczne. Dla pierwszych poetów macedońskich w XIX w., a nawet i w obecnym stuleciu folklor był ich jedyną szkołą. Ich bohaterowie działają w taki sam sposób, jak i opiewani przez lud. Dlatego też z takim kultem odnoszą się Macedończycy do swego folkloru. W Polsce folklor macedoński jest prawie nieznany. Mało kto wie - że y...r II połowie XIX w. Seweryna D u c h i ń s k a przełoźyła kilka macedońskich pieśni ludowych38• Po wojnie Anna K a m i e ń s k a i Jan S p i e w a k w antologii ludowej poezji bułgarskiej39 włączyli 8 macedońskich pieśni ludowych. Brak przekładów i prac poświęconych folklorowi macedońskiemu utrudnia prace porównawcze, na podstawie których można było wydobyć jego cechy charakterystyczne, jak równie i wspólnie cechy folkloru Słowian Południowych. Oprócz krótkich wzmianek o folklorze macedońskim40 brak w Polsce o nim informacji naukowych. KOle Simiczijew ROMANOSLAVICA, Organ Asociata Slavistilor din Republica Populara Romina. Bukareszt 1963. Tomy: VII Dialectologie; VIII, IX - Referate si Comunicari, prezentate la cel d-al V-lea Congres International al Slavistor (Sofia, 17-23. IX. 1963). Red. E. Petrovici. 38 Biblioteka Warszawska t. I, 1875, s. 198-233; Tygodnik Powszechny Nr 37 1881, s. 580-582; Tygodnik mód i powieści, Nr 44/1885, s. 345; Kronika rodzinna, 1886 s. 4, 36, 65; Kole S i m i c z i j e w, M akedonskatn narodna epika vo Polska, Razgledi IV/1963, s. 679-704. 39 Anna K a m i e ń s k a i Jan S p i e w a k, Oj lesie, lesie zielony, wybór bułgarskiej pieśni ludowej, Warszawa 1956, 8°, s. 288. 40 Jugosłowiańska epika ludowa, Wrocław 1948, Ossolineum; Tadeusz Stanisław G r a b o w s k i, Z życia naukowego Macedonii, Pamiętnik słowiański, t. XII, 1962, s. 236-238 :,1 "Romanoslarica", to dobrze już znana seria wydawnicza w której w 1963 r. ukazały się 3 tomy, w tym najbogatszy tom IX, zawierający referaty na V-ty Kongres Slawistów w Sofii.* Seria ta publikuje pra.ce najlepszych rumuńskich językoznawców, znawców literatury, folklo:ysto~ i historyków interesujących się slawistyką. Do naj częstszych autorow tej serii wydawniczej należą: E. Petrovici, I. Patrut, A. Vraciu, L. Todorov, E. Fodor, T. Chitimia, T. Gh. Bulat, C. N. Velichi, E. Vrabe, E. DeboveanuMali:iescu, Gr. Benedek, M. Pop i wielu innych uczonych rumuńskich i zagranicznych. Oczywiście wymieniam głównie tych autorów, których pr~ce wiąźą się z problematyką etniczną, etnograficzną i folklorystyczną, wazną dla etnografii Słowian, w tym również i dla Polski. Romanoslavica" poświęcona jest zagadnieniom styków etnicznych, zapoży~zeń kulturowych, substratów etnicznych kultur i języków słowiańskich, jak też językowi i kulturze rumuJlskiej. Rozw~żane są też pro~lemy dotyczące procesów migracji, przesiedleń i osadlllctwa dawn~go l nowsze~o. W serii dociekliwych artykułów ogólne te zjawiska są ośwletlane przez Językoznawców, historyków i folklorystów, jednakże dominu~e problematyka etniczna. Etnograficzny punkt widzenia reprezentują badallla folklorystyczno-językoznawcze; inne działy kultury ludowej nie są tu omawian.~, ~lode zaś pokolenie etnografów wypowiada się w wydawn.ictwach ,,~tUdll Sl cercetiiri de Istoria Artei" brak więc ich głosu na odcmku slawlstycznym. Anonsując jedynie to ciekawe wydawnictwo - należy po~k~:śli~, że nie: maI każdy artykuł, czy też większe prace w "Romanoslavlca z~n:tere~u ją etnografa, zwłaszcza studia leksykalne i dialektologiczne,. a :",srod n~ch toponomastyka wskazująca strefy wpływów Słowian wschodmch 1. po.łudn,lOwy ch a także i zachodnich. Do takich należą prace E. P e t r o v l C l, ktory wnikliwie ujął w świetJe izoglos, wpływ języków słowiańskich, topo~onimikę i słownik rumuński (t. VII str. 11-22, 6 map) jak np. występowame toponimów słowiańskich na terytorium Rumunii (t. IX str. 5, mapa). Autor dochodzi do wniosku, że zjawiska te nie występują w sposób regularny i nie obrazują stanu sprzed okresu romanizacji Słowian na tym obszarze, lecz przeniknęły w czasach późniejszych z sąsiednich terenów słowiańskich, czasem za pośrednictwem Węgrów. Taki sam charakter mają studia G. M i h a i Iii oparte na ligwistycznym atlasie rumuńskim. (t. VII str. 23). Na 29-u mapach podaje on szereg zasięgów wyrazów pochodzenia słowiańskiego, takich jak: pług, ugor, snop, gradina - w znaczeniu sad, stilp - stolb, grebla, "vreme", "nevasta", "boroana" w znaczeniu brona, i wiele innych. W świetle tych izoglos rysuje sie strefa wpływów języka ukraińskiego, serbskiego i bułgarskiego. Prace te~o typu pomyślane są jako wstęp do lingwistycznego atlasu Słowiańszczyzny, którego realizację uchwalono jeszcze na IV Kongresie Slawistów w 1958 r. w Moskwie. Etnograf jednak może tylko odcyfrować treść, formę i funkcję tych desygnatów, których nazwy podają wymienione prace, prze• Patrz "Lud" t. 48 str. 817-821. �-w 692 clez właśnie w faktach kulturowych kryją się przyczyny zapożyczeń leksykalnych, a na pewne ułatwiają one datowanie tych wpływów. Problematyka ta jest zresztą dobrze rozumiana choć nie praktykowana przez uczonych rumuńskich jak można wnosić z prac E. P e t r o V i c i a i E. V r ab e g o (\liII str. 55 in., 187 in.). Autorzy rozważają cele rumuńskiego atlasu językoznawczego i cel badań. nad ,.slawizmami" w języku rumuńskim. Oprócz prac zawierających treść etniczną i slawistyczną, na szczególną uwagę zasługują prace E. Vrabego dotyczące słowiańskich grup językowych na obszarze Rumunii (t. VII str. 75-85; t. IX str. 195-218). Autor szacuje liczebność skupisk mówiących "po słowiańsku" wg spisu w 1956 r.l Jeśli idzie o Polaków, w rejonie suczawskim istnieją skupiska: Solonet-Majdan, Pojana Mikuli, Plęsa (por. Codrui Cosminolui VI. 1929-1930), Partes-de -Sus, Moara, Bulai, Bosanci, Teodoresti, Mihoveni Buninti, region Radauti, Putna, region Cimpuluny: Moldovita, region Siret Vicsani (VII str. 84). Ludność ta osiadła tu bądź w XV-XVI stuleciu, bądź w okresie rozbiorów Polski, zwłaszcza po klęsce pod Maciejowicami (l0.X.1794). Nie brak tu też osadników z drugiej połowy XIX wieku, szczególnie z okresu po 1863 r., na co zwrócił uwagę już dawniej T. Lukasik2, E. 'Vrabe w drugiej rozprawie ("La place des patois slaves parIes sur Ie territoire dela R.P.R. dans Ie system e des langues slaves et leur importance pour la dialectologie slave" t. IX str. 195) pogłębia temat. Omawia on poszczególne języki i stwierdza, że jęz. słowiańskie występują w dwu typach, w okręgu marmaroskim, suczawskim i banackim przeważają dialekty południowo-zachodnie, gwary huculskie, zakarpackie i pokuckie, natomiast w Dobrudży - południowo-wschodnie. Język rosyjski reprezentują tu staroobrzędowcy i raskolnicy, mówiący dialektami południowo-wielkoruskimi. Słowacy mówią dialektami wschodnimi bądź centralnym. Autor omawia też grupy czeskie, serbo-chorwackie i bułgarskie, a nawet grupę polską, najmniej zresztą zbadaną; sądzi, że skupiska te reprezentują dialekty małopolskie, powołuje się przy tym na badania I. C. Chitimia i E. Deboveanu. Najgruntowniejszego opracowania doczekała się ludność polska w pracy I. C h i t i m i a i E. Deboveanu-M e l a e s c u "La parler et Ie folklore polonais de Bulai (distr. de Suczava)". Autorzy w oparciu o materiały zebrane wedle specjalnego kwestionariusza opracowali charakterystykę 1 Ukraińcy 68 252, Rosjanie 45029, Serbokroaci 43057, Słowacy 18935, Bułgarzy 13182, Czesi 6 196, Polacy 5435. , Warto przy tej okazji zwrócić uwagę na prace dotyczące osadnictwa polskiego w Rumunii. T. B a l a n, Emigranti poLani in Bucovina si MoLdowa in sec aL XIX-Lea, Czerniowce; P. P. P a n a i t e s e n, Emlgratia palona si revo[utia romina de La 1848, Studia si documente. Bukareszt 1929; T. L u k a s i k, Po[ogne et Raumanie. Paryż ln8. Porównaj też "Lud" t. XLVII str. 565-671; "Ziemia" 1939, ze~z. z lutego oraz R. 1948, L XXVII nr I(}-ll Biblioteka Warszawska t. IV; "Prace i Materiały Etnograficzne" t, VII 1948, M. G O t k i e w i c z. ,;Wierchy" t. 25/1956 str. 80-100. "Lud" XLIV s. 281-98. 693 językoznawczą tej gwary ludowej, określając ją jako małopolską. Szczególnie ciekawie przedstawiają się materiały leksykalne, które skrzętnie zestawiono z dorobkiem polskiej dialektologii, z wynikami prac K. Nitscha, jak również z polskimi gwarami na Podolu, przyczym za żródła posłużyły tu prace B. D. Hrinczenki i J. Gajka, S. Hrabca i P. Zwolińskiego. Szczególną wartość mają zestawienia słownikowe działami kulturowymi. W zasadzie ludność utrzymała swój słownik zmieniły się tylko nieliczne nazwy jak: guzan z rum. guzgan = szczur, plugarz być morze pod wpływem rum. plugar = oracz, perlog z rum. pir/oaga = odłóg, tarabonka z rum. taTClboanta = taczki, bańki nazywają się z rum. ventuzy, a kominiarz za rumuńską nazwą cosar brzmi koszarz. Interesująco przedstawia się zebrany przez autorów folklor; cytowane przysłowia i fragmenty pieśni reprezentują prawie powszechnie znany materiał. Można jedynie wątpić czy piosenka "Kukułeczka kuka" wywodzi się z "Trzech godów" Kniaźnina, jak chcą tego autorzy3. Trzy baśni - jedna o trzech synach kowala, druga - o szczęściu biednego brata, trzecia o skarbach w podziemiach i 42 zbójcach (motyw lampy Aladyna) znane są dobrze w literaturze folklorystycznej całej Europy i orientu. Ciekawy jest również fragment ballady "Jasio konie poił, Kasia wodę brała", Jest to zresztą daleka odmiana tej ballady, względnie zbitka z wątkiem o uwiedzionej. Wśród opracowań o tematyce etnicznej opartej o źródła historyczne zasługuje na uwagę praca M. Comsa na temat rozsiedlenia Słowian w Rumunii w okresie między VI a IX w. (t. IX str. 505). Autorka dała na podstawie literatury historycznej i archeologicznej dość przejrzysty obraz nawarstwień etnicznych i przesuwających się migracji na obszarze Rumunii. Wyniki tych rozważań ilustrują 3 mapki, dwie pierwsze ukazują sieć wykopalisk archeologicżnych, wśród których wyróżnia stanowiska słowiańskie i słowiańsko~warskie (VI i VII wiek oraz VII-IX w.).. Na tle tych stanowisk w oparciu o dane historyczne konstruuje wnioski uwidocznione w 3-j mapie, a ujmujące wyraźnie 3 strefy kulturowe: 1) na nizinie wołoskiej region wschodnio-romański, 2) w Siedmiogrodzie region gepidzko-romański 3) w północnej Mołdawii - region Karpato-dacki. Charakterystyczne, że podobnie przedstawia się Rumunia w świetle Rumuńskiego Atlasu Lingwistycznego. Przez tę podstawową strukturę etniczną przesun~ły się wedle autorki fale "Sklawinów" w VI-VII wieku, Antów w VI-VII w., Słowian wschodnich (Siewierzan) z końcem VII wieku, tureckich Bułgarów - koniec VII w., Awarów - w połowie VII w. a po nich ruchy awaro-słowiańskie oraz od zachodu Słowianie zachodni (kurhany i mogilniki) na koniecSłowacy w Vln wieku. Józef , Patrz: J. G a j e k, Troiste weseLe F. D. Kniaźnina s. 227 Księga ku czci Prof. Juliusza Kleinera. w świetle foLkLoru, Gajek Łódź 1949, �694 695 PRZEGLĄD Wydawnictwo Wśród etnografa HU;vrANISTYCZNY. Rok VII, 1963, nr Naukowe - Warszawa, s. 176. bogatej treści i tym jedynie tego zeszytu niektóre prace poświęcimy tu słów kilka. 2 (35) mogą Pal1stwowe zainteresować Henryk B a r y c z "Pamiętnikarz, powlesclOpisarz, historyk" Ref rat wygłoszony na Sesji naukowej poświęconej J ę d r z e j o w i K i t o w ic z o w i którą zorganizowało Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu w 1962 r. Autor podkreśla, iż ocena twórczości Kitowicza od czasu pierwszych wydań w latach 1823-45, aż do dzisiaj nie jest zgodna, zarówno co do wartości literackiej jak i historycznej dzieło rozmaicie było interpretowane. Brak pełnego wydania całej spuścizny Kitowicza oraz należytej znajomości jego biografii utrudnia sklasyfikowanie dzieła, bądź jako historii współczesności, bądż jako pamiętnika. Kitowicz nie ma zdaniem Barycza, zmysłu politycznego, opisuje wypadki w których brał udział, lub o których słyszał i na tej podstawie wartościuje je. Ma jednak nowoczesne zrozumienie dla konkretów życia, a przez to zmierza do dania dokumentacji swoich czasów od strony życia codziennego. Ki towicz prowadził raptularz od 1743 do 1771 r. Po przerwie podj ął tę pracę dalej po osiedleniu się w Rzeczycy (1770 r.), całości dał tytuł Memorial życia. Dzieło to przeredagował, włączył w nie starsze części diariusza, opuścił niektóre lata, w tej formie całość powstała między 1788 a 1803 r. Sam nazywa to dzieło "kroniką". Opis obyczajów za panowania Augusta III nie jest pracą ukończoną, mimo tego jednak Barycz uważa, że to "pierwszy samoistny utwór treści historyczno-kulturalnej", uwzględniający w szerokim zakresie obyczaje związane z życiem umysłowym, z kulturą materialną, ze stosunkami społecznymi. Wyłączył opis grup społecznych: niemieckiej, białoruskiej i ukraińskiej, opuścił opis znacznego obszaru Litwy, bo, jak wyznał był go "nieświadomy", gdyż tam nie jeździł. Ta więc bezpośredniość w ujęciu pracy stanowi jej wielką zaletę. Źródła Kitowicza to: 1) własna obserwacja i wspomnienia, 2) informacje, 3) aktualna literatura, zabytki sztuki plastycznej, monety, pieczęcie (najmniej dla niego ważne). "Opis ..." Kitowicza obok innych zalet literackich posiada tę jeszcze dodatkową, że jest ścisły i wiarygodny; spełnia wiele postulatów współczesnej etnografii i etnologii. a wartości literackiej dzieła świadczy doskonała kompozycja, świetna narracja, realizm, plastyczność i wizualność obrazowania. Należy się też miejsce Kitowiczowi w dziejopisarstwie, bo nikt mu nie dorównał w przedstawieniu obyczajów i ta strona jego dzieła interesuje specjalnie etnografa. Niejednokrotnie można, w dzisiejszych zwyczajach ludowych spotkać relikty obyczajów XVIII-wiecznych, a szerokie uwzględ- nienie przez stwem. Kitowicza kultury materialnej jest prawdziwym prekursor- Poza artykułem Barycza w "Recenzjach i przeglądach" mamy mlęazy innymi wzmianki o dwóch dziełach, sięgających jeszcze głębiej w przeszłość, a treścią swą wiążących siĘ z kulturą obyczajową dawnych czasów; Leszek Kuk u l s k i opracował "Podróż do Ziemi Sw., Syrii i Egiptu 1582-1584 M. K. Radziwiłła-Sierotki" (Czytelnik, Warszawa 1962, s. 65'!), a Henryk Z i n s pisze a Richard'zie Henry Tawney jako o badaczu historii społeczno-gospodarczej XVI i XVII wieku. Maria Kirjanov bdgarska" izsledvanija Fryczowa Angel, Narodnostni elemznty v ezika na "Istorija (Elementy ludowe w języku "Historii słowiańskiej"), po slucaj 200-godisninata ot Istorija slavjano- ot V sb. D. Kosev, Sbornik slavjano-bdlgarska. Paisij C h i l e n d a r s k i i negovata epocha (1762-1962), Red. Al. Burmow, Chr. Christov i in. Sofia 1962, BAN, s. 379-399. Jest to praca z zakresu językoznawstwa. Autor przeprowadził w niej wnikliwą analizę języka Paisija Chilendarskiego, użytego w dziele "Historia słowiano-bułgarska". Wyjaśnił w swej publikacji zasady ówczesnej ortografii i fonetyczne właściwości poszczególnych liter alfabetu, przy czym podkreślił, że podstawą pisowni Chilendarskiefj::> była ortografia starocerkiewno-słowiańska. A. Kirjanov poświęcił wiele miejsca morfologicznym właściwościom gwarowym. Ciekawym zjawiskiem w "Historii" jest wpływ zmian gramatycznych przejawiających się szczególnie w odmianie rzeczownika. Podał też przykłady używania czasowników, w których tradycyjną pisownię wypiera żywy język potoczny (Są to zmiany w koniugacjach i ich czasach, przeniknięcie form gwarowych do imiesłowów a także zmiany zaszłe w używaniu i stopniowaniu przymiotnika, przede wszystkim w tworzeniu stopnia najwyższego). Autor zanalizował też przenikające do "Historii" gwarowe formy zaimków, których użycie jest do dziś żywe i charakterystyczne dla gwar zachodnio-bułgarskich. Z części nie odmiennych mowy rozpatrywał zagadnienie użycia przysłówków. W wyniku tej pracy doszedł do wniosku, że P. Chilendarski skłaniał się raczej w swym dziele do używania języka codziennego niż cerkiewnoliterackiego. Autor wskazał na ciekawe zjawiska syntaktyczne, wyliczył najbardziej charakterystyczne ludowe zwroty językowe, a w syntezie określił, że język Paisija jest bliski gwarom do dziś używanym w okręgu stankedimitrowskim. W związku z tym powstaje otwarty problem - z jakich stron kraju pochodził ojciec bułgarskiego Renesansu? H.R. �697 696 RUSSKIJ FOLKLOR, t. VIII. Moskwa-Leningrad 1963. Karel Horalek, Wzaimosvjazi v oblasti slavjanskoj narodnoj ballady (Wzajemne związki w dziedzinie słowiańskiej ballady ludowej). s. 98-101. Narodnaja Poezija Słavjan, We wstępie, w kilku zdaniach, autor podaje charakterystykę stanu badań, naukow.YC,h ~ad folklorem zwłaszcza balladową i baśniową twórczością ludow słowlansklch. Zebrano już tyle przekonywających materiałów że na ich podstawie można przystąpić do charakterystyki głównych kierunków filiacji i zapo~yczeń w folklorze tych ludów. Mimo, że Słowianie tworzyli wspólnotę etmczną, w pewnych okresach historycznych rozwój twórczosci ludowej nie postępował jednakowo, Pod tym względem bardzo wyraźne różnice dostrzec można w dziedzinie b~śni i pie.śni. W twórczości prozaicznej (baśnie) zaznacza się wpływ :v~tkow wędruJ~cych ze wschodu na zachód, w twórczości poetyckiej (piesm) - odwrotme, Jeśli chodzi o balladę ludową, według autora - na Białorusi i Ukrainie można odnaleźć wiele cech wiążących ten rodzaj pieśni z pieśniami Słowian zachodnich. Do wpływów zachodnio-słowiańskich zaliczyć .należy rozpowszechnienie się w ludowych pieśniach ukraińskich wiersza sylabicznego, oraz stosowanie rymu i podziału na strofy. Różne kierunki wzajemnego przenikania wykazał autor na wybranych przez siebie przykładach. Jednym z nich jest ballada polskiego pochodzenia Pani pana zabila. Pieśń ta przeniknęła do Czech i Słowacji i została tam przyjęta prawie bez większych zmian dzięki pokrewnym cechom, jakie łączą poezję ludową obu tych zachodnio-słowiańskich grup. Blisko spok~ewnione z tą balladą są pieśni ukraińskie pochodzące z Galicji. Ballady wlelkoruskie odbiegają daleko od wspomnianego wzorca. Wpływy idące z zachodu w kierunku północno-wschodnim można wyśledzić w wielkoruskiej balladzie ukraińskiego pochodzenia O wojewod::ie Stefanie. Wspólne związki łączące pieśni ludowe Słowian północno-wschodnich i południowych wykształciły się pod wpływem wzajemnych kontaktów kulturowych trwających przez całe stulecia. Przykładem wędrówki takiego wątku z południa na północ może być pieśń o brance, która została poturczona. Przykładem wędrówki wątku z północy na południe i wschód jest pieśń O córce zamienionej w ptaszka. Tezę tę opiera K. H o r a l e k na pracy F. Koł ł e s y, który w badaniach swoich wykazał, iż pieśń ta powstała na Morawach. (Przeciwko tej tezie występuje Zemcowskij I. I, "Ballada o docke-ptaske", Russkij folklor, t. VIII, 1963, s. 144-159- przyp. rec.). Wzajemne wpływy i związki w twórczości ludowej Słowian wschodnich i południowych tworzyły się specyficznie przebiegając przez Rumunię i Węgry, stąd u tych ostatnich (Rumuni i Węgrzy) występuje wiele cech wspólnych ze słowiańskimi. Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że pewne bałkarlskie "n' wątki balladowe przeszły na Ukrainę za pośrednictwem Rumunów i Węgrów i tu się zatrzymały. Autor podaje jako przykład pieśń o mistrzu Manole, który żywcem zamurował swoją żonę· Pieśń ta znana jest w strefie Karpat wschodnich. Natomiast północno-zachodnia część terytorium Jugosławii (Słowenia i sąsiadujące z nią części Chorwacji) nie należy do strefy wzajemnych wpływów słowiańskich na Bałkanach. Autor podkreśla, że stwierdzieć to można w niektórych wariantach pieśni o królewiczu Marku. Podobne zjawisko występuje też w twórczości baśniowej. W serbskich, macedońskich i bułgarskich baśniach odczuwa się silnie wpływ pierwiastka orientalnego. Twórczość poetycka (pieśni) i prozaiczna (baśnie) w grupie zachodniosłowiańskiej posiada wielką ilość cech wspólnych. Jedynie twórczość ludowa Serbo-łużyczan nosi cechy wpływów germańskich w dziedzinie baśni w poezji ludowej natomiast spotyka się wiele archaizmów i utworów ~ierymowanych, co świadczy o wczesnym oderwaniu się Serbo-łużyczan od wspólnoty słowiańskiej. Autor zaznacza, że najtrudniej jest przeprowadzić badania nad wzajemnymi wpływami w twórczości ludowej na terytoriach etnicznie ~ieszany~, czego przykładem może być Śląsk, gdzie ścierały się wpływy P?lskle, c~:sk~e i niemieckie, lub Białoruś, gdzie przenikały wpływy polskle, ukramskle i wielkoruskie. B. N. Putilov, Russkaja istorićeskaja ballada i jejo slavjanskije otnośe(Rosyjska ballada histor. i jej słowiańskie odpowiedniki), s. 102~:31. Pieśni historyczne o napadach Tatarów i Turków zajmują pokaźne mleJsce wśród słowiańskich ludowych pieśni balladowych. powstały one pod wpływem wypadków historycznych jakimi były najazdy na ziemie Słowian wschodnich i południo'wych. Folkloryści wskazują na to, że najwi~c:j u~v.:0~ rów tego rodzaju pojawiło się w okresie XVI-XVII w. Na Ukra.m~e ple:m tego typu _ według badań prowadzonych nad nimi - po~stały J.uz w Wleku XIII-XIV, kiedy to rozbita Ruś Kijowska dostała Slę w mewolę ta- nija tarską. . , Tematyką tych pieśni są walki z najeźdźcą i niedola ludzl, kt.orz~ dostali się w jassyr. Pieśń tego typu oryginalna u Słowian wschodmch l południowych na gruncie zachodniosłowiańskim jest zapożyczeniem, np. w polskiej literaturze D. M. Balasov, ludowej. Banada o gibiHi oklevetannoj zeny (Ballada o straceniu zniesławionej żony), s. 132-143. . Autor podkreśla, że w badaniach nad folklorem mało miejsca ~Ośwlęcono dotychczas balladom ludowym, a prawie wcale nie zajm~wa~o .s~ę u~worami balladowymi Słowian wschodnich. Jeśli nawet uczem mowlh. ,o ~ywotności takich pieśni, to w interpretacji swojej starali się .u~asadmc.' ze ballada sensu stricto jest gatunkiem powstałym w zachodme] Europle. Autor �699 698 przyznaje, że istnieją wspólne wątki europejskie, ale wskazuje też na fakt istnienia takich, które nie są zapożyczeniem lecz są charakterystyczne dla specyficznych zespołów etnicznych. Wt;drowne wątki przenikają przeważnie z zachodu na wschód lub południe Europy, ale i odwrotnie. Balasow, przeprowadzając badania nad balladą "o zniesławionej żonie", wykazał, że pieśń ta była szeroko znana w całej Wielkorusi, Białorusi i Ukrainie, a nawet w Polsce, szczególnie na obszarach etnicznie mieszanych. Notowano ją w XIX w. we wschodniej Galicji (Kolberg). Pieśń ta, według autora, wywodzi sit; z obszaru wschodnio-słowiańskiego, na co wskazuje analiza treści i formy tej ballady. Stanowisko kobiety ruskiej w XIV-XVI w. było określone całym kodeksem norm i zakazów prawodawstwa zawartego w "Domostroju". Kobieta zamężna uzależniona była od męża i teściowej, a dzieci i służba zależne były od pani domu tylko podczas nieobecności pana. Do kobiety należało wtedy zarządzenie domem i włościami. We wspomnianej już balladzie teściowa o~karża synową przed synem powracającym z wojny. Mąż w przypływie gniewu zabija żonę. Potem jednak okazuje się, że wszystko to było zrt;cznie zmyślonym kłamstwem. Na zachodzie Europy w XVI w. kobieta zdobyła sobie pewne prawa do samodzielności a jej stanowisko w domu jako żony i matki posiadało cechy dużej swobody. Pieśń "o zniesławionej żonie" jest odbiciem średniowiecznych stosunków feudalnych panujących na Rusi Moskiewskiej, podczas gdy zachodnia i środkowa Europa w XVI w. przeżywała szczytowy okres Odrodzenia. I. I. Zemcovskij, Ballada o docke-ptaske (k voprosu o vzaimosvjazjach v slavjanskoj narodnoj poezji) - Ballada o córce-ptaszku (przyczynek do zagadnienia o wzajemnych związkach w słowiańskich pieśniach ludowych), s. 144-159. Dużą popularnością w twórczości ludowej Słowian cieszy się ballada "o córce zamienionej w ptaszka". Tematem tej pieśni jest tragedia dziewczyny wydanej za mąż w dalekie strony. Matka nie pozwala jej wrócić do domu prędzej niż po siedmiu latach. Lecz dziewczyna nie wytrzymuje próby, po roku wraca przemieniona w kukułkę i opowiada o swej niedoli w domu męża. Pierwszy F. Koł ł e s a poświęcił tej pieśni pracę pt. "Ballada o córceptaszku w słowiańskiej poezji ludowej" (Lud słowiański, t. III, zesz. 2, Kraków 1934, s. B147-B185). Problem ten podjął następnie J. H o l' a k pisząc obszerny komentarz. Podkreślił on m. in., że pieśń ta dawniej musiała należeć do rodzaju pieśni obrzędowych, ściślej weselnych. Obaj autorzy są zgodni co do tego, że ws.zystkie warianty pieśni pochodzą z jednego źródła, szczególnie pieśni zachodnio-słowiańskie są sobie bardzo bliskie. Z e m c o v s kij podkreśla, że pieśń ta znana jest i u Słowian wschodnich, lecz tu spotyka się już większe zrozmcowania tekstu i melodii. Ponadto dodaje autor, że pieśń wykonywana była w różnorodnych sytuacjach życiowych ludu (np. Wielki Post, żniwa, dzień św. Trójcy). Analiza tekstu i melodii wykazała, że pieśń ta nie należy już do pieśni weselnych, choć zawiera w sobie wiele elementów cnarakterystycznych dla lirycznych pieśni obrzędowych. Z e m c o v s kij zgadza się z poglądem F. Kołłesy, że pieśń ta powstała jako pieśń obrzędowa. Należała ona od niepamiętnych czasów do części weselnego widowiska, a pewne treści wskazują na to, że są reminiscencjami z okresu pogal1skiego, ze środowiska, w którym były znane małżeństwa egzogamiczne. Autor odrzuca tezę F. Kołłesy według której jedynym miejsce powstania tej pieśni są Morawy. Twierdzi bowiem, że na podstawie materiału zebranego z jednego tylko regionu (Morawy) nie można wyciągać daleko idących uogólnień. Henryka Roma1Lska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/886e68743e135455ac5e680c6fa20075.pdf d9b32938e620cd853447ed6ecaab34b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:288 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:257 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.745-774 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ',. K R o I N DR TADEUSZ K A DELIMAT 1920-1964 WSPOMNIENIE Leżą przede mną nieco pożółkłe, równo pocięte kartki, zapisane drobnym pismem. Listy, wykazy pierwszych zaczątków prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym", protokoły z pierwszych zebrań Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, drobnym pismem wypełnione kartoteki Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. I widzę żywo drobną, pochyloną postać blondyna skupionego i piszącego pierwszy swój referat naukowy w 1945 roku w Lublinie, przy ulicy Racławickiej 14. A przecież - z dala od Wisły, spod Puław i Białej Góry zimowy wiatr niósł daleki grzmot dział i głuche echa wybuchów. Dzisiaj siedzę nad tymi kartkami i piszę jakiś niereaby nekrolog o Tadeuszu D e 1 i m a c i e. Przeglądam kartkę po kartce, pierwsze rozdziały Jego pracy habilitacyjnej. Temat tej pracy o Mazowszu jest �747 746 napozór mikrograficzny, nieefektowny, wymagający niebywałej erudycji, dociekliwości i niezmiernie wielkiego nakładu pracy. W dyskusjach zwracałem uwagę, dlaczego właśnie na pracę habilitacyjną wybiera temat tak żmudny. Ale w tym właśnie tkwiło odbicie Jego osobowości. Kusił się o napisanie takiej monografii dotyczącej jednej grupy etnograficznej, któraby wykazała że w inwentarzu kulturowym odbijały się i odbijają wszystkie procesy historyczne, rozwój stosunków społecznych, postęp techniczny, dyfuzje i migracje. Zmierzał do udowodnienia iż kultura - podobnie jak język, warunkuje świadomość każdej grupy etnicznej. Niestety dzieła tego nie dokończył. Materiały i szkice Jego znajdą się zapewne w jakimś archiwum etnograficznym i może komuś posłużą. Tadeusz Delimat urodzony w 1920 roku, zdał egzamin dojrzałości w 1944 r. przed Komisją Tajnego Nauczania. co również ma swoją wymowę. Polonista z tajnego nauczania z,lchęcał Go do studiów literackich i taki kierunek początkowo obrał On. Prowadząc wykłady z literatury ludowej w 1944 r. 'zetknąłem się w Lublinie z Tadeuszem Delimatem. Odtąd przez lat kilka dzieliliśmy trudy organizowania Towarzystwa, ściągania Biblioteki, tworzenia z niczego Archiwum, trudy redakcyjne związane ze staraniem się o papier, drukarnie i wszystkimi troskami jakie niosły pierwsze miesiące i lata powojenne. Jako młodszy asystent pisał pracę magisterską o ceramice ludowej i rozpoczął pisanie pracy doktorskiej. W 1948 r. dyrektor ówczesnego Instytutu Bałtyckiego, dr Józef Borowik poszukiwał kierownika dla Pomorskiego Muzeum w Szczecinie. I tak stanęła przed młodym magistrem a już wtedy starszym asystentem przy Katedrze Etnografii i Etnologii na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UMCS w Lublinie, poważna szansa samodzielnej i twórczej pracy. Ile pomysłowości, pracy i nieprzespanych nocy włożył w organizację tego Muzeum, w koncepcje ekspozycyjne, tego .nikt docenić nie potrafi, gdyż dokumentacja tych spraw zaginęła; choć wysiłki te poszły częściowo w próżnię, gdy Morskie Muzeum Kulturoznawcze nie przetrwało, to jednak podkreślić należy, że była to wielka szkoła samodzielności w której młody etnograf borykał się z rozwiązywaniem problemów teoretycznych w starej mu~ealnej praktyce. Okres Szczeciński zakończył Tadeusz Delimat uzyskaniem stopnia doktorskiego, po złożeniu w UMCS rygorozum w 1951 r. Była to chwila pełna szczęśliwości dla całej grupy etnografów lubelskich, skupionych przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Praca doktorska poświęcona była łodziom morskim na Pomorzu. Wiązała się więc jak I!ajściślej z pracą zawodową w Muzeum Morskim w Szczecinie. Autor wykazał w niej specyficzne cechy wczesnośredniowiecznego szkutnictwa na Pomorzu Wschodnim. Precyzyjna analiza, typologia i powiązanie tych wyników z procesami historycznymi świadczyły, że kształtuje się nowa, niebanalna osobowość naukowa. Mimo licznych póżniejszych prac w Muzeum Warszawskim, wciąż wracał dr Delimat do ..=._------ tego zagadnienia i w różnych artykułach i recenzjach problematyka szkutnicza przewija się w pracach Jego do 1963 roku. Widać to i w Jego pracach w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, gdzie zajmował od 1952 r. stanowisko kustosza a póżniej - zastępcy dyrektora. Głównym owocem tych wysiłków było pomnożen'ip. zbiorów a zarazem dobrze prowadzona dokumentacja naukowa. Powinności i konieczności ekspozycyjne, powiązanie nauki z popularyzacją nie przesłaniały Mu nigdy tego faktu, że muzeum jest warsztatem badawczo-naukowym. I w to włożył całą swoją pasję, całą swoją systematyczność. To są wartości nieprzemijające. Ta właśnie muzealno-badawcza praca stała się punktem wyjściowym do podjęcia pracy habilitacyjnej. Świadczyć o tym będzie Jego artykuł The State of Preservation of Ethnographic Monuments in the Mazowsze Region, który ukaże się w t. III "Zeszytów Etnograficznych Muzeum Kultur i Sztuki Ludowej". Dzięki inwencji naukowej i wrażliwości na problemy społeczne i narodowe zabłysnął Tadeusz Delimat talentem w organizacji wystaw sztuki ludowej we Francji, Anglii i Belgii, w Szwecji, Norwegii i Danii. Ten typ działalności zetknął Go z emigracj'ą polską. Zabieg lł o pomoc dla Muzeum w Maribo, gdzie uzupełnił zbiory polskiej kultury ludowej, czym ujął s?bie tamtejszych polskich emigrantów. Z rozmów wnioskowałem, że planuJe. On p~wiązanie prac Muzeum Warszawskiego z całą polską diasporą emlgraCYJną. Postanowił trafić do niej treściami narodowymi poprzez wystawy i wydawnictwa, ale również chciał zaktywizować ją w zbieraniu eksponatów dla Etnograficznego Muzeum Warszawskiego. Mimo prac naukowych potrafił dr Delimat stać się główną sprężyną wszystkich poczynań administracyjnych i organizacyjnych, które wiodł~ do budowy dużego Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie i stworzenia Jednego z najważniejszych ognisk etnograficznych. A przec~eż nie był O~ typem działacza motorycznego o siłnej konstrukcji fizycznej. Był to raczej naukowiec delikatny i wrażliwy, zadumany intrawertyk, a jednak w działaniu organizacyjnym odznaczający się dużymi walorami. We współżyciu z ludźmi cieszył się ich szacunkiem i przyjaźnią. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze straciło w Tadeuszu Delimacie jednego z naj aktywniejszych i naj życzliwszych członków. Nie uchylał się n.ig~~ od prac w Zarządzie Głównym, od prac w Oddziale Szczecińskim a pózmej Warszawskim, to też Zarząd główny doceniając Jego współpracę w lata~h 1945-1960 r. nadał mu dyplom honorowy i zaszczytną odznakę XV-Iecla. W roku 1963 otrzymał złoty krzyż zasługi. Zamykam tekę z pożółkłymi kartkami zapisanymi równym wierzę _ na przekór rzeczywistości - że juź od nas odszedł. pismem nie Józef Gajek - �748 749 BIBLIOGRAFIA PRAC TADEUSZA DELIMATA 1. Anna K u t r z e b i a n k a: Etnografia polskich grup ludnościowYch na Zachodzie, Kraków, 1945. Rec.: "Lud", t. XXXVI, 1946, s. 379-381. 2. Co to jest Atlas Etnograficzny?, "Mies. lud.", 1947, Nr 1. 3. Materiały do budownictwa ludowego w powiecie pulawskim, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. VI, 1947, s. 164-186. 4. Polski Atlas "Ziemia", Etnograficzny, 164-165. XXXVIII, 1947, Nr 6-8, 5. Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnografii i Etnologii Uniwersytetu im. M. C.-Skłodowskiej w Lublinie za rok akademicki 1946-47, "Lud", XXXV, 1947, s. 448-451. 6. Wyciąg ze sprawozdania z konferencji naukowej PTL w sprawie Pol- "Lud", XXXVII, 1947, s. 476-481. 7. Morza - gościńce kultury, "Tyg. Wybrz.", 1948, Nr 49/50, s. 7-8. 8. Strój jamneński, "Zycie i Kult.", 1952, Nr 25, s. 7. skiego 9. Strój 10. Strój Atlasu Etnograficznego, ludowy na Pomorzu Zachodnim, "Głos Szczeciński", p1/rzycki, "Głos Szczeciński", 1952, Nr 25. 11. Muzeum s.461-467. Morskie w Szczecinie, (Komunikat), "Lud", 28. Kron~~~ za 1961 r. (Chronique de 1961), "Zeszyty Etnograficzne t. II Warszawa 1963, s. 183-185. 30. Kronika ludowe, 16. Stosunek Oskara 1956, s. 49-68. etnografii Kolberga do kultury wsi i jej w Muzeum Pomorza Zachodniego przemian, "Lud", XLII, w Szczecinie, "Lud", 1958, s. 396-398. Ludowych w Warszawie, "Lud", XLIII, 1958, s. 398-405. (do:) Polska sztuka ludowa. W 4 wersjach jęz.: pol., franc., ang. i niem. Warszawa, 1958, Wyd. "Polonia". 18. Muzeum Etnograficzne of Ethnographzc .' Monuments Etnograficzne MKiSL", t. III, of Proservation "Zeszyty za 1962 MKiSL", tn th e Mazow-~ Warszawa r. (Chronique de 1962), "Zeszyty Etnograficzne ~90:; MKISL 1964, 1952, 15. Krystyna P i e r a d z k a, Walki Słowian na Bałtyku w X-XII w., Warszawa 1953. Rec.: pt. ,,0 genezie łodzi klepkowych na Pomorzu", "Lud", XLII, 1956, cz. 2, s. 782-785. XLIII, MKiSL", t. I, Warszawa . Les Taches du Musee de Varsovie dans ses etudes sur la regwn de Ma·· 27. sovie Zeszyty Etnograficzne MKiSY", t. I, Warszawa 1961, s. 102-110< t. III, Warszawa XXXIX, "Zeszyty Museum, 26. A Floating 1961, s. 26-29. ludowa, 13. Tkactwo 17. Dział Boats of Polish Pomerania, (An attempt to define their national characteristics), Part I and Part II. Part. I. Flat-Bottomed Boats, Zeszyty Etnograficzne MKiSL", t. 1. Warszawa 1961, s. 44-52. Part II. Costal and Sea-Going Boats, "Zeszyty Etnograficzne MKiSL", t. 2. Warszawa 1963, s. 43-52. 29. sze Region, 1952, Nr 10. i Materiały 25. Fishing The , State Warszawa, 1954 (pogadanka dla przeźroczy). Warszawa, 1954 (pogadanka dla przeźroczy). 14. Roman R e i n f u s s, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955. Rec.: "Lud", XLII, cz. 2, 1956, s. 797-800. 12. Ceramika ludowe w województwie lubelskim, "Prace 2 4. Garncarstwo Etnograficzne", t. XVII, cz. I, Wrocław 1961 r., s. 29-138. Kultur 19. Przedmowa 20. S. A. W y s z n i e p o l s k i, Mirowyje morskije puti i sllchowodstwQ (Oczerki), Moskwa, 1953. Rec.: "Lud", XLIiI, 1958, s. 225-226. 21. Banicka Dedina Zakarowce, Prace Narodopisneho Ustavu Slovenskoj Akademii Vied, I. Bratislava, 1956. Rec.: "Lud", XLIV, 1959, s. 274-281. 22. Lolland-Falsters Stiftsmuseum, Arsskrif, 1959, (Katalog _ Maribo). 23. Z badań nad szkutnictwem s. 93-114. ludowym Pomorza, "Szczecin", 1939, Nr 8-9, SPRA Z CAŁOKSZTAŁTU WOZDANIE PRAC POLSKIEGO LUDOZNAWCZEGO TOWARZYSTWA W 1963 ROKU Rok 1963 choć był rokiem trud~ym i choć "zima stulecia" i. ep~dem~a ospy, nasilona szczególnie na terenie Wroc.ła,;ia, mo~łY wpłyną~ uJemme na tok prac Towarzystwa - to jednak dZięki wzn:-0zonym ,:ysI~korr: ~arządu oraz pracowników Towarzystwa zazńaczył SIę nowymi oSląg.męcla~ mi , zarówno w dziale prac naukowo-wydawniczych i badawczych, Jak tez organizacyjnych. D z i a ł w y d a w n l. c z y: Z zaplanowanych na 1963 r. 222 arkuszy w y d a n o: A 1. Lud t. XLVIII 2. Prace i Materiały Etnograficzne 3. Prace i Materiały Etnograficzne 4. Biblioteka Popularna t. IV 5. Kowalstwo 6. Łódzkie Studia Etnograficzne - 48,25 - 16.5 - 42 - 15 - 7 - 15 t. XXIV t. XXIII arkuszy 143,75 wyd. �751 750 Wop cie: r a c o wan i u redakcyjnym pozostawało B 1. Lud t. XLIX 2. Lud t. L 3. Prace Etnologiczne t. VII (Etnografia 4. Prace Etnologiczne t. VIII 5. Archiwum Etnograficzne 6. Podlaskie Pieśni Ludowe 7. Pieśni Kurpiowskie 182 arkuszy, Bułgarii) Dzieł wszystkich Oskara - 40 40 30 - 20 - 12 - 20 - 20 arkuszy C. Reedycja a mianowi- Kolberga: tomów 15, arkuszy wyd. 182 327 Z wydanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w okresie sprawozdawczym pozycji zasługuje na szczególne omówienie tom XLVIII Ludu. Był on zaplanowany na V Kongres Slawistów w Sofii - toteż zaw'artość jego wiąże się ściśle z problematyką slawistyczną. Opatrzony specjalną na Kongres obwolutą przyjęty został przez uczestników Kongresu w Sofii z dużym uznaniem, stanowił bowiem jedną z najciekawszych pozycji naukowych, związaną tematycznie z etnografią i językoznawstwem slawistyczn,ym. Także i inne pozycje wydawnicze były zakończeniem długotrwałych prac, jak np.: t. XXIII "Prac i Materiałów Etnograficznych" poświęcony etnograficznej tematyce śląskiej a wiążący się z nową problematyką przemian kulturowych i społecznych na obszarze Śląska. Tom IV "Biblioteki Popularnej" "Drogi synów słońca" wypełnia lukę w zakresie naukowej literatury dotyczącej społeczeństw pierwotnych Pacyfiku. dziła skontrum biblioteki oraz jej szczegółową wycenę. Był to wielki wysiłek, konieczny jednak z uwagi na potrzebę ujęcia zasobów biblioteki nie tylko 0:1 strony naukowej, ale także jej realnej wartości. Pracą tą kierowała bibliotekarka Helena Kopeć. Prowadzono równocześnie dalsze uporządkowanie i katalogowanie biblioteki. Położono szczególną uwagę na tzw. "polit kę zakupów" czy też nabytków biblioteki, księgozbiór bowiem musi być s~ale uzupełniany i unowocześniany w zakresie periodyków i wydawnictw seryjnych. Natomiast w mniejszym stopniu niż w latach po~rzedn~ch z~jęto się konserwacją książek i map, toteż istnieje potrzeba zreallzowama teJ konieczności w najbliższym czasie. A r c h i w u m N a u k o w e Towarzystwa staje się sukcesywnie w coraz większym stopniu warsztatem naukowym, z którego k~rzystają nie ty~ko studenci i pracownicy naukowi, ale także doktoranc1 oraz pracowmcy naukowi z zagranicy, odwiedzający w 1963 r. licznie Towarzystwo (szczególnie pilnie korzystał z Archiwum Naukowego PTL m. in. kandy~at ~auk Wasilij Bondarczuk z Mińska, a także etnografowie z NRD, Węg1er 1 Czechosłowacji). Prace porządkowe w Archiwum prowadził w 1963 r. mgr Ja.~ H:idenreich. Archiwum to obejmuje około 1400 pozycji naukowyc.h, r.ozneJ ,:,artości. Zbiory zwiększyły się w 1963 r. o dary prof. dra J. GaJka 1 z~~uplOne zdjęcia etnograficzne (do archiwum ilustracji). Założono ~?wą kS1.ąZ~ę inwentarzową i uporządkowano zbiory do pozycji 350. Częsc ~ater1ałow p~ profesorze S. Poniatowskim tj. "Dziennik podróży" i mate:1ałY z badan antropologicznych i etnologicznych nad Goldami i Oroczonar~l1 zo~tała opracowana przez prof. dra Franciszka Wokroja, mgra Józefa G~mkę 1.mg.r Barbarę Przeliorz-Heindenreich. Zarówno materiały antropologiczne Jak 1 etnologiczne dotyczące Goldów i Oroczów weszły w skład 50 tomu Ludu. Okres sprawozdawczy przyniósł znaczne osiągnięcia w zakresie reedycji O. Kolberga. Zaplanowany jeszcze w 1960 r. tytuł wydawniczy "Ope;'ra Omnia" Oskara Kolberga osiągnął w 1963 roku 50% wykonania całości fotooffsetowej. Podkreślić należy jego poczytność i popyt; w magazynach bowiem Towarzystwa DWOK po rozesłaniu egz.emplarzy należnych subskrybentom (ca 1600) - niewiele egzemplarzy już pozostało. W sumie więc, dzięki wieloletnim wysiłkom w zakresie prac naukowo-badawczych Towarzystwo uczyniło w roku sprawozdawczym duży skok osiągając prawie ponad 300 arkuszy wydanych (także w poślizgu) i drugie tyle na drodze reedycji. Zgodnie z planem naukowo-badawczym uchwalonym na Walnych zgromadzeniach a wiążącym się z okresem millenium - prace naukowe Tow~rzystwa polegają na inicjowaniu tematyki badawczej, przygotowy",,:an~u a prac rozpraw oraz materiałów i publikowaniu ich w celu udostę?melll wsz;stkim etnografom i naukowcom dziedzin pokrewnych. W Sum1e na,ukowa inspiracja Towarzystwa dotyczy takich kompleksowych problemow B i b l i o t e k a P.T.L. Biblioteka Towarzystwa osiągnęła w okresie sprawozdawczym ponad 50 tys. pozycji dzieł zwartych i czasopism. Zwiększył się zasób pozycji o 988 vol. otrzymanych drogą wymiany, zakupów i darów. W tym okresie specjalnie powołana Komisja Inwentaryzacyjna przeprowa- Odzyskany~h (Pomorze, Śląsk), . '1' waznych 2) etnograficzne monografie ~roblemowe,. dotyczące sz.cze.go ?le .. na dziedzin kultury ludowej, Jak budowlllctwo, zagadlllellle mtegracJ1 Ziemiach Odzyskanych (nowy model rodziny chłopskiej itp.), Prace etnograficznych 1) etnograficzne naukowe jak: monografie popularyzacja regionalne, wiedzy w tym szczególnie z obszaru . Ziem �753 752 W okresie sprawozdawczym przystąpiono do zorganizowania Oddziałów w Przemyślu, Krośnie i Sanoku. Ilość członków wynosiła 660 osób. Na działalność organizacyjną a także naukowo-wydawniczą mają znaczny wpływ dotacje polskiej Akademii Nauk. Należy podkreślić, iż w roku sprawozdawczym dotacja PAN została zmniejszona o ca 30%. Natomiast dzięki wzmożonemu wysiłkowi Zarządu Głównego oraz pracowników PTL zwiększyła się sprzedaż wydawnictw własnych, co w rezultacie uwolniło Towarzystwo od trudności finansowych, a także przyczyniło się do opróż- 3) p.osz~kiwania w ~akr.esie historii etnografii; opracowanie i uprzystępmanIe przez publ1kacJe materiałów archiwalnych (takich jak "Dziennik podróży" - S. Poniatowskiego, Prace etnograficzne W. Pola, W. Skierowskiego, J. Świętka i innych), 4) pr.a~e i. poszukiwania badawcze w zakresie problematyki slawistycznej. WIąZą SIę one z kontaktami naukowymi etnografów i członków Towarzystwa, szczególnie z krajami sąsiednimi demokracji ludowych, 5) przygotowywanie sesji i konferencji naukowych, jak sesja poświęcana Śląskowi Opolskiemu (w dniach 8-10. XI. 1963 r.), materiały na Kongresy slawistyczne i etnograficzne (w Pradze, w Moskwie). 6) działalność o charakterze ściśle popularyzacyjnym prowadzona przez 20 Oddziałów PTL (patrz wykaz w sprawozdaniu za rok 1962), a których łączna ilość wynosi przeciętnie ponad 200 odczytów rocznie. Warto nadmienić, iż w całokształcie tych poczynań naukowych Towarzystwa zaznacza się coraz większy udział młodszego pokolenia etnografów i entuzjastów kultury ludowej. Szczególnie nasiloną akcję odczytową prowadził Oddział w Kielcach, Mszanie Dolnej i Przemyślu oraz Toruniu. P r a c e o r g a n i z a c y j n e. W okresie sprawozdawczym odbyły się następujące zebrania Prezydium, Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej, a także Komitetów Redakcyjnych (skład Zarządu, Głównej Komisji Rewizyjnej, Komitetów Redakcyjnych - patrz sprawozdanie za rok 1962)* 17. II. 1963 r. zebranie Zarządu Głównego we Wrocławiu, 25. V. 1963 r. zebranie Zarządu Głównego we Wrocławiu, 7. XI. 1963 r. zebranie Zarządu Głównego w Opolu, 8-10. XI. 1963 r. XXXVIII 4 posiedzenia Prezydium 12. VI. 1963 r. zebranie Walne Zgromadzenie w Opolu**, PTL we Wrocławiu, Głównej Komisji 6. XI. 1963 r. zebranie Głównej Komisji 8. XI. 1963 r. zebranie Głównej Komisji Rewizyjnej Rewizyjnej Rewizyjnej we Wrocławiu, we Wrocławiu, w Opolu, 18. II. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Ludu", 9. III. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Ludu", 18. III. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Prac i Materiałów Etnograficznych". 18. HI. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego "Prac Etnologicznych". 11. XI. 1963 r. zebranie Komitetu Redakcyjnego DWOK w Poznaniu, oraz liczne narady wydawnicze, seminaria i konsultacje, prowadzone przez Redakcję DWOK . I I I ! I nienia części magazynu PTL. W maju 1963 r. Towarzystwo brało udział w wystawie książek organizowanej przez ORWN-PAN i "Ars Polon a" w Warszawie oraz w związku z tym wydało 2 prospekty wydawnicze. W okresie sprawozdawczym obowiązki Głównego Księgowego pełnił mgr Antoni Nienartowicz; w buchalterii pracowały: p. Danuta Tyszkowska _ st. ekonomista, p. Cecylia Strzelczyk - księgowa oraz p. Jerzy Rudnicki - magazynier; w sekretariacie Towarzystwa pracę prowadziła p. Teresa Zytowiecka, w dziale zaś wydawnictw - p. Konrad Wypych, w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga mgr Medard Tarko, mgr Agata Skrukwa, w księgowości DWOK - p. Czesław Stankiewicz. T r u d n o ś c i i o s i ą g n i ę c i a. Należy z zadowoleniem podkreślić, iż w roku 1963 trudności w zakresie dostawy papieru Towarzystwo nie odczuwało. Także pomyślnie układała się współpraca na odcinku produkcji wydawniczej z następującymi drukarniami: Wrocławską Drukarnią Naukową we Wrocławiu, Zakładami Kartograficznymi we Wrocławiu, z Warsztatami Szkoły Poligraficznej w Nowej Rudzie oraz z Introligatornią i Powielarnią Uniwersytetu Wrocławskiego we Wrocławiu a także z Państwowym Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie (DWOK). Jedyną trudnością było zmniejszenie dotacji przez Polską Akademię Nauk oraz trudności obiektywne, wymienione we· wstępie sprawozdania. Osiągnięcia polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie sprawozdawczym wyrażają się rekordową ilością arkuszy wydawniczych, niezwykle sprawnym rozprowadzeniem i sprzedażą wydawnictw własnych (w tym równie:!: DWOK) oraz dalszym, systematycznym uporządkowaniem spraw finansowo-administracyjnych, zgodnie z wymogami uchwał władz nadrzędnych. Wysiłek Towarzystwa został szczególnie podkreślony w prasie w związku z obchodzonym stuleciem Powstania Styczniowego. O. G. • "Lud" XLIX, str 792-799 . •• ibid. str. 821-828. 48 �755 754 Bilans Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Pasywa na dzień 31.XII.1963 r. Aktywa L.p. i Tr eś L.p. . d I Surny Je - Sumy zbiornostkowe zł cze zł I Treść 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Banki - Zarządu Głównego PTL - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Kasa - Zarządu Głównego PTL - Oddziałów PTL - Komitetu Kolbergowskiego Koszty produkcji niewydzielonej (wydawnictw w toku produkcji) - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - współpracownicy - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Dłużnicy - instytucje Odbiorcy - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Inne rozrachunki - Zarządu Głównego PTL - Komitetu Kolbergowskiego Materiały - w magazynie własnym - w przerobie Drobne i krótkotrwałe przedmioty w użytkowaniu Gotowe wydawnictwa - w magazynie własnym - w magazynach obcych Środki podstawowe - Zarządu Głównego TPL I 319301.18 63448.75 1 774806.73 921.06 6623.13 507.86 2157556.66 47769.10 235946.09 274057.70 24725.56 182469.80 510003.79 21.- 5 Sumy do wyjaśnienia _ Komitetu Kolbergowskiego 6 Inne rozrachunki _ Zarządu Głównego PTL Dochody do rozliczenia Zarządu Głównego PTL 455900.04 202742.66 10890.40 9 3357 579.35 511 976'-13869555.35 I \ 8 29962.07 172780.59 19026431.10 I 11 926.331 2300.- 4050l6.55 31464.88 1391368.11 39985.30 1431333.41 Fundusze w środkach obrotowych _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 3640304.09 2503438.46 6143742.35 9026431.10 1 pasywa I Gł. Księgowy Nienartowicz Prof. dr Adam I I I 1 Skarbnik (-) 1963 r. Antoni \ 809408.03 5801.80 6124.53 I Mgr l I 59.28 809348.75 Fundusze w środkach podstawowych _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego Razem 1391368.11 i (-) I 173160.38 11431353.41 dnia 31 grudnia 28575.- instytucje Rozrachunki publiczno-prawne _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 7 I 162644.35 207195.36 51704.39 404195.65 R azem aktyw a - I 18 519251 144 l25.10 Odbiorcy - Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 8052.05 l__ +__K_o_m_it_e_tu_K_ol_b_e_r..::.g_ow_s_k_ie..:g:-o \ 39985.30 Wrocław, Dostawcy 2 3 I I l Wierzyciele - współpracownicy _ Zarządu Głównego PTL _ Komitetu Kolbergowskiego 4 125391.28 Sumy ied.!sumy zbiorJ [nostkowe złl czy zł ! . 1 1 I Ć Wanke �756 _-:1 __ ,---I~ __ _II__ c"_'_~ __ ~_'_•...• ~_i SPRAWOZDANIA Z DZIAŁALNOŚCI NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ KATEDR I ZAKŁADOW ETNOGRAFII I 1.* I KATEDRA O- o '"'::To Kraków O- tj '< o '"'::To o. '< -J >Po ~ O") ~ ~ -J ~ 0>_ ~~ ~~ o o o o o o :o >Po O; ~ '1 '1 _ oco ~o, -0- lU o. Ol:> Ol:> Ol:> -- : •.••. '< N N Iii' lU ;:l. lU ;:l N '< I N '< N ~ '" ..•. N '" '< 3 ~ o '" ..•. Iii' l -IT ~ o. s:: s:: Ol:> ! I o~ ;:l Ul ~ o ..•. s:: ul. Kanoniczna UNIWERSYTETU 14 Data założenia: 1926 r. Obsada personalna: Kierownik - Prof. Kazimierz Moszyński od 1926-1959 r. Kierownik - Prof. dr Mieczysław Gładysz od 1960 r. Samodzielni pracownicy naukowi - doc. dr Jadwiga Klimaszewska. Pomocniczy pracownicy naukowi st. asystent mgr Zbigniew mgr Teresa Karwicka. Stażysta - mgr J. Kolebacz . Studium doktoranckie: mgr J. Bujak, mgr T. Dobrowolska, - •.... •....o~ ~ co o ~ ~ co o ~ ~ ETNOGRAFlI SŁOWIAN JAG IELLONSKIEGO O "'. n. '"'O;:l '"'::T ~ ~ ~ ~Ol:> ~ ~ Ol:> Ol:> _ Ol:> ~ <::> co '1 ~o 2l Biały, mgr B. Olszo- wy. Dyplomy magistrów uzyskali: w roku 1951 - A. Kowalska, J. Kamocki; w roku 1952 - B. Bazielich, M. Gierowska, W. Jarecki, B. Kaznowska, T. Marszewski, M. Matusek, Z. Szewczyk; w roku 1953 I. Nizińska, B. Babirecka, S. Kozubowski; w roku 1954 - L. Dzięgiel, T. Karwicka, T. Siudowska, Z. Szyfelbejn, Z. Toroński, A. Zambrzycka; w roku 1955 Z. Biały, J. Bohdanowicz, D. Broda, J. Bujak, J. Bruś, D. Cudnoch. E. Fryś. H. Gorczyńska, H. Jackowska, M. Lechowska, M. Meres, O. Mulkiewicz, R. Nachmilner, B. Olszowy, B. Paszkowska, Z. Szromba; w roku 1956 J. Furdyna. Z. Lipiarz, J. Gąsior, J. Petera, W. Wykrota; w roku 1957 A. Dobrzańska; w roku 1959 - S. Kubiakowa; w roku 1960 - J. Tomasik, J. Czajkowski, M. MaślińsKi, J. Sienkiewicz, B. Russanowska, K. Gadomska, M. Krukierek, J. Piszcz, B. Szopa; w roku 1962 - K.. Idzik, J. Kolebacz; w roku 1963 - L. Babirecki (Czajkowski), G. Ogorzałek A. pytlińska. Dyplomy doktorów uzyskali: O. Gajkowa, Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako przedstawiciele dwu nurtów w etnologii polskiej; M. Gładysz, Zdobnictwo drzewne na Sląsku; M. Gładyszowa, Wiedza ludowa o gwiazdach; J. Klimaszewska, Z zagadnień meteorologii ludowej (praktyki magiczne regulujące pogodę); A. Kowalska, Zarys kultury Indian Shipibo. Habilitacje uzyskali: wzgl. mieli przyjęte prace habilitacyjne: M. Gładysz, Zdobnictwo metalowe na Slqsku; J. Klimaszewska, Ob1'zędy doroczne ludu polskiego na tle obrzędów s;owiańskich; R. Reinfuss, polskie druki ludowe na płótnie; K. Zawistowicz-Adamska, Instytucja samopomocy u ludu poLskiego. • Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego sprawozdania nle nadesłała �758 759 Biblioteka zakładowa: 5780 druków zwartych (książki i broszury), 1736 czasopism, 56 map. Zbiory zakładu: 891 rękopisów, 539 rysunków, 184 fotografie. Ilość studentów na poszczególnych latach w roku akademickim 1962/1963: I-ID, II - 12, III - 10, IV - 7, V - 5. Dane odnoszą się do roku akademickiego 1962/1963. KATEDRA ETKOGRAFII OGOLNEJ I SOCJOLOGII UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO wraz z trzema zakładami 1) Etnografii i Socjologii Ludów Afryki, 3) Teorii Politycznej. Kraków, Ogólnej rozwoju ul. Straszewskiego i Socjologii, społecznego 2) Etnografii Socjologii 27, II p. Data założenia: 1925 r. Obsada personalna: Kierownik - prof. dr Kazimierz Dobrowolski. Samo:izielni pracownicy naukowi - doc. dr Andrzej Waligórski, Kierowr.ik Z'lkładu 2, doc. dr Jerzy Wiatr, Kierownik Zakładu 3. Pomocniczy pracownicy naukowi - adiunkt dr Władysław Kwaśniewicz, adiunkt dr Antoni Stojak; st. asystent mgr Eugeniusz Halpern; asystenci mgr Renata Siemieńska, mgr Hieronim Kubiak, mgr Daniel Markowski stażyści mgr Krystyna Łapińska, mgr Barbara Urbańska. Uwagi wstępne. Charakterystyczną cechą prac naukowo-badawczych Katedry i Zakładu 1 było łączenie problematyki etnograficznej z socjologiczną i odwrotnie, zbliżone do kierunku reprezentowanego przez tzw. antropologię społeczną - naukę zmierzającą poprzez badanie konkretnych społeczności do teorii kultury. Pracom Katedry przyświecała dyrektywa, w myśl której rzeczywistości badanej nie należy ograniczać tylko do aktualnej jej postaci, lecz ujmować ją zawsze w szerszych ramach rozwojowych, obejmujących conajmniej 3 fazy: schyłek XIX w. do końca I wojny światowej, okres międzywojenny do końca II wojny i okres Polski Ludowej. Szersze ramy chronologiczne pozwalają bowiem łatwiej wykrywać dynamikę rozwoju i krzyżować w ten sposób indywidualizujący i generalizujący k<;t widzenia w cpisach badanych zjawisk. Indywidualizujący przez uwypuklenie konkretno-historycznych przebiegów, generalizujący - przez uwzględnienie w przedstawieniu badanej rzeczywistości istniejących już teoretycznych osiągnięć, zawsze jednak weryfikowanych, równocześnie zaś przez wydobywanie drogą indukcyjną wniosków teoretycznych z opisywanych procesów. Rozprawy magisterskie z etnografii dotyczące takich zagadnień jak np. folklor muzyczny czy literatura ludowa były najczęściej opracowywane przede wszystkim z socjologicznego punktu widzenia (społeczne uwarunko- wania i społeczne funkcje określonych wytworów kulturowych; zagadnienie twórców i nosicieli danych wytworów jako kategorii społecznej). Poza tym tematami prac magisterskich z etnografii były niejednokrotnie zagadnienia ściśle społeczne jak: problem gospodarczych uwarunkowań rodziny wiejskiej i jej funkcji, sytuacja i kultura proletariatu wiejskiego przed 1939 rokiem; zagadnienie czasu wolnego robotników itd. Szereg prac magisterskich z zakresu etnografii i socjologii uwzględniał również, w pewnym stopniu, zagadnienia kultury ludowej nie wyłączając kultury materialnej rozpatrywanej z punktu widzenia socjologicznego. Przykładowo można wspomnieć o kilkunastu pracach poświęconych rozwojowi narzędzi rolniczych w Małopolsce od połowy XIX wieku do chwili obecnej i roli tych narzędzi w przeobrażeniach społeczno-gospodarczych i kulturowych. Nacisk w tych pracach położony był nie tyle na stronę ergclogiczną, ile na skutki społeczne wywolane przeobrażeniami wytworów materialnych, w tym wypadku narzędzi pracy. Prace magisterskie dotyczące kultury ludowej stanowią pokaźną grupę. Wśród nich wyodrębnić można następujące kategorie tematyczne: a) Tradycje pańszczyźniane i ich społeczne znaczenie, b) wnętrze domu chłopskiego, jego społeczne uwarunkowania i społeczne funkcje, c) typologia budownictwa wiejskiego w powiązaniu ze strukturą społeczną, d) klasowe podłoże zróżnicowania kultury ludowej, e) prace o społeczeństwach pierwotnych, f) monografie wsi, g) muzyka i literatura ludowa. Inne prace magisterskie wykonane w Katedrze, związane z kulturą ludową i robotniczą obejmowały między innymi następujące tematy: a) migracje ze wsi do miasta i ich społeczne skutki, b) adaptacja ludności wiejskiej do pracy w przemyśle, c) przeobrażenia rodziny i więzi społecznej na wsi pod wpływem industrializacji, d) proletariat wiejski i jego kultura, e) wczasy robotnicze, f) wolny czas na wsi. Bardzo korzystni€ rozwijają się prace świeżo powstałych Zakładów 2 i 3. Prace Zakładu 2 kierowanego przez doc. dra A. Waligórskiego mają charakter pionierski. Tematyka Zakładu 3 kierowanego przez doc. dra J. Wiatra ma w pierwszym swym założeniu problemy zasadnicze dla etnografii i socjologii. Dyplomy magistrów uzyskali: Adamski Antoni, Bakajoko Alicja, Berczowska Jadwiga, Barthel Krystyna, Banasik Tadeusz, Bażela Zenon, Bezwiński Zbigniew, Bieńkowski Wiesław, Bittner (Szewczyk) Halina, Blajda Czesław, Bronicz Stanisław, (2 magisteria: z etnografii i socjologii), Bucholz Mieczysław, Buczek Czesław, Bukowska Irena, Capiga Stanisław, Cholewa Krystyna, Czauderna Danuta, Czech Danuta, Dobija Borysław, Dobrowolska Danuta, Dobrowolska Teresa, Dubiel Ludwik, Dubrawska-Turno Bernadetta, Duma Andrzej, Dziewojska Cecylia, Faber Zygmunt, Filipek Julian, Flakówna Stefania, Herold Jan, Halpern Eugeniusz, Hutka Jerzy, Górska Anna, Jacher-Tyszkowa Aleksandra, Jałowiecki Bogdan, Jałowiecka Lidia, �761 760 Kaleciak Piotr (2 magisteria: z etnografii i socjologii), Kieres Władysław, Klimczak Władysław, Kobylański Władysław, Kmiecik Jan, Kopf Konstanty, Krenzel Konrad, Kwaśniewicz Władysław (2 magisteria: z etnografii i socjologii) Kwaśniewski Krzysztof, Kulczycka Janina, Liana Anna, Łapińska Krystyna, Markiewicz Janina, Matejko Aleksander, Michalewicz Kazimierz, Moskalik Krystyna, Myrcik-Markowska Danuta, Niedziałek Wojciech, Nivelt Adam, Nosewicz Irena, Nowacka-Łukasiewicz Władysława, Ohli Halina, Okólska-Krupska Daniela, Oleszak Edward, Olszewska Barbara, Palicki Zygmunt, Pietraszek Edward, Piotrowska Józefa, Podgórecki Adam, Popiela Teofil, Poproch Tadeusz, Raźniewski Andrzej, Reinfuss Roman, Roykiewicz Leszek, Ryba Andrzej, Sarapata Adam, Siemieńska Renata, Skoczowska Lidia, Skorzyński Zygmunt, Slipko Tadeusz, Słomiński Zdzisław, Słonka Stanisław, Szmek Jan, Trawińska Danuta, Turnau Irena, Urbańska Barbara (2 magisteria: z etnografii i socjologii), Urbańczyk Stanisław Jakub, Wallis Ewa, Wanatowicz Jerzy, WartaIski Wiktor, Wójcik Iza, Wojtaszewska Krystyna, Wróblewska Jarosława, Woroniecka Teresa, Wierzbiański Krzysztof, Zaborowski Andrzej, Zychowski Marian, Wałek-Lipowczan Halina, Władyczanka Maria, Zając Bronisław, Zbierowski Witold Dyplomy D. Dobrowolska, Przeobrażenia społeczne osady podkrakowskiej Chełm w XX stuleciu; A. Kutrzeba, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce; T. Kościański, Studia nad załogami wybranych przedsiębiorstw woj. lubelskiego w latach 1944-1960; A. Gralakowa, Socjologiczna analiza świadomości narodowej na Górnym Slqsku; W. Kwaśniewicz Kultura materialna wsi rzemieślniczo-przemysłowej Swiatniki Górne pow.' krakowskiego w latach 1850-1960; E. Pietraszek, Przeobraienia stnLktury społecznej, warunków życia i kultury ludności chłopskiej i robotniczej w osiedlu górniczym Siersza na przestrzeni XIX i XX w.; R. Reinfu5s, Łemkowie jako grupa etnograficzna; A. Stojak, Zaloga kopalni "Janina" w Libiqżu Malym w latach 1905-1960; E. Wieczorek, Studia nad rodzi,lą górniczq doktorów na Górnym Habilitacje uzyskali: Sląsku. Paweł Rybicki, Społeczność, podstawowe cechy Zawistowicz-Adamska, Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych; Tytuł docenta na podstawie decyzji Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej w oparciu o wnioski i oceny Kierownika Katedry otrzymali: Anna Kutrzebianka i Andrzej Wali górski. strukturalne; uzyskali: Kazimiera tego rodzaju są jednak bogate, znaczna część prac dotyczących kultury iudowej zawiera dokumentacje fotograficzne, rysunki i plany. Ilość studentów na poszczególnyct latach w roku akademickim 1962/1963: etnografia socjologia I II III IV V 21 29 15 11 7 rok rok rok rok rok razem osób osób osób osób osób I II III IV V rok rok rok rok rok 13 12 11 6 6 razem 83 osoby Prof dr Kazimierz 48 osoby Dobrowolski Kierownik KATEDRA osób osób osób osób osób Katedry ETNOGRAFII I ETNOLOGU UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ. Lublin, ul. Nowotki 10 Katedra Etnografii i Etnologii została utworzona dnia 30 lipca 1945 r. jako Zakład Etnografii i Etnologii przy Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Kierownictwo objął wtedy prof. dr Józef Gajek. W roku 1952, po przeniesieniu się prof. dr Józefa Gajka do Poznania, Katedra została nie obsadzona. Wszelka działalność Katedry uległa przerwaniu do roku 1957 kiedy to przy organizowanym w tym czasie Wydziale Humanistycznym UMSC reaktywowano ją jako Katedrę Etnografii i Etnologii oddając kierownictwo w ręce prof. dr Romana Reinfussa. Reaktywowana katedra początkowo posiadała charakter usługowy; prowadzono wykłady z etnografii ogólnej dla studentów I roku Archeologii Polskiej. W roku 1961/62 utworzony został w ramach Wydziału Humanistycznego UMCS kierunek studiów etnograficznych, w związku z czym katedra rozpoczęła normalną pracę dydaktyczną, która prowadzona jest do chwili obecnej. Obsada personalna: Biblioteka zakładowa: około 7550 tomów. Zbiory zakładu: 15 przedmiotów (narzędzia rolnicze, i;w;ątki), 1221 rękopisów, dokumentacja fotograficzna, rysunki i plany nie mają w Katedrze specjalnego archiwum, lecz stanowią składową część opracowań. Materiały Kierownik - prof. dr Józef Gajek (od 1945 r. do 1952 r.). Kierownik - prof. dr Roman Reinfuss od 1957 r. Pomocniczy pracownicy naukowi - st. asystent mgr Krystyna kowa, st. asystent mgr Małgorzata lVIatusek. Marcza- �762 763 Dyplomy magistrów uzyskali: (do 1952 r.) Tadeusz Delimat, Jerzy Grocholski, Genowefa GuniEwicz, Mikołaj Halej, Józef Jastrzębski, Jadwiga Kleczkowska, Mirosława Kwiatkowska-Jastrzqbska, Regina Łukawska, Feliks Olesiejuk, Janusz Optołowicz, Zofia Staszczak, Krystyna Szczyp a, Antoni Zwolak, Henryk Zwolakiewicz, Zofia IVIalewska, Jerzy Daszkiewicz. Po roku 1957: Alfred Gauda, Anna PodgórskaAdamska, Danuta Powiłańska-Mazurowa, Celestyn Wrębiak. Dyplom doktora uzyskał: Tadeusz Delimat, Łodzie morskie Doktorzy w toku: Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ludowa na poll/dniowych ceramika wybrzeżach malowana w Łqżku Ba/tyku. na tle ce- Jerzy Czajkowski, Chalupa wiejska na terenie Beskidu Niskiego i przyleglego Pogórza; Małgorzata Matusek, Tkactwo ludowe woj. lubelskiego od polowy XIX w.; Krystyna Marczakowa, Rozwój urzqdzenia wnętrz mieszkalnych na wsi woj. lubelskiego od polowy XIX w.; Jan Górak, Rozwój przestrzenny i budownictwo Wojslawic pow. ramiki malowanej w Polsce; Chelm. Zbiory Zakładu: 6000 stron rękopisów, I ZAKŁAD ETNOGRAFII wa w Polsce. Biblioteka zakładowa: mgr akademickim Etnografii i Etnologii UMCS Reinfuss UNIWERSYTETU Łódź, ul. Matejki ETNOGRAFII 1963/6'1: Data założenia: dr Roman 3000 tomów. Zbiory zakładu: 2500 pozycji inwentarzowych wywiadów terenowych, 2800 fotografii. Ilość studentów na poszczególnych latach w roku akademickim 1962/63: 1 - 7, II - 7, III - 4, IV - 5, V - 6. Sprawozdanie sporządziła: KATEDRA w roku Katedry Prof. KATEDRA Dyplomy doktorów uzyskali: Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Pasterstwo i szałaśnictwo w Tatrach Polskich; Jadwiga Kucharska, Podstawy organizacyjne rybolówstwa zespolowego na Wybrzeżu Kaszubskim; Maria Misińska, Tradycyjny splaw drze- 1000 fotografii. Biblioteka zakładowa: 3496 voluminów. Ilość studentów na poszczególnych latach II - 6, III - 5, IV - 5. Kierownik krzewska, Irena Lechowa, Halina Liziniewicz, Andrzej Lipiński, Stanisława Matczakowa, Barbara Mienicka, Danuta Mikołajczykowa, Antoni Paszewski, Kazimierz Pieńkowski, MagdalEna Podrzycka-Śniady, Zygmunt Sobolewski, Krystyna Strójwąs, Barbara Szycłiowska-Boebel, Aurelia Wierzchoń-Mioduchowska, Zenobia Witczak, Krystyna Wodzowa, Krystyna Ziółkowska. ŁÓDZKIEGO, 34 Data założenia: marzec 1945 r. Obsada personalna: Kierownik - prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska Pomocniczy pracownicy naukowi - adiunkt dr Bronisława Jaworska, adiunkt dr Jadwiga Kucharska, st. asystent mgr Olga IVIulkiewicz-Goldbergowa, techn. asystent mgr Teresa Zakrzewska. Dyplomy magistrów uzyskali: Zdzisław Batorowicz, Maria Biernacka, Jadwiga Chełmińska-Świątkowska, Jan Dekowski, Ewa Dorywal5ka, Józefa Dutkiewicz, Jadwiga Gut-Harlanclowa, Bogumił Jawsiewicki, Ryszard Kalinowski, Inna Hansen-Kucharska, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Elżbieta Kopczyńska, Barbara Kostanowska, Jadwiga Kucharska, Stefan Kurowski, Teresa Kulesza-Za- Obsada Teresa Zakrzewska UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA. Poznań, ul. Kantaka 2 1919 r. personalna: Kierownik - prof. dr S. Bystroń (1919-1925) prof. dr E. Frankowski (1926-1939 i 1945-1951) prof. dr .J. Gajek (1951-1953) prof. dr E. Frankowski (1954-1956) prof. dr J. Burszta (1958 r.) Samodzielny pracownik naukowy doc. dr M. Frankowska, doc. dr T. Wróblewski. Pomocniczy pracownicy naukowi dr Z. Jasiewicz, dr W. Sobisiak, mgr B. Walendowska, mgr E. Stachowiak. Dyplomy magistrów uzyskali: w latach 1926-1939 T. Dziekański, K. Frankowski, L. Malicki, W. Mielczarska, E. Poczobut-Odlanicka, B. Stelmachawska, L. Radziewicz; w latach 1945-1952 - W. Armon, S. Chmiele\\'ski, A. GIapa, Z. Gracówna, K. Klęsk, B. Michalak, B. Sychta. M. Tarko, W. Wepnik, T. Wróblewski, B. Błaszczyk, W. Geislerowa, Z. Grabowska, M. Henslowa ,K. Krupka, S. Smuszka, M. Szulc, H. Teige, K. Wolski; w roku 1955 - Z. Jankowski, Z. Filipiak, B. Matuszewska, O. Podlewski, B. Jeziorkawska, H. Lorkiewicz, M. Meysner, T. Stasińska; w roku 1959 - J. Dydowiczowa, M. Wojciechowska; w roku 1962 - Z. Bernacka, J. Czapracka- �765 764 Prymka, M. Pocalujko, K. Szalaśna, K. Bykowska, H. Ostrowska, E. Rabiega, C. Szewczyk; w roku 1963 - M. Kaźmierczakowa, W. Sadowski, B. Walendowska, M. Prill, H. Samplawska, Z. Wali górski. Dyplomy doktorów uzyskali: w latach 1926-1939 T. Dziekoński, M. Karbowska, J. Krajewska; A. Chętnik, Pożywienie Kurpiów; jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe (1946); L. Malicki, Zarys kultury materialnej Górali Sląskich (1948 r.); B. Sychta, Kultura materialna Borów Tucholskich (1948 r.); T. Wróblewski, Dom chłopski w Wielkopolsce (1959 r.); Z. Jasiewicz, Kowalstwo wiejskie w Wielkopolsce (1960 r.); R. Kukier, U grupowania etniczne Pomorza (1960); K. Wolski, Studia z dziejów pszczelnictwa w Polsce południowo-wschodniej (1961 r.); Z. Nożyńska, Tańce w Polsce na tle rozwoju społecznego do XVI wieku (1962 r.); L. Szwengrub-Judenko, Zagadnienie świadomości narodowej u Warmiaków i Mazurów (1964 r). Habilitacje uzyskali: T. Seweryn (1938 r.); A. Chętnik, Dawni Biblioteka zakładowa: 7588 tomów. strzelcy w toku: Temat pracy habilitacyjnej: dr Ryszard Kukier. Biblioteka KATEDRA Kierownik Katedry dr Józef Burszta KOPERNIKA polskim zakładowa: Kaszubi chałup Bytowscy, studium etnograficzne. 2121 tomów, 275 map. Katedry Etnografii UMK Znamierowska-Prufferowa ETNOGRAFII OGOLNEJ I SŁOWIAN UNIWERSYTETU WROCŁAWSKIEGO im. B. BIERUTA Wrocław, ul. Nankera 4 Data założenia: od 1953 r. Zakład tedra Etnografii Ogólnej i Słowian. Kierownik 1964 (1951 r.); na Warmii budownictwo Etnografii Ogólnej, od roku 1956 Ka- Obsada personalna: Dyplomy magistrów uzyskali: Jadwiga Bobińska, Barbara Bohm, Wojciech Blaszkowski, Liliana Dmochowska, Henryk Domurat, Witold Domaszewicz, Emilia Fischer, Piotr Greniuk, Stefania Kędzior, Barbara Kaja, Franciszek Klonowski, Zofia Kudrjawcow-Nolle, Ryszard Kukier, Anna Lewandowska, Halina Mikułowska, Janina Pawłowska, Janina Rudnicka, Eugenia Romahnówna, Jan Rompski, Józef Wieczerzak, Herbert Wilczewski. Dyplomy doktorów uzyskali: Zygmunt Kruszelnicki, Elementy ludowe w malarstwie Franciszek Klo:1owski, Drewniane budownictwo chłopskie zurach w XVIII-XX wieku. (1963 r.) Tradycyjne Kierownik prof. dr Maria 1962/1963: Data założenia: listopad 1945 r. Obsada personalna: Kiero,wuik - prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa, od 1. XII Doc. dr Jadwiga Klimaszewska Profesor przy Katedrze: Prof. dr Maria Znamierowska-Prufferowa Pomocniczy pracownik naukowy - adiunkt dr Ryszard Kukier. Krajewski, Zbiory zakładu: 237 przedmiotów, 11 teczek maszynopisów prac, dokumentacja rysunkowa i fotograficzna 118 pozycji. Katedra nie prowadzi od 1952 r. etnograficznych studiów kierunkowych. Wykłady z zakresu etnografii odbywają się dla studentów I roku historii III roku archeologii i studentów IV roku zabytkoznawstwa i konserwatorstwa Wydziału Sztuk Pięknych UMK. Prof. KATEDRA ETNOGRAFII UNIWERSYTETU IM. MIKOŁAJA Toruń, Rynek Staromiejski 6, ColI. Maximum Klemens Chełmińskiej. (1946 r.). kurpiowscy Zbiory zakładu: 236 przedmiotów, 2400 fotografii. Ilość studentów na poszczególnych latach w roku akademickim 1- 8, II - ID, III - 7, IV - 7, V - 7. Sprawozdanie zestawili: B. J., B. W., W. S. Doktorat na Ziemi i lVla- Katedry - prof. dr Józef Gajek Samodzielny pracownik naukowy - doc. dr Aleksander kierowndk Pracowni Ludów i Kultur Pacyfiku. Lech-Godlewski Pomocnicz)" pracownicy naukowi - starszy wykładowca dr Olga Gajkowa, adiunkt dr Zofia Staszczakówna (do IX 1964); asystent. Mgr Zygmunt Kłodnicki. Dyplomy magistrów uzyskali: Zygmunt Ciesielski, Teresa Gubernat, Jan Heidenreich, Krystyna Hofman-Liandzis, Janina Kucharska, Stefan Lew, Joachim Liszka, Maria Macewicz, Piotr Owczarski, Barbara Przeliorz-Heidenreich, Kazimierz Pudlo, Tomasz Skarżyński, Teresa Wesołowska, Anna Wirpsza, Sylwester Zarzycki, Zygmunt Kłodnicki, Zygmunt Pilszek, Krzysztof Zielnica, Jadwiga Gerlach, Edward Ozgowicz, E. Liso~sk~, R. Lange, W. Karmolińska, J. Widawski, K. Jagieła, Z. Leszczynski, J. Rosiński, Z. Bogdańska, A. Gluz, Z. Jankisz, E. Ciesielski" J. Salak, H. Bęben. �767 766 Dyplomy doktorów Polski uzyskali: Adam Glapa, Strój międzyrzecko-habimojski na tle stroju wielkopolskiego, 1959; Zofia Staszczak, Budownictwo chłopskie w woj. Lubelskim w XIX i XX wieku, 1959 r.; Krzysztof Kwaśniewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnografic.znych 1860-1960; Bolesław Garyga, Radło i socha jako narzędzia pracy w rolnictwie na Ziemiach Polskich w XIX i XX wieku, 1960 r.; Kazimierz Pietkiewicz, Zarys etnografii Łotwy. Kultura materialna. 1961 r. B. Bazielich, Geneza i historia krzyżykowego haftu ludowego w Polsce. Prace doktorskie w przygotowaniu: M. Suboczowa, Pochodzenie ludności i procesy adaptacyjne na obszarze Slllska Opolskiego; H. Romańska, Paralele wątków ballady o siostrze truciciel~e w literaturze ludowej polskiej, ukraiń.skiej i wielkoruskiej; A. Kuczyński, Etnografia p6łn.-wschodn. Azji z uwzględnieniem relacji polskich zesłańców politycznych, podróżników i badaczy naukowych; J. Bohdanowicz, Sposoby przechowywania zboża w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w XIX i XX wieku. Studium doktoranckie: mgr Henryka Romańska, mgr Antoni Kuczyński. Tomasz Skarżyński, Krzysztof Zielnica, Zofia Dowgird, Krystyna Swierczyńska, Stefan Lew, Feliks Olesiejuk, Edward Perczak. Studium Zaoczne dr O. Gajkow::l. Biblioteka katedry: Rok I, II, III, IV, (osób 46) opiekun 1185 vol. z zakresu etnografii studium ogólnej w roku akademickim Kierownik Katedry Ogólnej prof dr Józef Gajek KATEDRA ETNOGRAFII POLSKI UNIWERSYTETU Wrocław, pl. Nankera 4 - 42, zaSłowian WROCŁAWSKIEGO, Data załozenia: Katedra Etnografii przy Uniwersytecie Wrocławskim została zorganizowana w roku 1946. Funkcję kierownika pełnił prof. dr R. Reinfuss. W 1951 r. kierownictwo objął doc. dr A. Nasz. W roku 1956 zostały utworzone w Katedrze dwa zakłady: Zakład Etnografii Polski (kierownik doc. dr A. Nasz) i Zakład Etnografii Ogólnej (kierownik prof. dr J. Gajek). W roku 1960 powstały dwie odrębne Katedry: Katedra Etnografii Ogólnej i Słowian (kier. st. asy- Dyplomy magistrów uzyskali: Konrad Hanisch, Leszek Itman, Barbara Jankowska, Stefan Łysik, Danuta Osuchowska, Jadwiga Pawłowska, Alina Urbańska, Adam Kamocki, Henryk Szymczak, Barbara Sawicka, Marta Łazarska. Dyplomy doktorów uzyskali: Jadwiga Pawłowska, Dolnośląska wi.e.~ Pracze (studium etnograficzne), 1961 r.; Adolf Dygacz, Pieśni górnicze (studium i materiały), 1962 r.; Leszek Itman, Drewniane budownictwo sakralne na Dolnym Sląsku, 1963 r. Biblioteka Katedry: 1900 tomów. Zbiory Katedry: materiały z badań terenowych prowadzonych przez Katedrę, dotyczące wsi śląskiej w szczególności: budownictwo, łowiectwo i rybołówstwo, rzemiosło, pożywienie, obrzędowość rodzinna i doroczna, przemiany kulturowo-społeczne zachodzące po II wojnie światowej. Kierownik i Słowian. 1963/64: stacjonarni Etnografii Obsada personalna: Kierownik Katedry - Doc. dr Adolf Nasz. Pomocniczy pracownicy naukowi: adiunkt dr Jadwiga Pawłowska, stent mgr Henryka Wesołowska, od 1964/5 - dr Zofia Staszczak. zaocz.- Zbiory katedry: fotografie, rysunki i mapy, około 5000 klatek mikrofilmu, karty materiałowe z badań terenowych, teksty prac magisterskich i doktorskich oraz seminaryjnych. Ilość studentów oczni - 46. (kier. doc. dr A. Nasz) i Katedra prof. dr J. Gajek). Katedry Etnografii Doc. dr Adolf Nasz Polski II. PLACOWKI ETNOGRAFICZNE INSTYTUTU HISTORII KULTURY MATERIALNEJ POLSKIEJ AKADEMII NAUK Instytut Historii Kultury Materialnej PAN powstał uchwały rządu z dnia 19. XI 1953. Dyrekcja Instytutu mieści się w Warszawie w roku 1953 na mocy przy ul. Nowy Świat 72. Dy- rektorem jest prof. dr Witold Hensel. Instytut obejmujący działalnością naukowo-badawczą podstawow.e p~o~ bIerny z zakresu archeologii, etnografii i historii kultury materialnej dZle~l się na cztery działy: I - Archeologii Polski, II - Archeologii powszechnej, III - Historii Kultury Materialnej, IV - Etnografii. Podstawowe wydawnictwa Instytutu z zakresu etnografii to: Polski Atlas Etnograficzny, Etnografia Polska, Biblioteka Etnografii polskiej, prace Działu Etnografii IHKM P AN. Działalność naukowo-badawczą na polu etnografii w ramach Instytutu prowadzą Zakłady i Pracownie. Informacje poniższe zebrano na podst~wie ankiet nadesłanych przez poszczeg;ólne placówki. Ze względu na ogramczo- �768 769 ną ilość miejsca informacje nianiu aktualnych tematów uwzględniono tylko tematy mijając inne, indywidualne ZAKŁAD Rok założenia: te podane są w dużym skrócie. Przy wymiebadań poszczególnych pracowników przeważnie objęte planem badawczym danej placówki pozainteresowania. ETNOGRAFII POWSZECHNEJIHKM-PAN Warszawa, ul. Nowy Świat 72 1963. Główny problem badawczy: Pracownicy naukowi: I Imię i nazwisko 1. Prof. dr Witold Dynowski 2. Mgr Krzystof MakuIski ludów Afryki Pracownicy Kierownik Zakładu (pełni obowiązki honorowo) starszy asystent IEtnografia ludów Mongolii Etnografia ludów Afryki (ze szcze/gÓlnym uwzględnieniem terenu Sahary) I Aktualny temat dr Mieczysław Gładysz ETNOGRAFII POLSKI IHKM-PAN Warszawa, ul. Hoża 74 1954. Kierownik ~a!Historia polskiej kultury kładu (pełm obo- (stan badań, problematyka, wiązki honorowo) zacja pracy zespołowej) 2. Dr Maria Biernacka adiunkt, zastępca kierownika Zakładu 4. Mgr Jacek Olędzki I starszy I starszy W czasie istnienia Zakładu Pojnarowa, a stopień doktora asystent asystent ----_._- 1. Prof. i przemysł ludqwej organi- ludowy na Sztuka ludowa i wierzenia. Bartnictwo i rybołówstwo. stopień docenta otrzymała Maria Biernacka. Dr Maria Gładyszowa 3. Mgr Irena Nizińska 4. Mgr Zofia Szromba-Ryś 5. 16. Przemiany współczesnej kultury ludowej terenów wschodnich Karpat (Bieszczad). Kultura wsi bardzo drobnej szlachty Mazowsza i Podlasia. Hodowla i zwyczaje społeczne na wsi. Rzemiosło Mazowszu. 2. uwzględ- i nazwisk-o-TI s-=-t-a-n-o-w--:-is-k-o----;----A-k-t-u-a-I-n-y-t-e-m-a-t -b-a-d-a-ń--- Mgr Wanda Paprocka Zakładu: badań 1. Doc. dr Anna KutrzebaPojnarowa 3. 1954 dr Anna Kutrzeba- I I I Mgr Danuta Tylkowa Mgr Anna ZambrzyckaKunachowicz ! ----_ _--- _---_.-------. Aktualny temat badań Kierownik Zakładu :Kierownictwo naukowe prac po~:~, 'nych jako główne problemy badawcze Zakładu oraz wyszczególnionych poniżej. adiunkt Budownictwo chłopskie na Śląsku, budownictwo ludowe w Karpatach, bibliografia ludów pozaslowiańskich. I starszy asystent Pożywienie we wsi Chocianowice pow. Olesno, monografia etnograficzna wsi Dzierżysławice pow. Prud_ nik. konsultant w stopniu adiunkta Monografia etnograficzna wsi Dąbrówka Dolna pow. Opole, budownictwo w Sądeckim. \ st3fszy asystent \ Rzemiosło we wsi Chocianowice pow. Olesno, monografia etnograficzna wsi Olza pow. Wodzisław. stRrszy asystent ZAKŁAD POLSKIEGO I Monografia etnograficzna wsi OwsiI szcze pow. Racibórz, rzemiosło IUdowe w Karpatach. ' l ATLASU ETNOGRAFICZNEGO, Wrocław, ul. Nankera 4 Rok założenia: 1954 Główny problem badawczy: nef"O obejmującego wybrane i społecznej. 4iJ .. Stanowisko Imię i nazwisko Główny problem badawczy: etnografia Polski ze szczególnym nieniem terenów północno-wschodnich (Mazowsze). Pracownicy naukowi: IImię założenia: ._----- I J ~k Główne problemy badawcze: 1) Dzieje kultury ludowej w południowej i zachodniej Polsce w XIX i XX w. ze szczególnym uwzględnieniem Górnego Śląska, 2) Badania nad kulturą ludową Karpat, 3) Bibliografie etnograficzne Śląska, Karpat oraz ludów pozasłowiańskich. i Azji. I Stanowisko ZAKŁAD Rok założenia: etnografia ZAKŁAD ETNOGRAFII IHKl\l-PAN Kraków, ul. Sebastiana 10 IHKM-PAN opracowywanie Polskiego Atlasu Etnograficz~ zagadnienia z kultury materialnej, duchoweJ �770 771 Pracownicy naukowi: I [mię l ~azwi~ko 11. I Prof. dr Józef Stanowisko ------,-------------1 Janusz Bohdanowicz asystent dokumentacji naukowej Formy dachów w polskim budownictwie ludowym, ludowe formy przechowywania zboża w Polsce. Mgr .Jerzy Grocholski st. asystent Formy zaprzęgu bydlęcego i konnego w polskich gospodarstwach chłopskich. 2. Mgr 4 . 1 5. 1 Główny problem badawczy: Kultura ludowa Karpat. Pracownicy naukowi: W czasie istnienia Pracowni stopień kała Maria Misińska. badań Kierownictwo naukowe wszystkich prac wymienionych poniżej; rozplanowanie wnętrza w polskim budownictwie ludowym, opracowywanie kwestionariusza nr 6 (pożywienie, zbieractwo, rybołówstwo, pasterstwo) I I temat Kierownik Zakładu, Redaktor naczelny P AE Gajek 3. Aktualny Mgr Barbara Jankowska 'l.systent Rozplanowanie budownictwie Mgr Tomasz Skarżyński asystent dokumentacji naukowej Ludowe formy go w Polsce. wnętrza ludowym. PRACOWNIA IImię i nazwisk~Sta~~;isk~'---'1 1.'Doc.-dr- Maria włóczne- \2. '--Akt~~ln~ t~;t Frankowska I{jerownik-pra~-jEtnOgrafia-Indian Peru, cowni (pełni obo- wymiany pieniądza. wiązki honorowo) Mgr Barbara MatuszewskaKohutnicka pracownik dokumentacji naukowej PRACOWNIA ETNOGRAFICZNA ZAKŁADU ETNOGRAFII IHKM-PAN Łódź, ul. M. Buczka 30 Rok założenia: 1954 I Imię i_nazwisk-=_J Stanowisko I Aktualny 1. Prof. dr. Kazi-'Kierownik Pra!Metodologia m~era Zawisto-:c~wni. (pełni obo- !.ryczny). wlcz-Adamska ·wlązkl honorowo)' 2. Dr Maria Misińska 3. Dr Anna Kowalska- L_ Lewic~~_ adiunkt adiunkt temat badań ------ Zestawienie , etnoIOgic~~(ryS-histo~1 :Migracje i kontakty kulturowe 'Podhalu. Pożywienie ludowe w Karpatach. I na I i : I A zagadnienia Monograficzne opracowania wybranych problemów jak np. broń, trans-I port i komunikacja itp. Konrad POLSKI opra- bad~--'--I '"---_. Wydawnictwa opublikowane lub będące w druku: Polsld Atlas Etnograficzny. Zeszyt próbny, 1958 - 17 map. Polski Atlas Etnograficzny. Zeszyt I, 1964 - 57 map. Zeszyt II, 1965 - 72 map (razem opublik. 129 map.) Zeszyt III w druku. Ukończenie całości Atlasu przewidziane jest na lata 1970-75. uzys- ETNOGRAFII Rok założenia: 1954 Główne problemy badawcze: Historia etnografii, amerykanistyka, cowania monograficzne z zakresu etnografii powszechnej. Pracownicy naukowi: w polskim transportu ETNOGRAFICZNA ZAKŁADU POWSZECHNEJ IHKM-P AN Poznań, ul. Kantaka 2/4 doktora Wypych całości opracowali i Tomasz S,~arż'IJńs::i �_.- .--------~-~-~- -------~~~--~-~~_ .. 773 SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE KRAKOWSKI ODDZIAŁ ZORGANIZOWANE POLSKIEGO PRZEZ TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO W dniach 23 i 24 listopada r. 1963 odbyło się w Krakowie w sali wykładowej Zakładu Antropologii UJ przy ul. Grodzkiej 53 pierwsze ogólnopolskie seminarium amerykanistyczne zorganizowane przez tutejszy Oddział PTL. Odbyto cztery zebrania. Zebranie pierwsze o godz. 10-13 poświęcone było kulturze Indian Ameryki Północnej. Po otwarciu seminarium przez prezesa Oddziału PTL w Krakowie prof. dr Tadeusza Milewskiego doc. dr Maria F I' a n k o w s k a z Poznania wygłosiła odczyt pt. Irokezi - próba analizy powiązań kulturowych. Prelegentka naszkicowała dzieje ligi irokezkiej od XVI do XVIII w. a następnie omówiła elementy kultury Irokezów, związane z południem kontynentu północnoamerykańskiego i z Ameryką Środkową zaś z północną, z obszarem subarktycznym Ameryki i Azji. Doc. Frankowska podkreśla, że nawiązania z południem są liczniejsze i starsze (uprawa kukurydzy), mimo tego jednak obszar Irokezów w basenie jezior Ontario i Erie stanowi pogranicze kulturowe między południem a północą kontynentu. Referat następny mgra Bohdana K o h u t n i c k i e g o, pt. Kult zwierząt u ludów północnych rejonów Ameryki Północnej i Azji, poświęcony był problemowi kultu niedżwiedzia na tych terenach. Prelegent podkreślił cechy podobne w obyczajach związanych z zabijaniem i zjadaniem niedźwiedzia u różnych ludów. Po referacie przedyskutowano argumenty przemawiające za wspólnym, względnie za odrębnym pochodzeniem tych zwyczajów. Zebranie popołudniowe poprzedziło wspólne zwiedzanie (g. 15.30-16.30) zbiorów kultury andyjskiej w Muzeum Archeologicznym w Krakowie, ul. Poselska 3. Muzeum to posiada sto kilkadziesiąt obiektów (ceramika, ozdoby metalowe, tkaniny itd.) pochodzące z wybrzeży Peru (okres Mochica i Chimu). Dzieje tych zbiorów przedstawiła dr Anna Kowalewska-L e w i c k a. Drugie zebranie seminarium (g. 16.30-19) poświęcone było kulturze Ameryki Środkowej. Prof. dr Tadeusz M i l e w s k i wygłosił odczyt pt. Historia 1\1ayów, którą naszkicował na ogólnym tle rozwoju Cywilizacji mezoamerykallskiej, omawiając kolejno jej ckres archaiczny (1500500 p.n.e.), klasyczny (500 p.n.e. do 925 n.e.), tolte:ki (92:1-12)0) i aztecki (1200-1521). Poruszony został również problem kcntaktG'.\· kultur mezoamerykańskich z kulturami południowo-wschodnir j Azji. Trzecie zebranie (24.XI. g. 10--13) poświęcone było zagadnieniom etnografii Ameryki Poludniowej. Referat p. Rudolfa N o c o n i a, pt. Rozwój spo~eczny Indian południowo-amerykańskich, dal syntetyczny obraz życia s[lolecznego trzech wielkich prowinr.ji kulturowych kontynentu: sfery peryferyjnej (ludy zbieracze i łowieckie), pośredniEj (ludy kopieniacze tupiguarani, arawak i karibi) oraz sfery wysoki<:h kultur środkowych Andów (keczua, aymara itd.). Następny odczyt wyglosiła dr Anna KowalskaL e w i c k a pt. Rola ziemniaka w k1Lltur.ze andyjskiej. Prelegentka na podstawie bogatego materiału ~twierdziła, że ojczyzną ziemniaka europejskiego jest obszar nad Jeziorem Titikaka, gdzie najprawdopodobniej został on udomowiony przez Aymarów. W Andach kukurydza dochodzi jedynie do wysokości 3600 m. W strefie między 3600 m. a 4300 m. udaje się tylko uprawa ziemniaka, ponieważ zaś w tej strefie rozwinęła się kultura plemion Aymara i Keczua, przeto ziemniak może uchodzić za jej żywiciela. Czwarte zebranie (g. 16-19) poświęcone było zagadnieniom organizacyjnym. Doc. dr lVIaria F I' a n k o w s k a w referacie pt. Zagadnienia i potrzeby polskiej amerykanistyki przedstawia całość problemu. W Polsce istnieją dwa centra tych badań w Krakowie i w Poznaniu. Ośrodek poznański skupiony około zakładu doc. M. Frankowskiej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza zajęty jest zarówno badaniami nad kulturą Indian jak i szkoleniem młodej kadry amerykanistów-etnologów. Ośrodek krakowski przeprowadza badania nad językami Indian (T. Milewski), nad kontaktami kultur Ameryki i Azji (T. lVIarszawski) i nad kulturą materialną kręgu andyjskiego (A. Kowalska-Lewicka). Po wyczerpującej dyskusji ustalono, że następne seminarium amerykanistyczne odbędzie się w Poznaniu w r. 1964. Na zebraniach naukowych frekwencja wynosiła stale ponad 40 osób, na zebraniu organizacyjnym ponad 20 osób. Po każdym referacie rozwijała się ożywiona dyskusja. Tadeusz Milewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c721089e52acf2ae67413618731a997.pdf 98165fa69e3fe5d9ac373decb2d298e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:253 Title A name given to the resource Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.568-584 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 569 MARIAN POKROPEK NIEKTORE· TRADYCJE HISTORYCZNE A WSPOŁCZESNE PRZEOBRAZENIA KULTURY WSI POŁNOCNO- WSCHODNICH TERENOW POLSKI Ziemie północno-wschodniej Polski przedstawiają pod względem etnograficznym dość zróżnicowany obraz. Jest on wynikiem późnego włączenia tych ziem w proces historycznego rozwoju państwa polskiego oraz ścierania się na tych terenach wielorakich elementów kulturowych. Podlasie i obszary sąsiednie prawie do XVI wieku były terenami pogranicZ'nymi oddzielającymi ziemie Rzeczypospolitej od terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rusi. Stąd do ziem tych pretendowali nie tylko królowie polscy ale także książęta litewscy i ruscy. Zwierzchnictwo Polski nad tymi ziemiami ostatecznie utrwaliło się z chwilą utworzenia województwa podlaskiego w 1520 r. i przyłączenia go w całości do Rzeczypospolitej w 1569 r. mocą Unii Lubelskiej. Zgłaszanie pretensji do tych ziem przez trzy różne państwa miało uzasadnienie we wcześniejszym osadnictwie tych obszarów przez element polski, litewski i ruski. Zetknięcie się różnych fal osadniczych powodowało wytworzenie się specyficznej kultury w której obok elementów przeniesionych i wzajemnie na siebie oddziaływujących powstawały elementy nowe. W procesie ścierania się kultur przeniesionych przez poszczególne fale osadników, pozostawały żywotne niektóre z nich wypierając inne które w mniejszym stopniu zdołały przystosować się do nowych warunków i otoczenia. We współczesnej kulturze ludowej tych obszarów możetuy jeszcze dostrzec ślady wcześniejszych warstw kulturowych, jednakże są one bardzo nikłe przede wszystkim dlatego, że póź- mejsza działalność polityczno-społeczna i gospodarcza państwa polskiego a od końca XVIII w. państw zaborczych szła w kierunku ujednolicenia·i unifikacji, oraz stworzenia dogodnego' dla własnych potrzeb wzorca kulturowego. Planową i świadomą działalność na rzecz stworzenia określonej kultury realizują na swój sposób wszystkie grupy społeczne i państwa od momentu ich wyodrębnrenia się i powstania. W świetle tego stwierdzenia wydaje się rzeczą konieczną przy ocenie współczesnej kultury ludowej sięgnąć do ókresów wcześniejs·zych po to by uchwycić zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne czynniki kt.óre zadecydowały o jej ukszta~towaniu. Jednym z pierwszych aktów regulujących na długie lata sto.:.. sunki osadnicze i ekonomiczno-społeczne na omawianym terenie była niewątpliwie reforma rolna i osadnicza, tzw. pomiara włóczna. Przed wprowadzeniem w życie pomiary włócznej znane były już na tym terenie inne formy osadnictwa oraz systemy gospodarowania. Przeważało osadnictwo samorzutne i trzebież lasów z gospodarką wypaleniskową. Znano także na tych terenach formy osadnictwa wypracowane przez kolonizację na prawie niemieckim lub chełmińskim, lecz nie były one w powszechnym zastosowaniu i ograniczały się do miasteczek, rzadziej wsi leżących na północnym Mazowszu i Podlasiu. Poza tym dodatkowym czynnikiem wpływającym na wprowadzanie różnych form osadnictwa był odmienny skład narodowościowo-społeczny osadników. Wspomniano już o elemencie polskim przybyłym głównie z Mazowsza, oraz litewskim i ruskim. Wewnątrz tych grup narodowościowych należałoby wyróżnić osadników rekrutujących się z chłopów, drobnej szlachty polskiej oraz bojarów czyli drobnej szlachty ruskiej. W rezultacie żywiołowego i różnorodnego osadnictwa wyodrębnHy się na terenie Mazowsza i Podlasia zespoły różnych form osiedli i systemów gospodarowania, związanych zróżnicowaniem stosunków ekonomiczno-społecznych. W związku z tym różne były także świadczenia na rzecz skarbu państwa. Część wsi była oczy,nszowana, inne obowiązane były do dawania świadczeń w naturze lub do odrabiania pańszczyzny na nowo tworzonych folwarkach. Świadczenia te w jakiej by nie były one formie, nie mogły być ściągane �570 z rzeczywistej ilości posiadanej ziemi, ponieważ nie było oficjalnych jej pomiarów. Poza tym uprawiane ziemie zazwyczaj składały się z kilkunastu kawałków położonych w różnych miejscach w zależności od tego jak postępowała trzebież lasów. Myślą przewodnią ustawy włócznej było uregulowanie i ujednolicenie systemu fiskalnego. W konsekwencji jednak ustawa przyniosła znacznie istdtniejsze zmiany w całym systemie gospodarowania oraz w formach osadnictwa. Ustawa włóczna polegała na łączeniu uprawianych ziem i wydzielaniu z nich nowych nadziałów w ilości od 30 do 33 morgów w zależności od gatunku ziemi. Nadział taki nazywano włóką, którą obdzie'lano jedno gospodarstwo. Oprócz nadziału włók dla chłopów rozdawano ziemię sołtysom czyli wójtom w ilości dwóch włók, folwarkom, plebaniom i klasztorom oraz wszelkiego rodzaju służbie i rzemieślnikom jak młynarzom, leśniczym, kowalom itp. Pomiary na włóki przeprowadzano nie tylko w osadach już zamieszkałych ale także na nowiznach i w lasach przeznaczonych na trzebież przygotowywując w ten sposób zupełnie nowe osady. Pomiar a włóczna nie ograniczyła się zatem tylko do regulacji uprawianej już ziemi, ale znacznie wyprzedziła faktyczne zapotrzebowanie na ziemię w XVI wieku. Świadczy o tym fakt, że przez pierwsze stulecie od ogłoszenia ustawy nie' wszystkie włóki były jeszcze osadzone. Nadziały ziemi czyli włóki dzielone były na trzy pola. Taki przestrzenny układ pól podyktowany został wprowadzeniem nowej formy gospodarki czyli trójpolówki zbiorowej. Miała ona zastąpić dwupolówkę lub odłogowy i odłogowo-żarowy system gospodarowania i niewątpliwie była na owe czasy znacznym osiągnięciem i postępem. Pomiara włóczna regulowała także układ przestrzenny samej wsi.. Ziemię pod zabudowania wydzielano z ogólnego areału i dzielono ją na tyle pasów ile ta wieś posiadała włók i osadników. Działki pod zabudowaniami miały kształt wydłużonego prostokąta opartego jednym bokiem o główną drogę. Na działce budynki położone były w ten sposób, że blisko drogi znajdowały się: dom i zabudowania gospodarcze dla inwentarza czyli chlewy, natomiast stodoły, czasem i spichrze oddalone były a 80-150 m od drogi. 571 Przestrzeń między stodołami a budynkami mieszkalnymi zajmowały tzw. ogrody czyli pola, na którym sadzono i uprawiano warzywa. Pomiara włóczna w decydujący sposób przyczyniła się także do uregulowania sieci dróg głównych i zagumiennych, czyli biegnących za rzędami stodół oraz dróg dojazdowych. Pomiarę na włóki przeprowadzano początkowo tylko w dobrach królewskich, z czasem rozszerzyła się ona na zi.emie należące do szlachty. Rozpoczęto ją w pierwszych latach XVI w. a zakończono dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia. Najważniejsza z ustaw wydana została w roku 1557. System osadniczy i gospodarczy stworzony przez pomiarę włóczną prawie w niezmienionej postaci dotrwał na niektórych terenach do dnia dzisiejszego. Znajduje to wyraz w spotykanych do dziś formach wsi tzw. szeregówkach oraz w długim zachowaniu na tych terenach trójpolowego systemu gospodarowania, przez który rozumiemy zarówno pierwotny układ pól jak i system zmianowania upraw z występowaniem ugorów. Dzisiejsze wsie posiadają obok trójpolówki także szachownicowy układ gruntów. Omawiając 'ten ostatni system podziału ziemi należy zwrócić uwagę na stosunki prawno-własnościowe panujące w róŻinych kategoriach wsi, ponieważ one decydowały o tym w jakim kierunku i natężeniu postępował podział. We wsiach szlacheckich nie było żadnych przepisów ograniczających dzielenie ziemi. Panowało tu zwyczajowe prawo polskie polegające na tym, że cały majątek dzielono między synów, przyjmując zasadę, że każdy spadkobierca winien otrzymać po kawałku ziemi z każdego zagonu, działu czy pola. Rygorystyczne realizowanie prawa spadkowego doprowadziło do wprost niewiarygodnego rozdrobnienia ziemi tak, że dalsze .dzielenie stawało się już niemożliwe. Oczywiście, rozdrobnienie ziemi uniemożliwiło nie tylko wprowadzenie racjonalnej gospodarki rolnej, ale stawało się wprost uciążliwe nawe!t dla rolnictwa opartego na tradycyjnych systemach gospodarowania czyli na trójpolówce. Wsie chłopskie nie uległy tak daleko posuniętemu rozdrobnieniu, tylko dlatego że proces dzielenia ziemi rozpoczął się w nich znacznie później tzn. od połowy XIX wieku, czyli od chwili przeprowadzenia uwłaszczenia. �573 572 Na ornawianych terenach wydanym przez władze zwierzchnie aktem prawnym, który wywarł decydujący wpływ na rozwój kultury ludowej był ukaz uwłaszczeniowy czyli akt zniesienia pańszczyzny i nadania chłopom na własność ziemi. Nastąpiło to w roku 1864 rozporządzeniem ,,0 urządzaniu włościan" i ,,0 urządzaniu gmin wiejskich" wydanym przez rząd Rosji carskiej. Jeden z artykułów rozporządzenia głosił że: "Prawo własności nadaje się wszystkim wogóle włościanom, pósiadającym osady (tj. kolonistom, rolnikom, półrolnikom, ogrodnikom, chałupnikom i innym) niezależnie od tego, na jakiej zasadzie posiadają ziemią i jakie spełniają powinności". Akt uwłaszczeniowy wydany przez Rosję poprzedził dekret o uwłaszczeniu włościan wydany w czasie Powstania Styczniowego przez Rząd Narodowy pod datą 22 stycznia 1863 r. Artykuł pierwszy tego dekretu brzmiał: "Wszelka własność ziemska, jaką każdy gospodarz dotąd' tytułem pańszczyzny lub innym tytułem posiada, wraz z należnymi do niej zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, tudzież prawami i przywilejami do nich przywiązanymi - od daty niniejszego dekretu staje się wyłączną i dziedziczną dotychcżasowego posiadacza własnością bez żadnych jakichkolwiek bądź obowiązków lub czynszóW, danin lub pańszczyzny, z warunkiem jedynie opłacania przypadających z niej podatków i odbywania należnej służby krajowej". Mimo że Dekret Powstańczego Rządu Narodowego nie mógł być zrealizowany z powodu upadku powstania zaważył na treści i czasie ogłoszenia wspomnianego wyżej ukazu uwłaszczeniowego. Chłop otrzymując ziemię na własność stawał się faktycznie jej samodzielnym użytkownikiem i musiał od tego momentu sam decydować prawie we wszystkich poczynaniach gospodarczych gdy w okresie przed uwłaszczeniem działalność chłopa zdeterminowana była przez pańszczyźniano-feudalne stosunki prawne, przez prawo zwyczajowe i tradycję oraz nawyki. To długotrwałe ograniczenie możliwości samodzielnego działania spowodowało, że kultura chłopska zmieniała się w bardzo powolnym tempie i zachowywała wiele elementów kultury tradycyjnej epok wcześniejszych. Postęp tej kultury wyznaczały niekiedy odgórne dekrety, ustawy i instrukcje. Niejednokrotnie w okresie rozwoju folwarku Ryc. 1. Zwarty szereg zabudowań gospodarczych z wydzielonymi Wieś Dubiny, pow. Hajnówka. Fot. autor, 1961 r. Ryc. 2. Zwarta Domy z XVIII ogrodami. zabudowa w Nowym Dworze, pow. Dąbrowa Białostocka. i XIX w., o jednakowym planie i konstrukcji. Fot. autor, 1962 r. �575 574 pańszczyźnianego narzucały one wsi określone i jednolite wzorce kulturowe. W badaniach nad budownictwem ludowym terenów wschodniej Polski uderza często badacza identyczność rozplanowania, konstrukcji i plastyki budynków. Ilość budynków i ich rozmiary regulowały niejednokrotnie określone przydziały drzewa z lasów rządowych czy folwarcznych. Wystarczyło ono często na postawienie chałupy złożonej tylko z sieni, izby i komory. Budynki takie mogli budować cieśle folwarczni, którzy kierowali się wytycznymi instrukcji otrzymanych od dworu. Przykładem takich instrukcji wydawanych przez wielkich właścicieli ziemskich są m. in. wydane w 1783-1785 r. "Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców" księżnej Anny Jabłonowskiej, która właśnie na Podlasiu miała największe po królu majątki ziemskie. Oczywiście to nie tłumaczy faktu istnienia zróżnicowania regionalnego w budownictwie ludowym na tych terenach, ponieważ współcześnie występujące typy budownictwa na Podlasiu nie są wyłącznie wynikiem rozwoju form budowlanych po okresie uwłaszczenia chłopów. Przed tym okresem istniały na Podlasiu conajmniej trzy typy domów: a) typ domu reprezentatywny dla szlachty mazowiecko-podlaskiej i dla wsi zachodniego Podlasia, b) typ domu reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez element litewski na północno-wschodnich krańcach Polski oraz c) domy występujące na obszarach wschodinich zamieszkałych przez element ruski i białoruski. Poszczególne typy domów charaktery;zowały się odmiennym układem wewnętrznym. I tak: domy, umownie nazwane "domami szlachty mazowiecko-podlaskiej" posiadały sień, izbę, kuchnię, alkierz i komorę lub dwie komory w układzie dwutraktowym z centralnym systemem ogniowym. W typie "litewskim" sień i kuchnia były usytuowar.e pośrodku budynku a po ich bokach leżała izba oraz komory. Natomiast typ "białoruski" miał układ jednotraktowy z charakterystycznym tzw. ruskim piecem. Poszczególne pomieszczenia jak "pristienoki", izby, sienie, komory oraz chlewy następowały jedne po drugich tworząc wąskie i długie budynki. To zróżnicowanie form nóleży łączyć z odmiennym żywiołem osadniczym napływającym tu od XIV do XVIII wieku. Podlascy właściciele ziemscy wydając własne ustawy opierali się niejednokrotnie na zastanych i wypracowanych już formach budowlanych, co najwyżej doskonalili je i zatwierdzali jako obowiązujące. Np. wydane w XIX w. "Wzory do budowli włościańskich" zalecają budowanie domów o planie czwórdzielnym z centralnym systemem ogniowym, takie same TABL.1. II Q TYPY DOMOW NA PODLASIU III II Ul IV -9=J- IV V a b E I II IV V VI VI1 ~ _lo c c. Typ reprezentatywny dla szlachty mazowif'cko-podlaskiej i wsi zachodniego Podlasia (o układzie dwutraktowym z centralnie usytuowanym systemem ogniowym). Wieś Kolnica, pow. Augustów. I - sień, II kuchnia, III - alkierz, IV - izba. Rys. autor, 1962 r. b. Typ reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez ludność litewską. Wieś Oszkinie, pow. Sejny. I - sień, II - kuchnia, III - komora IV - izba, V - izba. Rys. autor, 1962 r. c. Typ z obszarów wschodnich, zamieszkały przez ludność ruską i białoruską. Wieś Nowo Berezowo, pow. Hajnówka. I p;'istienok, II - izdebka, III - izba, IV - sień, V - komora, VI - chlew, VII - chlew. Rys. autor, 1960 r. �576 jakie widzimy we wsiach szlachty mazowiecko-podlaskiej i na zachodnim Podlasiu. Ukaz uwłaszczeniowy dał chłopom ziemię, ale nie zlikwidował starych systemów gospodarowania, które w zestawieniu z gospodarką rolną rozwijającą się na innych terenach pod wpływem stosunków kapitalistycznych ocenić trzeba jako prymitywne i zacofane. Ukaz uwłaszczeniowy nie likwidował szachownicy pól mimo że zrobił to podobny akt uwłaszczeniowy wydany pół wieku wcześniej w zachodniej części kraju, w Poznailskiem znajdującym się wówczas pod zaborem pruskim. Ukaz uwłaszczeniowy z 1864 r. przekształcający w zasadniczy sposób układ.y_społecznogospodarcze nie zmienił w przeciwieilstwie do wspomnianej poprzednio ustawy włócznej obrazu osadJnictwa terenów Mazowsza i Podlasia-, i nie zerwał z wprowadzonymi przez tę ustawę systemami gospodarowania opartego powszechnie o trójpolówkę. Nie należy jednocześnie zapominać, że pomiara włóczna utwierdziła system pailszczyźniany tworząc jedynie ramy, w których mógł się obracać chłop pańszczyźniany, ukaz uwłaszczeniowy natomiast był aktem stwarzającym możliwość wprowadzenia stosunków kapitalistycznych na wsi. Obserwując obraz współczesnej kultury ludowej możemy w pewnym stopniu zorientować się w nasileniu procesu przemian wsi podlaskiej. Chłop po uwłaszczeniu stał się odrazu producentem i sprzedawcą plonów swej pracy, musiał też być nakładcą i inwestorem. Powodzenie jego gospodarki uzależnione było od własnej inicjatywy i umiejętności wykorzystywania nowych zdobyczy agrarno-technicznych i przystosowania się do nowych warunków społecznych. Oczywiście musiały istnieć pewne bodźce ekonomiczne, które by kierowały go ku intensyfikacji własnego gospodarstwa rolnego. Bodźce te mogła tworzyć gospodarka państwowa. Niestety chłop podlaski skrępowany był w dalszym ciągu nie uregulowanymi stosunkami ekonomiczno-społecznymi. Należy również przypomnieć, że po uwłaszczeniu chłop podlaski mimo że otrzymał ziemię nie uzyskał wolności narodowej. Rząd Rosji carskiej nie był zainteresowany w polepszeniu warunków życia chłopa polskiego. Bezpośrednim powodem zahamowania procesu kapitalizacji wsi 577 Ryc. 3. Zagroda po komasacji Ryc. 4_ Chlew z atykiem. Czajewszczyzna, samorzutnej. Wieś Pokomosze, Fot. autor. 1962 r. pow. Suwałki. Fundame:it kamiermy, ściany z niny. pow. Suwałki. Fot. autor, 1962 r. Wieś �578 podlaskiej była szachownica gruntów i wszelkiego rodzaju senvituty pastwiskowe, leśne, wodne itp. Mimo trudności w bardziej uświadomionych wsiach przeprowadzono w XIX w. komasację samorzutnie. Polegała ona na tym, że wszyscy mieszkańcy wsi do- 579 czy trzech kawałkach. Mógł on na nowo otrzymaną działkę zwaną kolonią przenieść swoje budynki tworząc w ten sposób rodzaj osady jednodworcznej czyli osadę fermową. W wypadku gdy wszyscy gospodarze przenieśli swoje budynki na kolonie, wówczas stara wieś znikała a na jej miejsce powstawały rozrzucone pojedyncze zagrody. Komasacja nie zawsze musiała likwidować starą wieś. W ostatnich latach istniała tendencja, by tworzyć no\ve kolonie bez przenoszenia budynków po to by nie likwidować wsi, która w swoich tradycyjnych formach osady skupionej lepiej odpowiadała wymaganiom życia zbiorowego. Oprócz zmiany w osadnictwie i układzie pól scalanie gruntów przyśpieszyło także wprowadzenie nowych systemów gospodarowania takich jak trójpolówka indywidualna, czwórpolówka i płodozmian. Ostatnie stulecie charakteryzuje się istotnymi zmianami tak::e w dziedzinie budownictwa ludowego. Przy powstawaniu nowych Ryc. 5. Fragment zagrody A. Morza. Wieś Nowa Wieś, pow. Suwałki. Ryc. 6. Spichrz świreń o dachu slegowym. Wieś Michnowce, pow. Sejny. Fot. autor, 1962 r. browolnie godzili się na połączenie gruntów leżących w szachownicy i wydzieleniu nowych kolonii, sami finansując jednocześnie koszty pomiarów. Komasacje samorzutne przeprowadzono w niektórych wsiach szlacheckich a dość powszechnie w Augustowskiem i Suwalskiem. Niezależnie od komasacji samorzutnej już pod koniec XIX \"l. zaczęto przeprowadzać komasacje urzędowe. Główne nasilenie prac przy scalaniu gruntów następuje dopiero w pierwszym ćwierćwieczu naszego stulecia. Przeciągają się te prace na okres dwudziestolecia międzywojennego i do chwili obecnej nie zostały ostntecznie zakOllczone. Komasacja gruntów stworzyła nową formę osadniczą i ułatwiła \vprowadzenie nowych systemów gospodarowania. W wyniku komasacji chłop otrzymywał ziemię w jednym, najwyżej w dwóch Ryc. 7. Spichrz, świreń w zagrodzie Br. Lipca. Wieś Romanowce, Sejny. Fot. autor, 1962 r. pow. �581 580 osiedli zagród i budynków nie trzymano się ściśle tradycyjnych wzorów, ale dążono do jak najodpowiedniejszego przystosowania ich do aktualnych potrzeb gospodarstwa. Przede wszystkim zwiększała się ilość budynków i wzajemne ich usytuowanie w zagrodzie. Zagrcdy kolonijne zbudowane były w regularny prostDkąt, natomiast zagrody leżące we wsiach jeszcze nie skomasowanych wydłużały się zarówno przez dostawianie w jednym szeregu do istniejących budynków budynków nowych, jak i przez dzielenie wzdłużne samego siedliska. Zmienia i różnicuje się także wewnętrzny układ domu. Formą zanikającą są domy jednotraktowe, natomiast rozpowszechniają się domy o układzie dwutraktowym z centralnym systemem ogniowym o wielu lokalnych odmianach. Nie małą rolę odegrała zmiana materiałów i technik budowlanych. Spośród zmian jakie zostały wprowadzone w budownictwie lu- Ryc. 9. Szczyt domu J. Dawidowskiego. Dom budowany przez Rosjan staroobrzędowców około 1920 r. Wieś 2yliny, pow. Suwałki. Fot. autor, 1962 r. Ryc. 8. Dom a układzie czwór dzielnym (sień, kuchnia, Wysoka Góra, pow. Suwałki. Fot. autor, izba, alkierz). 1962 r. Wieś dowym nie wszystkie można tłumaczyć względami utylitarnymi. Niektóre z nich wynikały z potrzeb estetycznych i prestiżowych. Na podstawie omówionych powyżej materiałów historycznych i współczesnych potraktowanych wyrywkowo, starano się wykazać, że osadnictwo i budownictwo ludowe w takiej formie jaką rejestrujemy obecnie na terenach wschodnio-północnej Polski jest wynikiem długiego procesu rozwoju i że na wykształcenie się istniejących dziś różnych typów osadnictwa i budownictwa 'ludowego decydujący wpływ wywarły: a) odgórne (państwowe) zarządzenia, ustawy i działalność gospodarcza, b) zróżnicowanie etniczne ludności (Polacy, ludność ruska, Litwini), c) zróżnicowanie społeczne (szlachta zagrodowa, bojarzy, chłopi pańszczyźniani. i inni), d) zróżnicowanie ekonomiczne i zawodowe, e) różne modele życia stwarzane przez poszczególne pokolenia. �583 MARIAN POKROPEK SO:.v1E HISTORICAL TRADITIONS IN COMPARISON WITH MODERN CULTURAL CHANGES IN VILLAGES OF NORTH-EASTERN TERRITORIES OF POLAND Summary The ethnographic differentiation of NorthEastern territories of Poland is the result of collision of different cultural systems represented by three ethnic elements: the Polish, the Lithuanian and the Russian ones, as well as by various social elements: peasants, Masovian gentry and Russian gentry called boyars. The contact of various waves of colonists caused a development of specific culture in which beside elements recently brought and interacting new elements came into being. The pOllitical, social and economic domination of the Polish Commonwealth in progress since the XV century on that area helped to an unification of settlement, economic and social relations which can be now historically traced. In 1557 a law called pomiaru włóczna was promulgated for those provinces marking the dawn of new colonization and economic systems functioning in some of those territories up to now, Above pom'iara włóczna has been regulating the spatial make up of the villages, contributing to the unification of the farming systems, introducing a common three-field system of agriculture and reforming ownership and other legal relations. In the period of the manorial bonaage follOWIng the above pomiara włóczna decree a gradual development of the folk culture had been taking place regulated by decrees, ordonances and instructions aiming to force upon the villages a priori determined and uniform culture standards. The charter which exerted a decisive influence upon the development of folk culture was a law promulgated not before 1864, by which legal act the bondage had been abolished and the peasants given the earth for their prosperity. Although that ordonance did not directly liquidate the old settlement forms and farming systems, yet it had created convenient conditions for an introduction of new social and economic relations. Against the background of above mentioned historical facts we can more thoroughly describe the development of folk colonization and architecture on the territory oi North-Eastern Poland and give an explanation of the origin of particular forms. Up to now, on the above territory o:Je can find the described forms which are the result of ordonances and instructions proclamed. Still lasting are also characteristic forms, being the result of ethnic and social differences: gentry and peasants from the provinces of Mazovia and Podlasia, Lithuanian and Russian - Byelorussian elements. An important element in the development of new settlement forms of folk architecture was the integration of the grounds carried out in some territories by the end of the XIX th and in the XX th centuries. The integration changed the configuration of the grounds evoking changes in the configuration of the villages and farms. An important role was also played by the late application of materials and architecturel technique as well as by the change of aesthetic inclinations. MAPbHH IIOKPOII3K HEKOTOPhIE J1CTOPJ1QECKJ1E TPA,IJ;J1IJ;J1J1 J1 COBPEMEHHhIE IIPEOEPA2KEHJ1H KYJIbTYPhI ,IJ;EPEBEHh HA CEBEPOBOCT01{HhIX 3EMJIHX IIOJIbIIIJiI 3THorpa<pHqeCKaF! ):IHcPcPepeHll;J1al..\J1R3eMeJIb ceBepO-BOCTO··lHOH:!IOJIblIlH RBJIfleTCF! pe3YJIbTaTOM CTOJIKHOBeHJ1F!pa3HOpO):lHblX KyJIbTypHblX CHCTeM, Ilpe):lCTaBJ1TeJIRMHKOTOpblX F!BJIRIOTCRTpJ1 3THJ1qeCKHX 3JIeMeHTa: IlOJIbCKJ1H:,JI:VITOBCKJ1H:, PYCCKJ1H:J1 TpH COl..\J1aJIbHbIX3JIeMeHTa: KpeCTbRHe, Ma30Bel..\Koe ):IBOpRHCTBOJ1 pyccKoe il;BoprrHcTBo', TaK Ha3bIBaeMble 50Rpe. CTOJIKHOBeHJ1e Tpex pa3HblX IlOCeJIeHQeCIUlX BOJIH Bbl3BaJIO nORBJIeHH( CIlel..\HcPHQecKOH:KyJIbTypbl, B KOTOpOH:HapR):IY c HaHOCHbIMJ18JIeMeHT2.MJ1. B33J1MHOHa ce6R BJIJ1RIOIl.\J1MJ1, B03HHKJIJ1 HOBbie 3JIeMeHTbI. TIpoAomKaIOll.\eeCR ell.\e c XV BeKa nOJIJ1TJ1QeCKo-C0l..\HaJIbHOeJ1 3KOHOMHQeCKOe rOCYAapCTBO PeQJ1 IIOCIlOJIHTOH:cIloc06cTBOBaJIO YHJ1cPl1K3Il;HJ1 IlOCeJIeH'-IeCK:VIXH 3KOHOMH'-IeCKO-COIl;HaJIbHbIX OTHoIlieHHM, KOTopble MO)KHO cerOAHR y'-IeCTb c J1CTOpl1QeCKOH:TO<IKl1 3peHl1R. B 1957 rOAY H3AaH 6blJI AJlF! 3THX 3eMeJIb 3aKOH, TaK Ha3bIBaeMaF! "IlOMRpa BJlYQHa", KOTOpbll"1 c03AaJl HOBbie nOCeJIeHQeCKi1e :VI3KOHOMl1QeCIUleCJ1CTeMbl, <PYHKIl;HOHJ1PYIOll..\HeHa HCKOTOpblX TeppJ1TOpllJRX ):lO ceroAHHlIlHero ;:lHB. YnOMRHYTbI(1 3aKoH pery.'lHpOBaJI IlpOCTpaHcTBeHHyIO cHcTeMy .~epeBeHb, yHlIJqHII.\HpOBaJl CJ1CTeMYX03fl(ICTBa, BBOAF!KOJlJIeKTHBHYIOTpeXIlo.TIbHyIO ClIJCTe~IY J1 pecPopMHpYF! COOCTBeHHlIJQeCKl1eH IOpHAHQeCKlIJe OTHOllleHHF!. B W.lCTYIlllJBlIlellI naCJle 3aKOHa "noMHpa BJlY'-IHa" IlepJ10Ae KpenOCTHHCleCKO';:1 ycaAb6bl H<lQaJIOCbMeAJIeHHOe pa3Bl1THe Hap0;:\HOM Ky.rJbTyphl npe;'\oITpe.~e.'lBeMOe AeKpeTulIIH, 3aKOHaMJ1 H HHCTpyKIl;HHMH,3a,L\aQeM KOTOpblX ÓbI.'lO HaBF!3aTb ,lIepeBHRM onpeAeJleHHble l1 OAHOpoAHble l;:yJlbTypHble � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/392c50259a33ebf2feaaa260eb6a5c04.pdf bb3dadace1439b48e2ed5d665161ab41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:258 Title A name given to the resource Różne / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.775-800 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Aarne A., 644, 687 Abu Zakarija, 252, 293 Adamska-Zawistowicz K., NAZWISK 10, 741 AI-Omari, 293 Anel B., 332, 333 Anikin W. P., 647 Ankermann B., 321 Antoniewicz W., 10, 739, 740 Arbatsky J., 408 Arłamowski K., 520 Arseniew W., 15, 21, 124 Aztek-Anonim, 313 Ba2h A., 453 Balus H., 337 BaranO\\7ski B.. 411-430 Barthel S., 332 Bartok B., 408 Barycz H., 694 Basset R., 243, 246-8, 257, 293 Baumann ., 321 Baumgarten K., 561 Bazielich B., en Behm F., 338 Beitel R., 434 Benes J., 656 Benfey T., 644 Bentzien U., 56:2 Bering V., 352 Bernardino de Sahagun, 298 Bielajew W., 408 Biały Z., 596 Bize P. R., 351 Vidal de la Blache, 441 La Blanchere, 24.1 652, AUTOROW Blaszczyk S., 667 Boas F., 182 Bodrogi T., 332 Bogoraz W., 11, 126 Bohdanowicz J., 207, 526-556 Bose F., 408 Bouliere F., 351 Borowy., 10 Bottger W., 335 Brautigam H., 335 Broca P., 350 Brunner K., 439 BrUckner A., 520 Bujak F., 372, 587 Bulanda E., 10, 126 Burszta J., 433, 440, 520, 652 Bystroń J. St., 453, 535, 586 Cerch:l S., 591 Chałasiński J., 588 Charkow W., 501 Chmielewska B., 431 Churchill W., 333 Ciołek G., 520, 740 Ciszewski S., 590, 593 Cocchiara, e41-646 Croce B., 645 Czapiński K., 590 Czarnowski S., 589 Czeboksarow J. J., 207 Czechowiczowa N., 740 Czekanowska A., 392-410 Czekanowski Al. 121 Czekanowski J., 9, 78, 122, 152, 155, 182, 207, 342, 467, 499, 520 353-369, 397, 408, �776 Czerski J., 121 Czeżowski A, 121 777 El -Bekri, 236-241, 245, 250, 257, 263, 273, 293 Edrisi ., 293 Egli H., 629 Eicksted t E., 374 Erich O. A. 434 Estreicher K., 8, 740 Ewald Z .. 408 Gajek J., 126, 321, 433, 493, 510, 515, 520, 527, 597, 629-634, 690-69:3, 747 Gajek O. (G. O.), 510, 520 Galhano F., 322 Gheerbrandt A., 315 Geisler W., 435 Geldern-Heine R, 333 Gerlach-Kłodnicka J., 4. Gerner E., 332 Gilewicz A, 506, 520, 521 Glapa A, 453 Glinka J., 190 Gloger Z., 521 Gładysz M., 592, 740 Godlewski W., 121 Godycki M., 2.07 Goldberg J., 653 Gondzikiewicz W., 9 Gorki M., 645 Gestomski A., 411 Graebner F., 333 Grelier J., 439 Gross F., 589 Gsell St., 294 Guhr G., 332 Gunda B., 563, 651 Fagnan E., 294 Falkowski J., 520 Fastnacht A, 508, 520 Field H., 323-4 Finsterbusch K., 335 Fischer H., 332 Fischer A., 433, 479, 5::0 Flatt B., 416 Fournel H., 231, 236, 294 Frank E., 324 Franko L, xx Frankowska M., 140 Frankowski E., 451 Frazer L. B., 644 Fridolin J .. 122, 182 Frobenius L., 321 Fryczowa lVI., 636-9, 691-5 Fuchs P., 326-8 Haberlandt A, 439 Haberlandt E., 336 Haberlandt M., xIV Hagen B., 122. 182 Hansen W., 435, 447 Harasymczuk R, 378 Harmjanz H., 526 Hartwig W., 332, 565 Hatt G., 305 Heger F., XVI Heichelcheim F. M., 436 Heidenreich B., 7-13 Jleinrich Ch, 56(j Heitz G .. 567 Helbok A., 437 Held O., 566 Helmigk H. J., 445 Helmut R, 328-9 Damm H., 331, 667 Dąbkowski P., 503, 520 Debec G. F., 250, 207 Degh Linda 636-9 Dekowski J. P., 653 Delimat T., 433, 635, 668, 745-747 Djoudjeff S., 403 Dobrowolska A, 433 Dobrowolska D., 592-3 Dobrowolski K., 535, 625, 635 Doutte E., 243, 259, 293 Droogleever B. F., 182 Drozdowski Z., 207 Dybowski B., 121 Dziewicka M., 594 Hennih ., 630 Henzel T .. 152, 155, 182, 183 Herodot, 239, 244, 256 Hildebrandt G., 468 Hirt ., 369 Horacek M., 656 Horalek K., 696 Haltker G., 333 Hrabyk P., 521 HrdliCka A, 11, 17, 81, 121, 127, 183 Hryncewicz-Talko J., 121, 128, 184 Huet J. A, 351 Hunziker P., 630 Huppertz B., 435 Huxley J. S., 349 Ibn al-Fagih al Hamadhani, x, 212 Ibn al- Warraga, 237 Ibn Chaldun, Ibn Khaldoun, 231, 234-9, 251, 253, 258, 266 Ibn Idhari al-Marrakuszi, 234-5 Ibn Haukal, 242, 251, 294 Ibn Salam, 237-8 Israel H., 337 Jackowski A, 587 Jacobeit W., 338, 418, 557, 1::49 Jankowski M., 122 Jaroszewski Z., 417 Jaśkiewicz B .. 521 ,Jasicki B., 207 Jaqut ,238 Jaworska-Kopczyńska B., 601-623 Jochelson W., 12, 126 Johnova H., 656 Jostowa W., 740 Kaczmarczyk Z., 521 Kaczorowska L., 207 Kaindl R F., XVII Kaiser K., 526, 530 Kalina A., 2-7 Karadzić V., 643 Karłowicz J .. 473, 521 Kaukonen V., 649 Kazimierski J., 653 Kiersnowski R, 455 Kiparsky V., 373 Kitowicz J., 694 Klatzman J., 422 Klimek S., 153, 183, 343 Klocke F., 565 Klonowski F., 740 Knussmann R, 207 Koch G., 333 Kolberg O., 378,408, 535, 743 Kollar J., 643 Kołłesa F., 'i.08, 696 Konopiński T., 417 Korippus, 234, 240 Korpakowa N. P., 647 Koswen M. O., 352 Kot.ula F., 468, 521, 596 Kramafik J .. 418 Krandżala D., 620 Krassowski W., 521 Kroeber A L., 341-6 Krohn J., 644 Król J. A, 588 Krzywicki L., 77 Kuba L., 408-9 Kucha'rska J., 643 Kuczyński A, 352 Kuhać F., 402, 409 Kula W., 422 Kuliszer J., 438 Kunst J., 409 Kunz L., 338, 656, 740 Kuryłowicz J., 369 Kwitka K., 396, 409 Labuda G., 433, 529 Lajos B., 409 Lange R, 378-390 Larson K. E., 334 Laufer C., 334 Lauffer O., 450 Lech J., 740 Lehmann R., 336 Leon J. Afrykańczyk, 273, 286 Leser P., 562 • 240, 243, 2B, �778 Lew S., 467-524 Lewicki T., 230-294 Lewin M. G., 122, 139, 205, 123, 207 Levi-Provenc;al E., 249, 294 Li-chi, 183 Ligęza J., 592 Lips E., 337 Litwin E. S., 647 Lompa J., 635 Lorentowicz J., 591 Lorentz S., 740 Loth E., 9 Lawie RH., 439 Lonnrot K, 649, (;93 LubE'cka Z., 10 Łarkin W. G., 122, 181, 183 Łaszczyńska O., 507, 521 Łukasin S., 624 Maak, 121 Machinko Z., 207 Makłaj M., 332, 352 Malicki L., 740 lVIalinowski B., 334, 339 Malowist M.. 654 Manugiewicz J., 418 Marcy G., 242, 294 Martin R., 8, 193, 205, 207 Masqueray E., 295 Matieska, 11, 17 Matuszewska B., 542 Matuszewski J., 411 Meier P., 645 Meillet A, 369 Meitzen, 630 Montandon G., 122, 183, 344 Moschkau R.. 338 Moszyński K., 250, 273, 278, 295, 365, 375, 409, 418, 433, 468, 492, 522, 527, 741 Motylinski A., 241, 249, 295, 261, Moulieras, A., 295 Michalski L, 153, 183, 207 Mielczarska W., 461 Mieletynskij E., 641 779 Mielke R, 439, 444 Miladinow D. i K., 682, 683 Milewski T., 297-320, 369, 370 Misińska M., 653 Muddendorf, 122 Musiat S., 565 l'vlUhlmann, 339 lVIydlarski J., 208, 242 Nadarow G., 121, 127 Nasz A., 468, 522, 542 Nehring W., 10, 12 Neumann S .. 562 Nevermann H., 334 Niederle L., XIII, 365, 370 Noy Dov, 324-6 an Nuwajri, 234 Olędzki J., 540 Ernesto Veiga de Oliveira, Oosterwal G., 340 Oschinsky L., 208 Otremba K, 438 322 Pacewiczowa-Hołub Z., 623 Paczoski J., 345 Parain Ch., 563, 650 Pasznyeki B., 520 Pawłowska J .. 542 Pazdur J., 741 Peesch R., 560, 648 Persowski F., 510, 522 Pessler W., 434 Petal' P., 673-4 Petri. 124 Pfeiffer G., 447 Piekarski E., 18, 77, 78 Pieńkowska H., 741 Pietkiewicz K., 741 Pietraszek E., 585-598 Piłsudski B., 17, 81 Plwocki K., 586,' 741 PlessingErowa A., 656 Plischke H., 334 Podolak J., 601-628, 660 Pokropek M., 568-581 Polivka J., 684 Polonee A., 657 Poniatowski S., 7-229, 436 Porzeziński W., 369, 371 Potkański K., 371 Primovski A, 673 Prokopiusz, 253, 264 PrUfferowa-Znamierowska lVI., 664, 701-743 Pudlo K., 426 Puskaitis-Lerhis A, 640 Radaeki Z., 433 Radcliffe-Brown, 339 Radig W., 439, 444 Ranke F., 458 Reay lVI., 329-31 Reicher lVI.,9 Reinfuss R, 468, 479, 522, 591 Reinhardt, 409 Rhys Davis T. W., 295 Richter H., 468, 493, 522 Roger J., 635 Rogoziński-Szolc S., 321 Rohr E., 526 Romańska H., 636, 673-4, 695-99 Romer E .. 122 Rose F., 334 Rospond S., 507, 522 Rozwadowski J. lVI.,365, 369 Rudnicki lVI., 373-5 Runge S., 417 Rychliński S., 589 Saller K .. 205 Schebest3. J. P., 333 Sehesier E., 334 Scheuermeier P., 449, 630 Schier B., 468, 522, 630 Schleicher A., 369 Schlenger H., 4-37, 453 Schlenther U., 337 Schmidt L., 563 Schmidt W., 333 Schmitz C. A, 334 Schrenck S., 121, 127, 129, 183 Schultze L., 299 Seedorf W., 448-9 Seler E., 299 Sellnow L, 339 Semkowlcz W., 507, 522 Seweryn T., 586, 668, 741 Shirokogoroff S. M., 183 Sieroszewski W., 78 Simiczijew K., 675-690 Skurpski H., 741 Smith P. S.. 333 Smorczewski A., 420 Smyth W. H .. 240 Snow Ch., 183 Sobczak T., 421 Sobiescy M. i J., 386 Soboni6wna lVI., 153, 183 Sokalski P., 396 Sokolow, 645 Solarz I.. 587 Spamer A, 433 Spasowski W., 589 Speiser F., 333 Spławiński-Lehr T., 366, 375 Sroka Cz., 387 Stahl P. H., 563 Steinitz W., 558 Stern L., 336 Sternberg, 77, 78, 124 Sh;ślicka W., 208, 245, 348, 350, 352 Stillfried B., 333 Stika J., 602-28 Stoin E., 409 Stoin V., 398 Stojak A, 594 Stołyhwo K., 9, 17, 82, 208 Strzała K .. 646-7 Strzelecki A, IX Styś W., 522 Suboczowa M., 741 Suchodolski B., 588 Syska H., 588 Szachmato'N A., 365, 371, 373 asz-Szammachi, 237, 238, 248, 253, 258, 260, 262, 295 Szczotka S., 624 �780 Szewczykowa-Bittner 672 Szlagowski Z., 420 Szmyd P. N., 139 Szrenk, 77 H, Ślaski K., 433, 529 Świątkowska J., 10 Świerć P., 635 Tax Sol, 349 Tegengren H., 563 Terner F., 337 Thilenius G., 333 Thompson S., 325 Thurpwald R., 321 339 Tischner H., 335 ' Tłoczek L, 469, 522, 741 Topolski J., 420 Treide B., 338 Tudorowska.ia J. A, 647 Turnau L, 654-5 Turski R., 594 Tylor E. B., 644 Wanckel W., 566 Wanke A, 155, 184, 20B Wasilewicz G. M.. 208 Weinhold K., 11 Weinhold R., 561 Weiss R., 629-634 Welon Z., 208 657, 665, Wendt R., 566 Westermann D., 321 Wierciński A, 184 Wiesiełowski ., 64~ Wiora W., 410 Witkowski M., 121 Wokroj F., 121-210 Wolf S., 337 Wolski K., 3'22-·~, 511, 523 Wołkow F., 124, 510, 523 Wossidlo R., 566 Wróblewski T., 431-4€4, 527 Wrzosek A, 9 Wunderlich W., 565 Wychodcewa P. S., 656 Wypych K., 323-9, 339, 341 Vasiljević M., 399, 400 Vakarelski Chr., 564, E'B4 Virchow R., 129, 156 Zaborski O., 452 Zahlada N., 418 Zelenin D., 510, 523 Zender M., 433, 462, 526 Zwiercan A, 480, 523 Zwolakiewkz H., 634-5 Żganec V., 402, 410 Żyga A., 641-6 Żywirska M., 591 INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka, 230-336 Arabowie, 230-326 Eerberowie, 230-326 Ceuta, 236 Grupy etniczne Kameruńskie: Bantu, Semibantu, Chamito-Semici, Hausa, Sudańczycy (Czamba), lVIburu, (Bute), Pigmeje (Babinga), Kanuri, Arabowie, 321 Kajruan, 235, 237 Kamerun, 321-2 Kaukau (Gao) stolica plemienia Songhaj, 238 Libijczycy, 238 Oaza Wargla (pół. Sahara), 252, 257, 286 Plemię, plemiona: Azqar, 276 berberskie, 235 Berghwata, 245 chamickie, 323 Dżarawa, 266 Fadila, 257 Ghomara, 237 Guancze (wyspy Kanaryjskie), 239, 245 Kutama, 269 Lamtuna, 237 Lawata, 256 J\bddasa, 238 Songhaj (śr. Niger), 238 Warfadżdżuma, 267 Sahara, 253, 326-7 Sudan zach., 238 Sus, 237 Szczep, szczepy: Anakazowie, 327 Bera, 337 Borku, 326-7 Dozowie, 326-7 Ennedi (Belebe), 326-7 Goranów, 326-7 Karnadjadowie, 326-7 Sanhadża, Zen aga, 238 Tibesti, 326-7 Unjadzi (Wanja), 326-7 Trypolis, 231 Tripolitania, 234 Tunezja, 234, 239 Ameryka Aztekowie, 297-320 Dolina Meksyku, 297 Indian pochodzenie, 121, 127 Indianie Dakota, 337 Szczepy brazylijskie: Tapirape, pinamba, 337 Australia Australia, 328-9 A7.ja Azja, 7-229 Azja północna, 352 Ainosi, 122 Amur, rzeka, 90, 102 Amuru dorzecze, 133 mapa, 18 Arabia, 323 Bajkał, 80 326, Tu- �783 782 Buriaci, 129 Chabarowsk, 20, 82 Chałchasi. 129 Charbin, 19 Chiny, 335 Chióczycy, 15, 31, 32 Chińczyk-ogrodnik, 39 zielarz, 86, cieśla, 91 Czolistan (Pakistan), 324 Czukcze, 11, 122, 139 Eskimosi, 122, 139 Giliacy, 12-15, 17, 74, 77, 122 Golda-Amur, Ussur, Sungara, 128 Goldowie, 12-15, 17, 23, 24, 7-229 Goldowie w strojach odświętnych, 163 z Niżnii lVIarii nad Amurem, 161 typ fizyczny, 129, 176 Goldzka wieś, Sakaczialan, 90, 91 Irak, Iran, Jordan, 323 Jakuci, 78, 122, 128 Kamczadale, 352 Kamczatka, badania, 121 Kekarzy znad Amuru, 71 Koreańczycy, 92 Koriacy, 11, 352 Kraj Ussuryjski, 85 Zabajkalski, 133 Krasnojarsk, 17 Ludy Azji płn.-wsch.: Ajnosi, Buriaci, Czukcze, Eskimo, Giliacy, Goldowie, Indianie Alaski, Nanajcy, Niwchy, Niegidalcy, Oroki, Ulczowie, 178-9 Azji wsch., 122 Mandżuria, 19, 80 Mongołowie: Buriaci, Torgouci, Chałchasi, 128 OJcze, 17 Orocze, Oroczoni, 7-229, 58, 88 znad Onuja, 21 górni, 134 nadamurscy, przymorscy, zabajkalscy, 133 Plemię Duczery, 127 Plemiona tunguskie: DaUl'owie, Kiodancy, Mandżurowie, Sołonowie, 78, 127-8 Rzeka Ussuri, 102, 133 Sakaczialan, wieś nad Amurem, 22-3 Syberia wschodnia, 11-120 Tazy Da-czi, 15, 122 Tunguzi brodaci (Oroczoni zabajkalscy), 133 Tunguzi Sybirscy, 122, 129 Władywostok, 19, 81 Oceania Oceania, 332-4 Melanezj a, 122 Nowa Gwinea, 329-331, Wyspy Fidżi, 335 334, 340 Europa Jugosławia: Bośnia, 403 Slawonia, 402 Horwacja, 402 Serbia,400 Półwysep Iberyjski, Tanger, 231 Portugalia, 322-3 Francja, Niemcy, 322-4, Słowianie, Paryż, 350-352 Brandenburgia, 431-464 Bułgaria, 673 Cyganie w Bułgarii, 676 Horehronie, 605-628 1forawy, 620-628 Dorzecze Odra-Łaba, 433-64 lVIacedonia. 677-690 Lwów,l-7 Łotwa, 636-9 Łemkowszczyzna, 609, 625 Ruś Karpacka, 622 Valażsko, 624 Vlach, 622 Słowacja, 609-28 Polesie, 370 Radymicze, Wiatycze, 371 451 Węgrzy: Słowianie, 353-369 Węgrzy, 636-9 Wołoszczyzna, 651 Polska Beskid Śląski, 608-628 Dorzecze Odra-Wisła, 526 Sanu, 467-524 Grupy etniczne: Bojkówie Dolinianie, Podgórzanie, Rzeszowiacy, Łemkowie, 470 Karpaty, 601-628 Kaszuby, Kociewie, Krajna, 528 Krakowskie, 585-597 Kujawy, 528 Mazowsze, 528, 569 Podlasie, 568-581 Polska pÓłn.-wsch., 568-581 Pomorze Gdańskie, 528 Zachodnie, 526-554 Śląsk, 413 Cieszyński, 608-628 Wielkopolska, 431-464, 528 Ziemia Lubuska, 431-464, 520 �785 Bóstwa agrarne, 317 pan ślimaka, 306 pani siedmiu węży, 297 wegetatywne, 298 Brona beleczkowa, 540 Brunntopf, INDEKS Allah, 241 Ambar, 34 Amulety, 243 Antropologia, 341, 345-8 amerykańska, 348-352 Goldów i Droczów, 121-220 Analogie słowiańskie, 526-554 Anduri, chińskie obrazy, 67 Antropologiczne badania, 125-220 szkoła francuska, 350-352 szkoła lwowska, 1 terytoria, 343 Antropometria, 122, 126 Apotropeion, 36 Arabskie napisy ścienne, 324 Archeologiczne znaleziska, 346 Architektura drewniana, 467 Archiwum antropologiczne, 9 iz.raelskie, 325-6 PTL,10 Atlas etnograficzny niemiecki, 433464, 526 polski, 433-464, 526554 pomorski, 526, 530 kultury lud. w Polsce, 433464, 526 Atlasowa sieć, 528 Atlasu zadania i metody, 528 Atlasy etnograficzne, 526-554 Babka-staw, 249, 261 Baca, 607 Badania antropologiczne, 131 etnograficzne, lubelskie, 635 634, RZECZOWY rosyjskie, 352 folklorystyczne, 641 ludów Syberii, 126 nad budownictwem, 574 kulturą robotniczą, 593 narzędzi rybackich, 648 Nowej Gwinei, 329-31 terenowe, 625 zakres, 597 Bajarz żydowski, 324-6 Bajki Berberów, 257 Goldzkie. 44 Szeklerów, 636 Ballada rosyjska, 697 Bałagany nad Amurem, 40, 47, 50 Baraka, berb. błogosławieństwo, 263 Ber, (Setaria italica Beauv.) 338 Berberów historia, 231, 240 Bęben szamański, 27, 37, 105, 107, 169 Bibliografia szczegółowa: 182-3, 207-8, 294, 408-9, 520-523 antropol. Azji, 182-4 muzeów, 739-742 prac T. Delimata, 648-9 Bluszcz, Hedera helix, 370 Bogini kwiatów i piór, 298 matka kukurydzy, 297 niedojrzałych kłączy, 298 pani roślinności, 304 ziemi, 298 Bóg bliźniaka, 317 czarów, 305 pan książąt, 298 kukurydzy, 298 słońca, 312 552 Budowa domu goldzkiego, 31 Budo\,,'la typu cula, 651 Budownictwo, 440-448 goldzkie, 70 kamienne, 322 portugalskie, 322-3 szwajcarskie, n32 Bllrcl1any, 25, 30, 34, 35, 36-9, 55, 59, 83, 93, 101, 163 religijne, lekarskie, 39 Bydła rasy, 417 rogate, 426 42, Całować, dotykać rzeczy świętych, 259 Chałupy przysłupowe, 485-9 Chińczycy, cieśle, 91 Chińskie ołtarzyki, 45 pałeczki, 71 Chlew, 577 Chłopi-robotnicy, 594 Choroby Goldów, 44 Chów bydła, 413, 609 koni, 416, 425 Chrystianizacja Afryki płn., 234 Chrześcijanie, 235 Ciągnienie lisów, 280 Cis, Taxus baccata, 370 Codex Florentinus, 299 Cukier klonowy, 337 Cyfra magiczna, 7, 246 Czarownicy, 281-292 Cześć dla roślin, 300 Człowiek na księżycu, 544-5 Dach krokwiowy, 493 Demon dżin ni, 255 geniusz, 256 a oczach wielbłąda, piaszczysty, 251 256 _. wojowników, 252 żeiiski, 253 Demonów głosy, szepty, 2:34 -- kształt, 250 Lemony, geniusze opiekul1cze, 24D istoty półdemoniczne, 253 ludożercze, 257 plemion, 250 w naczyniach z wodą, 234 opiekuńcze, 2ł8 przywoływanie, 24 g Dni szczęśliwe, 454, 549, 550 Dom bułgarski, 676 czwórdzielny , 580 goldzki, 25, 47,12, 49, 51, 103, 104, 132, 163 łużycki, 445 mężczyzn, 340 podcieniowy, 445, 463, 482---3 przysłupowo-podcieniowy, 478 portugalski, 322-3 przysłupowy, 467-524 staroobrzędowców, 581 symetr.-dwuizbowy, 446 szwajcarski, 629-634 zrębowy, 631 Domu wYPos:lżenie, 93 Dożynki, 538, 9, 552 Dymorfizm płciowy, 206 Dzieci Goldów, 26, 31 _. pochodzenie, 544, 551 Dziennik podróży S. Poniatowskiego, 10-120 Ekspansja Słowian, 373 Ekspedycja Amurska, 82 norweska, 19, 79 północna, 352 Etniczne? uwarstw. Ameryki, 337 badania N. Gwinei, 340 Etnografia Afryki, 335, 6 Ameryki, 337-8 Australii, 334 Azji, 335 bułgarska, 675 czechosłowacja, GOl-28 �786 787 Gilaków, 77 Goldów, 77 Oceanii, 332 Oroczów, 83 radziecka, 672 słowacka, 657 szwajcarska, 629-63ł Ussuryjskiego kraju, 85 Etnograficzne bad. DDR, 557-567 opis, 604 Etnografii definicj2, 585-8, 597 Fania, 93 Fałda mongolska, 176 Fanza, 30, 91, 10ł, 131 Fillska szkoła folklor., 645 Folklor Mezoameryld, 305 pasterski, 617 Folklor rosyjski, 646-7, 696-9 Folklorystyka, 602-628 bułgarska. 673-4 europejska, 641-46 macedońska, 677-690 rumuńska, 690-693 rozwój, 642 Formuły magiczne, 304 Fuzja goldzka, 31 Garncarstwo Hausa, 336 morawskie, 667 Gjazda szamańska, 93 Geniusz rzeki, 248 źródła, 248 Geomancja, 275 Germanizacja Pomorza, 531 Gold w stroju odśw., 120 z warkoczem, 120 Gospodarka folwarczna, 412 szałaśnicza, 607 Królestwa Polskiego, 420 wołoska, 612 wypasowo-łąkowa, 610 Gościnność myśliwych. 87 Groty w oazie Wargla, 248 Grób marabuta, 259 obwieszony, 45 Gra jeździecka, 550 i zabawy, 456 Habitus mongolski, 134 Hafciarstwo, 666 Hagiografowie ibadyccy, 254 Handel nad jez. Czad, 336 . Hipoteza poch. Indian, 12, 16 Marcy'ego, 242 o genezie domu przysłup., powstawania przysI., 493 Hodowla lisów, 36 na Śląsku, 414 świń na N. Gwinei, 330 Hydromancja, 275 Hymn do boskiej kobiety, 302 do boga kulmrydzy, 303 matki bogów, 302 pani 7-miu węży, 301 religijne, 301 516 Ideologia etnograf., 587 Iljas, Eljasz, Elizeusz, 268 Informatorzy atlasu, 527 Inkubacja, 256 Inwentarze gospodarstw, 659 rolnika, 417 Islamizacja Berberów, 231, 234 Judaizm, 235 Jurta Goldów, 130 Jakusz, nazwa boga, 241 Jarzmo, 418 Jaskinia Abu-Chalila. 247 Jasnowidzenie, 280 Język eve, 336 Języki bałtyjskie, słowiańskie, 369 papuaskie N. Gwinei, 329 Kalifat Abbasydów, Omajjadów, 235 za żonę, 37 Kamień ofiarny. 245 Kamieniarstwo, 662 Kapelusznictwo, 658 Kapliczka z obrazkiem chińskim,106 Kapłani azteccy, 293-317 Kałym Kartograficzne uj<;cie, 328 Kartogramyetn., 453-404 Kibla muzułmańska, 270 Klany N. Gwinei, 330 Klekotanie. 536 Kocioł chiński do got., 71 Kodeks Hammurabiego, ::,24 Koguta łapać. 460 Kolczyki goldzkie, 120 w nozdrzach. 131 KolonizOlcja woloska, 624 Komasacje gruntów, 573 Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie, 434 Koń u Goldów, 91 Konie dla poczty, 74 Konstrukcja dachu, 542 domu, 470, 490, 496 zrębu, 489-499 Kopa, mendel, 459 Kopanice, 607 Korzet'l żeńszenia, 86 Koszar, 611-628 Kowalstwo Afryki, 336 Kozuba z kory brzozowej, 108 Kraj Sus, 235 Kształty wsi. 440 Księżyca związek z wodą, 316 pan, 307 Kujawiak, 332-90 Kukurydza, 337 Kult Amonna, 238-240 barana, 238-9 bogini ziemi, 301 ciepłych źródeł, 249 jaskiń, 246-8 odcisków stóp, 258-264 skał i kamieni, 244-246 słońca, 238-9 śladów krwi, 258-264 świętych, 259, 461-2, 540 wody. 248-9 Kultura Berberów, 231-290 duchowa Kumów, 330-331 Naghrebu, 230 Kultura materialna kraju nadamursk., 15 Sahary, 327 pasterską, 602-28 muzułmańska, 230 Pomorza, 529-554 proletariatu, 590 robotnicza, 585-598 społeczna wysp Salomona, 332-3 Sahary, 327 Tectihuacan, 312-13 tradycyjna, 585 Wielkopolski, 433 Kultury przeobrażenia, 568-581 odrębności na Pomorzu, 548 Kulty N. Gwinei, 331 Kupno żony, 37 Kynofagia, 290 Latopis kijowski, 372 Legenda berberska, 258 o powstawaniu słot'lca księżyca, 306 Lepianka w tajdze, 86 Liczebność Goldów i Oroczonów, 211 Literatura ludowa włoska, 641 Ludność nadamurska, 121 Ludowość, 641 Ludy kopieniacze, 297 myśliwcy, rybołówcy, 10-120 zbierackie Australii, 328-9 Łodzie, 648 z kory 57, 60 Łopatka goldzka, 32 Łowiectwo, 134 Łóżko z kory, 71 Łyżka goldzka, 110 - Magia, omoroczka brzozowej, 230-296 bierna, 288 czarna, 287 krew, ślina św., 263 �788 789 różdżkarstwo, 235 wegetatywn3, 304 Maghrebu podbój, 231 Malarstwo naskalne Australii, 334 Malowidła skalne Alp, 338 Małżeństwa Oroczów, 68 z małoletnimi, 133 wewnątrzrodzinne, 332 Mapa Berberów, 232-3 Helboka, 440-8 domów przysłup., 477 kraju nadamurskiego, 13 kraju ussuryjskiego, 14 zasięgu budown. przysł. 494 kujawiaka, 383 Marabut, murabit, Masek zdejmowanie, Maszhad, meszhed, 259 136 kerkur, 253 Maszoperie, 648-9 Materiały S. Poniatowskiego, 7-120 Metoda diagnozy różniczkowej, 152-5 Metoda martinowska, 191-3 pomiar6w Poniatowskiego, 136-147, 152 punktów odniesienia, 155 robienia masek, 17 kartograficzna, 651 Metody atlasowe, 434 Miejsca kultu na Cejlonie, 250 kultu staroberberskiego, 262 święte, 246 Mięso dzik6w, 290 jaszczurek, 292 Mit o dobrym dzikusie, 641-2 Mitologia Azteków, 297 Mity agrarne, 297 Muzealnictwo, 338, 701-743 Muzyka ludowa, 403-6 Myślistwo Goldów, 86 Namiotów konstrukcja, Narzędzia kolne, 6G4 rolnicze, 448-50 Naszyjnik z kości, 278 Nawsie, 440 69 Ornament goldzki, 112-115 melanezyjski, 332 na odzieży, 100 Ornamenty na kamieniach, 25, 84 na drzwiach, 93 wyszywany, 91 Orszak zapustny, 457 Osadnictwo pol.-niem., 435-6 śląsko-frankońskie, 498 wołoskie, 618 Osiedla Oroczów, 65 Owiec zimowanie, 613 Ozdoby szczytowe, 446 Nazwa boga Bacax, Bakchus, 212 Gold6w, 128 zwyczajów żniwnych, 460 wysp Kanaria, 291 Nomadzi mongolscy, 128 płd. wsch. Sahary, 323-7 Nomadyzm patrz transhumancja Obora, 476 Obozow;sko Golda, 123 Obrazy na szkle, 658 Obrządek słowiański, 499 Obrzędowe obmywanie, 249 Obrzędy pogrzebo'we, 32, 34 zimowe, 456 Obrzezanie, 339 Odcisk stopy, 260 nóg zwierząt, 260 na skale, 261 Odlewy gipsowe, 136 twarzy, 124 Odnajdywanie rzeczy zgubionych, 276 Odzież odświętna Goldów, 135 Oroczów, 64 Ofiara słońcu, 239 dżinom, 261 ludzkie, 246, 298, 300 z kury, 261 z przepiórki, 300 zwierzęce, 239, 245 Ogień żywy, 618 świętojańskie, 532, 533 Ognisko, 322 Okólnice, owalnice, 438 Omaroczka, Pacza, pudelko z kory, 30 Paralele murzyńskie, 337 Pantopizm J. Paczoskiego, 345 Państwo Chorwatów, 515 Pańszczyzna, 572 Pas szamański, 111 Pasterstwo, 605 Patio, ogródek, 322 Patriarchat, 133 Peremiot, sznur z wędkami, 24, 92, 94 Personifikacja roślin, 297 Petroglify, 37 z Sakaczialanu, 123 Plamy na księżycu, 317 Piec piekarski, 487 goldzki, 51 Pielgrzymki do skał, 245 Pierścienie, 131 Pieśni biłgorajskie, 399 fińskie, 649 ;ugosłowiańskie, 402 rosyjskie, 401 serbskie. 400 śląskie, 635 ukraiJlskie, 399 Pismo magiczne, 243 Piwnice, 50 ziemianki, 542 Plemię Ghomara, 265 Podania goldzkic, 44, 65, 66, 680 Podania lotew'skie, 639-40 61 Opowiadacze bajek, 638-9 Opowiadania goldzkie, 21, 26, 27, 37, 42, 92 jemeńskie. 324-6 mitolog. Azteków, 306-317 o 3-ch słońcach, 92 Szeklerów, 636-9 tureckie, 325 Oroczon w kaftanie, EO ilość, 133 - Podarki choinkowe, 544 Podcienie, 322 Podłoga pleciona, 51 Poezja Azteków, 297-301 Pogranicze polsko-niemieckie, 431-464 Pogrzeb goldzki, 46 Pokrewieństwa jęz. indoeurop., 359 Polewanie wodą, 535 Polowanie na łosia, niedżwiedzia, 70 jelenia, tygrysa, 87 Oroczów, 63 Pomiara włóczna, 570 Pomiary antropometryczne, 132, 137 fizjologiczne, 204-229 kobiet, 138 metryczne, 193--~00--219 Poniatowskiego, 20 POS<lg kirza, girza, 240 Potrawy wigilijne, 534 Pożywienie, 43 dla zmarłych, 34 z owadów, 328-9 Pracy podział, 329-31 Praktyki magiczne, 284 Praojczyzna Sło'wian, :153-5 Prasy do wyciskania, 650 Prawo zwyczajowe, 330 Procesja dziewcząt, 300 w Sakaczialanie, 85 Procesy osadnicze, 490-512 Produkcja mleczna, 617 Prorocy i wróżbici, 264-280 Prostytucja gościnna, 43 Prowincje kulturowe lVIezoameryki, 306 Przebieranie się, 533 Przebierańcy, 457-8 Przemiany etniczne, 529-554 Przepowiadanie przyszłości, 253, 274 Przeżytki u Berberów, 241, 243 Przyrząd do obróbki skóry, 71 Przywoływanie demonów, 256 Psy, 30, 33, 41, 42, 125, 134 pociągowe, 91, 92 Pudelka brzozowE:', 30, 93, 108 �790 791 Radła w Bułgarii, 657 Rasogeneza, 343 Regiony górnicze, 593-4 Rękawice Goldów, 110 Religia Azteków, 315 monoteistyczna, 235 Hezginie, 651 Rody Oroczów, 133 Rolnictwo francuskie, 420 Roślinność dorzecza Odra-Wisła, 370 Rozmieszczenie domów przysł., 471-2 Róg z kory brzozowej, 109 Różdżkarstwo, 285 Rubież romańsko-germańska, 629 śląsko-łużycka, 468 Rubież wschodnia, 370 Rybołówstwo, 74, 131 bałtyckie, 648 Oroczonów, 64 Rysunki Goldów, 25-29, 58, 66, 92, 102, 119 skalne w Algierii, 239 zwierząt na kamieniach, 26,94 Rzeźby w Ghirza, 240 Samostrzały, 36 Sekta ibadyc~a, 241, 248 muzułmańska, 236 Siąg ramion, 141-2 Sieci goldzkie, 53 Sierpy elipsoidalne, 542-3 Siła dobroczynna, 262 rąk, 145 Slawistów kongres, 750 Słowian praojczyzna, 3f35 Słownik goldzki, 95-99 Jakutów, 78 Sny prorocze, 256 Socjologia, 588 Somatoskopia, somatotypologia. Spichlerz Goldów, 25, 28, 29 świreń, 578-9 Spichrze, 450-1 Spodnie kobiece, 110 Spojrzenie złe, 287 190 Starosta, swat, 461, 533, 540, 546, 533 Statystyka hodowli, 422 Stodoły, 614 Strefa przechodnia, 432 Strój goldzki, 119, 130 ludowy, 452-3 łużycki, 452 Strzały do łuku, 109 z ostrzami, 55 Strzelać "spod psa", 134 Struktura wieku, 139 Stypa-pomana, 677 Sury Koranu, 268 Syfilityk, nananatzin, 307-8 Ścinanie kłosów, 535 zboża, 459 Swięta goldzkie, 39 Święto panów, 300 urodzaju, 244 wielkiego postu, 299, 300 Szaman, 105, 106, 117 Szamanka. 25, 29, 48, 54, 91, 93, 169 Szamanienie, kamłanienic, 27, 35, 36, 54, 55, 93 Szałasy, 606-28, 631 Szałaśnictwo, 601-28, 660 Szatan, 251 Szkoła lwowska antropol., misyjna, 73, 92 socjologiczno-funkcjonalna, 339 Szlachta zagrodo'wa, 414 Szlaki wędrówek polinezyjskich, 333 Szopa na palach, 92, 106 Sztuka Kamerunu, 321-2 ludowa, 586, 591 Tabaczniki goldzkie, 32 Tabliczki Chińczyków, 87 Taniec ludowy, 378-390 Tańce przed burc1Lanmni, 54 -- rytualne, 300 Tatuaż, 129 Technika pomiarów, 84 Teksty azteckie, 299-307 Teza Dobrowolskiego, 503 Towarzystwa antropol. franc. 350-1 Transhumancja, 338 Trad u Goldów, 48, 49 Typ indiański, 52 Typologia konstytucjonalna, 201-5 Typologiczne określ. ludno azjatyckiej, 154-6, 164-180 Typy domów na Podlasiu, 575 konstytucjonalne, 223 kretschmerowskie, 202, 203 wsi, 435-6 Twórczość górników, 591 Ubiory Goldów, 119, 161, 163, 171 Ubiór szamana, 106 "Ucha" z kasatek, 44 Upominki, 62 Uprawa kukurydzy, 297-307 Urbaria, urbarnicy, 606 Ustawa włóczna, 570 Walka z gryzoniami, 92 Walki młodzieńców, 243, 44 Wambo, 340 Wankego punkty odniesienia, 180 Wątki demoniczne, 250 opowiadaniowe, 325 Wiara w opętanie, 273 w zjawiska świetlne, 258 Wieszczkowie libijscy, 256 Wieś goldzka, 73, 103 Wierzenia Berberów, 320 Goldów, 46 o księżycu, 455, 532, 549 o życiu po śmierci, 68-9 Wiosło goldzkie, 32, 61 Woły jako siła po:iągowa, 411-430 Wróżenie z czaszek, 279 ze słomy, 279 z łopatek skapulimancja, 278 z piasku, 276 7. węchu, 278 Wróżby w M2ghrebie, 264 Wycinanki goldzkie, 99, 115, 116, 117 Wypędzanie diabla, 44, 46 Wyprawa Arsenjewa, 85 nad Amur, 220 Hrdlicki, 17 Wyprawa Poniatowskiego, 7-130 do płd. wsch. Sahary, 326-7 Wyznanie sunnityzm, 252 Znaczenie etno Vlach, 603 Zabawki Goldów, 34, 65, 100, 102 Zabawy na wyspach Wielkanocnych, 332 wielkanocne, 456 Zabiegi magiczne, 283, 235-6 Zagadki, 649 Zagroda, 577-8 frankońsko-saska, 444 okólna, 473 pruska, 445 środkowo-niemiecka, 442-3 "z rynkiem", 473-5 rozplanowanie, 473-485 Zakaz jadania drobiu, 289 sPożYVl',mia wolowiny, 28g _ wymawiania imienia, 251 _ zabijania tygrysów, 37, 87 Zakazy małżeńskie, 43 _ w okre2ie ciąży, 65, 67 Zapis tańca Labana, 378-390 Zapłodnienie przez źródło, 258 śliną lwa, 258 Zaprzęg koński, 411 w psy, 64 Zasięgi faktów kulturowych, 436-8 448 Zbieractwo owadów, 329 Zbieranie materiałówantropo1. 346-7 Zboża przechowanie, 450 uprawa, 73, 4 Ziemi nadziały, 570 rozdrobnienie, 571 Zjawiska kulturowe 343 Znaki własnościowe, 323 Zróżnicowanie typologiczne, 147-151 Związki kulturowe. 12 Pomorza z Polską. 531-547 �792 Zwierzęta domo'J.'e, 41 Zwyczaj w7.lCo3zenia stosu, 263 żniwiarskie, 460, 535 Żródła arabskie, 292-4 etnograficzne, 433 ibadyckie, 235, 260 starożytne, 231 Żeńszell, 87 Żniw nazwy, 547 Żniwny wieniec, 458-9 Żony Goldów, 41 SPIS ILUSTRACJI 1. Prof. dr Jan Czekanowski (fot. E. Ozgowicz) Karta tytułowa pierwszego tomu "Ludu" . 3, Pierwsza lista członków Towarzystwa Ludoznawczego 4. Formularz deklaracji członkowskiej, rozesłany 23 lutego 1895 r. 5. Zawiadomienie o przyjęciu na członków Towarzystwa Ludoznawczego . 6. Deklaracja SL Estreichera o przystąpieniu do Towarzystwa Ludoznawczego 7. Zawiadomienie Akademii UmiejGtności o powstaniu Towarzystwa Ludoznawczego 8. List Władysława Nehringa z Wrocławia. 9. List K. Weinholda w imieniu "Verein fur Volkskunde" w Berlinie 10. List WI. Nehringa. Podziękowanie za wybór na członka korespondenta 11. List Lubora Niederle'go w imieniu Narodopisr.e'ho Museum Ceskoslovenske'ho v Praze 12. List M. Haberlandta do Zarządu Towarzystwa w imieniu "Verein fur Osterreichische Volkskunde" . 13. List F. Hegera w imieniu "Anthropologische Gesellschaft" w Wiedniu 14. List R. F. Kaindl'a z Czerniowiec Ludo15. Fragment protokółu pierwszego posiedzenia Towarzystwa znawczego z dnia 28 II 1895 r. 2. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. Rysunki z "DZIENNIKA WYPRAWY" Et. Poniatowskiego: Rysunki Szurki (Aleksander Onenko) Rysunki Trofima, Kaja z Muchu i Ko,ii Beldy Rysunki Nikołaja Aktenko . Rysunki z Dziennika Wyprawy . Rysunki z Dziennika Wyprawy . Samostrzał a z Dziennika Wyprawy Burchany Burchany Plan sytuacyjny wnętrza "bałaganu" Dom z sienią i izbą Domy z Sakaczialanu Plan "bałaganu" i szopy l II ITr IV v VI VII VIII IX X XI XIT XIl! XIV XV 25 23 29 :n 32 35 38 39 47 48 49 50 �794 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. Plan domu, usytuowanie pieca, fragment plecionej podłogi Rysunki z Dziennika Wyprawy Rysunki z Dziennika Wyprawy Burchany Łódź Oroczów aana Wiosła do aana oraz łódź utunge Upominki, plan Rysunki Baty Dagama Oroczonów, wigwam, wyźszy typ dagoma, sposób. wiązania . Szopa Chiński kocioł, łóżko z kory, pdzyrząd do obrabiania skór List r:;oleca.;ący lamy Bodijewa, portret Sto Poniatowskiego (1) Plan wsi goldzkiej . (2) Budowa galdzkiego domu (3) Goldzki dom zimowy (4) Goldzkie obozowisko letnie (5) Oroczoński szałas dwuspadowy (6) Oroczońska szopa napalowa (7) Szaman goldzki (8) Miao - kapliczka (9) Rama bębna szamańskiego (10) Kozuba z kory. (11) Pudełko ornamentowane (12) Róg z kory (13) Strzała do łuku (14) Strzały do łuku (15) Ornamentowana łyżka (16) Zdobione rękawice goldzkie (17) Goldzkie spodnie kobiece (18) Pas szama11ski (19) Rodzaje zakończeń pasów szamańskich (20) Ornament goldzki (21) Ornament goldzki (22) Crnamentacyjny motyw (23) Ornamentacyjny motyW (24) Ornament na nagolenniki (I) Ornamenty zoomorficzne (25) i (26) Wycinanki z kory (27) Ornament haftu (28) i (29) Wycinanki z kory brzozowej (30) Wycinanki z kory brzozowej (31) Rysunki Kanchoga Kuila (32) i (33) Rysunki Kanchoga Kuila (34) Dziewczyna z Muchu 795 51 53 58 59 GO 61 62 66 69 70 71 76 103 103 101 104 105 106 106 106 107 108 108 109 109 109 110 110 110 111 111 112 112 113 113 113 114 115 115 116 117 118 119 119 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. (35) Gold Onenko Sayanga (36) Kobieta goldzka (37) Oroczon Konchoga Kuila (38) Gold Beldy (39) Gold Genzu Onenka (1) Both dance movement versions of kujawia;~ shown on the musical rhytmics backround in various conceptions (2) The picture frGm one of the plates in the Polish pavilon on the World Exhibition 1937 in Paris (3) Kinetograms (R. Lange) showing various performances of the dance step of kujawiak in its village. (4) Kinetogram of the dance step of kujawiak in 5/16 measure and in its version of a "national" dance (1) Zwarty szereg zabudowań gospodarczych. (2) Zwarta zabudowa w Nowym Dworze (3) Zagroda po komasacji (4) Chlew z atykiem (5) Fragment zagrody (6) Spichrz świreń (7) Spichrz świreń (8) Dom o układzie czwón;lzielnym (9) Szczyt domu Dr Tadeusz Delimat SPIS 119 120 120 120 120 380 380 385 386 573 573 577 577 578 578 579 580 581 745 TABLIC 1. Tab!. I. Ryc. 1. Petroglify z okolic Sakaczialan'u. Ryc. 2. Gold Gaykar Diesse. Ryc. 3. Obozowisko letnie Goldów 2. Tab!. II. Ryc. 1. Rodzina Goldów. Ryc. 2. Grupa GoJdów 3. Tab!. III. Ryc. 1. Grupa Goldów. Ryc. 2. Dokonywanie pomiarów Oroczonów 3. Tabl. IV. Ryc. 1. Oroczon Kita Sigdahe. Ryc. 2. Trzech odświętnie ubranych Goldów 4. Tab!. V. Ryc. 1. M!odzienie: oroczoi1ski. Ryc. 2. Typ Oroczon". Ryc. 3. Oroczon Kanchoga Bata 5. Tab!. VI. Ryc. 1. i Ryc. 2. Oroczon. Ryc. 3. Oroczonka 6. Tabl. VII. Grupa Goldów ze wsi Niżnii Marii 7. Tabl. VIII. Ryc. 1. Grupa Goldów. Ryc. 2. Goldowie przed domem. 8. Tab!. IX. Ryc. 1. Goldka Beldy Duba. Ryc. 2. Goldka Beldy Fada 9. Tabl. X. Ryc. 1. Goldka Beldy Serokta. Ryc. 2. Goldka Akt:mln Nany. Ryc. 3 i 4. Gold Wasilij Onenka 10. Tabl. XI. Ryc. 1 i 2. Gold Beldy Kaya 11. Tab. XII. Ryc. 1. Gold Aktanka Gadi z żonrj i cór kC).Ryc. 2. Gold Onenka Tinte. Rye. 3. Gold Poshar Tinle 13. Tabl. XIlI. Rye. 1. Gold Poshar Uanfu. Rye. 2. Gold Onenka Sayanga 123 130 132 135 158 160 161 163 165 167 169 171 173 �796 797 14. Tabl. XIV. Ryc. 1. Gaykar Diesse. Ryc. 2. Gold Djasor Dye.1. Ryc. 3. Gold PashaI' Sandi. 15. Tab!. XV. Ryc. 1. Gold Beldy Abia. Ryc. 2. Gold Onenka Colo .. 16. Tabl. I. Ryc. 1. Zagroda z rynkiem. Ryc. 2. Zagroda z oborą. Ryc. 3. Zagroda jednobudynkowa. Ryc. 4. Zagroda jednobudynkowa 17. Tabl. II. Ryc. 1. Dom S. Sielskiego. Ryc. 2. Chałupa J. Porqbskiego. Ryc. 3. Zagroda jednobudynkowa. Ryc. 4. Chałupa pc:lcieniowa. Ryc. 5. Ściana szczytowa, podcieni:Jwa. Ryc. G. Dom przysh:.powo-podcieniowy . 18. Tabl. III. Ryc. 1. Zagroda jednobudynkowa. Ryc. 2. Dom przysłupowy, Ryc. 3. Dom przysłupowy. Ryc. 4. Dom przyslupowy. Ryc. 5. Dom przysłupowy. Ryc. 6. Dom przysłupowy. Hyc. 7. Dom przysłupowy . 19. Tabl. IV. Ryc. 1. Dom podcieniowy. Ryc. 2. Dom przyslup::;wy. Ryc. 3. Domy przysłupowe. Ryc. 4. Dom przysłupowy. Ryc. 5. Dom przysłupowy. Ryc. 6. Dom przysłupowy . 20. Tabl. V. Ryc.!. Wiązanie na obłap. Ryc. 2. Wiązanie słupa. Hyc. 3. Wiązanie słupów 21. Tabl. VI. Ryc. 1. Dom przysłupowy. Hyc. 2. Dom przysłupowy. Ryc. 3. Dom podcieniowy. Ryc. 4. Dom sumikowo-łątkowy. Ryc. 5. Dom przysłupowy . 22. Tabl. VII. Ryc. 1. Dom przysłupowy. Ryc. 2. Dom przysłupowy. Ryc. 3. Dworek mieszczański 23. Tabl. I. Typy domów na Podlasiu 12. ]\12pa 6. Dom przysłupowy z dachem 4-spadowym, 2-spadowym, naczółkowym i przyczółkowym w dorzeczu Wisłoka i Sanu 13. Mapa 7a. Dom przysłupowy w dorzec.zu Sanu i Wisłoka a zasięgi kolonizacji idącej z Zachodu (XIV-XV w.) . 14. Mapa 7b. Wsi osadnictwa śląsko-łużycko-morawsko-frankońskiego, w których nie występuje dom przysłupowy 15. Mapa 1. Niektóre elementy kulturowe wyodrębniające ziemie o podłoiu etnicznym słowiańskim od innych obszarów objętych skartowaniami ADV 16. Mapa 2. Występowanie nazw i zwyczajów związanych ze żniwami, które wyodrębniają Pomorze na kartach ADV . 17. Mapa 3. Występowanie niektórych zwyczajów i nazw związanych ze zwózką ostatniej fury podczas żniw, wyodrębniających Pomorze na kartach ADV 18. Mapa 4a. Nazwy dożynek, wyodrębniające Pomorze od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV 19. Mapa 4b. Nazwy dożynek, wyodrębniające Pomorze od innych obszarów, objEitych skartowaniami ADV . 20. Mapa 5. Elementy wskazujące na powiązania kulturowe Pomorza z pozostałą częścią Polski . 21. Mapa 6. Elementy wskazujące na powiązania kulturowe Pomorza z pozostałą częścią Polski (wg PAE) . 22. Mapa 7. Niektóre wierzenia i zwyczaje, wyodrębniające ziemie o podłożu etnicznym słowiańskim od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV 23. Mapa 8. Niektóre nazwy wyodrębniające ziemie o podłożu etnicznym słowiańskim od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV . 24. Mapa 9. Niekt6re nazwy i zwyczaje, wyodrębniające ziemie o podłożu etnicznym słowiańskim od innych obszarów, objętych skartowaniami ADV 25. Mapa 10. Występowanie tych zjawisk na Pomorzu, które w świetle niemieckich opracowal'! atlasowych są specyficzne dla tego regionu 26. Mapa 11. Występowanie tych zjawisk na Pomorzu, które w świetle niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego regionu 27. Mapa 12. Występowanie tych nazw na Pomorzu, które w świetle niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego ,egionu 28. Mapa 13. Występowanie na Pomorzu zwyczajów i nazw, związanych z osobą swata, które w świetle niemieckich opracowań atlasowych są specyficzne dla tego regionu . 29. Mapa 1. Museums of the Skansen Type . 30. Mapa 2. Museums and Ethnographic Collections in Poland 175 177 47:) 481 483 490 495 497 575 SPIS MAP 1. Mapa etnograficzna Kraju Ussutyjskiego 2. Mapa 1. Przeżytki starych kultów i wierzeń pogańskich średniowiecznych Berberów doby muzułmańskiej 3. Map 1. The range of occurance of kujawiak in Poland 4. Map. 2. Folk dance rhytm disposition in Poland 5. Mapa 1. Zasięgi, w przybliżeniu pobieżne, zach. części pogranicza polsko-niemieckiego 6. Mapa 2. 8trefa występo'wania okólnic owalnic na tle obszaru ulicówek 7. Mapa 1. Występowanie domu przysłupowego w dorzeczu Sanu i Wisłoka. 8. Mapa 2. Dom przysłupowy 9. Mapa 3. Usytuovlanie pieca piekarskiego w domu przysłupowym w dorzeczu Wisłoka i Sanu 10. Mapa 4. Dom przysłupowy zrębowy, sumikov,;o-łątkowy i grodzony w dorzeczu Wisłok8 i Sanu 11. Mapa 5. Budownictwo wie:icowo-przysłupowe ze Śląska, Łużyc, Górnej Saksonii i Czech 14 232 383 389 437 443 477 485 487 488 494 I l 496 498 493 533 536 537 538 539 541 543 545 546 548 550 551 552 553 704 706 �799 L i n d a D e g h, Fairy Tales, Tale-Tellers and Tellers Community, Berlin 1962 (Maria Fryczowa) . LETTISH FOLK LEGENDS, Riga 1962 (Kazimierz Pietkiewicz) . G i u s e p p e C o c c h i a r a, Folklore History in Europe, Moskwa 1960 (Aleksander PART II I. Dissertations J a n C z e k a n a w s k i, The Problem of Slavs' Primitive Abode in the Polish Slavistic Studies and the Anthropological Results. R a d e ryk L a n g e, Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland . A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow Range in Slavic Countries . . ... B a h d a n B a r a n o w s k i, Decline of the Using of Oxen as Draft Animals in Poland and in Neighbouring Countries. . . . T a d e u s z W rób l e w s k i, The Polish-German Borderland in the Light of Ethnographic Materials . ..... S t e f a 11 L e w, A Construction of House (with Poles Alongside the Walls, Supporting the Proof), called dam przysłupowy in the Upper and Central Basin of the River San. J a n u s z B a h d a n a w i c z, Slav Analogies and Features of Distinctness in the Folk Culture of Western Pomerania in the Light of Ethnographic Atlas Monographs. . . . . . Wo l f g a n g J a c a b e i t, Ethnographic Agrarian Investigations in the German Democratic Republic. . . . . . . . M a l' i a n P o k l' a p e k, Same Historical Traditions in Comparison with Modern Cultural Changes in Villages of North-eastern Territories of Poland E d war d P i e t r a r l e k, The Problem of Work~en'~ Cu~ture' and Ethnography . . B r o n i s ł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s ~ a, 'Problem~ of' th~ Carpathian Sheds and of the Sheep Breeding in the Chechoslovakian Ethnographic Publications in 1959-1962 II. Reviews 365 378 392 411 431 . Turnau) HISTORICAL REVIEW, Warszawa 1952 (Irena Turnau) ETHNOGRAPHY IN THE mSTORICAL EXPOSITION OF A MUSEUM, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) . REVIEW OF THE SLOVENIAN NATIONAL MUSEUM, Bratislava-Martin 1960 (Halina Bittner-Szewczykowa) ETHNOGRAPHICA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) . SHORT ANNOUNCEMENTS, Moskwa 1962 (Barbara Bazielich) P e t r o v P e t a r, Hiking Memoirs of Western Bulgaria, Sofia 1962 (Henryka Atanas P 467 526 557 568 585 i m o w s k i, (H. Romańska) Work-Commemorative Songs, Sofia 629 634 635 655 657 665 672 673 . 674 675 677 690 694 695 696 III M a 652 654 1962 D i n e k o v P e t a r, Brothers Miladinov in the History of Bulgarian Folklore, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . INFORMATION ON THE ETHNOGRAPHIC INSTITUTE AND MUSEUM, Sofia 1962 (K. Simiczi,jew) K o l e S i m i c z i j e w, Macedonian Folklore Publications After World-War II . ROMANOSLAVICA, Bukareszt 1963 (Józef Gajek) HUMANISTIC SURVEY, Warszawa 1963 (Maria Fryczowa) . K i l' i a n o v A n g e 1, Language National Elements of the Slav-Bulgarian History, Sofia 1962 (H. R.) . RUSSIAN FOLKLORE, vol. VIII, Moskwa-Leningrad 1963 (Henq(w 601 641 646 647 673 Romańska) l' Romańska) and Reports R i c h a r d We i s s, Hauses and Country Homesteads in Switzerland, Erlenbach-Zurich und Stuttgart 1959 (J. Gajek). . . H e n ryk Z wo l a k i e w i c z, Ethnographers and Regionalists in Search of Lublin Folk Culture (Józef Gajek) . P i a t r Ś w i e l' c, Józef Lompa's Songs from the Collection of Juliusz Roger (Henryka Romańska) . ZYi1'l) . RUSSIAN FOLKLORE, Moskwa-Leningrad 1962 (Kazimierz Strzala) GERMAN FOLKLORE ANNUAL BOOK, Berlin 1962 (Józef Burszta) WORKS AND MATERIALS OF THE ARCHAEOLOGICAL AND ETHNOGRAPHIC MUSEUM IN ŁODZ, Łódź 1957-1962 (Irena 636 639 Museum s i a Z n a m i e l' o w s k a - P r li f f e l' o w a, um Collections in Poland . l' Ethnographic Muse701 IV C r o n i c l e Reminiscence Connected with Dr Tadeusz Delimat (J. Gajek) . Report of the Whole Works of the Polish Ethnographic Society 1963 (O. G.) 745 in 749 �800 Reports on the Scientific and Didactic Activity of the chairs, of the Institute of History of Material Culture and of the Departments American Seminar Organized by the Cracow Section of the Polish Ethnographi<:: Society (Tadeusz Milewski) 757 POLSKICH 772 V Miscellanea Index of the L-th volume of Lud (Olga Gajkowa) Table of Illustrations and Maps in Polish Table of contents in English ATLAS 7i5 793 798 CZĘSC l. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Klonowsl~i - Adam Adam Adam Halina l POMORZE Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój warmiński, CZĘSC 1. 2. 3. 4. STROJÓW l W ARMIA U WIELKOPOLSKA I Kt;JAWY Glapa Strój szamotuIski. 1~51 (wyczerpany) Glapa - Strój dzierżackl, 1958 • Glapa Strój lubuski, 1956 Mikułowska - Strój kuJawski, 1953 CZĘSC CZĘSC 16.50 27.29.25.- Ul SLĄSK IV MAZOWSZE 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- l SIERADZKIE Jv.'aria Zywlrska - Strój kurphwski Puszczy Białej, 1952 (wyczerpany) Jadwiga Swiątkowska - Strój lowicki, 1953 Jan Pl~tr Dekowski - Strój piotrkowski, 1954 Janusz Swieży Strój p()dlaski, 1958 Jan Piotr Dekowskl - Strój sieradzki, 1950 Jallina KraJewska - Strój opoczyński, 1956 Adam Chętnik - Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 CZĘSC 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. cena zł 22.29.27.- 1955 1959 1960 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronlcz - Strój pszczyńskl, 1954 3. Longin Malicki - Strój górali śląskich, 1956 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. LUDOWYCH 16.50 25.27.28.28.27.32.- V MAŁOPOLSKA Roman Reinfuss Strój gó~all szczawnickich. 1.949 (wyczerpany) Franciszek Kotula Strój rzeszowski, 1931 (wyczerpany) Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1939 (w~·czerp.) Edyla Starek - Strój spiski, 1954 • F randszek Kotula - Strój łańcucki. 1955 . Setaslian FU-ak - Strój Za,;órzan, 19.6 • Farbara Ka:nowska-larecka Strój bllgMajskl. 1958 Janusz Kamockl Strój sandomierski, 1957 . • Tadeusz Seweryn - Strój Krdknwlaków wschodnich, 1960 J. I M. Kamoccy - Srój Swlętokrzyskl 1961 Edyta Starek Strój orawskl LITERATURA 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.30.- LUDOWA Dwtlmipsiecznik poświecony sp"awom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanow$ki'i'o i S. S·Nlrld. Zeszyty: pod'la1ański, kielecki. rz",znwski. cieszyński. doInosI ~skL górn')slą!':kn.npolski, ka3zub">ki. warmiński. lutelski. mazurski. p')dlaski. p"). morski, lubtlski, lowiC'ld. ma7.owi~r:ki, ku:piowski, sie~adzko-łęrzycki. pi:ltrk::>wski. PrenumEtata roczna 48.-. Zamówi"nia przyjmuje ReclakcJa. Warszawa, Nowy Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110000 lub Oddzlaly Ruchu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/846d57f09fe563b50a9289c9a112ed5b.pdf 74ecab8b63b83b811f54fac9b3aef30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource strukturalizm funkcjonalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1320 Title A name given to the resource Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P.G.Bogatyrewa / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.159-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, R O Z P R A W Y, ARTYKUŁY Lud, t. 57, 1973 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA METODA FUNKCJONALNO-STRUKTURALNA W BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH P. G. BOGATYREWA W sierpniu 1971 r. zmarł Piotr Grigorjewicz Bogatyrew, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, wybitny uczony, autor licznych prac z dziedziny folklorystyki słowiańskiej, teorii i historii ludowego teatru, poetyki, stosunku literatury do folkloru, związków literatury rosyjskiej z literaturą innych krajów słowiańskich, wreszcie badań porównawczych z dziedziny etnografii, w tym zwłaszcza sztuki ludowej, wierzeń i obrzędów oraz zwyczajów. Urodzony 29. L 1893 r. w Saratowie ukończył w 1918 r. studia na wydziale filozoficzno-historycznym uniwersytetu w Moskwie. Już jako student rozpoczyna pracę naukową zbierając w latach 1915-1916 materiały dialektologiczne i folklorystyczne wśród grup ludności wielkoruskiej w guberniach Archangielskiej i Moskiewskiej. Na podstawie tych badań publikuje prace Verovanija velikorussov Senkurskago ujezda 1. Po ukończeniu studiów pracuje jako bibliotekarz, wykłada na nowopowstałych uczelniach radzieckich, wreszcie zostaje pracownikiem Państwowego Muzeum Historycznego. W 1921 r.2 wyjeżdża do Czechosłowacji w charakterze tłumacza radzieckiego przedstawicielstwa. W służbie dyplo': matycznej pracuje do 1927 r., a następnie w latach 1928-1939 jako współpracownik radzieckiego centralnego państwowego muzeum literatury zbiera materiały literackie i historyczne w archiwach Czechosłowacji, Austrii, Niemiec i Danii. W końcu lat dwudziestych Bogatyrew przeniósł się do Bratysławy, gdzie wykładał słowiańską i rosyjską etnografię. Na uniwersytecie tym doktoryzował się na podstawie pracy Actes magiques, rites et croyance l "Etnograficeskoje Obezrenije" 1918, t. 28, z. 3-4, s. 42-80. ~ Biografowie Bogatyrewa nie są zgodni. Jedni podają rok 1921, drudzy 1922. �160 en BRONISLAWA Russie KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Subcarpathique.3 Promotorem jego był prof. K. Chotek. W kilka lat później uzyskuje docenturę przedstawiając jako dysertację habilitacyjną studium "Polaznik" u juznych Slavjan, Madjarov, Slovakov, Poljakov i Ukraincev. Opyt sravnitelnego izucenija slavjanskich obrjadov 4. W 1939 r. udało się Bogatyrewowi uratować swoje materiały i wrócić do kraju, gdzie wykładał początkowo w Moskiewskim Instytucie Filozofii, Literatury i Historii, gdzie w 1941 r. uzyskał stopień doktora nauk na podstawie dysertacji o ludowym teatrze Czechów i Słowaków:;. W czasie wojny ewakuowany do Swierdłowska, następnie wykłada w Aszchabadzie na przeniesionym wydziale filologicznym Uniwersytetu Moskiewskiego. Po śmierci akademika J. Sokołowa w 1943 r. zostaje kierownikiem Katedry Folklorystyki, a następnie kierownikiem działu folkloru Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. W związku z narastającą krytyką "burżuazyjnych" kierunków naukowych w latach 1948-1953 dorobek naukowy P. Bogatyrewa został poddany negatywnej ocenie. Uczony wyjeżdża z Moskwy i przez parę lat jest profesorem Woroneżskiego Uniwersytetu, a następnie zostaje zatrudniony jako "naukowy pracownik" w Instytucie Światowej Literatury Akademii Nauk. W końcu lat pięćdziesiątych zostaje zrehabilitowany naukowo jeden z nauczycieli Bogatyrewa, wybitny uczony A. N. Wesełowskij. Po wystąpieniu W. Zirmunskiego w sprawie znaczenia badań porównawczych historyczno-genetycznych, historyczno- typologicznych i kulturowych 6, powstała atmosfera, w której możliwa była kontynuacja dawniej rozpoczętych prac. W 1964 r. P. Bogatyrew powrócił na Katedrę Folkloru Uniwersytetu Moskiewskiego, na której wykładał aż do śmierci. Na zakończenie tego krótkiego zarysu biograficznego nadmienić należy, że obok pracy naukowej, jego dziełem był przekład rosyjski Przygód dzielnego wojaka Szwejka. Od 1956 r. Bogatyrew był członkiem Związku Pisarzy Radzieckich, w 1968 r. został obdarzony doktoratem honoris causa Uniwersytetu Karola w Pradze, zaś w 1969 r. bratysławskiego Uniwersytetu im. Amosa Komeńskiego 7. Paris 1929. "Lud Słowiański" 1933-1934, t. 3, z. 1-2. 5 Lidove divadlo ceske a slovenske, Praha 1940. Wyd. w tłum. rosyjskim \V pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii na1'odnogo iskusstva, Moskva 1971. 3 4 s. 11-166. G V. Zirmunskij, Epic'eskoje tvorcestvo slavjanskich narodov i problemy sravnztelnogo izućenija eposa, "Issledovanija po slavjanskomu litel'aturovedenju i folkloristike", Moskva 1960, s. 252-283. 7 Podane informacje biograficzne pochodzą z artykulów i wspomnień pośmiertnych: B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid", R. 55: 1961l. 5. H1:l-201; tenże, Petr GrigorjeviC Bogatyrev 1893-1971, "Narodopisne Aktuality" 1971, nr 4. s. 393-394; N. N. Gracjanskaja E. V. Pomeranceva. Petr Grigorjevic Bogatyrev, Sovet- �Metoda flLnkcjonalno-strlLktlLralna ... 161 Dorobek naukowy P. Bogatyrewa obejmuje ponad 300 pozycji w większości publikowanych w latach 1922-1940 w wydawnictwach czeskich i zachodnioeuropejskich, najczęściej trudno dostępnych w bibliotekach nie tylko polskich, ale i rosyjskich 8. Dlatego też niedawno opublikowano w Moskwie wybór jego dawnych prac w tłumaczeniach rosyjskich pod wspólnym tytułem Voprosy teorii narodnogo iskusstva 9. Praca ta jednak, jakkolwiek wydana niedawno w stosunkowo dużym nakładzie (6 tys. egz.), również nie jest łatwo osiągalna. Ponadto dorobek tego wybitnego uczonego, bliskiego zainteresowaniami współczesnej nauce, mało jest znany środowisku polskich etnografów i rzadko który, zwłaszcza młodszy pracownik nauki do wspomnianej pracy sięgnie. Stąd postanowiliśmy omówić pokrótce tę część dorobku uczonego, która dotyczy założeń metodycznych jego prac etnograficznych. Nie wszystkie prace przedstawiają jednakową wartość, niektórym stwierdzeniom opartym na zbyt małym materiale źródłowym można zarzucić hipotetyczność, niektóre w świetle dzisiejszego stanu wiedzy utraciły na oryginalności, jednakże wydaje się, że konsekwentna próba stosowania określonych założeń metodologicznych, znanych nam z badań pozaeuropejskich, w odniesieniu do badań europejskiej kultury ludowej nie straciła nic ze swej aktualności, a niektóre z postulatów P. Bogatyrewa czekają jeszcze na spełnienie. P. Bogatyrew, jak sam to wielekrotnie podkreślał, pracował metodą f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n ą. Już w latach 1915-1916 razem z R. Jakobsonem (trzy lata od siebie młodszym), zorganizował na uniwersytecie moskiewskim koło lingwistyczne, które przekształcono z czasem w "Stowarzyszenie Języka Poetyckiego (Obscestvo Poeticeskogo J azyka=OPOJAZ), w którym aktywnie działali uczeni tej miary, co W. W. Winogradow 111, G. O. Winokur, B. W. Tomaszewskij, W. W. Szkłowski i inni. W 1926 r. z inicjatywy B. Mathesiusa i R. Jakobsona zostaje założone ..Praskie Koło Lingwistyczne" (Cercle Linguistique de Prague), do którego wstępuje P. Bogatyrew. Należeli do niego tacy uczeni rosyjscy, jak skaj a Einografija" nr 6, s. 192.-193 i K. V. Cistov (rec.) P. G. Bogatyrev, Vo"Sovetskaja Etnografij a" 'W71, nr 6, s. 175·-178. H Pełną bibliografię dorobku naukowego P. Bogatyrewa za lata 1916-19'67 podaj,~ . B. Bene_~ [w:] "Cesky Lid" 196B, z. 4, s. 201-205. Za lata 1916-1969 można ją także •.•.znaleźć w pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii..., s. 5-23-543. " M-oskva 1971, ss. 544. 10 V. V. Vinogradov, razem z L. V. Si:erbą, L. P. Jakubinskim, E. P. Polivanovem, był przedstawicielem tzw. szkoły pete1'sburskiej, kontynuującej w językoznawstwie tradycje szkoly kazańskiej J. Baudouin de Courtenaya, która sformułowała liczne z podstawowych myśli nowoczesnej lingwistyki rozwinięte później przez F. de Saussure';l (M. Ivić, Kierunki w lingwistyce, Wrocław 19-66, s. 87-89). prosy teorii 11 - 1971, narodnogo Luci. t. LVll is/wsstva, �162 BRONISLA W A KOPCZYŃSKA-,J AWORSKA S. Karcewskij i S. Trubeckoj 11, lingwiści czechosłowaccy: B, Trnka i B. Havranek, czy teoretyk literatury J. MukafovskY. W czasie pobytu w Czechosłowacji Bogatyrew nawiązuje rówmez ścisłe kontakty z tamtejszymi etnologami i folklorystami, jak z C. Zibrtem, J. Horakiem, F. Wollmanem, K. Chotkiem czy J. Polivką. Przyjaźni się ponadto ze znanym reżyserem E.F. Burianem, z którym łączyły go wspólne zamiłowania teatralne 12. Zainteresowania teoretyczne Bogatyrewa z dziedziny lingwistyki i folkloru rzutują na metodę jego prac etnograficznych. W swoim punkcie wyjścia były one bowiem określone w dużym stopni u przez metody językoznawstwa. Odnośnie dorobku P. Bogatyrewa aktualne jest sformułowanie, że teoria językoznawcza była "impulsem dostarczającym inspiracji metodologicznych podsuwając wzory konceptualizacji, kształcąc wyobraźnię teoretyczną badaczy i styl myślenia o wszystkich zjawiskach semiotycznych" 13. Podstawowe założenia tej metody nawiązywały bowiem do ogłoszonych w 1929 r. Tez Praskiego Kola 14. Jednocześnie rozwój zainteresowań etnograficznych P. Bogatyrewa uzależniony był od kierunków dominujących w etnografii cz~skiej okresu po I wojnie światowej. Według B. Benesa, w okresie tym w czechosłowackiej etnografii i folklorystyce dały się wyróżnić cztery podstawowe kierunki badań: przeżywająca się już metoda kulturalno-historyczna, której repezentantem był C. Zibrt i jego naj bliżsi współpracownicy, rozwinięta komparatystyka reprezentowana przez liczne prace J. Polivki, V. Tillego, J. Horaka i in., od lat dwudziestych rozwijający się struktura- II Sergiej Karcevskij (l884~1955) wyklaclal w Jatach 1917-1919 idee Saussul'l'a na Uniwersytecie Moskiewskim (Ivić, Kierunki ..., s, 1(9). Mikołaj Sergiejevic Trubeckoj (1890--<19318) rozpoczął swe badania jako etnolog, ale stosunh:owo wcześnie zainteresował się zagadnieniami lingwistycznymi. Prowadził badania nad językami kaukaskimi i paleosyberyjskimi. Studiował językoznawstwo u V. Pofezinskiego. Od 1913 1'. kontynuował studia w Lipsku. W 1922 1'. objął katedrę slawistyki w Wiedniu. Pracując od 1928 r. w Kole Praskim zapoczątkował w lingwistyce studia fonol0giczne, a następnie opracował metodycznie pojęcie systemu językowego (Ivić, Kierunki..., s. 126-'128). 12 E. F, Burian, ktÓl'y w jednej osobie był reżyserem teah'alnym i muzyl<;iem, realizował zasadę kształtowania realizacji teatralnej według modelu muzycznego. Czas sceniczny w jego inscenizacjach był rytmicznie wymierzony na wzór utworu. muzycznego nawet wtedy, gdy muzyka nie towarzyszyłał spektaklowi. (J. Mul'~ ...• rovsky, O dzisiejszym stanie teatru, [w:l Wśród znaków i struktur, Warszawa 197(" s. 350). !3 J. Sławiński, Jan Mukafovsky: program estetyki strukturalnej, [w:] .J. Mukarovsky, Wśród znaków ..., s. 6. H Zob. Praska szkola strukturalna w latach 1926-1948. Wybór materialów. Pod red. M. R. Mayenowej, Warszawa 1968, s. 43-55. �l\1ctoda funkcjonalno-strukt.uralna ... 163 lizm, który z lingwistyki i teorii literatury przeszedł za pośrednictwem Bogatyrewa do etnografii i folklorystyki, gdzie był kontynuowany przez A. Malichercika oraz równocześnie, zwłaszcza w folklorystyce, zaczyna nabierać znaczenia metoda marksistowska znajdująca swój wyraz w pracach B. Vaclavka i Z. Nejedlego 15. W całej swej działalności badawczej Bogatyrew łączył badania folklorystyczne z etnograficznymi, należał bowiem do tej grupy rosyjskich folklorystów, którzy badali literaturę ludową w powiązaniu z całokształtem życia określonych grup społecznych i stali na stanowisku bliskiej współpracy etnografów i folklorystów 16. Prace badawcze rozpoczął Bogatyrew od poszukiwań w dziedzinie kultury duchowej, która go interesowała od początku jego naukowej działalności 17. Po przyjeździe do Czechosłowacji prowadzi w tzw. Podkarpackiej Rusi intensywne badania terenowe dotyczące magii, i wierzeń w obrzędach dorocznych i rodzinnych. W badaniach tych wychodzi z założeń metody "statycznej", a w analizie zaczyna stosować metodę strukturalną. Wyniki publikuje w licznych przyczynkach, a podsumowuje w 1929 r. we wspomnianej już pracy doktorskiej. Drugą dużą pracą z dziedziny obrzędów jest jego rozprawa historyczno~genetyczna dotycząca zwyczaju składania życzeń noworocznych, zwanego w Polsce połazy. W początku lat trzydziestych przystępuje Bogatyrew do sformułowania metodyki badań funkcjonalno-strukturalnych w etnografii. Opracowuje ją na przykładzie badań zwyczaju choinki bożenarodzeniowej we wschodniej Słowacji (1935) oraz w pracy o funkcjach stroju ludowego na Morawach (1937). W ostatnich latach przed wojną i po II wojnie światowej koncentruje uwagę na roli i funkcji znaku w ludowej literaturze i sztuce, a zwłaszcza w teatrze 18. Założenia propagowanej przez siebie metody funkcjonalno-strukturalnej precyzuje P. Bogatyrew w licznych rozprawach i artykułach, wśród których na szczególną uwagę zasługują: Etnographische Praxis; Pfispevek k strukturalni etnografii; Funkcno-strukturalna metoda a ine metody B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid" 19611, s. 193-195. POI'. B. Benes, Bogatyrjov ..., s. 196. :7 Wspomniane wyżej badania wierzeń \'1 północnej Rosji. 1" W uzupełnieniu należy dodać, że jako wieloletni badacz Ukrainy Zakarpackiej, Słowacji i Czech byl zainteresowany żywo pracami Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat (zob. P. G. Bagotyrev, Problemy materialnoj i duchovnoj kultury naselenija Karpat, "Sovetskaja Etnografija" 1964, nr 4, s. 12:6-135). Przewodniczył również m. in. obradom Sympozjum do badania kultury ludowej Karpat na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropołogicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r. l.i 16 �164 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografie a folkloristiky; Funkcie kroja na Moravskom Slovensku; Die activkollektiven, passiv-kollektiven, produktiven und unproduktiven ethnographischen Tatsachen 19. Podstawowe pojęcia operacyjne jego metody zaczerpnięte są z lingwinistycznego oraz częściowo psychologicznego strukturalizmu 20. Wprowadza więc w swoich pracach rozróżnienie funkcji i formy zjawisk, hierarchii i dynamiki funkcji oraz pojęcie struktury. S t r u k t u r a jest całością, która określa sobą charakter swoich elementów, przy czym całość ta jest czymś więcej niż sumą części składowych. "Określona liczba różnorodnych części lub cech faktu czy zjawiska określa strukturę, a jednocześnie współzależność części składowych struktury powoduje, że fakt czy zjawisko zachowuje swoją jedność i tożsamość" 20a. Bogatyrew, podobnie jak J. Mukarovsky w badaniach struktury zjawisk sztuki, za strukturę uważał tylko taki zespół składników, którego wewnętrzna równowaga ma charakter dynamiczny. Jedność owego zespołu ujawnia się poprzez dialektyczne przeciwieństwa, przy czym w przebiegu czasu struktura zachowuje tożsamość, chociaż jej wewnętrzny porządek, współzależność elementów nieustannie się zmienia. Wzajemne stosunki składników, ich hierarchia, wzajemna podrzędność i nadrzędność znajduje się w stanie ciągłych przeobrażeń. Te zaś składniki, które się chwilowo wybijają na plan pierwszy, tworzą strukturę funkcji, nadają decydujący sens strukturze, sens, który zmienia się w wyniku każdorazowego przegrupowania składników 21. Za podstawowy cel badań etnograficznych uważał Bogatyrew zgromadzenie materiału, który mógłby wyjaśnić f u n k c j e poszczególnych zjawisk etnograficznych względem siebie i w ramach całokształtu zjawisk kolejno [w:] Erfahrungen eines Feldethnographen in Russlanl! "Slavische Rundschau" 1930, R. 2, s. 1--7 (odbitka); [w:] Slovenske Miscelanea, Bratislava 1931, s. 279-282; "Slovenske Pohlady" 1$)35, R. 51, nr 10, s. 550-558; Turcansky Sv. Martin 1937, s. 78. II Congres International des Sciences Anlhropologiques et Ethnologiques, Copenhague 1939, s. :W{-:H5; tłum. ros. [w:] Voprosy teorii, s. 384-386. 20 Por. rozróżnienia "langue" i "parole" i ich odpowiedników w folklorze w artykule P. Bogatyreva opublikowanym wespół z R. Jakobsonem, Die Folklore als cine besondere Form der Schaffens, "Donum Natalicum Schrijnen 3 Mai 1929, Nijmegen-Utrecht 1929, s. 900-913: tłum. ros. [w:] Voprosy teorii ..., s. 369-332 oraz zgodności P. Bogatyreva z J. MukarovskYm. Z psychologów P. Bogatyrev cytuje: K. Koffka, Die Grundlagen der psychischen Entwicklung, Osterwieck am Hartz 1921 czy A. J. Temikova, Poniatije annercencii v psichologii i problema struktury v psichologi povedenja, "Sbornik Obsc. 1st., Filos. i Socijulnych Nauk pri Pennskom Dniv." 1929, t. 3, s. 147. ~na Bogatyrev. Pfispevek ..., s. 279. ~1 Por. J. Mukarovsky, O strulcturalizmie, [w:] Wśród znaków ..., s. 25-26. J~ und Publikowane Karpathorussland, �MetocIa fun/ccjonalno-strukturaLna ... 165 (względem systemu). Jakkolwiek pojęcie funkcji było podstawowym dla jego rozważań, Bogatyrew nie precyzuje go nigdzie explicite. Zakres tego pojęcia można ustalić jedynie śledząc jego znaczenie w kontekście wywodów autora. W badaniach etnograficznych, podobnie jak przy badaniu innych faktów społecznych, zdaniem Bogatyrewa, spotykamy się z ogromną wielorakością funkcji, które niekiedy są tak ściśle od siebie zależne, że trudno jest je analizować w oderwaniu jedne od drugich 22. Wzorcową analizą ilustrującą założenia i realizację metody funkcjonalnej jest praca Bogatyrewa o funkcjach stroju ludowego na Morawach (Slovacko). Wyróżnia w niej autor funkcje praktyczne stroju (ochrona przed zimnem, przystosowanie do określonego typu pracy itp.), funkcję wiążącą strój z określonym statusem społecznym noszącego, funkcje estetyczne czy regionalne. W szczegółowej analizie społecznych funkcji stroju wyróżnia jeszcze funkcję wyróżniania grupy wieku oraz stanu rodzinnego, ściśłe związaną z funkcją moralną, która podkreśla stosunek jednostki do norm moralnych (np. strój przewidziany dla niezamężnych matek), czy funkcję zawodową lub wyznaniową. W rozważaniach szczegółowych stwierdza też, że funkcja estetyczna zazwyczaj tworzy wspólną strukturę z funkcją erotyczną 23. Jednocześnie w badanym regionie stwierdza występowanie czterech odmian stroju: strój codzienny, świąteczny, okolicznościowy i obrzędowy. W każdej z tych odmian stroju inna funkcja pełni rolę wiodącą, inna jest też wewnętrzna hierarchia funkcji. Np. w stroju świątecznym i okolicznościowym na szczycie hierarchii funkcji, zdaniem Bogatyrewa, znajduje się funkcja wyrażania święta lub okoliczności, następnie estetyczna, dalej obrzędowa, potem funkcja wyrażania narodowego lub regionalnego stroju, pozycji społecznej i praktyczna. W stroju obrzędowym na pierwszym m:iejscu znajduje się funkcja wyrażania obrzędu, za nią świąteczna i estetyczna, zaś funkcja pozycji społecznej ma w tym stroju stosunkowo niewielkie znaczenie, a w niektórych wypadkach pojedyncze części stroju nie mają żadnego praktycznego znaczenia. Jednocześnie stwierdza, że przy zmianie miejsca funkcji w hierarchii znaczenie jednych słabnie, a inne za to w to miejsce nabierają znaczenia 24. Np. w stroju codziennym w porównaniu ze strojem świątecznym wszystkie inne funkcje, oprócz funkcji· racjonalnego przystosowania stroju do wymogów pracy oraz ochrony przed zimnem i gorącem, nie grają większej roli 25. Po przeanalizowaniu układu funkcji w strukturze Bogatyrew stwier- 22 23 2' 25 Pfispevek ..., s. 279. Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie , s. 27-41. , s. 13-14. , s. 55. �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA dza, że w i a d ą c a f u n k c j a przejawia się również silnie w formie stroju. Np. wyraźnie to widać w szczegółach podkreślających funkcję odświętną stroju. Stąd wyprowadza wniosek, że nie tylko funkcja zależy od formy, ale i forma stroju uzależniona jest od funkcji. Np. kiedy zmiana systemu ekonomicznego powoduje zmianę stroju ludowego, a opór wsi na wpływy miasta jest jeszcze silny, powstaje nowy rodzaj stroju, który jest częścią składową zmieniającej się całej struktury kultury wiejskiej. Gdy struktura ta zmienia się radykalnie, ginie "tradycyjna kultura stroju", gdyż nowa struktura wymaga nowych form 26. W powyższych rozważaniach nad współzależnością funkcji i formy Bogatyrew nawiązywał do dorobku rosyjskiego etnografa D. K. Za lenina 27, czym ujęcie jego odbiegało dość znacznie od analiz klasycznych funkcjonalistów typu np. B. Malinowskiego. Obok współzależności pojedynczych funkcji, które jako elementy tworzą całość struktury badanej, Bagatyrew wyróżnia jeszcze całościową "funkcję struktury funkcji". Tę c a łoś c i o w ą f u n k c .i ę w wypadku stroju uosabnia jego zdaniem pojęcie: "nasz strój". Własny strój. podobnie jak rodzinna mowa, zdaniem autora, jest najbliższy swoim nosicielom. Ta funkcja struktury funkcji jest naj bliższa funkcji regionalistycznej, ale różni się tym, że strój w funkcji regionalistycznej występuje tylko jako przeciwstawienie strojów innych regionów, "nasz" strój jest bliski i bez tego przeciwstawienia, za to posiada silny charakter emocjonalny. Bogatyrew tłumaczy go ścisłym, fizycznym związkiem stroju z jego nosicielem (odbicie tego znajdujemy w magii kontaktowej), a skutkiem tej postawy jest poczucie bliskości w stosunku do wszystkich członków społeczności, którzy noszą ten sam strój. Zakres tego pojęcia, podobnie jak funkcja i forma stroju, jest zmienny historycznie i różny w różnych środowiskach społecznych i ekologicznych. Bogatyrew zwraca uwagę na to, że postawy emocjonalnej intymności może budzić tylko taka odzież, która ma tendencje trwania w całości lub czr;ściach (np. przy funkcjach religijnych). Odmiennie rzecz się ma z ubiorem podlegającym modzie, szybko się zmieniającym, który nie ma czasu "zrosnąć się" z ciałem jednostki, lub ze "społecznym ciałem" zbiorowości 28. Na zakończenie swych rozważań nad "funkcją struktury Bogatyrew zaznacza, że nie zawsze jest ona tożsama z funkcją i często nie jest uświadamiana w środowisku badanym 2!l. 26 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 56-58. 27 1stalkowanie prezitoćnych religioznych obriadov, 1934, nr 5,s. 4-5, cyt. za Bogatyrevem, Funkćno-Strukturcilna 28 Bogatyrev, Funkcie , s. 58-61. 29 Bogatyrev, Funkcie , s. 62. .,Sovetskaja ..., s. 555. funkcji" wiodącą Etnografija" �Metorirl funkcjonalno-strukturalna ... 167 W celu wyjaśnienia s t r u k t u r y f u n k c j i badanego faktu należy zdaniem Bogatyrewa, zidentyfikować podstawowe funkcje pełnione przez dane zjawisko, następnie zbadać jak przebiega proces przekształceń jednych funkcji w drugie oraz osłabienie lub wzmożenie roli poszczególnych funkcji w obrębie systemu. Ponadto należy każdorazowo odpowiedzieć sobie na pytanie, jak dalece zjawisko (zwyczaj) stanowi zamknięty, pełny system. Dając przykład obrzędów weselnych Bogatyrew zwracał uwagę, że nie zawsze stanowią one jednolity system, np. ze względu na funkcje magiczne czy estetyczne. Należy badać, czy, w jakim stopniu i jak systemy te są połączone. Można bowiem założyć, że zwyczaje magiczne i estetyczne mogą tworzyć dwa różne systemy 30. Zdaniem Bogatyrewa, szczególnie cenne dla budowania wniosków uogólniających są badania współwystc;powania dwóch przeciwstawnych systemów funkcjonalno-strukturalnych, np. religijnych czy etycznych 31. Zagadnienia powyższe nabierają szczególnej ostrości przy badaniu wpływów kulturowych, kiedy to ważne jest twierdzenie, czy wpływy ograniczają się do przejęcia pojedynczego elementu kulturowego, czy też łączą sic; ze zmianami całej struktury. Problematyka ta jest bardzo istotna w badaniach procesów urbanizacji kulturowej wsi 32. Znaczne miejo:ce w pracach Bogatyrewa zajmują rozważania nad rozwojem, przejmowaniem i zmianą funkcji zjawisk kulturowych, w czym można sic; również doszukiwać odmienności jego stanowiska w stosunku do funkcjonalnych strukturalistów zachodnioeuropejskich 33. Bogatyrew stoi na stanowisku, że nowe zjawisko w strukturze kulturowej pojawia się w momencie odpowiedniego rozwoju tej struktury, jej przygotowania do innowacji, która powstaje albo drogą wynalazku, albo przejęcia z innego środowiska. Daje przykłady na to, iż wraz z pogłębieniem sic; klasowego podziału na wsi morawskiej określone grupy ludności albo modyfikowały swój strój, samodzielnie tworząc jego odrębności, albo przejmowały cały strój lub jego elementy od grup obcych, w tym także i miejskich. Podobnie np. w czasie pogłębienia się walki klasowej na wsi, w wyniku agitacji ideologicznej, pojawiła się potrzeba powstania pieśni opiewających zróżnicowanie i walkę klasową. W nowych warunkach pieśń taką albo tworzy środowisko wiejskie, albo przejmuje z miasta i przerabia, dostosowując do swoich potrzeb. Bogatyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 5. BogatYI"eV,Pfispevek ..., s. 23l. " BogCltyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 6. 3'3 Por. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmustrukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej, "Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 25-42. W każdym razie, wychodząc z badań wsi europejskiej, problematyką zmany kulturowej interesuje się od początku swych badań prowadzonych metodą funkcjonalno-strukturalną· :lO 'lI �168 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Przy okazji powyższej analizy Bogatyrew zwraca uwagę na odmienny czas trwania zjawisk kulturowych w środowisku miejskim i wiejskim. Zastanawiając się nad zjawiskiem wynalazczości stawia hipotezę, że w wyniku różnej siły oddziaływania zbiorowości, grupy na jednostkę, wynalazca w mieście jest często bardziej oryginalny, gdyż realizuje pragnienia nie zawsze powszechnie uświadomione. Odmiennie w środowisku wiejskim. Przy silnej kontroli społecznej poczynań jednostkowych, przy bardziej konserwatywnej postawie, obserwujemy znacznie dłuższy proces oswajania się z nowością i powolność wyboru, a co za tym idzie - znacznie dłuższe, jak to określa Bogatyrew, "życie zjawisk". Równocześnie przeciwstawiał się dosłownemu traktowaniu tezy, rozpowszechnionej swego czasu w nauce zwłaszcza niemieckiej, że "lud nie produkuje, lecz tylko reprodukuje". W oparciu o własne badania doszedł do wniosków przeciwstawnych twierdząc, że w wyniku omówionego wyżej "czasu życia" zjawisk kulturowych, intensywność twórczości kulturowej na wsi jest o wiele silniejsza przy przejmowaniu różnych elementów kultury niż w mieście. Zdaniem Bogatyrewa na wsi tworzy się "intensywniej". Pod pojęciem intensywności rozumiał, że jakkolwiek w mieście częściej powstają nowości, to przy przejmowaniu obcych wytworów w mniejszym stopniu zmienia się ich funkcja. Na wsi zaś odwrotnie, więcej elementów jest adoptowanych, ale też i głębszym przemianom ulegają ich funkcje 34. Przy badaniu metodą funkcjonalną przejmowania dóbr kultury z jednego środowiska do drugiego, a zwłaszcza przy badaniu "opadających dóbr kulturowych" (gesunkenen Kulturgutes) %, czyli przejmowanie dóbr kultury elitarnej przez środowiska ludowe, zdaniem Bogatyrewa, należy w pierwszym rzędzie zainteresować się tym, czy dobra te zachowują w nowym środowisku swą pierwotną funkcję. Np. przy przejmowaniu ubioru miejskiego należy stwierdzić, czy przejęcie nastąpiło ze względów estetycznych, czy wykształciło się z pragnienia upodobania się mieszkańców wsi do miast. Dalej należy stwierdzić, czy dominującą w nowym układzie jest funkcja estetyczna, czy naśladowcza. Odnośnie wpływu pojęć, np. estetycznych środowisk elitarnych na kulturę ludową, Bogatyrew podnosi wagę badania tych elementów, których główną funkcją w obu środowiskach jest ta sama funkcja estetyczna. Badając nową lub przekształconą funkcję przejętego elementu w nowym układzie, należy zawsze zbadać w jakim stosunku znajduje się ona do pozostałych elementów zastanego układu 36. Bogatyrev, Funkcno-Struktw·ó.lna ..., s. 550-55!. Por. K. Dobrowolski, Trzy studia z teorii kultury życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 112. 36 Ethnographische Praxis ..., s. 6. 34 35 ludowej, [w:) Studia nad �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 169 Analizując procesy zmiany kulturowej i przejmowania elementów kultury Bagatyrew wprowadza rozróżnienie faktów kulturowych ze względu na stopień ich upowszechnienia w środowisku badanym: \vyróżnia fakty a k t Yw n 0- i P a s Yw n o - k o l e k t Y w n e. Fakty aktywno-kolektywne są znane, praktykowane i reproduko\vane przez całą zbiorowość, w której występują. Fakty pasywno-kolektywne są znane i akceptowane również przez całą zbiorowość, jednakże praktykowane są tylko przez część zbiorowości (np. praktyki magiczne, umiejętności rękodzielnicze), albo są produktem ludzi czy ośrodków przemysłowych spoza wsi 37. W związku z procesem trwania zjawisk kulturowych za przykładem teorii językowej de Saussure'a, wprowadza rozróżnienie faktów produktywnych i nieproduktywnych. Do produktywnych zalicza np. obrzędy praktykowane z pełną świadomością ich charakteru obrzędowego, zaś do nieproduktywnych takie, które - chociaż praktykowane - nie są w pełni rozumiane i które w większości wypadków giną, zapomniane wraz z odchodzącą generacją 3S. Zdaniem Bogatyrewa, tylko fakty produktywne zdolne są przekształcić się, zmieniać swoją funkcję i przystosowywać się do nowych okoliczności. Ilustracją przekształceń "produktywnych" zwyczajów agrarnych są dla Bogatyrewa wspomniane już wyniki badań nad zmianą funkcji choinki bożenarodzeniowej. Choinka przejęta przez ludność wiejską od inteligencji miejskiej zmieniła swą funkcję z estetycznej na magiczno-religijną. Ozdobiona· stoi w izbie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, następnie, poświęcona przez duchownego, używana jest do rozmaitych praktyk magicznych (okadzania drzew owocowych, poganiania bydła przy pierwszej orce itp.) 39. Wyróżniając trzy rodzaje działań magicznych: akcje magiczne umotywowane, w których działający ma świadomość celowości działania zgodną z prawami magii (zgodność działania i skutku), akcji magicznej niemotywowanej, to jest takiej, w której działający nie wie, dlaczego akcja wykonywana ma spowodować określony skutek, tylko wierzy w jej skuteczność, oraz akcji magicznej przekształconej w grę lub zabawę, która jest tłumaczona racjonalnie, Bogatyrew stwierdza, że akcja magiczna motywowana jest akcją aktywną, mogącą spowodować inne akcje produktywne. W okresie braku motywacji staje się nieproduktywna, skaBogatyrev, Voprosy ...• s. 384--385. Bogatyrev, Voprosy ..., s. 385. Podział ten w swej istocie nawiązuje do przeprowadzonej dziesięć lat wcześniej klasyfikacji działań magicznych podzielonych na "umotywowane" i "nieumotywowane" : Bogatyrev, Actes ..., s. 23-27. 39 Der Weinachtsbaum in der Ostslowakei. 2UT frage der strukturellen Erf01'schung des Funktionswandels Fakten, "Germanoslavica" Praha 1932-1933, t. 2, s. 254-258; tłum. ros. Bogatyl'ev, Voprosy ..., s. 387-392. 37 3!i �170 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA zana z reguły na zapomnienie, natomiast przekształcona w grę lub zabawę nabiera znowu aktywności. (W tym miejscu trzeba nadmienić, że powyżej wymienione przekształcenia nie muszą być bynajmniej trzema kolejnymi etapami jednokierunkowego procesu) 40. Przy studiowaniu zmian zachodzących w kulturze ludowej Bogatyrew wiele uwagi poświęcił obserwacji mechanizmu społeczno-psychologicznego będącego motorem przemian. Zwracał uwagę na postawy grup przodujących w procesie przemian, takich jak młodzież i osoby słabiej związane ze społecznością wioskową. Podkreślał wpływ dezintegracji (roztfidenia) społeczności miejscowych na wzmożenie procesu przemian. Analizował proces kształtowania motywacji uzasadniających akceptację zmiany. Charakteryzuje się on, zdaniem Bogatyrewa, podkreśleniem negatywnych stron odrzucanego elementu, które - uprzednio znane ~. nie budziły krytyki, oraz rozbudowywaniem motywacji podkreślających pozytywne strony podjętych decyzji przez przypisywanie przejmowanym elementem walorów, np. gospodarczych (tańsze), praktycznych (wygodniejsze, sprawne), czy estetycznych (ładniejsze), co nie zawsze jest w pełni uzasadnione 41. Badanie faktów etnograficznych od strony zmiany ich funkcji może rzucić światło na szereg zjawisk dotąd niewyjaśnionych naukowo, między innymi może, zdaniem Bogatyrewa, wyjaśnić powody zmiany kulturowej. Porównując funkcje jakie pełnił strój ludowy u Wielkorusów i na Morawach, Bogatyrew próbuje wyjaśnić różne zanikania stroju w tych dwóch środowiskach kulturowych. Analizuje więc zmieniające się funkcje stroju ludowego w XVIII i XIX w. odmienne w obu krajach, aby następnie zestawiając je z odmienną sytuacją polityczną i odmiennym stosunkiem oraz dystansem dzielącym kulturę miejską od wiejskiej przedstawić hipotezę tłumaczącą. W rozważaniach tych podkreśla dialektyczne znaczenie w procesie przemian zarówno środowiska "dającego", jak i "biorącego" 42. Pisząc o badaniu przejmowania faktów kulturowych Bogatyrew przestrzegał przed powierzchowną rejestracją samego faktu przej(~cia. Rejestr taki bez pokazania funkcji tych faktów w nowym środowisku daje fałszywy, niepełny obraz struktury kulturowej badanego środowiska. Poznanie dogłębne wszystkich elementów w strukturze jest konieczne dla poprawnego prowadzenia tak rozpowszechnionych w etnologii badań porównawczych. Wiodącą dyrektywę tych badań musi być porówny- Bogatyrev, Actes ..., s. 23~27. Bogatyrev, Pfispevek ..., s. 230. Poe Th. M. Newcomb. E. Conwerse, Psychologia społeczna, Warszawa uno, s. 41-67. 42 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 23-27. 41) 41 R. H. Turner, Ph. �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 171 wanie zjawisk kulturowych występujących w podobnych strukturach, w podobnych funkcjach. Badacz musi być bardzo ostrożny przy badaniu funkcjonalnych analogii, gdyż zarówno forma jak i funkcja zjawisk kulturowych znajdują się w stałym rozwoju, w dialektycznych przeciwieństwach. Zwyczaje, które dziś mają podobne funkcje, mogły w prz~szłości, w innej strukturze kulturowej, pełnić odmienne funkcje; np. w dwóch wsiach obrzęd weselny pełni przede wszystkim funkcje estetyczne, a przed pięćdziesięciu laty w jednej dominować mogła jego funkcja magiczna, a w drugiej regionalistyczna. Nie należy również zapominać, że forma wpływa zawsze na funkcje i odwrotnie, co w badaniu przemian trzeba zawsze mieć na uwadze 43. Badanie synchroniczne, "statyczne", ludowych obyczajów, obrzędów i zabiegów magicznych pokazuje, że mamy do czynienia ze stałymi zmianami zarówno f o r m y jak i f u n k c j i tych etnograficznych faktów, koniecznym więc jest badanie zarówno synchronii, jak i diachronii. W opiniach swoich Bogatyrew powołał się m. in. na prace A. N. Wesołowskiego, który zwracał uwagę na względność pojęcia przeżytku (survivals). "W rzeczywistości nie ma przeżytków, albowiem wszystko, co odpowiada jakiejś potrzebie życia, istnieje w rzeczywistości" H. Bogatyrew nawoływał wiE;c w latach 20-tych do badania żywych wówczas obrzędów w przekonaniu, że tym samym naukowa etnografia, pokazując współczesność, gromadzi materiały dla historii. Podnosząc role; i znaczenie badań "statycznych" dostrzega jednocześnie stałą zmienność zjawisk kulturowych, w związku z tym - zdając sobie sprawę ze vvzględności pojęcia synchronii - nie używa więc tego terminu zastępując je określeniem "badania statycznego". Zgodnie z tradycją polskiego słownictwa etnograficznego można by powiedzieć, że mają to być badania określonego stanu w określonym czasie 45. Omówienie myśli metodycznej Bogatyrewa byłoby niepełne, gdyby nie podkreślić s e m i o log i c z n e g o nurtu jego prac. W analizie funkcjonalno-strukturalnej P. Bogatyrew wyróżniał bowiem dwie płaszczyzny: funkcje odnoszące się do faktu kulturowego jako "rzeczy", i funkcje odnoszące się do różnych dziedzin, które fakt ten jako "znak" 43 Bogatyrev, Funkcno-śtruktuT<ilna ..., s. 550-551. Por. również uwagi wstępne: Bogatyrev, Actes ..., s. 2-9. 44 A. N. Vesolovskij, Iz istorii epiteta, "Sobranie Socinenij" 1923, t. 1, cyt. za Bogatyrevem, Actes.,., s. 11, 45 P. Bogatyrew odwołuje się do stwierdzenia F. de Saussure'a z jego Cours de linguistique generale, Paris 1916, s. 145, że "w praktyce stan języka nie jest punktem, łecz oki'esem czasu więcej lub mniej długiego, w którym suma zachodzących modyfikacji jest możliwie mała", cyt. za Bogatyrevem, Actes .... s. 9. �172 BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-.J AWaRSKA pokazuje <t6. Niekiedy przedmiot jest jak gdyby w czystej formie rzeczą, a kiedy indziej znakiem. Najczęściej spotykamy ścisłe strukturalne zespolenie rzeczy i znaku w jednym przedmiocie (zjawisku). Tę wzajemność rozpatrywał Bogatyrew szczegółowo, m.in. na przykładzie stroju. Gdy badamy funkcje stroju widzimy, że poszczególne funkcje jego są w stosunku do niego raz rzeczami, a raz znakami. Ze wszystkich analizowanych funkcji stroju w całości jedynie funkcja praktyczna i częściowo estetyczna odnoszą się do stroju jako do rzeczy. Inne funkcje jednocześnie odnoszą się do stroju-rzeczy i do innych dziedzin, które strój pokazuje. Np. funkcja stroju świątecznego jest blisko związana z samym strojem, wyraża, że strój ma być zrobiony z drogiego materiału, że ma być piękny, a jednocześnie drogi materiał wskazuje nie tylko strój świąteczny, ale służy ku temu, żeby pokazać, że dziś jest święto, a nie dzień codzienny. To sarno odnosi się do funkcji stroju będącego wykładnikiem pozycji społecznej. Odzienie z drogiego materiału noszą bogaci, ale jednocześnie bogaty strój pokazuje społeczną pozyjcę noszącego strój. W niektórych przypadkach strój może być czystym znakiem -- np. mundur wojskowego. Ażeby móc zrozumieć wszystkie funkcje faktu (zjawiska) kulturowego musimy się nauczyć czytać sens tych znaków, gdyż struktura funkcji czyni każde zjawisko kulturowe zarówno przedmiotem jak znakiem H. Zagadnienie semiologicznej funkcji zjawisk kulturowych rozwinął Bogatyrew najszerzej w swych studiach z dziedziny teatru, wychodzących swą problematyką poza ścisły zakres zainteresowań etnograficznych. Dla etnografa szczególnie cenne są jego rozważania nad odmiennością odbioru teatru kukiełkowego szeroko występującego w kulturze ludowej w zestawieniu z teatrem żywego aktora <tB. W pozostałych pracach analizował teatr ludowy jako przejaw sztuki w ogóle, jednocześnie podkreślając jego etnograficzne osobliwości. Pokazywał związki teatru ludowego z ludowymi obrzędami i obyczajami. W książce a czeskim i słowackim teatrze ludowym analizował wielofunkcyjność przedstawienia dramatycznego, jego strukturę i współzależność oddzielnych elementów <t9. Ponadto wspomnieć trzeba o jego ostatnich pracach o zawołaPojęcia zna,k używał W sensie szeroko przyjętym jako: właściwy znak, symW sformułowaniach odwoływał się do prac: D. Ciievskij, Etika a logika, "Naucne trudy Russkogo Narodnogo Universiteta v Prage" 1931 t. 6, oraz V. N. Volosinov, Slovo, jego socjalnaja Junkcija, "Literaturna uceba" 1930, nr 5. 4. Bogatyrev, Funkcie ..., s. 44-49. 48 P. Bogatyrev, Prispevok k skumaniu divadelnych znakov, "Slovenske smery" 1937-38, R. 5, s. 238-246. 49 Por. Narodny teatr Cechov i Slovakov, [w:l Voprosy teorii.., s. 11-166. 46 bol, sygnał. �Metoda funkcjonalno-strukturalna 173 ... niach handlarzy 50 lub artykuł o semantyce i funkcji wiejskiej etykiety 51, niestety znanych nam tylko z not bibliograficznych. Jak już wspomniano na początku, P. Bogatyrew przywiązywał ogromną wagę do prowadzenia i wypracowania założeń metodycznych b a d a ń t e l' e n o w y c h, które uważał za podstawę działalności etnografa. Był nie tylko teoretykiem, ale i praktykiem. Twierdził, że tylko związek pracy badawczej z pracą terenową daje możliwość dogłębnego poznania ludowej twórczości i kultury. Wyróżniał dwa typy pracy terenowej: zbieranie informacji o występowaniu pojedynczych zjawisk i faktów etnograficznych dla celów rejestracyjnych (np. zbieranie materiałów do kartowania), które jego zdaniem mogą podejmować mniej doświadczeni, nawet lokalni zbieracze, oraz właściwe badania mające na celu gromadzenie materiałów celem wyjaśniania obserwowanych zjawisk w kategoriach postulowanej metody naukowej 52. Odnośnie procesu zbierania informacji ("materiałów terenowych") zwracał uwagę na potrzebę rozróżniania danych uzyskanych w procesie obserwacji oraz wypowiedzi uzyskanych od członków badanych zbiorowości, przy czym zalecał weryfikowanie wzajemne informacji uzyskiwanych tymi dwoma drogami. W poglądach na metodę obserwacji zachowań indywidualnych, zgodnie z dominującymi wówczas poglądami M. Levy-Bruhla, podkreślał .,wielką różnicę mentalności badacza i podmiotu obserwacji" - w czym widział znaczne ograniczenie tej metody. Co prawda dostrzegał, iż różnice te nie są tak wielkie w wypadku wieśniaka europejskiego, jak w zetknięciu się z przedstawicielami świata pozaeuropejskiego, zwłaszcza "człowieka prymitywnego", jednakże stwierdzał, że "wizja życia i faktów" u tych pierwszych jest również w dużym stopniu odmienna od mentalności badacza 53. Problem ten, jakkolwiek dziś naświetlamy go odmiennie, w dalszym ciągu jest istotny w procesie badawczym. Bogatyrew zwracał uwagę na wpływ, jaki "środowisko", "kolektyw", wywiera na "wyobrażenia indywidualne" jednostki. W związku z tym np. przy badaniu zwyczajów zalecał poznawanie biografii informatorów, ażeby można było stwierdzić, do jakiego stopnia poglądy ich związane są każdorazowo z poglądami "całego kolektywu". Szczególną uwagę "9 Ausrufe chen, [w:] von Austriigen Beitriige ZU1' und Wandernhau Sprachwissenschaft, Wolfgang SteiniLz lun 60. Geburstag il Semantika 51 selskogo am 28 Februar etiketa, [w:] und modelirujuscim sistemam, aIs ReklamenzeiLiteraturjorschung. 1965, Berlin 1965, s. 61-73. Tezisy dokladov Tartu 1970, s. 67-71. Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 5-7. Bogatyrev, Actes ..., s. 151-152. 1)0 vtoritnym j" i funkcija der Haudwerkern Vollcskunde IV Letnej skoZy �174 BRO ISLAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA zwracał na konieczność ustalenia ruchliwości społecznej informatorów 54. Manifestacją uwagi, jaką przywiązywał do osoby informatora, było podawanie przy informacjach terenowych nie tylko miejscowości, skąd pochodziły dane, ale i nazwiska osoby informującej 55. Zagadnienia zależności wyobrażeń jednostkowych od wyobrażeń kolektywnych zostały szeroko rozpracowane przez Bogatyrewa w jego rozważaniach nad zbiorową i indywidualną twórczością 56. Wpływ zbiorowości rozumiał nie tylko jako proces uzupełniania i przetwarzania anonimowego dzieła, lecz w zależnościach głębszych, w warunkach i wpływie środowiska, w którym żyje twórca, w społecznych warunkach bytu oraz w systemie wyobrażeń i potrzeb grupy, do której należy. Do problematyki tej wrócił w jednej z ostatnich swoich prac w referacie wygłoszonym na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 196457• W tym miejscu można zaznaczyć, że zdaniem Bogatyrewa metoda funkcjonalna w etnografii nie tylko na nowo naświetla materiał badany, lecz rozwiązuje dyskutowany problem przedmiotu badań etnograficznych. Podczas gdy dla badacza badającego wyłącznie powstanie i rozwój stroju ludowego koniecznym jest występowanie tego stroju, to przy badaniu funkcjonalnym wiejskiej odzieży funkcja jej będzie m(Jgła być przedmiotem badań nawet wtedy, gdy utożsami się ona całkowicie z odzieżą miejską. Bogatyrew daje przykład badania kaloszy, które upowszechniły się na wsi rosyjskiej jeszcze przed I wojną światową. Wiodącą funkcję kaloszy w mieście była funkcja praktyczna ochrony przed wilgocią i błotem, zaś na wsi stała się nią funkcja estetyczna, gdyż kalosze były noszone również w dni świąteczne i pogodne. Ich funkcja była taka sama jak np. (Jzdobnych kierpców w stroju tradycyjnym 58, można więc z podobnych pozycji ją analizować. Na zakończenie należy stwierdzić, że jakkolwiek Bogatyrew nigdzie tego wprost nie formułuje, to jednak linię podziału między zainteresowaniami etnografii i socjologii widzi w p(Jdziale pól badawczych: etnografa badającego kulturę społeczności wiejskich i socjologa badającego społeczności miejskie i wielkie populacje 59 - można by go więc uznać za bliskiego pozycji antropologa w szerokim tego słowa znaczeniu. Gdy jednak zastanowimy się nad jego miejscem w dorobku etnologii 56 Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 6. POI'. Actes magiques ..., Paris 1929. M. in. w pracy Folklor jako forma twórczości, 57 Tradicija 54 55 i improvizacija v s. 393-400. 53 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 62--63. 59 Por. Bogatyre'V, Funkcie ..., s. 63. narodnom wyd. 1929. tvortestve, [w:] Voprosy teorii ..., �Meio(la [unkcjonalno-struktltralna ... światowej, należy podkreślić oryginalne cechy jego twórczości, a przede wszystkim jej wielostronność. Stosując bowiem metodę funkcjonalną nie ograniczają się do tłumaczenia wszystkich zjawisk kulturorowych jedynie przez mechanizmy psychologiczne i socjologiczne. W proponowanym rozróżnieniu faktów aktywnych i nieaktywnych, produktywnych i nieproduktywnych można dopatrywać się próby wyeksponowania aspektu "czysto" kulturowego, jakkolwiek i to rozróżnienie sprowadza się do sposobu interpretowania faktu kulturowego przez działającego człowieka. Badanie funkcji semantycznej zjawisk kulturowych, rozróżnienie płaszczyzny "rzeczy" i "znaków" pozwala Bogatyrewowi na uwzględnianie w jednakowym stopniu analizy zarówno formy jak funkcji obserwowanych zjawisk, co zgodne jest z tradycjami etnologii pojmowanej jako część historii kultury. Wyraźne traktowanie badań "statycznych" jako pewnego etapu badań diachronicznych, zbliża Bogatyrewa do dzisiejszego stanowiska badawczego. Stąd też wydaje się, że zapoznanie się z dorobkiem tego autora i zweryfikowanie niektórych jego twierdzeń może być bardzo cenne w poszukiwaniach dróg etnologii europejskiej 60. B. KOPCZYNSKA-.JAWORSKA FUNCTIONAL-STRUCTURAL METHOD OF IN (8 u mma Having author presented discusses the the scholarly methodical ETHNOGRAPHICAL RESEARCH P. BOGATYREW r y) biography principles of of P. hi,s Bogatyrew research (1893-1971), works in the the field of ethnography. The author -structural structure function author dure of Cofl gresu Por. the and "structure of on analysis and the his dyskusję the position on czasopismach \V are the Ol' reproductive w initial of being Paryżu problem of of cultural character principles P. ,.Ethnologia w 1971 r. the notion discussed successively. concerning cultural folk culture, Europaea" alteration his oraz notion of of "leading" Then the the proce- (development, views on functional- ; the indications phenomena), of of the Bogatyrew in structure, of Bogatyrew's of function europejskiej of the formulations of function function" views changes creative etnologii to the discussion to function, l'esearch, or with according and passes succession blems begins method on the distinguishing obrady prothe I Kon- �176 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA active and passive facts in respect to their ongm and the degree of dissemination in the tested environment, and, finally the productive and unproductive facts from the point of view of their duration and further modifications. The author discusses also P. Bogatyrew's views on the form versus function relations of cultural phenomena and his considerations concerning the semiological function of cultural phenomena. The paper conduds with the presentation of P. Bogatyrew's comments on the principles of methodics of the field work. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba5017b91f02a63dbc4b9b57b1dbdd03.pdf 925b6a8a0c8ef65a42a35030e4e49868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5055 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource tożsamość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4689 Title A name given to the resource "Centralność" i "pograniczność" / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.173-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytet Łódzki "CENTRALNOŚĆ" I "POGRANICZNOŚĆ". DWA MODELE TOŻSAMOŚCI W naukach humanistycznych tożsamość doczekała się wielu opracowań i definicji mających wyjaśnić pojęcie odnoszące się do zjawiska, które wymyka się często próbom sformalizowania go jako ścisłego terminu. Propozycje rozróżnienia tożsamości grupy i jednostki, tożsamości społecznej, etnicznej czy kulturowej prowadzą raczej do dodatkowego zagmatwania istoty tego zjawiska niż do wyjaśnienia, czym jest sama tożsamość. Charakterystyczne dla wielu opracowań jest ujęcie problemu tożsamości w świetle poczucia odrębności, zasadzającej się na postrzeganej odmienności, nawet obcości względem innych. Tymczasem tożsamość, w samej warstwie semantycznej, odnosi się do bycia takim jak. Tożsamy to podobny, niemal identyczny, co ma także odzwierciedlenie w wielu językach - niem. Identitiit, ang. identity, fr. identife. Czy zatem w badaniach nad tożsamością nie powinno się zwrócić ku tym jakościom, do których tożsamość badanych się odnosi, a które dla tych ludzi są własne, rdzenne, wspólne? Celem moich badań jest wyjaśnienie zjawiska tożsamości - zjawiska, nie zaś opisującego je terminu. To z kolei sprowadza tok interpretacji na znaczenia nakładane przez uczestników zdarzeń działaniom, w których realizują oni swą tożsamość. Choć refleksja nad własną tożsamością nie pojawia się stale, ale jest najczęściej wywoływana zderzeniem z szeroko rozumianą odmiennością (może tutaj właśnie jest miejsce dla poczucia odrębności jako zjawiska, poprzez które tłumaczona jest nieraz tożsamość), to sama tożsamość przejawia się zarówno w działaniach noszących charakter rytualny czy świąteczny, jak i tych codziennych. Istotne jest tutaj odnoszenie działań do wartości o znaczeniu wspólnym dla członków danej grupy i mogących być obiektami identyfikacji kulturowej, etnicznej czy społecznej. Takie wartości, nazwane przez Smolicza wartościami centralnymi, należy uznać za jeden z zasadniczych składników kultury grupy. Stanowią one przeważnie rdzeń systemu ideologicznego i funkcjonują jako symboliczne wartości grupowe, z którymi członkowie grupy chcą się utożsamiać ( ...) stanowią niezbędny łącznik pomiędzy kulturowymi a społecznymi systemami grupowymi. Gdyby nie było takiego łącznika, zarówno system kulturowy, jak i społeczny �174 musiałby ulec dezintegracji. To dzięki wartościom centralnym możemy wyodrębnić grupy społeczne jako grupy etniczne, religijne czy też jeszcze inne, jeśli uwzględnimy różne aspekty kulturowe. (Smolicz, 1990, s. 77) Wartością centralną stać się może zatem każda wartość kulturowa lub społeczna, o ile w świadomości uczestników kultury, w której stanowić ona będzie o rdzeniu systemu ideologicznego zbiorowości, zapewni trwałość istnienia grupy i jej kultury. Nie oznacza to jednak, że sama wartość centralna jest w tej kulturze jakością stałą. W dziejach tej kultury, podlegającej przecież zmianom, zmianie może ulec sama wartość centralna - nie tyle jej treść empiryczna, ile jej znaczenie. Jeśli stanowi ona jednak obiekt identyfikacji kulturowej, pozostaje wartością centralną, to znaczy taką, wokół której kształtuje się tożsamość kulturowa na poziomie grupy oraz poczucie tej tożsamości jako świadomość uczestników kultury. Nigdy jednak tożsamość kulturowa nie opiera się na jednej tylko identyfikacji, podobnie jak czynności identyfikowania się nie można odnosić do jednej tylko wartości centralnej - tj. traktować jej jako czynności elementarnej (por. Znaniecki, 1971). Tożsamość kulturowa nie jest też prostym zsumowaniem identyfikacji nakierowanych na wartości istniejące w świadomości podmiotów działań społecznych jako wartości centralne. Wartości te stanowią bowiem złożony system, w którym jedne z nich wydają się bardziej, inne mniej istotne w kontekście tożsamości kulturowej. Takjak wartości, tak też ich hierarchia w systemie ideologicznym grupy może podlegać zmianom na skutek wydarzeń historycznych, w których uczestniczy grupa, procesów politycznych i ekonomicznych, czy wreszcie wskutek integracji lub asymilacji z kulturą innej zbiorowości lub kulturą nadrzędną (np. narodową, masową). W dociekaniach nad istotą i znaczeniem tożsamości interesuje mnie tożsamość członków grup lokalnych, realizowana w działaniach tych ludzi jako reprezentantów takich zbiorowości i ich kultur. Porównuję wartości, do których odnoszone są działania mieszkańców polskiego Spisza i Podhala, będące dla nich obiektami identyfikacji. Wartości, dzięki którym mogą oni realizować się jako Spiszacy i Górale. Spiszacy, stanowiący zbiorowość pogranicza kulturowego i narodowego, są reprezentantami kultury ulegającej stopniowej asymilacji z kulturą podhalańską. Górale, to aa,..;....£ reprezentanci żywej, atrakcyjnej kultury, będący dla Spiszaków podstawową grupą od nieRyc. l. Walery Eljasz, "Górale" sienia. Zakładam, że mimo wielu podobieństw �175 w rdzeniach porównywanych kultur, tożsamość ich reprezentantów realizowana jest w odmienny sposób. Mówiąc inaczej, inne jest odniesienie ich działań do wartości, będących obiektami identyfikacji z grupą i kulturą. Dla celów badań wybrałem te wartości, wokół których może, choć nie w takim samym stopniu dla obu porównywanych grup, kształtować się poczucie świadomości tożsamości badanych ludzi. Należy zaznaczyć, że żadna z wybranych wartości nie występuje samodzielnie w kontekście tożsamości badanych zbiorowości. Działania badanych jednostek wskazują na odniesienie się w nich do całego grupowego systemu ideologicznego lub, w razie jego braku, do ogólnego kontekstu kultury, w jakim Ryc. 2. Aleksander Kotsis, zostało podjęte działanie, nie zaś do konkret"Kłusownik" nej wartości centralnej. Stąd wzajemne przenikanie się omawianych wartości w poszczególnych wypowiedziach traktowanych jako czynności społeczne oddaje złożoność identyfikacji z własną kulturą wyrażoną w działaniach, które są manifestacją tożsamości. Wszelkie działania, których dotyczą cytowane wypowiedzi, zarówno własne, jak i postrzeżone, interpretowane są przez członków obu zbiorowości w oparciu o zasób ich wiedzy o świecie, o sobie i innych. Interpretacja ta, ograniczona zawsze ramami własnego systemu wartości, odnoszona jest zatem do znaczenia wartości własnych, które nie muszą stanowić jednocześnie systemu ideologicznego grupy sąsiedniej. Wartościami będącymi przedmiotem analizy są język, pochodzenie i region, wreszcie wiara i narodowość. Do nich bowiem najczęściej odnoszone są działania badanych ludzi, świadczące o podejmowaniu przez nich roli reprezentanta własnej kultury. Najczęściej pojawiającą się tutaj wartością centralnąjestjęzyk. Nie oznacza to, że traktuję tę wartość jako nadrzędną wobec innych. Jest to raczej wartość najbardziej uniwersalna, występująca w większości kultur jako wartość centralna. Poza tym język stanowi sam w sobie pewien zespół wartości i symboli, którymi człowiek opisuje wartości pozostałe. Z drugiej strony, wartości te odnoszone są właśnie do języka. Mowa rodziców jest pierwszym i przynajmniej do czasu podjęcia nauki szkolnej jedynym narzędziem opisu i komunikacji ze światem, jakiego używa jednostka. Powoduje to, że nawet po przyjęciu języka oficjalnego, np. narodowego, gwara funkcjonuje w kontaktach wewnątrz grupy zdecydowanie częściej niż język oficjalny. Mamy wówczas do czynienia z podejmowaniem przez jednostki tworzące grupę lokalną działań odnoszących się do �176 wartości jednoczącej grupę, nie wymagających jednak świadomości tego odniesienia. W grupach, w których język jest wartością centralną, wchodzącą w skład zbiorowego systemu ideologicznego grupy, gwara jest używana także w kontaktach z członkami innych zbiorowości, z uczestnikami innych kultur. Działanie to, odnoszące się do tej samej wartości, wskazuje na inną rolę języka, na inne znaczenie samej czynności. U Górali podhalańskich, przy powszechnej znajomości języka narodowego, następuje świadomy wybór narzędzia komunikacji w celu demonstracji własnej przynależności etnicznej i kulturowej, co świadczy o świadomości odnoszenia tego działania do systemu wartości jednoczących grupę, o podejmowaniu roli jej reprezentanta, co za tym idzie, o świadomości własnej tożsamości kulturowej. Dlatego powszechne jest przekonanie o tym, że "Górali można rozpoznać po gwarze" (AZE A 6308). To lakoniczne stwierdzenie oznacza nierozerwalny związek kultury podhalańskiej, uczestników tej kultury i gwary miejscowej, mimo iż wypowiedziane było w polskim języku literackim, służącym kontaktom z nie-Góralami. W większości wypowiedzi mieszkańców Podhala samookreślenie poprzez język odbywa się w równie lakonicznych wyrażeniach. Po nich dopiero następuje z reguły swoista autoprezentacjajęzykowa i kulturowa, polegająca na przejściu rozmówcy z języka ogólnopaństwowego na gwarę góralską, mająca przekonać słuchacza o zasadności tego twierdzenia. Piekne som te góry nase. Jak tak se rano wyźrę z uokna na te nase góry, to mi tak dobrze jest, ze nie wim. A specyjalnie mi tu uokienko na te góry wychodzi, zeby ja se mogła popatrzyć i ciesyć sie mogła. Bo jak ja w Stanak była, to tynskniła barza. Jak mi kiedyś pokazali taki kalendarz, co tam góry beły, te ich góry i nase, to jakje zobacyłak, to je całowafam, chacie sie śmieli ze mnie. Ale ja im padom, ze nawet jak na papierze, to ja je bośkać mage, bo ja Góralko jestem. I po góralsku im gadałam, a óni sie śmieli, bo nie rozumieli jak ja sybko mówiłam. Ale ja sie nie wstydziła, bo tak pieknie se gadałam. A jak se z Góralem mogła pogadać to tyz pieknie belo ... (AZE A 6897) Demonstracja własnej tożsamości w działaniach odnoszonych do języka jest chyba najbardziej widocznym przejawem świadomości własnej przynależności etnicznej. Odbiorca, nastawiony poniekąd ze swej natury na werbalny sposób komunikacji i opisu świata, rozumie taką demonstrację w zasadzie podobnie do autora takiej czynności. Odniesienie działań do pozostałych wartości centralnych odbywa się jednak w innych, nie zawsze tak czytelnych sferach rzeczywistości społeczno-kulturowej. Ponadto w grupie o wykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym działania będące identyfikacją z kulturą nie odnoszą się do pojedynczych wartości, ale do całości systemu. Znając najważniejsze wartości wchodzące w skład zbiorowego systemu ideo- �Redyk, fot. Zbigniew Kamykowski ��177 logicznego grupy, jaką są Górale podhalańscy, można pokusić się o zbudowanie modelu ich tożsamości, a przynajmniej o wyjaśnienie, na czym zasadza się ich tożsamość kulturowa na poziomie grupy. Zakładam, że model ten odpowiada zapewne innym zbiorowościom terytorialnym, które realizują swą tożsamość opartą o rdzeń kultury złożony z jednoczących grupę wartości centralnych. Dla tożsamości kulturowej Górali podhalańskich wartości centralne, składające się na ich zbiorowy system ideologiczny, pełnią równorzędną rolę. Język, pochodzenie, region, wiara i narodowość stanowią z osobna odniesienia działań jednostek, stanowią także system, wokół którego realizuje się tożsamość grupy. W systemie tym nie tylko nie istnieje hierarchia tych wartości, ale występują ścisłe zależności między nimi, pozwalające umieścić pojedynczą identyfikację w kontekście dowolnej innej wartości centralnej. Co prawda pewną nadrzędną rolę pełni tutaj język jako narzędzie realizacji wielu działań odnoszonych do całości systemu. W języku dokonuje się także opis wizerunku własnego i grup obcych. Jednak analizując wypowiedzi Górali podhalańskich, można łatwo wyłowić z nich powiązania odniesień podejmowanych czynności z więcej niż jedną wartością. Oprócz demonstracji językowych, podejmowanych przez Górali podhalańskich, mających świadczyć o ich przynależności do grupy i kultury, w wypowiedziach mieszkańców Podhala przebija chęć podkreślenia związku z terytorium grupy. Różnice w określeniu wyraźnych granic terytorium świadczą o powiązaniu tej wartości z innymi. Dla Górali podhalańskich region stanowiący obszar objęty kulturą góralską to Podhale lub Góralszczyzna: Góral to mieszkaniec gór. Nie--Górale to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z Beskidów. (AZE A 6279) Jednak dla większości mieszkańców objętych badaniami wsi własne terytorium ograniczone jest do Podhala, czasami nawet tylko do jego południowej części zwanej Skalnym Podhalem. Góral to ktoś, kto urodził się na Podhalu. W innych górach to już nie--Górale. (AZE A 6258) Górale żyją tylko na Podhalu, a na Podhalu to są ludzie skalni. (AZE A 6272) Różnice w pojmowaniu własnego terytorium wynikają z kontekstu wypowiedzi, z identyfikacji raz z terytorium własnym, zawężonym do obszaru własnej wsi i jej najbliższej okolicy (głównie przez podobieństwa), raz do ideologicznego Wielkiego Podhala stworzonego przez autorów programu re- �178 gionalizmu podhalańskiego. Świadomość ram ideologicznych, nakreślonych przez regionalizm (o którym piszę jeszcze w dalszej części tekstu), wpływa na sytuacyjny kontekst wypowiedzi. Ponadto różnice w identyfikacji z regionem mogą wypływać jeszcze z odmiennego traktowania Góralszczyzny i kultury podhalańskiej przez Związek Podhalan - pragnący rozciągnąć kulturę podhalańską na tereny Karpat od Lemkowszczyzny po Morawy, innego zaś przez prekursora tego stowarzyszenia - Związek Górali, który zawężał terytorium góralskie do Podtatrza (zob. Chudziński, 2001, s. 30-33). Pomimo upowszechnienia ideologii regionalizmu w ujęciu Związku Podhalan pozostały jednak wśród mieszkańców Podhala tendencje do zachowania homogeniczności grupy, wymuszającej ograniczanie Góralszczyzny do "prawdziwego" Podhala jako kolebki góralskiej kultury i tradycji. Niezależnie od określania granic własnego terytorium, identyfikacji z regionem, nierozerwalnie towarzyszy identyfikacja z przodkami. Region to zbiorowa własność grupy rozumianej jako continuum. To ziemia ojców, o którą trzeba dbać, tak samo jak oni to robili, gdyż w ten sposób czci się nie tylko swą ziemię, ale też swych przodków. Poprzez powiązanie regionu, jako swego miejsca w świecie, z pochodzeniem, z więzami krwi, grupa i terytorium rozumiane sąjako integralna całość. Tożsamość Górali realizuje się więc m.in. w niechęci do odstąpienia gruntów, nawet jeśli nie przynoszą one zysków. Nie należy także, w myśl przestrzegania systemu wartości, opuszczać własnego regionu. Wyjazdy do Ameryki tłumaczone są najczęściej jako tymczasowe, w celu zarobienia pieniędzy dla gospodarstwa na Podhalu. Nawet jeśli ktoś zostanie w Chicago, które jest naj częstszym celem góralskiej emigracji, nie porzuca Podhala przeniesionego już przez wcześniejszych emigrantów za ocean. Ta wierność ziemi ojców przekłada się także na inne wartości systemu. Wierność regionowi, wierność przodkom, to także wierność obyczajom i tradycji. Dlatego "prawdziwy" Góral musi być wierny wierze katolickiej i narodowi polskiemu. W omawianym systemie region podhalański stanowi część terytorium polskiego, zaś jedyną polską wiarą może być wyznanie rzymskokatolickie praktykowane w ramach polskiej liturgii. Sztywne powiązanie wartości uznawanych przez mieszkańców Podhala za wyróżniki góraiskości powoduje, że w społecznym i kulturowym obrazie świata góralskiego nie może występować nie-Polak, niekatolik. Równorzędna rola wiary i narodowości w systemie wartości centralnych powoduje dążenie do homogeniczności nie tylko własnej, lokalnej kultury, ale także kultury narodowej, której Górale podhalańscy czują się niemal modelowymi reprezentantami. Wyobcowanie grup nie spełniających wspomnianych wyżej wytycznych ideologii góralskiej nie wpływa na tożsamość Górali podhalańskich. Obcy, jak choćby Spiszacy, stanowią znany obiekt podzielanej z nimi rzeczywistości społeczno-kulturowej, nie wpływają jednak na identyfikacje z własną kulturą - nie stanowią �179 odbicia wizerunku własnego, koniecznego dla poczucia odrębności. Przy wykrystalizowanym, czytelnym systemie ideologicznym grupy, popartym działaniem instytucji, identyfikacja z własnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury jest wystarczająca dla funkcjonowania grupy na poziomie zbiorowej tożsamości kulturowej. Tożsamość ta realizowana jest nie tylko poprzez słowne deklaracje i demonstracje językowe. Dzięki wierności powyższym wartościom łączącym się w system, niemal wszelkie elementy dziedzictwa kultury podhalańskiej nie podlegają dezaktualizacji. Funkcjonowanie tradycyjnego stroju świątecznego, kultywowanie obrzędów pasterskich, nawet organizowanie na kilku polanach tatrzańskich redyku w formie tzw. wypasu kulturowego, z jednej strony służy podtrzymaniu góralskich tradycji i tożsamości, z drugiej istnieje dzięki zbiorowej tożsamości grupy realizowanej w zunifikowanych działaniach jednostek odnoszących te działania do wspólnego dla nich systemu wartości. Podejmowanie takich działań jest możliwe jedynie przy zgodności zbiorowego systemu ideologicznego grupy z osobistymi systemami wartości jej członków. Zbiorowy szacunek dla przodków przejawia się nie tylko w kultywowaniu tradycji z okazji świąt czy imprez folklorystycznych. Jest on także zgodny z "wyznawanym" przez jednostki szacunkiem dla osób starszych widocznym choćby w grzecznościowych formach typu stryku, krzestna, jakimi posługują się w kontaktach z nimi młodsi Górale. Formy te świadczą także o zwyczajowym rozumieniu grupy jako zbiorowości połączonej domniemanymi więzami krwi. Wspólne pochodzenie, wspólne terytorium, wspólne tradycje, wiara i inne wartości realizują się także w codziennych działaniach jednostek, które nie muszą odnosić tych działań do własnej tożsamości, ponieważ funkcjonują one w systemie społecznym, którego jednostki "uczyły się" od chwili narodzin. System ten służy podtrzymaniu wartości centralnych jako tych, które zapewniają trwałość grupie. Dlatego system ten wykształcił instytucje autorytetów podtrzymujących wiarę w te wartości, jak też sankcje społeczne wobec jednostek działających niezgodnie z nimi. Chociażby zakładanie stroju tradycyjnego w niedzielę funkcjonuje "bo tak trzeba" - z racji wierności wartościom góralskim, a także "bo inaczej nie wypada" - wobec możliwości narażenia się na negatywne oceny innych członków grupy. Mimo to wśród starszych mieszkańców Podhala istnieje przekonanie o dewaluowaniu i powolnym zanikaniu wartości góralskich, o tym, że "prawdziwi Górale" żyli dawniej, a nie teraz. "Niewielu teraz Górali. Góral to tylko ten, co nosi strój góralski" (AZE A 6281). Asymilacja z kulturą masową, zmiana sposobu gospodarowania wywołana brakiem możliwości wypasu owiec w Tatrach i małą opłacalnością rolnictwa, wymusiła odejście od niektórych tradycji stanowiących wartości, o które opiera się zbiorowy system ideologiczny grupy. Zmiana ta nie spowodowała jednak zaniku tych wartości, które mimo ich braku we współczesnych �180 działaniach Górali podhalańskich funkcjonują nadal jako konstrukty świadomości. Właściciel pola nadal jest gazdą, nawet jeśli utrzymuje się przede wszystkim z turystyki, Górale nadal postrzegają siebie (i są postrzegani przez innych) jako pasterzy mimo braku pastwisk górskich. Nie spowodowała także upadku podstawowych autorytetów (gazda, baca, ksiądz, starzec), wykorzenienia gwary, zaniknięcia działań odnoszonych do wartości centralnych. Zmiana dotyczy zatem tylko empirycznej treści wartości stanowiących obiekty identyfikacji, nie zaś ich znaczenia. Zmianę systemu postrzegać należy raczej jako dostosowanie go do realiów współczesnego świata. Świata, w którym Góral nadal jest tym samym nosicielem wartości, mimo zmiany warunków i stylu życia. Tak, ja jestem prawdziwym Góralem, tym ciałem wewnętrznym. Ale ktoś może powiedzieć: przecież ty nie chodzisz codziennie, takjak chodził mój tato, w stroju góralskim. Jednak jestem Góralem z krwi i kości. Bo przecież Góral to nie tylko osoba słabo wykształcona, z małym wachlarzem zainteresowań, nawet bym powiedział ograniczona. Przecież świat się rozwija i my również nie możemy zostawać w tyle. Ale przecież ważne są sprawy pewnego poczucia, przynależności. Z tym się żyje i z tym się umrze. (AZE A 6892) Zgodność osobistych systemów wartości współczesnych Górali podhalańskich ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy, wykształconym przez poprzednie pokolenia, została zachowana m.in. dzięki ideologii regionalizmu podhalańskiego. Działania ruchu podhalańskiego spowodowały kultywowanie większości tradycji góralskich. Zakorzenienie się tradycji w świadomości Górali podhalańskich było możliwe dzięki działalności Związku Podhalan w szkołach, instytucjach kulturalnych i wejściu gwary do życia urzędowego. Ideologia regionalizmu podhalańskiego została przejęta przez mieszkańców Podhala niemal w całości. Należy pamiętać, że program regionalizmu zakładał krzewienie polskości wśród ludności karpackiej, co tłumaczy funkcjonowanie narodowości w systemie wartości centralnych grupy. Polskość, a także swoista misyjność Związku Podhalan chcącego wraz z narodowością zaszczepić wartości podhalańskie od Łemkowszczyzny aż po Śląsk i Morawy wytworzyły specyficzne podejście do wartości, z którymi identyfikują się mieszkańcy Podhala. Program regionalizmu nakreślony przez Władysława Orkana zmierzał do: Przywrócenia i podtrzymania tych wartości, które wyróżniały Podhale w przeszłości i mogą mu zapewnić przodujące miejsce we współczesnej Polsce. Wśród nich na pierwszym miejscu Orkan wymienia własną, odmienną od szlacheckiej Rzeczypospolitej tradycję, na którą złożyła się chłopska swoboda (nie było tutaj pańszczyzny), umiłowanie wolności (zbójnictwo, bunty społeczne, "poruseństwo chochołowskie"), budownictwo, praca, obyczaj, strój i te wszystkie walory, które �181 - według Witkiewicza - czynią z górali "rasę genialną" (wytworność towarzyska, bystrość umysłu, zdolność wnioskowania, zamiłowanie do rzeczy pięknych, muzykalność, bogate życie umysłowe i uczuciowe). (Chudziński, 2001, s. 34) Te wartości, nie pełniące oczywiście roli centralnych, charakteryzujące jednak Górali podhalańskich, stały się na skutek działalności regionalistów i zafascynowania góralszczyzną ludzi z zewnątrz stałymi elementami wizerunku własnej grupy i wzorca Górala. Postrzeganie ich jako cech wyróżniających pozytywnie Górali podhalańskich od innych zbiorowości spowodowało podobne rozumienie innych własnych walorów, takich jak upór czy zaciętość, w równie pozytywnym świetle. Góral jest uparty. Palca nie ma co wsadzać, bo utnie. Nie popuści, choćby nie wiem co się działo. Jak te drzewa - czym starsze, tym twardsze. I tak musi być! (AZE A 6274) Uwydatnienie tych cech w wizerunku własnym, przedstawienie ich jako zalet, jest spowodowane faworyzowaniem grupy własnej, wraz ze wszystkimi cechami uznawanymi w niej jako typowe. Ponadto wynika także z postrzegania siebie jako wzorcowych reprezentantów narodu, na co wpłynęło nie tylko Witkiewiczowskie uznanie górali za "rasę genialną", ale także interpretacja wydarzeń życia społecznego i politycznego. Ten awans Górali podhalańskich związany był z postrzeganiem pozycji ludzi uważanych za reprezentantów góralszczyzny, np. Karola Wojtyły, ks. Józefa Tischnera, oraz z rosnącą popularnością folkloru góralskiego, na którym zaczęły się wzorować muzyczne zespoły rozrywkowe. Taka popularność własnej kultury wśród reprezentantów kultury narodowej powoduje łatwiejsze jeszcze identyfikowanie się z nią członków zbiorowości. Identyfikacja z systemem wartości następuje tym bardziej nie z przymusu społecznego, ale z chęci jednostek, którym cechy powszechnie nakładane na zbiorowość dodatkowo imponują i którymi mogą one imponować innym zbiorowościom. Góral-Polak, Góral-katolik, Góral-Podhalanin (jako mieszkaniec regionu i syn swej ziemi, ale także jako człowiek reprezentujący góralskie wartości), to zestawienia wpisane w świadomość każdego Górala podhalańskiego na skutekjego identyfikacji ze zbiorowym systemem ideologicznym grupy. Identyfikacja ta możliwa jest dzięki zgodności tego systemu z osobistymi systemami wartości jednostek tworzących omawianą grupę. Z kolei zgodność pomiędzy obydwoma systemami powoduje podobieństwo postaw i działań służących realizowaniu tożsamości na poziomie tak jednostki, jak grupy. Jednostka świadomie podejmuje w nich rolę reprezentanta własnej zbiorowości i kultury, stając się elementem systemu społecznego utworzonego na bazie wartości centralnych. �182 Związek między wartościami centralnymi a systemem społecznym ujawnia sięw kolektywnej tożsamości grupowej, jaką odczuwają członkowie, dzieląc wspólne wartości, co Parsons za Durkheimem określa jako "solidarność". Jest ona skutecznym wyróżnikiem członków i nieczłonków grupy i wskazuje na to, że zbiorowość ma określoną tożsamość. (Smolicz, 1990, s. 98) Taki model tożsamości opierającej się na identyfikacjach z systemem wartości centralnych nazywam tutaj "centralnością". Dotyczy ona zarówno tożsamości etnicznej jednostki, jak też tożsamości kulturowej grupy. Etniczna tożsamość jednostki nie jest w niej zwykłym zsumowaniem identyfikacji z poszczególnymi wartościami stanowiącymi rdzeń kultury. Jest to system identyfikacji, względnie identyfikacja z systemem wartości. Dzięki wspólnemu podzielaniu tych wartości, dzięki tworzeniu przez nie zbiorowego systemu ideologicznego grupy, zbiorowość może realizować swą tożsamość kulturową w działaniach jednostek odnoszących się do centralnych wartości systemu. Odmiennie wygląda problem tożsamości w kulturze, w której wartości centralne nie stanowią czytelnego systemu. Stan taki można zaobserwować u mieszkańców polskiego Spisza będących zbiorowością o niewykrystalizowanym zbiorowym systemie ideologicznym. Podstawowym obiektem identyfikacji Spiszaków jest region, który podobnie jak u Górali podhalańskich rozumiany jest nie tylko jako przestrzeń należąca do zbiorowości, ale jako pomost łączący obecne pokolenia z dawnymi. Góral niekoniecznie musi urodzić się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spiszakiem jest ten, który tu się urodził i wychował. (A ZE A 6288) Spiszakiem trzeba być z dziada-pradziada. (AZE A 6339) Podobnie więc jak u Górali podhalańskich, region i pochodzenie występująjako kryterium określające przynależność etniczną. Jednak w przeciwieństwie do góralskiego systemu ideologicznego te dwie wartości nie stanowią jakości równorzędnych innym wartościom, będącym obiektami identyfikacji kulturowej. Można zauważyć pewną hierarchię wartości w osobistych systemach wartości mieszkańców Spisza, w której region i pochodzenie zajmują jedną z najważniejszych pozycji. Są nie tylko podstawowym kryterium członkostwa w zbiorowości, ale stanowią, używając słów Ossowskiego, "oś krystalizacji, która decyduje o istnieniu grupy" (Ossowski, 1984, s. 33). Postrzeganie i określanie siebie przez region, przez terytorium grupy, nie ozna- �183 cza, że wartość ta wraz z pochodzeniem stanowi jedyny obiekt identyfikacji z własną kulturą. Raczej związek tych dwóch wartości pełni dla tożsamości Spiszaków podobną rolę jak przedstawiony wcześniej zbiorowy system ideologiczny grupy dla tożsamości Górali podhalańskich, choć oczywiście działania służące realizowaniu tożsamości nie odnoszą się u Spiszaków tylko do regionu i pochodzenia. Spiszakiem to taki nowy nie jest. Bo u nas to widzicie jest tak: Pod Polską my jesteśmy teraz, po wojnie, od czterdziestego piątego. A dawniej my byli pod Słowakami. A ci z Bukowiny, czy z Białki, to zawsze byli Polakami, z tych wsi góralskich. Bo granica tu przecie na wodzie szła. I oni tam, to rodowici Górale są, a my tu, to Spiszaki. (AZE A 6646) W opisach siebie uwidacznia się sposób postrzegania świata poprzez własny region. Region ten, jeszcze bardziej niż wśród Górali podhalańskich, kojarzony jest z ojczyzną ideologiczną niż rzeczywistą. Polski Spisz nie stanowi dla jego mieszkańców odrębnej jednostki. Jednostkami takimi są wieś, parafia, wreszcie Spisz w całości. W wypowiedziach mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk podkreślane jest często, że pomiędzy tymi wsiami a wsiami słowackiego Zamagurza nie ma w zasadzie różnicy. Granica, która rozdzieliła spiskie wsie, do niedawna nie była postrzegana jako bariera rozgraniczająca dwa odrębne terytoria. Co prawda Jurgowianie stracili po 1945 roku polany w Tatrach Jaworzyńskich, ale możliwość pracy w Czechosłowacji i kontakty rodzinne pozwalały utrzymywać związki z resztą regionu, dzięki czemu można było traktować ów region jako jedno, rozległe terytorium. Jak Spisz, to Spisz. Był zawsze tylko jeden. Tak się mówi: polski Spisz. Jaki polski Spisz? Spisz był tylko jeden i powinien być dalej. (AZE A 6290) W wypowiedziach dotyczących regionu zarysowuje się wątek dziejów. Dziejów grupy, jako odwołanie do przodków, do więzów krwi (kryterium pochodzenia), ale także dziejów grupy związanych z dziejami regionu. Dość silnie zakorzenione są w świadomości Spiszaków zmiany przynależności państwowej polskiego Spisza. O ile chodzi o okres II wojny światowej, nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ żyją nadal ludzie, którzy pamiętają Słowację rządzoną przez faszystów. Ciekawe są jednak wypowiedzi traktujące o przynależności Spisza do Węgier i o akcji plebiscytowej sprzed roku 1920. �184 Te Tatry to były jurgowskie, to tam pracowali, chodzili se na polowanie, zarobili. I to była Słowacja. Był plebiscyt, ale to skoda gadać. To był taki plebiscyt, ze se sami odpowiadali. Poprzerobiali to wsyćko i wysło na to, ze nom tu dobrze, ze my w Polsce teraz. Czechy dali Ciesyn, a Czechy dali Śpis. A ludzie nie chcieli. Zabili jednego żandarma czeskiego, jednego jurgowiana zabili tyz. To był ten plebiscyt. To jest tako ciemna sprawa, co lepij nie gadać. (AZE A 6650) W świadomości losów grupy przebija poczucie krzywdy, niezależnie od narodowości jednostki (autor ostatniej wypowiedzi nie poczuwa się ani do narodowości polskiej, ani słowackiej). Częste zmiany polityczne i administracyjne zachodzące nawet kilkakrotnie w życiu jednego pokolenia wywołują wśród Spiszaków poczucie ludzi niechcianych przez oba graniczące na terenie Spisza państwa. Świadomość tych wydarzeń, podobnie jak przynależność do regionu, staje się ogniwem łączącym Spiszaków w zbiorowość na zasadzie wspólnoty doświadczeń, mimo różnic narodowych między tworzącymi jąjednostkami. Ta charakterystyczna dla zbiorowości pogranicza wspólnota doświadczanych losów historycznych (zob. Szyfer, 1999; Ossowski, 1967) odnosi się tak do teraźniejszych, jak i minionych pokoleń. Wiedza o węgierskich prześladowaniach, świadomość funkcjonowania pańszczyzny Vol dobrach niedzickich długo po uwłaszczeniu, mimo że dotyczyło to mieszkańców innych wsi, ułatwia utożsamianie się z grupą rozumianą jako continuum. W utożsamieniu tym jednostki zakładają, że charakteryzujące ich jako reprezentantów swej zbiorowości poczucie "pograniczności", było cechą także ich przodków. Wspólnota doświadczanych losów historycznych nadaje dodatkowego tła, kontekstu, w jakim umieszczany jest własny region. Dlatego: Spiszak jest to człowiek, co siedzi na tej ziemi od dziada-pradziada. Musi czuć tę ziemię· Ten, co tu przyjedzie, nie będzie nigdy Spiszakiem - tylko z dowodu. On tej ziemi nie zrozumie. (AZE A 6306) "Pograniczność" Spiszaków przejawia się nawet w formułowaniu wypowiedzi określających siebie i własną grupę. Niemal każda z nich przesycona jest świadomością losów grupy (na różnym poziomie precyzji) oraz zawiera porównania do sąsiedniej grupy - Górali podhalańskich. W wielu wypowiedziach dotyczących kategorii członkostwa w grupie odnoszonego do regionu i pochodzenia ich autorzy porównywali stale bycie Spiszakiem do bycia Góralem lub przytaczali hipotetyczną sytuację warunków wejścia do grupy jednostki z zewnątrz. Świadczy to o postrzeganiu siebie przez pryzmat grup innych (Górale podhalańscy i ludność miejska) stanowiących dla nich podstawowe grupy odniesienia. Nawet jeśli dokonany zabieg miał ułatwić zrozumienie lokalnej rzeczywistości człowiekowi spoza ich kultury, może to wskazywać na �185 peryferyjne sytuowanie kultury własnej względem innych, postrzeganych jako powszechnie znane i zrozumiałe. Specyficzna tożsamość, w której w wizerunku własnym pojawia się stale wizerunek grupy obcej, jest charakterystyczna dla etnosów we wczesnym stadium kształtowania swej tożsamości lub właśnie dla zbiorowości pogranicza. Nie oznacza to jednak, że Spiszacy definiują siebie wyłącznie przez odmienność względem innych. Jednak wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego grupy ich tożsamość opiera się w zasadzie na dwóch przesłankach: symbolicznej - przynależność do "wspólnoty krwi" i regionu, oraz obiektywnej - specyfika własnej grupy i kultury, przy czym obie umieszczane są w kontekście wspólnie podzielanych losów zbiorowości. Własna specyfika, świadcząca o odrębności, jest zresztą warunkiem koniecznym dla istnienia grupowej tożsamości kulturowej, choć sama o niej nie stanowi. W przypadku Spiszaków opiera się ona na elementach dziedzictwa kulturowego, które na skutek asymilacji z kulturą podhalańską uległy przeważnie dezaktualizacji, oraz na wyobrażeniu "charakteru" grupy własnej. W przedstawianych przez mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk opisach siebie, pojawiają się często wyróżniki własnej grupy, tj. gwara, strój itp. Jak przedstawiono wcześniej, strój tradycyjny na Spiszu już całkowicie zaniknął, zaś gwara w objętych badaniami miejscowościach wykazuje spore podobieństwa do gwary podhalańskiej i ulega dalszej z nią asymilacji. Mimo to powszechne jest przekonanie, że na Spiszu mówi się "po spisku". Także w wypowiedziach dotyczących stroju, forma zdania mogłaby wskazywać na jego ciągłe funkcjonowanie. Spiszak to nie tylko Jurgowian. Ale na przykład Rzepiska zdradziły Spisz, bo czarne parzeI:lice założyli. My mamy czerwone. (AZE A 6325) Czas teraźniejszy użyty w tej wypowiedzi świadczy o ciągłym postrzeganiu własnego stroju jako wyróżnika grupy. Mimo iż jej autor, wypowiadając te zdania, miał 38 lat, nie mógł więc pamiętać powszechnego używania stroju tradycyjnego na Spiszu, to wiedza o odrębności Spiszaków każe mu szukać identyfikacji z własną kulturą. Wyróżniki kulturowe, uważane za obiektywne, stanowią bowiem konstrukty świadomości mogące być obiektami identyfikacji. Nie stanowią jednak takich obiektów same w sobie, zawsze są bowiem wiązane z wartościami jednoczącymi grupę, np. z regionem. Obok elementów dziedzictwa kulturowego, ważnym składnikiem wizerunku własnego są cechy grupy nakładane na nią przez jej członków w celu podkreślenia swej odmienności i uprawomocnienia rozumienia własnej zbiorowości jako jednolitej społeczności. Wykazywane są tutaj podobieństwa charakteru i postaw specyficznych dla Spiszaków, znów często przedstawiane w opozycji do wizerunku Górali podhalańskich. Podkreślana jest tutaj tole- �186 rancyjność, przeciwstawiana zaciętości i agresywności Górali i przedstawiana na przykładzie dwunarodowości Spiszaków, nie powodującej ich zdaniem większych podziałów w grupie. Łączona jest także z innymi, specyficznymi dla zbiorowości sytuacjami społecznymi, wynikającymi zdaniem miejscowych ludzi ze specyfiki Spiszaków i ich miejsca zamieszkania. Po prostu jeden drugiemu pomaga. Na przykład jeden nie ma konia, to mu drugi zwozi siano. Bo na przykład w Białce, to już czegoś takiego nie ma. Zdarzyło się, że tam zmarł mąż jednej pani, to tam nikt nie przywiezie na swojego konia, na swój traktor, żeby tak za darmo. Tylko od razu trzeba płacić. U nas to jeden drugiemu pomoże, a zawsze się zrewanżuje, bo przyjdzie mu pograbić. A tam, na Podhalu jest inaczej. Inni ludzie, mniej uczynni. Wiem, bo tam siostrę mam w Białce, to mówi, że jak się ktoś buduje czy coś, to muszą płacić. A u nas, jak się budowaliśmy, to ludzie przychodzili i pomagali, a my na przykład zrewanżowaliśmy się za 20 lat. (AZE A 6289) Wzajemne współdziałanie, pomoc w pracach gospodarskich, wynikająjeszcze z charakteru osadnictwa na Spiszu. Znaczna część wsi spiskich powstała przed nadejściem kolonizacji na prawie wołoskim i posiada niwowy układ gruntów. Gęsta zabudowa niwy domowej sprzyja poczuciu spójności, zacieśnienia więzi sąsiedzkich między mieszkańcami wsi spiskich. Mimo nałożenia się w XVI-XVII wieku na terenach Spisza nowego ustroju osadniczego, we wsiach o łanowym układzie gruntów podtrzymany został sposób budowania gospodarstw blisko siebie. W Czarnej Górze, która jest typową łańcuchówką, podobnie jak w Jurgowie (ulicówka spiska), często dwa gospodarstwa posiadająjedno podwórko. Nieczęsto zdarza się na Podhalu, żeby tak jak tu - dwie, trzy rodziny miały wspólne podwórko, które my nazywamy oborą. Te kury, te zwierzęta ... Nie ma problemu, jak kura przejdzie przez płot do sąsiada, co na przykład w Bukowinie, to już tak nie ma. Mam tam przyjaciela, to mówi, że jak kura przefrunie do sąsiada przez płot, to już jest awantura. O takie byle głupstwo. Tu tak nie jest. Nic nie jest pogrodzone. Ta kura idzie tam, tu i nie ma problemu. (...) Dla Jurgowa nie musiałby istnieć sąd, prawnicy. Tu nie ma spraw w sądzie. (AZE A 6290) Poczucie spójności jest jednym z ważniejszych elementów wizerunku grupy własnej i urasta w świadomości mieszkańców Spisza do rangi wartości łączącej tę terytorialną zbiorowość w zwartą, jednolitą grupę. Co prawda poczucie spójności nie jest warunkiem koniecznym ani wystarczającym, by mówić o istnieniu grupy (zob. Bikont, 1986, s. 770), ale w przypadku omawianej zbiorowości powoduje wytworzenie dodatkowego podłoża identyfikacji z własną społecznością i poszczególnymi jej reprezentantami. Identyfikacja taka jest ważna zwłaszcza wobec zagrożenia tożsamości ze strony kul- �187 tury podhalańskiej, o czym świadczy ciągłe odnoszenie opisów własnej grupy do wizerunku czy cech Górali podhalańskich. Umożliwia ona efektywniejszą mobilizację etniczną, przeciwstawiając silne więzi społeczne Spiszaków atrakcyjności kultury podhalańskiej. Tworzenie wizerunku spójnej grupy ułatwia tym samym podtrzymanie własnej tożsamości, zwłaszcza przy podobnym postrzeganiu ich zbiorowości przez sąsiednią grupę odniesienia. Spiszacy mają inną mowę, inne stroje, sieją inne zboża, bo mają inną ziemię, ale są chyba bardziej solidarni niż my. Szybciej jeden drugiemu darmo pomoże. (AZE A 6264) Tożsamość Spiszaków opiera się bardziej na poczuciu jednostek tworzących tę zbiorowość niż na zbiorowym systemie identyfikacji z własną kulturą. Obiektem identyfikacji Spiszaków jest przede wszystkim region, rozumiany przez nich jako własna ojczyzna, wraz z jego burzl iwymi dziejami oddziałującymi na nichjako zamieszkującą go grupę. Odniesienie do terytorium zbiorowości, wiara w "więzy krwi" zamieszkujących je ludzi wskazuje na etniczny kontekst tożsamości Spiszaków. Funkcjonowanie zdezaktualizowanych elementów dziedzictwa ich kultury świadczy o istnieniu poczucia odrębności względem grup innych, przede wszystkim względem Górali podhalańskich, będących głównym podmiotem porównań wizerunku i przejawów tożsamości. Rola terytorium i wizerunku sąsiedniej grupy w tożsamości Spiszaków każe postrzegać tę społeczność jako zbiorowość terytorialną charakterystyczną dla pogranicza. Podobnie jak inne tego typu zbiorowości, Spiszacy sąpodzieleni wewnętrznie na mniejsze grupy, w ich przypadku przede wszystkim na dwie narodowości, zaś ogniwem spajającym ich w jeden organizm jest właśnie terytorium i świadomość wspólnych losów historycznych. W zbiorowościach pogranicza, stanowiących z reguły amalgamat dwóch lub więcej grup i kultur lub powstałych z takiego amalgamatu, często występuje konieczność poszukiwania tożsamości nadrzędnej względem przynależności do jednego ze składników zróżnicowanej kultury zbiorowości. Jak wykazano już wcześniej, identyfikacja narodowa jest z reguły niewystarczająca dla opisu samego siebie, dla wytworzenia pełnej tożsamości jednostki, tym bardziej dla realizowania tożsamości grupy na poziomie zbiorowym. Jednostki tworzące zbiorowość zajmującą teren polskiego Spisza poczuwają się do członkostwa w grupie, a także włączają do niej innych mieszkańców Spisza według kryterium pochodzenia. Istnienie w świadomości tych ludzi Spiszaków jako grupy zmusza ich do poszukiwania wspólnych wartości, mogących stać się obiektami wspólnych identyfikacji oraz zapewniających ciągłość trwania grupy. Wobec braku czytelnego zbiorowego systemu ideologicznego, na którym mogłaby opierać się ich grupowa tożsamość, realizowanie tożsamości na poziomie zbiorowym zasadza się na wartościach, które choć zależne i oddziałujące na siebie, nie stanowią zwartego systemu ideologicznego podzie- �188 lanego przez wszystkich członków zbiorowości. Na podstawie identyfikacji jednostek widać także hierarchię tych wartości, z której wynika, że naj ważniejszymi obiektami identyfikacji stają się kryteria członkostwa, a więc region i pochodzenie. Pozostałe są to wartości uniwersalne, takie jak religijność, pracowitość, tolerancyjność, nie stanowiące zatem same w sobie o specyfice zbiorowości. Przy braku innych niż region i pochodzenie wartości centralnych odnoszących się do obiektywnych przesłanek specyfiki własnej kultury Uęzyk, strój i inne wyróżniki stanowią już raczej przesłankę symboliczną), zaczęły one pełnić podobną do wartości centralnych rolę poprzez wpisanie ich do powszechnie podzielanego wizerunku własnej zbiorowości. "Powszechność podzielania" dotyczy nie tylko wizerunku grupy. Każde niemal doświadczenie, jeśli zostanie umieszczone w kontekście własnej tożsamości, nabiera cech powtarzalności. Owa powtarzalność postaw, ocen działań wobec konkretnych sytuacji, wartości czy w ogóle obiektów rzeczywistości społeczno-kulturowej, występująca w działaniach określających tożsamość, świadczy o pojmowaniu siebie i tych obiektów jako typów charakterystycznych dla własnej rzeczywistości. Wobec obiektów i sytuacji typowych, jednostki podejmują typowe działania, których uniformizacja dokonuje się w ramach obowiązującego w grupie systemu wartości. Część z nich, będąc bądź bezpośrednimi obiektami identyfikacji, bądź czynnikami zapewniającymi ciągłość trwania grupy, świadczy o działaniach, które się do nich odnoszą; poprzez nie jednostki podejmują role reprezentantów własnej zbiorowości. Powtarzalność działań i postaw reprezentantów pojmowanych jako typ nie powoduje całkowitego zatarcia się indywidualnych różnic między poszczególnymi jednostkami społecznymi tworzącymi zbiorowość. To podobieństwo nie oznacza absolutnej identyczności; identyczność jest zawsze jedynie przybliżona. Zestaw tych faktów nie jest też powszechny; nie jest to kwestia jednego oderwanego prawa, lecz realne sprzężenie wielu praw i dlatego zazwyczaj dotyczą one jedynie pewnej liczby jednostek. Pojęcie typu, w przeciwieństwie do pojęcia prawa, zawiera jedynie przybliżone podobieństwo faktów (...). (Thomas, Znaniecki, 1976, s. 11) Ta względna powszechność i względne podobieństwo powodują pojmowanie siebie przez mieszkańców wsi spiskich jako grupy. Wartości, do których odnoszą się działania świadczące o identyfikacji tworzących tę zbiorowość jednostek, są tak samo względnie powszechnie i względnie podobnie rozumiane i funkcjonujące w osobistych systemach wartości tych ludzi. To podobieństwo systemów, możliwe do zaobserwowania dzięki wzajemnej przekładalności działań, powoduje, że nie można jednoznacznie stwierdzić braku zbiorowego systemu ideologicznego tej grupy. U Spiszaków zasadza się on na innych niż w grupie "centralnej" wartościach -jego związek ze specyfiką własnej kultury jest mniej czytelny dla obserwatora z zewnątrz. Odnosi się on bowiem bar- �189 dziej do wartości, jaką stanowią reprezentanci grupy i grupa sama w sobie niż do wartości ideologicznych (oczywiście nie można zapominać, że region i pochodzenie są takimi wartościami i że ich rola w tym systemie jest niepodważalnie istotna). Tworzy to system identyfikacji będących dla poszczególnychjednostek bardziej "namacalnymi", wpływający na zbiorowo (powszechnie) doświadczane poczucie więzi grupowej, które może stać się ogniwem jednoczącym zbiorowość w równie silnym stopniu jak wartości centralne. Względna powszechność działań odnoszących się do systemu wartości, jak też względne podobieństwo pojmowania tych działań i wartości, nie podważa istnienia grupy. Jednostka, podejmując rolę reprezentanta, nakłada jednakowy sposób identyfikowania się z grupą i jej kulturą na inne jednostki, z którymi się identyfikuje i które traktuje jako takich samych reprezentantów swej zbiorowości i kultury, co jest znacznie łatwiejsze przy doświadczaniu silnej więzi grupowej. Nieistotna jest tutaj rzeczywista powszechność i powtarzalność postaw i podejmowanych ról. Wystarczy, że część zbiorowości świadomie realizuje swą tożsamość w dowolnym stopniu precyzji tej świadomości, by mówić o zbiorowym poziomie realizowania tożsamości. Poczucie więzi pomiędzy poszczególnymi jednostkami tworzącymi grupę nie jest konieczne przy funkcjonowaniu zbiorowego systemu ideologicznego grupy, opartego na wartościach centralnych, określających specyfikę kultury tej zbiorowości. W grupach, w których tożsamość realizowana jest w oparciu o taki system, jednostki identyfikują się z wartościami, a dopiero poprzez nie z innymi członkami grupy. Swoista dogmatyczność systemów ideologicznych powoduje, że wartości systemu są nakładane w wizerunku własnym na wszystkich członków grupy, nawet jeśli jednostka postrzega wśród nich działania sprzeczne z systemem. Jest to zatem podobna typizacja, jak w przypadku omówionym wyżej. Jednak w zbiorowym realizowaniu tożsamości kulturowej w oparciu o silnie wykształcony, czytelny system ideologiczny, świadomość odnoszenia działań do wartości własnej kultury wydaje się bardziej oczywista dzięki samej treści empirycznej tych wartości. Są one bowiem niezależne od działań jednostek - określając specyfikę kultury, są powiązane przede wszystkim z nią, nie zaś ze zbiorowością będącąjej nośnikiem. Więź grupowa odnosi się bardziej do identyfikacji społecznych niż kulturowych, jednak w rzeczywistości pogranicza nadaje ramy odniesień identyfikacji kulturowych do systemu społecznego. Zbiorowość pogranicza charakteryzuje się bowiem specyficzną "wspólnotowością". Siła więzi pomiędzy jednostkami umacnia poczucie wspólnie doświadczanych losów, powoduje zazębianie się biografii, wreszcie wpływa, bardziej niż ma to miejsce w grupach "centralnych", na względne ujednolicenie interpretacji doświadczeń. W takiej zbiorowości łatwiej także o wywołanie aktywności jej członków polegającej na podjęciu działań zapewniających grupie ciągłość trwania. Szczególnym rodzajem takiej aktywności Spiszaków jest ich mobilizacja etniczna. �190 W zbiorowości pogranicza ważną dla jej istnienia rolę pełni poczucie zagrożenia własnej tożsamości. W refleksjach nad własną zbiorowością pojawiają się często postrzeżenia zmian we wspólnie podzielanym wizerunku własnym. U nas nic nie ginie. Ja tu mam kosiarkę i pomoc jest sąsiedzka. Chce sąsiad konia, to bierze i płaci po sąsiedzku. A oni się zawezmą. Samopomoc i ubezpiecenie to pierwse załozyli tu, na Spiszu. I napisali my odwołanie do PZU, bo nie płacili nic i ze my tu mamy swoje ubezpiecenia. Jak komuś koń padnie, to zbiera się komisja i zbiera się na konia, od kazdego. A na wesela, to się nosi i jeden drugiemu pomaga. A tamci (Górale - P.S.) sami zaś ino. I my tracimy to dobre przez nich. To stamtąd idzie. (AZE A 6643) Zmiana działań podejmowanych przez jednostki jako reprezentantów grupy postrzegana jest nie tylko jako różnica między kolejnymi pokoleniami Spiszaków, ale może świadczyć o przejmowaniu wzorów sąsiedniej kultury, zmianie wizerunku grupy, co za tym idzie, zagraża własnej, kolektywnej tożsamości. Jasno określone kryteria członkostwa okazują się niewystarczające wobec asymilacji z obcą kulturą. Atrakcyjność kultury podhalańskiej, stały z nią kontakt, powodują zanikanie różnic pomiędzy działaniami mieszkańców Spisza i Podhala, co dotyczy głównie spiskiej młodzieży. Zmiana postrzeganych działań powoduje zmianę wizerunku własnego, wreszcie zmianę wartości, do których działania te się odnoszą. Możliwe jest albo zamienienie wartości własnych na góralskie jako obiekty działań, lub zmiana nie tylko treści empirycznej obowiązującej dotychczas wartości, ale także jej znaczenia. O ile zmiana w systemie wartości podhalańskich nie stanowi zagrożenia dla trwania góraiskości - zmianie podlega jedynie treść wartości, która dla tożsamości góralskiej zachowuje to samo znaczenie, o tyle zmiana znaczenia wartości spiskich zagraża dalszemu istnieniu i odrębności grupy. Postrzegana jako obiektywna odmienność kultury własnej nie stanowi sama w sobie o funkcjonowaniu grupy na poziomie tożsamości kulturowej. Zacieranie się różnic powoduje jednak chęć podkreślenia własnej odmienności w celu uprawomocnienia własnej odrębności. Istotny staje się więc wizerunek obcych przeciwstawiany wizerunkowi własnemu. Górale podhalańscy przedstawiani są w nim przez pryzmat wydarzeń i relacji międzygrupowych, jakie miały miejsce w latach wojny i w pierwszych latach po jej zakończeniu. Odwoływanie się do własnych wspomnień lub opowieści ludzi starszych buduje poczucie wspólnoty w opozycji do sąsiadów zagrażających tożsamości własnej grupy. Realizowanie tożsamości w działaniach podejmowanych w takiej opozycji nie jest jedynym świadectwem mobilizacji etnicznej Spiszaków. Zaobserwować można działania prowadzące do wzmożenia aktywności dziecięcych �191 zespołów folklorystycznych, Związek Polskiego Spisza wydaje gazetę regionalną, w której promowana jest archaiczna gwara spiska, jednak działania te nie wywołują zbyt silnego oddźwięku wśród mieszkańców Czarnej Góry, Jurgowa i Rzepisk. Raczkujący regionalizm spiski nie wytworzył, względnie nie zrekonstruował systemu wartości, który mógłby stać się zbiorowym systemem ideologicznym grupy. W śród działań zinstytucjonalizowanych wywierających daleko większy wpływ na lokalną świadomość mieszkańców tych wsi należy umieścić naukę języka słowackiego w pierwszych czterech klasach szkoły podstawowej i odprawianie raz w tygodniu mszy w języku słowackim. Działania te, choć spotykają się czasami z negatywnymi ocenami typu: "komu to potrzebne?", dla większości mieszkańców Spisza, niezależnie od ich narodowości, służą podkreśleniu odmienności własnej grupy poprzez jej dwunarodowość. To rzekome rozbicie zbiorowości na dwie kategorie zestawiane jest w świadomości Spiszaków z wizerunkiem spójnej grupy, stając się obiektem identyfikacji ze zbiorowością i jej kulturą. Rzeczywistość pogranicza tworzy sytuacje, w których jednostka staje przed koniecznością samookreślenia się. Mimo że świadomość narodowa i tożsamość etniczna są zupełnie różnymi kategoriami identyfikacji, to na pograniczu narodowość może wpływać na przynależność etniczną. Na Spiszu całkowita asymilacja z kulturą podhalańską dotyczy tylko osób narodowości polskiej, co jest zresztą oczywiste wobec niemożliwości bycia Słowakiem i jednocześnie Góralem w ramach funkcjonowania góralskiego systemu ideologicznego. Gdy jednoczesna przynależność do dwóch kategorii społecznych utrudnia samookreślenie się, jednostka zmuszona jest szukać tożsamości nadrzędnej tym dwu kategoriom lub uznaje za nadrzędną jedną z nich. Dlatego na Spiszu mamy do czynienia z tożsamością wskazującą na świadomy wybór jednostki. Ja czuję się Spiszakiem. Dopiero w drugiej kolejności Polakiem. (AZE A 6288) Podhalanie niczym nie różnią się od Spiszaków - nie ma granicy na moście. Zresztą, śmieszne jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma podziałów, granic. Jestem obywatelem polskim. (AZE A 6286) Obydwie wypowiedzi pochodzą od przedstawicieli młodej generacji mieszkańców Czarnej Góry (odpowiednio 19 i 28 lat). W obu rysuje się próba samookreślenia przez świadomy wybór, zależny od hierarchii własnych identyfikacji. Wypowiedzi te mają ponadto charakter deklaratywny - odnoszą się raczej do chęci nazwania siebie niż do świadomej, istniejącej już przed wywołaniem tej refleksji tożsamości. Wobec trudności określenia siebie w rzeczywistości pogranicza, w sytuacji wymuszonej przez wywiad refleksji, po- �192 jawia się próba odnalezienia tożsamości nadrzędnej. Może nią być obywatelska lojalność względem państwa, może być nią także tożsamość lokalna. Spiszacy stanowią zbiorowość, której tożsamość grupową można określić poprzez realizowanie jej w świadomości jednostek. W przeciwieństwie do "centralnej" grupy, jaką stanowią Górale podhalańscy, zbiorowość ta nie wykształciła systemu ideologicznego determinującego identyfikacje kulturowe wszystkich jej członków, pozwalającego badaczowi tożsamości na skoncentrowanie się na wartościach kultury. "Pograniczność" Spiszaków objawia się w różnorodności ich identyfikacji, dla których wspólnym odniesieniem jest kryterium członkostwa (pochodzenie i region), podzielany wizerunek własnej zbiorowości przeciwstawiany wizerunkowi Górali podhalańskich, wreszcie świadomość doświadczania wspólnej rzeczywistości i dziejów. Tożsamość Spiszaka to tożsamość lokalna odnosząca się zatem do terytorium grupy, przesycona identyfikacjami z innymi ludźmi, których jednostka przypisuje do tego regionu. Dopiero na tej podstawie tworzone jest przekonanie o odrębności własnej kultury. Identyfikacja zjej wyróżnikami odnosi się bowiem do świadomości jej odrębności, nie zaś rzeczywistych, istniejących współcześnie wytworów kultury. Dlatego w wizerunku własnym, w celu zuniformizowania własnej zbiorowości jako jednolitej kategorii, na pierwszy plan wysuwane są cechy charakterologiczne jej członków, przeciwstawiane analogicznym cechom Górali podhalańskich. Ta kategoryzacja jest konieczna w celu utożsamienia się z innymi członkami zbiorowości, z którymi jednostka chce się utożsamiać. Tożsamość ta nie jest jednak tylko tożsamością społeczną, identyfikowaniem się z członkami społeczności wiejskiej jako typu. Odwołania do wartości regionu i pochodzenia, a także elementów dziedzictwa kulturowego świadczą o etnicznym i kulturowym kontekście tożsamości spiskiej. Zwraca także uwagę świadomość tej etniczności, podkreślana wspomnianąjuż odrębnością, jak też losami zbiorowości, jej członków i regionu. Działania Spiszaków dowodzą ich zbiorowego zapotrzebowania na tożsamość. Jak zauważył Kwaśniewski: tożsamości zbiorowe występują tylko w związku z jakąś konkretną zbiorowością ludzką, mającą wewnętrzne powiązanie i własne interesy, własną podmiotowość społeczną. Owa podmiotowość, nawet gdy nie jest uświadamiana, tworzy we wspólnotach historyczno-terytorialnych obiektywną tożsamość kulturową i etniczną. Ale możliwa jest również podmiotowość społeczna zbiorowości bardziej rozproszonej i niejednorodnej kulturowo, zwłaszcza gdy jest ona uprzedmiotowiona w relacji do innej zbiorowości społecznej. Wówczas wiąże się ona z rozwojem świadomości tej tożsamości i staje się subiektywno-obiektywną tożsamością kulturową i etniczną (...). (Kwaśniewski, 1986, s. 14) �193 Spiszacy realizują swą tożsamość nie tylko na poziomie jednostek. Działania odnoszone do osobistych systemów wartości świadczą o tym, że systemy te składają się z wartości uniwersalnych, takich jak: "dobro", "pracowitość", "religijność", "wierność", nie stanowiących jednak o specyfice grupy i jej kultury. Przez powiązanie społeczne zbiorowości wartości te są nakładane na ogół członków grupy w celu ujednolicenia ich jako typu w wizerunku własnym, nie sąjednak obiektami identyfikacji kulturowych jako takich. Zbiorowość złożona z mniejszych kategorii, których członkowie wyznają inną hierarchię tych samych nawet wartości, może realizować tożsamość na poziomie grupy w oparciu o wartości nie będące obiektywnymi wyróżnikami grupy. Istotna będzie tu wspólnota doświadczanych losów historycznych i opozycja względem sąsiedniej grupy, ze strony której odczuwane jest największe zagrożenie dla własnej tożsamości. W warunkach mobilizacji etnicznej, zapotrzebowania na tożsamość, te dwa aspekty świadomości pełnią tę samą rolę, co wartości będące dla Spiszaków centralnymi - region i pochodzenie. Zapewniają bowiem ciągłość trwania zbiorowości, pozwalają stwierdzić, że Górale to my się nie zrobili. Górale to nazywają nas inksi ludzie. Górale to tych nazywają ludzie, co mieszkają w górach, a Góral to jest rodowity Zakopiańczyk z Podhala. My tu jesteśmy Spiszacy. [AZE A 6642] BIBLIOGRAFIA Bikont Anna 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Taj/ela i J C. Tumera, "Przegląd Psychologiczny" t. 29, nr 3, s. 769-783. Chudziński Edward 2001 Ideologia regionalna Władysława Orkana, w: Małopolska. Regiony - regionalizmy - małe ojczyzny, t. 3, red. E. Chudziński, Małopolski Ośrodek Dokumentacji Regionalnej, Kraków. Kwaśniewski Krzysztof 1986 Tożsamość społeczna i kulturowa, "Studia Socjologiczne" nr 3 (102), s.5-15. Ossowski Stanisław 1967 Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku, w: Dzieła, t. 3, PWN, Warszawa. 1984 O ojczyźnie i narodzie, PWN, Warszawa. Smolicz Jerzy Jarosław 1990 Kultura i nauczanie w społeczeństwie wieloetnicznym, tłum. z ang. E. Grabczak-Ryszka, PWN, Warszawa. Szyfer Anna ł 996 Warmiacy. Studium tożsamości, Poznań. �194 Thomas William I., Znaniecki Florian 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 3, Pamiętnik imigranta, red. 1. Chałasiński, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Znaniecki Florian 1971 Nauki a kulturze, tłum. J. Szacki, PWN, Warszawa. AZE A xxxx - materiały z badań terenowych (Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego). Paweł Schmidt "CENTRALlTY" VERSUS "BORDERLAND". TWO MODELS OF IDENTITY (Summary) Based on the study of the inhabitants of Podhale and Polish Spisz the author identified two types of identity. The first, typical ofthe highlanders of Podhale, has been called identity based on "central" values. They include the language, awareness of different origin, unity with the territory, religion and nationality. The identity ofthe inhabitants of Polish Spisz, population inhabiting the borderland, divided into two nationalities, is influenced by the situation on the borderland. This identity is defined by weaker identification with the system of local culture and the sense of union that shapes membership in the group mainlyon the basis of the relationship with the area and the community of origin and history. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27f1421bd55f5f17b87ffd2068f112cf.pdf bd3addc9ce96aec4b1390e8d74dc06a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource skanseny muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2061 Title A name given to the resource Skansenowskie déjà vu / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.299-308 Creator An entity primarily responsible for making the resource Adamczewski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 Ił. POGLĄDY I OPINIE SKANSENOWSKIE DEJA vu Skansen to "stare chałupy". Taka jest figura potocznego myślenia o tej chyba najbardziej charakterystycznej formie muzealnictwa, której początki sięgają Skandynawii u schyłku ubiegłego stulecia. Koniec dziewiętnastego wieku przyniósł rewelacyjną jak na owe czasy ideę ekspozycji budownictwa wiejskiego z naturalnym wyposażeniem w postaci różnorodnych urządzeń i sprzętów. Została ona zmaterializowana II października 1891 roku. Wówczas to w Sztokholmie, na wyspie Djurgarden, dokonano otwarcia muzeum. Tam bowiem udało się A. Hazeliusowi, autorowi pomysłu, pozyskać 1,5 ha gruntu stanowiącego zalążek muzeum nowego typu. Obszar ten obejmował dawne fortyfikacje, a w języku szwedzkim słowo "szaniec" brzmi skansen. Określenie to przylgnęło do nowo otwartego muzeum. Tennin ten używany szczególnie powszechnie w Polsce ma synonimiczne określenia typu: muzeum na wolnym powietrzu, muzeum pod odkrytym niebem, muzeum budownictwa ludowego, park etnograficzny czy też muzeum wsi. Minęło sto lat i dzisiaj muzeum na wolnym powietrzu przedstawia wystawę stworzoną z typowych i zabytkowych przykładów dawnego budownictwa ludowego mieszkalnego, gospodarczego i społecznego uzupełnionego formami tzw. małej architektury, budownictwa sakralnego oraz warsztatów rzemieślniczych i wiejskich urządzel1 przemysłowych mających odpowiednie wyposażenie wnętrz. W muzeum skansenowskim prowadzi się również uprawę ogrodów, pól wydzielonych poza strefą zabudowy, poletek między obiektami a także różnego rodzaju drzew i krzewów powiązanych z rodzajem krajobrazu i typem gospodarki. Spotkać można również, jednak mocno ograniczoną w swojej postaci, hodowlę zwierząt domowych. Oczywiście, ta skrócona siłą rzeczy charakterystyka jest regulowana poprzez specyficzne cechy zabudowy każdego muzeum. Wyróżnia się bowiem dwa podstawowe rodzaje muzeów na wolnym powietrzu. Syntetycznie rzecz ujmując, te o swobodnej zabudowie to muzea typu parkowego przeważnie dysponujące niezbyt dużymi terenami ekspozycyjnymi oraz biegunowo różne - duże muzea typu wieś, których sedno tkwi w odtworzeniu konkretnego, regionalnego układu przestrzennego. Istota ekspozycji skansenowskiej polega na ochronie zabytków powiązanej strukturalnie z różnymi innymi elementami, stanowiącymi o celowości funkcjonowania muzeów na wolnym powietrzu. Wspomniana specyfika każdego muzeum skansenowskiego określa rodzaj przedstawianej przeszłości. Mam na myśli przede wszystkim odtworzenie, dalej stworzenie, niekiedy nawet zachowanie przeszłości. Generalnie należy stwierdzić, iż chodzi przede wszystkim o odtworzenie konkretnej, ale już odchodzącej (odeszłej?) w niebyt rzeczywi- �300 stości. Pokazanie obrazu kultury widzianej przez pryzmat selektywnego pojęcia "tradycyjna kultura ludowa" z jej odwieczńym podziałem na kulturę materialną, społeczną i duchową prowadzi do przedstawienia modelu wypełnionego archaicznymi treściami w rodzaju np. "tradycyjne budownictwo ludowe" lub "tradycyjne młynarstwo ludowe". Pojęcia takie, zwłaszcza to pierwsze, należą ex dejinitione do kanonu etnografii. Przymiotnik "tradycyjne" odnoszony jest przede wszystkim do okresu rozciągającego się od roku 1939 w przeszłość. Tworzenie rzeczywistości skansenowskiej polega na translokacj i do muzeum obiektów występujących na określonym terytorium a odróżniających się szczegółami konstrukcyjnymi i materiałami budowlanymi. Demontaż przemieszczanego zabytku stwarza jedyną i niepowtarzalną szansę dostrzeżenia niewidocznych na zewnątrz konstrukcyjnych przeróbek i przekształcell, ewolucji w podziale wnętrza, dobudowy różnych pomieszczeó w trakcie użytkowania budynku, a także zmian materiału, jakie miały miejsce w przeszłości. Można zatem odtworzyć pierwotną konstrukcję, kształt i formę oraz materiał budowlany. W skansenie poszczególne obiekty eksponowane są bądź jako budynki wolno stojące lub tworzące zagrody zróżnicowane typologicznie, chronologicznie, społecznie. Siłą rzeczy jest więc to zwrot w kierunku zanikających i zamierających elementów środowiska kulturowego, postrzeganych w optyce "wczoraj". W ekspozycjach na wolnym powietrzu przeważają bowiem budynki pochodzące przede wszystkim z XIX w., w zdecydowanie mniejszym stopniu z wieków wcześniejszych. Nie dotykając całego, ogromnego wręcz, kompleksu wielorakich problemów związanych z ekspozycją w skansenie przyjrzyjmy się tylko najważniejszym. Już sam fakt typowania lokalizacji budynków na terenie muzeum pozbawiony jest wszelkich czynników magiczno-obrzędowych, występujących w dawnej kulturze wsi. Mam tu na myśli skupienie się wyłącznie na pragmatyzmie. Jego zakres obejmuje chociażby już istniejącą zabudowę, zadrzewienie czy też obszar skansenu. Pominięty jest zaś cały system religijnej klasyfikacji terenu jego pozytywnych bądź ujemnych wal10ści. W kulturze typu ludowego nie istniała przecież przestrzeó obojętna. Mogła być pozytywna, bezpieczna dla człowieka, albo też negatywna - zamieszkana przez złe moce, z którymi kontakt groził wszelkimi konsekwencjami. W rzeczywistości skansenowskiej nie występują więc żadne praktyki magiczne pozwalające dokonać odpowiedniego wyboru miejsca pod budowę. Zgodnie z regułami myślenia mitycznego przy podejmowaniu wszelkiej działalności pozytywnej, a za taką uchodzi niewątpliwie proces budowania, należało uwzględniać czas w jakim ową działalność podejmowano. Jednak i ta podstawowa, obok przestrzeni, kategoria kultury nie znajduje odbicia przy tworzeniu ekspozycji. Jako reminiscencja dawnych struktur symbolicznych pozostały działania związane z zakollczeniem czynności budowlanych. Mam �301 na myśli przede wszystkim przywiązanie wianka (niekoniecznie ze święconych ziół) do krokwi i przygotowanie poczęstunku dla budujących. To chyba jedyny zwyczaj, jaki zachował się w naszej codziennej praktyce. Wprawdzie mocno okrojony, ale za to suto polewany. Skoro brak jest działai1 zmierzających do rekonstrukcji struktury symbolicznej warto chyba postawić pytanie dlaczego tak się dzieje? Otóż odpowiedź winna zwrócić naszą uwagę na dwa aspekty. Pierwszy wskazuje, iż jeszcze w dalszym ciągu w ramach eksploracji terenowych dominują zagadnienia związane z "tradycyjną kulturą materialną". Prowadzona jest dokumentacja zawierająca morfologiczne opisy rzeczy i zjawisk naj prostszych, aż po rozwój technik ludowych dzisiaj już nie funkcjonujących, a przynajmniej zanikających. Niewątpliwie należy zgodzić się z tezą, iż "Nadal ważniejsza jest mitologiczna już wręcz «kulturotwórcza rola terenu» niż jakaś tam debata nie odwołująca się wprost do doświadczeń terenowych" (Burszta, Piątkowski, 1994, s. 55). W trakcie owych badai1 uzyskujemy wtórne racjonalizacje - mechanizm charakterystyczny dla świadomości mitycznej, wykazujący przydatność adaptacji elementów modelu funkcjonującego w przeszłości do potrzeb teraźniejszości, a więc i do tworzenia ekspozycji skansenowskiej. Drugi aspekt należy potraktować nieco szerzej. Otóż określa on w sposób realistyczny hierarchię wartości oraz preferencje poszczególnych autorów realizujących ekspozycję skansenowską, czy to w zakresie architektury, czy też w ramach wystroju wnętrza poszczególnych obiektów. Takie a nie inne widzenie zdarzenia, jakim niewątpliwie jest ta bardzo szczególna przecież wystawa, wynika z przyjętej optyki postrzegania przedmiotu badai1. Przez wiele dziesiątek lat, a z osobistych doświadczei1 wiem, że również obecnie w muzeach etnograficznych dominowała i nadal dominuje etnograficzna wersja badań kultury kojarzonej, czy wręcz utożsamianej jednoznacznie z kulturą wsi polskiej. Praktyka dowodzi, iż wytworzył się pewien ogólnie przyjęty model empirycznej rzeczywistości kultury wsi polskiej, zwany powszechnie "chłopską kulturą tradycyjną", czy też wymiennie "tradycyjną kulturą ludową". Cz. Robotycki definiuje to pojęcie w sposób następujący: "Typ gospodarki i izolacja przestrzenna decydowały o samowystarczalności i stanie technicznym gospodarstwa. Rodzaj grupy, jaką tworzyła wieś, uformował autorytety oraz podstawowy sposób przekazu kulturowego, to z kolei ukształtowało światopogląd, folklor i regionalne odrębności. Szeroko rozumiany folklor, to jest obrzędy, wierzenia, wiedza, twórczość, w tym ciągu rozumowania wywodzi się genetycznie z pogai1sko-słowiai1skiej przeszłości, wpływów grecko-rzymskich i chrześcijaJ1skich" (1992, s. 16). Owo pojęcie należy bez wątpienia do podstawowych w etnografii. Jako figura myślenia o ludowości "chłopska kultura tradycyjna" przekształciła się w pojęcie paradygmatyczne. Na taki charakter "składa się zbiór przekonań i sądów wypowiadanych przez badaczy, które w pewnym uogólnieniu można �302 przedstawić jako powszechną świadomość, że skumulowane w modelu tezy o kulturze chłopskiej są adekwatnym obrazem i wyjaśnieniem zjawiska. Towarzyszy temu przeświadczenie o możliwościach bezpośredniego przełożenia modelowego obrazu na rzeczywistość empiryczną" (Robotycki, 1991, s. 9). Rzeczony model porządkuje ową rzeczywistość i opisuje syndrom zjawisk w przekroju czasowym: przełom XIX i XX wieku do lat drugiej wojny światowej, czyli czasu stanowiącego jeszcze nadal typowy wyznacznik pozyskiwania muzealnych zbiorów w duchu wspomnianego paradygmatu. Jego nadużywanie doprowadziło do mitologizacji kultury chłopskiej. Analizowali to zjawisko Cz. Robotycki i S. Węglarz. Uważają oni, iż ów mechanizm polega na zastępowaniu wartości faktami: następuje interpretacja faktów w imię określonych wartości oraz włączenie w tezy o przedmiocie badaó kompleksowych wizji świata i funkcjonującego w nim człowieka, które to wizje nie wynikają z analiz badacza, lecz stanowiąjego pierwotne przekonanie (1983, s. 4). Warto również pamiętać o zbyt wyidealizowanym obrazie kultury ludowej, wpisanym w uniwersum kultury narodowej. Doprowadziło to do apoteozy fragmentów tej kultury poprzez uznanie jako źródła różnorakiej inspiracji, autentycznego charakteru i wal10ści moralnych. Równocześnie jednak kultura ludowa to przejaw zabobonów i zacofania, czyli dwu najpotężniejszych stron modelu życia: symbolicznego i materialnego. Wytworzone w ten sposób "krzywe zwierciadło" wypacza historyczność zjawisk z obszaru kultury wsi w imię użyteczności przyjętego rozwiązania modelowego. Przedmiot eksploracji badawczych odszedł w przeszłość, stał się rzeczywistością historyczną, a mimo to różne fakty o niejednolitej proweniencji w czasie i przestrzeni są nadal analizowane zgodnie z rzeczoną "tradycyjną kulturą chłopską". To jeden ze zgubnych skutków mitologizacji. Inny, zacytuję go dokładnie, "ma wpływ na optykę analizowania kultury warstwy chłopskiej w dobie dzisiejszej, w tym - co najważniejsze - jej sfery świadomościowej" (Burszta, 1992, s. 189). Typowość i reprezentatywność to dwie podstawowe wartości, które decydują o wyborze reliktu dawnego budownictwa wiejskiego do translokacji na ekspozycję skansenowską. Te właściwości oraz kilka zupełnie archaicznych cech spowodowało pozyskanie np. wiatraka z Wójtówki na Kujawach jako elementu ekspozycji toruóskiego parku etnograficznego. Mówiąc archaicznych, mam na uwadze cechy typowe dla starych młynów wietrznych. Natomiast w żadnej mierze nie można mówić o przestarzałej technice. Mechanizmy i zasady działania występujące w tym wiatraku są doskonałym przykładem rozwoju młynarskiej myśli technicznej na wsi przełomu XIX i XX wieku. Sama sylwetka budynku wywołuje imponujące i niesamowite wręcz wrażenie. Wiatrak jest zaś ezoterycznym warsztatem pracy człowieka, którego status lokował na wyżynach społecznej hierarchii, przynajmniej w pewnych okresach dziejów młynarstwa. Innym walorem sankcjonującym wybór tego konkretnego wiatra- �JOJ ka, podobnie jak i młyna wodnego ze Strzyg na ziemi dobrzyńskiej, była funkcja dydaktyczna, którą można uznać za "instruktażowość i swoistą depersonalizację" (Michera, 1994, s. 82) wynikającą z odpowiedniego - dobrego stanu zachowania. Ułatwiało to realizację idei twórców ekspozycji, aby zwiedzający wczuł się w atmosfcn;: i utożsamił się, a nawet przeniósł w przeszłość dla przybliżenia zasad procesu przemiału w starych młynach, a jednocześnie by kojarzyło się to ze wspomnianą typowością, przykładem warsztatu a nie jego unikalnością. Ekspozycja jest starannie przemyślana, charakteryzuje ją historyczna dokładność, poczucie dystansu czasowego oraz duża wyobraźnia dydaktyczna. Wszystko bowiem powinno być jak w rzeczywistości, chociaż rzeczywistością w tym przypadku jest fantazja. A pamiętać należy, iż każdy zabytek architektury wiejskiej znajdujący się w skansenie można traktować jako znak. Translokacja do parku etnograficznego, co jest równoznaczne z uratowaniem i zachowaniem budynku, to zejście się zarówno funkcj i budynku jak i ilustracja kontekstu kulturowego, z którego zostaje usunięty. W zachowanej chałupie, wiatraku, kuźni dostrzegamy znak dawnej architektury wiejskiej, dawnej techniki ciesielskiej, dekarskiej, murarskiej, dostrzegamy znak dawnej organizacji przestrzeni mieszkalnej, struktury społeczności lokalnej czy też zróżnicowania ekonomicznego. Widzimy w nim dawność, reprezentatywność, a nawet świadectwo epoki - są więc to znane nam już podstawy kwalifikujące budynek do przemieszczenia do skansenu. Każdy budynek wzniesiony dawniej na wsi był znakiem fundatora, cieśli i jego możliwości technicznych. Zazwyczaj mieścił się w typie charakterystycznym dla regionu i twórca budując naśladował wzory niekoniecznie znając ich pochodzenie i uzasadnienie. Taki był po prostu obowiązujący stan wiedzy. Warto też zauważyć, a sprawa ta dotyczy przede wszystkim budownictwa sakralnego, iż już w założeniach obiekty te miały pełnić nie tylko funkcje użytkowe, ale były również znakiem Boga, wszechświata, nieba. I takim też znakiem pozostał kościół, a nawet kapliczka i krzyż przydrożny znajdujący się w skansenie. W skansenowskim modelu prezentacj i zabytków architektury obiekty tworzące ekspozycję są wyabstrahowane ze swego rzeczywistego (nie zawsze komplementarnego) kontekstu społecznego i ku !turowego, pozbawione całego systemu wzajemnych powiązal1. Traktowane są jako pozornie mało skomplikowane urządzenia przeznaczone do komunikowania informacji dla odbiorcy. Sposoby artykulacji to wypadkowa bardzo wielu czynników, z których ogarniamy tylko część. Ogranicza nas horyzont naszej wiedzy i samowiedzy, notorycznie fragmentaryczny i, na swój sposób, prowizoryczny. W strukturze ekspozycji pojawia się zjawisko, które można określić mianem teatryzacj i. Praktyka ta real izowana jest w wym iarze szczególnym, celowo i podwójnie wydzielonym z rzeczywistości. Po pierwsze przez rodzaj miejsca, specjalnie wznoszone budowle. Po drugie przez wyjęcie z realności i umiesz- �304 czenie w porządku fikcyjnym, wyimaginowanym i w pewnym sensie sakralnym w zestawieniu z potoczną codziennością: pojawiają się we wnętrzach chat np. manekiny odpowiednio odziane w ubiory codzienne lub stroje odświętne. Chcemy bowiem tym obiektom przypisać konotację prawdziwości, muszą zatem wydawać się prawdziwe. "Wszystko jest prawdziwe" oznacza ostatecznie "wszystko jest fałszywe". Absolutna nierealność jawi się jako rzeczywista obecność. Warto w tym miejscu zastanowić się nad znaczeniem rekonstrukcji elementów techniczno-użytkowych w ekspozycji pod odkrytym niebem. Wydaje się, iż w rzeczywistości skansenowskiej przywiązuje się zbyt wielką wagę do tego rodzaju działań. Myślę, że u źródeł owych rekonstrukcji tkwi niewątpliwie filozofia hiperrealizmu. Oczywiście, są one w pewien sposób wymuszone prawie całkowitym wytrzebieniem architektury drewnianej, przynajmniej w północnej części naszego kraju. Funkcjonuje więc mit o możliwości zastąpienia każdego oryginału rekonstrukcją lub kopią, explicite rekonstrukcja stała się koincydencją dwóch nurtów: podświadomego dążenia do skrupulatnego odtworzenia i procesu mimetycznego. W praktyce skansenowskiej często stajemy przed pytaniem o celowości i zakresie rekonstrukcji. Moim zdaniem odpowiedzi należy szukać w sferze pozamaterialnych wartości i funkcj i zabytku jakim jest niewątpliwie obiekt architektury. Chałupy i budynki przemysłowe, zwłaszcza wiatraki, młyny wodne a także kuźnie naznaczone są licznymi śladami długowieczności i używania, śladami po gwoździach, kołkach, licznymi otarciami i uderzeniami, a więc mikrośladami życia, pozostałością pracy człowieka: jego smutków i radości ześrodkowanych we własnym orbis interior. W tym właśnie nurcie rekonstrukcja objawia likwidację śladów życia budynków, ogromnie przydatnych w odczytywaniu dziejów obiektu, pozbawia właśnie pozamaterialnych wartości i zdecydowanie nie jest już przejawem prawdy. Nie można jednak z niej zrezygnować, chociażby ze względów technicznych czy naukowo-dydaktycznych. Jednakże ten ostatni wymiar doprowadza dość często do poważnych, merytorycznych nadużyć. Koncepcja rekonstrukcji wyglądu zewnętrznego i wewnętrznego wyposażenia wypełniona ideą fixe o "wzbogaceniu" i "rozszerzeniu" ekspozycyjności obiektu wiedzie w prostej linii do stworzenia przeogromnego pola interpretacyjnego, którego nie sposób wypełnić treściami merytorycznymi będącymi w pełni komunikatywnymi i czytelnymi, a więc posiadającymi walor historyczny i poznawczy. Pojawiają się eksponaty, którym przypisuje się konotację prawdziwości. Powstaje więc ekspozycja rażąca brakiem autentyzmu, w całym tego słowa rozumieniu. O ile można jeszcze w rzeczywistości skansenowskiej zrozumieć i zaakceptować brak pozamaterialnych wartości prezentowanego obiektu, owej duszy każdego budynku, o tyle nie należy godzić się z obrazem przechodzącym w metaforę. Wykształcony widz docenia zręczność rekonstruk- �305 CJI, naiwny ulega emocjonalnej sile przekazu - każdy znajdzie WIęC coś dla siebie. Przyjrzyjmy się obecnie tendencji do mimesis. Przyjmuję założenie, podobnie jak W. Michera (1993, s. 17), iż ekspozycja muzealna, w tym wypadku skansenowska, ma charakter mimetyczny. Tworzenie ekspozycji budownictwa oraz wystawy wewnątrz każdego z zabytkowych budynków znajdujących się na terenie skansenu jest, jak wiadomo, ex dejinitiofle przedstawieniem form zasiedlenia, budowlanych, mieszkalnych i gospodarczych. Tylko i wyłącznie ex defillitiol1e. W rzeczywistości okazuje się eksperymentem mającym na celu odtworzenie zjawisk istniejących w innym czasie i przestrzeni, odtworzenia jakiegoś idealnego wzoru, który przyjęto za ideal. Motywem owego mimetycznego charakteru zdarzenia muzealnego jest pewien wzorzec, idea. Muzealnej grupie konkretnych budynków, niezależnie od ich przeznaczenia, odpowiada idea jako przedmiot rzeczywisty. Wynika stąd logiczny wniosek, iż ekspozycja skansenowska jest jedynie naśladowaniem bardziej lub mniej upodobniającym się do idei, czyli rzeczywistości. Takim zbliżeniem się do ideału jest wyposażenie wnętrza wiatraka koźlaka w parku etnograficznym tonlllskiego Muzeum Etnograficznego. Zachowane w bardzo dobrym stanic technicznym urządzenia i maszyny młyr'Jskie są autentyczne, ale wystawa, której są clementami jest tylko duplikatem, kalką. Stosując figurę mimetyczności w ujęciu Arystotelesa można przedstawić wystawę skansenowską jako akt kreowania nowej rzeczywistości kulturowej, która powstaje jako zespół strukturalnie powiązanych ze sobą zjawisk zarejestrowanych w przeszłości. Nie jest to jednak kopiowanie rzeczywistości, bowiem nie ma między nimi paraleli w realnie istniejącym świecie. Ekspozycja w parku etnograficznym naśladuje więc rzeczywistość nie tylko taką, jaką ona jest. Może ona okazać się taką, jaką być powinna, lub taką, o jakiej się mniema, że jest. Tendencja do mimesis może spowodować zarzut, że przedstawiona rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, a jest jedynie jej substytutem. Owa kreowana rzeczywistość, np. młyn wodny w torUllskim skansenie, może sprawiać wrażenie realnie istniejącej, choć w gruncie rzeczy jest jedynie kulturową wizją. Zaś próba zbliżenia się do ideału bywa zazwyczaj nieskuteczna. Tak więc wszystkie gromadzone zabytki zestawione w ramach wystawy zatytułowanej "młyn wodny" tworzą zjawisko, które tchnie swoją "dziwnością", a nawet niemożliwością adekwatnego zaistnienia kiedykolwiek w przeszłości. Można nawet powiedzieć o jego nieprzekładalności. Stojący bowiem w skansenie młyn jest połączeniem pierwotnego i zmodernizowanego już w swoim kształcie budynku. W wyposażeniu młyna zachowano wszystkie urządzenia działające w momencie zakupienia obiektu oraz te, które funkcjonowały przed zainstalowaniem nowocześniejszej turbiny. Zrekonstruowano elementy pierwotnego zespołu napędowego - wał z kołem nasiębiernym oraz inne urządzenia wodne. Zdemontowana i podzielona na poszczególne �306 zespoły turbina została rówlllez umieszczona wewnątrz młyna. Młyn wodny o takim zestawie urządzeJ'l w rzeczywistości nigdy nie istniał, bo istnieć nie mógł. Poszczególne urządzenia stanowią bowiem kompilację wyposażenia z różnych okresów funkcjonowania młyna. Dla przykładu: walce i złożenie kamieni nigdy razem w tym konkretnym młynie nie występowały. Wykluczają się wzajemnie przy zastosowaniu pędni jako elementu zespołu napędowego. Z takimi właśnie działaniami związana jest kreacja pewnej nowej rzeczywistości, albowiem nikt, nawet młynarz pracujący w młynie nie jest w stanie odtworzyć obrazu wnętrza z początków dwudziestego wieku. Żadne źródło archiwalne oraz literatura przedmiotu nie dadzą pełnego obrazu rzeczywistości, którą można by uznać za ideał. Zebrane informacje od interlokutorów obarczone są niekompletnością. Jednym słowem pojawia si<; konieczność, czasami nawet nie w pełni uświadamiana, właśnie kreowania nowej rzeczywistości, przy jednoczesnych arbitralnie niejako narzucanych i w pełni świadomych już próbach odtworzenia ideału. Ta nowa rzeczywistość muzealna posiadająca pewne walory rzeczonego ideału, nasycona oryginalnymi urządzeniami pozostawia próżnię do wypełnienia własnym, kreacyjnym właśnie spojrzeniem autora wystawy. Wiąże się to najczęściej z przyjęciem przez etnografa aksjomatycznej optyki zakładającej wiarę w posiadanie prawdy oczywistej dotyczącej dziedziny obrazowanej ekspozycją. Jest owa rzeczywistość w założeniach kreatora taką, jaką być powinna w myśl zasady: jest tak, jak wiem, że jesl. Mówiąc dosadniej, "obdarzony" demiurgicznymi właściwościami kreator wie, jaką ona powinna być. Być może nie istniała w rzeczywistości właśnie taka, ale przecież jest to wyobrażenie, które zyskuje siłę działania na wyobraźnię odbiorcy a ideał winien mieć pierwszeóstwo przed rzeczywistością Tak jak mityzacji uległo pojęcie "tradycyjna kultura ludowa", tak zniekształcony jest prezentowany w skansenie model dawnej kultury wsi. Jedynie sylwetki budynków są naturalne, wnętrza są już fałszywą egzegezą, często nawet nieuświadamianą. Następuje bowiem kompi lacja obrazu rekonstruowanej "rzeczywistości" oraz własnych - autorskich przekonaó wynikających z zasady: jest tak jak wiem, że jesl. Dobrze, jeśli ta zasada wynika z zawodowej edukacji ukierunkowanej prezentowaną ekspozycją. Choć przecież niekiedy niemożliwym jest uzyskanie pełni wyobrażenia o istocie :zjawiska. Powstaje wówczas pole manewru wypełniane kreacyjnym spojrzeniem autora wystawy. Finał ekspozycji determinują więc ostatecznie okoliczności związane z podświadomym wyobrażeniem odtwarzanej rzeczywistości. Problem ekspozycji warsztatów rzemieślniczych w skansenach wynika również z prób aranżacji wnętrza w taki sposób, aby wywołać wrażenie niezmiennego funkcjonowania przy zastosowaniu pierwotnego źródła energii a chwilowe zatrzymanie spowodowane jest jedynie opuszczeniem miejsca pracy przez właściciela. Czasami uznaje się taką ekspozycję za "ożywioną". �307 Owszem, demonstracje takie spełn iają istotne funkcje dydaktyczne, ale w świetle tcndencj i do mimesis w praktyce skansenowskiej, rysuje się całkowita niemożliwość adekwatnego przedstawienia przeszłości. W rzeczywistości skansenowskiej brak jest bowiem miejsca na przejawy kultury symbolicznej, nastąpił zanik mechanizmów mityzacji. Przedstawione są jedynie "nagie fakty". Wyjaśnienia należy szukać we wspomnianych już priorytetach stosowanych w muzealnictwie skansenowskim. Wprawdzie zainteresowania skupione są na przeżytkach, zwanych eksponatami, należącymi do całego panoramicznego obrazu kultury wsi, ale przede wszystkim dotyczą one kultury techniczno-użytkowej lub kultury bytu - formy świadomości społecznej regulującej praktykę podstawową. Zaistnienie rezultatów czynności do niej należących jest niezależnc od czyjejkolwiek interpretacji. Zainteresowania symboliczną sferą kultury w dalszym ciągu znajdują się na peryferiach działalności. Idea zachowania "najcenniejszych wartości tradycyjnej kultury ludowej" może zmaterializować się jedynie w muzeach etnograficznych. W moim jednakże pojęciu restytucja dawnej kultury wiejskiej, jeżeli miałaby jakiekolwiek szanse powodzenia, to właśnie w muzeach skansenowskich. Są one znacznie bardziej predestynowane do tego, aniżeli zwykłe sale muzealne. Przemawia za tym chociażby terytorialność. Wyjście poza mury w naturalny, nawet częściowo, krajobraz stwarza lepsze warunki projekcji wiejskiego orbis interior, niż można to uczynić w środowisku betonowych ścian, parkietowych podłóg i szklanych gablot. A swoją drogą zwiedzając muzea skansenowskie odnoszę nieodparte wrażenie, iż kiedyś już to widziałem. BII3L10GRAFIA Burszta W . .I. 1992 "~Vl1liorl' anlrop%gicnego BurSl.la W. L Piątkowski K. 1994 O C::.I'IIIopowiada Michera W. 1993 Taje111nico hul(i\v. anlropo/ugic::na c::y/i pochwala nrl.s.17-lli. O sYIII/Ju/ic::nJ'1II dolykaniu nr 1-2. s. 82-84. 1994 po::nania kU/lIII}'. Poznal1. opOlfi<'Ść. Warszawa. Jnu::eul1I.. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". ,.Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", r::ec::ywislości. Robotycki Cz. 1991 Chłopsko ku/lura IradycJ'jna, w: AlelOd%gic::ne proh/emy nad kullurą i lra((vcji. red. T. Karwicka, Torul1. s. 7 -14. 1992 Elnograjia wobec kU/lllly współc::esnej. Kraków. Robotycki Cz.. Węglarz S. 1983 Chłop polt:.l!Jl jesl i basIa. O mi/y::acji kU/'III~1' ludowej I.udowa". nr 1-2. s. 3-S. 1V wspó/c::esnych badań ,.Polska Sztuka nallce, • Jerzy Adamczewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23075b07af279a93b5778af09b41f912.pdf b219642775ea04c15474128af5bd737e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2219 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2062 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.309-348 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, 1998 III. RECENZJE Gćrald G a i II a rd. Dietionnaire lin/Masson, Paris 1997. ss. 286. des etl1n%glles et des anthrop%glles, Armand Co- Autor jest adiunktem na Uniwersytecie w lilie. prowadzącym m.in. badania afrykanistyczne. Opracowany przez niego leksykon jest najobszerniejszym dotąd słownikiem etnologów i antropologów w języku francuskim. Został oparty zarówno na pracach z zakresu historii etnologii oraz antropologii społcc/.llej i kulturowej, slO\vnikach biograficznych i encyklopediach nauk społecznych (angielsko i francuskojęzycznych). jak i źródłach własnych, uzyskanych poprzez kontakty osobiste. Słownik zawiera 305 biogramów, ich układ w pracy nic jest alfabetyczny, opracowanie ma zresztą ograniczony przestrzcnnie i czasowo charakter. G. Gaillard przyjął. co łatwo zauważyć, trzy główne krytcria porządkujące i selekcjonującc zawartość leksykonu i jego II rozdziałów. Pierwsze z nich jcst zwiqzanc z aspektem rozwojowym etnologii i antropologii, stąd generalna kolejność prezentacji - od krystalizowania się tych dyscyplin po czasy współczesne, tj. od począlku X IX \\icku po lata 80. XX wieku (słownik rozpoczyna omówienie postaci i dorobku J. G. Herdera. W. I-:dwardsa i J. C. Pritcharda). Cezury czasowe wyznacząją głównie I i " wojna światowa. Kryterium dru!!ie to wyraźne skupienie uwagi na badaczach należących do trzech "narodowych" szkól/tradycji: amerykaJlskiej (poświęcono im w calości rozdzialy 3, 5. 11), francuskiej (rozdziały 4. 7. 8) oraz brytyjskiej (rozdziały 6 i 10). Bardziej ogólny charakter mąją jedynie rozdziały pierwszy (POCZ<ltkietnologii i antropologii oraz ewolucjoniści) i drugi (szkoły dytiJ7jonistyczne). W obn,:bic poszczególnych rozdzialów wyrM.nikami są przede wszystkim główne ośrodki badawcze i poznawcze orientacje. Podkreśleniem szczególnej roli r. Boasa, A. R. R. RadclifTe-Browna i B. K. Malinowskiego. M. Maussa oraz M. Griaula jako twórców własnych szkół jest oddzielne przedstawienie biogramów ich uczniów bqdź zwolenników ich metodologicznych koncepcji. Rozdziały i \\iększość wyodn;bnionych w nich części są poprzedzone krótkim wprowadzenkm (historia tradycji badawczych, ośrodków. podstawowe założenia teoretyczne). Badaczom spoza kn,:gu ..wielkich" etnologii/antropologii amerykańskiej. francuski~j (w tym kilkoro uczonych aló'ykańskich) i brytyjskiej (w tym kilkunastu poludniowoafrykańskich, australijskich i nowozelandzkich). G. CJaillard poświęca tylko jeden. dziewiąty rozdział: "Niektórzy badacze należący do innych namdowych tradycji". Skandynawów reprezentują - E. A. Westermarck, E. N. J I. Norcknskjold. K. Birket-Smith i F. Barth: Iielgów - J. J. Maquet. L. de Heusch i J. Vansina: !Iolcnd;'ów - .I. P. B. Josselin de Jong; Niemców - D. H. Westermann. F. R. von Heinc-Gcldcrn. W. E. Miihlmann. C. von F(ircr-Haimendorf oraz G. Reichel-Dolmaloff: Włochów - B. Bernardi. Hiszpanów- .I. l3aroja Caro; Portugalczyków - A. .I. Dias, wreszcie badaczy z krąiów latynoamerykailskichBrazylijczyk G. Freyre. Prócz B. K. Malinowskiego innych Polaków w słowniku nie ma. wśród antropologów amaykańskich jest P. Radin urodzony w Lodzi. Trzecim hardzo istotnym dla autora kryterium przy tworzeniu słownika był rok urodzenia badacza. Choć prezentację działalności etnologów/antropologów żyjących doprowadza do lat 80., to uwzględnia tylko tych. którzy urodzili się przed II wojną światową. Stąd np. brak w leksykonie odrębnego omówienia strukturalistycznej szkoly C. L6vi-Straussa. Rok urodzenia decyduje także o kolejności biogramów w obrębie wyrói.nionych części rozdziałów. Poszczególne hasla hiograficzne zostały opracowane kompetentnie (niektóre zawierają lakże ocenę roli uczonego w rozwoju dyscypliny). Każde jest uzupełnione źródłami oraz bibliografią najważniejszych publikacji. Słownik jest zaopatrzony w konieczny. przy takim "chronologicznym" układzie. indeks nazwisk oraz użyteczny indeks pojawiających się w hasłach pojęć ogólnych. Ograniczenie słownika prawie wyłącznie do prezentacji znaczących postaci w obrębie tylko trzech "narodowych" szkól tworzy dość jednostronny obraz dziejów etnologii i antropologii i niestety zubaża jego encyklopedyczną wartość. Co więcej. slownik wyraźnie eksponuje działal- �310 ność badawczą związaną z obszarami i kulturami pozal:uropcjskimi. pomijając lub traktując marginalnic zaintl:resowania europeistyczne nmvet w przypadku etnologów francuskich (choćby J. Cuisenier). Nie dziwi wit,:c brak wśród nielicznych Skandynawów np. S. Eri:\ona czy Niemców, np. H. Bausingera. Etnologia środkowoi wschodnioeuropejska w tym słowniku w ogóle nie zaistniała (jeśli pominąć kilku etnologów pochodzenia węgil'rskiego. rosyjskiego czy rumuńskiego pracujących na Zachodzie). Jacek Bednarski Rossell R o b b i n s, Encyklopedia Hope c::arów i demonologii. Dom Wydawniczy Bellona., 1998. ss. 354. Warszawa To. jak piszą wydawcy ..pierwsze w naszym kraju kompendium wicdl.)' o czarnoksięstwie i demonologii" wydrukowane bylo po raz pierwszy w języku angielskim w roku 1959 - polska edycja jest zatem mocno spóźniona. Komentarz umieszczony na okładce wskazuje na niedokładną znajomość treści u osoby komentującej - czytamy tam: .. W kilkudziesit,:ciu bogato ilustrowanych artykułach hasłowych autor wyjaśnia". dokładnie 145' "Iasla sprawiają wydarzeń. postaci znaczeniu. dobrane wrażenie i pojc,;ć rzeczywiście jako swoiste Otóż artykułów w znacznej dla tematu kurioza. części hasłowych jest nic kilkadziesiąt dobranych dość przypadkowo. istotnych co tym samym znalazły wypacza sic,; hasla lecz Obok o marginalnym całościowy obraz Ljawiska. Zrozumiałym jest. że w książce znajdujemy notki tyczące P. Binstclda. M. Hopkinsa. II. Bogueta. N. Remy. Wątpliwości natomiast budzi umieszczenie biogramów nic nie znaczących osób - jakim kryterium kierowano się przy doborze biogramów skazańców') Dlaczego wybrano właśnie E. Allier. J. Fery. J. G. Godelmanna. J. H. Rolla, a nie kogokolwiek innego? Podobnie sprawa ma się z haslami geograficznymi - brak jest jasnej zasady doboru państw. regionów czy miast przywoływanych w Encyklopedii... Znajdziemy tu hasła: .. Angłia", "Austria", .. Irlandia". "Niemcy". ,.Szkocja": pominięte zaś zostały Dania. Polska. Rosja, Szwajcaria, Szwecja. Włochy. Opisano burgu procesy czy powtarza w Wuerzburgu Lemgo. Nie się przy hasłach Do treści czy Eichstaetl znaleziono notek również miejsca pomijając jednak na choćby hasło równic istotne odsyłaczowe zajścia w Augs- dla Salem! Historia rzeczowych. można mieć zastrzeżenia. Autor w bardzo niejasny sposób formułuje pojęcia czarownictwa i czarnoksięstwa posługując się raczej obiegowymi zwrotami niż odwołując 2 się do osiągnięć definicyjnych antropologii l, nauk prawniczo-historycznych • czy w końcu medycyn/o Beztrosko używa tych pojęć wymiennie. Przy opracowywaniu licznych haseł R. H. Robbins był zdąje się pod wrażeniem teorii freudowskich - wszędzie dostrzegając aspekty seksualizmu, nad wyraz chętnie epatując przy tym czytelnika cytatami źródłowymi operującymi wulgaryzmami i dotyczącymi .. miejsc wstydliwych" "Koszmar nocny"). Wiele jest w Encyklopedii ... stwierdzeń kiem 1570 (...) wyjąwszy (ewidentnym 4 nicprecyzyjnych tego przykładem luh zupe/nie Conslilulio Criminalis Carolina prawodawstwo może fałszywych: raczej być hasło .•Przed ro- nic zajmowalo I L. Mair, Wilchcrąji, Nl:w York 1969; E. E. !'vans-Pritchard, Wilchcraft. Oracles and Magic Amond the Azande, Oxford 1937. 2 M. Siefener. Hexerei il1lSpiegel der Rechlslheorie, Frankfurt a. Main 1992. ) A. Global, Wi/ch-hun/, ..Lancet" nr 346. 1995. s. 1020-1022. 4 ,.Od najdawniejszych czasÓw angielskie władzc duchowne i świeckic wydawaly sporadycznie rozmaite dekrety prawne (podkr. K. Sz.) wymierzone przeciwko praktykom czamoksięskim··. R.H.Robbins. Encyklopedia czarów i demonologii. Warszawa 1998. sv ... Anglia", s. 13. �311 się kwestią czarów"s W haśle ..Czarownik. czarownica" autor przedstawia m.in. stereotypowy wizerunek czarownicy (szpetota fizyczna, starczy wiek itp.). zauważając. że nie uleglon zmianie nawet w filmach Walla Disncy'a (,.w prawie niezmienioncj postaci"). Trudno się zgodzić z takim twi.:rdzcniem nawd po pobieżnym obejrzeniu disney'owskich wersji C::.arnoksięi:nika ::. Krainy O::. czy Królewny .<·nie::ki i siedmiu krasnoludków". Przesadą jest również stwierdzenie jakoby Nicmczech najczo;śeiej posyłano nych powszechnym szaeunkiem .. 7 "W Podobnie sprawa na stos ludzi wyksztalconych. siO; ma z nasto;pnym stwierdzeniem autora: zamożnych. ..Osobie młodych podejrzanej i otoczoo uprawia- nie czarów natychmiast po aresztowaniu należało całkowicie zgolić wlosy ( ... ). Procedurę tę stosowano pows::.ecllllie (podkr. K. Sz.) zarówno na kontynencie europejskim jak i w Anglii,,8 Stwierdzenie to wziC;lo si~ najprawdopodobniej ze zbytniej I~iary w to, że inkwizytorzy stosowali się literalnie do lasad podawanych przez podręczniki. Jak dowodzą badania archiwalne praktyka golenia włosów nie nyla stosOlIana aż tak powszechnie jak mniema R. H. Robbins. Absolutnie nieprawdziwc jest zdanic następujące: ..Gdyby nie inkwizycja, katolicki trybunał, którego zadaniem bylo tropienie i karanie poglądów niczgodnych z ortodoksją religijną, to najprawdopodobniej ani jednej osoby nie skazano by na śmierć za uprawianie czarów"9 Wydawałoby siO;. że podejmując trud napisania Encyklopedii.. R. II. Robbins powinien wiedzieć, że i w czasach przedchrześcijańskich spotykamy siC; z karaniem czarowników śmierciąlO. Ponadto autor zapomina także o trynunalach protestanckich, które nie nyły \I żaden sposób związane z inkwizy- cją. Zdarza siC;, że zaprzecza sam sobie, tak jak ma to miejsce w wypadku cytowania H. Ch. Lea'i: ..Nie bylo ani jednego przypadku całkowitego oczyszczenia z zarzutów" I I. Sześć stron dal~j możemy przeczytać coś przeci\\nego: ..Ofiarą podobnych oskarżell padl również sam biskup, udalo mu siC;jednak oczyścić z zarzutów i ponownie objąć rZljdy IV diecez:ii·,j~. Zdarza siC; również autonllli utożsamiać karę i torturc; ( ..ogłoszono wyrok skazujący Grandiera na tortury ( ... ) a nast~rnie spalenie żywcem na stosie"), co jest z gruntu błędne. Tortury w świetle nauki prawnej tego okresu nie były karą ajedynie środkiem uzyskiwania zeznań lub ich potwierdzania, co zres/.t1ljcst doskonale widoczne w samej sentencji wyroku skazującego Urbana Grandiera: ..A zanim przystąpi się do wykonania niniejszego wyroku (spalenie ~ K. Sz.) nakazujemy, aby rzeczony Grandier poddany został torturom pierwszego i ostatniego stopnia na okoliczność wyjawienia długo wspólników". wymieniać, uczulając s/koda Tego typu błędy w pracy jednak na to miejsca, R. H. Robbinsa wi~c poprzestaję są liczne na przytoczonych i można by je przykładach, czytelnika. Książkę opraeowani,L zamyka obszerna jak i źródla. bibliografa Warto. składająca siC; z 1036 pozy«ii. aby autor (lub redaktorzy) pomyśleli Obejmuje ona zarówno nad jej uporządkowaniem i rozdzieleniem źródel od reszty pozycji. Bibliografia wydaje się bardzo obszerna. lecz jeśli uzmysłowimy flIkI. że w zbiorach jedynie Cornell Univcrsity w Nowym Jorku znąjduje się ponad 500 tytułów starodruków dotyczących magii i czarownictwa zrozumiemy. że R. H. Robbins przedstawił nam nieduży procent naukowego materiału żródłowego. Jedync co zaskakuje, to brak w bibliografii wielu pozycji podstawowych dla historii czarownictwa. Material ikonograJiczny zamieszczony w ksi,\żce także nie jest w niczym skakujący. Nie jest go tel'. przesadnie dużo. Był już wielokrotnie publikowany niezwykły ani zaprzez co stał się ; Większość kodeksów prawnych poprzedząjących C'uro/inę umieszczało magię IV katalogu przestępstw. " Zob .. R. Giesen ... Queens ąf /farrar" boese Maerclienhexen. ::.auberha.fte Frauen. Hexenfiguren in Film. Triclifilm. Filmko/l1oedie, IV.: Hexel1ll'elfen, red. R. van Dllclmen, Frankfurt a. Main 1987. s. 25328t 1 R H. Rohhins. op. Ci1. sv ... Czarownik, czarownica", s. 71. ~ Ibidem. sv. ,.Ciolenie włosów". s. 130. y Ibidem, sv. ,.Inkwizycja", s. 148. I" W. G. Soldan, Geschiclile del' Hexenprozesse. t. I .. Mueneht:n I <) I I, s. 13-69. II R. H. Robbins, op. cif .. sv. ,.Inkwizycja", s. 151. Illbidem. sv. "Lolldun", s. 183. �312 nieco wtórny)). 1'0 przeanalizowaniu pełne nieścisłości czytelnika. i błędów treści kompendium r'ncyklopedia dla bardzo carów i demonologii powierzchownie jawi się jako w temaeie zorientowanego Kr::yS::lOj"l'.S::kllrłatowski Albrecht K n u s t. A DictionCII:v of Kinetography Laban ([ahal/olatiol/). Poznań 1997. z. l. Text. ss. 420. z. 2. Examples. ss. 162. w Poznaniu. Dzięki Instytutowi Choreologii wego Słownika Kine/ograjic::nego (:1 ukazalo Instytut Choreologii. si.; w tym roku wznowienie dwutomoLalnll/)- pm.ycji nicdostępnej Dictionary ofKine/ogralJliy do tej pory na polskim rynku wydawniczym. a na rynku europejskim dawno już wyczerpanej. Dziś nikt już chyba nic wątpi. iż dzieła sztuki tanecznej pO\\inny być utrwalane w piśmie. jeśli nic mają ulec zapomnieniu. Sceptyk móglby wszakże zapytać. po co zapisywać przebiegi ruchowe. skoro nak problemów można je zarejestrować na taśmie wykonawczydl z nim związanych. wideo. Slilmo\\'anie t'Hica nie rozwiązuje jedtak jak ich nic rozwiązujc utrwalenie muzyki na taśmie. Kwestią priorytetową jest. iż dzi.;ki stworzeniu zapisu ruchowego. badania nad tańcem staly się w ogóle realne. To przecicż wielowiekowy brak adekl\atnego środka notacji ruchowej był przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii. gdyż wszelkie opisy slowne tarica. który jest w swej istocie nicwerbalny. zawodziły. Bardzo istotne jest znaczenie zapisu ruchu dla szczegółowej analizy ruchu taneczncgo. Dotyczy to różnych rodzajów tal1<:a. zarówno klasycznego • .,dawnego". wspólczesnego. jak i ludowego. W przypadku tego ostatniego zaistnicnie kinetografii pozwoliło na utworzenie nowej gałęzi nauki - ctnochoreologii. Bylo to konieczne. gdyż. uchwycenie wszystkich elementów. potrzebnych do wyjaśnienia zjawi s" zachodzących w tańcu ludowym na przestrzeni lat. wymaga precyzyjnej metody rejestracji matcrialu ruchowego. Dzięki kinctogralii (systemowi notacji ruchowej) jesteśmy \\ stanic utrwalić przy pomocy kinctogramu (zapisu notacji ruchO\\ej) element trójwymiarowości ruchu. czas przebiegu i jego ciągłość, co pozwala do wcześniejszych. na wzglydnie bardzo pelną rekonstrukcjy nicprecyzyjnych. systemów ruchu na podstawie notacji tanecznych. zapisu. W porównaniu kinetografia - stwo- rzona i opublikowana przez Węgra Rudolfa von Labana w pracy 5ichrijitan:: z 1928 roku - jest pierwszym pełnym systemem notacji ruchu czlowieka. 8iorąe pod uwag,<, iż obowiązujący dziś tradycyjny sposób zapisu nutowego wykształci l się i rozwinął kilka stuleci temu. jakże mlodajest to dziedzina. Na skaly międzynarodową wprowadzono ją po kongresie drezdeliskim. zorganizowanym przez BerliIiską Akademię Nauk w 1957 rokul4. Wyjqtkowe znaczenie ma kinetogratia w zastosowaniu do badań naukowych. pozwaląjąc śledzić procesy przemian kulturowych i społecznych odzwierciedlonych w formach tańca. Sam system zbudowany jest bardzo logicznie i przejrzyście. posługuje się przy tym niewiclką liczbą znaków. umożliwiąjąc zestawianie ich w niezliczone ilości kombinacji. Za pomocą tego pisma możemy utrwalić każdy rodzaj ruchu ludzkiego. a nic tylko lalieów w określonych konwencjach. jak to bywało Każdemu językowi w przypadku wcześniejszych jest przyporządkowany systemów zbiór zasad zapisu. poslugiwania siy znakami. dzięki któ- rym dana jest możność łączenia ich w logiczne całości. Taką ..ortograli,< i stylistykę" opracował dla potrzcb pisma ruchowego Albrecht Knust - najwybitniejszy uczeIi Rudolfa Labana. A Dictio- IJ Pod względem bogactwa ikonografii godniejsza polecenia jest książka H.-J. Wolta, Geschich/e der Hexenprozesse, Erlensee 1995, zawierająca wiele rzadkich i często po raz pierwszy publikowanych rycin. I~ D. Stockmann. Der Dresdener Kongress ltir Tan::schr!!t lllld /'olkswn::(orsc!llIl1g, ..Deutsches Jahrbueh fur Volkskunde", z. 4 .. Berlin 1958, s. 160: Baier-Fraeng<:r I.. Dance .volo/ioll and /-olk Dance Research, ..Dance Studies", z. 2. ed. Roderyk Lange. 1977. �313 nm:v ol KinelOgraphy I.allan. aczkolwiek oparty na wcześniejszych publikacjach sta. znacznie zoslal przez autora poszcrzony i uzupełniony. Slowllik przedstawia i pracach aktualny Knustan tego systemu zapisu ruchu. z uwzględnieniem wszystkich zasadniczych zmian wprowadzonych do systemu w ciągli ostatnich lat. Poszczególne problemy zapisu zawarte w części pierwszej tekstowcj. ilustrowanc są ponulllerowanymi przykładami w tomie drugim. Podręcznik zawiera również dwa aneksy. z których pierwszy traktuje o dawnych sposobach zapisu. nie używanych współcześnie (szClególnie pomocny jt:st przy odczytywaniu dawnych partytur), zaś drugi podaje usystematyzowany przegl'ld innych metod zapisu. które nic znalazly ogólnego zastosowania, utworzonych przcz autor(lIv z rtlżnych ośrodków. Do ksiąi:ki załączono także spis nąjważniejszych publikacji dOlycl<lcych kinctogralii. oraz, co bardzo istotne. wykaz głównych ośrodków i spccjalistów zajmuj;\cycil si'C q dziedziną na świecie. Oba tomy zostaly wydane bardzo starannie (godna pochwaly jest również piękna szata graticzna obu woluminów). Każdy kto mial w r'Cku I'oc/ręcznik kinelogra/iils pror. Roderyka Lange i ten kto chciałby zgłębić fascynującc tajniki notacji ruchowej. powinien po ów słownik sięgnąć. i czytelnie Aleksanc/ra T i b i. I-"lInc/lIl11el/la/i::m religijny. l3assam Państwowy Instytut Wydawniczy, Sawicka Warszawa 1997. ss. 163. Od pewnego czasu o fundamentalizmie islamskim mówi się i pisze bardzo dużo; pełno a nim zarówno doniesidl prasowych. jak i poważnych prac naukowych. Islamski ruch odnowy religijnej, zapoczątkowany przeszlo trzydzieści lat temu. ostrzt:jsze normy. ogarniając stopniowo cały obszar iniego. powstanie islamskiego pal1stwa w Sudanie. czy Algierii). czystcj charakter Samo .icdnak /jawi,ko i nieskażonej wtórnymi globalny. Ilystt;puje fundamentalizmu nillccialościami hmny II'e wszystkich buddyzmie. hinduizmie. judaizmie. nie jest tak IVidoCl.ny i nagłaśniany od lat 70. zaczął bowiem przybierać coraz muzułmaóskiego świata (rewolucja Chomea obecnie np. sytuacja w Egipcie, Turcji religijnego. religii. wici kich czyli powrotu do pierwotnej, do jej fundamentów, religiach: ma oczywiście IV islamie. Dlaczego jednak to fundamcntalizm przez środki masowego pr/.ekazu. chrzcścijaóstwie. IVjego islamskiej że IV powszechncj odmiaświado- mości samo słowo .. fundamentalizm·· jednoznacznie jest kojarzone z tą właśnic religią'? Między innymi na to pytanie stara si'C odpowiedzicć Hassam Tibi w swojej książct:. Autor jest proJ"csorem nauk politycznych na Uniwersytecie w Getyndze, ukoóczył studia IV Nicmczech. Jest także Syryjczykiem. muzułmaninem i jako specjalista od spraw islamu, doradcą rządu niemieckiego. St;ld też zapewne wynika jego swoiste podejście do problemu fundamcntalizmu. Stara sit; nic tylko Ilytłumaczyć, ocenia go także jako zjawisko z gruntu Podkrdla religią, jcdnak wyral.nie fundamentalizm z globalnego kryzysu walkę ze świeckim światopoglądowym gdyż umożliwiaj;l między islamem upolitycznieniem wartości. modernizmcm fundamentalizmem: . .lest Ljawiskicm charakterystycznego (ideologią a islamskim Zachodu) dla schyłku i jakie są jego przyczyny; z którym należy walczyć. globalnym. XX wieku. i jei pochodnymi islam jest ponieważ Stawia - liberalną sobie wyrasta za cel demokracją, pluralizmem. sekularyzmem. kture to wartości Tibi uznąje za bardzo ważne, stll·or/.enie podstaw ..cywilizacji globalnej": uważa też. 7.e powinny zatriumfo- Il'ać. Fundamentalizlll. wartościom na drodze. no-ekonomicznych róinicę - jej czym jest fundamentalizm zle i destrukcyjne. problem. który wyra/a kultury lokalne i upolitycznionc treści ich wiary. stoi tym Ponadto, jako ideologia. służy za środck do artykułowania treści społecz- i politycznych. I' R. I.ang~. I'odr\,cllik I'olllari 1995. killelOgm/if. Wydanie pi~rwsl.~ PWM. Kraków 1975: wydanie drugie AI'S Nova, �314 Z czego jednak wynika powszechność fundamentalizmu oraz dlaczego jego islamska wersja jest tak ważna? Otóż w wyniku globalnego kryzysu wartości każda cywilizacja formułuje swoje poglądy w kategoriach religijnych. a potem stosuje je do polityki. W ten sposób konllikt między cywilizacjami przekształca się w konflikt pomiędzy podbudowanymi religijnie światopoglądami (to znaczy pomiędzy różnymi odmianami religijnego fundamentalizmu). Nąjwiększa batalia toczy się pomiędzy cywilizacją islamu a cywilizacją Zachodu. czyli pomiędzy islamskim fundamentalizmem a europejskim. świeckim modernizmem. ponieważ oba poglądy aspirują do bycia uniwersalnymi. Konnikt jest więc nieunikniony. Autor odwołuje się do koncepcji ..zderzenia cywilizacji" amerykańskiego politologa Samuela P. lIuntingtona: ..po zakończeniu zimnej wojny, granice kontliktów naszej epoki nic przebiegają już wzdłuż granic państw i bloków (... ) konllikty międzykulturowe mąją coraz większe znaczenie dla polityki światowej (...) konflikt między dwiema zwaśnionymi kulturami świata - światem islamu a światem Zachodu - zajmuje najwyższą pozycję w rankingu konfliktów. U progu XXI wieku cywilizacje będ,j się definiować ze światopoglądowo-religijnego punktu widzenia. dzięki czemu fundamentalizm nabierze znaczenia. (...) konnikt między tymi historycznie zwaśnionymi cywilizacjami będzie okrcślal politykę globalną, a także wewnętrzną politykę europejską u progu XXI wieku. (...) Po zakończeniu konfliktu między Wschodem a Zachodem bloki będą się tworzyły nic na podstawie kryteriów politycznych. lecz religijnych i etnicznych" (s. 81-81). Jak więc widać. jest to książka dość kontrowersyjna i dyskus):jna. Po picrwsze, czy aż tak jednoznaczna, negatywna ocena fundamentalizmu jest uprawniona? Podczas gdy jedni widzą w nim zjawisko tylko i wyłącznie negatywne. utożsamiając z terroryzmem. inni widzą powrót do fundamentów religii. obronę tożsamości kullurowej. zwrot ku wartościom duchowym. itp. Janusz Danecki. znany polski orientalista i t1umacz książki. tak pisze o tej sprawie: "W ostatnich czasach w refleksji badawczcj nad obcymi kulturami pojawiać się zaczęly dwie przeciwstawne postawy. Jedna, zgodna z zasadą Gadamerowskiego dążenia. by jak najlepiej zrozumieć innych, polegała na analizowaniu źródeł i przyczyn fundamentalil.lTIu. wyjaśnianiu czym jest fundamentalizm i jak doszło do jego powstania. I na tym poprzestaje. Druga postawa wiąże się z ambitniejszymi celami: nic tylko ma wyjaśniać. ale również formułować konkretne oceny z punktu widzenia kultury zachodniej i zajmować się sposobami walki z fundamentalizmem. (...) Tradycyjni badacze Wschodu. ci ze sAoly Gadamera. stanowczo protestują przeciwko ferowaniu wyroków i proponują, by powstrzymać się z ocenami. a doradzanie uznają za wychodzącc poza ich kompetencje. Natomiast praktycy krytykują taką postawę. uznając j'l za chowanie glowy w piasek, kierowanie się opacznie rozumianą bezstronnością" (s. 6-7). Po drugie. czy rzeczywiście grozi nam kontlikt cywilizacji') Odmienną koncepcję wobec teorii Huntingtona przedstawia Francis Fukuyama w swoim KOłicu historii. Przewidywał on całkowity triumf "cywilizacji libcralno-demokratycznej". Według niego. pozostąiąca poza jej zasięgiem reszta świata nie miałaby nawet szans na podjęcie równorzędnej walki. zostałaby albo przez nią wchłonięta, albo zmarginalizowana. Fakty zdają się raczej sprzyjać koncepcji Huntingtona: świadczy o tym choćby gwałtowny rozwój krajów nie należących do cywilizacji euroamerykańskiej. np. poludniowo-a/jatyckich ..tygrysów". Sojusze polityczne także zdąją się kształtować według kryteriów kulturowych: Europa Wschodnia wlącza się do struktur zachodnioeuropejskich. kraje arabskie wspierają się wzajemnie (przynajmniej w deklaracjach) wobec Izraela i USA (oraz krajów Zachodniej Europy). pomagając przy tym bośniackim muzułmanom itd. Przykłady można mnożyć. Z drugiej strony. w opinii wielu politologów i oricntalistóll islamski fundamentalizm chyli się ku upadkowi. Wedlug I\nny Mrozek-Dumanowskicj. przyczyną tego ma być brak szerokiego poparcia społecznego spowodowany brakiem porozumienia wśród fundamentalistów. nieumiejętnością sporządzenia przez nich konkretnego programu rozwoju ekonomicznego oraz niepowodzeniami tego kierunku w zaspokajaniu potrzeb spo/eclllych lam. gdzie zyskał on dostęp do władzy, np. w Sudanie. Iranie. O słabości ruchu mialyby także świadClYć bardzo słabe wyniki fundamentalistów w wyborach. a taki .•;: fakt. że w ogóle biorą II nich udzial. akceptując tym sa· mym instytucję demokracji pochodzcnia europejskiego. W myśl tego poglądu. odchodzący �315 w przeszłość wojolvoiczy fundamentalizm w połowie lat 80. przeistoczył się w neofundamentalizm. tzw. piet)'l.lTI. Nowy ctap fundamentalizmu ma się charakteryzować odejściem od metod walki zbrojnej czy politycznej na rzecz oddolnej reislamizacji społeczeństwa poprzez działalność misjonarską. wychowawcz;{'. Pomijając mieszane uczucia i wątpliwości. które mogą towarzyszyć czytaniu tej książki, stanowi ona bardzo jasllil i precyzyjną wykładnię koncepcji autora. czym jest fundamentalizm religijny i jak należy na niego patrzeć. Ukazuje wielość fundamentalizmów. jego różne odmiany i ich cechy wspólne: pok;u.uje także jak fundamentalizm powstaje. czym się charakteryzuje, jakie niesie ze sobą zagrożenia i \\ynikające z tego wszystkiego. niezbyt optymistyczne prognozy autora na przyszłość. Praca. mimo dość jednostronnego ujęcia. może znacznie ułatwić zrozumienie tego zjawiska. Dohrze byłoby jednak. aby czytelnik chcący wyrobić sobie w miarę obiektywny pogląd na tę sprawę. zapoznal się także z innymi pracami dotyczącymi tego problemu. Leszek Kania Tadeusz P a I c c z n y . S·ek~v. W poszukiwaniu utraconego raju. Kraków 1998, ss. 215. T. Palccmy. krakowski socjolog nie stroniący od problcmatyki trudnej i niejednoznacznej, wydał IV 1997 roku rozprawę pl. Kontestacja. Formy buntu we współczesnym społeczeństwie. W pracy tej wymienił sekty jako pcwien typ grup subkulturowych o orientacji wspólnotowoideologicznej. nie omawiając ich wszakże szerzej. Czyni to w pracy tu omawianej, która w całości jest poświęcona właśnie sektom. Przynależność do nich traktuje autor jako formę kontestacji religijnej. O sektach napisano wide z racji ich istotnego społecznego znaczenia., dziś pisze się o sektach jeszcze więcej. gdyż dostrzeżono niepokojący opinię publiczną wzrost ich wpływów na świecie, jak również II' Polsce . .lak zatem na tic bogatej już literatury na temat sekt prezentuje się praca T. Palecznego'l Z pewnością nic jest to rozprawa z dziedziny religioznawstwa, a jak wiadomo o sektach dotychczas wypowiadali się Ivłaśnie głównie religioznawcy, Autor w zasadzie pomija w swoich analizach kwestie doktryn i praktyk religijnych właściwych sektom. Interesuje go natomiast spokczny konteksL II jakim sekty działają. W centrum jego uwagi lokują się społeczne role sekt i ich członków. zwłaszcza zaś znaczenie. jakie przypisuje sit< ich istnieniu w bliższym i dalszym otoczeniu kulturowym. Pisze autor: "Konsekwencje wyodrębniania si~ sekt nic ograniczają się bowicmjedynie do wymiaru czysto religijnego. ich funkcje nic kończą się na zadaniach związanych z troską o zbawienie. Rodzą one swoisty ferment ideologiczny. prowadzą do zaburzeń strukturalnych. wywicraj~lwpływ na światopoglądy i osobowość jednostek. w tym nic tylko swych członków". To z gruntu socjologiczne podejście do problematyki powstawania i funkcjonowania sekt, traktowanie ich i analizowanie jako specyficznej grupy społecznej. stanowi oś wywodów autora. Twierdzi on. że prawie w każdym przypadku sekty są formą odstępstwa. sprzeciwu i buntu wobec panującej rzeczywistości kulturOl\'ej i religijnej. Bez względu na to. czy odwołują się do ortodoksyjnych zasad religijnych. czy do 1101Iejich interpretacji. niezależnie od form i zakresu aktywności, stanowią one wyzwanie dla istnicjącego porządku rcligijnego, zagrożenie dla organizacji i instytucji strzeg.ących i kontrolujących zasady sprawowania kultu. Są zagrożcniem dla wszelkiego ładu, gdyż ,.stanowią wyraz spontanicznej. naturalnej i niczałeżnej od zasad rządzących syste- f(, A. Mrozck-Dumano\Vska.Między negacją a pietyzmem. Dl,." nurty współczesnego fundamentalizmu islamu. w: Plenas Arahllll1DOli/os.Alaterialy 1/' ogólnopolskiej konferencji arabistycznej. Warszawa. 25-26 marca 1993. Warszawa 1994. s. 201-205. �316 mem reakcji na niefunkcjonalność lub sztuczność norm społecznych i rełigijnych. Odwołują się w swej działalności do indywidualnych praw jednostki. danych każdemu przez Boga Stworzyciela, a nit: przez kościół czy jego przedstawicieli. Taka perspeklylla. oczYli iście. ma pewien wpływ na ocenę sekt, choć nic znaczy to. iż aulor nic widzi zagroiell dla jednosll.:k. które tworząc sekty i tym samym realizując swoje pnl\lo do odmienności ez.;sto nic tylko naruszają lad spoleczny. to jest niejako wliczone IVkoszty. ak także niszcz,! wlasną osolxlIIOŚć. tracą toisamość. a czasem - o czym świadczą skrajne przypadki - nallct życie. Sekty są - w ujotciu T. Palcczncgo - form,! organizacji grupoll·ej spełniając,! cechy wielu typów zbiorowości. Różnorodność i oryginalność konkretnych grup lI/.nawanyeh za sekty sprawia. że przypisuje się im różnorodnc charaktcrystyki. Stąd mi.;dzy innymi hion! si.; trudności dellnicyjne oraz klopoty z jednoznacznym zakwalifikowanicm s..:kl do jedn..:go typu zbiorowości. "Orzekanie o sektach - pisze autor - iż stanowią typ grur wspólnotowych. ideowych. subkulturowych czy mniejszościowych. jest równic malo rrecyzyjnc jak stllierdzcni..:. ie nic sq one instytucjami. zrzeszeniami czy rartiami politycznymi. Spotkać Illoi.na b(lII i(lll taki..: sekty n.:ligijne, które na zasadzie lIyjątkOllości i unikatowości obalają Ilszelki<.: klasylikacje i typologie". T. Palcczny nie dał. bo nic jest to mailiIle na obem) m ('tarie hada,'l. jednorodnej socjologicznej teorii sekt. nie rozwi'17ał II laścillie iadnego z problcnll')\\ zasygnaiizoll'anyeh II' pracy. W zasadzie po prostu dolączyi do dotychczasowych pytań i Iqtplillości nOlle. czasem odwieczne pytania ubrał w nOlI,! formę. Jego praca wydaj..:.si.; jednak bardzo c..:nna. ukazuje bowiem dobitnie złożoność zagadnienia. jego spokezną doniosłość. tcoretyezne i praktyczne implikacje. Mamy tu niejeden interesuj,!ey trop badawczy. wiele inspirujących, a cz.;sto też śmiałych myśli. Kto nic przepada za wywodami teoretycznymi. naweljeśli podane S<\II tak swobodnej formie. jak to uczynil T. Paleczny. znajdzie w pracy solidny. krytyczny lI'yk<1/ i omówienie sekt. a może grup wyznaniowych i kościołów. które s,!najhardzicj znane w spoku.elislllie polskim. najliczniejsze. bądź wywołują wyraźne reakcje polskiej opinii publicznej. Rl's::ard Kan/or Kwartalnik ..Zahawy i Zahawki··. Muzeum ZabawkarstIla II' Kielcach. TowarzysIwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach. R, I. nr ł-2. 3. 41997. ss. 439. rlll. uamo-hiałc. Zabawa towarzyszy człowiekolI i wc wszystkich okresach życia i jest jedlHl z podslawowych form jego aktywności. Dziecko wlaśnie roprzez zabaw.; pOlnaj<: śllial rrzygotowuje się do samodzielnej egzystencji, zaś człowiek dorosły dzi.;ki niej moie siot slIohodnie rozwijać. samorealizować. oderwać się od codz.icnnośei. W swej istocie zallawa jest dzialaniem swobodnym. dobrowolnym i bezinteresownym. Zmienia się jedynie jej l<'li'Illa.charakter i intensywność, Kaida zbiorowość. od najmniejszej, po rozwini.;te spoleezellstwa obywatelskie. lIylwarza oryginalne i specyJlczne dla siebie formy zabaw. które sel odzwiereiedlcniem illlJkcjonuj,!eego systemu wartości. sposobów myślenia i mentalności. odbiciem istniejących Ilięzi spolecznych. Właśnie poprzez pryzmat tych zabaw można poznać specyfikę dnnej kultury. jak i zaobserwować dokonujące się w niej przeohrażenia. Dziwi wi.;c fakl. iż ta sfera aktywności ezłllllieka nie znalazla jak dO!'ld II polskich badaniach należytego odbicia i miejsca. W zestawieniu z dorobkiem innych kraYlI\' moina raczcj mówić o skromnej ilości podjętych badalI a co si.; z Iym wiąż.e o pOllażnych ni..:doslatkaeh opracowalI naukowych. Zatem na szczególną uIlag.; zasługuje ukazujący się od l'/.l·rllca 1997 roku kwartalnik .•Zabawy i Zabawki". który pierwszy II Polsce podj,!1 na swoich lamach w sposób kOlllpleksolly zagadnienia ludyzmu i ludyczności zarówno od strony teordyvno-m":lodologicznej. jak i ..:mpiryclnej. stając si<;:takie. przy zachowaniu naukowego charakt":l'li risma. co zasługuje na szcze- �317 gólnc podkrcślenic. źródłem E1Chowcj informacji o krajowym i zagranicznym przemyśle oraz rynku zabawkarskim. Uklad trcści ..l.abaw i Zab,l\\ck" tworzą cztery działy: I Artykuly i rozprawy; II Materia/y z badań; III i.ródla Zgodnic IV Rćccn/jc. i inlilrlllacjc: z pr/.).jo;t~m przez rcdakcjo; kwartalnika planem wydawniczym na rok 1997 ukazały siO; trzy zeszyty (dwa pojcdyncze i jedcn numcr pOlh'Ójny). zawierające dwadzieścia artykułów, rozpraw i opracowali matcriałcm z badali przedstawicieli rÓ/nych dyscyplin naukowych oraz dużą liczbę informacji. II'spomnień i recenzji. Nie sposób w'io;c II krótkim sprawozdaniu szczegółowo omówić calej. jaki.c obszernej zawartości ..zabaw i Zabawck" za rok 1997. w związku z tym jedynic przyblii.o; Ilybranc artykuly. Profil pisma. jcgo zadania i pokładane w nim nadzicje nakreślil we wprowadzeniu do pierwszego podwójncgo numcru Ryszard Kantor. rcdak!llr naczclny. między innymi pisząc: .. K wartalnik ( ... ) pOŚII io;cony jes! naj szerzej rozumianej problematyce łudyzmu i ludyczności, zatem !emu. co zll)'klo siO; naz)'llać ludzk,\ skłonności,] do zabawy oraz kulturową rolą tej stery aktywności. ( ... ) Zapras/amy do współpracy historyków kulIury. socjologów i etnologów, psychologów. pedagogów i tcrapcu(ól\". projektantów zaballek i ckonomistów. Liczymy na to, że pismo ..zabaw)' i Zabawki" stanic siO; ccntrum skupiającym badaczy ludyzmu i praktyków, dla których "l narzęd/icm zaball a i /abawka pracy, kolekcjonerów i producentów zabawek. Słowem. wszystkich. dla których problematyka zabaw. gier i zabUllek. wzrost zrozumienia rangi tej stery zjawisk przez polskic społeCZCr"lstwo nie są kwestiami obojętnymi". Pierwszy podwójny numcr otwicra rozprawa Jana Grada (ZabmHJ - ana/i::a pojęć' i koncepcji, nr 1-2/1997). w którcj aulor wychodz,\c od krytycznej analizy filozoficznych. psychologicznych i socjologicznych koncepcji ludyzmu próbuje w zwięzły sposób zarysować ujęcie zabawy w kontckście teorii kultur~. podkreślając. i.e właśnie kultur<mc uregulowania. a nie czynniki psychologiC/ne czy hiologiczne. decyduj'l o tym. iż pcwne dzialania ..To właśnie unornHmania systemu kullurowcgo - argumcntuje autor dyczności . .lej l.idcntylikol\anic i zdcliniowanic konkretnych zabaw uzyskują status zabawy . - wyodrębniają sferę luwymaga znajomości wiednich regul kultul"l)ll')"Ch uslanawiaj<\c)'ch jc. Brana pewien ciąg lub zhi<\1' nie/Hlzllmialyeh. hezsensownych w ahstrakcji zabawa przedstawia ruchów czy mniej alho bardziej nowanc ujęta manipulowanie przcdmiotami. Behawioralnie zabawa i gra ma swoją odposię jako skoordy- myślową, świadomościową postać. ftJrlll(·. Rozwinio;ciem powyższych rozważań teoretycznych jest szkic Tadeusza Paleczncgo (SIJO/CCIIC pod/o::e ::a/Jawy. nr 1-"2/1997) dotyczący społecznych tann zachowa l) ludycznych. Autor dokonuj,\c wyodrębnienia i opisu zmieniających się wzorców osobowych uczcstników I.abaw)'. sll\ierdza. iż obecnie obok dwóch podstawowych modeli uczestnictwa IV"zabawic (hczpośrednicgo - czynnego członka grupy zabawowej. biernego - odbiorcy) coraz silniej ujall"llia się wIOrzec kontestacyjny, altcrnatYII"l1Y. niezadolVolony z konsumpcyjnej oferty. poszukując)' własnych. indywidualnych form I.achowali ludycznych. We współczesnym świecie modele tc mks/aj,! się /c sob<\. współwystępują i rywalizują bo przecież. jak konkluduje Tadeusz Parku Palecmy teatry uliczne. czol'ej idoli ... 11 spólczcsna z Disncylandcm. pornogralione AlternatYII)'. IV rod/aju kultura salony lilmy subkulturę Madonny 1\ dziedzinie gicr elektronicznych oraz 1\ I.abawy z sicci'l sieci wypożYC7.alni punków a także antycstctyzm kino rapu oferuje Intcrnetu. Ilideokasel hUllilijne i amoralizm bowiem lokale polączenie z peep oraz happeningi w niedzielne satanistów, Hyde show oraz Pomarań- popołudnie, kameralną kult partyjkę hilardu z zadymami kibiców piłkarskich. gol f z walką bokscrsk'l Bowe - Golota·'. Na szczególną uwagę zasługujc ro/pr;1I\ a Ryszarda Kalltora (C::/owiek-::abawka. S::kic :: pogranic::a /lIdY::1I111 iji/o::ojii c/ol1'ieka. nr 4/)<)<)7) porus/aj'lca zagadnicnia traktOlI'ania czlowieka jako zabawki. według resują mnic całkowieic przedc wszy stkim pomijane pOll"lldy II' dotychczasowych i warunki kierującc baclaniach nad ludycznością. człowiekiem w stawaniu Autora inte- się zabawką. l właśnie z tcgo punktu 1\ idzcnia opisuje i analizuje wicie przypadków bawienia sil< człowiekiem dziejach lud/kicj kultlIr). od niewinnych zabaw II' Żyll"C szachy lub warcaby aż po przerażająco 1\ - makabryC/ne uż~ lIanie ludzkich /lllok lub ich czo;ści II labawic czy dcltH"llHlIvanie człowieka �318 w taki sposób. aby stał się przedmiotem - zabawką. Na szcz.;ś<:ie w zdecydowanej większości zabaw, tak jak i w innych obszarach kultury obowiązują określone sposohy postępowania. określone zakazy. Omówieniem zakazów magicznych reguluj'1cych zachowania ludyczne u ludów Azji Centralnej zajęła się w swoich rozważaniach Iwona Kahziilska (Zabawa a =aka=magiczny, nr 1-2/1997). Warto z licznie przytaczanych przykładów wymienić występujący w kulturze mongolskiej zakaz bawienia się dzieci w wojnę. Wierzono. jak pisze auturka. iż zahawa ta mogla wywołać wojnę rzeczywistą. prawdziwą. której efektem hylaby ..destahilizaeja istniejącego porządku, zakłócenie harmonii, zawieszenie czasu zwykłego". Wśród artykułów o charakterze teoretycznym niewątpliwie należy zwrócić uwagę na rozprawę Ryszarda Zięzio (Wokół nac::elnej zasady fimkcjonalnej w =acllOwaniach ludyc::nych. nr 3/1997). \I której autor dokonał istotnego, szczególnie dla możliwości uchwycenia złożonej współcześni.: sfery aktywności ludyczn~j. podziału z.<lchowań ludycznych na formy: preludyczne. ludyczne i post ludyczne. Artykuł zawiera także interesującą typologię zabawek i sprzętu zabawowego dokonan" według naczclnej zasady funkcjonalnej. W rozważaniach dotyczących zachowań ludycznych na łamach kwartalnika nie zahraklo także głosów pedagogów. Między innymi Urszula Kaczmarek (Pedagogika =ahaHY nowy slyl wychowania, nr 4/1997) omawia formy i metody pedagogiki zaba\\) oraz ich zastosowanie. a Wanda Krawczyk (ŚrodowiskOlve uwarunkowania treści =abaw tell/atyenyeh d=ieei na wsi i w mieście i ich wala/y uspołeczniające. nr 3/1997) porównuje współcz.:sne środowiskowe uwarunkowania zabaw dziecięcych na wsi i w mieście. Uważam. że po ohydwa artykuły powinni sięgnąć nie tylko nauczyciele. pedagodzy. terapeuci czy pracownicy socjalni ale przede wszystkim rodzice. Oddzielną grupę \v zawarto~ci kwartalnika za omawiany ruk mogą stanowić artykuły i rozprawy ukazujące zachowania ludyczne w ujęciu historycznym. I lak między innymi Wiesława Korzeniowska (Nowe formy =abawowe dGll-'nejgórnośląskiej :;polecl/o.ki wiejskiej. nr 3/1997) przedstawia barwny obraz zabaw i rozrywek mieszkańców górnośląskiej wsi w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Interesujący ale nielatwy temat podejmuje w swoim artykule Jerzy S. Latka (Gry i zabawy IV haremie. nr 1-2/1997) opisując różnorodne li.lrmy spędzania czasu wolnego w haremie, w jednej - jak podaje .- ..z naj starszych instytucji. która praktycznie przetrwała do dziś". Fenomen. jakim niewątpliwie jest karuzela. która od setek lat przyciąga dzieci i dorosłych, omawia Teresa Lewińska. zauważając słusznie. iż brak jcst zabytkowych karuzel w polskich muzeach, nie zdobią one centralnych miejsc w naszych miastach a problematyka karuzelowa nie doczekała się. jak dotąd. odpowiednich opracowali naukowych. Natomiast Urszula Janicka-Krzywda (Zbójnicka biesiada. nr 1-211997) przybliża w uparciu o matcrialy źródłowe - pamiętniki, kroniki i akta sądowe - huczne i swawolne biesiadowania zbójników karpackich. Uzupełnieniem. jak również roz\\"inięciem rdlek~ji teoretycznych i historycznych podejmowanych na łamach pisma. są opracowania materia/owe prezentujące wyniki hadali empirycznych. W tej grupie tekstów chciałbym szczególnie zwrócić uwagę na dwa artykuły: Doroty Świta/y (Ludyczność odpustów na Górnym ,Ś·ląsku. nr ł -211997) i Grzegorza Odoja (Zachowania IlIdyc=ne mies::kańców JalVor=ynki: tradycja i współc=esnoŚĆ".nr I -2/1997). W pierwszym autorka ukazuje aspekt ludyczny odpustów na Górnym Śląsku szczegółowo i barwnie opisując zjazdy rodzinne. kolorową i różnorodną ofertę ustawianych z tej okazji kramów. stoisk. straganów. przebieg organizowanych festynów. tradycyjne atrakcje dla dzieci i mlodzió.y (karuzele i strzelnice). Pomimo. iż brak jest dostrzeżenia przejawów ludyczności w charakterze religijnym odpustów. omawiany tekst w istotny sposób wzbogaca wiedzę o swoist~j aktywności ludycZll,-,iGórnoślązaków. Z kolei artykuł Grzegorza Odoja stanowi obszerne omówienie najbardziej charakterystycznych zachowań ludycznych mieszkańców Jaworzynki w Beskidzie Śląskim. Poprzez te właśnie zachowania autor kreśli wnikliwy obraz współczesnej kultury regionalnej tej społc..:zności. ukazując nie tylko zachowane elementy tradycji kulturowej. ale także dokonujące się przeobrażenia i zachodzące zmiany. �319 Niewąlpliwie wzhogaceniem lreści kwarlalnikajesljednolita, piękna szala graficzna, co raczej w periodykach o charakterze naukowym jest obecnie rzadkością, wykorzystująca konsekwentnie fragmenty obrazu Pietera Bruegela Starszego pl. "Zabawy dziecięce". Szkoda jedynie, że licznie zamieszczane zdjęcia są czarno-białe, przez co w większości przypadków zubażana jest treść ilustracyjna poruszanych zagadnień. Podsumowując przegląd wybranych przeze mnie artykułów pragnę stwierdzić, że ich autorzy porusząią bardzo rozległą i różnorodną tematykę. Świadczy to o tym. iż problematyka ludyzmu i ludyczności nie jest jeszcze w pełni rozpoznana, a tym samym istnieje potrzeba podejmowania dalszych. systematycznych i interdyscyplinarnych badań. "Zabawy i Zabawki" zapewne skłoni'l wielu czytelników do podjęcia właśnie takich badań, co - mam nadzieję - zaowocuje w kolejnych numerach kwartalnika. Andrzej Peć Teksty z ulicy 7e.lz)'l(o/k/ol}'styczny I. red. Dioniljusz Czubala i Marianna Czubalina, Katowice 1995, ss. 60: Teksty z lIliey. 7eszyl folklorystyczny 2. red. Dionizjusz Czubala i Dobrosława WężowiczZiółkowska Katowice 1996. ss. 66. W styczniu 1995 roku w katowickim ośrodku uniwersyteckim ukazal się pierwszy tom Zeszytów folklorystycznych pl. Teksty z lIlicy. a rok później drugi. W skład obu zbiorów wchodzi w sumie 12 artykulów. w tym tłumaczenia i materialy terenowe z archiwum Studenckiego Koła Naukowego Folklorolnawców (w nr. I. - trzydzieści siedem opowieści polskich, w nr. 2. - dwadzieścia pięć opowieści ukraińskich). Warto dodać. iż autorami prac zamieszczonych w tomie są zarówno doświadczeni praeOl\l1iey naukowi (Uniwersytetu Śląskiego). jak i młodzi badacze studenci. Oba 7eszY(I' zróżnieo\\ane metodologicznie stanowią przemyślaną zwartą kompozycję, dlatego należy omówić je wspĆllnie. W "Słowie wstępnym" pierwszego tomu D. Czubala określił. jakie zjawiska kulturowe oraz gatunki współczesnego folkloru znajdą się w centrum uwagi badaczy: " pogłoski, sensacje, wieści, Icgendy i mity wspólczesne. żarty i anegdoty, muraria, grartiti. hasła, skandowania, okrzyki, toasty, życzenia, sentencje. maksymy, złote myśli i wszelkie inne \vyrażenia paremiologiczne, horoskopy. przepowiednie. łailcuchy szczęścia oraz inne teksty i antytcksty utrzymujące się dziś w żywym obiegu społecznym. Folklor archaiczny będzie nas mniej ząjmował, ale go z naszego pola widzenia nic wykluczamy" (s. 5). Uczony ten zwraca uwagę. iż w Polsce nie ma tradycji publikowania ..na gor,\co" wspólczesnych tekstów folklorystycznych, co przyczynia się do "słabości" niektórych dyscyplin nauk społecznych. a na pewno folklorystyki. Dlatego. jego zdaniem, należy jak najszybciej zapisywać owe komunikaty o krótkiej żywotności. Z kwerendy zeszytów folklorystycznych \\ynika. /.e w calości zostaly poświęcone właśnie tym tekstom, które z racji swej szybkiej ,.przemijalnośei" zanikają. Pierwszy artykuł Anny Milerskiej w l.es::ycie I (absolwentki filologii polskiej. studentki V roku filologi i angielskiej) /.bilir "brzydkich" i ..jeszc::e brzydszych" legend Paula Smitha. Przegląd tematyki jest. jak wskazuje podtytuł pracy. omówieniem wybranych przez autorkę zainteresowań badawczych Paula Smitha. twórcy zbiorów angielskich legend współczesnych The Book of Nasty Legl.'l1lls (1983) i The Book of Nastier Legends (1986), który od wielu lat zajmuje się przekazami ustnymi. tzw. mitologiami wspólczesności. W pracy Francoise Askćvis-I.eherpeux pl. Wiara w zjawiska nadprzyrodzone a wykształcenie. Krylyczna analiza III/Iolezy intelektualistycznej (tłum. E. Brzeziliskiej absolwcntki bibliotekoznawstwa. studentki V roku filologii romaliskiej) zostały przedstawione dokładne wyniki badań o zjawiskach paranormalnych. wyobrażeniach kosmosu. wierzeniach o istotach pozaziemskich, �320 jakie przeprowadzono we Francji w latach 19S0-1990. Francuscy uC/eni uznali. iż .,wykształcenie, a mówiąc ściślej współczcsnc systemy edukacyjne zbadanych spolcO'eństw nic są IV stanie zniszczyć wierzeń w 7jU\\'iska nadprzyrodzone. i że wierzenia h: s'l odporne na argumcnty naukowe" (s. IS). Jest to cenny tekst pozyskany do pierwszego zes/.J tu. Artykuł U ::ródel pewnego wiers=a Wacława Polockiego (z. I) autorstwa Marianny Czubaliny (przedwcześnie zmarłej znawczyni literatury staropolskiej i współczesnej kultury ludowej. o której notę w drugim tomie zeszytów folklorystycznych napis~l1a [)obrosl;ma Wyżowiez-Ziólkowska) zastal poświęcony wątkowi ..\\·ilezego dolu" \\' wybranJch tekstach literackich Wacława Potockiego. Nim jcdnak Czubalina dochodzi do rdleksji o ul\\ orle poety z I.użnej interesująco odwołuje się do badań nad tym \\ątkiem Z. Clogera. A. Fischera. K. Moszyńskiego i J. S. Bystronia. Temat przybyszów I.. kosmosu obecny jest w pracy T. I'invidicia (z. 2. tlum. I,:. Brzezińska) pt. ,~wiadkoll'ie pewnej .. Iegendy" Pr=.vlwdek pojawienia silt liI·o. bydącej przykładem badań nad zjawiskiem UFO prowadzonych wc Francji z różnych perspektyw: socjologic/Ocj, psychologicznej, folklorystycznej. W roku 1952 w Stanach Zjednoczonych George Adamski spotyka Wenusjan - istoty pochodzące z kosmosu. Fragment opisujący lO niesamowite spotkanie znąjduje się w Tekstach = ulicy (l.. 2) na początku artykułu Dobrosla\\y Wyżowicz-Ziółkowskiej Bliskie spotkania:; Pr=ybys=ami. Międ=y mitem a gno=ą. Stal się on po proslU przyczyn;l rdkksji naukowej o istotach z innych cywilizacji. badaczka zauważa bowicm. iż. ów rok 1952 stał się przc!omowym w badaniach urologicznych. aukowcy zaczyli podcjm(l\\ać próby wyjaśnienia zjawisk związanych z niezidcntyfikowanymi obiektami latającymi. Nadto. \I' mass mediach coraz więcej miejsca poczęto poświęcać temu zagadnieniu. Autorka pracy przyhliża czytelnikom propozycje zachodnich badaczy służące uporządko\\oaniu i sklasylikowaniu danych o niananych statkach kosmicznych i spotkali z nimi, ..gdyż wspólczesna humanistyka czuje siy 7.Obowiązana do ząjęcia stanowiska wobcc kosmitów. którzy stali się fllktem kulturo\\ynl. na jaki. choćby z. racji jcgo zasięgu i siły działania. trudno przymykać dziś oczy" (z. 2. s. 2X). Interesującym wydajc się być zaprezentowany pogląd szwajcarskiego psychologa Carla (justawa Junga. który przywidzenia o przybyszach z obcych cywilizacji traktuje jako ..sYlllholiCL./1'\ manit\;stacjy podstawowych i powszechnych napięć afektywnych. spowodowanych niehe/.pi<.;udlstwelll zhiorowym. poczuciem lęku wynikąjącego z polityczno-ekologicznej sytuacji naS/ego glllbu" (s. 2S). Inną postawę przyjmuje Jean-Bruno Renard. Irancuski socjolog z Monlpellicr. podchodzący do problcmu .,kosmityzmu·' jak do religii. dostrzegając \\)Taźne analogie du wicikich ruchów religijnych. Badacz ów poprzez kontrastowe zestawienie kosmitów z innym obcym (z Yetilll) udowodni t, iż wizerunek tych pierwszych stanowi wyrainą opozycjy wobcc ..Czło\\ieka Sniegu", który postrzegany jest jako potężna istota o ciele porośniętym sierścią d/.ialająca instynkhl\\"Ilie. mieszkająca w jamach. grotach. gdy tymczasem kosmici są nad/.wyc/aj inteligentni. poruszają się w swych statkach po skrach pozaziemskich. są przcdstawiciclami hipercy\\ili/.acji i właśnie dzięki nim ludzkość ma szansę przetrwać w przyszłości. Artykuly Kosmici lV Mongolii (z. I) i Z Hypnmy do Mongolii Wątki ró:':n('(z. 2) Dionizjusza Czubali są wynikiem \\oyprawy badacza do Mongolii w 1991 roku, Rozważania o wspólczesnych opowieściach sensacyjnych żywotnych w tym kraju Czubala uzupclnia materiałami terenowymi. Są to relacje o istotach pozaziemskich ... opO\\icści"". których podstawą stal się kryzys ekonomiczny w Mongolii i szerzącc się tam I.lodziejst\\"(). bandytyzm. sprzcdawanic na rynku miysa z padlych zwierząt. .leszcze inne grupy tWor/.ą legendy zwi;vanc Ie I.dnmicm czlowieka. wieści o niedźwiedziu ludojadzic, opowiadania o kazirodztwie. rcl,jcjc o ""oż.enku wbrew woli"", Są też tematy sezonowe związane z odbywającymi siy co roku lawoL!ami sportuwymi. przepowicdnie ijasnowidzenia. opowieści o ludziach mających dziwne \\'laściwości (np. silml cncrgiy przej awiąjącą się "ogniem w oczach"). potworach wodnych i odradfającJ m siy życiu religijnym. Przytoczone rclacje świadków opatrzonc zostały komcntarzami autOl"a. W dzialc ..Sprawozdania" znajdują się spr<l\\o/dania z \\yhranych kontl:rcncji miydz) narodowych. l tak charakterystyce legend współczesnych 7.Ostala pośw iycona kolejna praca Milerskiej �321 Pw}'ska konferencja /l7Ierno/ionol Society for Con/emporO/}' /,egend Research (z l). będąca relacją wybranych rekratów, które wygłosili podczas konferencji w Paryżu w lipcu 1994 roku następujący badacze: Roll' Brednich, Hengt af Klintberg, Francoise Reumeaux. Jacqueline Simpson, Patricia Turner. Lucia Vecia, Ingo Schneider, Gillian Bennett, Paolo Toselli, Jean-Loic Le Quclleca. Anne Guigne. Jeni'ey Victor. l3eniamin Beit-Hallahmi. Bill Ellis i Gary Alan. Informacja o konfcrencji organizowanej przez Międzynarodowe Towarzystwo do Badania Legendy Współczesncj (ISCL.R) umieszczona została w tekście Anny Milerskiej Z życia /SCLR (z. 2). Jednocześnie z.awarto w nim wiadomości o konkursie na najlepszy esej studencki prezentujący badania i analizę wybranego aspektu legendy współczesncj. Na oddzielną uwagę zasługuje relacja Wioletty Celuch Wvprawo naukowa do Kijowa (z. 2) z pobytu studentów Uniwersytetu Śląskicgo w Kijowie i Lwowie. Uczestnikami tej wyprawy byli bowiem członkowie Studenckiego Kola NaukO\vego Folkloroznawców, którym opiekuje się dr hab. Dioniz;iusz Czuhala. Zadaniem młodych badaczy bylo rejestrowanie wspólczesnego ukraiI\skiego folkloru słownego. Dowody tej pracy znąidują się w omawianym zeszycie - jest to antologia współczesnych opowieści sensacyjnych (25 tekstów). zatytułowana Nowa torba kursorska :: sensacjami ukraillskillli. W zeszycie pierwszym zostały również umieszczone materialy zebrane podczas hadań tcrcno\vych. ale są to teksty zarejestrowane w Polsce (37 tekstów). Omawiane prace zainteresują nie tylko badaczy zajmujących się problematyką żywotności i obiegiem współczesnych komunikatów folklorystycznych. ale dzięki przejrzystej budowie, przystępnym "wyk/adom" są adresowane do szerszego kn;:gu czytelników. którzy "ch/onni" są wiedzy o różnych paranormalnych zjawiskach obecnych w życiu. Dorota Świtała Sami sobie. Kon/ynuacja i ::miona w kllltur::e wspólc::esnej wsi polskiej, red. Ryszard Kantor, Kielce 1997. ss. 144. W ostatniej dekadzie nastąpił \\' polskim piśmiennictwie naukowym wyraźny wzrost zainteresowań szeroko pojmowaną problematyką społeczności lokalnych. Wiele badań empirycznych i wysilku teoretyczncgo poświęcono uchwyceniu i przeanalizowaniu przeobrażeI\ spo/ecznokulturalnych. jakim ulegają te środowiska pod wplywem zmian ustrojowych. Wydaje się, iż mieszkańcy wsi i małych miasteczek ciągle w dużym stopniu są i czują się upośledzeni, zwłaszcza pod względem kulturalnym. Diagnoza aktualnego życia kulturalnego tych środowisk określenie zagrożeil i perspektyw rozwoju. powinno stać si~ punktem wyjścia do podejmowania konkretnych dzialail mających na celu zachowanie i ochronę dotychczasowego dorobku kultury lokalnej jak również. poprzez aktywizację tych społeczności, kreowanie współczesnt<j, a więc nowej kultury lokalnej. Przyczynić się do tego może również przedstawiany tom, stanowiący pokłosie trzeciej już sesji naukowej z cyklu "Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej", która tym raLem odbyla się w Kielcach i PiI\czowie w dniach 21-22 maja 1997 roku. Zbiór zawiera 13 artykułów, które - jak zaznaczono we wstępie - .,Ukazują zarówno skomplikowaną sytuację wsi kieleckiej. jak również' przynąjmniej niektóre. odwołują się do przesz/ości. w niej szukając wLorów" (s. X). Autorami tckstów s'l przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych oraz - co istotne - pracownicy instytucji kulturalnych i działacze samorządowi, od których w glil\VIlej mierze zależy rozwój i wspieranie inicjatyw kulturalnych lokalnych społeczności. Material zawarty w tOlllie stanowi całość pod względem podejmowanej tematyki, chociaż każdy z tckstów traktuje o innym jej aspekcie. Książkę otwiera studiulll Ryszarda Kantora, które można traktować jako wprowadzenie do całej pracy. Zdanielll autora. kluczem do pełnego zrozumienia współczesnej kultury polskiej wsi jest rozpoznanie i określenie roli dzialąiących tam autorytetów. W kryzysie autorytetów 10- �322 kalnych Ryszard Kantor upatruje. dostrzegany przez niektórych obserwatoniw. kryzys kultury wsi. Dlatego też .,Przezwyciężenie kryzysu może się dokonać pr/ez u/drowicnie autorytetów. bądź poprzez wykreowanie autorytetów nOlvych. dostosowanych do wspólc/esnych potrzeb" (s. 13). Autor kwestionuje kulturotwórczą rolę instytucjonalnych autorytdów pozawiejskich szkoły i domu kultury. które - co mocno podkreśla - nic realizuj,! r/cClylVistych aspiracji środowiska wiejskiego. W związku z tym opowiada się za uspokcznicniem tych instytucji i oparciem ich działań na animatorach kultury wywodzących się ze środowiska wiejskiego. Nakży zgodzić się z autorem, że wymaga to jednak roZ\Vl~jUautentycznej sarnorz'ldności wiejskiej i umiejC;:lnego pobudzenia lokalnych sil społecznych. Kolejne opracowanie - pióra Józefa SZClepańczyka - daje opis ro/llOjU amatorskiego ruchu artystycznego na wsi kieleckiej. Żywe tradycje ruchu tmaj,! tam do d/iś. czego dowodem są spontanicznie powstąiące zespoły folklorystyczne. kapek ludowc. grupy teatralne. Autor eksponuje pozytywny stosunek wladz gminnych do kultury lud(l\\cj. (il(mn'l przes/kodą. na którą napotykąją gminy w pełnieniu roli mecenasa. jest hrak nic tyk picnięd/Y. co osóh przygotowanych profesjonalnie do pomocy zespolom. Prohlememjest tak/c nikk zainteresll\vanie młodzież) czynnym uczestnictwem w działaniach organizacji społcczno-kultllJ'alnych. Podobne problemy sygnalizuje w swym sprawozdaniu U/bicia Zapała przedstawiając obccną dzialalność gminnych. miejsko-gminnych i wiejskich ośrodków kultury IVwojewództwie kieleckim. Zla sytuacja finansowa .. jak również brak wykwalitikowancj kadry. Ilyraźnie odbijają się na efektywnym wypełnianiu przez te instytucjc kulturotwórClyeh i edukacyjnych zadaJI. co pociąga za sobą niski stopień zainteresowania Iymi działaniami pr/.u społcczności lokalne. Na uwagę zasługuje akcja melodyczno-instruktażowa podjęta przez Wojewódzki Dom Kultury w Kielcach mająca na celu rozbudzenic aktymlOści kulturalnej środowisk Iliejskich. Autorka wskazuje na jcj liczne wymierne efckty w poslaci powstania nowych zespołów artystycznych, organizowania przeglądów. festiwali. imprez folklorystycznych. W następnym arlykule Maria SroczYl1ska-Tomezyk podejmuje lagadnienie kulturotwórczej roli parafii rzymskokatolickiej w realiach współczesnej lIsi polskiej. Podkreśla istotne znaczenie. jakie dla zachowania i kullywowania tradycyjnych zwyczaj()\\ i obrzędów ludol\ych, ksztaltowania kultury materialnej i organizacyjnej mają różnorodne ronny dzialalności kulturalnooświalowej i duszpaslerskiej prowadzonej przez paralk wiejskie. Zwraca przy tym uwagI,:. że "Religijność wsi po\\()li przekształca się II stronę bardzicj dojrzalcj i pogl<;bionej. Oznacza to konieczność modyfikowania istniejącego modełu duszpasterstwa masowego i jego dostosowania do współczesnych potrzeb i uwarunkowań środowiskol\}eh" (s. 32). Opracowanie Małgorzaly Imiołck jest prezentacją historii i osiqgnięć MUlcum Wsi Kieleckiej. Autorka. wychodząc od ogólnych rozważań nad rolą i speey1ik'l muzcum typu skansenowskiego, przechodzi do omówienia koncepcji programowej kieleckiego parku etnograficznego. która skierowana jest w dużej mierze do młodego pokolenia odbiorców. Godne uwagi są inicjaIywy podejmowane dla ..ożYI\ienia·· ekspozycji etnografiClnej: poka/Y rzemieślników. wystęP) zespołów regionalnych. kiermasze twórców ludowych. pokazy tradycyjnych upraw polowych. Cel, jaki przyświeca tym działaniom. to ..idea odtworzenia wizenll1ku tradycyjnej wsi. jej dnia powszcdniego i święta. kultury stworzonej przcz jej mieszkaliców. kultury larówno materialnej. jak społecznej i duchowej" (s. 43). Z kolei Jerzy Lcchowski pisze o dzialalności samorz<ldowych plaet"l\\ek kultury IVPiliclOwie. Oferta kulturalna, jaką proponuje Dom Kultury. Muzeum Regionalne. Biblioteka Publiczna jest bogata i zróżnicowana. Działania tych instytucji popularyzując kulturl,: i historię Pińczowa i regionu Ponidzia. odgry\\ąją istotną roll,: w tworzeniu pozytywnych pOStalI' wobec /.aintercsowania regionalizmem. Autor wskazuje na znaczące uezcstnietwo w życiu kulturalnym przedstawicieli różnych grup społecznych i wiekowych. Ich aktywność. przejawiająca się II licznych inicjalywach oddolnych. klórym sprzyja i Ilydatnie pomaga samorząd miejski. spowodollala. iż Pińczów stał się znaczącym ośrodkiem kulturalnym na mapie wojewódzlIla kicleckiq,~o. �323 Wyniki wsto,:pnych badar! sondażowych nad postawami oraz wiedzą ludności wsi Kielecczyzny na lemal rói.nych form ochrony przyrody przedstawia Bożena Wójtowicz. Wyniki badań mogą wzbudzać niepokój. Zaskakuje bowiem bardzo słaba wśród badanych społeczności znajomość zagadnień ochrony przyrody. choć w regionie tym. ze względu na bogactwo i osobliwości flory i fauny. znajduje sio;:wiele obszarów chronionych. Zauważyć też można. iż ..wyższą rangy w społeczeństwie uzyskują wartości przyrodnicze typu instrumentaln<:go. zwi'j7.ane bezpośrednio z warunkami bytowania ludności. Przyroda jako wartość autochtoniczna i jej walory estetyczne nie stanowią wartości powszechnie odczuwanych i cenionych"(s. 65). Nakżałoby wi.;c zastanowić się nad wypracowaniem przez instytucje kulturotwórczc sensownego programu edukacji proekologicznej. którego celem by/oby nie tyle propagowanie wiedzy. ile dążcnie do zmiany postaw. sposobów myślenia i wartościowania. Na zróżnicowanie miasta i wsi jako środowisk wychowawczych wplywąjących na życic i rozwój młodego pokolenia wskazuje Wanda Krawczyk. Na podstawie badań pedagogicznych widać wyraźnie. że odmiennc dzialanie wychowawcze tych środowisk prowadzi do znaczących różnic w osiągnięciach dzieci ... Wskazane by/oby - konkluduje autorka - opracowanie różnych programów nauczania - dla dzieci sześcioletnich - które byłyby IV stanie zapewnić sześciolatkom rozwój umysłowy i uczuciowy. zgodny z charakterystycznymi dla danego środowiska różnicami i trudnościami. i które uwzględniałyby spoleczne i osobowe właściwości ich kultury"(s. 76). W kolejnej pracy Halina Mieli<:ka omawia przeobrażenia. jakie dokonują się w obyczajowości dorocznej na wsi kieleckiej. Jej zdaniem. wywołują jc zmieniające się warunki ekonomiczne rodzin wiejskich oraz - jak to określa - ..unowocześniana'· i ..racjonalizowana" interpretacja wielu zwycząjów i obrzędów. Na podstawie zebranego matcriału empirycznego, który zestawia z dziewiętnastowiecznymi opisami Oskara Kolberga i ks. Władyslawa Siarkowskiego, zauważa jednak dużą zachowawczość niektórych rytuałów i obyczajów cyklu rocznego (głównie okres świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Zielone Świątki. Boże Cia/o). Obok praktyk religijnych nadal funkcjonują niektóre zachowania o charakterze magicznym zwlaszcza tc, które powiązane są symbolicznie z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Stawia więc tezę. że ,.im bardziej w tradycji kultury ludowej osadzone jest dane święto. im wit;ksza wartość jest jemu przypisywana. tym bardziej przestrzcgane S'I zakazy i nakazy odnoszące się do pracy i czynności wykonywanych w trakcie trwania świo,:ta i w czasie go poprzedzającym" (s. 81-82). Trzeba jednak zaznaczyć. że Halina Mielicka spostrzeżenia i wnioski opiera na badaniach terenowych z początku lat osiemdziesiiltych. Nic można więc mieć pewności jak dalece przedstawiona diagnoza odpowiada realiom wsi kieleckiej końca lat dzicwięćdziesiątych. Życie kulturalne Włoszcwwy - małego miasta na Kielecczyźnie zarysowa/a Halina Rusek. Pomimo wielu trudności. zwlaszcza finansowych. największa placówka kulturalno-oświatowa (Miejsko-Gminny Dom Kultury) podejmuje różnorodne i atrakcyjne działania w zakresie wychowania. edukacji kulturalnej i upowszechniania kultury. Niestety. IV ostatnich latach zauważa się spadek aktywności kulturalnej wloszczowian. co - jak. wynika z obserwacji autorki - jest spowodowane zaabsorbowaniem mieszkar!ców zaspokajaniem potrzeb materialnych. W przypadku mlodzież.y można mówić wręcz o ..pasywności w życiu kulturalnym". Młodzież ocenia negatywnie swoje miasto jako nie zapewniające odpowiednich możliwości kształcenia się. pracy. awansu. Stąd też deklarowana przez mlodych ludzi gotowość opuszczenia miasta. Halina Rusek przewiduje. że ..Niezależnie od ich wyhorów życic kulturalllC \Vloszczowy. podobnie jak wielu małych podobnych miasteczek w Polsce. potoczy się pra\\dopodobnie ustalonym torem: nieco bocznym wobec centrów i wici kich ośrodków kulturalnych" (s. 90) . .lej zdaniem - i z tym należy się chyba w pełni zgodzić -- współcz.csne instytucje wychowawcze nic radzą z nowoczesną edukacją kulturalną młodzieży ... Nowouesna cdubeja powinna zapewnić pełną orientację w świecie znaczeń. symboli i wartości. w świecie treści i I'orm kultury nic tylk.o własnej. regionalnej czy narodowej, ale również tcj usytuowanej ponad wszclkimi podziałami społecznymi - kultury naszego świata" (s. 90). Na pytanie. uy przyszlość małych miast będzie prostą kontynuacją aktualnej rzeczywisto- �324 ści, czy też zajdą tutaj jakieś istotne zmiany społeczno-kulturalne, chyba nieprędko przyjdzie nam odpowiedzieć. Przedmiotem referatu Ryszarda Zi.,:zio są tradycje i współczesność zabawkarstwa ludowego na Kielecczyźnie. Autor ze znawstwem charakteryzuje nic tylko /I1aez~cl: ośrodki zabawkarskie w tym regionie, ale również ośrodki mniejsze, mało znanc ak o odlcgłych tradycjach. Ukazuje ich genezę, specyfikę oraz typowe dla nich rodzaje zabawek. Podaje też infi)rmacje o dawnych i współczesnych twórcach. zwracając przy tym uwagv na ich kunszt. indywidualn;\ specjalizację. \V)'obraźniv artystyczną. Częstokroć wytwarzanc przez nich zabawki s;\ prawdziwymi arcydziełami sztuki, wzbudzającymi zachwyt wyrafinowaną ti)rmą. efektami kolorystycznymi i różnorodnością tematów. Wiedza o tej specyłicznej galvzi rzemiosła ludowego jcst w Polscc wci,\ż nicwystarcząjąca. Duże nadzieje należy więc wiązać 7. programem badawczym realizowanym przez Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach z zakresu zabawkarstwa. nic tylko ludowego. Szczególnie wartościowe będą chyba wyniki badaJi atlasowych, o których wspomina w swym opracowaniu Ryszard Zięzio. W następnym artykule Irena Bukowska-Florcllska zajmujl: się zagadnil:niem z pogranicza etnologii i historii kultury. Podejmuje mianowicic. na przykladzie wsi Cieszkowy w okolicy Pińczowa, problem kulturot\vórezej funkcj i dworu szlacheck iefw. Artykul jest tym bardziej cenny. iż - jeżeli mi wiadomo - dot'1d brak jest podobnych opracowmi. AlIlorka analizując łormy i zasięg kulturotwórczego oddziaływania (I\\oru Z.auwal.a s\\oisl<\ symbiozę między, jak to określa, .•strefą dworską a strefą wsi gospodarClej·'. W efekcie doszło do wytworzenia okrcślonyeh wzorów kulturowych. których przykłady znajdujemy \I' tekście. Ważne poznawczo jest - moim zdaniem - rozpoznanie i usystcmatyzowanie kulturotwórClych funkcji dworu. Irena BukowskaFloreńska wyrM.nia następujące: społeczno-organizacyjne. społeczno-gospodarcze. normatywne i obYl:zajowe. edukacyjno-kulturalne i ludyczne. komunikacyjne i bapieczdlstwa, religijne i estetyczne (s. 125). Ostatnia praca omawianego zbioru. napisana przez Stcłillla Józefa Pastuszkę. dotyczy roli. jaką w upowszechnianiu kultury ludowl:j w 11 Rzeczypospolill:j odegra I teatr ludowy. Zakres treści i formy kultury ludowej. wprowadzanej do repertuaru przez zespoły teatralne. był szeroki. Jak się wydaje. nąjistotnieiszą rolę pełniły jcdnak inscenizacje wesel i dożynek. które ..umożliwiały wprowadzenie na scenę piosenck. pieśni lokalnych i regionalnych. ulubionych przez społeczność. w której działał dany zespól teatralny" (s. 130). Obok ełementów artyslycznych. religijnych i narodowych często pojawiały się \\ tych inscenizacjach akcenty społeczno-polityczne krytyczne wobec niektórych poczynali rządu sanacyjnego. a niekiedy IlręG antyrządowe. Zadziwia liczny i spontaniczny udział młodzieży wiejskiej w dzialalności leatróII IlIdOl\"yeh- co autor kilkakrotnie zaznaczył. Wypada więc .iuż kolejny raz wnikliwic z.astanowić się nad przyczynami dzisiejszej inercji kulturalnej młodzieży z tych środowisk i możliwościami zmiany takiego stanu rzeczy. Być moil', w świetle tekstu Stefana Józefa Pastuszki. zasadny byłby powrót do niektórych idei i wzorów z tamtego okresu. pamiętąi'lc oczywiście o odpowi<:dnim dostosowaniu ich do współczesnych warunków i oczekiwań. Podsumowując przegląd referatów pomieszczonych w książce nałeży zauważyć. że stanowią one nic tylko ważny przyczynek do lepszego. pełnicjszcgo poznania współczesnej polskiej wsi. ale także pozwalają dostrzec złożoność i wielowątkowość podjętej problematyki. Książka - jak się zdaje - może liczyć na dwa rodzaje recepcji czytelnicze.i: badaczy, którzy w naukowy sposób interesują się zbiorowościami lokalnymi oraz tych. którzy podejmuj'l praktycznc działania o charakterze społecznym, kulturalnym i oświatowym w środOlI iskach I\iejskieh i małomiasteczkowych. (jr=eg()r~ Odoj �325 Raport o sIanie kult III:" wiejskiej pracy Z. Kłodnickiego iM. ]f I'olsce, opr. S. Bednarek Przylęckiego. i A. J. Omelaniuk przy współ- 1997. ss. 116. Wrocław Trwajilca od kilku lat burzliwa dyskusja nad stanem kultury wsi polskiej - ogólnie uznanym za zły - oraz nad sposobami polepszcnia owego stanu. tu pog1ildy Sil oczywiście bardzo zróżnicowane, czc;sto bywa mało rzeczowa ze względu na brak rzetelnych danych dotyczilcych infrastruktury kulturalnej. możliwości stopnia uczestnictwa itp. Jasnym jcst. zjawisku. lrudno o konkn:tnym II' kulturze, ii. ba dostatecznej lci. sensownie zakresu bazy wpłyll'ać potrzeb wsi, jej informacyjnej trudno wewnętrznych wyrobić zdanie na jego ksztaltowanie. Z inicjatywy Krajom;j Rady Regionalnych Towarzystw Kultury. współorganizatora Krajowego Kongrcsu Kultury Wsi, który odbył się w 1997 roku. powstał Raport a stanie kulI liry wiejskiej IV Polsce. Jcsl to syntctycllle ujc;cie matcriałów nadcsłanycb ze wszystkich województw. Przy ich gromadzeniu poslui.ono siC; kllcstionariuszem zawicn~jilcym piętnaście zagadnień. Przyjęta metoda zdaje siC; gwarantować rzetelność raportu i choć nic jest on w wielu kwestiach kompletny, to jednak daje taki zestalI informacji, iż nic sposób nic zwrócić nań uwagi. Pierwsza czc;ść raportu ukazuje system instytucjonalny służący uczestnictwu kulturalnemu. W miarc; dokładnie zewidencjonowano i scharakteryzowano działalność istniejących na wsi placówek kulturalnych: bibliotek. ksic;garń i punktów sprzedaży prasy. ośrodków kultury, świetlic wiejskich, uniwersytetów ludowych. muzeów i izb regionalnych, remiz strażackich i galerii sztuki. Pm:dstawione w tej czC;ści dane oruz ich interpretacje systemu wiejskich hihliotck 01',1/ kryzys domów kultury czy nic przei.yla si.; ich 1()fIna działania. czy nic należy daj'l wiele do myślenia. Załamanie się - na przykład - każą się zastanowić, szukać nowych, bardziej atrakcyjnych sposobów popularyzacji Clytclnictwa czy aktywizacji życia kulturalnego. Zwraca tu uwagę nowe zjawisko. jakim jest pojawienie siC; prasy gminnej. lui w ponad połowie gmin w Polsce istnieją lokalne pisma. Ich rola w ksztallowaniu kultury wsi polskiej może być znacząca. Warto się zastanowić. czy aby prywatne placówki kultury. jui. obecne w kulturalnym pejzażu wsi polskiej, niekomercjalne. nic stanowią inleresująccj zapowiedzi przyszlości. W kolcjnych czc;ściach opracowania zamieszczono dane na temat sztuki i stanu tzw. tw('lrczości ludowej. Stan ten nie jest zbyt krzepiący, statków finansowych. dla tradycji. czc;sto spowodowany Wskazuje to jeszcze jest raczej raz na Illk!. ii rozwój ny jest od stanu ekonomiCInego danej zbiorowości. brakiem kultury. jeszcze amatorskiego uprawiania wynika nie tylko z niedo- zrozumienia, brakiem szacunku choć w dużym stopniu uzależ.nio- bardziej zależy od stopnia jej świa- domości. Rapar! zwraca lll\agc; na aktualnil rolę szkoly w edukacji kulturalnej środowisk wiejskich oraz na duszpasterskie inicjaty"} kulturalne w parafii. W Raporcie znalazły również miejsce regionalne towarzyst\l"a kulturalno-społeczne. a także organizacje społeeznc (np. Ochotnicza Straż Pożarna i Kołu GospodYl1 Wiejskich). W nOlI'cj sytuacji polwierdziły swoją żywolność i zakorzenienie w wiejskim środowisku. 13udowanie nowego. społecznego skiej nie obc;dzie si.; bo nich. ha ich dośII iadc/.ell Bardziej i bibliotek). stopniu dyskusyjna pod lym wzglc;dem pozostałości znajdą one nOlI'ł będą mu sluiyć') W raporcie dawnego /.najd/.icmy istotny jest to pokaże. również e1emcnt rola instytucji instytucjonalnego I(xmul<,: d/jalania. Przyszłość niki stanowi'lcych modelu moclelu i uczestnictwa dostosujil dotychczasowe dane na lemat krajobrazu rozwoju wojewódzkich systemu ochron) na wsi pol- zabytków (domów kultury. się do nowego c!OŚ\\ iadczenia kulturowcg.o kultury w tym procesie. kultury Czy i w jakim samorzildowego modelu, nie są jednoznaczne. architektury. wsi i kulturalnej sztuki edukacji i tech- jej miesz- kańców. Kołejna CZC;ść/?aporlu zawiera analizc; stosunku samorzqdu lIiejskiego do kultury, nie zawsze życzliwego. jego pomocy w rozwoju życia kulturalnego na wsi, a taki.e porusza kwestie społecznego i prywatnego mccenalll kulturalnego .. Iasnym jest. iż bez mecenatu kultura wiejska nie ma szans rozwoju. I. drugiej strony rozllój kultury wsi ma oC/)'wist) \I'pływ na stopień aktywności - �326 także gospodarczej - jej mieszkańców. a zatem na tworzcnic grup potencjalnych sponsorówmecenasów. Raport zamykają wnioski. na ogół oczywiste i wynikaj'lce z nicgo w sposób oczywisty. Należy podkreślić. iż jest on pierwszym. obiektywnym i kompleksowym spojrzcniem na stan życia kulturalnego na wsi polskie.L po przemianach politycznych roku 1989. w sytuacji odradzania się samorządu terytorialnego. procesu decentralizacji decyzji w sferze życia kulturalnego, a przede wszystkim w warunkach wolnego rynku. Sytuacja kultury wsi polskiej nie jest jednoznaczna: ..Obok zjawisk pozytywnych. żywej w wielu ośrodkach wiejskich aktywności kulturalnej. stwicrdzono rozległe obszary zapaści życia kulturalnego. brak powszechncj samoorganizacji kulturalnej mies!.kallców wsi i znikomą rolę wiejskiej inteligencji w pobudzaniu inicjatyw kulturalnych". Jedno jest oczywiste. losy narodu polskiego zależą od tego, czy potrafi zwycięsko podjąć wy· zwanie zarówno na płaszczyźnie gospodarczej. technicznej. jak i kulturalnej. Wyzwanie to adresowane jest do wszystkich Polaków. także tych mieszk(~i'lcyeh na wsi. a mających - jakże często słusznie - poczucie marginalizacji spolecznej i kulturalnej. Zgadzam się z autorami Raporlll. którzy podkreślają. iż sprawom kultury na wsi (dodałbym także: sprawom cywilizacyjnego podniesienia wsi) należy nadać rangę najwyższą. Ryszard Kanlor o kllllur::e wsi. Maleria/y:: sejmików regionalnych pr::ed Kr(/jOl~ym Kongresem KlIlllIIy Wsi. red. A. J. Omelaniuk. Wrocław - Ciechanów 1997. ss. 363. il. Prezentowana praca to zbiór materialów z obrad sejmików n:gionalnych. które odbyły się w 15 głównych regionach kulturowo-historycznych Polski. Zorganizowano je od końca listopada 1996 do połowy marca 1997 roku. \V ramach przygotO\v<lIldo Krajowego Kongresu Kultury Wsi. W sejmikach uczestniczyli twórcy ludowi. animatorzy i pracownicy kultury. działacze społeczni zrzeszeni w organizacjach działaj'lcyeh na wsi. przedstawiciele samorządów gminnych. instytucji kulturalnych, inteligencja wiejska i profesjonalni badacze kultury. W sumie w obradach i dyskusjach wzięło udział około 2000 osób. co już świadczy o randze przedsięwzięcia. Zawartość tematyczna książki jest bardzo zróżnicowana. tak jak zróżnicowane tematycznie były sejmiki. Na przykład. sejmik dolnośląski w Legnicy skoncentrował się na zagadnieniach ochrony zabytków na wsi. przedmiotcm obrad sejmiku krako\\'skiego było czytelnictwo mieszkańców wsi. a sejmiki Pomorza Wschodniego i Polski Środkowej glównym tematem swoich obrad uczyniły kulturę ludową. W pracy zaprezentowano około 50 krótszych lub dluższych wystąpiell dotycz'lcych zagadnień teoretycznych, aktualnego stanu kultury na wsi. znaczenia tradycji. uczestnictwa w rozmaitych lormach dzialań kulturalnych. edukacji kulturalnej. stanu świadomości i religijności na wsi, fi· nansowania kultury wiejskiej przez samorz'ldy łokalne. cIzia/all organizacji i stowarzyszeń regionalnych itp. ZrelCrowano leż dyskusje. które toczyly się podcL.as s~imików. a w których uczestni· czyło zdumiewąiąco wielu obecnych. Trudno rzecz jasna sprowadzić te Iiczne i bardzo zróżnicowane wysHjpienia do kilku czy nawet kilkunastu typów. co w oczywisty sposób ułatwiłoby ich sensowne omówienie. Ograniczę się racz~i do zaprezentowania kilku wybranych referatów porusząi<lcyeh. moim zdaniem, tematy szczególnie interesuj'lcc. Nie oznacza to oczywiście. abym nie doceniał innych wystąpień. przeciwnie, jestem zdania. iż każde z nich niosło ważne myśli. a często istotnc wskazania zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. B. Go/ębiowski (Warszawa) w wystąpieniu pl. "Współczesna kullura wsi: zagrożenia i szanse" problem aktualnego regresu kultury w Polsce (nie tylko kultury na wsil) umieszcza na szero- �327 kiej płaszczyźnie globalnydl niemal. a przyn<~imniej dziejących się w obrębie nasz"j cywilizacji, przemian wzorów wartości. \\ iąże z kryzysem osobowości ludzkiej, nieslychanym rozwojem kultury masowej. odbieranicm istocie ludzkiej jej istotnej właściwości: kreatywności. Kryzys wsi polskiej to nie tyle kryzys translormacji ustrojowej. ile raczej kryzys wartości, to raczej stan chaosu wynikaj'lcy z poszukiwalI nowej drogi dla człowieka i jego kultury. Nie odbudowa zatem, lecz świadoma hudowa \Iinna hyć celem kulturotwórczych dzialań. Budowa nowej kultury jeżeli dobrze zrozumiałem myśl aulora - dokonać si« może jedynie \V oparciu o jednostki i zbiorowości o wykryslali."O\\anej tożsamości. świadome swojej I\artości i wartości swojego dziedzictwa. U. Kaczmarek (l'oznal1) \1 reli:racie ..Aktualne potrl.ehy kultury na wsi" próbuje nie tylko ustalić stosunek międl.Y tradycją (kulturą ludową) a współczesną kultunl polskiej wsi. ale także zastanawia się nad generalnymi żn\dlami ludzkiej kultury w dobie współczesnej. Widzi jc, jak wicIu innych wysl<,:puj'lcych na sejmikach. w woli i dzialaniu świadomego czlowieka. wyzwolonego z n«dzy i 1I\IarUnkOllall komercyjnych. aktywnego. nic poddającego się uniformizacji. Rozwój potrz<:h estetyClnych i kulturalnych takiego człowieka. przebiegający jako skutek edukacji kulturalnej. nic może hyć w :i.adnym stopniu oderwany od podstawowego jego środowiska, rodziny. najhliższego otoczenia. regionu. Zatem szansą dla hudowania kultury ludzki"j jest społeczność lokalna i region ze wszystkimi swoimi wartościami i tradyejami. Warto .jeszcze zwróeić (magę na artykuł o. Leona Dyczewskiego (Lublin) pl. "I'ozycja i zadania animatora - lidera \1' spolcczności lokalnej'". Zdaniem tego hadacza ..problem wszechstronnego rozwoju społeczności lokalnych w Polsce to obecnie przede wszystkim problem animatorów i liderll\\. Tam gdzie siO;poja\\iaj'l- l\l"Orzą siO;grupy i ogniska kulturotwórcze. powstają nowe podmioty gospodarcze o charakter/.e spóldzielczym. szloly nabierąią nowego życia. mlode pokolenie zaczyna żyć przysl.lości'j i j<1tworzyć - jako hardziej /.asohną. funkcjonalną. estetyczną, moralnie lepszą i radośniejszą od leraźniejs/.Ości". Slowa te nahierają konkretnego sensu. gdy czyta siO;wypowiedzi owych animatorów, owych liderów lokalnych zbionl\\ości. Wielu z nich wyst'lpilo na sejmikach. ukazalo swoje osiągnięcia, ale i prohłemy. Współczesny ohraz wiejskiej kultury. przyszłość tej kultury w dużym stopniu od nich zależy. Praea () kllllllr::e \I·si. której kilka zaledwie z \Iielu wątkó\v tu zasygnalizowałem. to cenne żródlo wiedzy. ogromny material do przemyśleń. Praca sugeruje wiele praktycznych rozwiązań prohlemów nękaj'lcych \1 spółezesn'l wieś polską Jest ona ponadto z gruntu optymistyczna. ukazujc bowiem ludzi ś\liadomych swoich celów i potraliqcyeh cele te osiągać. Jest wielkim peanem na rzecz postaw regionalnych i regionalizmu. Rys::ard Kantor Tadeusl. Woj t a n e k . MOl/ograjia Z"lI1hr::vc i :\!arcóll'ki. Zemhrzyce 1997, ss. 240. il. Tadeusz Wojtanek. urodzony w Zembrzyeach. z wykształeenia chemik. przez lata żył i działał poza rodzinn'l wsią W 198 I roku na stałe osiadl \V I.elllbrzycach. tu pracuje jako nauczyciel, tu dal się poznać jako rlcżbiar/. i muzyk ludo\IY. jako propagator heskidzkiego folkloru. Ostatnio opuhlikowal monogralię Zemhrl.Yc i Marcówki, wsi gospodarczo zc sobą związanych. Monografia to owoc kilkunastu lat poszukiwail archi\valnych i rozmfl\V z mieszkańcami wymienionych wsi. Wc wstępie aulor pisze: ..\I·a:inym mot)'lI'\:m podjęcia pracy nad monografią była chęć ukazania świata. który ju:i. odchodzi. prl)'chodz<1Cym po na~:nasto;pcom, świata ich przodków. Bardzo bogatego. z ktl')rego pO\linni hyć dumni. który nie powinien ulec zapomnieniu, i do którego należy wnicść swoją cząstkę . .lako pedagog, cheę uzmyslowić młodzieży. że nie pochodzi "skądś tam", że ma Ivlasną pr/.eS/lość. IIjasną malą ojczyznę. która zaczyna powoli rozmy\vać się �328 w obecnym skomercjalizowanym społeczeństwie. Ten świat duchów. czarów, boginek. bab owiniętych pledami. kiszonych ogórkó\v. bugli. skór wyprawianych potąiemnie w domostwach, kobiet noszących trawę ułożoną wysoko w koszykach. stukotu CCPÓ\\ jesienią w stodołach. wadzących się na cale gardło sąsiadek. zapachu palonych badyli. świat. który wyraziście żyje w umysłach ludzi pamiętających lata pięćdziesiąte. Musi on zostać zachowany dla naszych następców. Myślę. że ta praca w pewnej cząstce uchroni go przed zapomnieniem". Jak zatem widać, spory trud włożony w opracowanie monogralii. zdaniem autora, opłaci się. jeśli choć cząstka wiedzy o przeszlośei zostanie przekazana przyszłym pokoleniom. gdy stanie się ona jednym ze źródeł kształtowania się tożsamości młodzieży. Trudno wszakżc powiedzieć. czy tak się okaże, trudno z góry założyć. że praca T. Wojtanka trali do młodych czytelników. że zostanie przez nich ~aakceptowana jego wizja przeszlości. wizja nacechowana sentymentem. Wiemy przecież, że młodzież z trudem przyjmuje poglądy pokolenia rodziców. że ma skłonność do nadmiernego krytycyzmu. często do totalnej negacji przcszłości. Zwłaszcza. gdy owa przeszłość kojarzy się jej z ubóstwem. brakiem szans samorealil:acji. a także z archaicznymi obrzędami i zwyczajami. z odbiegąjącym od współczesnego system cm wartości. Cóż. trzcba mieć dużo optymizmu, aby liczyć na to. że podobne monogratie - emocjonalnc wycicczki w czas miniony odegrają jakąś rolę w edukacji współczesnej miodzie/y. A jednak. mimo wszystko. prace takie winny powstawać i -jak mniemam - opinii takiej nie trzcba dodatkowo uzasadniać. Ambitnie zamierzona praca T. Wojtanka posiada niewątpliwe walory·- przede wszystkim dokumentalne - ale też wady charakterystyczne dla podobnych przedsięwzięć z gruntu amatorskich. Autor, co prawda. zaznacza, iż korzystal z pomocy fachowców. w tym historyków i znawców ludow~i kultury. lecz - w końcu - ostateczna wer~ia pracy jest proentacją jego i tylko jego przekonań. ocen i interpretacji. Z wieloma z nich nic sposób sit; zgodzić. Wysoko ceniąc zapał i trud autora. nie mogę zatem nie zwrócić uwagi na pewne słabości pracy. Zaliczam do nich przede wszystkim dość chaotyczn'l konstrukcję całości - nie jest to właściwie monogralia. a raczej luźny zbiór zagadnień w różnych stadiach opracowania - a także brak krytycyzmu wobec pewnych kwestii i wykorzystanych prac. Pisząc o pochodzeniu ludności Zembrzyc i o dziejach tej wsi. autor puszcza wodze fantazji. jego pomysły i interpretacje nie trzymają się ziemi. Nie przekonuje mnie również opis okresu II wojny światowej i pierwszych lat powojennych. Kolejny raz czytam w polskich pracach o tym. jakoby \V walkach na linii Skawy. lub gdziekolwiek indziej, w styczniu 1945 roku brały udział oddziały wlasowców . .Jest to powielanie (tyle lat po wojnie!) zmyśleń sowiecki~j propagandy. Te i inne wady i niedostatki. błędy faktograficzne i pochopne interpretacje. choć oczywiste, nie zmieniąją generalnego odczucia. Praca T. Wojtanka jest interesująca nie tylko dla mieszkańców Zembrzyc. jest cennym źródłem wiedzy o życiu konkretnej wsi, do którego sit;gnie z pewnością zarówno etnograC jak i regionalista. Jest też znakomitym dowodem pasji człowieka nictuzinkowego, który umiłował swojil małą ojczyznę i pisze o niej sercem. Ryszard Kantor Roderyk L a n g e. 7i-aditional Oance in Po/and and its Changes in Time and territory . .,Dance Studies" vol. 20 ( 1996 l, Ccntre tor Dance Studics. Jersey 1997. ss. '56. Profesor Roderyk Lange jest najwyhitniejszym polskim choreologiem oraz jednym z czołowych reprezentantów tej specjalności naukowej na świecie. Rozpoczynał swoje prace badawcze nad tańcem w latach pięćdziesiątych. dokumentując folklor taneczny Kujaw i regionów sąsiednich oraz kierując DziaJem Taóca Muzeum Etnograticznego \V Toruniu. Wykladal również etnologię taneczną na Uniwcrsyteeie Mikołaja Kopernika oral kinClogralię w ramach specjalnego studium zorganizowancgo w Warszawie w 1955 roku. Dzięki \vielkiemu zaangażowaniu R. Lan- �329 gego ośrodek toruński stał siC;w latach sześćdziesiątych centrum koordynującym badania etnochoreologiczne w Polsce. zarówno w zakresie prowadzenia dokumentacji terenowej, jak i analizy oraz notacji form tańca tradycyjnego. W rezultacie udało siC;wypracować podstawy metodologiczne takich badall, które później zastosowano nie tylko IV etnochoreologii, ale i w badaniach i studiach nad tańcem w ogólności. Po wyjeździe z Polski w 1967 roku R. Lange byl wykładowcą antropologii tańca oraz analizy i notacji ruchu ludzkiego między innymi w następujących ośrodkach akademickich: Laban Art ofMovement Studio w Addlestone. The Queen's University w Belfaście, Goldsmiths' College i The Laban Centre w Uniwersytecie Londyńskim oraz w Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w Londynie. W łatach 1980-1996 przewodniczył Europejskiemu Seminarium Kinetografii. W tym czasie opublikował wiele znaczących prac z zakresu choreologii. antropologii tańca i kinetografii, głównie w Wielkiej Brytanii. Od 1989 roku R. Lange wykłada antropologię tal1ca na Uniwersytecie Adama Mickiewicza oraz regularnie prowadzi w Poznaniu warsztaty choreologiczne (w tym szkolenie kinetograficzne), które od 1993 roku organizuje w utworzonym przez siebie Instytucie Choreologii. W ten sposób po raz drugi włącza siC;bardzo intensywnie do działat\ na rzecz ugruntowania i rozwoju badań oraz studiów nad tallCem w naszym kraju. Równocześnie kontynuuje swoje prace za granicą, głównie w Centre for Dance Studies (Centrum Studiów Tanecznych) na wyspie Jersey (Wielka Brytania). gdzie na stałe mieszka. Centrum to utworzył wspólnie z żoną - Dianą Baddeley-Lange - w 1971 roku. Z czasem stało się ono ważnym mic;dzynarodowym ośrodkiem naukowym i dydaktycznym. kształcącym mlodych choreologów niemalże z całego świata. Wielkim osiągnięciem jest również seria roczników choreologicznych zatytułowana "Dance Studies", redagowana od początku przez R. Langego. Pierwszy tom ukazał się w 1976 roku, tom 20 - jubileuszowy - został wydany z okazji 25. rocznicy utworzenia Centre for Dance Studies. Cala seria stanowi dziś znaczący jakościowo i ilościowo zbiór opracowań naukowych z zakresu szeroko rozumianej choreologii. Znalazły się tu między innymi monogratie z zakresu historii tańca i etnologii tanecznej. artykuły na temat analizy i notacji ruchu oraz opracowanie podrc;cznikowe z zakresu kinctogralii. artykuły o pro/ilu etnochoreologicznym i antropologicznym na temat tradycyjnych kultur tanecznych w Europie i poza Europą. jak również omawiąjące historic; antropologicznych badalI nad tat\cem. opracowania na temat metodologii i metodyki badań choreologicznych. a także artykuly poświęcone problematyce tanecznej rozpatrywanej z perspektywy semiotyki. estetyki uy pedagogiki. Pismo ,.Dance Studies" stało siC;płaszczyzną prezentacji rezultatów zaawansowanych badań i studiów nad tańcem. międzynarodowym forum wymiany myśli naukowej. instrumentem ugruntowywania i rozwijania europejskiej "szkoły choreołogicznej". której jcdnym z twórców jest niewątpliwie Roderyk Lange, oraz łekturą ..formującą" nowe pokolenia badaczy - teoretyków tat\ca. nie tylko z Europy. Tom 20 ... Dance Studies" nicprzypadkowo został poświc;cony w całości zagadnieniom tańca tradycyjnego w Polsce. R. Lange stale dawał dowody (również przebywąjąc za granicą) swojego wielkiego zainteresowania tą problematyką. Świadczą o tym na przykład publikowane w"Dance Studies" i w innych \vydawnictwach obcojc;zycznych jcgo opracowania na ten temat. W 1978 roku ukazała siC;w Londynie jego rozprawa zatytułowana Tradvcyjny taniec ludowy w Polsce ijego pr::eobrcó?nia l\' c::asie i pr::!'str::eni (w języku polskim). Oparta na tejże publikacji recenzowana monogratia [i-aditional !Janel' in Poland and its Chang!'s in Time and Territoly stanowi zaawansowane studium na temat tradycyjnej kultury tanecznej \V Polsce w ujęciu syntetycznym oraz polskich badań etnochoreologicznych z uwzględnieniem aktualnej sytuacji. Jest to jedyne, w pełni naukowe. tak wnikliwe i obszerne omówienie tych zagadniet\ w dotychczasowym dorobku studiów nad taJ\cem tradycyjnym \V Polsce. Monografia składa siC;zasadniczo z czterech rozdziałów oraz obszernej bibliografii (434 pozycje), reprodukcji zabytków ikonograficznych i map (w sumie 33 ilustracje) oraz kilku zapisów kinetograticznych reprezentatywnych tańców polskich. �330 Rozdział picrwszy "Development or Scholarly Inten:st in Traditional Dancc in Poland" poświęcony jest omówicniu historii badatl nad tańcem tradycyjnym li Polscc onl/. occnie ich dotychczasowych rezultatów. a początku autor wprowadza inkresuj'IC,! kalcgoryzacj.,: terminologiczną. Proponuje. aby zasadniczo odróżniać trzy kompleksy kulturowc odnosz'lcC si.,: wprost do tańca tradycyjnego. a mianowicie rolklor tanccmy rozumiany jako składnik dawnej kultury chlopski~j, tańce narodowe stanowi'lcc adaptacje taliców wicjskich do kuilury ..wyższej" (szlacheckiej. arystokratycznej i później mieszczatlskicj) oraz l,lIicc ludO\\e II'ykształcone IV rezultacie akcji wskrzeszania «uiców Iviejskich i wl'lczonc nasl.,:pnic do programll\v' si'kolnych i repertuaru różnych zespołów scenicznych. Są to w istocic trzy ..pokłady" ... poziomy" i'.mieniaj'lccj sir,: w czasie kultury tanecmej. a precyzyjne ich identyliko\\anie jest niuo.,:dnym warunkiem poprawności wnioskowania IVbadaniach clnochoreologiC7nych. Główna część rozdziału zosIa/a poświęcona charakterystyce da\\nych /róde/ do badania tańca tradycyjnego w Polsce (m.in. poezja staropolska pOCl.ijWSZY od XV wieku. opisy tmiców polskich w obcych kodeksach i podrr,:cznikach tanecznych. dawne zhiory muzyki tanecznej. ikonogralia. różne dawne przekazy etnograliczne. \I' tym przede I\szystkim prace Oskara Kolberga) oraz znaczących dokonatl w dorobku polskiej dnochoreologii i dyscyplin pokrewnych. Sporo miejsca autor poświęca omówieniu i ocenie opublikowanych monogralii regionalnych rolkloru tanecznego Polski. książek na tcmat polskich tańców narodowych oraz wydawnictw popularyzatorskich z zakresu tańca ludowego. zwracając uwagę na ich wartość poznawCl.ij i cdukacyjną oraz jakość prezentacji udokumentowanego matcriału ruchowego. Wyrainic podkrcśla wa/kość rezultatów polskich badań mU7.ykologiC7.nych w zrozumieniu istoty wiejskiego lallca i I.idcntyfikowaniu charakterystycznych typów tańców polskich. I'rzedstillvia r<'l\\!llie/.istotnc Illkty z historii hadmi etnochoreologicznych w Polsce. konccnlruj'lc si~ na klvcsliach mc!odolog.icl.l1ych. W tej cz~ści krytycznie odnosi się do kilku prac C'rai.yny Dąhrowskiej. predestynuj,\cych (w lalożcniu autorki) do rangi opracowań generalizujących. Pisze mię'!;"y innymi. i.c autorka ..stosuj c pr/.cważnic atomistyczne podcjście w opisie tmicóII tradycyjnych. czasem wyłączaj,\c pojedyncze tallec z kontekstu, w jakim się uksztaltowaly. Chocia7. pisi'e o rcpertuarze lanecrnylll jako tradycyjnym kompleksie kulturowym. nic rozumic. ie lokalny repcrtuar tradycyjny jcsl rundamcnlalnym komponentem kultury tanecznej. Pojawia się tcż cz~sto brak wlaściwego I.rozulllienia różnorodności i złożoności warstwy kulturowej tmica. Uwidacznia się to wyrainie IV'nv.hudowancj klasyfikacji tańców tradycyjnych (G. Dąbrowskiej ~. przyp. D. K.). odnosi'ijccj si.,: lI'yhlcznie do rormacji. a nie do typów. Mechanistycznc kryteria zastosowane ZlJstaly ró\\'nicż II' mapol\!aniu poszczególnych stref tradycyjnej kultury tanecznej. Autorka twicrdi'.i. żC IV tcn sposl)b okrcślone zostały .,dialekty taneczne". Nic zostało to jednak potwierdzone oopml'iedni,! dokulllcntacją. W zamian konkretne strefy ustalone zostałyarbitralnic. c/ ..,:sto w opal'l:iu o granice obszan'l\\' okupowanych przez najeźdźców II' przeszłości. a nic poprzcz określenic zasięg,'m rozpri'cstrzcniania si~ poszczególnych typÓV\!tańca. Co gorsza. pojawia się tellLknejn do [1omijania nicllygodnych lilklów i publikacji" (s, 16-17). W rozdziale drugim "Thc Basic Charactcristics or Dancc Folklore in thc Tcrritory or Poland" R. Lange przedstawia charaktcrystykę form talica tradycyjneg.o slosujilc krylcria istotne w hadaniach etnochoreologicznych. W ten sposóh stara się okrcślić s\\Oislość polskicgo 1(llkloru tanecznego oraz zidenlyłikować dominujące na ziemiach polskich grupy lańdll\!. Odwołuje si~ przy tym do opracowań naukowych Cezarii .Iędrzejewiczlllvej. i .licjana Kamicliskiego. Curta Sachsa i innych autorów. Klasyfikuje tańce polskic na podstawic naswpujących ki') Icrilllv: mClrorylmiki i agogiki (przy okazji porus/.a problem stosowania tempo r/lho{() II tar'Kach wiejskich). rysunkowych form chorcogralicznych. obsady wykonawczej. runkcji 1:\I'lC<1 w kulturzc. proweniencji etnicznej i społecznej form tanecznych. Autor omawia dokładnie problcmalykę lwor/ywa ruchowego polskiego folkloru tancczncgo, zwracając uwagę na dominujące clcmcnty choreolcchniczne i kompozycyjne. Charakteryzuje również takie zjawiska jak improwizowanie tancerzy tradycyjnych, przekaz tańców i ich adaptacje w dawnym środowisku IVicjskim cr.y autochtoniczne nazywanie form tanecznych w rói.nych regionach. Taniec tradycyjny omall iany jest IV ui.,:ciu kontck- �331 stualnym. to /naC/) na Ile calokszlallu tradycyjnej kultury chlopskiei w Polsce oraz w odnicsieniu do europejskiej kullury tanecznej. Kolejny rozdzial reecn/llwanej monografii "The Characteristic Groups of Traditional Dances in Poland. their Variants and Territorial Expansion" sIanowi podsulllowanie intensywnych studiów obs/ernego malerialu 1:lktograliczncgo. opartych na adekwatnej metodzie analizy typologicznej talica tradycyjnego. Autor nic deliniuj<: wprost zastosowanej metody, jednak można ją zitkntyłiko\\'ać na podsta\\ie pr/eprowadzonych wywodów analitycznych. Metoda analizy typologicznej propono\\ana i wykorzyslana z powodzeniem przez R. Langego składa się z kilku kluczowych elementl)\\ "za lo/eli i rozwi'Vali epistemologieznych. Opiera się ona na potwierdzonym empirycll1ie kultury tanec/.nej tllindzeniu. /e tkcyduj,!ee znaezenie w caloksztalcie lokalnej i regionalnej da\\lH:j \\ si polskiej mial kompleks repertuarowy tradycyjnych tańców. Określał on specyliezne cechy tcj/e kultury na okn:ślol1) m lcrytorium (czasami bylo to kilka s,!siadującyeh ze sob'l regionl)\\. czasami jeden re!!ion. a kiedy indzicj tylko część danego regionu etnograłicznego). Na repertuar składaly się ta(lCe o znaezeniu pierwszoplanowym. które określały stylistykę tancezn'! eharakterystyon,! dla danego terylorium. oraz lmiee o znaczeniu drugo- i trzeeioplano\\ ym. Zesta\\ y reperluan)\\ c na poszC/ególnyeh obszarach zależne były od dominujących typów tOrln wneunych. W zaslosoll<lI1ej analizie typologicznej zosia la wykorzystana metoda geograficzna, polcgaj'lca na ustalaniu zasil,:gów występowania na ziemiach polskich określonych typów tańców z uwzglednieniem ich rangi w lokalnym czy regionalnym repertuarze. Do tekstu dołączona /ostala pr/ykladllllll mapa llpraclllI'ana przez autora. obrazująca rozprzestrzenienie kujawiaka \\' lólklor/.e tanecznym na terenie Polski (s. 57). przygotowana II' 1965 roku jako mapa próbna do Polskiego .,/(Iosu Ullngl'<l/icllego. Omawiane tu studia typologiczne można zaliczyć niewątpli\\ic do etnochorcologii diachronicznej opartej na procedurze retrospektywnej. Każdą z wyróżnio- nych grup tmicó\\ tradycyjnych (na przykład taóce o rylmach mazurkowych, tańce o rytmach krako\\iakt)\\ ych. talice l~ pu chodl.Onego) autor charakteryzuje próbując ustalić ich prowenicncję i chronologie. W tym celu lIykorzystuje znane źródła historyczne polskie i obce oraz wnioski z dotychczasowych hadar'l. nic tylko z zakresu historii tar'lea. Tak na przyklad momenty tanecznc utrllalone na dawnych rycinach i malowidlach mog,! znacznie wzhogacić wiedzę o dawnych, dziś już nieznanych tm·lcach. h.,:d'lcych prawdopodobnie pierwowzormni współcześnie dokumentowanych form laóca tradycyjnego. Zamieszczonc w monografii R. I.angego reprodukcje nąjciekawszych pod tym \\ zgh;dem zahytków ikonogralii polskich talleów (s. 69-1 15) są dobrym tego dowodem. PO/.a tym slusznie autor dopatruje siy reminiscencji dawnych lorm tanecznych w tradycyjnych grach i zahawach ruchowych. a z kolei IV lormach tariców narodowych - adaptacji wil'.iskiego założenie. Illlkloru. Konscblenlnie stosowaną zasad'! przeprowadzonej ii. lo material illktograliczny. za kai.dym razem speeyliczny (w tym przypadku dla tel'enu Polski). bedl,ie sugerować kryteria roz\li,vania metodyczne i wreszcie rozstrzygnięcia generalizujące analizy jest również dla danego terytorium analityczne (oczywiście, i klasyfikacyjne, jeżeli będzie tO możliwe). Daje sic \Iyrai.llie zau""l/Yć unikanie arbitralnych rozwiązall czy z góry określonych wyznaczników analitycznych i modeli klasylikacyjn)'eh. W rezultacie przyjęcia takiego toku postl,:powania hadawC/ego autorowi udało się wyrM,nić charakterystyczne grupy tańców tradycyjnych udokumentO\lanych na zicmiileh polskich i określić zróżnicowanic regionalne tradycyjnej kultury tanecznej uszczegółowienia. IV j<::dnak nieW<ltpliwie nych w oparciu Czwarty rozważ,lIi ehłopskiej. Polsce. dOdatkowej stalwlli'l o material ro/dzial na temat R. I.ange Przedstawione dobnI zebrany .. Dance na terenie as an l-:ssential \I z obrzędowości,! dorouną IV do kontynuacji Polski i innych Part or Village w Polsce nim przykłady dawniej nadawano \Ia/nc funkc.je magicme tańca były glównie /,wiązane z obrzl,:dami i uogólnienia i weryfikacji podstawy 1,lIlca tradycyjncgo lllna\\ ia wnioski egzemplifikacji studiów krajów w kilku kwestiach prac badawczych, typologicznych jego rytualnych run keji z różnych dopełnia IV dawnej zachowało sil,: wiele archaizmów całości kulturze regionów. i społeczne. Zwraca uwagę. że funkcje rodzinnymi. a funkcje magiczne przede W Illl'lnach obrzędowych realizO\va- europejskich. Rit<::s and Customs" o zagadnienia tańców wymag,\ią toku przyszłyeh którym społeczne wszystkim muzyczno- �332 tanecznych, których analiza może znacznie zaawansować studia poświęcone historii tańców polskich. Każdy z rozdziałów zaopatrzony został w rozbudowanc przypisy-odsyłacze do literatury. dodatkO\'Ie cytaty i uzupełniające komentarze odautorskie. Podnosi to znacznie wartość naukową pracy oraz przekonuje o dużej wnikliwości i rzetelności badaJ'! przeprowadzonych przez autora. Mapy, ilustracje i kinetogramy zostaly skrupulatnie opisane. Zamieszczony wykaz literatury stanowi najobszerniejsze zestawienie bibliograficzne na temat tańców polskich z dotychczas opublikowanych. Na podkreślenie zasługuje również wysoki poziom edytorski całego tomu. Monogratia Roderyka Langego na temat tańca tradycyjnego w Polsce jest obecnie pracą o znaczeniu podstawowym w dorobku polskiej etnochoreologii . .!cst również cennym opracowaniem z zakresu historii kultury polskiej. Równocześnie dzi~ki publikacji tekstu w języku angielskim rezultaty naszych badań i studiów b~dą znane szeroko na Śl\ iecie. Z pewnością będzie ona służyła wszystkim osobom zainteresowanym europejską kulturą taneczną i fenomenem tańca w ogólności. co było intencją autora. Wydaje się, iż warw zainteresować poważne wydawnictwo krajowc opublikowaniem polskiej wer~ii jFykowej tejże monografii, aby można było ją upowszechnić nie tylko w środowisku naukowym. Mogłaby w ten sposób spelnić dodatkowo ważną funkcję edukacyjną w naszym spolecze{!stwie, którego zdecydowana większość opiera swoje wyobrażenie o tradycyjnej kulturze tanecznej i kulturze tradycyjnej w ogólności na wypaczonych stereotypach, nie znąjąc. a tym samym nie rozumiejąc i nie doceniając jej rzeczywist~i wartości. Darius:: Kubinowski Jan A d a m o w s ki, Pmls::c::y::n0l1ka. Podlaskie pie.~ni ludO\l'e :: repertuaru Aleksandry DaTranskrypcje muzyczne Anna Michalec. Antoni Zola. Regionalny Ośrodek Kultury, Biała Podlaska, 1997, ss. 157.6 fot. nlb. ni/llk. Podlasie jako miejsce odwiecznego kontaktu kultury polskiej i ruskiej (bialoruskiej i ukraińskiej) było od dawna przedmiotem zainteresowall przedstuII'icicli różnych dyscyplin naukowych, m.in. językoznawców i folklorystów. W wyniku wielowiekowego współistnienia ludności polskiej i ruskiej doszło do wytworzenia swoistej kultury. bo;d(Jcej sum,\ elementów obu 7.ywiołów etnicznych. Ten obszar wzajemnego współistnienia ludności odmiennej narodowościowo. wyznaniowo, językowo i kulturowo był dotychczas opisywany najczo;ściej jako strefa wplywów jednego czy też drugiego żywiołu etnicznego. Obszar taki określany byl mianem ..pogranicza". Inne podejście do tego zagadnienia występuje IV recenzowanej pracy. J. Adamowsh znany badacz folkloru Kresów Wschodnich 17, pojmuje pogranicze kulturowe nic jako obszar dominacji wpływów dwóch żywiolów etnicznych. lecz jako "obszar kulturowej wspólnoty międzyetnicznej. Wartości stworzone na tym obszarze. poprzez akceptację spoleczną. stąj,\ się dorobkiem obu sąsiednich kultur i narodów" (s. 19). Tak postawionej tczie służy caly uklad merytoryczny i formalny książki, składąjącej się z dwóch zasadniczych części: analityczno-syntetycznej (s. 1-29) oraz materiałowej, będąe~i sklasyfikowanym zbiorem pieśni Aleksandry Daniluk. 1912-1996 (s. 30-152), całość zamyka ,.Alfabetyczny wykaz incipitów pieśni" (s. 153-156). Uważam, że przy'jęcie przez J. Adamowskiego rozumienia pogranicza jako integralnej, niezależnej jednostki kulturow~j stanowi o nowatorstwie metodologicl.llym w polskiej folklorystyce. Dla Podlasia jest to pierwsza tego typu praca, w której realizuje się z powodzeniem zasadę. 17 Por. J. Adamowski. Opowieści o ((sztuce Heroda>! z JanÓlrki, w: Kolędowanie na Lubelszczyźnie. Wrocław 1986. s. 278-293; Tcnżc. Podlaskie pieśni weselne z Wólki I'o!inolfskiej ... Etnolingwistyka". red. J. Bartmiński, l. I, Lublinl988. s. 173-181. �333 że pogranicze kulturowe to suma wartości wytworzonych przez ludność etnicznie zachodnioi wschodnioslowiańskąlH Recenzowana praca jest dziełcm pionierskim i z tego względu. że skupia uwagę na pełnym repertuarze pieśniowym jednej osoby. Aleksandra Daniluk. autochtonka z Dokudowa pod Białą Podlaską. jest tą postacią. w której ogniskują się zarówno cechy typowe dla ludności pogranicza (typowy dla ludności Podlasia jest skomplikowany życiorys picśniarki z Dokudowa, począwszy od zsyłki w głąb Rosji w czasie I wojny światowej. poprzez trudny okres młodości, a na konieczności wyboru wyznania i narodowości kończąc). jak też cechy indywidualne. twórcze, co umiejętnie w analizie repertuaru pieśniowego J. Adamowski wykazal. Jak pokazuje szczególowy stan badali nad pieśnią. sięgający drugiej połowy XIX w. (por. np. opracowania pieśni Janczuka i I3essaraby). wykonawcom indywidualnym nie poświęcano wcale uwagi. Nawet tak wybitny !(llklorysta jak O. Kolberg1ą nic dąje prawie żadnej wzmianki o twórcy' indywidualnym. Tak więc w recenzO\vunej pracy podejmuje się przewartościowania tradycyjnego. poglądu istniejącego w lolklorystyce. że literatura ludowa jest wytworem zbiorowym. 1. Ada-' mowski. w wyniku analizy repertuaru pieśniowego A. Daniluk. uzyskanego w roku 1989 według specjalnego kwestionariusza. udowadnia z powodzeniem tezę. że ..dzieła folkloru nie mogą powstać bez uczestnictwa poszczególnych jednostek". Szezególowa analiza 106 pieśni20 w wersji polskiej i ukraiński~j21. przeprowadzona na plaszczyżnie lingwistycznej przez 1. Adamowskiego i muzycznt:i przez A. Michalec i A. Zolę. pokazuje doskonale cechy folkloru pogranicza. Pieśni obszarów peryferyjnych charakteryzuje wielorakość merytoryczna i formalna. I wszystko to zawiera się w repertuarze pieśniowym jednej osoby. która gromadzi całą (niemal całą) twórczość pieśniową Podlasia. Aleksandra Daniluk i'lczy w sobic - zdaniem J. Adamowskiego - typowość i indywidualność. z tego wzgll,:du. że jest nosicielem i promotorem tradycyjnych wartości kultury ludowej. a zarazem twórcą nowych dziel. O wartości metodologicznej pracy stanowi rezygnacja ze struktury opozycji uprawianej w folklorystyce. tj ... społeczny" - ..indywidualny" .. .typowy" - ..oryginalny". Dalszą zaletą prac)' jest systematyzacja pieśni. 1. Adarnowski pierwsz)' podejmuje się klasytikacji tego gatunku lolklorystycznego (niektóre z nich. jilk np. bajka mąją już swoją systematykę). Wprawdzie folklorystyka dysponuje zbiorami pieśni ludowych z Podlasia. brakowało jednak dotychczas teoretycznych i praktycznych prac L tego zukresun. Dlatego też próbę klasyfikacji pieśni podjętą w recenzowanej książce należy ocenić wysoko. Autor wyróżnia w repertuarze A. Daniluk siedem grup pieśni: I. Picśni obrzędowe doroczne (z cyklu wiosennego - pieśni zalimonowe. z cyklu letniego - pieśni polne i dożynkowe). 2. Pieśni obrzędowe rodzinne (weselne, chrzcinowe. pogrzebowe). 3. Picśni zalotne. milosnc i o milości. 4. Pieśni rodzinne, 5. Kołysanki, 6. Pieśni żartobliwe. 7. Pieśni różne. Wartość pracy wyraża się nie tylko w próbie klasyfikacji gatunkowej, ale i w konsekwentnym wskazywaniu pograniczności (pery!'eryjności) folkloru. J. J\damowski pokazał. że pieśń na pograniczu kulturowym funkcjonuje w wiciu wariantach obu języków. Dużą liczbę wariantów mają pieśni korowajowe (s. S I-56). Na Podlasiu funkcjonują one w wersji polskiej i ukraińskiej "chachłackiej". O pograniczności świadczy też bogactwo pieśniowych motywów kresowych. Pokazuje to zestawienie np. pieśni zalimonowych. mających charakter zalotów i pieśni korowajow)'ch (motyw korowaja. ciasta weselnego symbolizującego płodność). " Próbą opisu pugranicza polsko-wschodniosłowialiskicgo w obrębie euroregionu Bug ma być przygotowywany przez zespól międzynarodowy AI/as elno/inglrislyc:lly pogranicza po/sko-bia/orusko-ukraińskiego. Por.: O. Kolberg. D::ie/a ll·s::yslkie. Wrocław- Poznali 1961. Na tę liczbę składają się wyodrębnione numerycznie 72 piesni oraz 34 warianty pieśniowe. 21 Pieśni podane są w wersji gwarowej północnoukrailiskiej. podlaskiej. określanej przez miejscową ludność ..mową chachłacką". 22 Por.: zbiory pieśni w wersji polskiej. np. A. Oleszczuk. Pieśni ludowe :: Pod/asia. Wrocław 1965, jak i w wersji ukrailiskiej. por. J. Ignaliuk. t\'arodn)ji pisni:: I'id/aszs:ia. maszynopis na prawach rękopisu. I" 211 �334 W grupie "Pieśni różnych" (s. 144-152) zm~jdujemy m.in. rzadko dokumentowaną oryginalną pieśń o pańszczyźnie .. By/a u nas pallszezyznOllka". Nazwa IHlIls::c::v::nOlika. występująca w ineipicie, użyta została. nie \\iem. czy słusznie. w tytule ;:biorku pieśni!\. Daniluk. Bogactwo różnorodność repertuaru pieśni A. Daniluk to nie tylko. jak szczególo\\·o wykazal lematów i motywów, Icez także wielkie możli\\ości muzyczne. .I. Adamowski. Na ten ostatni aspekt zwracają uwagę A. Michalec i A. 70/a w rozdziale "Clmraktaystyka muzyczna repertuaru śpiewów Aleksandry Daniluk" (s. 24-27). Podkreśla się lutaj. że o wartości muzycznej pieśni stanowi ich melodyka. Typowość i aUlcntycl.llość repertuaru pieśnill\\'ego !\. Daniluk od strony muzycznej wyraża się w związku z pieśnią ludowq w zakresie melodyki i tonalności . .lak pokazali to autorzy opracowania muzycznego ,. W repertuarze A. Daniluk zdecydowanie przeważają melodie o kształcie lukowym (wznosząco-opadającym. 32 melodie). I~llistym (31 mel.) i opadającym (16 mel.). Pozostałe typy reprezcntowane są pojedynczymi pr/.ykładami. I)odane proporcje liczbowe pomiędzy róż.nymi typami melodii wcalej pelni odpowiadaj,j wynikom współczesnych badań nad melodyką polskiej pieśni ludowej i potwierdz.aj,\ autentyczność omawianego repertuaru" (s. 25). Indywidualność muzyczna repertuaru pieśniowego!\. Daniluk nic jest zaprzeczeniem typowości folkloru podlaskiego. pozwala tylko lepiej dostrzec jej zlożoność. Wnikliwa i pracochłonna analiza wszystkich (106) pieśni pozwolila dojść autorom opracowania do następujących konstatacji: "Urozmaicona melodyka, wzbogacona melizmatyką. zrói.nicowanie tonalne i metrorytmiczne czynią ten material niezwykle interesujący. Tkwi on korzeniami w tradycyjnej warstwie folkloru. tchnie autentyzmem. czego najistotniejszymi przejawami są m.in. duża wariabiłność. wąskozakresowość. występowanie archaicznych zjilll'isk tonalnych" (s. 26-27). Sumując. wartość recenzowanej ksiqżki wyraża się w propozycji nowego spojrzt:nia na kulturę ludową pogranicza slowiallskiego. w którym takie elementy jak język. religia. narodowość nie dzielą. lecz lączq ludzi. Omawiana praca ma. moim zdaniem. \\aż.nc znaczenie dla badarl komparatystycznych (polsko-wschodniosłowiańskich). może być również prze\Hldnikiel1l metodycznym do odczytywania zjawisk rolklorystycznych na innych pograniczach słowiańskich. Feliks C::y::ewski e c ki. Pielgr::ymki na Górnym c<C;ląsku lI' la/ach 1869-191-1, Socit:tas Superioris - Instytut Górnośląski. Katowice 1994. ss. 219 i 22 nlb. Ks. Jan Gór Favendis Silesiae Scientiis ,.W świadomości religijnej Górnoślązaków funkcjol1(Jllalo przekonanie. żt: na miejscu świętym Bóg daje wiele łask. a ludzie są bardziej pobożni. Na miejscu pątniczym pielgrzymi specjalnie przeżywają obecność Pana Boga. Z chwilą udania si.,: na to miejsce trzcba ..spuścić Się" na Boga. klopoty swej codzienności pielgrzymowali do miejsc słuchane stawaly prośby Cytat pochodzi zostawić świętych. się dodatkowym z ksią/ki św. Annie. by się wymodlić motywem ks . .lana Góreckiego a ludz.iom i nasycić nic się nic stanie. tym pokarmem (s. 67-6S). pielgrzymowania" o pielgrzymkach Pątnicy na caly rok. Wy- na Górnym Śląsku. Autor zna- :: Tarnowskich Paraj/a .\:\V. Pawła w Nowym By/omiu (1991) i Pielgr::ymka ślubowana Gór do Piekar (1997), wielu artykulów publikowanych na lamach pism katolic- kich Niedzielnego", ny jest z monografii (.,GoŚcia i w pracach zbiorowych. ks. J. Wycislo (1992). "Jasnej (ióry", ,.Śląskich Studiów Ilistorycz.no-Tcologicznych") jak np.: Ks. Jan A. Ficek i Piekarv .\'Iąskic lt· XIX wieku. red. naukowa Ko.~ciól śląski wspólnotą misyjną. red. W. S\\·iątkiewicz. Ks. J. Wycislo (1995), Pojednanie i sprawiedliwoH: spolec::llo, red. W. Swi'ltkiewicz. Recenzowana interesowała czych, jak: publikacja problematyka Piekary Śląskie. powstała udziału Pszów. w wyniku ludności Kalwaria wieloletnich śląskiej ks . .I. Wycisło bad,lIl ks. Góreckiego. w pielgrzYlTIlJllaniu Zebrzydowska. (;óra do miejsc S\\·. Anny. (1997). którego typowo Alwernia. za- pątniCzęsto- �335 chowa, Kraków. Jednym z wielu materiałów źródłowych, które autor wykorzysta! w pracy, na uwag~ zasluguj" informacje pomieszczone na lamach "Katolika" (w latach 1869-1914), w pracy Józefa I.ompy I'r::.ell'odllik dok/adnF d/a odll'ied::.ających święte. od wieków c/ldami słynące miejsce III obru::.ie i\'aj.l:lI'ir,:ts::.ej Panin' Maryi i na Jasnej GÓr::.ew C::.ęslochowie (1860) i książ.kach kalwnry,iskieh zll'<lI1ych ..knlwaryjkami" (które powstawaly. gdy wyhudowano kalwari~ lub gdy zainicjowano uroczystości obchodów kalwaryjskich w określonym mit;jscu pątniczym; zawieraly modlitwy na róine okoliczności, litanie. rozważania, uwagi dotyczącć określoncgo savoir vivre'u na miejscu święlym). Piełxr::.ymek... zapoznał Autor się nadto z kronikami sanktu- ariów i parafii pielgrzymuj'lcych . .lak pisze ks. Górecki "stano\\ią (one) również cenne źródło uzupdniające inlilrlllacje. zwlaszcza statystycz.ne. Punadto są .. kopalnią" wiedzy a zwyczajach zachowań w poszczególnych miejscach p<\lniczych" (s. 16). Wywiady ze .•śpiewokami" - organizatorami lub wspólorganizatorami pielgrzymek w poważnyrll stopniu wzhogaciły wiedzę badacza a ..poetyce" pielgrzymek ... Śpiewoey" bowiem wcale nierzadko funkcję przewodników pelnią z pokolenia na pokolenie. z.naj,\ więc nic tylko wspólczesne. ale i dawne formy pielgrzymowania. W rozdziale piemszym pl. .. Miejsca pątnicze" ks. <Jórecki charakteryzuje miejsca pielgrzymkowe. ich lokali/.aeję i rodzaje. Miejscem docelowym wędr()\'iek Górnoślązaków były często wzniesienia. góry. od codzienności klórydl czl(mieka ści. W świadomości jest stolic" .- jak zwraca sprzyja uwagę religijnym (iórnośl'lzaków jako laski dla pielgr/.ymów. aulor - rclkksjom. .,tajemniczość. nawróceniom ich góra święta jawila się Góra ( ... ) Góra Sw. Anny jcst magnesem. i oddalenie majestat i poczuciu Bożej obecno- Św. Anny. To miejsce który od dawna przyciąga pątnikó\\·. W świadomości pielgrzymów kojarzy si~ z.:. stancm laski, błogiego przeżywania Boga, ze ś\\i<;tości<l i czystości,\" (s. 18-19). Aulor \\)Tóżnia d\\a rodzaje mieisc pl\tniczych: sanktuaria maryjne i kalwarie. W sanktuariach maryjnych modlono sit; do Boga za pośr.:.dnictwem Maryi, której obrazy i wizerunki tam najczęściej umieszczano. I'ocz<\tków sanktuariów maryjnych można upatrywać już w XVII wieku, gdy katolicy hronili się przed atakami reformacji. Wówczas sanktuaria skupialy wokól siebie wszystkie stany. Stanowiły one w późniejszych czasach (np. \\ okresie kllłlurkampfll na Górnym Śląsku) miejsca podtrzymuj,\ce polskość mieszkaJlców tego regionu. Kalwarie natomiast budowano na wzór kah\arii maryjnych. jerozolimskiej kapliczl'k skladaj,\cej poś\\i<;eonych są m.in.: Wambierz)'ce. Kalwaria różnym si<; z Drogi świ<;tym /.ebrzydowska. Krzyż.owej, Kościohl. Drogi W Polsce Góra Ś\\. Anny, Piekary Pojmania, tematów przykładem kalwarii SI"skie. Wejherowo. Ks. Górecki \\ iek uwagi PoŚ\\ i<;ca omówieniu miejsc pielgrzymkowych w religijnej świadomości ludu górnośl<\skiego. odwoluj,\c siO; do lokalnej tradycji ludowej (legend. podań). eksponując znnczenie wody ... Nic ma miejsca świ<;tego hez studzienki - pisze ~ z której pątnicy czerpią wod<; i zabieraj<! j<\ do swoich domów. Tak jest w Częstocho\\ie. Piekarach. na Górze św. Anny, «Dorotcc». w Cietrzwaldzie. Kalwarii /.ebrzydowskiej .... · (s. 25). Badacz wyróżnia ,.miejsce święte" jako ..przestrzdl" szczególnych lask. więzi społecznych i wolności. modlitwy i radości. Nadto podaje tenniny piclgrz) mowania ŚI:vaków do poszczególnych sanktuariów. Drugą cz<;ść pracy badacz poświęci I strukturze pielgrzymki grupowej, odpowiadając na nast<;pującc kwcstie: jaki jest jej uklad. kto jej przc\\(ldniCLy. w co ubrani są pątnicy. z jakich warsIw spolecmych potem chlopcy. wśród uczestników Kaidy się wywodzą dzie\\częta. Zwykle piclgr/)'mek wynlinia!y stan (lub tei. związ..:k. kongrcga..:ja. np. mlod/iei męska szlandar w swojej funkcjom ... Śpie\\ocy" z gl<;boko \\ierzących praey pielgrzymki idzie i pozostali się grupy zawodowe, a szczególnie nosi wlasny św. Stanisław'l pątnik pielgrzymi. Kostki, obraz, panny niosący krzyż, Bardzo często górnicy i hutnicy. chorągwic, figury, - z Matką Boską, ze św. Florianem, zaś ligurkę św. Anny niosły matki. DziePoczęcia Najświęts/ej IVlarii Panny ~ dziewczęta z Kongredużo miejsca - ho tak nazy\\ano rodzin orkiestra stowarzyszenie) z wizerunkicm górnicy - ze św. Barban,. hutnicy·· ciątka .Ie/us -- d/ieci. Niepokalanego gacji Mariańskiej Ks. Górecki na pocz<\tku m<;ialki ... śpiewok", katoliCKich. poświęcil na Śląsku należeli ..śpiewokom" przewodników do różnych i pełnionym pielgrzymek towarzystw. przez - rekrutowali nich się np. św. Alojzego, �336 Gimnastycznego ..Sokór'. Eleusis. św. Józefa. gdy zaczynali przewodniczyć ,.wyprawom do świętych miejsc. mieli nąjczęściej po 18-19 lal. Obowi'Fkiem ..śpiev'oka" było przygotowanie pielgrzymki: musiał więe ustalić dzień i godzinę wymarszu. miejscc zbiórki. czas trwania "pąci". załatwić furmanki dla starszych osób. reprczentował pątników podczas powitania. intonował pieśni, zwoływał pielgrzymów na modlitwę. załatwiał nocleg. Jak zauważa autor, pielgrzymi udający się na wędrówki do san!;,tuariów i kalwarii ubrani byli w regionalne str<~ieludowe. Wyjątek stanowiły kobiety i panny z różnych stowarzyszeli. np .. ,panny z kongregacji niosące figurki były ubrane w granatowe spódnice i białe koszule. a na głowie nosiły wianek z mirty. Aspirantki miały zielone wstążki okaląjące szyję. sodalistki zaś - wstążki niebieskie z medalikiem Poczęcia Najświętszej Marii Panny. Kobiety z III Zakonu św. Franciszka występowaly w brązowych chustach lub kieckach" (s. 55). Aby uczestniczyć w pielgrzymce do określonego miejsca peregrynujący musiał mieć "odpowiedni" wiek. I tak na Górę św. Anny dzieci mogły pójść dopiero po ukończeniu 14 roku życia, a do Piekar po ukończeniu I O. Zróżnicowany był także przekrój społeczny pątników górnośląskich: od przedstawicieli różnych zawodów (np. górników. hutników. nauczycieli. rzemieślników). dyrektorów różnych zakładów pracy. naczelników miasl. reprezentantów szlachty śląskiej, do innowierców. osób niewierzących i innej narodowości. przeważnie niemieckiej. W koltCinym rozdziale książki "Motywy pielgrzymowania" ks. Górecki zastanawia się nad przyczynami pielgrzymowania pątników. eksponując takic motywy, jak zbawienie duszy, odbycie spowiedzi generalnej i zyskanie odpustów, rozpamiętywanie męki i śmierci Pana Jezusa, uczczenie Matki Boskiej Częstochowskiej. umiłowanie miejsca świętego. uproszenie zdrowia. spełnienie ślubu. uproszenie błogosławieństwa i opieki dla Kościola. uproszenie błogosławieństwa dla nowych para/ii polskich. tradycja i inne. Przygotowania do pielgrzymek. ich trasa i pobyt na określonym miejscu. do którego tak licznie udawali się pcregrynujący. jak również pieśni pątnicze są przedmiotem badań autora w rozdziale pl. ..W drodze". Ks. Górecki interesuje się więc przygotowaniami do ,.pąei": ekwipunkiem pątników, pożegnaniem ich w rodzinnych parafiach. "Na pierwszy widok wież sanktuarium - zdaniem badacza - pielgrzymi padali krzyżem i modlili się lub śpiewali. Zatrzymywali się także ci, którzy ni.: mogąc iść pkszo. pielgrzymowali na furmankach wyścielonych słomą. Na pi.:rwszy widok Góry Sw. Anny oddawano cześć św, Annie, śpicwąiąe trzykrotnie: «Święta Anno. lvitam Cię!»" (s. 90-') I). W następnych częściach pracy zatytułowanych "Pobyt na mi.:jscu świętym" i ,.Trwała więź z miejscem pie!grzymkowym" badacz zawarł roZlI·ażania o zróżnicowanych scenariuszach powitań pątników w Piekarach. Częstochowie. na Górze Sw. Anny. II Kalwarii Zebrzydowskiej, Wambierzycach, Jastrzębiu. Pszowie. przcbiegu obchodów kalwaryjskich i pożegnaniu pielgrzymów, eksponując wpływ pielgrzymek na życie religijn.: ich uczestników. więź z miejscami pątniczymi. Według ks. Góreckiego .,najbardziej widocznym sposobcm było przywożenie z sanktuariów pamiątek. Nastrój i zwycząj pielgrzymowania widoczny był w wystroju kościołów oraz w zdobieniu domów i kapliczek przydrożnych. Więź z mi.:jscami świętymi wyrażała się także w ofiarności na ich rzecz i pidęgnowaniu nabożclistw stamtąd zaczerpniętych. Wreszcie - i to jest najważniejsze - wracano do tych mi.:jsc, ni.: tylko w następnych pielgrzymkach" (s. 145). Ostatni rozdział książki dotyczy udziału GórnoślązakólI' IV pidgrzymowaniu do Krakowa na przełomie XIX i XX wieku. l3adacz wy'jaśnia genezę i motywy pielgrzymek religijno-narodowych do tego właśnie miasta, ich rozwój i organizację. Uważa. iż wyprawy do Krakowa umożliwia!y ludności śląskiej poznanie historii i narodowych pami'ltek Polski. odgrywały bowiem istotną rolę w rozwijaniu świadomości narodowej Górnoślązaków. Pracę autor uzupclnia ,.Aneksami". IVktórych pomieścil mat.:rialy z "Katolika" {np. przyklady "kalwaryjek" z Piekar. Góry Sw. Anny. Kalwarii Zcbrzydowski.:j, listy ,.śpicwoków" od J 869 roku do czasów obecnych oraz wywiady z nimi. ind.:ksy pieśni zakazanych w Rejencji Opolskiej w XIX i pierwszej połowie XX wieku. modlitwy dla pidgrzymów udaj'lCych się w drogę. pieśni kultowe, scenariusze .,Obchodów Kalwaryjskich na Górz.: Św. Anny". calość ul.llpelnia bibliografia., liczne reprodukcje obrazów Matki Boskiej. strony tytulowe ..kalwaryjck", śpiewników. �337 .. Katolika". pamiątki /. pohytu Gidiach. W konscb",:ncji na (iórz.: ks. Jan Górccki Św. Anny. podj,\, ambitną Czt,:stochowie. i II' Kalwarii pclni udaną próbę Zehrzydowskiej. kompleksowej analizy ruchu pielgrz)'mkowego na (J{ml) 111ŚlllSku w X IX i na pocz'ltku XX wieku. przedstawiąjąc w kalegoriach osohlim:go .. ICnom.:nu" kulturowego lypowego dla Górnoślązaków. Joanna go S;witala-Mastaler:: Alicja F a I n i o w s k a - (i I' a d (l \V S k a. 7(>sl<lIlI£'II/)"s::lach/)' krakoll'skiej /'(/ ·11-XI·'111 w. 1I\'hór te!;sl<llI' !:,.,jrllollTch:: la/ 165/}-1799. Polska Aka(kmia LJmiej<;tności. Kraków 1997. ss, lXXII. 1-261. nih. 7. !l1(kks osóh. il1(kk;; na/w i r::wJ::iej 1I:;\'lI'olln,h. IlusIr. harwnych geogmJivnych: Slmvnik 1\I)'ra::ów staropolskich I), Autorka jest \\ >lra\\ n> nI i doś\\ iadc/On)'11\ hadac/.cm dziej{l\v kultury polskiej. a od lat specjalizująe sit,: \\ /agildni.:niilch /\\'iwanych z dawnymi warst\\ami ziemiańskimi, doszła do tych perfekeji SlllrlllUło\\aJ'l. ktlll'\: przedslol\\ila Ile wSIt,:pie omawianej pracy. Prof FalniowskaGradowska /ajmujc si<; /.agadnieniami spolcuno-gospodarcz)'mi Polski południowej doby nowożytnej (XVI-X VIII 1\.) i jest autork,\ s/eregu cennyeh pozycji książkowych: Świadc::enia poddanych lIa r::ec dwom \I' k/'(llews::c::v::llach Il'oj('wód::/IVO krokowskiego 1\1 XI 'III wiekIl (1964); Ostatnie la/a <I::iolall1o.~ci ,\'ą<lu !?c{i:rci/darski('go KorolInego ( 1971 ); Stlldia nad spolec::eńs/wem wojewó<l::twa krakOll'ski£'go II' .\'1 'III "'ieku (1982): Ojców II' d::iejach i legend::ie (1995) oraz eenn.:go \\ ydall n ict\l'a /r{ld 1ll\lego 1,lIs/racje krrilell's::c\'::n \wjewód::llva krakowskiego J 765 i 1789 (1962. 1963 i 1')75). Od grod/lic II idu lal prof. krakol\skie. zgromadziła okolo A. Falnio\\ s:ldeckie. d\\'óch ska-(jradowska hi<:ckk. g.rnmad/ila oświt,:cimsJ.;ic i nm\'\' Iysit,:cy 1\'sl:1i11enl('m szlacht} Z\I materialy. przeszukując ksi<;gi ziemskie iwanej \I' ci'lgu księgi krakowskie, oSlatnich skąd trzech wie- ków istnienia da\\ nej Rzeczypospolite.i z obszarem hisloryc/.llego województwa krakowskiego, Il\:go oblitego zbioru ro/.porz'ldzcó ostatniej woli ws/.y;;tlich warstw szlacheckich. od magnatów po bezrolnych urz<;dnik(m S<jdm\ych. I\ybrano do druku -II teslamentów. w tym 12 z drugiej połowy wieku XVII. zaś 29 z \\ieku XVIII, I nieh utery należą do senatorów (nie olśniewąjących bogactwem). osiem do szlachty zamożnej. n:szta do średniobogatej i ubogiej, a trzy do zupclnych hiedakó\\ s/.Iaehcckich. slui.ebncgo proletariatu dawnych .. braei herbowych", Uka/uje sio< \\' \\iclkim przekroju spolcc/.61stwo podkraktmskic. jego stan zamożności. jego gospodarność. rodzinne i majątkm\'e troski. Również \\ leslamentach \\idać \vyraźnie obraz współżycia sąsiedzkiego. prze\l'ai.nie opartego na współdziałaniu gospodarczym. Rzadziej ukazuje się tło polityczne. choć i jego nie hrak w oblilym mah:rialc. Jednak wszystko pojawia si" tak ugladzone. \\. dominującym strachu przed śmierci:, i niepe\\"Hości i.ycia pozagrobowego. i.e prawie każdy z testatorów nabiera \\ygl<\du baranka, dobrego. lagodneg.o, myślącego o fundacjach mszalnych i zaopatrzeniu klasztorów. Ta dobroć slawala się przekleJ\SIWem dla wdowy i dzieci, nic będących w stanie spłacić licznyeh legatów. Niekiedy jednak z kslamentu wychylają sit,: postaci groźniejsze, LJmieraj'ley na przt:lomie lat I 740! 174ł Kazimierz z Drohojowa Drohojowski. stolnik wołyński (od roku 1721). niet!l\u/naczni,: jako przye;:ynt,: sw.:j śmierei wymienia ciotkę. Antoninę z Droh(~jowskich. procesy czość 1-\'010 Wizembergową o wieś Bestwinkt,:. i krwawość rodu I )rohojowskich, skich. zostali zamordo\\ani Staropolska Antonina bo\\iem przC/. n:~jhliis7ych różnorodność ks. Jt,:dr/.eja Kitm\·icza. 2-1"0(0 X i,;ską. Xit,:ska sWIl osoh'l obyc/.aj()\\a lecz \Iil,:cej ukazuj.: z którą wprowadzi jej rodzice. prze;: dlugie lala prowadził la w Krakowskie tę krwiożer- Stenll1 Jan i Konstancja z Bunkow- krewnych. \I'} lan;a si •• z !estamcntów. si.; gospodarskiej niczym cod/.ienności, z pamil,:tników Niekiedy pojawiają �338 się poddani chlopi, zaś w testamentach magnackich slużba domowa i oficjaliści. W tych ostatnich są serdecznie wspominani. a niekiedy nawet hojnie obdarzani legatami. Bardzo dużą zaletą pracy jest wnikliwie opracowany wsto;p. dający cały przegląd dotychczasowych publikacji z zakresu omawianego zagadnienia. Pełna hibliografia została pomieszczona w przypisach. Zapoznawszy siO;z tym tckstem, widzi siO;wyraźnie, jak jeszcze daleko do wyczerpania tematu. jak brakuje puhlikaeji z innych rejonów Polski. tak niekiedy zupclnic różnych od Krakowskiego pod wzglo;dem gospodarczym. spo!ccznym i ohYCl'.ajowym. Takie prace mogą wyjść spod pióra fachowców zajmujllcyeh się etnografią historycznll! Na ostatck wyrażonych lu uwag trzeba z żalem stwierdl.ić. i.c tak cenna i ciekawa praca. mogąca zainteresować specjalistów z wiciu pokrewnych dyscyplin. uka/ala siO;v\"prawic bibliotilskim nakładzie tysiąca egzemplarzy. Kr::ys::to/ Wolski Andrzej S a k s o n. Stosunki narodowościowe Zachodni. Poznań 1998. ss. 429 + 2 tablice. /7(( /Farl1lii i Ma::u/'(/ch 19.15-1997. Instytut Obszerna książka Andrzeja Saksona to kolejne opraco\\anie kg.o aulora dOlycz'lce dzisiejszego obszaru Warmii i Mazur. Rozumienie obecnej sytuacji ludnościowej. jej różnej co do pochodzenia mozaiki ludnościowej i różnych opcji świadomościowych. nic jest możli\\e bC/. U\\ Iglo;l!nienia uwarunkowań histoI)'cznyeh i politycznych. Właśnie te zaszlości pozwalają dopiero zrozumil:ć trudne losy mieszkańców tych ziem. i\. Sakson. jako socjolog. cezury tej pracy zakreśla mio;dzy końcem II wojny światowej a rokiem 1997. sięgając tylko do opracowa(l historyk{)\\. dotyczących okresów wcześniejszych. Tak długi analizowany okres został podzielony na kilka podokresów odzwierciedlających w poszczególnych rozdzialach najważniejsze wydarzenia je wyróżniaj'lce. Rozdział I to koniec wojny i okres po wejściu wojsk radzieckich wraz zc wszystkim co spotka/o ludność miejscową w czasie Ii'ontu (rok 1945). Rozdział II zajmuje się zasicdlaniem tcrenu nowymi osadni~allli ... wysiedlaniem·· ludności niemieckiej i weryfikacją ludności miejscowej .. ,zdcrzeniem kultur" i \\spółi.yciem nowych i starych mieszkaileów. opisem innych małych g.rup etnicll1ych I. lcgo tcrenu. Rozdział III - lala 1950-1955 jcst poświęcony specylicznej pol ityce narodowościowcj okresu stalinowskiego. W tym rozdziale przedstawiona została struktura i rozmieszczenie grup ludności zamieszkujących Warmio; i Mazury wcdług stanu z 1950 roku (s/czcgólowc tabele według powiatów). Pozwoliło to pokazać obraz mozaiki ludnościowej. \\ tym grup Warmiaków i Mazurów. specyficzną politykę dyskryminującą w stosunku do ludności rod/imej i niemieckicj, szczególnie na tle tak zwanej paszportyzacji. zmuszającej do dcklarowania narodowości. Znalazło się tu też omówienie pierwszej •.Operation Link" I'luenia rodzin. w której ramach wyjechała z Polski duża grupa Mazurów i mniejsza Warmiaków. Rozdział IV zatytułowany ..Nowe nadzieje i perspektywy" (1945-1959). jest poświęcony drugiej fali wyjazdów głównie do ówczesnego RFNu. ale też do NRD oraz prób organizowania się społecznego ludności rodzimej i grup mniejszościowych. jak powstałe w 1957 roku WarmillskoMazurskie Stowarzyszenie Społeczno Kulturalne. W rozdziale tym nieco micjsca poświęcono też ożywieniu społecznemu ludności ukraillskiej po raz pierwszy dostrzeżonej jako mniejszości narodowej (powstanie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Ukraińców). Rozdział V .•Przemiany stosunkó\\ narodowościowych" obcjmujący okres 1960-1989 - chyba zbyt ..rozciągnięty" w czasie. to różnorodna problematyka grup etnicznych i etnograficznych. składających się na ówczesne woje\\ództwo olsztyilskie. Poruszony jest problem ..ma/ej stabiliza- �339 cji" i tworzenia siO;wio;zi mio;dzy różnorodm\ ludnością To również okres prawie calkowitego zaniku grupy Mazurskiej. W podrozdziale ..Dylematy świadomości narodowej" znalazl się problem Niemców c1nicznych (na omawianym lerenie byla to grupa bardzo nicliczna) i ich tożsamości oraz ich świadomość tak jak przeksl:lalcenic świadomości polskiej Warmiaków i Mazurów. Tu leż znalazło siC;omówienie lożsamości innych g.rup. takich jak Starowiercy, Cyganie, Ukraińcy. Białorusini i Żydzi. Ostatni - VI rozdział pracy. dotyczy okresu po zmianach ustrojowych w Polsce, a więc i po zmianie polityki nowych przecież wladz w stosunku do mniejszości narodowych, osadników, szczególnie Kresowiaków. Warmiaków i Mazurów. Autor podkreślił tu ich podmiotowość w opcjach t07.samościowych. W jednym I. kOlicO\vych podrozdzialów A. Sakson stawia pytanie: ..Czy istnieją jeszcze Mazurzy i Warmiacy')" .lesl lo pytanie zasadne w czasie powstawania licznych niemieckich towarzyslw mniejszościowych (w lym podrozdziale jesl też szczegółowe ich omówicnie i formy zorg.anizowania. i funkcjonowania). ))0 towarzyslw tych zglasz<~i,\się licznie Warmiacy i Mazurzy nie bydący etnicznymi Niemcami. Powstaje wyraź'nie nowa kategoria ,.Niemców tożsamościowych". Autor ZllTaea uwagy na ciekalI y fakt. że czujący się Niemcami mają swe liczne (dofinansowywane i wspierane przez Republikę Niemiec) towarzystwa. Nie mają swoich WarmiHcy i Mazurzy czujący się Polakami -- czyżby wtopili się zupełnie w polską społeczność? Przeczyć temu może nIkt - o czym pisze autor tej pracy w podsumowaniu - że wszystkie współczesne badania. szczególnie wśród ludności warmińskiej. wskazują na renesans kategorii tożsamości regionalnej. Opcja brzmi: ..Wanniak··. Czy ma to. jak niegdyś_ pomóc w uniknięciu opcji: PolaklNiemiec? To pytanie wymaga dalszych badali. ale jest to reOeksja piszącego tę recenzję. Relacjonowany podrozdział maj'lcy dać odpowieM o istnieniu grupy Mazurzy, Warmiacy z,'1wiera bardzo dużo ciekawych materiałów. takich jak wypowiedzi działaczy towarzystw i sprawozdania z ich działalności. relacje z dyskusji nad tematyką tożsamości. Wydaje się, że mogą one sIanowić punkI wyjścia do dalszych b<ldarl i opracowall tcj problemalyki. Całość obszernej pracy oparlajeS\ w głównej mierze na materiałach archiwalnych (Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Archiwum Państwowe \\. Olsztynic, Archiwum Państwowe w Suwałkach) oraz literaturze przedmiotu. prasic lokaln~i, relacjach itp. Ogromnej wartości pracy nic sposl\b przecenić. Jest ona zgrabną syntezą pozwalającą zrozumieć. czemu dzisiaj. po 55 latach. mamy tak skomplikowany obraz sytuacji ludności i stosunków ludnościowych na Warmii i Mawrach. Czemu wielu etnicznie polskich Mazurów i Warmiaków wyjechało jako Niemcy. czemu tcż wielu z nich dziś. szczególnie w odniesieniu do Warmiaków, których wielu pozostało. opowiada się jako ,.świadomościowi Niemcy", mówiąc: "czuję się Niemcem". Wyd,~ie siC;. że z bogatych zasobów intilrlnacji i wskazówek bibliograficznych zawartych w pracy b~dzie korzystać w przyszłości wielu badaczy. Na końcu chcialam podnieść kilka spraw dyskusyjnych nasuwających mi się po wielu latach zajmowania się również t'l prohlcmatyką. Po pierwsze hardzo wyraźnie brak mi podkreślenia odrębności Warmii od Mazur. Autor jednym tchem wymienia je łącznie. To prawda. że różnice osłabły w latach po II wojnie światowej. Ale czy całkiem" .lak różnic przecież kształtowały się losy Mazurów - protestantów - za wyznanie szykanowanych i uważanych z tej racji przez przybyłych 0sadników za Niemców, co powodowało ich liczne wyjazdy prowadzące w 80. latach prawic do zaniku tej grupy. A więc różnica pierwsza: wyznanic. Katoliccy Warmiacy już w 20-leciu lepiej i liczniej zorganizowani worganizacjach polskich. że wymienię tylko tak ważne jak Związek Polaków w Niemczech i polskie szkoly mniejszościowe i w latach 1945-1997 nieco inaczej optO\vali, choć i tę grupę dotknęły represje stalinowskie i dyskryminacje. l dzisiejsi polscy ctnicznie Warmiacy zapisywali się do niemieckich towarzystw mniejszościowych. Ale o dzisiejszt<i jak i historycznej odrębności tych obszarów trzeba pamiętać i pisać. Inna uwaga, to właściwie propozycja. Nie sposób rozumieć współczesnych opcji tożsamościowych bez uwzględnienia poczucia tożsamości tych. którzy wyjechali. Ich faktyczne trwanie �340 przy opcji tożsamości n:gionalnej chyba o czymś świadC/.y. Moje badania nad duh( grupą rodzin warmińskich. przeprowadzone na terenie Niemiec. i rodzin warmiiiskich. którc odwiedzają Warmię już po okresie pobytu w Niemczech. wyraźnie potwierdzają w ogromnej wi.,:kszości i tożsamość regionalną: obywatel niemiecki ale Wanniak. Oczywiścic. takic badania. jak i wszystkie badania nad ś\\iadomością \\ymagają ogromnego "wyczucia". gdyż bardzo la1\\O dostać odpO\\'iedż dcklanll\ aną z,amiast t;lktycznego odczucia. Książkę można polecić \\'szystkim pracuj.\cym bądż interesui'lcym sit; problematyką stosunków narodowościowych i tożsamością. ..t nł/a Polskie hadania nad mniejs::o.\'ciami k/llwl"OIvvmi. J. Mucha. /\. Sadowski. Pogranicze. Studia Spo!ccznc sytetu Warszawskiego. l3ialystok 1997. ss. 160. l. II :Flll"lllIC ::aglldlliellia. 6. NunhT Specjalny. .'-j:y!el" red. (,. Bobiński. wyd. Filii Uniwer- Po długim okresie posuchy w polskich badaniach problemat:- ki c1nicznej na terenie naszego kraju2J• od roku 19R9 obsefl\ujemy lawinowy \\n;cz pr/,yr<l~:t nauko\\)'ch i popularnych (niestety. także paranaukowych) i książck łatwo wystarcz,\jąeym opraC()\\ ali z\\'i,van) przeoczyć rzecz powodem do z\\Tócenia ką W masic opuhlikO\\anych ch z l;(lemat) wartościową odbiegająC<{ od Lilllninujacych uwagi czytelnika .. !.udu" arlykuló\\ schema(ó\\. na książkt; kst napisaną to przez grupę socjologów i antropologl)\\ kultury pod redakcj,\ (Jr/egorza Babillskicgo. Janusza Muchy i Andrzeja Sadowskiego . .lej autorzy (pral'lljący IV ośrodkach naukowych Białegostoku. Warszawy. Krakowa. Lodzi. Opola do ,.gabinetu luster". spojrzeć i. najliczlliej. Torunia) postmlO\\ili na polsk,( bltun; narodoll a oczami odbyć dluższą wycieczkę grup mnicjszościowyeh za- mieszkujących nasz kraj. Cóż w tym oryginalnego') l.aintcrcso\\<lIli - mnicjsmść zamierający nurt \\ nauce krylyc::nq. już marksistowski głoszący konieczność relacjami Zachodu. podobnego \\it;ksz,ość /11 podejścia: I aliY socjologią znają rvlarksisllmska przecicż bądź leol"ią /'({cl)'Aalllą socjologia radykalna była odpowiedzią na zachodni,( socjologię lilll:raln;1 patrz'!':'l na stosunki \\ it;ksmść - mnicjszość przez pryzmat grupy dominui'lccj. Nicjako na zasadzic \\ahadia popclnia \\ ie;c bhld uznawania punktu widzenia ..dolól\ społecznych" za bard/ie',j Uprd\\ niony i \\<lrlościO\\y niż odwrotny. Autorzy rekomendowanej tu książki podejmuj;\ \\yprall \~ II świat 11:- obrażeli grup mnicjsmściowych na temat grupy w Polsce dominującej i wzajemnych rclacji mi.;d/) nimi z pelną świadomością, iż otrzymają obraz równic ..skrzywiony". jak \\idzi<lIlY przez pr:-zmat kultury wi.;kszości. Jest to dla nich banalnie oczywiste. Konstatuj,w jednak slusznie dominacie; hadań prowadzonych z perspektywy większości (nic neguj,(c pr/.)' tym ich \\<!r!ości poznawczcj). \\idz,\ konieczność uzupełniających systematycznych bada"!. pnl\\ad/Onych z pcrspekl:- \\y przeciwnej. Przygotowane przybliży przez nich zainteresowanym dzynarodowego badania mają przygotO\\ana Stowarzyszenia 1996 roku w Utrechcie. Drugi Naukowych programu .. Kultura dominująca w Polsce", Książka Badania bielika Idei Europcjskirh realizowany dominująca Polskie S\\'ój \\'ymi'lr do druku jest jako badclllia w ramarh kultura llod mi"dzynarodO\\ h,:d'ica y i krajowy. (ISSLI). który lin<1ns(l\\ancgo obca. MniejSl.ości 1I11liu/..•. ::o.iu(/lIli H Szerzej na ten temat pisalm.in, A. Posern-Zicliliski, SlwIJu ellllClle Ich uwarunkowania. kOl1/eks/)' i /1Ul'/Y... Lud" t. 78. 1995. s. 193-315. N Czytelnikowi polskiel11u przedstawila ten nurt następuj'lcI książb: spoleczna. PWN. Warszawa 1986. \I' odbyl przez Mię- się w sierpniu Komitet kulturowc klllllll"OIrl'llli pu/ski,,} Pierwszy V Kongresu poklosiem elll%gll .I. Mucha. SIJc;%gia Badań a grupa jcst zamknię- po /9-15 roku. jako kl)'l)'ka �341 ciem pienvszego etapu pracy. polegaj'lcego na sprecyzowaniu założcń teoretycznych i warsztatoI\ych - prJ'yhliża jc II' Ilyczcrpuj'lcy sposóh Janusz Mucha - oraz analiz.; stanu badań nad wytypowanymi mniejvościami. W książce omawiaj'l go badacze. którzy będą zbierali materialy w danych grupadl. Andr/,ej Sadowski oma\l'ia \\'i.;e badania nad mniejszości'l białoruską. Grzegorz Bahil\ski nad ukraińsk'l. [)anula Ikrlillska i Teresa Soldra-Gwiżdż nad mniejszością niemiecką i ludnością rodl.imą polsko-niemieckiego pogl'anieza (zwłaszcza na Śląsku Opolskim), Kazimierz Kowalewicz nad kulturą alternatywną Barbara Fatyga nad subkulturami młodzieżowymi. Katarzyna Osillska i Anna Śliwillska nad społecznościami permanentnego ubóstwa. a Paweł Zal.;cki nad Kościołem rzymskokatolickim jako instytucją i wspólnot'1 Iviernych. Wytypo\\anie do hadal'] Kościoła rzymskokatolickiego jako grupy mniejszościowej może si.; wydać zaskakuj'lcc. AUlorzy programu i ksi,\żki uznali jednak. że uprawnia do tego gloszona w latach dzielli.;ćdziesiąt)'ch II niekt(')rych środo\\iskach katolickich opinia o dyskryminacji Kościola i spychaniu go na margines życia spolecznego. Program hada(] i dotychczasowy dorohek ich uczestników pozwa"~ją \\ierzyć. że zgodnie z założonymi cclami I\nio"l onc znac/.ijcy I\'klad l\' poznanie relacji mi.;dzy kulturą w naszym kraju dominuj'IC<\ a kulturami mnicjsmściowymi. a lahc poznanic kultury polskiej. Można jednak zadać pytanie: co komu po ksiąi:cc. która dopierll lapo,\iada przystąpienie do tychże badań? Pożytków widzialhym kilka. Książka prezentuje w sposób krytyczny i usystematyzowany stan badań nad wyhranymi grupami. Zawiera tei:, sl.czególowy opis jednego z możliwych podejść badawczych. Jedno i drugie ma wartość nic tylko dla studiuj,]c)'ch nauki o kulturze i początkujących badacz)'. Dodalkollo. wohcc du/ej liczby osób zaimuj'lcyeh się równolegle zbliżoną tematyką często nic wiedz'leych nawet '\zajemnie o sl\'oich badaniach. tak pełna informacja o programie pracy aulorll\\ ksi'lżki pozwoli zaintcresowany m lIal\ i'l'ać \\'spółpracę z nimi, a niektórym badaczom taki:e unikn,\~ \I~ \\ażania otwartych drzl\ i. Podcjście hada\\cze autoni\\ ksiąi~i do postawi'll1ych przez nich zaciall jest, co oczywiste. tylko jednym I. moi.lill~ch. jedn)'m z. upral\nion)'ch. Nic zamierzam przedstawiać wartościującej opinii na jego temat. \\ ),pO\liadancj I. pOI.~cj i zalożeó teoretycznych (leż przecież tylko jednych z możliwych). Nic mog.; si.; jednak oprzeć wyrażeniu kilku I\-ąlpliwości dotyczących zaplanowanego dohoru rcspondentll\\ do badaó zbiorowości mniejszościollych. Janusz Mucha pisze: ..Nic chodzi nam o jakicgnś 1)/'~ccięfI1C?o członka danej mniejszości, ani o odzwicrcicdlenie jej jakkoh\'iek rozumiancj struktur)'. lecz raczej o takich ludzi. którzy, w dużej przynajmniej mierl.e. ogniskują w sobie cecil\' charakteryzuj'lce fJ'P idealny danej zbiorowości. W odniesieniu do zbiorow.Qści. c!nicz.nych chodl.ić nam będzie o starszą młodzież., ale też doroslych. zasadniczo w szcrok,) rozumianym średnim wieku (25-50 lal). zarówno kobiety jak i mężczyzn. po mniej I\i.;eej polemic. m~jlepiej z uknńezon'ljakąś szkołą ponadpodstawową. możliwe. szkołą z j.;zykiem wykladowym danej z.biorowości etnicznej. tylko możliwe. osoby mówiącc w s\H]im j.;z)'ku etnicznym. l.decydmY<mie uwa7aj'lCC się za czlonków danej etnicznej zbiorowości. Jcśli s'\ to d/.ialaczc organi/.acji etnicznych. to szczebla lokalncgo" (s. 17). Nasuwa si.; pytanic. czy r/,eczywiście równomierne uwzględnienie obu pici jest ważniejsze niż równomicrnc odzl\ icn.:iedlenic inn) ch aspektll\\ struktury spolccznej (z czego zrezygnowano). W oparciu o dośI\iadczenia z pogranicza litewsko-rosyjsko-bialorusko-polskiego (ale nie tylko) nie do końea szez.;śliwe I\)'daje mi si.; też nadawanie tak szczególnego znaczenia kryterium języka i szkoly. Bel, wi.;kszego trudu nHlżna spotkać na przykład białoruskich patriotów. ideologów białoruskiego odrodzenia narodowego z trudem mówiących po bialorusku (po szkołach rosyjskich). polskoj.;zy<;znych katolikól\ o silnej tożsamości bialoruski'Ci (po szkolach polskich), białoruskojęzycznych chlopów o bardzo mglistej tożsamości kulturowej. itp. Autorzy książki są jednak tak dośl\iadczonymi badaczami. 7e te spral\'Y muszą być dla nich oczywiste. Mamy tu najpewniej do czynienia z nieprecyz)jnością tekstu. I\'ynikająeą z konieczności schematycznego tylko przedstawienia przyj.;tych zalożdl. Uwaga moja kierol\'ana jest więc bardziej w stronę studentów czytaj'lcych książkę. �342 Ijeszcze jedno. Osobiście nic rezygnowałbym w takich badaniach z respondentów starszych. na pewno też nie przywi<lzywalbym do tej grupy wickOllcj znaczenia mniejszcgo niż do starszej młodzieży wyraźnie pn:ferowanej przez autorów książki·· socjologów. Być może jednak. przywiązany do badarl etnologicznych. w których zwykle siy ceni stars/.ych informatorów. nic w pełni rozumiem ich podejście. Socjologowie mogą mieć przecież swoje. odmienne racje. Wojciech O/s:ewski Ctibor N e c a s. HisIO/Yd.); ka/endćlI'. Dejiny cesk.vch Ramii v datech. Vydavatelstvi Univerzity Palackeho, Olomouc 1997. ss. 123. it. Znakomity znawca historii Romów (zwłaszcza najnowszej) określił cel publikacji w przedsłowiu, pisząc: .•Nauczanie historii ma (... ) pomagać rozumowemu. uczuci(memu. etycznemu i estetycznemu rozwojowi studentów. poprzez zapoznawanie z podstawami wiedzy o lokalnych i narodowych dziejach państwa, społeczellslwa i jego kultury. Główny nacisk kładzie się przy tym na dzieje polityczne. ekonomiczno-so~jalne i kulturalne czeskiego narodu z drobnymi odniesieniami do przykładów z przeszłości innych narodów żyj'lcych na naszej ziemi. Historia czeskich Niemców i Żydów na stronach podrc;czników historycznych i w procesie nauczania wzmiankowania jest zaledwie w kilku rozproszonych fragmentach. Dzieje Romów w Czechach. na Morawach i na Śląsku nigdy nie zaistnialy w nauczaniu nawet w łllrlnie najmniejszej wzmianki, tak dawniej, jak i obecnie. Ma to negatywny wplyw na ksztaltowanie wiedzy historycznej studentów, którzy zyskują blędne wyobrażenie. iż w czeskiej historii i.adna mniejszość narodowa czy religijna nie odegrała żadnej roli. a i obecnie takie mniejszości do czeskiego społeczeństwa nic należą. chociażby żyły na naszym terytorium obojętnie odkąd". Autor układąjąc schemat kalendarium z podziałem na przedl.ialy czasowe zaznacza. iż podziały wynikają nie z ..własnych dziejów dcmograllcznych_ ekonomiczno-socjalnych czy kulturalnych Romów", lecz raczej z dostępności niekomplctnych materiałów historycznych. wśród których ważne miejsce zajmują te. które są zapisem postaw. zoarzcll. usl<mooawstwa ksenofobicznego i dyskryminacyjnego. Kalendarium rozpoczyna rok 1242. pod którym Autor cytuje podawany w wątpliwość przez niektórych badaczy zapis IVstarej kronice. Warto przytoczyć ealy tcksl C. Nećasa dla zobrazowaniajego metody opracowywania kalendarium: "Kronika ceskó, którą IV latach 1308-1314 napisał tzw. DalimiL IV rozdziale "O Kartaszach poganach" notuje. że IV Królestwie Czeskim włóczyło siy pięciuset szpiegów tatarskich. Nosili wysokie kapelusze. obcisłe spodnie a na nich krótkie kurtki. Prosząc o chleb mówili: ..Kartasz boh". Ludność ich zatem nazwala Kartasze. SlolVeóski jyzykoll1am:a F. Miklosić uważał cytowane wyrażenie za jeden z naj starszych przykładów języka cygańskiego. który należało przetlumaczyć jako "Bóg uczynił głód". W związku z tym J. Jirecek. pierwszy wydawca IJalil1li/oll'ej kroniki, wysunął tezę. iż Kartasze przypominali swym strojcm oraz językiem Romów. Starsi badacze hipotezę tę przyjęli. nowsi podchodzą do niej sceptycznie lub ją IVogóle odrzucają--. Kolejna wzmianka historyczna prezentowana przez C. Nećasa pochodzi z 1399 roku i nic budzi wątpliwości jej związek z Cyganami. gdyż cytuje ona zeznania zloezyńcy zapisane IV,.Ksiydze katowskiej panów z Rużomberku". który w swej handzie mial ..Cygana czarnego, pachołka Andrzejowego". Być może. zastrzega Autor. chodzi lo o czlowieka ciemnego. niekoniecznie Cygana. Jednakże wzmianka dowodzi. że ludność miejscowa z Cyganami już się zetknęła. Bezpośrednio o Cyganach mówi jednak dopiero zdanie w jednej z kronik czeskich, gdzie pod rokiem 1416 zapisano "Lata tego włóczyli się po ziemi czeskiej Cyganie i mamili ludzi". �343 Kalendarium skompletowane prz.:!. Netasa notuje wszelkie odnalezione dokumenty, które mają związ..:k z C) ganami. oczywiście dokumenty póiniejsze są cytowane selektywnie. Bogato jest udokum..:ntowany okres nazistowski i - oczywiście - lata ostanie. kiedy rodzą się nowe zjawiska zwiilzane z polityczną ..:mancypacj'l Romów. ruchem narodowym, edukacyjnym, kulturalnym itp. Adam Bartosz Joanna T o kar s k a - B a kir. Wv::wo/enie pr::e:: ::mysly. Tybe/w1skie koncepcje soteriologic::ne. Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. Wrocław 1997. ss. 225, il. 17. Ksiąj.ka Joanny Tokarskiej-Bakir to próba przedstawienia tybetatlskich zwyczajów religijnych nazwanych ..wyzlloleniem prza l.I11ysly"lub też inacz..:j naiwnym sensualizmem, będ'lcym przekonaniem. i;;. poprzez kontakt tizy..:zny z rzecz'l świętą można osiągnąć wyzwolenie. Autorka posiłkuje się II t..:j próbie m..:todologią oryginalną i. jak się Ilydaje. wcią;;. mało znaną na gruncie polskiej etnografii I antropologii. a mianowici..: hameneutyką Hansa Georga Gadamera. Metodologia henm:neutyczna zakłada przekład z hadan..:go języka. w oparciu o przenoszenie znaczenia. nic zaś dosłownego brzmienia słów. lrozumieć język jakiejś tradycji, to zrozumieć rzecz, o którą w niej chodzi. a nic sanlil liJrlnalną postać języka. Istotą takiego ..rozumienia" jest spotka- . nic z innym. gdzie dąży się do wspólnego języka. przy tym czyni się założenie, iż nie badamy tylko obcości innego Iloh..:c sichie. ale ohcość nas samych wobec własnej tradycji. Tak sformulowana metodologia mo;;'..: budzić uzasadnione wątpliwości teoretyczne tak dlugo, jak długo podmiot nic wyr/..:knil: się roszczeń do wiedzy absolutnej i nie podejmie wysiłku porozumienia poprzez współucz..:stnictll'o w ro/mowi..:. Postulowany IV kn sposób wzór poznania naukowego, otwiera nowe mojliwości poznawcze tam. gdzie inni badacze uwa;;.ają daną tematykę za wyjaśnioną. Temat ..llyzllolenia przez zmysly" pojawił się IV Europie wraz z pierwszym przekładem Bardo-/hos-gro/-chell-l1lo (..Wi..:lki..: Wyzwokni..: Przez Słuchanie IV Bardo" znanym szerzej jako 7)'be/wlska l\.I'ięga 7J11orh'CI1) już II 1927 roku. za sprawil przekładu na język angielski dokonanego przez W. Y. Evan\l.-Wentza. Tekst ten w swoim rdzennym kontekście. w kulturze tybetańskiej. jest czytany do USZLI umi..:rając..:j osoby. Jest w nim położony nacisk na niedyskursywną nature; słuchania. skon..:entrowan'j nic tyle na zrozumieniu tekstu. co na błogosławieństwie płynącym z sam..:go dil\ięku. Podobny charakter mają inn..: praktyki ..wyzwolenia przez zmysły", związane z ludowymi religijnymi wi..:rzeniami i rytuałami. opatrzone częstokroć pogardliwą etykietą ..klepania pacierzy". laliczyć do nich można zarówno religijne zachowania. jak i święte przedmioty im odpowiadając..:. takie jak słuchanie i powtarzanie mantr. okrążanie stup, wpairywanie się w święte wizerunki. próbol\anie relikllii. wąchanie i dotykanie świętych substancji, którym towarzyszy prz..:konanie. i;;.kontakt ze świętym obiektem może dać praktykującemu nadzi~ię lub nawet pewność osiągnięcia oświecenia -- glówn..:go celu buddyzmu tybetańskiego. Zjawiska ..llyzwoknia przez zmysły" nie Sll w buddyzmie tybetallskim niczym marginalnym. Autorka zgadza się z tezą iż dotyczą najc7.ęści..:j ludowej r..:ligijności. jednakże postuluje odejście od stereotypowego. charakterystycznego dla etnografii klasycznej. klasyfikowania tych praktyk jako magii. redukowania ich do OCZylIiSlych i latwo wytłumaczalnych zjawisk. Omawiana praca jest w swoim założ..:niu polemiką z utmaloną na gnl1H.:ie humanistyki eliadowskiej tezą o podziale praktyki religijnej na łatwiejsz'l -- tę zmyslową drogę do sacrum (mantra, modlitwa, pielgrzymka) i trudni..:jszą oh..:jmującą gnozę. ascezę i jogę. l.udowa religijność i jej praktyki istnieją także IV europejskiej rcligijnoś..:i. gdzie paradoksalnie. pomimo daleko posuniętego sceptycyzmu wobec dogmatów religijnych. istnieje szeroki i żywy nurt tradycyjnych form religijności �344 (np. pielgrzymki do Lourdes świętych" kultury masO\\ej. b'ldź tei ladlOwania czy Cz<;stochowy). parardigijne. swoisty ..kult Praca ma wyraźną i logicznie uzasadnioną konstrukci<;. od/ll ierciedlając<1 tok rozumowania autorki. która wyznacza sobic rolę przl:IHldnika po lybctalbkich zwy<:zajach rdigijnych. We wprowadzeniu zostaje przedslawiony zarys int<:rpretacji omawianego przl:dmiolu. konleksl historyczno - kuhurowy oraz strcszezcnie doktryny relig.ijnej buddyzmu tybetańskiego. Dalsze rozważania umieszczają .. wyzwolenie przćz. zmysly"' w pos.rcrZllnym konlćkści..: liIozolicznym i kulturowym. Rozdział pierwszy prczcntujc zarys unill"l~rsalnci idei sotcriuiogiClncj. za leżącą u podstaw religijności tybetal1skiq:o ..wY/wolenia pr/l'/zmysly". IV tym miejscu poj<;cie ontologii archaicznej. czyli taki.:go którą można Wprowadzonc istnic:nia świata. IV kt(lrym przyjąć zostąje cechą każ- dego istnienia (bytu) jćSt nićwiedza o swym istnieniu. I'.a lak przcdstawioml ontologią lVyst<;pującą w kulturach archaicznych. kryjc si<; manił<:slac.ia sacrum II' każdym zjawisku spoil:cznym. przyrodniczym i artystycznym. Drogę do takicgo świata hytóII nic:-samo-świadomych. doświadcząjących jedynic bezdyskursywnic. proponują na gruncil: tradycji curopc:jskicj tacy myślicicil: jak Simon Weil czy Thomas Mcrton. Przytoczmy slOlla /. ivkrlona: .. Myśl kartczjańska rozpoczęła się od próby dosięgnięcia Hoga tak. jakby był on pr/n!miotem. Kicdy j..:dnak Bóg staje się przedmiotcm ... umicra. bo Boga jako przcdmiolll nic da się pomyśil:C. Wprollad/.cni zosIajemy w fundamenl onlologii archaiczncj. jakim j..:st zaka/. uprzcdmiolalliania rzcCly świętej. Zakaz tematyzowania sacrum. sich. to jest wówczas. takiego zakazu. prawica"). rozumiany jako .. I"ll/winięcie gdy sam o sobić jako o bycie zaczerpniętymi z odpowiedzi ich doświadczeli. I. różnych mistrzóII kontekstllll-: czy też z prozy Stanisława cała tybetal1ska soteriologia. l. Iliblii (..Niech który spdnia się all zostaj..: przykładami nic wic lewica. si, Dei hezpośrednio zcn. uchylających co czyni zwerbalizowania swo- Vince"za. Warto się zastanowić. co kryje się za poi~ciem Określone jest ono jako ..stan poza cicrpicnicm". jest I.asady istnicnia bytu. nic II ic". zobrazollany wskal.llj'lc. ..wYZIlolenie" II kontekście omawianej pracy. nirwana. do którcj osiągni<;cia ukierunkowana :i.C rozpoznanie 1<:go stanu dokonuje siy II' samym sobie. wc własncj odwiecznej naWrze. Praktyki .. 1I·YZ\lolenia przcz zmysły" dzialaj'l bez żadnej teorii i trudno a świadectwo potllienlzai'lec 1\·lzwol..:nie osi'lgni,;lc w len spos(lh. ponadto istnieje wyraina niechęć do zapis) wania tego rodzaju .. prz.eżyć graniClnych" oraz anallilhdyzm wi~kszości praktykujących. Pomimo tych trudności. alllorce udaje się udokumcnlować swoją teorię szercgiem metalor WSkazujących na osiągnięcic lIyzlloicnia. zaczc.rpniętych I. tradycji buddyjskiej i uzupełniając którzy gii". ją relacjami ..dążyli Dalsza doświadczt.:li do zniszczenia część pracy skupiona p rzcd s lilii icicli lachodu. S'lto ci nicliczni. ja" i do nanlll/in II jcdno,;tce .. najpralld/.iwszcj reli- mislycz.nych trywialnego jest na dwóc:h z sześci li /Jll)slllll. lIyróżnionych klasyfikacji: słuchu i wzroku (pozostałe to myśl albo \\spomnienic. działy 4 i 5 są poświ<;cone ich soteriologicznym kor.:latol"l1. śl-li';lemu w tybetańskiej dotyk. smak i w~ch). obrazOIIi i językowi. Roz- Autorka w swoich rozważaniach kladzie nacisk na istllici'lcą tcndencję do zaniedbywania treściowej strony slOlla czy napisu. na rzecz jcgo rormy i odd/.ia/y\\ania. I. reguły wlaściwą kulturom archaicznym. o dominującym przekazie lIsln:-'I1l. Od\\olując się do przystosollanego do etno- graficznego kontekstu potrzeb rozróżnienia .ięzyko/Jlall<::'.ego na lemal (to. o czym si~ mówi) i remat (to. co siy mówi) prezcnluje specyłiClnc użycie ,cl\ ięty l:h tekstów oraz świętych rzeczy. Charaktcrystyczny temat tekstu ten tekst dla buddyzmu tybetańskiego (to. o ezym jest teksl). lub wizerunck jcst). Taka u:iylek sprawia. ile remal (materialność postami przy\l'oiaJ]f, tekstu. :i.C inh:resuj'ley substancja .ićst II rozdziale slaje się nie tyle wizerunku. 7. dotyczącym to. czym teorii i praktyki symbolu żywego. Buddyjska mniszka. zajmując si<; ligurq Tary (żeliski Budda). o której mówi się. że powstała samoistnic w Parping. IV północnym epalu. równocześnie praktykuje wyzwolenie przez widzenie (posąg Tary) i przez słyszenie (n:cytacja mantry Tary). Oddajmy głos autorce: ,.[mniszkal niczego nie rOZI\aża. nie analizuje ż,.dnych ś\\iętych tekstów. Klepie swoje pacierze i kręci młynkiem modlitewnym. Być moż..: praktykuje też pradaksinę. okrążanie świętego �345 mIeJsca. Poza tym ofiarowujc posągowi wod,,: i jedzenie. kadzidla, lampki maślane i kwiaty. Bardziej przypomina obłąkaną niż kaplankę. Takich niepiśmiennych strażników świętych miejsc można spotkać na całym świecic (... ). Święte księgi leżą na stosie gdzieś za ołtarzem, nigdy nie używane, lecz zawsze obecne. Ważne s<tjako rzecz. nic jako teksf'. Po przeprowadzeniu analizy stosowanych praktyk religijnych. autorka powraca do poziomu porównawczego etnologii religii. kOllcząc na głębszej i bardziej szczegółowej interpretacji. Wnioski końcowe obejmują konstatacje na temat kryteriów prawdziwości języka i obrazu dla Tybetańczyków. Wszechświat ..po tybetańsku" jest rządzony przez tzw. współzależne powstawanie, gdzie wszystko jest uzmmane za wytwór przyczyn i warunk{)\\ ... Nie-sztuczność", "samoistność", ..przynależność do sacrum". to słowa-klucze. swoista esencja teorii wyzwolenia przez zmysły, które umożliwiąją dostęp do innego. prawdziwego świata. jakim jest oświecenie (nirwana). Praca w całości konsekwentnie opiera się na teorii. metodzie i spójnym systemie eksplikacji opartym na metodologii hermeneutycznej Hansa Georga Gadamera. Autorka nie rości pretensji ani do poszukiwania genezy. ani do religioznawczej typologizacji omawianych zjawisk, odrzuca również metody strukturalizmu. dowodnlc. iż nie można zrozumieć "obcości" redukując ją do uniwersalnych zasad analogii i wymiany. Joanna Tokarska-Bakir. zgodnie z hermeneutyczną filozofią. prowadzi dialog. w którym ..rozmawiąją" ze sobą odmienne tradycje duchowe, przez co autorka dąży do uchwycenia sensu tybetańskich sakraliów. Rozumienie tekstów, to otwarcie się na świat. który one objawi<~ią. Hermencutyka jawi się w tym przypadku jako pomocne narzędzie, umożliwiąjące rozszerzenie własnej świadomości. poznanie siebie i równoczesne samookreślenie się badacza. który rozważa pewne - nieobojętne mu continuum duchowe. Autorce udało się utrzymać równoważne proporcje porządku racjonalnego i mitycznego w swoich rozważaniach, dzięki czemu dzieło to nabrało charakteru wielowymiarowego, można je więc odczytywać na różne sposoby. Należy podkreślić oryginalna perspektywę badawczą i rezygnację z nadużyć pewnych. powtarząjących się w pracach z tej dziedziny, konstrukcji etnograficznych. takich jak opozycja kultura niska - kultura wysoka. dążenie do nieujawniania swego osobistego stosunku. Ilość materialów źródłowych. ich niezmierna rozpiętość tematyczna oraz umiejętne wykorzystanie wzbudzaj<l podziw. Praca Joanny Tokarskiej-Bakir Wyzwolenie przez :::mysly sytuuje się na pograniczu różnych dziedzin: etnologii. tcorii literatury i sztuki, filozofii i religioznawstwa. Bez wątpienia jest to cenny wkład do zachowania unikatowego dziedzictwa kultury tybetańskiej. natomiast sposób przedstawienia nam duchowych aspektów tej kultury, stawia pracę w gronie pozycji wybitnych. Warto nadmienić. że atmosferę, którą tworzy tekst, dopcłniąją załączone ilustracje. z których wizerunki oświeconych blogosławią wszystkie czujące (i czytające!) istoty. Wojciech Choros:::ewski Randy S m i t h . Crisis Under the Canopy. Drama bąjo 1'1 manto ama:::onico, wyd. Abya Yala, Quito 1996. wyd. 2. ss. 375. Izolowane grupy indimlskie żyją w kilku krąjach Ameryki Lacińskiej. Nąjwiększym w Amazonii obszarem zamieszkałym przez Indian nic utrzymujących kontaktów ze społecznościami nicindiańskimi jest dolina Javari w stanic Amazonas. w Brazylii. Żyje tam przynajmniej osiem izolowanych grup. Oprócz nich także inne grupy indiańskie. jak np. Korubo (Korubu), z którymi rUNAI - wjdowa agencja ds. Indian - nawiązala pierwsze stałe kontakty w ł996 roku. Grupy żyjące bez kontaktu ze społecznościami narodowymi oraz te. które utrzymują go dopiero od niedawna. są szczególnie narażone na wszelkiego rodzaju nadużycia i łamanie przysługujących im praw. Często. nie rozumiejąc społecznych. prawnych i politycznych mechanizmów �346 w otacząiącym ich społeczeństwie. nie są w stanie stworzyć wlasnych repraentacji. które skutecznie moglyby walczyć o ochronę ich ziem i praw. Jedną z grup. której część nadal żyje \V izolacji. są Iluaorani - Indianie mieszkający na porośniętych lasem deszczowym obszarach wschodniego Ekwadoru. Swój pierwszy pokojowy kontakt z nie-Indianami mieli w roku 1958. Od tego czasu głównymi zagrożeniami dla przetf\vania ich kultury byla działalność grup misyjnych (Letniego Instytutu Lingwistycznego - protestanckiej fundamentalistycznej organizacji misyjnej). przedsiębiorstw poszukujących i wydobywających na ich terytorium ropę naftową a także napływ kolonistów (w tym także Indian Quichua i Shuar. którzy przez małżeństwa z Ihl80rani czują się upoważnieni do polowań i prowadzenia wyrębu na obszarach oficjalnie już przynależnych Huaorani). Innym zagrożeniem dla tubylczej kultury. o którym nie mówiło się dotychczas zbyt często. nie tylko \V odniesieniu do tej grupy. jest turystyka. Według autora książki. którą chciałabym przedstawić. odgrywa ona w tej chwili nąiważniejszą rolę w dekulturacji tej grupy indiańskiej. Sytuacja Huaorani była przedmiotem krótkich badall terenowych pięcioosobowej grupy polskiej - w tym autorki niniejszego tekstu - w 1991 roku. Byly one poprzedzone krótką wizytą u wenezuelskich Panare. którzy pozostają w obszarze zainteresowań polskich etnologów. Od kilkunastu lat zajmują się nimi Mariusz Kairski i Marek Wolodźko. Nakż.y wspomnieć. iż poludniowi Panare sąsiadują z Indianami Hoti. z którymi pierwszy kontakt miał miejsce w 1942 roku (do tego czasu używali oni kamiennych siekier) . .Jednakże kontakty z Hoti. aż do 1969 roku. kiedy to rozpoczęła wśród nich działalność M isja Nowych Plemion. były bardzo sporadyczne. Polskie badania prowadzone Sil w Eklladorzc także na obszarach andyjskich wśród Indian Otavalo oraz Indian Saraguro. Prowadzi je cztcroosobowy zespól poznańskiego Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM pod kierunkiem prof Aleksandra PosernZielińskiego. Problem dekulturacji Indian Huaorani w wyniku ich coraz CZystszych kontaktów z turystami oraz propozycja rozwiązania tego problemu są tematem książki Randy Smitha. Autor przygotowywal książkę współpracując z The Amazon Cooperation Treaty oraz Rainl<)rest Information Centre (RIC). Jest ona częścią szerszego raportu. który byl przygotowywany przez RIC. Randy Smith. Kanadyjczyk. spędził okolo 15 lat pracuj'1c dla przedsiybiorstw nic m'1jących zbyt wiele wspólnego ani z antropologią. ani z ochroną środowiska (np. lirmy tclekomunikacyjne). Z jcgo krótkim życiorysem możemy się zapoznać IV rozdziale ..0 autorzc". Nic dowiadujemy się jednak. jakie jest wyksztalcenie Smitha. a jedynie. iż pracował Ill.in. z s~slcmami komputcrowymi. prowadzil badania chemiczne oraz medyczne. Autor nie przedstawia antropologicznej analizy kultury. leCI. raport z aktualnej sytuacji na terenach zamieszkałych przez lIuaorani. Obscrwacje i doświadczcnia I. trwającej dwa lata pracy wśród Indian. a także prowadzone w tym czasie wywiady z turystami. ich prze\\odnikami. misjonarzami i innymi osobami zaangażowanymi w organizowanie turystyki. bądź będącymi jej przeciwnikami, staly się podstawą do napisania tej ksiąiki. Po przedmowach i informacjach o autorze następuje rozdzial ..Metodologia i cele". gdzie czytamy. iż autor przygotowując publikację posłużył siy kwestionariuszami (pytania. 7. którymi możemy zapoznać się w ..Apendiksach". zadał m.in. I00 turystom i 2<) przewodnikom turystycznym), własnymi doświadczeniami oraz literaturą. i z którego dowiadujemy siy w związku z tym. oczywiście. nie o metodologii. lecz o przyjętych technikach badawczych. Czytamy też o źródlach intonmacji. i okazuje się. iż w jednlCi z miejscowości. w klórej Randy Smith prowadził wywiady z przewodnikami turystycznymi. ()trzymywal groźby - prawdopodobnie śmierci: ..Kilka osób czuło. że zamierzam zrujnować ich turystyczne interesy i najwyraźniej zamierzali je chronić" (s. XXI). Jest to dość ciekawa wiadomość naświetlająca tło .•niewinnej" turystyki. Z bardzo ciekawymi inf<)rmacjami. dotyczącymi izolowanych grup Huaorani. możemy zapoznać się wc "Wstępie do drugiego wydania" i rozdziale III pl. ..Tagaeri". Są one przedstawione w kontekście działań osób i stron zaangażowanych II' dramat rozgrywaj,\ey się pomiędzy rzekami Shiripuno i Curaray. Na szczególną uwagę zasluguje opis ambiwalentnej postawy samych Hu- �347 aorani, z których jcdni chcieliby spacylikować swoich pobratymców, a inni chcą ich chronić przed niechcianym kontaktem z kimkolwiek spoza ich własnej izolowanej grupy. Ta pierwsza postawa jest związana z wciąż żywymi w pamięci Indian wspomnieniami o krewnych, zabitych w endogenicznej wojnic, jaką do niedawna prowadziły ze sobą poszczególne grupy. W dalszcj części pracy przcdstawiono rozmicszczcnie osicdli Huaorani (w obrębie i poza tzw. Protektoratem) i ich charakterystyka. Nie udało się autorowi uniknąć zamieszania związanego z zamiennym stosowaniem (powszechnym na omawianym obszarze) nazw w językach Quichua i Huaorani. Np. to samo miejsce pojawia się w książce jako Dicaron, Garzacocha i Garza Cocha. Dopiero w "Apendiksie" można się zorientować. że idzie o tę samą miejscowość. Niejednolitość pisowni nazw wlasnych jest również mankamentem pracy. Być może drukarską pomyłką jest data wydalenia Letniego Instytutu Lingwistycznego: dekretem prezydenckim został on nominalnie usunięty z Ekwadoru w 1982. a nie w 1992 roku. Mimo. iż dekret ten znacznie ograniczył działalność UL na początku lat 90. okolo 40 jcgo członków w dalszym ciągu pracowało nad różnymi przekładami Biblii w biurach LlL w Quito. Utrzymywali oni również silne związki z nowymi misjami protestanckimi. które działały wśród Indian. Nazwę stosowaną przez Huaorani wobec obcych przyjęto się zapisywać w literaturze przedmiotu jako ,.cohuori". Autor pisząc "cowode" nie wyjaśnia, że chodzi tu o tych samych obcych, których określa słowo "cohuori", a inny zapis jest możliwy, ponieważ I-!uaorani nic rozróżniają "d" i .f'. Problem turystyki na terenie Parku Yasuni, Protektoratu i innych miejsc zamieszkałych przez Huaorani omawiąją dwa następne rozdziały. Przedstawiąją złożony obraz sytuacji i całą gamę oczekiwań, poglądów i napięć wśród Indian, turystów oraz ich legalnych i nielegalnych przewodników. Podano sporo faktów potwierdzających tezę autora o szkodliwości obecnie uprawianej turystyki dla zachowania kultury Huaorani. W rozdziale "Punkty widzenia" na uwagę zaslugują przytoczone tu sprzeczne ze sobą opinie Rachel Saint. ..Królowej Toiiapare". W pozostałej części książki Randy Smith wydaje się traktować poglądy tej byłcj czlonkini Letniego Instytutu Lingwistycznego z dużą wyrozumialością. Misjonarze z LlL pierwsi nawiązali pokojowy kontakt z I-Iuaorani po śmierci pięciu północnoamerykańskich misjonarzy w 1956 roku. Zginęli oni podejmując próbę nawiązania kontaktu z Indianami nad rzeką Curaray. Jednym z zabitych był brat R. Saint. która kontynuowała jego działalność. W 1958 roku członkom LI L udało się założyć misję na terytorium Huaorani. Omawiąjąc ,.Turystykę i inne grupy indiaóskie" autor ogranicza się do kilku przykładów turystyki. bądź jej braku na terenach indiańskich. Niestety. niewiele z nich wynika. Opisując sytuację Indian Yanomami w Brazylii pisze. iż tam turystyka nie istnieje. Pozwolenia wydawane są pod ścislą kontrolą a jedyna osoba. o której słyszaL iż odwiedziła tych Indian. zrobiła to nielegalnie. Nie wspomina ani slowem o tym. że podobny sposób "odwiedzin" stosuje około 45 000 poszukiwaczy złota znajdująccgo się na obszarze zamieszkałym przez 9000 brazylijskich Yanomami. W czasie pisania książki liczba górników była o kilka tysięcy mniejsza, lecz sytuacja równie dramatyczna. Najciekawszą cl.ęścią książki (oprócz rozdziałów o Tagaeri. i Taromenga) są trzy końcowe rozdziały omawiające propozycję rozwiązania problemu z korzyścią dla Huaorani. Jest nią ekotul)'styka. Jej wprowadzenie mialoby m.in.: ograniczyć obszar, po którym poruszaliby się turyści, wyłączając z niego wioski Iluaorani (miejscem spotkwl turystów i Indian byłoby "Centrum Kulturalne Huaorani" usytuowane na obrzeżach ich ziem). wyeliminować działalność nielegalnych przewodników, korzyści linansowe płynące z turystyki rozłożyć równomiernie na wszystkich członków grupy. W jednej z trzech strcl: wyodrębnionych przez projekt, turystyka byłaby całkowicie zakazana. Koncepcja \\prowadzenia ekoturystyki na terytorium I-Iuaorani wydąje się być pomysłem godnym uwagi. szczególnie ii. uwzględnia charakter kultury, dla której została opracowana, chociai.by kłopoty Iluaorani z podpouądkowaniem się nawet własnej organizacji, związane z systemem wartości. na którego czele są niezależność osobista i absolutna równość współmieszkańców. �348 Na uwagę zasługują również kopie dokumentów. listów i raportów zamieszczone w •.Apendiksach'", a szczególnie raport napisany przez Jonathana Millera i Erica Taylora (obydwąj z RIC) z wytyczania w terenie granic terytorium Huaorani, w którym aktywnie uczestniczyli Indianie. Publikacja zawiera dwie wen~je językowe - angielską i hiszpańską. Jest to jej dużą zaletą. Zauważyłam jednak. porównując jedynie wYI)\\kowo obydwie wersje. nieśeislości lub po prostu błędy w tłumaezeniu. Na przykład na stronie 113 dowiadujemy si.; z wersji hiszpańskiej. iż każdego, kto podróżując pieszo lub w powietrzu przekroczy skrzyżowane włóeznie. czeka śmierć. W wersji angielskiej mowa jest jedynie o podróżujących pieszo (być może Monsenor Labaca i siostra Ines Arango - biskup. kapucyn i towarzysząca mu siostra zakonna. którzy zginęli podczas próby nawiązania kontaktu w lipcu 1987 - przed wylądowaniem w osiedlu Tagaeri przelecieli nad takimi włóczniami?). W innym miejscu hiszpaóskie mini-włócznie i mini-dmuchawki . zamieniąją się w angielskie łuki i strzały. gdzie indziej Elisabeth Elliot zamienia się z żony pilota w jego męża. Pomimo tych błędów, czy niedociągnięć. raczej mało ważnych. jest to z pewnością publikacja warta uwagi i przeczytania. Autor wpisuje turystykę do schematu wydarzeń determinujących los grup indiańskich. w którym dotychczas znajdowały się np. kompanie nallOlw czy grupy misyjne. Temu stosunkowo niedawno zauważonemu problemowi -~turystyce na obszarach zamieszkałyeh przez tradycyjne wciąż ludy tubylcze - poświęca się ostatnio coraz wi.;cej uwagi. Książka może być ciekawą lekturą dla osób zainteresowanych antropologią stosowaną. Koncepcja ekoturystyki daje sposobność pogodzenia ochrony lasów tropikalnych i niezależności finansowej zamieszkujących je Indian, ograniczając znacznie zagrożenia dezintegracji ich kultury. Spełnia tym samym podstawowe warunki niezbędne dla umożliwienia Iluaorani określenia przez nich samych własnej przyszłości. Magdalena Klysińska-Kalll::na � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1118bff7dae87f8deb2a418ef65e537f.pdf a962e07e83503de12874e046bca86278 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2063 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.349-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 82, 1998 IV. KRONIKA SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1992 DO WRZEŚNIA 1996 Na 68. Walnym Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oW Szamotułach w dniu 18 września 1992 roku, odbyły się wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Kokżeńskiego. Do Zarządu Glównego wybrano: Tadeusza Baraniuka. Ewę Bączyńską, Elżbietę Berendt, Janusza Bohdanowicza. Zbigniewa Jasiewicza, Jana I Icidenreicha. Krystynę Kaczko, Zygmunta Kłodnickiego. Eugeniusza Kłoska. Annę Kwaśniewską. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, Annę Kowalską-Lewicką. Teresę Lasową, Marię Parnowską. Andrzeja Rataja. Magdalenę Rostworowską. Zbigniewa Torol1skiego. Romana Tubaję, Bernadeltę Turno oraz Jana Cieślaka i Adama Bartosza - jako zastępców członków Zarządu (iłównego. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Głównego w następującym składzie: Prezes - Zygmunt Kłodnicki. Wiceprezesi - Roman Tubaia i Anna Kowalska-Lewicka. Sekretarz Generalny - Magdalena Rostworowska. Zastępca Sekretarza Generalncgo - Elżbieta Berendt. Skarbnik - Zbigniew TorolIski, Zastępca Skarbnika - Janusz Rohdanowicz. Członek Prezydium Zarządu (iłównego - Teresa Lasowa. Do Glównej Komisji Rewizyjnej weszły następujące osoby: Przewodniczący - Jerzy Adamczewski. Zastępca Przewodnicz'lcego - Irena Wronkowska. Członkowie - Jan Luczkowski. Wojciech SadO\lski i Irena Soppa. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Przcwodniczący - Stanislaw Chmielowski. Członkowie - Kazimiera Wołos i Feliks Czyżewski. Zarząd Główny, Prezydium Zarządu Głównego. Glówna Komisja Rewizyjna oraz Sąd Koleżeński działały przez caly okres kadencji w nie zmienionym składzie. W okresie sprawozdawczym odbylo się 25 zebral! Prezydium ZG (nie licząc szeregu spotkań członków Prezydium we Wrocławiu poświęconych przygotowaniom do obchodów jubileuszu PTL). Na zehraniach omawiano najbardziej istotne sprawy związane z działalnością Towarzystwa. jak: - sprawy wydawnicze: typowanie i zatwierdzanie do druku poszczególnych pozycji, kolportaż wydawnictw. przckazy nieodplatne. ceny poszczególnych wydawnictw, honoraria autorów, starania o dotacje i o pozyskanie sponsorów. praca Rady Wydawniczej itp.; - sprawy finansowe: związane z wydawnictwami. linansowaniem Redakcji OWOK w Poznaniu i ODilE IV Lodzi. wykorzystywanic dotacji na działalność Towarzystwa. uposażenia pracowników: - sprawy organizacyjnc: problem clvcntualncgo przyłączenia Pracowni OWOK do Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. podjęcie przez ODilE - na zlecenie MKiS - opracowania kartoteki .•Ginące zawody" i zmiany trybu zatrudnienia pracowników OOiIE. ewentualnego przejęcia przez PTL archiwum PAE oraz Zcszytów PAE do sprzedaży wraz z wydawanymi przez PTL ,.Komentarzami·': utworzenia Oddziału PTL w Bielsku-Białej: przyjmowania nowych członków Towarzystwa; �350 - omawiano również sprawy związane z przygotowaniami do kolejnych walnych zgromadzeń delegatów i towarzyszących im sesji naukowych; szczególnie dużo czasu i starań poświęcono przygotowaniom do jubileuszu stulecia PTL przypadającego na rok 1995, którc obchodzono we Wrocławiu i we Lwowie; rozważano też propozycję zmiany terminu WZO z września na czerwiec każdego roku: - dyskusje dotyczyły też zaktywizowania środowisk młodych etnografów. Zebrania plenarne Zarządu Głównego odbywały się zawsze w przeddzień walnych zgromadzeń delegatów (23 września 1993 roku w Chorzowie, 29 września 1994 w ł.odzi, 8 września 1995 roku we Wrocławiu i 20 września 1996 roku w Zielonej Górze). Zebrania plenarne ZG i WZO każdorazowo były łączone z sesjami naukowymi dotyczącymi następujących zagadnień: - "Źródłowa wartość dorobku O. Kolberga dla współczesnych badań nad kulturą" (Szamotuły, 18-20 września 1992 roku); - "Kultura regionu w programach i podręcznikach szkolnych" (w Chorzowie); - "O pożytkach płynących z etnogratii" (w ł.odzi); - "Przeszłość i teraźnicjszość etnologii polskiej. W stulecic Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego" (we Wrocławiu): - "Utracone i odzyskane małe ojczyzny" ( w Zielonej Górze). Sesja naukowa i WZO w Łodzi połączone były z uroczystościami jubileuszowymi prof. B. Jaworskiej i prof. J. Kucharskicj oraz ze zjazdem absolwentów etnografii Uniwersytetu Lódzkiego, a we Wrocławiu zjubileuszem stulecia naszego Towarzystwa i również ze zjazdem absolwentów etnografii/etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Kilkakrotnie spotykała się też Główna Komisja Rewizyjna ( 10 wrzcśnia 1993 roku, 20 maja i 27 września 1994). przy czym w latach 1994/1995 brała bezpośredni udział w zebraniach Prezydium ZG, natomiast w roku bieżącym oprócz dwukrotnej kontroli dokumentów i spraw finansowych Zarządu Głównego (7-8 czerwca i 26 sierpnia 1996 roku) przeprowadziła też wizytację w Redakcji OWOK w Poznaniu (21 czerwca 1996). W okresie od 5 października do 3 listopada 1994 roku kontrole w PTL we Wrocławiu przeprowadziła Najwyższa Izba Kontrołi, a w kwietniu 1995 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zalecenia pokontrolne były uwzględniane w póżniejszej pracy Zarządu. W omawianym czasie dokonały się następujące zmiany personalne: w roku 1995 odeszły, na własne życzenie. dwie osoby z księgowości ZG i jedna sekretarka (wszystkie były już emerytkami), a prz):ięto jedną osobę na stanowisko księgowej i jedną sekretarkę: wszystkie te osoby były i są zatrudnione w wymiarze 'I, etatu. Również w roku 1995 sekretarz czasopisma ,.Literatura Ludowa" z y, etatu wróciła na cały etat. Udało się zachować obydwa etaty w ODilE w Lodzi, do chwili obecnej przetrwał także w całości zespół pracowników DWOK w Poznaniu. Członkowie naszego Towarzystwa (głównie prezes Z. Kłodnieki i B. Jaworska) brali udział w wielu zjazdach, konferencjach. sympo/jach, naradach. których tematem były następujące zagadnienia: - opracowanie Karty Regionalizmu Polskiego, - przygotowanie programu kształcenia mlodzieży uwzgl<;dniającego tradycyjną kulturę ludową, folklor, sztukę ludową. kultur\( mniejszości narodowych. - przygotowanie F;ncyklopedii kllllury \lisi polskiej. - opracowanie monogralli terytorialnych w ramach programu .,Dziedzictwo kulturowe w regionie". Naturalną kolt<ją rzeczy było osobiste zaangażowanie pos/.czególnych osób w realizację powyższych zagadnień. B. Jaworska oraz Z. Kłodnicki wes/li do Rady Naukowej Krajowego Domu Twórczości Ludowej w Lublinie. a Z. Kłodnicki wszedł ponadto do Rady Programowej Centrum Animacji Kultury w Warszawie. W mąju 1995 roku prof. B. Jaworska przebywała w Pradze na konferencji UNESCO poświęconej zachowaniu dziedzictwa kulturowego w Europie Środkowej i Wschodniej. W dniach 25-29 marca 1996 roku Prezes Z. Kłodnicki wziął udział w konterencji �351 Etnologic::nego atlasu Europy w Trest na Morawach. Na tym sympozjum postanowiono, że następne, jedenaste sympozjum odbędzie się jesienią 1998 roku we Wrocławiu. Towarzystwo n<LV.ebylo teL współorganizatorem, wraz z Katedrą Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, sesji naukowych: I. "Śląsk, etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność (Wrocław. 25-27 listopada 1993), 2..• Kultura ludów Australii i Oceanii w procesie przemian politycznych. ekonomicznych i wierzeniowych" (Wrocław. 25-26 listopada 1994). W organizacji pierwszej z wymienionych sesji współuczestniczyło Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Rok 1995 upłynąl pod znakiem obchodów stulecia naszego Towarzystwa. W ramach tych obchodów odbyla się sesja naukowa zatytulowana ..Przeszlość i teraźniejszość etnologii polskiej. W stulecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego" (9-11 wrzcśnia 1995 roku). a także zostały otwarte następujące wystawy: - ..Sto lal" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: Lwów 1895 - Wrocław 1995", - ..Polskie opisanie świata" - obie wystawy w Muzeum Etnograticznym we Wrocławiu, - .,Moje widzenie świata - polscy naiwiści" - w MULcum Archeologicznym we Wrocławiu. Ponadto przygotowano tak/c wystawę zatytułowaną ..Pokucie - ziemia Wincenza", która została otwarta w Bibliok(;C Zakładu Narodowego im. Ossoliilskich dopiero 21 września 1995 roku. Do wszystkich tych wystaw wydane zostały przewodniki-informatory. Setna rocznica powstania PTL stala się też oka/ją do organizowania spotkail. wystaw. sesji i innych imprez w kilku oddziałach PTL w Polsce. W obrębie Towarzystwa prowadzi działalność Ośrodck Dokumentacji i Informacji Etnogralicznej w l.odzi oraz Redakcja Dziel Wszystkich Oskara Kolberga. W ODilE pod kierunkiem proC 13. Jaworskiej pracowały przez caly omawiany okres 2 osoby (obecnie na niepelnych etatach). a od maja hr. zespół powiększył sic;:o jedną osobę (również na etacie cząstkowym). W okresie sprawozdawczym prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej za lata ł991-1995. 1986-1990 (druk w tym roku). ł929-1933 (opublikowana IV 1993 roku). 1934-1939 (druk \\i tym roku), Przygotowywano te? bibliografio< selektywną do Biblioteki Nauk Spolecznych (UNESCO) i Mi<;dzynarodowej Bibliogralii Folkloru: kontynuowano współpracę z Redakcją DEMOSU; koordynowano pracę nad słownikami słów kluczowych dla potrzeb etnogra1icznych baz danych: przygotowane zoslaly słowniki z zakresu: kultury materialnej. kultury środowisk miejskich, medycyny lut1o\\ej, religijności ludowej, plastyki. muzyki instrumentalnej. metodologii, słownik słów kluCZOl\ych do bibliografii etnografii polskiej. Od listopada 1994 r. Ośrodek pracuje nad hazą danych ..Ginące zawody" dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Prowadzona jest też stala obsługa kartotek ODilE I'TL. Dzialalność Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga II' Poznaniu. której Redaktorem Naczelnym jest B. Linelle. jest zagr%na z powodu nieustających. a ostatnio wręcz narastających trudności tinansowych. Przy Zarządzie Gl(lIInym PIL działa 20 oddziałów lercno\\}ch: IVGdańsku, Kaliszu, Koszalinie. Krakowie. I.ublinie. Lalicucie. Lodzi. Mszanie Dolnej. Opocznie. Opolu, Poznaniu, Rzeszowie. Szczecinie. na SI<\sku Górnym. w Toruniu. Warszawie. Wrocławiu, Zakopanem, Zamościu i Zielonej GÓrzl'. Ostatnio powstał jeszcze jeden oddział zatwierdzony na wczorajszym posiedzeniu Zarządu C,łólI'nego - w Bielsku-8iałcj. liczący II członków. W ramach niektórych oddziałów istniej'l koła zaintercSOWaI·l.jak: - Koło Zainteresowali Kulturą Ormian (w Gdalisku. Krakowie. Wrocławiu i Warszawie), - Kolo Zainteresowań Ku\lunl Lu7.yezan (Poznal'l. Szczecin. Wrocław. Warszawa., choć IVWarszawie Kolo Serbolużyczan IVostatnim roku oddzieliło się definitywnie od PTL i L1samodzielniJo się). - Kolo Zainteresowal'l Kulturą Asyryjską (PoznaJi). - Koło lłalciarskie (Kraków). - Kolo Etnografii Miasta (Warszawa). �352 Trzeba podkreślić, żc są oddziały, które wyróżniąją się dużą aktywnością na przestrzeni wielu lat; do takich należy szczcgólnie Kraków i Mszana Dolna. Są i takic. o których nic nie wiadomo, gdyż od lat nie przysyłąją sprawozdań czy informacji o swcj dzialalności; do nich należą oddziały w Kaliszu, Koszalinie, Rzeszowie. Szczecinie i Zakopanem. Od września 1992 do września 1996 roku przyjęto 103 osoby (w 1992 roku - 13 osób, w 1993 - 19, w 1994 - 32, w 1995 - 18 i w 1996 roku - 2 I osób). Po skreśleniu osób, które zrezygnowały z członkostwa oraz osób zmarłych, Towarzystwo nasze liczy obecnic I 087 osób, w tym dwóch członków prawnych. 8 zagranicznych honorowych i 5 zwyczajnych ze Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie. (Na wczorąjszym zebraniu ZG przyjęto 19 nowych członków. w tym II osób tworzących nowy oddział w Bielsku-Białej. A zatem stan na dzieó 20 września hl'. - to I 106osóh.) W okresie sprawozdawczym przyznano czlonkostwo honorowc naszego Towarzystwa następującym osobom: - prof Dorocie Simonidcs (w Opolu w 1992 roku), - dr. Piotrowi Świerkowi (w Opolu w 1992 roku), - Franciszkowi Frączkowi (w Chorzowie w 1993 roku). - prof. Jadwidze Kucharskiej i mgr. Zdzisławowi Podkańskiemu (w Łodzi w 1994 roku), - prof. Gerardowi Labudzie i prof Zbignicwowi Jasicwiu.owi (wc Wrocławiu w 1995 roku). Działalność wydawnicza W latach 1992 - 1996 ukazaly się następujące publikacje: Rocznik "Lud": tomy 75 (za rok 1992), 76 (za 1993 rok), 77 (za 1994 rok), 78 (za 1995 rok) i 79 (za 1995 rok - wersja angielska). Redaktorem naczelnym ,.Ludu" jest Z. Jasiewicz. Dwumiesięcznik "Literatura Ludowa": zeszyty L 2, 3, 4-5, 6 za rok 1992 (łączny nakład 3500 egz.); zeszyty L 2, 3, 4-6 za rok ł 993 (łączny nakład 2 400 cgz.); zeszyty I, 2, 3, 4-6 za rok 1994 (łączny nakład I 900 CgL); zeszyty l, 2, 3, 4-5, 6 za rok 1995 (łączny nakład 2 000 egz.); zeszyty 1,2 za rok 1996 (łączny nakład 800 egL). Redaktorem naczelnym jest Czesław Hemas. "Literatura Ludowa" w ostatnich latach ukazuje się bez opóźniell, przy czym niekiedy wychodzi łącznie 2 do 3 zeszytów. W ramach nowej serii ,.Biblioteka Literatury Ludowej'" również pod redakcją Cz. Hemasa ukazała się w ostatnim roku książka Daniela Kadłubca Górnic:::)}.~miech. Humor ludowy pogranicza czesko-polskiego. "Biblioteka Popularna" pod redakcją Anny Kowalski",j-Lewickiej wzhogaciła się o nowy tom: Ubiory ludowe w Polsce autorstwa Tcresy Karwickiej. W serii "Prace i Materiały Etnograficzne" pod redakcją Edwarda Pietraszka ukazała się książka Wilhelma Gąja-Piotrowskiego zatytulowana Duchy i demony w wier:::eniach ludowych w okolicach Stalowej Woli, Ro:::wadowa i Tarnobr:::ega. W ramach "Archiwum Etnograticznego", którego redaktorem naczelnym jest Janusz Kamocki ukazały się dwie pozycjc: Artura Hlebowicza - Bibliografia etnografii polskiej :::alata 19261933, oraz Witolda Piksy - Spojr:::enie na Tatry popr:::e:::lrieki. Od kilku lat ukazują się książki w ramach serii .,Bihlioteka Zesłaóca" której redaktorem naczelnym jest Antoni Kuczyóski. Biblioteka ta w swoim pro/ilu uwzględnia literaturę wspomnieniową związaną z dziejami Polaków na Syberii. zawierającą wiele treści etnograticznych oraz monografie biogratiezne dotyczące postaci wyhitnych badaczy związanych z nurtem zcsłańczoemigracyjnym naszej nauki. W ramach tej serii ukazało się dotychczas 18 pozycji. Od 1994 roku ukazują się Komentar:::e do Polskiego atlasu etnografic:::nego pod redakcją Janusza Bohdanowicza. Wyszły jut dwie części tomu I. (Rolnictwo i hodowla) oraz tom 2. dotyczący budownictwa. �353 W ramach najnowszej scrii wydawniczej noszącej tytuł ..Dziedzictwo kulturowe" pod redakcją Zygmunta Klodnickicgo ukazał się w roku bieżącym pierwszy tOIll dotyczący Dolnego Śląska. Seria ..Lódzkie Studia Etnograticzne" jest organem wydawniczym oddziału PTL w Łodzi. Po zmarkj .I. Kucharskiej redakcję objęła Grażyna Ewa Karpińska. Seria ta \vydała w ostatnich latach 4 pozycje: Pracować aby .:'yć autorstwa Grażyny Ewy Karpińskiej. Bronisławy Jaworskiej i Andrzeja Woźniaka: Pos::ukiwanie to.:'samości kulturowej Kaszubów Jadwigi Kucharskiej; Kultura {/ ikonosfera Krystyny Piątkowskiej oraz 34 tom tej serii będący pracą zbiorową. Wydawnictwa Redakcji D7.id Wszystkich Oskara Kolberga - brak danych. Nie licząc ..Lódzkich Studiów Etnograticznych" oraz kol~inych tomów wychodzących z Redakcji DWOK. hlczna wici kość nakładu wymienionych serii osiągnęła w okresie sprawozdawczym 68909 egzemplarzy. tj. 792 arkusze wydawnicze, przy czym "Łódzkie Studia" i DWOK osiągnęły 101 arkuszy. co dajc łącznie 893 arkusze wydawnicze. Sprawy wydawnicze prowadzi Antoni Kuczyński. Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego Księgozbiór liczy obecnie 38 116 woluminów. W okresie od września 1992 do września 1996 roku powiększyl siO;o I 973 woluminy. Najwięcej książek wpływa z wymiany wydawnictw. które Biblioteka prowadzi z 3R instytucjami krajowymi i 160 instytucjami zagranicznymi. Z księgozbioru korzyslali przedc wS/.ystkim pracownicy naukowi i studenci Katedry Etnologii; stałymi czytelnikami są historycy. archeolodzy, kulturoznawcy. geografowie, tilolodzy z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz pracOIvniey Muzeum Etnograficznego. Co roku do Centralnego Katalogu Biblioteki Narodowej \\ Wars/awie wysyłany jest wykaz czasopism zagranicznych, które wpływają do Biblioteki 1''1'1. we Wrocławiu. Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Klodnicka. Archiwum Naukowe W ostatnich C7l1.,rcchlatach Archiwum powiększyło się o materialy po śp. Andrzeju Gólskim (dotyczące hudownictwa ludowego Wielkopolski): Jadwiga Pawłowska przekazała dokumentację m.in. 7. własnych badail terenowych prowadzonych na Dolnym Śląsku; Józef Dzienis przekazał materiały dotyczące historii Lódlkiego Oddziału PTL. Zbiory sybirackie. cieszące si.; niesłabnącym zainteresowaniem powiększyly się o kolejne prace autorskie i liczą obecnie 777 zinwentaryzowanych tek. Z materiałów archiwalnych korzystają (takie w Ii.mnie kserokopii) pracownicy muzeów (Wrocław, Kraków, Rabka., Warszawa, CJdmlsk). pracownicy Uniwcrsytetu Wrocławskiego i Warszawskiego, badacze-amatorzy i bardzo licznie slUdenci historii i polonistyki Uniwersytetu Wrocławskiego i Poznańskiego. Archiwum pnmadzi mgr Paulina Suchecka. Zarówno Bibliotchljak i Archiwum włączyły się do prac związanych z przygotowaniem wystaw organizowanych w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu z oka~ii stulecia PTL. Magdalena Rostworowska SPRA WOZDANIE Z DZIAł.ALNOŚCI ZARZJ\DU ejLÓWN Fe iO POLSK IEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1996 DO WRZEŚNIA 1997 W dniu 20 wrzcśnia 1996 roku na Walnym Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Zielonej C;órze odbyly się wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i S,\du Koleżeilskiego. Do Zarz'ldu Głównego wybrano: Elżbietę Berendt, Janusza BohdanowiCIa, Alfreda Gaudę. Jana Hcidenreicha (zmarł 27 października 1996 roku), Zbigniewa �354 Jasiewicza, Krystynę Kaczko, Zygmunta Kłodnickiego, Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, Annę Kwaśniewską Teresę Lasową. Bogusława Linette. Marię Parnowską Andrzeja Ratąja. Magdalenę Rostworowską. Teresę Smolińską, Zbigniewa Torońskiego. Irenę Soppę. Romana Tubąię. Bernadettę Turno. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Głównego w następującym skladzie: Prezes - Zygmunt Klodnieki. Wiceprezesi - Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Teresa Smolińska. Sekretarz Generalny - Magdalena Rostworowska. zastępca - Allred Gauda. Skarbnik - Zbigniew TorOJiski. zastępca - Janusz 130hdanowiez. W skład Głównej Komi~ii Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski. Maria Golubkow, W~iciech Sadowski. Zastępcy członków GKR: Mieczysław Soppa i Irena Wronkowska. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Anna Brzozowska-Krajka. Stanisław Chmielowski, Aleksandra Tyszkowa. W miejsce zmarłego w październiku mgr. Jana lłcidenreieha Prezydium Zarządu Glównego na posiedzeniu w dniu 14 lutego ł997 roku powolało - zgodnie ze statutem Towarzystwa dr Annę Kowalską-Lewicką na zastępcę członka Zarządu GlÓwnego. W okresie sprawozdawczym odbyło się pięć zebrań Prezydium Zarządu Głównego (7 listopada 1996 roku we Wrocławiu. 6 i 19 grudnia 1996 roku w Poznaniu. 14 lutego 1997 roku we Wroelawiu i 21 czerwca w Lodzi), jedno zebranie Rady Wydawniczej (7 listopada we Wrocławiu) i jedno zebranie Zarządu Głównego (24 września 1997 roku w Mszanie Dolnej). Główna Komisja Rewizyjna obradowała trzy razy wc Wrocławiu. Jej członkowie w roku bieżącym nie uczestniczyli w posiedzeniach Prezydium. Większość zebrań Prezydium (w tym dwa zebrania w Poznaniu) były w całości poświęcone sprawom związanym z Redakcją OWaK. Wobec nieustających trudności finansowych i co się z tym wiąże, zagrożenia bytu Redakcji. podejmowane były liczne i bardzo żmudne starania (głównie ze strony prof Labudy i prof Klodnickiego), by placówkę tę uratować. Nie udało się jednak przyłączyć jej ani do Instytutu Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. ani do Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. ani do Instytutu Badań Literackich PAN. Pod koniec roku 1996 prof B. Linette zrezygnował ze stanowiska redaktora naczelnego Redakcji OWaK i zastąpił go na krótko jako pełniący obowiązki dr hab. Wojciech Lysiak. Brak możliwości funkcjonowania Redakcji zmusił członków Prezydium do rozpatrzenia problemów związanych z likwidacją tej placówki, a mianowicie: - rozwiązanie umów o pracę z pracownikami DWOK-u. - przekazania rękopisów, opracowań powstałych w Pracowni oraz materiałów przygotowanych do kolejnych tomów. - przeniesienie i likwidacja subskrypcji. - zabezpieczenie majątku ruchomego (różnego rodzaju sprzętu: szal: maszyn. komputerów itp.). - opłacenie zaległych rachunków w drukarni oraz za czynsz. energię elektryczną itp. Na zebraniu w dniu 14 lutego 1997 roku J. Pałka sekretarz Redakcji. przedstawił 4 warianty zmiany statusu Redakcji DWOK. a mianowicie: I. podporządkowanie Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. Przypuszczalnie jednak Muzeum to nie wyrazi zgody. Dyrekcja nie jest tym zainteresowana. ponieważ Muzeum jest finansowane przez Ministerstwo Rolnictwa: 2. przejęcie DWOK-u przez Uniwersytet. o czym prof Labuda rozmawiał już wstępnie z prof. Jurgą rektorem UAM. Nie ma jednak jeszcze co do tego pewności i decyzji: 3. przyłączenie DWOK-u do Biblioteki Kórnickiej. Na złożoną propozycję nie ma jeszcze odpowiedzi i raczej jest mała nadzieja. by Biblioteka zgodziła się na to: �355 4. stworzenie nowego organizmu. może pod patronatem wojewody, prezydenta, części poslÓw. ludzi świata nauki: może by było to stowarzyszenie lub fundacja powołana wyłącznie po to, by opracowywać dzieła Oskara Kolbaga. Żadnej z tych propozycji nie udało się zrealizować. Na zebraniu 21 czerwca 1997 roku prot: .Iaw·orska zaproponowała. by na najbliższym ~jeździe PTL wc wrzcśniu br. powołać komisję, która zajęłaby się sprawą likwidacji placówki, a WZD musiałby podjąć ostateczną decyzję. Ustalono jednak. że chodzi nie o likwidację, a jedynie - z braku środków finansowych - o zawieszenie działalności DWOK i umieszczenie całego majątku Pracowni w jednej instytucji, aby w sprzyjających okolicznościach można było uruchomić edycję. W tym celu należy do września przeprowadzić inwentaryzację majątku OWaK. Ostatecznie znaleziono inne rozwiązanie i został utworzony Instytut im. Oskara Kolberga (zarejestrowany 30 lipca br. przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu pod numerem RST 2311). W skład Zarządu. Komisji Rewizyjnej i Rady Naukowej weszli: Zarząd: Prezes Zarządu: proC dr hab. Wojciech Burszta pror. dr hab. Zbigniew Jasiewicz prot: dr hab. Gerard Labuda proC dr hab . .Ian Stęszewski proC dr hab . .Jerzy Wisłoeki dr Maria Kośko Wiceprezes: mgr .Ian M. Pałka Komisja Re\\izyina: Przewodnicząca: mgr Agata Skrukwa proC dr hab. Aleksander Posern-Zieliński dr Ryszard Vorbrich Rada Naukowa: Przewodniczący: proC dr hab. Gerard Labuda Kolejna sprawa omawiana na zebraniach Prezydium to problem przenIesIenia siedziby biblioteki i archiwum oraz n:dakcji \\ydawnict\\" do innego miasta - np. Opola lub Cieszyna. Władze Uniwersytetu Wrocławskiego. do którego należy łokal ząjmowany przez Zarząd Główny, postanowiły obciążyć PTL kosztami utrzymania lokalu. co jest równe całorocznemu budżetowi naszego TO\\·arzystwa. Istnieje także projekt przekazania pomieszczeń Instytutowi Historii Sztuki Uniwersytetu. Na raz.ie udało się nakłonić rektora do odstąpienia od zamiaru pobierania opłat za lokal jak i przeniesienia do niego Instytutu Historii Sztuki. jednak nie wiadomo najak długo. Rozpatrywano różne \varianty rozwiązania tego palącego problemu, a mianowicie: - zwrócenia się do wladz miasta o przydział w innym miejscu lokalu (bezpłatnie), - zwrócenia się o pomoc do Ossolineum. które przejęło budynki po Armii Radzieckiej. Ie względu na ich usytuowanie na obrzcżaeh miasta byłoby to jednak uciążliwe dla czytelników biblioteki. /. powodu trwałych trudności finansowych został zagrożony również byt Ośrodka Dokumentacji i In\(mnacji Etnogralicznej w Lodzi. Nie udało się dojść do porozumienia z Uniwersytetem Lódzkim. ani z Instytutem Sztuki Ministerstwa Kultury i Sztuki w sprawie ewentualnego przejęciaODilL Na posiedzeniu Ogólnopolskiego Przeglądu Dorobku Twórców Ludowych i Popularyzatorów Kultury I.udowej im. O. Kolberga została przyznana Ośrodkowi nagroda honorowa im. O. Kolberga..za zaslugi dla kultury ludowej" (medal i dyplom). Sprawy wydawnicze. jak: pozyskiwanie funduszy na wydawnictwa, wysokość nakładu poszczególnych tytułó\\. terminy opracowań do druku. plan wydawniczy na rok 1997. uwzględniający zaległości z roku 1996. a także rozprowadzanie, sprzedaż gotowych wydawnictw - to tematy omawiane nic tylko na posiedzeniu Rady Wydawniczej. ale i Prezydium. �356 Jak co roku. na każdym zebraniu Prezydium dużo czasu poś\\'ięcano spra\\ol11 tinansO\\ym. które warunkują wszystkie dziedziny dzialalności naszego Towarzystwa. Nalei.y podkreślić. że przychody Towarzystwa pochodzą głównie ze sprzedaży wydawnictw. z czego pokrywane są wydatki takie jak wynagrodzenie redaktora naczelnego. księgowej. magazynierki. koszty rozmów telefonicznych. korespondencji. zakup materiałów biurowych. papieru itp. Na zebraniach Prezydium zajmowano się również. spraw,\ organizacji sesji \V Mszanie. której wstępnego opracowania podjęla się prof. 13. Jaworska. Ze względu na leren. gdzic się odby\\a WZD. zaproponowała tytuł sesji: ..Między Lachami a góralami". Organizacj,\ sesji i :ljazdu deh:gatów zajął się Oddział w Mszanie Dolnej z Teofilą Latoś na czele. Przy Zarządzie Glównym PTL działa 21 oddziałów. Najl11lodszym jcst oddzial powstaly w ubiegłym roku w Bielsku-Białej. liczący liczlonków. W nicktórych odd/.ialach istniej,\ kola zainteresowań. W Gdańsku i w Krakowie istnieją Koła Zainteresowań Kulturą Ormian. w Krakowie Klub Hafciarski. a w Opocznie Koło Miłośników Folkloru Opoczyńskiego. Do 20 września br. zaledwie 6 oddziałów nadesłalo sprawozdania Ie swej rocznej działalności. Jak co roku aktywnością wyróżnia się oddział w Krakowie. Prezydium 1.< i oczekuje. że poszczególne oddziały przedstawią spra\\ozdania na WZD i następnie przekażą je Zarządowi Głównemu. by pozostały w dokumentacji Towarzystwa. W okresie od września 1996 do września 1997 roku w poczet członków Towarzystwa przyjęto 31 osób. Obecnie liczy ono I 081 członków. Działalność wydawnicza W okresie sprawozdawczym ukazal się kolejny - 80 tom "Ludu" w roku 1996, a następny za rok 1997 znajduje się w toku opracowania redakcyjnego. Wysziy równici drukiem zeszyty "Literatury ludowej" 4-6 za rok ł 996 oraz l. 2 i 3 za rok 1997. a pozostałe zesz) ty są w stadium realizacji edytorskit.:j. Ukazał się też 35 tom .,Łódzkich Studiów Etnogralicznych" zatytułowany Wobec ku/tury. Prob/emyantropologa. Zgodnie z zadaniami planowanymi na rok 1996 womawianym okresie sprawozdawczym ukazały sit;: Komentar::e do Polskiego atlasu etnografic::nego tom 3, R. Vorbrich. Góra/e Atlasu Marokwlskiego - seria "Prace Etnologiczne". Dwa polskie pamiętniki z Syberii ..- wiek XI 'II i XI '/II - seria .,Biblioteka Zesłańca". Z. Kierska. Kędy Iwzac/Iski step. Dziennik deportowanej - seria ..Biblioteka Zeslar\ca" oraz A. Andrunik. Bibliografia etnografii po/skiej::a lata /93-1-/939 i J. Kościeiska Bibliografia etnografii polskiej ::a lata 1986-1990 - seria "Archiwum Etnograticzne". Obecnie w trakcie realizacji wydawniczt.:i znąidują się następujące prace: "'omentar::e do Po/skiego at/as1/ etnografic::nego t. 4; ivlięd::y Polską, Bośnią, Bukowiną i Serbią Dusana Drljacy; Karo/ Bohdanowicz: Szkic portretu badac::a A::ji w opracowaniu Z. Wójcika. Należy podkreślić. że redaktor A. Kuczyński zadbał o to. hy zestaw tytułów z serii "Biblioteka Zesłańca" został wręczony Ojcu Sw. w czasie .lego ostatniej pielgrzymki do Polski: nastąpiło to w legnicy 2 czerwca br. Do sprawozdania z działalności wydawniczej Pll dołączone jest zestawienie tytułów poszczególnych tomów. zeszytów. jakie ukazały się od 1992 roku. z zaznaczeniem nakładu i stanu w magazynie na dzień 30 sierpnia 1997 roku. Działalność wydawniczą prowadzi dr Antoni Kuczyl1ski. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył sit; o 396 woluminów (w tym 83 pozycje pochodzą z zakupów. 187 z krajowej i zagranicznej wymiany wydawnictw. III z darów i 16 woluminów to wydawnictwa własne Pll) i liczy obecnie 38513 woluminów. Wymianę wydawnictw Biblioteka prowadziła z 38 instytucjami krajowymi i 160 instytucjami zagranicznymi. Z księgozbioru korzystali pracownicy naukowi i studenci Katedry Etnologii. Muzeum Etnograf1cznego. Stalymi czytelnikami są też historycy. archeolodzy. kulturoznawcy. filolodzy. re- �357 daktorz) radia i ll:lelli/ji i inni. W czytelni udostępniono 3 900 woluminów, na zewnątrz czytelnikom indYIIidualnym wypo;,yczono 820 woluminów. Do Centralnego Katalogu Biblioteki Narodowt:j w Warszawie wysiano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do Biblioteki w 1996 r. Bihliotek.; prowadzi mgr Jadwiga Klodnicka. Archiwum Naukowe W okresie spnll\"Ozdallczym Vi Archiwum powiększył się zbiór wspomnień sybirackich o 42 teki i liczy ohecnie 816 numerów inwentarzowych. Zbiór ten cieszy się nieslabnącym zainteresowaniem. o czym świadczy ilość wypożyczeń: 190 tj. ok. I 200 tck. W oparciu o dwa maszynopisy pr/ygotOll"ywanc s~l kolejnc publikacje z serii ..Biblioteka Zesłańca". Ze zbiorów Archiwum korl> stali glóllnie studcnci i pracownicy naukowi Uniwcrsytetu Wrodawskiego i WSI' w Krakowie. Archiwum pnllladzi mgr Paulina Suchecka. Magdalena Rostworowska 72. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ZIELONA GÓRA. 20 WRZEŚNIA 1996 72. Walnc Igrolllad/cnic Dclegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otworzyła I. Soppa. Prezes Oddziału PTL \I Zicloncj Górze. witając serdecznie wszystkich zebranych, w tym gości zagranicznych. Prezes wyrazila nadzieję. że będzie to czas owocnych obrad, przemyśleń oraz wytyczenia drogi dla PTL na dalsze lata. Prezes poinformowała też zebranych o programie tego dnia oraz pr/ckuala informacje organizacyjne. Następnie poprosiła Z. Kłodnickiego. Prezesa PTL. o zabranie głosu. Prezes powitał zebranych. II' tym Anatola Omclaniuka. Przewodniczącego Krajowej Rady Towarzystw Regionalnych i wiceprzewodniczącego Dolnośląskiego Towarzystwa SpołecznoKulturalnego. Następnie przedstawi! porządek obrad WZD, który zebrani przyjęli jednogłośnie: - Wybór Przewodniczącego i Sekretarza obrad - Wspomnienie zmar/yeh członków PTL - Odczytanic protokółu z poprzedniego. 71. WZD PTL - Powołanie Komisji Mandatowej. Wnioskowej i Skrutacyjnej - Spra\\"Ozdani.: S.:kr':larza G.:neralnego - Sprawozdanie Skarbnika - Sprawozdanie Ciłówn"i Komi~ji Rewizyjnej - Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga - Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej - Dyskw~ja nad sprawozdaniami i udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi - Wystąpienie Komisji Mandatowej - Wybory - Sprawozdania oddzialów i sekcji zainteresowań - Przedstawienie wyników wyborów - Wystąpienie Komisji Wnioskowej - Wystąpienie nowego Prezesa PTL - Zamknięcie obrad �358 Prezes poprosił o dyscyplinę czasową podczas wystąpi cli zc względu na bogaty porządek obrad. O przewodniczenie obradom poproszono prof. dr hab. Annę Brzozowską-Krajkę. zaś funkcję Sekretarza powierzono Alfredowi Gaudzie. Delegaci jednogłośnie zaaprobowali kandydatury. Przewodnicząca podziękowała za wybór. następnie poprosiła Prezesa o odczytanie informacji o zmarłych członkach Towarzystwa. Prezes przeprosił. żc z powodu nagromadzenia spraw jedynie wymieni nazwiska kolegów. którzy odeszli. a którzy pozostaną w pamięci członków Towarzystwa. Zmarł i: Z Oddziału Toruliskiego - Anna Jachnina. wieloletni pracownik Rozgłośni Regionalnej Pol· skiego Radia w Bydgoszczy. popularyzator kultury ludowej. szczególnie lolkloru muzycznego i sztuki ludO\v~j. Z Oddziału Krakowskiego - Tadeusz Korzinek z Koła laintcrcsowat'l Kulturą Ormian oraz Norbert Lippóczy. Tarnowianin. propagator kultury węgierskicj. kolekcjoner sztuki ludowej. Z Oddziału Śląskiego - Anna Oczkowska. kierownik Nadwiślar\skicgo Parku Ftnogralicznego. Z Oddzialu Łódzkiego - Henryk Burzyliski. znany i ceniony artysta ludowy. Księżak i Łowiczanin. Z Oddzialu w Mszanic Dolnej - Stanisław Ciężadlik. artysta i propagator kultury ludowej. Zmarłych uczczono minutl! ciszy. W kolejności porządku obrad protokół z 71. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytała Maria Niewiadomska-Rudnicka. Następnie dokonano wyboru komisji: Do Komisji Mandatowej zgłoszono kandydatury Krystyny Kaczko. Elżbicty Królikowskiej i Anny Spiss. Do Komisji Wnioskowej zgłoszono kandydatury Marii Parnowskiej. Małgorzaty GolickiejJabłońskiej. Alicji Malety. Do Komisji Skrutacyjncj zgłoszono kandydatury .lana Cieślaka. Pauliny Sucheckiej. Marii Gołubkow. Po wyrażeniu zgody przez kandydatów delegaci jednogłośnie zaaprohowali skład komisji. W dalsz~i kolejności porz1ldku ohrad zostaly przcdstawione spramlz.dania Sekrctarza Gcneralnego PTL (odczytała Magdalena Rostworowska). Skarbnika (odczytał I.bigniew Torol\ski) i Głównej Komisji Rewizyjnej (odczytał Jerzy Adamczewski). Sprawozdanie z prac Redakcji Dzid Wszystkich Oskara Kolherga odczytal Bogusław Linelte. zgłaszając jcdnocześnie wniosek o przejście Redakcji DWOI\. z powodów linansowych do innych struktur. Rozważane jest przejście do Instytutu Badań l.iterackich. O działalności Ośrodka Dokumentacji i In liJrmacj i Elnogralicznej poinlilrllH)\vala delegatów Bogusława Kopczyi\ska-Jaworska. Podziękowała pracOl\l1ikom ODilE za prac.,: IV nicslabilnych warunkach oraz kolegom z terenu za lIspółpracę przy opracollywaniu bazy danych dotyczących twórców ludowych. Poprosiła też o nadsyłanie not bibliogralicznych prac o małym nakładzie ukazujących się w \\ ydawnietwach regionalnych. aby zoslały umieszczone w bihliograliach przygotowywanych w Ośrodku. Sprawozdania zostały jednoglośnie przyj.,:te. Po odczytaniu sprawozdań Przewodnicząca oddała głos I. Kłodnickiemu. który podziękował tym wszystkim. z którymi mial zaszcz)'1 \\spółpracolVać - redaktorom serii \\ydawniczych Zbigniewowi JasiewiczolVi. Czesławowi llernasowi. śp. Jadwidze Kucharskiej. Bogusławowi l.inette. Januszowi Kamockiemu. l.eszkowi Dzięglowi. Bronislawie Kopczyi\skiej-Jaworskiej (Kierownikowi ODiłE i za akcję ..Ginące Z3\\ody"). przewodniC/,\cemu CKR Jerzemu Adamczewskiemu. kolegom i koleżankom z ZeJ. praeownikom etatowym I'TI.: \\szyslkim. którzy są współautorami sukcesów To\\arzyslwa. Naslępnie głos zabrał Anatol Omelaniuk. gość WID PTI .. który przyhyl. aby pozdrowić uczestników Zjazdu od regionalistów. Wyraził opinię. że I'lL jesljednym z naj\\ i.,:kszyeh sojusz- �359 ników regionalistów. Podzit;kowal Zygmuntowi Kłodnickicmu za współpracę przy opracowywaniu Karty Regionalizmu Polskiego i Bronislawie Kopczyńskiej-Jaworskiej za współpracę z Krajową Radą Towarzystw Regionalnych. zaprosił również na I. Krajowy Kongres Kultury Wsi, którego rolą ht;dl.ie przyśpieszenie powstania programu rozwoju kultury na wsi. Kongres będzie ważnym krokiem na rzecz kultury wiejskiej. ochrony zabytków, twórczości ludowej. W dyskusji Zbigniew Jasiewicz podkreślił osiągnięcia ostatniej kadencji Towarzystwa: utrzymanie agend. uzyskanie funduszy na działalność. wzmocnienie autorytetu naukowego PTL. Było to możliwe dzit;ki pracy aktywnych członków Towarl.ystwa. zwłaszcza Zygmunta Kłodnickiego. Zbigniewa Tororiskiego. Jerzego Adamczewskiego. oraz pracowników etatowych z Anną I.ubańską na ezck. Wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu. zgłoszony przez przewodniczącego <iKR .I. Adarnczewskiego. zebrani nagrodzili brawami. Po sprawdzeniu kworum odhylo sit; glosowanie. Przy 44 obecnych (na 61) delegatach i 20 osobach z ZG wstrzymujących się od głosu .. 24 głosami udzielono absolutorium ZG. Przewodnicz'lca Komisji Mandatowej Krystyna Kaczko przedstawiła zebranym nazwiska kandydatów do władz Tll\\arz)'stwa. rckomendowanyeh przcz ustępujący Zarząd: do larządu Glówneg,o: L Berendt. .I. Bohdanowic7., M. Fornal, A. Gauda, J. Heidenreich, Z. Jasiewic7.. K. Kaczko. Z. Kłodnicki, B. Kopczyńska-Jaworska A. Kowalska-Lewicka, A. Kwaśniewska. T. Lasowa. B. Linclte. M. Parnowska. A. Ratąi. M. Rostworowska, T. Smolińska. A. Stawarz. I.. TorOliski. R. Tuh,~ja. B. Turno: do Głównej Komisji Rewil.yjnej: .J. Adamczewski. W. Sadowski: do Sądu Koleżcliskiego: S. Chmielowski. Z sali padły nazwiska: J. Luczkowski, I. Soppa, 1\. Spiss. Na tym listę zamknit;to. Sprawozdanie z działalności oddziałów odczytali przedstawiciele: z Gdańska (E. Gilewska), Krakowa (A. Spiss). Lodzi (M. Golicka-Jablońska). Mszany Dolnej (l. Kaplan). Opola (K. Lach), Opoczna (.I. Luczkowski). Poznania (E. Bączyńska). O. Śląskiego (K. Kaczko). Lublina (A. Brzozowska-Krajka). Warszawy (A. Stawarz), Wrocławia (M. Marczyk) i Zielonej Góry (I. Soppa). Pozostałe oddziały zrezygnowały z publicznych wystąpień i dołączyły sprawozdania do akt. Następnie Komisja Mandatowa stwierdziła. że liczba obecnych spełnia warunki kworum i zebranie jcst prawomocne. Komisja przedstawiła też regulamin wyborów. Delegaci olrzymali listy kandydatów do Zarządu Głównego, Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Komisja Skrutacyjna przeprowadziła wybory. W trakcie ohliczania glosów przewodnicząca Komisji Wnioskowej zapoznała zgromadzenie ze zgloszonymi wnioskami: I. Walne Zgromadzenie zapoznało się z projektem listu do Prezydenta Rzeczypospolitej w sprawie dotacji na dokończeni<: prac nad edycją ostatnich tomów Dzieł wszystkich Oskara Kolberga. Projekt listu przedstawił prof. Bogusław Linette. Zebrani wyrazili zgodę na wysłanie listu w imieniu WZD. List został podpisany przez przcwodniczącą obrad. 2. Następnie Zjazd wyraził zgodę na przeniesienie. w razie potrzeby, Redakcji DWOK do innych struktur na przykład Instytutu Badań Literackich PAN. 3. Przeglosowano też wniosek o powołanie nowej Rady Wydawniczej i wniosek Głównej Komisji Rewizyjnej o zmiant; polityki wydawniczej PTL. 4. Na wniosek Anny Kowalskiej-Lewickiej uchwalono przyznawanie dyplomów uznania zasłużonym dla Towarzystwa. 5. Nadano dyplom członka honorowego PTL doc. Soni Kovacevicovej ze Słowacji oraz dyplom uznania dr. Wiesławowi Sauterowi. założycielowi i pierwszemu Prezesowi Oddziału w Zielonej Górze. 6. Walne Zgromadzenie poparlo wniosek proC Zbigniewa Jasiewicza o powołanie przez ZG PTL Komisji. która przygotowałaby propozycje ewentualnej zmiany nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego lub zebrała inne opinie na ten temat. �360 7. Delegaci przegłosowali dwie propozycje związane z organizacją 73. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. Za propozycją Oddziału z Mszany Dolnej opowiedziało si.,: 25 osób, a za propozycją Oddziału Warsza\vskiego - 13 osób. W 1997 roku W/,D odh.,:dzie się więc w Mszanie Dolnej. Komisja Skrutacyjna prz.:dstawiła wyniki \\yhorów w tajnym głosowaniu. Do Zarządu Glównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawcz.:go weszli: Elżhieta Berendt. Janusz Bohdanowicz. Alfred Gauda. Jan Heidenreich. Zbigniew Jasiewicz. Krystyna Kaczko. Zygmunt Klodnicki. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kwaśniewska. Teresa Lasowa. l30gusław l.inette. Maria Parnowska Andrzej Rataj. Magdalena Rostworowska. Teresa Smolińska, Zbigniew Toroński. Irena Soppa., Roman Tubaja. 13ernadetla Turno. Zarząd Towarzystwa ukonstytuował się następująco: Prezes - Zygmunt Klodnicki. Wiceprezesi - I3ronislawa Kopczyńska-Jaworska., Teresa Smolińska, Sekretarz Generalny ~ Magdalena Rostworowska. zastępca - Alfred Gauda. skarbnik - Zbigniew Toroński. zastępca - Janusz Bohdanowicz. W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski. Maria Gołubkow. Wojciech Sadowski. Zast.;pcy członków CKR: Mieczysław Soppa i Irena Wronkowska. Skład Sądu Koleżcliskiego: Anna Brzozowska-Krajka. Stanisław Chmielowski. Anna Tyszkowa. .Haria :Viewiadol1/ska-Rlldnicka 73 WALNE ZGROMADZENIE DEl.FGAT()W POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO. MS1ANA DOLNA. 25 WRZEŚNIA 1997 73. Walne Zgromadzcni.: D.:kgatów Polskiego Towarzystwa l.udoznawczego otworzyła prof Bronisława Kopczyńska-Jaworska. wiceprezes PTL. witając scrdecznie zebranych. nast.;pnie poprosiła przedstawiciela gospodarzy WZD - .lana Kapłona. pn:zcsa Oddziału w Mszanic Dolnej. który powitał wszystkich IV "malej ojczyźnie" Zagórzan. w miejscu. gdzie dziala! i tworzył Władysław Orkan. B. Jaworska zaproponowała. hy zebranie zechciał poprowadzić praes PTl. prof Zygmulll Kłodnicki przy pomocy All"reda Gaudy. zastępcy Sekretarza Generalnego. jako i.: są najlepiej wprowadzeni w problematykę Towarzystwa. Zebrani przez aklamacj.,: wyrazili z.god.;. Na wstępie Z. K!odnicki przedstawił WZD propozycję Zarz<ldu Głównego. ahy w 50-lecie Oddziału w Mszanie Dolnej nadać Janowi Kapłonowi. od 13 lat Prezesowi Oddz.iału. autorowi opracowania dziejów Oddziału Mszańskiego. godność członka honorowego. Wniosek Zarządu Głównego WZD przyjęło jednogłośnie. W dalszej części Prezes przedstawił porządek obrad Zgromadzenia: I. Powolanie Komisji Wnioskowej 2. Wspomnienie zmarłych członków PTL 3. Wystąpienie prezesa PTL 4. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego 5. Sprawozdanie Skarbnika 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej 7. Sprawozdanie ODilE (Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogralicznej 8. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga 9. Sprawozdania oddziałów I O. Dyskw~ia I. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: mgr. J. Cieślaka. dr. K. Woźniaka. prof Józel"a Peł"-ę. Zebrani przyjęli skład Komisji przy jednym głosie wstrzymującym si.;. �361 2. W okresie od ostatniego WZD zmarli: - z Oddziału Warszawskiego: Liii Maria Judenko-Szwengrub i Stanisław Marciniak z Koła Łużyczan - z Oddzialu Poznańskiego: red. Józef Pieprzyk - z Oddziału w Mszanie Dolnej: Jan Kroczka - z Oddziału Lubelskiego: Helena Babinicz - z Oddziału w Zielonej Górze: Wiesław Sauter - zało7.yciel Oddziału - z Oddziału Gdańskiego Piotr l.eo - przewodniczący Koła Ormian - z Oddziału Śląskiego: Jan Heidenreich - z Oddziału Bielsko-Biała: Małgorzata Tamawa Zebrani uczcili pamięć zmarłych minutą ciszy. 3. W swym wystąpieniu Prezes PTL przedstawił obecną trudną sytuację finansową Towarzystwa. Zarówno Komitet Badań Naukowych jak i Ministerstwo Kultury i Sztuki przekazują dotacje celowe w wysokości 60-70% potrzeb. Dzięki dotacji na bazę danych "Ginące Zawody" z MKiS utrzymywał się dotąd Ośrodek Dok.umentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Ze strony Senatu Uniwersytetu Wroclawskiego Towarzystwo otrzymało gwarancję bezpłatnego użytkowania pomieszczeń biblioteki i magazynu wydawnictw oraz biura. Pracownicy Towarzystwa utrzymywani są głównie z dochodów, płynących zc sprzedaży książek - w ten sposób opłacane są etaty: księgowej, redaktora, sekretarki, magazynierki (pracę bibliotekarek pokrywa KBN). 4. W dalszym porządku obrad sprawozdanie Sekretarza Generalnego odczytała M. Rostworowska. W uzupełnieniu do wystąpicnia Prezes poinformował, że z naj nowszych wydawnictw Towarzystwa Kronika PlL (o której promocję w oddziałach bardzo prosi) jest do nabycia w cenie 20.00 zł za egzemplarz. zaś książkę Piękno lI:':yteczne c::ypiękno ginące uczestnicy Zgromadzenia otrzymają bezpłatnie: w materiałach z WZD jako dar od Ministerstwa Kultury i Sztuki. 5. Sprawozdanie Skarbnika wygłosił Zbigniew Toroński. 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił Jerzy Adamczewski. 7. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej odczytała Bronisława Kopczyńska-Jaworska kierująca Ośrodkiem. W nawiązaniu do sprawozdania Z. Kłodnicki podziękował kierownikowi 13. Jaworskiej oraz pracownikom ODilE Marii NiewiadomskiejRudnickiej i Małgorzacie Wilbik za pracę w tak trudnej sytuacji finansowej (dotacje z KBN są drastycznie niskie). Pracc nad bazą danych, dzięki którym powstała książka Piękno użyteczne cy piękno ginące stworzyły większe możliwości uzyskania dotacji również dla PTL, zaś publikacja wydana w nakładzic 10 tys. egzemplarzy spotkała się z szerokim zainteresowaniem. 8. Z powodu nieobecności przedstawicieli Rcdakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga, Prezes poinformowal delegatów o przekształceniu Redakcji w Instytut im. Oskara Kolberga (lOK) i przedstawił projekt umowy PTL i Instytutem z prośbą o uwagi przed ostatecznym jej podpisaniem. B. Jaworska wystąpiła z wnioskiem fórmalnym aby dyskusja nad sprawozdaniami i decyzjami dotyczącymi DWOK nastąpiła przed sprawozdaniami oddziałów. Zebrani wyrazili zgodę na zmianę porządku obrad. Dyskusja toczyła się nad niedopatrzeniami w umowie przedstawionej Towarzystwu przez instytut im. O. Kolberga. podpisanej przez prof. Gerarda Labudę, przewodniczącego Rady Naukowej lOK. B. Jaworska zapytałajaka w świetle umowy będzie sytuacja subskrybentów OWaK. Wojciech Sadowski zadał p}1anie jak będą t~aktowane zobowiązania finansowe powzięte jeszcze przez Redakcję DWOK w świetle nowej umowy, czy nie należałoby w nil'Cjzawrzeć klauzuli dotyczącej uprzednich zobowi<j7ań i obietnic OWOK. Z. Toroński wyjaśnił. że zobowiązania zostaną ujęte w bilansie ro/.liczeniowym z DWOK. Boguslaw Linctte II' swym wystąpicniu poinformował. w jaki sposób funkcjonowała Redakcja przez 9 lat pełnienia przel niego funkcji Redaktora (w końcu 1996 roku pracownicy nie otrzymywali wynagrodzeń. bezskuteczne były zabiegi o dotacje). B. Linette z goryczą wyznał, iż Wojciech Lysiak. pełniący po nim tę funkcję przez parę miesięcy, w momencie rezygnacji otrzymał �362 podziękowanie, z nim zaś nawet formalnie nie rozwiązano umowy. Z. Kłodnicki przeprosił byłego Redaktora za powstałe niedopatrzenie przypominając. że podziękował mu osobiście na wspólnym zebraniu Rady Naukowej i Prezydium ZG PTL, kiedy B. Linelle z/ożył rezygnację. W takiej sytuacji, w związku z rezygnacją 8. Linette ze stanowiska Redaktora DWOK, Ewa fryśPietraszkowa sformulowała wniosek, iż Walne Zgromadzenie Delegatów przyjmuje do wiadomości rezygnację B. Linette w dniu 6.12.1996 r. oraz wyraża mu serdeczne podzic;kowanie za wieloletnią pracę na stanowisku. Redaktora DWOK. Wniosek przyjęto przy jednym głosie wstrzymującym się. W dalszym ciągu przedmiotem dyskusji stał się majątek ruchomy DWOK w postaci komputerów, los archiwaliów i sytuacja mąjątku także w przypadku gdyby Instytut przestał funkcjonować. W dyskusji udział wzięli: Z. Jasiewicz, Anna Kowalska-Lewicka. Z. Toroński, Andrzej Ratąj, Alfred Gauda, B. Jaworska, Ewa Fryś-Pietraszkowa. Uznano za konieczne zinwentaryzowanie majątku. co jest wymagane przy podpisywaniu umowy. Spis obejmować ma również dokumentację, jaka powstała w Redakcji DWOK przez 37 lat jej istnienia. Konieczne okazało się również ustalenie czy wszystkie teki rękopisów O. Kolberga są własnością PTL. czy były złożone jako depozyt. Z. Kłodnicki zaproponował powołanie komisji opracowującej nowy projekt umowy mającej na celu ochronę wydania D=ieł ws=ystkich Oskara Kolberga i ochronę interesów PTL. Do Komisji zaproponował: Z. Torońskiego, W. Sadowskiego (którzy przygotujll protokół zdawczo-odbiorczy), A. Kowalską-Lewicką i A. Ratllja. Wobec przedłużąjącej się dyskusji, przy braku kompletu dokumentów (rewersów własności archiwaliów; spisu z natury. statutu lOK), B. Jaworska zaproponowała przegłosO\\anie przez WZD wniosku Z. Klodnickiego. Dodala, że powołana komisja powinna się ząjąć kwestiami własności archiwaliów. już istniejącym dorobkiem DWOK, pracami będącymi w toku: należy wszystkie materiały zinwentaryzować. zdecydować, które z nich są depozytem PTL. a które własnością Instytutu. Konieczna jest też konsultacja z prawnikiem dotycząca praw majątkowych. które muszą być jasno i ostatecznie sprecyzowane w umowie. W głosowaniu nad powołaniem komisji w wyżej wymienionym składzie. 3 osoby wstrzymały się od głosu. Wniosek B. Jaworskiej. że WID nadaje komisji pełne uprawnienia dotyczące ostatecznego tekstu umowy zostal prz)~jęty przy 4 osobach wstrzymujących siC;od głosu. 9. W punkcie dotyczącym sprawozdań oddziałów A. Rataj wystąpił z formalnym wnioskiem. aby w wyjątkowej sytuacji tak istotnej dyskusji nad umową z Instytutem im. O. Kolberga, odstąpić od czytania sprawozdań i złożyć je do wglądu u A. Gaudy. Sekretarza WZD. Wniosek zaakceptowano przy 2 głosach wstrzymujących się. Prezes poinformował zebranych o decyzjach Zarządu Glównego z 25.09.1997 roku o utworzeniu stanowiska dyrektora biura i powierzeniu jego obowiązków mgr Paulinie Sucheckiej (pracującej także nadal w bibliotece PTL). oraz o zwolnieniu ze stanowiska Redaktora Wydawnictw dr. Antoniego Kuczyńskiego. Poinformował też o uchwaleniu przez 7,(, PTL. by w bieżącej kadencji funkcję przewodniczącego Rady Wydawniczej PTL pelnił urzędujący prezes Towarzystwa. Przygotowania Regulaminu Rady Wydawniczej PTL i przedstawienia go do dyskusji podjęła się A. Kowalska-Lewicka. Prezes przedstawił też I'.gromadzeniu propozycję Oddzialu Krakowskicgo aby w IOO-lecie powstania Oddziału. 74. WZD odbyło się w Krakowie - wniosek przyjęto przez aklamację. W związku z utratą przez prot: Dorotę Silllonides dorobku. archiwum i bibliotcki \II czasie powodzi. Prezes zwrócił się z apelem o pomoc w odtworzeniu jc:j biblioteki. Poprosił aby listy z ofertami pozycji przesyłać pod adrescm Biura Senatu lub Uniwersytetu Opolskiego. Zwrócił się też do Z. Jasiewicza i B. Jaworskiej z propozycją przygotowania listu od członków Walnego Zgromadzenia PTL IV Mszanic Dolncj z wyrazami żalu z powodu utraty dorobku i z gratulacjami 7. powodu ponownego wybrania prof. D. Simonides na Senatora RP. W wystąpieniu Komisji Wnioskowej Jan Cieślak poinli.JrITIowai.że poza wnioskiem o nadanie godności członka honorowego PTL Janowi Kapłonowi inne nic wpłyn.;/y. Na zakończenie obrad Praes podziękował pracownikom i członkom Prczydium oraz wszystkim zebranym delegatom za współpracę. Maria NiewiadollJska-Rudnicka �363 14. MI~[)ZYNAR()DOWY KONGRES NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH ..WIEK XXI WIEKIEM ANTROPOLOG l!"', WILLIAMSBURG. USA, 26 LIPCA - I SIERPNIA 1998 MiędzynarodoWI:: Kongresy Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (ICAES) organizowane są przez Międzynarodową Unię Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) co pięć lal. Historia Kongresów sięga roku 1934. kiedy to odhył się pierwszy Kongres Nauk Antropologicznych i Ftnologicznych w Londynie. Międzynarodowa Unia Nauk Antropologicznych, organizacja o najszerszym ohecnie zakresie oddziaływania, zrzeszająca instytucje naukowe i członków indywidualnych z ponad 50 krąjów świata. powstała później, dopiero w roku 1948. Od czasu powolania Unii ohydwic inicjatywy organizacyjne zostały połączone i Prezydent Kongresów pełnił jednoczcśnic obowiązki Prezydenta Unii. Fonnalne zjednoczenie obydwu organizacji nastąpi lo jednak w kilkadziesiąt lat po połączeniu, w roku 1968. Ostatni przed Williamsburgiem Kongres odbył się w Mieście Meksyk (1993). następny zorganizowany zostanie w roku 2003 we Florencji. Akceptacja Willamshurga jako micjsca Kongresu hyła zasługą prof. Mario D. Zamora, wybranego na prezydenta Unii w Meksyku. Prof M. D. Zamora umiera jednakże w kilka dni po wyborze (patrz nekrolog w l. 76 .•. Ludu"), a jego obowiązki przejmuje prof. Vonson Sutlive, także z Williamsburga. Funkcje sekretarza Kongresu i przewodniczącej Rady Programowej pełniła prof Tomoko Ilamada. Instytucją goszczącą Kongres był College ol' William and Mary, zalożony w roku 1693. druga ze względu na wiek szkoła wyższa w Stanach Zjednoczonych. Uniwersytet. położony w pobli7.u rzeki James w Wirginii. w bezpośn::dnim sąsiedztwie miejscowości o znaczeniu his:oryeznym. Jamestown i Yorktown. jest znanym ośrodkicm antropologicznym. Miejscowy Instytut Antropologii specjalizuje się między innymi w badaniach społeczeństw trzeciego świata. przcde wszystkim południowo-wschodniej Azji. oraz w archeologii historycznej. Na Kongrcs przybyło około 1500 antropologów. etnologów i przedstawicieli nauk pokrewnych z wielu krajliw świata. Oczekiwano jednakże na przyjazd znacznie liczniejszej grupy uczestników: ograniczenia stworzyły wysokie koszty udzialu w Kongresie, spowodowane między innymi hrakiem wsparcia ze strony rządu Stanów Zjednoczonych. Obrady otworzył wykład prof C. Kottaka z Uniwersytetu Michigan ,.Wezwanie dla państwa". wskazujący na ważne zadania organizacji polityczncj. jaką jcst państwo, w zmieniająccj się rzeczywistości spolecznokulturowej współczesncgo świata. Trzy sesje plenarne nazwane zostały .,Historia antropologii" (przcwodnic/.ący R. L Carneiro) ... Miasto i jego przyszłość" (przewodniczący G. Ansari) oraz ..Rasy i prawa" (przewodniczący V. Sutlive). Dalsze prace Kongresu odbywaly się w ramach okolo 300 ..warsztatów". sesji w sckcjach oraz dyskusji panelowych. Jedno ze spotkań roboczych zgromadziło redaktorów czasopism antropologicznych i etnologicznych. dyskutujących pod przewodnictwcm pro[ R. G. Foxa nad takimi sprav/ami. jak kontrola jakości i oryginalności publikowanych artykułów. czasopisma elektroniczne oraz skutki umiędzynarodowienia nauki dla pisarstwa i wydawnictw naukowych. Kongresowi towarzyszyły koncerty. festiwal filmów etnograticznych. wystawy. przcdstawienia teatralnc oraz prezentacje i sprzedaż wydawnictw antropologicznych. Sesje naukowe w sekcjach. podstawowa forma dyskusji kongresowych. organizowane były zjedncj strony przcz stałe komisje Unii. których działa obccnie 18. a z drugiej przez indywidualnych hadacz). zgłasz<\jących propozycję tcmatyki scsji i skupiających wokół siebie osoby zainteresowane. Komisje. stwarzające mo7.1iwości wymiany infórmacji także w okresie między kongresami i intcrkongresami Unii. mi.,:dzy innymi poprzcz publikacje. kontakty dwustronne i spotkania robocze. okazały się w trakcie prac kongresowych efektywnymi organizatorami sesji. Zapewniały bo\\iem zarówno odpOlvicdni dobór referentów jak i gromadziły szersze zespoły dyskutantów. Przyjęte przcz organi/atorów cele Kongrcsu obejmowały: refleksje nad oświadczeniami z ostatnich 100 lat antropologii; analizę zadań stojących przed antropologią w XX! wieku oraz oceno; możliwości wykor/.yslania antropologii w politycc. edukacji. gospodarce i innych ważnych �364 dla człowieka dziedzinach. Ten szeroki program tylko w części znalazł odbicie w problematyce obrad. Wprowadzeniem do nich były bez wątpienia sesje plenarne. które w zamierzeniach organizatorów miały wskazywać na istotne problemy nauk antropologicznvch u progu przyszłego wieku. Pierwsza z nich dotyczyła retleksji nad drogą jaką przeszła sama antropologia kulturowa od etapu ewolucjonistycznych fascynacji do postmodernistycznej retleksji i od zainteresowań skupionych na egzotycznych ludach do współczesnych dociekań nad formami kultury i życia społecznego w krajach zachodniej cywilizacji. Ta problematyka historyczna była nic:cjako dobrym wstępem do drugiej sesji plenarnej poświęconej miastu i jego przyszłości jako ważnemu obiektowi badań antropologicznych \V naszym i nadchodzącym stuleciu. Zdecydowana większość wygłoszonych w trakcie tej sesji referatów dotyczyła współczesnych problemów wielkich metropolii oraz sposobów wykorzystania antropologicznych ekspertyz \V administrowaniu miastami i w projektowaniu ich rozwoju, słusznie wskazując na fakt. iż większość ludzkości. nic wyłączając krajów trzeciego świata. zamieszkuje obecnie środowisko zurbanizowane. Trzeci wielki temat poruszany w trakcie sesji plenarnych związany był z kwestią rasy i konceptualizacji tej koncepcji w dzisiejszym dyskursie naukowym. politycznym i potocznym. Referenci za~tana\Viali się nad podstawami biolo· gicznymi koncepcji rasy oraz nad implikacjami jakie pociąga za sobą używanie tej konstrukcji klasyfikacyjnej w stosunkach społecznych. edukacji. biznesie. Ze względu na kontrowersyjność głoszonych poglądów dyskusja wokół tej kwcstii byla niczwykle gor<Wa. bowiem ścicrały się w niej poglądy "politycznie poprawne" z przekonaniami antropologicznymi rozdzielającymi idee rasy rozumianej jako ..konstrukt mentalny"' służący do •.Iudowej" klasyfikacji ludzi według widocznych cech tizycznych a koncepcją rasy mającą (lub nie posiadającą) zakorzenienie II' podstawach biologiczno-genetycznych. Poruszane w trakcie sesji plenarnych wątki pojawiały się oczywiście także w trakcie niezliczonych sympozjów w jakie obfitował Kongres. Niestety nie wszystkie z nich doszly do skutku. bowiem wielu antropologów nie przybylo do Williamsburga rezygnując z udziału w spotkaniu. Sprawi/o to uczestnikom sporo kłopotu. bowiem często bezproduktywnie krążyli po uniwersyteckim miasteczku w poszukiwaniu sesji uwidocznionych w programie. które w istocie okazywały się tylko papierowymi fantomami. Tematyka szczegółowa Kongresu była bardzo rozproszona i obejmowała w zasadzie niemal wszystkie specjalności. subdyscypliny i pola badawcze eksplorowane współC/.eśnie przez antropologów. Obok tradycyjnie obecnej na lego rodzaju spotkaniach tematyki z z.akresu antropologii biologicznej (fizycznej). której nic poświt;camy tu uwagi. antropologia kulturowa (społeczna. clllologia) prezentowała się niezwykle interesująco umożliwiaj'lc uczestnikom zorientowanie się w aktualnych tendencjach badawczych i w rozwijających sit; prądach zainteresowań istotnych dla rozwoju naszej dyscypliny w przyszłym stuleciu. Bardzo dużo wystąpieil i sympozjów poświęconych było problematyce antropologii etniczności. co w dut.ej mierze bylo odzwierciedleniem żywiołowego rozwoju tej specjalności począwszy od lat 70. Analizowano konflikty etniczne i politykę narodowościową. procesy powstawania narodów i przejawy dnonacjonalizmu, poświęcano uwagt; strategiom obieranym przez grupy mniejszościowe i narodowe w epoce globalizacji. zajmowano si.,: problemami tożsamości. rasy. etnicznymi granicami i separatyzmami etnicznymi. a także edukacj'l wielokulturową. oraz losem przesiedleńców i uciekinierów, wreszcie zasadami organizacji etnicznych środowisk imigracyjnych i mechanizmami ich trwania. Już tradycyjnie silnie reprezentowana była antropologia płci (anThropology a/gender). powstała z antropologii feministycznej. W tych ramach zajmowano sit; rohl dymorlizmu płciowego w dziejach. pozycją kobiety w dobie globalizacji w różnych kontekstach kulturowych i politycznych, znaczeniem płci w rozwoju krajów trzeciego świata, wreszcie perspektywami badail nad płcią w kulturze IV przyszłym stuleciu. Dużo referatów poświęconych było problematyce globalizacji. Zastanawiano si.,: nad rolą antropologii jako nauki o kulturowym zróż.nicowaniu w świecie zunitikowanych wartości i wzorów. �365 nad możliwościami oddziaływania antropologów na świat polityki i biznesu. wreszcie omawiano problemy ochrony przyrody i zasobów naturalnych w związku z prawem zamieszkałych tam łudzi do kontynuowania swego stylu życia w niezniszczonym środowisku. Ta ostatnia problematyka łączyła się z zagadnieniami antropologii ekologicznej także mocno reprezentowancj na Kongresie. Sporo czasu w obradach poświęcono na zagadnienia analizy roli ekosystemów w rozwoju kulturowego zróżnicowania., adaptacji ludów tubylczych do swego naturalnego środowiska i roli ludowej wiedzy agrotechnicznej w eksploatacji ekosystemów. W związku ze światowym rozwojem przemysłu turystycznego nowa dziedzina w postaci antropologii turystyki od lat już kilkunastu stąje się coraz silniejsza i widoczna na arenie międzynarodowej. Podobnie było i w Williamsburgu, gdzie tej problematyce poświęcono sporo uwagi, w tym takim zagadnieniom jak wpływowi turystycznego ruchu n'a zmianę kultury ludów tubylczycII. roli tak zwanej ekoturystyki w 07.ywieniu gospodarczym regionów trzeciego świata, znaczeniu turystyki w kształtowaniu tożsamości etnicznej (narodowej), tak zwanej turystyce sentymentalnej oraz manipulal:jom przeszlością historyczną i archeologiczną dla celów intensyfikacji turystycznego rUl:hu. Kolejnym znaczącym i mocno obsadzonym problemem antropologicznych prezentacji i dyskusji byly zagadnienia z zakresu antropologii medycznej. które już od kilku kongresów stale znąjdują się w l:entrum uwagi. co należy bez wątpienia wiązać ze wzrostem znaczenia medycyny alternatywn<:.j we współcz<:snym świecie. Wśród poruszanych tematów ząjmowano się tradycyjną wiedza leczniczą. powiązaniami magii i lecznictwa ludowego, związkami między utrzymaniem zdrowcj kondycji a j(:>rmamiopieki zdrowotnej w różnych krajach oraz oddziaływaniem odżywiania na stan zdrowia i kondYl:ję biokulturową lokalnych populacji. Innym bardzo aktualnym tematem współczesnych kongresów antropologicznych jest antropologia prawna. T<: zagadnienia zyskały na aktualności ze względu na ich wagę związaną z etniCLnymi rcwindykal:jami. z problematyką wielokulturowości i z dążeniami do respektowania lokalnych tradycji pr'l\\'nych. Dlatego też na Kongresie sporo było referatów na temat prawa ludowcgo (etniczn<:go) i sposobów godzenia go z systemami prawa pozytywnego. Zastanawiano się nad prawami własności ludów tubylezych wzgl~dem zasobów naturalnych znąjdująeych się na ich terenie oraz szeroko omawiano różne aspekty tzw. pluralizmu prawnego, to jest takich sytuacji. IV których z<:względu na wielodniczność niektórych państw czy regionów i konieczność respektowania \\sp()łwyst.;pujących tam kultur. należy akceptować zasady (do jakiego stopnia., to kwestia dyskusji) wynikające z li.lI1kl:jonowania tam różnych. często bardzo odmiennych systemów prawnych. W związku z tą tematyką należy wspomnieć także o ważnym i do niedawna niemal nieobecnym nurcie zainteresowań alllropologicznych. a mianowicie o antropologii dziedzictwa kulturowego. która zd,~ie si.; dziś zasl~pować dawną specjalność znaną jako muzealnictwo etnograficzne. Współczesna antropologia tej orientacji to dziedzina zajmująca się nic tylko sposobami wystawienniczymi. gromad/,<:niem obiektów dla muzeów i ich opracowywaniem. ale specjalność, która przede wszystkim sIara si" kon<:entrować na problemach ochrony dziedzictwa kulturowego różnych etnosów i spll!ccz,ności. uznając prawa tychże grup do swobodnego dysponowania swoim majątkiem (artystycz.nym. intelektualnym. sakralnym). Dlatego też referaty związane z tym nurtem dotyezyly takil:h kw<:stii jak roli tubylczych antropologów w tworzeniu autochtonicinych centrów kulturowych chroni'lcy<:h zabytki przeszłości. jak ochrony miejsc świętych przed ich dewastacją. jak praw ludó\\' tubylczych do tzw. repatriacji obiektów muzealnych (czyli ich zwrotu pierwotnym \\łaśeicielom) uznanych za sakralne lub szczególnie ccnne dla zachowania tożsamości grupy i wzmocni<:nia j<:j durny etnicznej. Obok ty<:hnaj<:z.;ściej wysto;:pujący<:hnurtów obecne na Kongresie były także i inne pola badawcze. zarówno t<: bard/.i<:j /,akorzenione w tradycji dotychczasowYl:h studiów, jak i te, zwiastujące now<:obszary zainteresowań. Trudno tu byłoby wymienić wszystkie te tematy. ale na kilka z nich chcidibyśmy j<:szC/.<:z\\Tócić uwag.;. Jcśli chodzi o pierwszy wyżej wymieniony aspekt, nalci.aloby wspomnieć o studiach nad nomadyzmem i ludami pasterskimi. nad antropologią po- �366 żywienia (tym razem zajmowano się przede wszystkim piciem i napojami), antropologią dziecka, architektury, antropologią symboliczną. antropologią wizualną związaną z nowymi technikami dokumentacji życia społecznego i kultury. wreszcie o studiach etnohistorycznych i etnoreligioznawczych (tu jak zwykle dominowa/a problematyka szamanizmu). Wśród specjalności szybko zyskujących popularność wymienić należałoby przede wszystkim antropologi~ AIDS oraz studia nad starzeniem się i starością (anthrop%gy ofaging). co jest w rzeczy samej świadectwem zrozumienia przez antropologów wagi współczesnych problemów związanych z procesem starzenia się społeczeństw zachodnich i pojawianiem się nowych zagrożeri epidemicznych. Odmiennym zagadnieniem jest aspekt geograficzny Konferencji. zarówno biorący pod uwagę skład uczestników jak i poruszaną tematykę. Choć Kongres odbywał się na amerykańskim kontynencie to ani nie dominO\vali na nim antropologowie ze Stanów Zjednocl.Onych. ani lcż problematyka amerykanistyczna nic zaznaczyła się na nim niczym szczcgólnym. Niewiele mówiono o współczesnej kulturze amerykańskiego społeczeństwa ( tym coraz częścit:j zajmują się w USA specjaliści od popu/ar cu/lure sludies ), a tematyka indiańska. choć tu i ówdzie pojawiała się incydentalnie. to by/a rozproszona po najróżniejszych tematycznie sesjach. pcłniąc tam rolę raczej ilustracyjną dla prezentacji bardziej ogólnych zagadnień. Jednym z nielicznych wyjątków było spotkanie antropologów ze stanową (stanu Wirginia) reprezentacją wodzów kilku lokalnych plemion, cełcm przedstawienia dziejów i aktualnego stanu społeczności .,Pierwszych Amerykanów" Uak się ich teraz olicjalnie nazywa) na ziemiach nąjwcześniej kolonizowanych przez Europejczyków. Również zagadnienia latynoamerykanistyczne pojawiały się w tematyce obrad nader rzadko. co związane było przede wszystkim z nikłym udziałem antropologów z pobliskiego Meksyku i pozostałych krajów Ameryki Laciriskiej. Mimo sporego uczestnictwa antropologów europejskich problemy antropologii Europy. szczególnie zagadnienia współczesnych przemian także zepchnięte były na dalszy plan i rozproszone pośród nąjrozmaitszych tematycznie sesji (przeważnie poświęconych kwestiom etnicznym). Kilka większych sympozjów dotyczyło antropologii Afryki i szans jej rozwoju z udziałem nowego pokolenia tubylczych badaczy. Natomiast problematyka azjatycka zdecydowanie dominowa/a na Kongresie. podobnie jak i udział antropologów z tego kontynentu rwcał się wyraźnie w oczy. Duże delegacje z Chin. Indii i krajów arabskich, wspomagane amerykariskimi i europejskimi badaczami tych regionów. zadbały o dobrą prezentację wyników badań prowadzonych na Bliskim Wschodzie. w Azji Poludniowej i na Dalekim Wschodzie. Jednocześnie sympozja te umożliwily ukazanie dorobku bardzo licznych i silnych azjatyckich ośrodków lokalnych. które mniej lub bardzicj udanie starają się dziś łączyć własne, narodowe podejścia z interpretacją antropologiczną zapośredniczoną z myśli zachodniej. Można tylko w tym kontekście mieć nadzi~jł,:. iż przyszly kongrcs wc Florencji zostanie w podobny sposób wykorzystany przez europejskich badaczy, którzy wówczas hędą mieli szcze· gólną sposobność przedstawienia swych osiągnięć. Udział polskich uczestników w Kongresie w Williamsburgu był \\ięcej niż skromny. podobnie jak i delegatów z innych krajów byłego "obozu" (wyjąwszy Rosję i Rumunił,:). I lak z Uniwersytetu Warszawskiego przybyła prof. Ewa Nowicka wraz z dwójk,\ swych młodych współpracowników. Zaprezentowali oni wyniki swych badań nad tożsamością niewielkich grup etnicznych zamieszkałych tereny byłego ZSRR. Okazją ku temu było sympozjum prowadzone przez prof. Nowicką na temat małych narodów i ich szans przetrwania w dobie globalizacji. Z kolei prof Yiolctta Krawczyk-Wasilewska z Uniwersytetu Lódzkiego przedstawiła wyniki swych folklorystycznych badań nad środowiskiem ludzi zarażonych wirusem lilY. w!<\czająe się w ten sposób do debaty prowadzonej w ramach specjalistycznej sesji na temat antropologii AIDS. Prof. Zbigniew Jasiewicz i Aleksander Posern-Zieliński.(obaj z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu) reprezentujący w Williamsburgu Komitet Nauk Etnologicznych PAN, uczestniczyli IV sesjach poświęconych ..stosunkom interetnicznym" i przcdstawili na nich wyniki swych badań nad tożsamością Polaków zamieszkałych tereny byłego ZSRR i nad nowymi procesami elnicznymi zachodzącymi obecnic IV środowisku indiańskim w Ekwadorze. Nic ulega wąlpliwości. iż tak skromna reprezentacja nic mogła przedstawić na tym nąjważnicjszym I()rum antropologicznym �367 świata ani wszystkich istotnych osiągnięć polskiej etnologii, ani też nie miała możliwości ukazania jej wspólczesnego znacznego zróżnicowania tematycznego i interpretacyjnego. Wartym podkn.:ślenia polskim wkładem w prace Kongresu było przygotowanie, wzorem lat poprzednich. pracy zespołowej zawierającej kilkadziesiąt artykułów etnologów i antropologów polskich. Tom dedykowany Kongresowi, zatytułowany Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Po/and at the I -Itl1 Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences. Lódź 1998. zredagowany przez dr prof K. Kalinowską i dr prof. D. Markowską. wzbudził dute zainteresowanie uczestników. Oddzielny nurt prac kongresowych stanowiły posiedzenia organizacyjne Unii. Sprawom organizacyjnym poś\vięcone zostaly dwa zebrania Rady Stalej oraz Zgromadzenie Ogólne. Przedmiotem obrad byl wybór miejsc następnego Kongresu i kolejnych Interkongresów. propozycje zmian w statucie oraz elekcja nowych wladz Unii. Ważną zmianą. przyjętą przez Radę Stałą Unii, jest możliwość wyboru Prezydenta Unii nie spośród członków delega<.:ji narodowej krąju, w którym ma się odbyć następny Kongres, lecz także spośród innych osób rekomendowanych przez Komitet Wykonawczy Unii. W ten sposób podkreślono znaczenie innych zadań Prezydenta, oprócz organizowania kolejnego Kongresu. Prezydentem został wybrany prof. Eric Sunderland z Wielkiej Brytanii. dotychC/asowy wieloletni Sckretarz Generalny Unii. natomiast na stanowisko Sekretarza (jeneralnego powołano prof. Petera N. M. Nasa z Iłoiandii. Kongres zamkn;!,:ty /Osta! wystąpieniami prof V. Sutlive. ustępującego Prezydenta, oraz prof E.. Sunderlanda. Prezydenta nowo powołanego. Uczestnikom Kongres dostarczył szerokiego przeglądu pra<.:pro\\adzonyeh wspókześnie w najważniejszych ośrodka<.:h antropologicznych, możliwoś<.:ikontaktów i za<.:hętydo myślenia o zadaniach antropologii w XXI wieku. Zbigniew Jasiewic::, Aleksander Posem-Zieliński 6. KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEGO STOWARZYSZENIA ET OWCIII I FOl.Kl.ORU ..ROOrS A D RITUALS: MANAGI G ETHNICITY", AMSTERDAM. 20-25 KWIETNIA 1998 Międzynarodowe StO\\arzyszenie Etnologii i Folkloru (SIEF). gromadzące etnologów i folklorystów zainteresowanych Europą. wielce zasłużyło się w tworzeniu możliwości kontaktów dla bada<.:zyeuropejskich. również z Europy Środkowej i Wschodniej. i ich integracji. Powstało IV roku 1964 \V Atenach jako kontynuacja Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires (CIAP) i hylo organizatorem ważnych konferencji w Pary tu (1971), Suzdalu (1982), Zuri<.:hu(1957). Ikrgen (1990) i Wiedniu (1994), w który<.:h zawsze uczestniczyli etnologowie i folkloryści z Polski. Gospodarzem konf'creneji w Amsterdamic był Instytut 1'. J. Mecrtensa Królewskiej Holenderskiej Akad<.:mii Sztuk i Nauk oraz Holenderskie Centrum Kultury Popularnej przy współpracy Skansenu w Arnhem oraz Królewskiego Bclgijskiego Komitetu Folkloru. Na czele Komitetu Organizacyjnego sIal dr II. W. Roodenburg a obowiązki sekretarza pełnił dr T. Dekker, obydwaj z Instytutu Meertensa. Ohrady odhywały si.,:w budynku Królewskiego Instytutu i Muzeum Tropikalnego. Program obejl1lo\\al 12 wykładów plenarnych oraz pra<.:ew 30 scsjach w ramach oddzielnych sekcji. Konferencja w Amsterdamic. podobnie jak poprzednia w Wiedniu, koncentrowała się na sprawach etniczności. uznanych za niezmiernie istotne nie tylko dla Europy Środkowej i Ws<.:hodniejale również innych jej obszarów. Zajęcie się ctnicznością wskazuje na zbliżenie się zainteresowań etnologów do przedmiotu badań antropologów i historyków. zresztą uczestniczących w konferencji. �368 Obrady dotyczyły takich zagadnień jak rola etnologii narodowych w konstruowaniu etniczności, miejsce etniczności w pracach muzealnych, relacja mie,:dzy etnicznością a narodowością i regionalizmem. imigranci w Europie i ich ojczyzny. symbole i rytuały i ich związki z etnicznością, wyznaczniki etniczności: język. pożywienie. strój. muzyka i tanicc. wreszcic inne aspekty etniczności. m.in. stereotypizacja. hybrydyzacja, przemoc. Interesującc było wystąpienie prof. A. D. Smitha znakomitego historyka etniczności, na temat roli religii w utrzymaniu i odradzania się społeczności etnicznych; uwagi prof. J. Boissevaina dotyczące ,.ukrywanych" rytuałów mieszkańców regionów turystycznych. usiłujących podtrzymać tożsamość etniczną zagrożoną napływem turystów a także referat dr. R. Johlera analizującego współczesnc uroczystości związanc z .,tworzeniem" tożsamości europejskiej. Szereg prezentacji dotyczyło konlliktów etnicznych na Bałkanach, przy czym w wystąpieniach większości etnologów z tego terenu zabrakło głębszej refleksji ukierunkowanej ku postawom i zachowaniom własnej grupy. Uczestników z Polski na konferencji w Amsterdamie nic było wielu. W swoich referatach mówili oni o budowaniu na nowo lokalizmu w Cieszyńskiem przy pomocy prób intensyfikacji obrzędowości (prof. M. Kempny). roli etnologii polskiej w formowaniu tożsamości narodowej Polaków (dr W. Olszewski) oraz zmianach w stosunkach między wysiedlonymi niegdyś Niemcami i ich potomkami a obecnymi polskimi mieszkańcami ziem zachodnich w wyniku nawiązania osobistych kontaktów (prof. Z. Jasiewicz). Interesujące akcenty polskie znalazły się także w wystąpieniach referentów z innych krajów: prof T. Hofera. który wskazywał na Lwów jako miasto o tradycjach wieloetnicznych oraz dr M. Janowski. analizującej rolę wieczerzy wigilijnej w zachowaniu i ksztaltowaniu się etniczności wśród Polaków w Wielkiej Brytanii i... Kalebitów z Sarawaku. Porządek obrad Walnego Zgromadzenia członków SIEf-u. odbywającego się w dniach konferencji, objął sprawozdania z działalności władz Stowarzyszenia. propozycje zmian w statucie. wybory władz a także ustalenie tematyki następnej konferencji. Nowy statut m.in. uporządkował sprawę członkostwa, określając wysokość składki rocznej na ) 5 USD oraz wprowadził obowiązek organizowania kongresów co najmniej raz na trzy lata. Na Prezydenta Stowarzyszenia wybrano ponownie prof. K. Kostlina (Austria). Vice-prezydentami zostali prof. R. Bendix (USA) i dr H. Roodenburg (Holandia). natomiast obowiązki Sekretarza Generalnego nadal będzie pełnić prof. P. NiedermUller (Niemcy). Tematyka następnej konferencji będzie dotyczyć przemian społeczno-kulturowych w Europie. Interesującym uzupełnienicm konterencji były odwiedziny w Skansenie w Arnhem. Zwiedzającym, podzielonym na zespoly zgodne z zainteresowaniami. umożliwiono szczegółowe zapoznanie się z najważniejszymi kierunkami pracy muzealnej: dokumentacją, studiami nad dawnym budownictwem i farmami. kolekcją strojów regionalnych. ogrodem botanicznym, I()rmami komunikacji i sposobami ekspozycji. W przerwach obrad w Amsterdamie można było zobaczyć eksponowaną w Muzeum Tropikalnym bardzo interesującą wystawi; dotyczącą szamanizmu .,Z Syberii do przcstrzeni cybernetycznej". opartą na unikatowych eksponatach z muzeów rosyjskich. ajednocześnie przedstawiającą c1ementy szamańskie w innych niż syberyjskie kulturach. Konferencja IV Amsterdamie. która zgromadzi la ponad 200 etnologów. 1()lklorystów i przedstawicieli dyscyplin pokrewnych z Europy i Stanów Zjednoczonych. pozwoliła na poznanie problematyki obecnie prowadzonych badań z zakresu etnologii europejskiej. "Antropologizacji" etnologii będą towarzyszyć. na co wskazywały dyskusje, powroty do niektórych tradycyinych zaintercsowań, m.in. kulturą matcrialną lub kulturami regionalnymi i środowiskowymi, korzystające z nowych przemyśleń i doświadczeń. Etnologowie poiscy. od dawna już uczestniczący w konferencjach SIEF-u i próbujący zintensyfikować współprace,: z tym Stowarzyszeniem (por. np. tegoroczne seminarium Grupy Roboczej ds. Etnokarlogralii SIEF-u. zorganizowane w Cieszynie przez prot: Z. Kłodnickiego). winni zapewni~ sobie szcrszy udział w pracach tak ważnej europejskiej organizacji. /.hiRniew Jasiewic:: �369 Mlr;DZYNARODOWA KONFERENCJA ..KULTURA W PRZESTRZENI", CIESZYN. 21-23 PAŹDZIERNIKA 1998 W dniach 21-23 października 1998 roku obyła się w Cieszynie międzynarodowa konferencja z cyklu ..Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych" na temat "Kultura w przestrzeni". Współorganizatorami konferencji byli: Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cieszynie. Pracownia Atlasu Etnograficznego w Instytucie Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu, International European Ethnocartographic Working Group w Bonn. Obrady uroczyście otworzył Prorektor Uniwersytetu Śląskiego prof. dr hab. Alojzy Kopoczek. a ze strony Mi<;dzynarodowej Europejskiej Komisji Etnokartograficznej uczestników powitał jej przewodniCl.ący proC dr l-łeinrich L. Cox. Wprowadzenia do konferencji dokonała prof. dr hab. Irena Rukowska-F1oreńska \\skazując na wagę podjętej problematyki, jej złożoność i możliwości interpretacyjne. W sesji plenarnej wygłoszono trzy referaty. Prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prof. dr hab. Zygmunt Klodnicki (Zakład Etnologii, Instytut Nauk Spolecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) mówił o zastosowaniu metody etnograficznej w badaniach nad genezą kultury tradycyjnej. Dr hab. Halina Rusek (Zakład Etnologii, Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kultum:. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) w swych rozważaniach teoretycznych dokonała socjologicznej analizy problemu wielokulturowości w przestrzeni pogranicza narodowego i etnicznego. Ks. dr Józef Budniak (Zakład Etnologii, Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) przedstawił rolę ekumenizmu w przestrzeni religijnej Śląska Cieszyńskiego. Organizatorzy. z powodu pogłębiającej się specjalizacji w zakresie prac badawczych w naukach o kulturze i możliwości wypracowania konstruktywnych ustaleń teoretycznych i metodologicznych. postanowili dalsze obrady i dyskw~ie prowadzić w trzech sekcjach problemowych. Sekcja pien\sza I.ajmowała się metodą etnogeograticzną w etnologii europejskiej. Goście ze Slowacji. zwlaszCl.a PhDr. Sona Kovaćevicova (Ustav etnologie SA V. Bratislava) i PhDr. Rastislava Stoi ićna (lJstav etnologie SA V. Bratisłava) pokazały. w jaki sposób można dokonywać studiów porównawczych poszczególnych atlasów etnograficznych. We wnioskach podkreślały, że na mapach obejmujących Czechy, Morawy, Słowację i Węgry widać wyraźnie, że granice kulturowe zupełnie nic pokrywają się z granicami etnicznymi i politycznymi. Prof. dr Balazs Borsos (Neprajzi Kutato Csoport. Magyar Tudomanyos Akademia, Budapest, Węgry) ukazał możliwości wykorzystania komputera przy wyodrębnianiu regionówetnokulturowych. PhDr. Mojmir Benza «(Jstav etnologie SA V. Bratislava. Słowacja) na przykładzie obuwia i ubioru ludowego pokazał specyfikę tradycyjnej kultury słowackiej. Z kolei prof. dr Alexander Fenton (European Ethnological Research Centre. Edinburgh, Szkocja) zaprezentował historię badań etnokartograticznych w Europie. a dr Bernd Schone (Institut tUr Sachsische Geschichte und Volkskunde. Drezno. Niemcy) scharakteryzował prace kartograficzne Adama Ziirnera. O zmienności zasięgów kulturO\\"ych i dynamice zjawisk kulturowych na przykładzie budownictwa ludowego mówił PhDr. Jifi Langer (Roznov pod Radhostem, Czechy). Przedmiotem rel'eratu PhDr. Josefa Vafeka (lJstav pro etnografii a folkloristiku, Praha, Czechy) były szopki bożonarodzeniowe na pograniczu Czech i krąjów niemieckich. Natomiast prof. dr Gabor l3arna (I.ehrsluhl fUr Volkskunde, Univcrsitat Szeged, Węgry) przedstawił w swoim wystąpićniu na mapach z obszaru Węgier zasięgi występowania zwyczajów ludowych. Próbą ukazania relacji zachodzących pomiędzy etnografią a ludzką świadomością była wypowiedź, prof. dr. .Iurjcna van der Kooi (Nedersaksisch Institul. lJniversiliit Groningen, Holandia), zaś PhDr. Józscl' Liszka (t-:tnologicke centrum. Komarno, Słowacja) opisał kulturę ludową węgierskiej mniejszości \V Słowacji. Na uwagę zasługuje też opracowanie dr. Mieczysława Trojana (Katedra I·:lnologii. Uniwersytet Wrocławski) o przestrzeni kulturowej szwedzkiej wyspy Olandii. �370 Przedmiotem zainteresowań sekcji drugiej była miejska i wiejska przestrzeń kulturowa. Prof dr hab. Anna Brzozowska-Krajka (Instytut Filologii Polskiej. UMCS. Lublin) na przykładzie fenomenu góralszczyzny w Stanach Zjednoczonych Ameryki omówiła przestrzenie tradycji miejskich mniejszości etnicznych w centrum metropolii chicagowskiej. Ciekawej antropologicznej analizy przestrzeni micjskiej Wrocławia dokonali dr Mirosław Marczyk i mgr Konrad Górny (Katedra Etnologii. Uniwersytet Wrocławski). Z kolei przestrzeń miejska Lodzi była przedmiotem zainteresowań dr Ewy G. Karpińskiej i prof. dr hab. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej (Katedra Etnologii. Uniwersy1e1 Lódzki). Pierwsza zaprezenl<mala opis analityczny idei przestrzeni granicznej jaką jest brama miejskiej kamienicy. Druga prelcgcntka ukazała związki zachodzące pomiędzy spolecznością ewangelików łódzkich a przestrzcni'l materialną i społeczną tego miasta. Tematem wystąpienia prof dr hab. Marii Pulinowej (Zakład Dydaktyki Geografii. INOZ. Uniwcrsytet Śląski) byly formy działań edukacyjnych mających na celu kształtowanic tożsamości kulturowej młodzieży w przestrzcni Zagłębia Dąbrowskiego. Natomiast dr Dariusz Rott (Instytut Nauk o Literaturze Polskiej. Uniwersytet Śląski) odtworzyl przestrzeń kulturową. pośród której poruszali się mieszkańcy Leszna w latach 1628-1656. Autor ten skupił się zwłaszcza na różnorodnych wrażeniach wizualnych wywoływanych przez ową przestrzeń. Intercsujący rekrat wygłosiła prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Zakład Etnologii. Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynic). klóra zanalizowala z perspektywy antropologicznej ciągłość i zmianę w przestrzeni kulturowcj domu rodzinnego \V tradycyjnych rodzinach górnośląskich. Prof. dr hab. Ryszard Kantor (Zakład Etnologii. Instytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturzc. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) zaproponował rozważania nad rolą. jaką w rcaliach systemu totalitarnego pełni wielkomicjska przestrzeń publiczna. Przestrzeń ta. poprzez odgórnie narzuconą ..szatę ideologiczną". ma przcdc wszystkim indoktrynować a nie jak w systemach demokratycznych - informować. Próbą określcnia odrębności kulturowej regionu lubuskiego było opracowanie dr Barbary Kołodziejskiej (Muzeum Etnogra!icznc \V Zielonej Górze). Z kolei dr Izabela Bukraba-Rylska (Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa) przedstawiła wyniki badań nad świadomością i kompetencją kulturową młodzieży w wybranych gminach Białowieży. Antropologiczny wymiar przestrzcni mlyna był przedmiotem ostatniego referatu wygłoszonego w tej sekcji przez dr. Jerzego Adamezewskiego (Muzeum Etnogratlczne w Toruniu). Trzecia grupa problemowa skupi/a się nad wzajemnymi relacjami zachodzącymi między przestrzenią a tradycją i tożsamością. l tak: dr Przemysław Piekarski (Instytut Religioznawstwa. Uniwersytet Jagielloński) mówił o wizji przestrzeni świata w kulturze indyjskiej. dr Elżbieta Orłowska (Insty1ut Geogratii. Uniwersytet Wrocławski) starała się wyznaczyć współczesny zasi.,:g geograficzny kultury arabsko-muzułmańskiej. dr hab. Ryszard Vorbrich (łnsty1ul Unologii i Antropologii Kulturowej. Uniwersytet im. A. Mickiewicza. Poznati) w oparciu o materiał z badań przeprowadzonych wśród Berberów Marokańskich i mieszkaIieów Cór Mandara scharakteryzował dwie przeciwstawne fi.mny adaptacji do środowiska naturalnego. ks. prof. dr hab. Franciszek Rosiński (Katedra Etnologii. Uniwersytet Wrocławski) przedstawił zagrożenia jakie stwarla współczesna cywilizacja techniczna dla kultur regionalnych w Papui Nowej Gwinei. Kolejne trzy referaty były oparte na danych cmpirycznyeh ze Śląska. Dr Maria Smielowska (Instytut Socjologii. Uniwersytet Opolski) ukazała geograficzne i symbolicznc wymiary przestrzeni życia w doświadczeniach zbiorowości Śląska Opolskiego. dr Urszula Swadźba (Instytut Socjologii, Uniwersytet Opolski) zajt;ła się wartościami. które funkcjonują wśród młodzieży pogranicza polskoniemieckiego i kulturowego. jakim jest Opolszczyzna oraz geograficznego. jakim Sil tereny województwa zielonogórskiego. mgr Grzegorz Odoj i mgr Andrzcj I'eć (Zakład Etnologii. łnstytut Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze. Uniwersytet Śląski Filia IV Cieszynie) przedmiotem swoich zainteresowań uczynili zagadnienie doświadczania przez członków lokalnych zbiorowości Żor miejsc. w których zlokalizowane są kapliczki i krzyże przydrożne. Inny prelegent. mgr Jarosław Eichstaedt (Katedra Etnologii. Uniwcrsytet Lódzki). wykorzystując inspiracje semiotyczne ze szkoły Moskwa-Tartu. spróbował zanalizować przcslrzeń w tych �371 apokryfach ludowych. które koncentrują się wokół osoby Jezusa Chrystusa. O uświęcaniu przestrzeni na przykładzie Sanktuarium Krzyża Świętego w Saląice w Górnej Łomnej na Zaolziu mówi la mgr Malgorzata Michalska (Katedra Etnologii. Uniwersytet Wrocławski). W konferencji brali też udzial Iilozofowie. Mgr Marek Rembierz (Zaklad Dydaktyki Ogólnej, Instytut Pedagogiki. Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie) wygłosil referat na temat "Metafizyczny lad przestrzeni a dylematy współczesnej kultury". zaś prof. dr hab. Krzysztof Wieczorek (Instytut Filozofii. Uniwersytet Śląski) referat .,Przestrzeń nowej jaskini Platona (o niespójności wyobraźni przestrzeni w kulturze współczesnej)". Obrady w tej sekcji zakończył mgr Paweł Schmidt (Katedra Etnologii. Uniwersytet Łódzki) wystąpieniem pl. "Przestrzeń życia codziennego (badanie toż.samości lokalncj przez identyfikację z grupą)". Miłą atrakcją była zorganizowana w trzeci dzień konferencji wycieczka do Muzeum Beskidzkiego w Wiśle. Należy również dodać. że obradom towarzyszyła okolicznościowa sprzedaż wydawnictw uniwersyteckich oraz publikacji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Cieszyńska konferencja udowodnila, że możliwe jest wspólne spotkanie i przedyskutowanie poruszonej problematyki przez przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych: etnologów i antropologów kulturowych. socjologów. geogralOw. filozofow. Otwarla szeroki, antropologiczny punkt widzenia na przestrzeli kulturową. ukazała różne aspekty metodyetnogeograficznej i najnowsze osiągnięcia uzyskane dzięki tej metodzie. Obrady i dyskusje uświadomiły też, iż procesy zachodzące między przestrzenią a człowiekiem są złożone i na tyle nie wyjaśnione, że uznanie tej problematyki za w pełni rozpoznaną wydąje się przedwczesne. Należy sądzić, iż konferencja będzie inspiracją dalszych badań empirycznych i dociekań teoretycznych. Gr::egor:: Odoj, Andrzej Peć KONFERENCJA "KONTYNUACJA I ZMIANA W KULTURZE WSPÓŁCZESNEJ WSI POLSKIEJ", OPOLE- BIERAWA. 2ł-22 MAJA 1998 Od czterech już lal. co roku w różnych regionach krąju. spotykąją się badacze kultury, przedstawiciele nauk spolecznych. dzialacze i pracownicy jednostek kulturalno-oświatowych, by wspólnie śledzić przeobrażenia dokonujące się w kulturze polskich społeczności lokalnych po okresie transformacji ustrojowej. W tym roku uczestników konferencji "Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesncj wsi polskiej" gościła ziemia Śląska Opolskiego. Spotkanie zorganizowane przy współudziale Instytutu Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Opolskiego, Muzeum Śląska Opolskiego. Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Muzeum Wsi Opolskiej i Urzędu Gminy w Bierawie zgromadzi lo przedstawicicli rożnych dyscyplin naukowych: etnologów, socjologów, pedagogów. historyków reprezentujących placówki naukowe z Cieszyna, Kiełc, Poznania, Krakowa i Opola. W czasie dwudniowych obrad starano się przybliżyć współczesne oblicze lokalnych środowisk Opolszczyzny. Obok wystąpień o charakterze sprawozdawczym zaprezentowano prace analizujilce aktualny stan i proccs przeobrażeń dokonujących się w różnych sferach życia spoleclnego-kulturalncgo. Wiele ulragi poświęcono problcmatyce stosunków etnicznych i rela'<ii mi.;dzygrup<mych w spo!ccznościach lokalnych Śląska Opolskiego, a także zagadnieniom tożsamości etniczncj i id\'ntylikacji narodowej. Program konferencji obejmujący 18 referatów wzbogacony został inlcrcsuj;ICi\ wycicC/ką krajoznawczą. Zwiedzanie muzeów oraz lokalnych placówek samorządowych pozwoliło przybliżyć uczcstnikom konferencji obraz opolskiej wsi, stanowiło też cenne uzupełnienic teorctycznych rozważań i hipotez. �372 W Imieniu gospodarzy przywitał gości Stanisław Gawlik, Dziekan Wydziału HistorycznoPedagogicznego UO, Życz<1Cuczestnikom owocnych obrad podkreślił aktualność i potrzebę badań nad stosunkami w obrębie środowisk wiejskich. Wyraził nadzieję, iż zaprezentowane w czasie obrad rcleraty, wysunięte spostrzeżenia i konkluzje zostaml spożytkowane dla rozwoju i aktywizacji opolskich społeczności wioskowych. Obrady zainaug.urował Ludwik Kozołub wystąpieniem ..zróżnicowanie kulturowe współczesnej Opolszczyzny". II który m poprzez pryzmat ruchów migracyjnych po roku 1945 starał się wyjaśnić spccyfikę odn;bnośei kulturowej Ziemi Opolskiej. Autor kreśląc obraz stosunków społecznych w obrębie różnych grup: Ślązaków zamieszkujących Opolszczyznę. repatriantów i przybyszów z Polski centralnej, wskazaL iż zideologizowana polityka kulturalna państwa ludowego, jak również konkurencyjnc aspiracje poszczególnych grup staly si.,: gruntem, na którym wzrosła wząjemna niechęć. nieulilość. poczucie krzywdy. a nawet poniżenia. Transformacja ustrojowa stwarzając na nowo możliwość rozwoju lokalnych środowisk i ekspresji etnicznych tożsamości, przyniosla jednocześnie rewizję dotychczasowych postaw, otwierając tym samym nowy etap w kształtowaniu wzajemnych stosunków międzygrupowych. Zagadnienie aklywizal,ii spokczno-kulluralncj II obn;:bie środowisk wioskowych podjął ksiądz Andrzej lianich II wystąpieniu ,.Kulturalne życic paralialne Ilspólczesnej wsi opolskiej". Opisując życic współnot paralialnych na OpolsLcLyźnie wymienił dlla podstawowc nurty społecznej działalności Kościoła: pierwszy, związany z kalcndarzem liturgicznym i obchodzeniem świąt kościelnych, drugi, łączący się z prac'l duszpasterską. tj. !ll"Oueniem paralialn)'ch zcspołów, stowarzyszeli. grup i kólck zainteresowali. Podkreślił tym samym znaczenic i rolę wspólnoty paratialnej. która nie tyłko kształtuje zachowania i postawy religijne. alc także wplywa na życie społeczne. obyczajOlVt: i kulturalne wsi. Swoistym przykładem tego typu działalności. a zarazem potwierdzeniem kulturotwórcLej rołi Kościoła, jest powstanie w 1993 roku Uniwersytetu Diecezjalnej Ludności Wiejskiej. który w systcmic zaocznym ol'cruje kształcenie w zakresie wiedzy religijnej i humanistycznej. Tak więc. podejmowanc i proponowane przez Kościół formy aktywności stają się dla mieszkańców wsi alternatywą wobec kultury masowej lansowanej przez media. a także swoistym antidotum na 7Oboj.,:tnicnie i bierność społeczną Kontynuacją rozll'ażali zaprezentowanych przez ksi.,:dza Ilanicha bylo wyst'lpicnie Alojzego Wierzgonia. w którym autor starał się zilustrować funkcjonowanic sakralnych budowli w życiu mieszkańcóI\ opolskich parafii. Omawiaj,lC inicjatywy podejmowane na rzecz ochrony zabytków sakralnych Śląska Opolskiego. wskazał na społeczny aspekt lego typu działalności. Jak podkreślił autor. slare obiekty: przydrożnc kapliczki. krzyże. drewniane kościółki, będ,\cc znakiem dziedzictwa kulturowego lcj ziemi. pelnią II' życiu miejscowcj ludności 1I"<1ŻnC funkcje integracyjnc. Są bowiem micjscem wspólncgo celebrowania i przeżylvania uroczystości religijnych, w czasie których elementy obrzędowości ludowej często wzbogacają liturgi.,: kościelną nadając nabożeństwom lokalny koloryt i atmosferę ludowego świętowania. Historii. kulturze i losom ludności napływowej z Kresów Wschodnich poświęcony zostal reterat Małgorzaty Goc i Elżbiety Dworzak ..Czy nadrobimy stracony cz.as'F" Autorki w j(lrmie komunikatu przedstawiły stan badań prowadzonych od 1994 roku przcz pracowników Muzeum Śląska Opolskiego wśród mieszkańców wsi Grodzicc, byłych repatriantów z Bitki Szlacheckiej. pow. lwowski. Zwracąjąc uwagę na skąpą ilość materiałów dnogralicznych poświęconych ludności napływowej. zakreśliły główne cele i założenia prowadzonej penetracji: odtworzenie historii i okoliczności związanych z przesiedleniem. adaptacją. a następnie życiem w nowym środowisku ludności przybyle.i na tereny Śląska po roku 1945. a także próbę zrekonstruowania możliwie pełnego obrazu przyniesionej przez nich kultury. Nic jest lo łatwe zadanie. gdyż większość przedmiotów i urządzeri uległa zniszczeniu. a okrcs 50 lat wymazał I. pamięci najstarsLych mieszkańców wiele faktów. przeżyć i wydarzeń. Stąd rejestracja odchodz'lcej w przcszłość kultury wydąje się ważnym i naglącym zadaniem. Obraz życia., więzi i stosunków społccznych opolskich środowisk lokalnych. widziany oczami nąjmłodszego pokolenia micszkańców Opolszczyzny. odslonil blok rekratów zaprczcntowany �373 w drugiej cz;,:ści przedpołudniowych obrad. Autorzy na podstawie badań empirycznych prowadzonych wśród uczniów śląskich szkól starali się przedstawić przekrój postaw. zachowań, poglądów. wartości. aspiracji i planów życiowych opolskiej mlodzieży. Analiza zgromadzonego materiału wykazała występowanie znamiennych różnic w postawach i zachowaniach prezentowanych przez młodzież w zalei.ności od środowiskowego lub etnicznego pochodzenia. Zenon Jasiński, omawiając konsekwencje przemian oświaty dla kultury wsi. wskazał m.in. na dysproporcje w osiąganiu stopnia dojrzałości osobowej między dziećmi ze środowisk wiejskich a ich rówieśnikami z miasta. Z kolei Violctta Ruszczewska, analizując postawy wobec lokalnego środowiska, zwróciła uwagę. ii. mlodziei. z rodzin autochtonicznych o wiele częściej dostrzega znaczenie więzi społecznych i życia wspólnotowego niż dzieci z rodzin naplywowych. Współczcsne oblicza kultury regionalncj Śląska Opolskiego oraz procesy przeobrażeń w sferze życia obyczajowego środowisk wiejskich Opolszczyzny stanowiły zasadniczy temat rozważań zaprezentowanych w popołudniowej części obrad. Teresa Smolińska w referacie "Zjawiska pseudofolklorystyczne na Górnym Śląsku" podjęła próbę analizy fenomenu popularności śląskiego disco . .lak pokazała dokonana przez autorkę interpretacja repertuaru śląskich kabaretów i zespołów illuzycznych. piosenki omawianego nurtu. utrzymane w konwencji disco, łączą w dowolny sposób elementy \\łaściwe kulturze popularnej i ludowej. Mimo odstępstw od tradycyjnych wzorów zarówno w gwar/.e. stroju jak i linii melodycznej zyskują powszechną akceptację wśród rodzimcj ludności. tak w mlodszym. jak i starszym pokoleniu. Poprzez odwołanie do śląskiej tradycji i obyczajowości. przy jednoczesnym zastosowaniu form muzyki popularnej. w sposób zabawny i latwy w odbiorze (zbanalizowana treść i forma) opowiadają o Ślązakach, ich kulturze i życiu. Realizują tym samym mit o arkadyjskiej szczęśliwości śląskiego rąju. Zyskując popularność w szerokich kn;gach społecznych piosenki śląskiego disco stają się znakiem współczesnych przeobrażeń w kulturze obyczajowej Śląska. a być może są zwiastunem tworzenia nowych jakości śląskiego folkloru. łnny aspekt kulturowego oblicza opolskiej wsi omówił Bogdan Jasiński w pracy "Zwyczaj wodzenia niedh\iedzia na SI'ISku Opolskim". Na przykładzie analizy powyższego zwyczaju autor zilustrował proces kontynuacji i zmiany tradycyjnych form kultury we współczesnej rzeczywistości. Po zaprezentllwaniu opisu oraz funkcji wodzenia niedźwiedzia w tradycyjnej społeczności, prześledz.il pr/.eobra;i.enia i transformacje, jakim podlegal ów zwycząj przez okres ostatnich 50 łat, aż do czas(m obecnych. Kreśl,\e współczesny kontekst wodzenia niedźwiedzia, autor scharakteryzowal znamienny proecs zanikania pierwotnych funkcji zwyczaju przy jednoczesnym przetwarzaniu jego dmmych trcści - w miejsce dawnego niedźwiedzia pojawia się pluszowy miś, wróżby o urodzaju zast<,;puje wskazanie szez<,;śliwych liczb wygranej w totolotka. a tradycyjna danina zostaje zamieniona na skrzynkę piwa. D/ięki owcj transformacji i aktualizacji dawnych treści zwyczaj wodzenia nieMnied/ia. podobnie jak i inne formy kultury o proweniencji ludowej zachowują sw'1 żywotność. \\pisując si<,;w specyfikę współczesnego krąjobrazu kulturowego regionu. Z du;i.ym z"interesowaniem spotkało się wystąpienie Jan" Feussette, w którym autor w oparciu o zapisy zamieszczone w Złotej Księdze kroniki Ochotniczej Straży Pożarnej w Brzozowcu odtworzył dzieje i atmosfer;,: działalności Amatorskiego Zespoi u Teatralnego .,Alarm'·. Kreśląc sylwetkę obecnego na konkrencji twórcy teatru Józefa Gacka. przybliżył niezwykłą postać, człowieka o ogromnej pasji twórczej. któremu zaangażowanie i poświęcenie pozwoliło stworzyć \\ niewielkiej miejsCl)\vośei jeden z bardziej znanych tcatrów ludowych \Ii rcgionie. Prezentując osiągnięcia teatru i jego rolę w życiu mieszkańców Brzozowca. autor referatu podkreślił tym samym znac/<Icą roi;,:jednostek w aktywizacji życia społeczno-kulturalnego łokalnych środowisk. Obrady pier\\ szego dnia zamknę/a Elżbieta Wijas-Grocholska wystąpieniem "Lauby jako element architektury wsi (przeobrażenia w XX wieku)". w którym scharakteryzowała specyfikę lokalnych zabudowałl wiejskich. Następnie uczestnicy konferencji udali się do Muzeum Wsi Opolskiej. gdzie po zwiedzeniu skansenu spotkali się w regionalnej restauracji, by podsumować obrady pierwszego dnia. �374 Wycieczka krajoznawcza wiodąca trasą z Opola przez Kamiel] Śląski. Górę Świętej Anny, Leśnicę do Bierawy rozpoczęła drugi dzieJl konferencji. Po zwiedzeniu bazyliki św. Anny i muzeum Powstańców Śląskich uczestnicy przejechali do Bierawy. gdzie w sali Gminnego Centrum Kultury i Rekreacji kontynuowano obrady. Z uwagą wysluchano wystąpienia Henryka Chromika, wójta Bierawy, pl. ..Przemiany w życiu spokczno-kulturalnym Bicrawy w ostatnich latach". w którym scharakteryz(l\\al aktualny stan gminy. począwszy od obrazu stosunków społecznych (struktura zatrudnienia. migracje zarobkowc. wykształcenie i poziom ż.ycia micszkańców), poprzez zagadnienia etniczno-narodowc. aż do działań i osiągni.;ć samorządu tcrytorialnego w zakresie rozbudO\vy lokalncj inti-astruktury. Uzupełnieniem wystąpienia II. Chromika byl komunikat Mirosława Wierzby na temat działalności i dorobku Gminnego Centrum Kultury i Rekreacji w Bierawie. Jak mówca zaznaczy/. proponowane przez miejscową placówkę formy aktywności przyczyniąją się do ożywienia i wzbogacenia życia kulturalnego mieszkańców wsi a także wzmocnienia lokalnych więzi środowiskowych. Prezentacj.; Gminy Bierawa zakończył terenowy objazd. w czasie którego goście zwiedzili ważniejsze placówki samorządowe i najnowsze inwestycje na terenie gminy. Następnie wszyscy udali się do sali Ośrodka Kultury, gdzie nastąpiło podsumowanie konferencji. Na zakończenie obrad zabrał głos Ryszard Kantor. główny inicjator i pomysłodawca konferencji. Dziękując uczestnikom za owocną pracę w czasie dwudniowych obrad, podkreśli/. iż opolskie spotkanie spełnilo oczekiwania organizalorów. Prace zaprezentowane w czasie konterencji przybliżyły aktualny stan kultury i życia społeczności wioskowych Opolszczyzny. pozwoliły lepiej poznać lokalne stosunki. a także uświadomić ujawniające się ostatnio na tym terenie problemy natury etnicznej i narodowej. Biorąc pod uwagI,: dotychczasowy dorobek czterech już konferencji cyklu ..Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej" z satysfakcją przyzna/. że cele i założenia. jakie legly u podstaw organizowania tego typu spotkań, udaje się realizować. Gromadzony w czasie konferencji material. dostarczając cennych informacji na temat kultury lokalnych środowisk w poszczególnych regionach kraju. może bowiem w przyszłości stanowić podstawę do stworzenia calościowego obrazu przeobrażeó dokonujących się w kulturze wsi polskiej po okresie transformacji ustrojowej. Niestety, napięty i obszerny program opolskiej konferencji uniemożliwił zaprezentowanie wszystkich prac. Z braku czasu swych referatów nie wygłosili: Jadwiga Kosowska-Rataj (.,Tradycja w oczach dziecka wiejskiego"). Edward Nycz (.,Spoleczność lokalna wobec kataklizmu powodzi") oraz Ryszard Kantor (..Modernizacja kultury - kaprys czy konieezność'P'). Teksty powyższych referatów \\Taz z innymi pracami ukażą się drukiem w tomiku obejmującym zbiór materiałów pokonterencyjnych. Czytelnicy znajdą w nim pełniejsze omówienie zagadnień i problemów zasygnalizowanych jedynie w powyższym sprawozdaniu. Sranislawa 'liTbllnia-Sras::e! KONfERENCJA ..UTRACONE I ODBUDOWANI: MAłY OJC1.YZNY", ZIELONA GÓRA, 21 WRZEŚNIA 1996 Pierwotnie tytuł brzmiał: ..Kultura ludowa a utracone i odbudO\\'anc male ojczyzny". Nieznaczna zmiana tytułu była konieczna aby poszerzyć zakres tematyczny konferencji. Konferencję przygotował prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. pr/.ewmlniczący Komitetu Nauk Etnologicznych. Obradom przewodniczyli proC dr hab. l3ogusla\\ I.inclle i proC dr hab. Danuta Markowska. Konferencja towarzyszyła 72. Walnemu Zgromadzenia PTL. które odbywało si.; w dniach 2022 września 1996 r. Obok referentów w konferencji wzil,:li udzial członkowie Polskiego TO\\arzy- �375 stwa Ludoznawczcgo w liczbic około 65 osób, przedstawiciele władz województwa zielonogórskiego (m.in. wojewoda) i Zielonej Góry oraz 20-30 osób z regionu Środkowego Nadodrza (pracownicy muzeów. pracownicy innyl:h placówek kulturalnych i in.). Dwóch referentów nic przyjechało (prof. dr hab. Dorota Simonides i mgr Irena Lew), wygłoszono natomiast dwa dodatkowe releraty, a mianowicie mgr Anatol Omelaniuk, przewodniczący Krajowej Rady Rcgionalnych Towarzystw Kultury (,,0 problematyce małych ojczyzn w pracach towarzystw regionalnych") oraz PhDI', Hana HIMkova CSc. z llstav etnologie SAY, Bratysława ("O problematycc małych ojczyzn i regionów na Słowacji"). Niektóre z referatów wzbudziły dyskusjI,:. z\\laS/cza \\")st<lpicnic prof. Zbigniewa Jasiewicza (Poznań). prof. Olgi GoldbergMulkiewicz (Jerozolima) i Mirosława Pecucha. Założenia konferencji zostały spełnione ,.z naddatkicm": problcmatykl,: utraty małych ojczyzn i ich odbudowę w oparciu o kulturę ludową na Ziemiach Zachodnich udało się rozważyć na szerszym tle porównawczym dzięki wystąpieniom dr. Hansa-Dietera Handraka (l3onn) i dr.dr. Elisabeth i Olafa Boekhornów z Wiednia. Obok aspektu etnologicznego pojawił się wątek znaczenia związku uczuciowego migrantów, Polaków, Niemców. Ukrailicll\\ i 7.ydów z dwoma "małymi ojczyznami". tą utraconą i tą odbudowaną, i ich pozytywne znaczenie \\. pokojowej i integrującej się Europie. Zakres treściowy konferencji został wyczerpany a nawet pr/ekroczony. Nieobojętnym aspektem jest fakt znacznego zainteresowania ktloferencją wladz lokalnych, co przejawiło się m.in. w przyrzeczeniu dofinansowania tomu pokon ferenc)j nego. Zygmunt Klodnicki KONFERENCJA "RELIGIJNOŚĆ LUDOWA NA POCiRANICZACH KULTUROWYCH I ETNICZNYCH". CIESZYN. 22-23 PAŹDZIERNIKA 1997 W dniach 22-23 października ł 997 roku odbyla się w Cieszynie konferencja naukowa ..Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych". Współorganizatorami konferencji byli Zaklad Etnologii w Instytucie Nauk Spo!ecznyl:h i Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cieszynic. Komisja Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska PAN Oddz. w Katowicach oraz Komisja ds. Polsko - Czeskich i Polsko - Slowackich PAN Oddz. w Katowicach. Zgodnie I. założeniem organizatorów konfcrencja ta była kolejną z cyklu poświęconego wybranym dziedzinom kultury współczesnej. Konferencje; uroczyście otworzył prot: dr hab. Andrzej Wójtowicz, Dziekan Wydziału Pedagogiczno-Artystycznego. Wprowadzenia w problematykI; sesji dokonała prof dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Dyrektor Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, v-ce Przewodnicząca Komisji Studiów nad Przyszłością Górnego Śląska. która podkreśliła wagę i doniosłość podjętej tematyki. jcj zakres. walory poz.nawcze oraz krótko scharakteryzowała możliwości interpretacyjne. Konferencja zgromad/.ila 24 prelcgcntów z rozmaitych ośrodków naukowych i naukowobadawczych z calej Polski. Zaprezentowano wyniki badań nad polską religijnością ludową, jak i \\ybranc aspekty religijności innych grup narodowych i etnicznych (europejskich i pozaeuropejskich). I tak: prot: dr hah. Anna Szyter omówiła znaczcnie ośrodków kultu religijnego dla utrzymania tożsamości etnicznej i narodowej Warmiaków, doc. dr hab. Tadeusz M. Trajdos przedstawił miejsce i role; przydrożnych figur kamiennych w życiu religijnym wsi Górnej Orawy, prof dr hab. Irena Bukowska-F1orcńska zarysowała wspólczesną polską religijność ludową skupiając się głównie na naj hardziej charakterystycznych zachowaniach. normach obyczajowych oraz prakty- �376 kach obrzędowych. Z kolei ks. prof. dr hab. Henryk Zimoń zaprezentował wybrane rytuały religijne u łudu Konkomba z Północnej Ghany, dr Mieczysław Trojan analizował współczesne przejawy religijności ludowej w Szwecji. prof. dr hab. Urszula Kaczmarek ukazała funkcje religii w życiu Polaków na Węgrzech. Inni uczestnicy mówili m.in. o wzorach życia religijnego na pograniczach etnicznych i kulturowych. religijności ludowej okresu Wielkiego Postu w Opoczyńskiem, elementach magicznych IV obrzędowości wiosennej mieszkańców Stryszawy w Beskidzie Żywieckim. o religijności odpustowej na Górnym Śląsku. Konferencja poświęcona ludowej religijności wypclnila lukę. Zwrócono bowiem uwagę na wciąż niedostateczne podejmowanie tej tematyki, zwłaszcza przcz etnologów. którzy - jak się wydąje - powinni wykazywać szczególne zainteresowanie funkcjonowaniem współczesnej religijności. Tkwi ona przecież - co wielokrotnie podkreślano - w mentalności wszystkich środowisk społecznych i jest ich specyliczną wartością. Podczas obrad i dysku~ji pojawiły się też wypowiedzi o charakterze metodologicznym. które wskazały szereg istotnych problemów. wymagających prowadzenia dalszych badań empirycznych i dociekań teoretycznych. Materiał zebrany w czasie konferencji wzbogaca wiedzę o roli. znaczeniu i funkcjach religijności, która nadal jest świadectwem duchowych i społecznych potrzeb człowieka końca XX wieku. Gr::egor:: Odoj, Andr::ej Peć SESJA NAUKOWA .,MIĘDZY LACHAMI A GÓRALAMI". MSlANA DOLNA, 25-26 WRZEŚNIA 1997 Ze wzgl~du na wielopłaszczyznowe ujęcie problematyki konferencję przygotowały dr Anna Kowalska-Lewicka i doc. dr hab. Danuta Tylkowa. sekretarzem konferencji była prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Konferencja towarzyszyła 73. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej w dniach 24-25 września 1997 roku. Obok referentów w konferencji uczestniczyli członkowie PTL w liczbie ok. 130 osób. przedstawiciele władz i kuratorium okręgu szkolnego nowosądeckiego oraz władz lokalnych a także miejscowi dzialacze kultury i oświaty. W tematyce kontt:rencji można wyróżnić trzy nurty: a) lokalny, mający za zadanie podsumowanie dotychczasowego dorobku naukowego badanego pogranicza lachowsko-góralskiego i wytyczenie nowych zadań badawczych, b) nurt .,karpacko-bałkański'· pozwaląjący na interpretację wspomnianego pogranicza lachowsko-góralskiego w makroskali; tu referaty członków Międzynarodowej Komisji do l3adań Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach oraz redakcji Slowiańskie~o AI/as1I Etno~rajicznego. cj obejmujący tematykę regionalną. a mianowicie ochronę i propagowanie dziedzictwa kulturowego. Jednym z osiągnięć konfercncji było zaktywizowanic działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. czego efektem jest między innymi decy7,ja druku międzynarodowego tomu () folklorze zbójnickim i przyspieszenie prac nad syntezą architektury ludowej i pasterstwem wysokogórskim Karpat i Bałkanów. Poza polskimi naukowcami w konferencji wzięli udzial uczeni z Czech. Slowacji. Ukrainy. Węgier i Serbii. I.ygmunt K/odnicki �377 PROJEKT BADAWCZY ..żYCIE CODZIENNE. CYWILIZACJA 1KULTURA POPULARNA W FINLANDII (1500-2000)'" Fińska etnologia jeszcze do początków lat 90. preferowała tradycyjny sposób uprawiania dyscypliny. Polegał on przede wszystkim na gruntownym badaniu rodzimej kultury tradycyjnej. traktowanej jako integralny i glówny element kultury narodowej. Badania te przynosiły rezultaty w postaci obszernych monografii i opracowań. przy czym szczególny nacisk kładziono na .•romantyczne" przedstawianie materiału etnograticznego: zainteresowania koncentrowały się głównie \\okół czystych i nienaruszonych reliktowych fenomenów kultury ludowej. a bardzo duży nacisk kladziono na dokumentację istniejącej jeszcze kultury materialnej. Ogół wysiłków etnologicznych ukierunkowany był na wydobywanie z kulturowego tła partykularnych kontekstów. cz.,:sto izolowanych od siebie grup. takich fenomenów i artefaktów kulturowych. które ..pasowaly" do tworzenia ogólnonarodowej wizji własnej kultury ludowej. U podstaw takiego dzialania leżało przeświadczenie. iż oryginalność i autentyczność kultury tradycyjnej stanowi niezbywalną podsta\\'ę narodowej tożsamości Finów. Nie ulega wątpliwości. iż takie programowe stormułowanie założeń ideologicznych etnologii. w której kultura ludowa, niczym klamra. miała spinać w jeden historycznie i kulturowo legitymujący się naród. rodziło wiele świadomych lub nieświadomych - manipulacji materiałem terenowym. Pewnym uzasadnieniem takiej postawy jest historyczno-polityczna sytuacja Finlandii. jej ..świeża" jeszcze niepodległość (mam na myśli lata międzywojenne) wymagąjąca poświadczenia w postaci naukowo potwierdzonych faktów. Jeden z przykładów niemalże programowo uporczywego trwania w pozytywistycznoromantycznym przeświadczeniu. iż nąjważniejszym zagadnieniem etnologii tińskiej jest dokumentacja tradycyjnie pojmowanego materiału etnograficznego stanowi At/as Etnograficzny Fin/andii. nad którym prace. rozpoczęte w 1930 roku. z niewielkimi przerwami trwały aż do roku 1976. a dzialy kultury duchowej ujrzały świat/o dzienne dopiero w 1994 roku! Należy podkreślić. iż niemal do samego końca prac ściśle przestrzegano zasad określonych przez jego twórców w 1930 roku. mimo zniknięcia wil,:kszości zamyślonych do udokumentowania w At/asie fenomenów kulturowych. Zmieniające się realia społeczno-kulturowe Finlandii. w postaci szybkiej industrializacji i urbanizacji kraju oraz związanej z nimi ..degradacji" tradycyjnego życia małych agrarnych społeczności. spowodowały proces zanikania obiektów badań etnograficznych. wymuszając tym samym reorientację dyscypliny. Projekt Fińskiej Akademii Nauk jest \'{laśnie próbą spojrzenia na całość kultury w Finlandii nie poprzez pryzmat ideologiczno-narodowego uwikłania dyscypliny. lecz poprzez samą kulturę . .lak piszą w tekście projektu jego pomysłodawcy Bo Lonnqvist i PcHa .Illllkala (Jyvaskyla University): ..impulsem do naszych studiów byly badania życia codziennego w Finlandii w latach 1500-1700. dokonywane na podstawie zebranych materiałów źródłowych"l. Sedno zainteresowań twórców i realizatorów projektu leży pomiędzy zagadnieniami tycia codziennego. cywilizacji oraz kultury popularnej. Autorzy projektu wyraźnie wskazują na dwa źródła impulsów intelektualnych przyświecających ich pracy. płymlce z francuskiej szkoły analitycznej. okresu pomiędzy 1960 a ł 970 rokiem. ze szczególnym uwzględnieniem takich badaczy. jak Fernand Braudel i Lucien Febrve mai z niemieckiej szkoly historycznej uosobionej w postaci Norberta Eliasa, fundatora idei. iż... kultura popularna jest zwierciadłem odbijającym w równej mierze kulturę wysoką. jak i anty-kultun;"c. W poczet duchowych patronów projektu zostali włączeni również • Projekt !(<lmitetuBadal·(Kultury i Spokczcllstwa Fińskiej Akademii Nauk. IB. I.innqvist. Un%gen och den his/oriska dilllensionen. Dugnad. Oslo 1993. c Ibidem. �378 tacy myśliciele i badacze. jak Michel Foucault, Jacques Le GofI Carlo Ginzburg. Juri Lotman. czy Robert Redfield. Pisząc o projekcie nie wolno pominąć jeszcze jednej inspiracji kierującej poczynaniami fińskich etnologów. a mianowicie pracy Step hen a Toulmina Kosl1Iopolis. lIk,y!.v por::.ądek nowoc=esności (Cosmpolis. The Hidden Agenda of Modernity). Autorzy czerpią z tej pozycji inspiracje dwojakiego rodzaju: metodologiczną, pod którą kryje się zdolność przekraczania przez opis naukowy wszelkich ..izmów" i nic krępowania tym samym swobody interpretacji oraz dotyczącą podstawowej kondycji życia (głód. wojna). reprezentującej pro/ii badań noszących nazwę ..studia nad płcią" (gender stlldies). Autorzy wyjawiają. iż tak naprawdę ccntralnym arcałcm ich zainteresowań jest odrzucenie tradycji oralnej przez kulturę pisaną oraz transformacja prywatności i indywidualizmu IV FoucaultolVską sferę ..niecywilizacji". szaleństwa, przestępstwa. choroby, czy Bachtinowskiego prostactwa. U podstaw teoretycznych projektu autorzy kładą publikację Philippe Aries i Cieogresa Duby Historia ::ycia prYl1'atnego przedstawiającą zagadnienia ..prywatnej praktyki społecznej" w pcrspektywie tradycji europejskiej. Glównym zalożeniem projektu jest przerzuccnie pomostu pomiędzy "wielką" a ..małą" perspektywą. co jest nawiązaniem do Redfieldowskicj koncepcji "wielkiej" i .,małej tradycji". Projekt - jak podkrcślają jego twórcy - jest dziełem interdyscyplinarnym. stąd też autorzy lo· kują swoje poszukiwania pomiędzy tradycyjnymi przedmiotami zainteresowań historii. historii sztuki, historii myśli. antropologii kulturowej. etnologii. folklorystyki. semiotyki oraz lingwistyki. które sprowadzone do wspólnego mianownika ujmowane są przez nich jako historia idei lub antropologia historyczna. Autorzy projektu wyznaczają pięć następujacych pól podlcgaj'lcyeh eksploracji: I) reguły związków pomiędzy obyczajem a ciakm. 2) autobiografia 3) prywatność i samotność jako ,,:jawi. sko kulturowe. 4) przyjaźll i jej znaczcnic. 5) funkcjonalność domu. W zakres zaintcresowań badawczych wchodzą równicż zagadnienia uzupclniające. jak: indywidualność. wartość prywatności. życie \V domu. smak. dekoracja domu oraz przygotowywanie posiłków. Autorzy w tekście projektu sygnalizują równic;; własną roboczą definicję kultury codzienności (clI/tllre of eWI}'day life). która ich zdaniem lokuje się mi<;dz)' człowiekiem. jako ,.slugą spo· łecznym"] oraz społeczną rolą ,.osoby prywatnej" i jej jaźnią' (self). Umpclnieniem tej dość szczupłej delinicji kultury jest położenie nacisku na poszczcgólne jej sfery: deskryptywną (totalność. zadowolenie). normatywną (zasady, idcały), psychologiczną (potrzeby, uczenie), strukturalną (moddowość, organizowanie) oraz gcnetyczną (idee. symbole i artelakty). Autorzy chcą być może \\ tcn sposób dokonać rewitalizacji poj«cia k/l//llrv zarzuconego przez postmodernistyczny nurt antropologii. chc<W być tym samym w zgodzie z podkrcślaną przez siebie ideą holistycznego ujmowania poszczególnych części badancj materii. Projekt podzielony jest na pi<;:ćtematycznie ulożonych grup zagadnień ogólnych z podpo· rządkowanymi szczególowymi polami badawczymi: I) Przestrzeń: publiczna - prywatna, kolektywna - lokalna. społeczna - indywidualna. fizyczna (dzika/oswojona). pleć (nll;ska/żeńska). przcstrzenna - symboliczna. ideowa - fizyczna. 2) Ciało: fizyczność. sila i mentalność. ruch (formy religijne). naturalne i nicnaturalne aspekty ciała, normalność i nienormalność. ubiór (okrywanie i obml/.anie ciała). picie i jedzenie. ciało czyste a ciało brudne. śmierć i życic. 3) Seksualność: zróżnicowanie płciowe, moralność (między prywatnym a puhlicznym życiem seksualnym) ... wyłączeni" (prostytutki. homoseksualiści. etc.). seksualność jako honor i zniewaga ..narodowego ciała". 4) Artefakty: od funkcjonalności do estetycznego symbolizmu. kultura materialna (elementy. sposób wykonania i zróżnicowanie technologiczne). wartość i status (hierarchie artefaktów 3 Zob.: R Benedict. W::'(JI)" kll//UI)". PWN. Warszawa t966. �379 aczłowick). przcdmioty ..rytualnc" a przedmioty codzi.::nnego użytku. przedmioty prywatne a publiczne. przcdmioty używane przez mężczyzn a przedmioty .•żeńskie", luksus i wystrój, bogactwo i władza. zmiany w r.::lacjach między człowiekiem a przedmiotem. 5) Czas i pamięć: koncepcje teraźniejszości i przeszłości. nowoczesność i modernizacja.. kontynuacja i przerwanie ... dni świąteczne" jako symbole czasu i pamięci (..świąteczność" przestrzeni. kontrola seksualna. sprzeciw i pamięć), wydarzenie - opowieść - legenda - mit (wspólnotowe kOIH.:epcjea mentalny kr,~jobraz). zapominanie" . Niniejszy projekt lokuje się \\ dość popularnym obccnie nurcie dociekań humanistycznych, który falsyfikuje modernistyczne konccpcje humanistyki - w tym również etnologii - jako ..służąeej" pmistwa i narodu4• a tym samym odchodzi od przedstawiania praktyki spolecznokulturowcj \\ kontckście. czy tcż przez pryzmat narodu. Tym. co budzi zainteresowanie w projekcie. jest lilkt poszukiwań. rzcc by mol.na ... po drugiej stronie perspektywy''' czyli zwrócenia się ku tym f.::nomenom kulturowym. pomijanym w dotychczasowych badaniach kulturologicznych, które stanowią istotną prz.::ciw\\agl( dla ..wielkich tradycji i projektów modernizmu". Owe fenomeny to arealy kultury często pomijane, marginalizowane, skrywane ze wstydem, nie pasujące do ogólnych koncepcji narodu i kultury. jako zwartej wspólnoty terytorialno-kulturowej, to wątki tropi 0n.:: i ukazywane przu przywoływanych już Michela Foucaulta oraz Norberta Eliasas. W filozolicznym horyzoncie projektu zdają się mąjaczyć kontury docickań Heideggera i Geertza nad istotą lokalności i r.::witalizacji takich pojc;:ć.jak ..dom", ..mieszkanic" ... budowanic,·6, Projckt Komitdu do Badali w Kulturzc i Społeczeństwie Fińskiej Akademii Nauk. w kontekście fińskiej etnologii jako samodzielnej dyscypliny. może świadczyć o ciągłym poszukiwaniu nowego i adekwatn.::go sposobu konceptualizacji rzeczywistości kulturowej w zmieniających się warunkach roZ\loju tej dyscypliny. stanowi również próbę wyrwania się z więzów "archeologii etnograficznej" pr.::fcrowanej jeszcze do niedawna przez fińską etnografię. Maciej JDudziak REKONESANS ETNOGRAFICZNY W GRUZJI Jesienią 19<)7 r. jako studl:ntki warszawskiej Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej odbyłyśmy miesięczną wyprawc;: do Gruzji. Dwa tematy. wokół których skoncentrowały się nasze zainteresowania. przygo\(lIrane byly pod okiem prof. Andrzeja Woźniaka. Pierwszy temat "Życie biesiadne. zwyczaje stolu i gościnność" 7.ostal opracowany przez Magdalen.; Prosińską. a zajmował nas wszystkich. h.;dącyeh nie tylko obserwatorami ale i uczestnikami wielu biesiad. Gościnność gruziliska ma \V Polsce dość wyraźny stereotyp. który znałyśmy. Stąd też pojawił się pomysł, hy skonfrontować go z rz,::czyll'istością Poza tym był to ni.::wątpliwie prosty sposób nawiązywania konlakti)\\ /. miejscolI ) mi i nahierania orientacji IV skomplikowanej sytuacji spolecznej II dzisiejszej Gruzji. Drug'l sferę naszych zainteresowań stanowiło środowisko gromadzące się lIokół ulworIOnego II 1995 roku Stowarzyszenia Polaków w Gru7ji ,.Polonia'·. O jego istnieniu .. Opraolllanon<l podslawie: Nesearch prąject. Finnish Academy: Committee/or Research into Clllture and SaCle/]' F/L/I}/J./l IHL. ('I/H/lAno" .IAD POPULAR CULTURE in Finland during the period IjOO- lOOn hy Ho 1.0IIIIII\'is1& /'eHa Junkala. Jyvaskyla 1998. • W lej sprawie zoh.. J.-F I.yotard. I\ondycja ponoll'oc=esna. Raport o stanie Il'ied=y. Warszawa 1997. 'I.oh.: M Foucault. Ilistoria sLalclistwaw dohie klasycyzmu, PIW. Warszawa 1987 oraz N. Elias. Pr=em/On)' ohl'cajrill' II" ć:nl"t1o/(J! /.achodu. PIW. Warszawa J 980. h I.oh.. M. Ilcidcg.g.eLBlli/mroc:. mies=kać'. my.śld. Warszawa 1977 oraz C. Gcertz, Local Knowledge. Furrher Ic'ssa)'s in /nterpretiw! .·/mhrop%gy. Ncw York 1983. �380 dowiedziałyśmy się w Warszawie. Założycielką jest pani Maria Filina. profesor polonistyki Uniwersytetu Tbiliskiego. Z całą pewnością. jak mówi pani profesor. niemale znaczenie dla rosnącego zainteresowania Stowarzyszeniem mąją warunki ekonomiczne. ale przecie/o nie tylko one. Przy okazji odkrywane są. wydobywane z zapomnienia historie rodzin o polskich korzeniach. często wciąż o polskich nazwiskach. których brzmienie ohronione zostało przed rusyfikacją czy ..gruzinizacj,C. Te nazwiska z dumą wymienia proC Filina: Kościuszko. Kwiatkowski. Kozłowski. Stowarzyszenie jest też pewnym nawiązaniem do istnicjących na przełomie XIX i XX wieku towarzystw. dużo liczniejszej wówczas Gruzińskiej Polonii .. kszCle w Warszawie Patrycja Prześlakiewicz przeprowadziła wywiad (zamieszczony w V numerze ..Pro Georgii" z panem Karpowiczem. który jako młody człowiek był świadkiem i uczestnikiem imprez organizowanych przez Dom Polski. prężnie działający aż do lat dwudziestych naszego wieku. Pan Karpowicz wprowadził nas w świat tbiliskiej młodości. którego obraz przefiltrowany został przcz zwodniczą koloryzującą i mitologizującą pamięć. W Tbilisi spędziłyśmy około dwóch tygodni. Gościnność. z jaką bylyśmy przyjmowane. wzmacniana była dodatkowo przez deklarowaną pow"SZechnie przyjaźli do Polaków. Wielu Gruzinów wśród swoich praojców ma Polaków. Jak mówiła nam prof. filina. należy do dobrego tonu pochwalenie się polską habcią lub dziadkicm. Na pozytywny stercotyp Polaka - dobrze urodzonego. z wyższym wykształceniem. którego działalność wiązano z twórczością artystyczną - wpłynęła jedna z pierwszych fal uchodźczych na Kaukaz _. ludzi mocno zaangażowanych w ruch niepodległościowy. Do nich odwołują się tbiliscy poszukiwacze historii zwi'llków polskogruzińskich. Z. dumą mówią o schedzie po polskich architektach. aktorach. działaczach kulturalnych. Polonia tbiliska będzie zapewne przedmiotem pracy magisterskiej Justyny Dohoszyńskiej. Innym wątkiem polonijnym opracowywanym przez Patrycję Przcślakiewicz (równicż z zamiarem finalizacji w pracy magisterskiej) jest historia rodziny Poniatowskich. nalc/ącej od 1997 roku do Stowarzyszenia. Mieszk,~ją oni w miasteczku Achalcyche i w pobliskiej wiosce lJraweli w południowo-zachodniej Gruzji. Seniorem rodu jest Edmund Poniatowski. pan dzicwięćdziesięcioletni. którego wspomnienia d,~ją początek poprzedzielanej plamami zapomnicnia historii rodziny. żyjącej w tym zakątku Gruzji od prawie dwustu lat. Zeszlorocwy wyjazd był rekonesansow"}·. Przemierzylyśmy (iruzję od zachodnich krańcóą. po wschodni jej region - Kachetię. Nie miałyśmy okazji poznać ludzi o polskim pochodzeniu żyjących w Kutaisi (drugim co do wielkości mieście Gruzji), choć spotkani Gruzini bez trudu wymieniali kilka tamtejszych rodzin o polskich nazwiskach. Odwiedziłyśmy natomiast mieszkańców kaehetyńskiej wioski Achaisopeli. państwa Oczyńskich i Duhowskich. Ich bardzo mala znajomość języka rosyjskiego (co częste IV Kachetii) utrudniała bezpośredni dialog. jednak. jak wynikalo z rozmowy. Polska nie jest im obojętna. Jest rajem utraconym i nicosiągalnym. tym bardziej wyrazistym im trudniejszajt:st sytuacja ekonomiczna IV dzisicjszej Gruzji. Druga wyprawa do Gruzji. planowana na wrzesień bieżącego roku. będ/.ie miała na celu zebranie materiałów brakujących do ukOl1czenia naszych prac. Justyna Dobo.c,VJlska. I'atrvcja l)r::e.~/akiewic:: � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d6caced5a5c6f850cb063fe6b793596.pdf c283198e0a8d3c0fda6db81725ce8675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource Mach, Jan, ks.(1923-1998) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2064 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.381-382 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82, 1998 V. IN MEMORIAM Ks . .IAN MACII (1923 - 1993) W deszczowy dzielI majowy pożegnaliśmy na \\iejskim cmentarzu w Tokami pod Myś\enicami ks. prałata .lana Macha. \\icloletroicgo członka Krakowskiego Oddziału PTL. Był postacią niezwyklą. choć skromną i niepozorną. I'rzcpojony glęhokim patriotyzmem. miłością ojczystej historii. a także tradycyjnej kullury lud:l\vej. polra1i1 te \"•.~rtoŚci wlączyć skutecznie w pracę duszpasterską Pochodzil ze wsi. więc środowisko chłopskic rozumiał doskonale i potrafił nim kierować. W Tokarni. gdzie przepracował ponad pojowę swego życia (od 1961 roku), wpoił parafianom szacunek dla dawnej kultury ludowej. a zwłaszcza sztuki i zdobnictwa, doprowadził do ożywienia i kultywowania ważnych jej gałęzi. Cicszył się wśród nich ogromnym autorytetem i był naprawdę kochany. Ksiądz Mach był na swoim terenie prekursorem i pierwszym organizatorem konkursów na bibułkowe kwiaty i ozdohy wnętrza. Ten pierwszy konkurs urządził wspólnie z Muzeum im. W. Orkana w Rahce. gdyż ówczesnc władze nie zgodziły się na oparcie go o plebanię. Konkursy tego rodzaju. przejęte w następnych latach przez Miejski Dom Kultury w Myślenieach, rozrosły się do rangi ogólnopolskiej i roadal prym w nich \~iodą ..kwiaciorki·' z Tokarni i sąsiedniej Skomielnej Czarnćj. Bez konkursów natomiast ożywil ks Mach tradycję \\\'sokich. harwnych palm wielkanocnych. występujących nic;!.dyś na sporych obszarach Podkarpacia. W uroczystych procesjach Palmowej Niedzicli poj:!I\ia się ich caly las. Procesje tc. wzbogacone toczoną przez ministrantów ligurą Chrystusa na osiołku naturalnej w ielkości (inspiracja średniowiecznym zwyczajem krakowskim) S'I obelilie najhard/.icj malownicze. najpir;kniejs7l:: w południowej części kraju tym hardziej. że odhy\\ajq się \\ szc;~eg6lnci scenerii zabytkowego drewnianego kościółka. Zjeżdża z tej oka;tji do Tokarni wielka liczha kon<:serów i obserwatorów, wycieczki autokarowe z odległych nieraz miejscowości. lic/.lle grupy cudlOziemców. Kościół pod wC/waniem Matki Boskiej Śnie71lej (zwancj Tokarską). rozbudowany i remontowany pieczolO\vicie rl"l:el ks. 'Vlacha w ścis!ym porozumieniu ze służbami konserwatorskimi, został wzhogacony dookolnymi kapiicami. kapliczkami i rLÓ.bami. a w dekoracji oltarzy stosowane są hihu/kowe kwiaty. Kaplice poświ~col1c są m.in. pamięci polskich żolnierzy i partyzantów. którzy polegli w obronie ojczyzny. ofiar ni'~mieckich i sowieckich ohozów koncentracy'jnych. W jednej I. kap Iic mieści się pm:zel pll!skich ś\\iętych i bj('goslawionych. W zahudo\\anim:h prly kościelnych za/(7)'! ks. Mach izbę miejscowych pamiątek. w której wystawi I zebranc [frio siehie i podar(l\',ane przez paratian dawne narzędzia rolnicze i gospodarskie. meble. ohra/Y. rzciby miejsco\\ych Iwórców. Z jednym z r/c7.biarzy związany był szczegółnic mocno. Był mianowicie mecenasćl1l i inspiratorem t\\órczości kościelnego Józefa Wrony. Zachęcał go do pracy. zam<l\vial serie rzcźb do kościoła i kaplic. przyczyniąj,\c się w znacznym stopniu do osiągnięcia przez tego cichcgo i nieśmialego artyslę ugruntowanej pozycji wśród ludowych rzeźbiarzy. Opiekowal si~ rówilićż innymi twórcami zc swćgo terenu. woził na wystawy i wernisaże. cieszy/ si" ich sukcesami. Ks. Mach pojawial się od czasu do .:z.asu na zehraniach i sesjach naukowych naszego Oddziału. gdzie rzadko. alc cdnie zabierał g/os w interesujących go kwestiach. W Krakowie odwiedzał także znajomych i przyjaciół. a Ill:a! ich sporo wśród etnografów. historyków dziejów i sztuki. konSCf\\"alorólI. W tym roku mial przejść na emerytur.;. opuścić parafię. w której duszpasterzował niespełna 40 lat. Pozostal w niej na zawsze. Gdyby więcej kapłanów pojmowało podobnie S\\oją misję jak On. elementy tradycyjnej kultury ludowej byłyby znacznie lepiej widoczne i s/anowanc wc współczesnym i'.yciu naszcgo krąiu. Ewa Fryś-Pietras::kowa �POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE w ramach serii .Biblioteka Zesłańca" opublikowało trzy monografie biografic2lne poświęcone wybitnym polskim uczonym, których losy, z konieczności były, związane z pracą i życiem poza Ojczyzną· ... Książki są zaopatrzone w indeksy geograficzne i nazwisk, streszczenia obcojęzyczne, posłowia, ilustracje; mają twarde lakierowane, piękne okładki. ----_,o::>....,-o~oe:_---Proponujemy: 1. Brzęk G., Benedykt Dybowski. Wrocław 1993 Życie idzido, (cena: 15,00 zł) 2. Wójcik Z., Ignacy Domeyko. Litwa-.Fm/l(:ja-Clrill', Wrocław 1995 3. Wójcik Z., Karol BolJdallowicz. (cena: 25,00 zł) Szkic portretlI badacza Azji, Wrocław 1997 (cena: 15,00 zł) ----_,o=>...,o~oo-o-<o=-_---Zamówienia prosimy kierować nil adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO l.UDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wroclilw tel. 071/ 44·46-13 ---------------_._-_._~--------- �zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim; oprawne w imitację skóry, ze zł"Oceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. 1. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z. Wójcik), Wrocław 1995 - (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wydarzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Dwa polskie pamirtniki z Syberii XVII-XVIII (Red. nauk. A. Kuczyński), wiek Wrocław 1996 - (cena: 20,00zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek XVII) i Ludwika Sienickiego (wiek XVIII), przebywajacych na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki sa opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyjskich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskich tubylców. zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wrocław te!. 071/44-46-13 �Książka doskonała jako upominek i jako źródło wiedzy o tradycyjnych strojach ludowvch. Prawie wszystkie ubiory ludowe w jednej książce, bogaty i nader przy· stępny opis. Teresa Karwieka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995 (s. 156,81 ilustracji, 5 barwnych tablic; cena 12,00 zł W publikacji tej autorka przeanaliwwala ubiory ludowe pod wieloma aspektami. Najwięcej miejsca poświęciła zróżnicowaniu regionalnemu wiejskich ubiorów, przybliżyła również rolę stroju ludowegn jako wyrazu zamożności, stanu cywilnego, wieku; opisała stroje odświętne i obrzędowe. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKJE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wrocław tel. 071144-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08322095ab999f2627847bfda09f8b26.pdf 6a048f711bf41c95234605f4b3865ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2065 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.3-10 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIII ZA ROK 1999 ��L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXIII ZA ROK 1999 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1999 NAUK �KOMITET REDAKCYJ Y Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Klodnicki. Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Dorota Simonides. Zofia Sokolcwic;.-: ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Monika Lconowiez Recenzenci tomu: Michał Buchowski. Ilona Czarnańska. Aleksander rosem-Zieliński. Anna Szyfer. Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Marek Wilczyński ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCLAW 1999 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLAW.UL. SZEWSKA 36. TEl.. (0-71) 344 4613 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. ŚW MARCIN 78, TEUFAX (0-61) 852 47 82 SKLAD I ŁAMANIE: DALET SP. Z 0.0. POZNAŃ DRUK ZAKLAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU �SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Magdalena K l' Y s i ń s k a. Relatywizm kulturowy a prawa człowieka Ryszard V o l' b l' i c h. Europa w islamskiej wizji świata. Od kraju niewiernych do kraju misyjneg.o. Zygmunt K lo d n i c ki. Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retrogresywnej. Andrzej Piotr K o wal s ki. Wczesnośredniowieczna wspólnota ludycznego sacrum. EtnologiClna intl;rprclacja chrystianizacji Slowian Rastislava tości. Na S t o I i Ć n ii. iektón; aspekty międzypokoleniowego przyldadzie współczesnych zwyczajów związanych i spożywaniem posiłk{m Jerzy K u n i e II s ki. II Słowacji Pochodzenie i w Polsce społeczne i zabobon - odmienne zachowania zawodu kowala na Kaszubach 89 109 133 155 I OPINIE (Dorota Angutek) Leksykonu. Lnaki śl~iata Piotra Kowal- kulturol\c o znaczenie 59 79 wybór Ił. POGLĄDY Pr/.esąd 33 47 przekazu norm i warz przygotowywaniem i Kociewiu Anna S t Y c z Y ń s k a. Zbiór pozacuropcjski Miejskiego MUl:eum Etnograficznego w Łodzi a Liga Morska i Kolonialna . Jolanta K o II a I s k a. Ruchowe desygnaty transformacji osoby inicjowanej w cyklu obrzędów ludu Murngin z Ziemi Arnhema Rafal B c s Z t e l' d a. Kulwra pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu Ilimachal Pradesh Jakie znaki i czyjego świata') Pytania skiego (Waldemar 1\:lIligVlt'ski) II 177 ł8ł III. RECENZJE Etnologio.ne i Antropologiczne. t. 2. KlIltll/T regionalne i pogranic:a kultlIrowe a .Ś'wiadomo,';ćelnicna. red. Irena Bukowska-Floreńska Katowice 1999 (Halina Rusek) Studia ..Dance Studies". l. 1-20. 1976- 199611997. n:d. Roderyk Jersey. Wielka Brytania (Darius:: Kubinowski) Lange. Centre for Dance ł 83 Studies. Dylematy to::swno.\:ci europejskich koniec drugiego tysiąclecia. red. J. Mucha. W. Olszewski, Toruń 1997 (.lIiecvslaw Trojan). Evropsky kulturni prosfor jednofa v ro::manifosfi: Sbornik :: lO. efnokarfograjickeho ,\~vmpo::io.red . .I, Vafck,L M. Holubova L. Petrarlova. Praga 1997 (Miec=yslaw Trojan), Halina G r l y m a I a - M o s z c z y ń s k a. Ewa N o w i c k a. Goście i go~podar::e. Problem adaptacji kulfUr()\l"ejw obo::ach dla uchod::ców ora:: otac=ają(~vchje spolec::no.Ś'ciach lok.alnych. 7.akład Wydawniczy NOMOS. Kraków 1998 (Agnies::ka Oleśkowic::-Popiel) , S::kice:: socjologii lIledy(vny. red. M, Libiszowska-Żółtkowska. M. Ogryzko- Wiewiórowska. W. Piątkowski. UMCS. Lublin 1998 (Jacek. Bednarski) Folklorysty/w lIa pr~e1oll1iewieków. red. K, D. Kadłubiec. Cieszyn 1999 (Jó~ef Budniak). S::tuka ludowa Klyaw. Pr::es::lo,\:i:i tera::niejs::o.Ś'ć. red. W. Szkulmowska, KujawskoPomorskie Towarzystwo Kulturalne, Bydgoszcz 1997 (Teresa Dunin-Karwicka) . Ludwik K (l z (l ł LI b. Rod::ima wid opolska. KulIlIra i :':yciespolec::ne. S'tudium socjologic::no-etllograjic::ne. Opole 1998 (Krystyna Br::o:owska) . 185 189 191 192 194 196 198 203 �6 Stanisław G a d o m s ki. Krajohra:: :: kaplic::ką. Górnośląska 01lcyna Wydawnicza, Katowice 1997; Alicja G a ł c c k a - P a d u c h o w a. Kaplic::ki pr::ydro::lle ::iemi raciborskiej. Centrum Dziedzictwa KulturO\vego Górnego Śląska, Katowice 1997: Maria I. i P ok - B i e r w i a c z o n e k. Pr::y śląskich drogach. Muzeum Śląskie. Katowice 1998 (Klystyna Kiereta) Ga/i::ien. Ethnographische Erdkllndllng bei den Bojken lind HlI::lI/enin den Karpalen. /Jeg/eitbuch ::ur Jalwe.I'ausslel/ung /998 des Elnographischen Muselllns Seh/os,I' Ki/lsee murgen/am!). Osterrcichischt:s Museulll tUrVolkskunde. Wien - Kitt'iee 1998 (Ec!lt'ardPielras::ek) Eva K rek o v i c o va. /.ll'ischen la/eran:: und Barrieren: dl/s /Ji/d der /.igeuner und )uden in del' slovakischen Fo/klOl'e. Frankfurt am Main 1998 (!::abela Polańska) SlovakiaF:lIropean Come"ls of Ihe Folk Culture. red. R. Stolicna. Veda Puhlishing House o!"the Slovak Academy ofSeiences. Bratislava 1997 (/.ygn1llnl K/odnicki) C::echy w /lalyc::yni. Hiohrajic::nyj dowidnyk. opr. A. DrbaL M. KriL A. Motom)', V. Motom)' . .I. Topmka. Lwiw 1998 (Edll'ard Pielras::ek) . Antoni G i z a. Ziemie IIll/CedOl1skiena pr::e/omie X/X i XX 1.'ieku. Szczecin 199ó (Miec::ys/Glt' hojon) , Jagna W oj c i c k a S h a r f f. King Kong on -1'h Street. Familie.l· lind Ihe "io/ence of Poverty on Ihe rower Easl Side, Westview Press 1998 (Danula /'cnka/a-(jawęcka) Maciej Z ą b e k . Arabmt'ie :: Dar /lamid Spolec::no.~ć w syluacji ::agro:':enia ek%gic::nego. Wyd. Akademickie Dialog, Warszawa 1998 (Anna Barska) . Joanna S i e rak o w s k a - D Y n d o. Granice l1:vobra:ni politl'c::nej ./jkwlc::ykólI'. Wyd. Akadcmickie Dialog. Warszawa 1998 (Michal Kl(jliński) 204 206 207 209 217 218 220 221 224 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego za okres od września 1996 do września 1999 roku (J/agda/ena ROSl\llorowska) 74. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towar/.ystwa Ludoznal\czcgo. Kraków 24 września 1998 (illalgor::ala Wilbik). Wspomnienie z 74. Walnego Zgromadzenia Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z okazji 100-leeia Oddzialu Krakowski<::go. Kraków 24-26 wrzcśnia 1998 (Alaigor;ala O/es::kieJl'ic::) . Jubileusz 50-lecia pracy naukowej prof. Anny Czekanowskiej-Kuklińskicj (Zhigniew Jasiewic::) . Siedemdziesięciolecie Profesora Klausa Beitla (Edward Pietl'lls::ek) . Nagroda im. lługo Steinhausa dla dr. Antoniego Kuczyńskiego (i'higniew)asiewic::) Borys Malkin - etnograf- przyrodnik - kolekcjoner (Marills:: Kairski, Janus:: Jaskulski). Konferencja ..Ludy tubylcze - wymiary partnerstwa" Warszawa. 14-15 maja 1999 (Pr::emysimI' l/inca) . Katedra Etnógrafii i Antropologii Uniwersytetu IV Sankt Petersburgu - ważny ośrodek kształcenia etnologów w Rosji (Zbigniew Jasiewic::) , Kult góry Kailas i jeziora Manasarowar. Wybrane zagadnienia z hadaJ) \\ypra\\y etnologicznej ..KAILAS·98" (Anna UrbW1ska) . 9. Kolokwium Międzynarodowego Stowarzyszenia Studiów nad Ladakhicm. Leh. Indie. 25-27 sierpnia 1999 (Pr;emyslaw Hinca) 227 230 233 236 237 238 239 250 252 254 260 V. IN MEMORIAM Malwa Ch'ldzyóska Barycz 1909-1998 (Ka::imiera I.acny). Jan Kapłon 19 I 5-1998 (Teoji/a Laloś) . Zolia Kmiecik 1916-1998 (Jan Kaplon) Jan Kroczka 1906-1997 (flelena Kroc::ka) Roman Reinfuss 1910- I998 (Ewa Frvś-Pielras;k01m). 263 264 265 265 266 �7 CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Magdalena K I' Y s i 11 s k a. Cultural Relativism vs. Iluman Rights Ryszard VOl' h I' i c h. Europ.: in the Islamie Vision of the World. From the Country of Infidels to a Missionary Country Zygmunt K I o d n i c ki. Ethnological and Ethnographic Aspects of the Retrogressive Method Andrzej Piotr K o w' a I s ki. Early Medin'al Community of the Folk Sacred, Ethnological Interpr.:talion of th.: ChriSlinizmion of Slavs c Rastislava S t o I i n {l. Some Aspects of Generational TransleI' of Norms and Values. The Example of Contemrorary Customs Associated with Preparing and Eating Meals in Slovakia and Poland Jerzy K LI n i e vv s ki. Soeial Background and the Choice of the Profession of Blacksmith in th.: Kashuhy Ar.:a and KotsieV'ie . Anna S t Y c z Y 11 s k a. Non-European Collection of the Ethnographic Museum in Lódż V'S.the Marine and Colonial League Jolanta K o wal s k a. Motion Designations of Translormation of a Person During the Rites ofl'assage inthe Murngin I'eorks from the Arnhem Land. Rafał 13e s z t e I' d a. Apiarian Culture and ils Role in the Eeonomy of an Indian Slale of Himachal Pradesh, II. VIEWS Prejudice and Supcrstition What signs and of whose II 33 47 59 79 89 109 133 155 AND OPINIONS - Ditkrent Cultural Behavior (Dorota .-Ingutek) World') Qu.:stions about the Meaning of the Piotr 177 Kowalski's Lexicon Signs o(the IVorld (Waldemar Kul(f?:ol1'ski) 181 Ill. REVIEWS vol. 2, KultlllY regionalne i pogranic::a kulturowe Cultures and Cultural Borderlands vs. Ethnic Concd. Irena Bukowska-F1oreńska Katowice 1999 (Halina Rusek) Studia Etnologiczne i Antropologiczne, a .\'wiadollllJ!iĆ.' etnic::na (Regional sciousness). .. Dance Studies". vol. 1-20. 1976-1996/1997. ed. Roderyk dies. Jersey. Wielka Brytania (I)arius:: Kuhinowski) Dylematy tO=.wmo.l:cieuropejskich Identities Lange. Cenu'e for Dance 183 Stu- 185 koniec drugiego tysiąclecia (Dilemmas at the End or th.: Second Millennium). eds. J. Mucha. of European W. Olszewski. Toruń 1997 (1Iiec::vsIOlf hojan) . F.vropskj' kllltllrni prostor jedno/a v ro::mani/osti: .'lhornik:: /0. etnokartograjickeho slmpo::ia. ed .. 1. Vareka. M. Ilolubova.. L. Petriuiova. Praga 1997 (Miec::yslaw Trajan) Halina G I' Z Y m a ł a - M o s z c z Y ń s k a. Ewa N o w i c k a. Gokie i gospodar::e, PrahlI'm adap/lIfji klll/wOIfej H' oho::ach dla IIc!1od::cówora:: otacających je ~polec::n().l:ciach lokalnych (Guests and Ilosts. The Prohkm of Cultural Adaptation in Refugee Camps and SulTtlUnding I.ocal Communities). Cracow 1998 (Agnies::k£lOleśkowic::-Popie/) S::kice :: socjologii /Iledl'(\'ny (Essays on Sociology or Medicine). eds. M. LibiszowskaŻółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórowska. W. Pi,\tkO\\ski. UMCS. Lublin 1998 (Jacek Bednarski) . ) 89 191 192 194 �8 Folklorvst}'ko na pr:::elolllie wieków (Folklore Studies al the Turn or the Century). cd. K. D. Kad/ubiec. Cieszyn 1999 (.Jó:::efBudniak) S:::tuka ludowa kujaw. Pr:::e.cloH.·i tera:'.niej.cość (The Folk Art ol' Kujawy. Its Past and Present). cd. W. Szkulmowska. Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Bydgoszcz 1997 (Teresa Dunin-Karwicka) Ludwik K o z o ł u b. Rod:::imawieś opolska. Kultura i ::ycie spolecne. Studium socjologicno-etnoxra{icne (Native Villages ofthe Opole Region. Its Culture and Social Lilc. A Sociologico-Anthropological Study). Opole 1998 (Kr,vstvno Br:::o:::owsko) Stanislaw Ci a d o m s ki. Krojobra::::::kaplic:::kcZ(Landscape with a Chapel). Górnośląska Oficyna Wydawnicza. Katowice 1997: Alicja G a / c c k a - I' a d u c h o wa. Kaplicki pr:::ydro::ne :::iemiraciborskiej (Roadside Chapcis or the Racihórz Region). Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska. Katowice 1997: Maria L i P okB i e r w i a c z a n e k . Pr:::yśląskich drogach (Silesian Roadsides). Muzeum Śląskie. Katowice. 1998 (krystyna kiereta) . Galben. Ethnographische Erdkllndllng bei den Bojken lind HII:::lIlenin den Karpaten Hegleitblleh:::ur .Jalu·es allsstellllng 1998 des Etnographischen AllIselllns Schloss kiusee (BurgenIand). Osterreichisches Museum tUr Volkskundc. Wien - Kittsee 1998 (Edward Pietros:::ek) Eva K rek o v i e o va. brisehen ToierGI?::: und Barrieren: dos Hild der Ligellner und Juden in der slovakisellen rolkIOl'e. frankfurt am Main 199R (I:::ohela I'olańska) Slovakia ElIropean Contexts of the Folk ClIltllre. cd. R. Stoliena. Veda Publishing Ilouse ofthe Slovak Academy of Sciences, Bratislava 1997 (7ygmunt klodnicki) C:::eclly w Halycyni. Biohrajie:::nyj dowidnyk. eds. A. Drbal. M. Kril. A. Motom)'. V. Motamy. J. Topmka. Lviv 1998 (Edward Pietras:::ek) Antoni G i z a. Zielllie maeedOliskie na pr:::elomie XOr: i XX wiekll (Macedonian territories at the Turn orthc 20th Century). Szczecin 1996 (Aliec:::yslaw 7i-ąjan) . . Jagna W o.i c i c k a S h a r f f. King Kong on -1'h Street. ramilies al/d the "iolence of Poverty on the Lower Last Side. Westview Press 199R (Danllta I'enkala-(jawęcka) Maciej Z ą b e k . Arabowie::: Dar Hamid. Spolec:::no.\:ć11-' .sytuacji :::agro::eniaekologicnego (Arabs of Dar Hamid. A Community in Ecological Danger), Wyd. Akademickie Dialog. Warszawa 1998 (Anna Barska) Joanna S i e rak a w s k a - [) y n d o. Granice wyobra:'.ni politvcnej :/jgańc:::yków (limits of the Afghan Political Imagination). Wyd. Akademickie Dialog. Warszawa 1998 (.lfichal kl!/liński) 196 198 203 204 206 207 209 217 218 220 221 224 IV. CRONfCLE Report on the Activity of the Board of Polish Ethnological Society from Septemb.:r till September 1999 (.l-1agdalena Rostworowska) .. 74'h General Meeting of the Delegates of the Polish Ethnological Society. Cracow. tember 24. 199R (Alalgor:::ata Wilbik) A Recollection rrom the 74th (Jeneral Meeting Occasion of the Centennial of its Cracow 1996 227 Sep- .. 230 of the Polish Ethnological Society on the Branch. Cracow. September 24-26. 199R (Malgor:::ata Oles::kiewic:::). Fifty Years or the Scholarly Jasie wic) . 70'h Birthday of Professor 233 Work of Professor . Anna Czekanowska-Kuklińska (Zbigniew ... 236 Klaus Beitl (F.dward Pietras:::ek) Ifugo Steinhaus Prize for Dr. Antoni Kuczyński (Zbigniew Jasiewic) Boris Malkin - Ethnographer - NaturalistCollector (AlarillS:::kairski. Janus:::Jaskulski) Conference on "Native Peoples - Dimensions of Partnership". Warsaw. May 14-15. 1999 (Pr:::emyslaw Hinea) Department School 250 of Ethnography of Ethnology 237 238 239 and in Russia Anthropology of SI. Petersburg (7b(~niew Jasiewic) lJniversity- a Major 252 �9 Cult ofthl: Kailas Mountain and Lake Manasarowar. Some Aspects ofthe by the "KAll ,AS'9R" Ethnological Expl:dition (rlnna Urbańska) Research Done 9 August th Colloquy og lhe International 1999 (I'rzemyslaw llinca) , Association for Ladakh Studies. India 254 25-27, 260 V, IN MEMORIAM Malwa Chądzyriska Barycz 1909-1998 Jan Kap/on 1915-199R (Teofila Lato.q (Kazimiera Zolia Kmil:cik 1916-1998 (Jan Kopion), .Ian Kroczka 1906-1997 (Helena Kroc=ka) Roman Reinfuss 1910-1998 (I-:wa I-iyś-Pietraszkowa) Łacny) , 263 264 265 265 266 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd17b35ab4d842aa684553470cc606c6.pdf c88a4e3fbbeafbf8b0bf8075460b47d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2224 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy prawa człowieka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2066 Title A name given to the resource Relatywizm kulturowy a prawa człowieka / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.11-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ,ud. t. 83. 1999 Mi\C;[)/\U:N/\ KRYSIŃSK/\ Konin RELATYWIZM KULTUROWY A PRAWA CZł~OWIEKA " To slulecie h.l'lo llajgors::e. Ludno,{ć cierpiala :: powodu księży, klórzy nie ro::wllie./i ,{wiata, kolollis/<Jw, któr::v g}l'(J/cili kobiety. i przedstawicieli rządu. klór::ypos/Owili prawo na glowie" - Indianin Kogi, Kolumbial. Uwikłanie antropologa w problemy grupy, którą się zajmuje, jest poniekąd ..z definicji" wpisane w jego zawód, choćby dlatego, iż - podobnie jak każdy badacz - musi być on zainteresowany sytuacją przedmiotu swoich badań. Oczywiście dla wielu antropologów nie jest to jedyna przyczyna, która powinna kierować ich uwagę na problematykę praw ludności tubylczej. Może być nią etyka zawodowa. l3ez względu na to, czy badacz będzie podzielał poglądy np. Sola Taxa i akceptował jego ..action anthropology"}, czy też w ogóle nie będzie się angażował w działania na rzecz "podmiotów swoich badań", powinien zapoznać się z głosami w dyskusji na swój temat, a mianowicie na temat antropologa. którego wypowiedzi są analizowane i poddawane krytyce przez teoretyków i praktyków zajmujących się problematyką praw człowieka. W artykule tym chciałabym przedstawić trzy różne przykłady aktualnie funkcjonujących podejść do praw człowieka - uniwersalistycznego, relatywistycznego i pluralistycznego. Każ.de z tych podejść, w swojej argumentacji na rzecz tychże praw. odmiennie ocenia postawę relatywizmu kulturowego i jego wpływ na sposób myślenia o prawach człowieka, a co za tym idzie na ich przyszłość. Troje autorów. których poglądy chciałabym omówić, jako podstawę do analizy relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii a prawami człowieka, opublikowało swoje at1ykuły w tym samym numerze amerykallskiego pisma .,Journal of Anthropological Researcll"l. Zamiarem moim jest zwrócenie uwagi na fakt. że antropolog nie musi czuć się ..moralnie zniewolony" postawą relatywistyczną przyjmowaną przez siebie na płaszczyźnie badawczej. a także przypomnienie, iż poglądów moralnych nie można "uprawomocniać dowodami naukowymi". Przy okazji rozważaJ1 na ten temat pojawiają się istotne pytania, takie jak to, czy prawa człowieka I Cytat / filmu .. Indianie Kogi. I'odrói. fruma R. Bauera i Jorge I.angera. 2 W 1952 roku la:\ opisal podejście do krainy starszych do antropologii. brad" które nazwał zrealizowanego "antropologią przez Wol- działąjąeą". Naz\\<; ty nadał procesl1l\i. \\ czasie którego prowadIOne S'I zarówno badania z zakresu nauk społecznych. jak i niesiona jest praktyczna pomoc \V rozwi'\7.ywaniu bie7.'lcyeh problemów grupy (Rubinstein. la:\.19X I: Ruhinslein.19S6: Tax. 1988). 3 • .Journal of /\Illhropological Research". vol. 53. nr 3. 1997. �12 sąjedynie wytworem cywilizacji zachodniej i jakie implikacje wynikają z odpowiedzi na to pytanie. Problematyce tej poświęca się - szczególnie w literaturze anglojęzycznej - coraz więcej uwagi. Teksty, do których odwołuje się ten artykuł, stanowią jedynie bardzo niewielką część publikacji poświęconych związkom pomiędzy antropologią i prawami człowieka, lecz - jak sądzę - część istotną. Przed przystąpieniem do przedstawienia związków pomiędzy relatywizmem a problematyką praw człowieka, konieczne jest choćby krótkie przypomnienie znaczenia tego terminu w antropologii. Nie będę tutaj omawiać jego klasycznych ujęć przedstawionych już bardzo dobrze w polskiej literaturze. Relatywizm kulturowy Najogólniej relatywizm kulturowy można określić jako koncepcję badawczą, która zakłada, iż adekwatne poznanie obcej kultury i zachodzących w niej zjawisk wymaga zakwestionowania uniwersalności pojęć i znaczer1 istniejących w kulturze badacza oraz dokonania próby zrozumienia badanej kultury poprzez jej właściwe kategorie i pojęcia. Ze względu na złożoność zagadnienia relatywizmu kulturowego, nie mogę sobie tutaj pozwolić na dokładne zrelacjonowanie wszystkich związanych z nim postaw badawczych oraz różnych implikacji tego pojęcia zarówno dla nauki, jak i epistemologii, ani też problemów, które pojęcie relatywizmu kulturowego stwarza. Jednakże dla rozważenia i oceny związków pomiędzy antropologią i prawami człowieka ukazanych w ujęciach, które chciałabym przedstawić, konieczne jest przypomnienie choćby niektórych rozróżnier1, jakie można poczynić w jego obrębie, a także umiejscowienie go na odpowiednim poziomie - badawczym lub filozoficznym. Rozpocznę od drugiej kwestii, bardziej ogólnej, lecz zasadniczej dla zrozumienia problemów, jakie mogą wynikać z niewłaściwego zastosowania terminu: relatywizm kulturowy. Relatywizm w antropologii jest koncepcją naukową. stanowiskiem w ramach metodologii badania naukowego, które ma na celu adekwatne wyjaśnienie zjawisk kulturowych. Kwestionując uniwersalność pojęć własnej kultury, prawdy, wiedzy, czy zasady racjonalizmu, pozostaje on w ramach pewnej teorii badawczej przyjętej przez antropologa, który wypowiada się na poziom ie języka przed m iotowego. Innym poziomem - i odrębną "grą językową" - na którym można wypowiadać twierdzenia o relatywności prawdy, racjonalności itd. jest poziom epistemologiczny. Przyjęcie postawy relatywistycznej na poziomie kulturoznawczym nie implikuje konieczności utrzymania jej na poziomie filozoficznym (Buchowski, 1990). Antropolog wcale nie musi się wypowiadać na poziomie teorii poznania, a jeśli to czyni. jego wypowiedzi nie determinuje metodologia badar1 naukowych, której twierdzenia nie mają z założenia uniwersalnej wartości. Innymi słowy, założeniom poczynionym w nauce w celu wyjaśnienia zjawisk kulturowych nie można przypisać uniwersalnej prawomocności. Badacz, który jest świadom tego na jakim poziomie toczy się dyskurs, ma również świadomość statusu wysuwanych przez siebie twierdzer1 oraz ich �13 prawomocności, do momentu, gdy wypowiada się właśnie jako badacz kultury, a nie filozof. Taka postawa umożliwia odparcie wielu zarzutów kwestionujących logiczne podstawy, na jakich opiera się kierunek relatywizmu kulturowego. Jednym z podstawowych rozróżnidł, jakie można poczynić w obrębie relatywizmu kulturowego, jest wyodrębnienie relatywizmu etycznego jako tego aspektu ogólnej tezy relatywistycznej, który odnosi się do sądów wartościujących oraz relatywizmu pojęciowego, odnoszącego się do aspektu poznawczego. Z drugiej strony relatywizm etyczny może być traktowany jako część relatywiZIllU poznawczego. Normy etyczne obowiązujące w danej kulturze są wówczas przez badacza traktowane tak, jak i pozostałe czynności i wytwory kulturowe. Są one bowiem w oczywisty sposób powiązane z jej pojęciami i kategoriami (Burszta, 1992). Relatywizm etyczny (moralny) można rozpatrywać również na innej płaszczyźnie, wyróżniając jego "słabą" i "mocną" formę. Relatywizm w "słabej" postaci stwierdza jedynie, iż poszczególne społeczności posiadają odmienne podstawowe wartości moralne. Jego "mocna" forma, obok stwierdzenia, iż nie można obiektywnie uzasadnić sądów o wartościach, głosi, że należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych. Pomiędzy dwoma ostatnimi stwierdzeniami nie ma zależności logicznego wynikania. Przyjęcie założenia, iż nie istnieją obiektywne kryteria, które mogą rozstrzygać o tym, co jest moralnie słuszne, nie implikuje, iż musimy wstrzymać się od osądzania poza badaniami naukowymi. Powstrzymanie się od jakiegokolwiek osądzania oznaczałoby bowiem, że musimy się wyrzec własnej hierarchii wartości, pozbyć się jakichkolwiek wartości oprócz "wartości kwestionowania wartości". ,,Ktokolwiek powiada w Europie, że wszystkie kultury są równe, normalnie nie miałby ochoty żeby mu odcinano rękę kiedy oszukuje przy podatkach pisze Leszek Kołakowski - albo by mu zaaplikowano biczowanie publiczne czy ukamienowanie w wypadku kobiety - jeśli uprawia miłość z osobą, która nie jest jego legalną żoną (lub mężem)" (Kołakowski, J 990, s. 20). Relatywizm kulturowy nic musi być jednak doprowadzoną do absurdu tolerancją, zgodnie z którą ci, którzy jej przeczą i z nią walczą, również mają rację. Może on być koncepcją naukową, postawą i narzędziem służącym do zrozumienia obcej kultury. Kiedy występuje na poziomie epistemologicznym, również nie oznacza moralnego nihilizmu. Ograniczając się jedynie do przedstawienia aspektów relatywizmu, istotnych dla poglądów, które zamierzam omówić w dalszym ciągu tego artykułu, zasygnalizowałam problematykę relatywistyczną bardzo pobieżnie. Tę krótką charakterystykę chciałabym dopełnić cytatem z pracy Wojciecha Burszty bardzo trafilie - jak sądzę - oddającym sens i założenia relatywizmu etycznego: "Pomijając trudności z logicznym uzasadnieniem i spójnością tezy relatywizmu moralnego wydaje się, iż należy ją traktować jako swoistą postawę normatywną, której celem jest zrozumienie innych kultur w ich całokształcie. Rozumienie umożliwia dopiero wyjaśnienie. Z postulatu "rozumienia" nie wynikają żadne systematyczne implikacje dla sposobów ujmowania i osądzania innych kultur. �14 Antropologowie pragnąc rozumieć stany rzeczy "z punktu widzenia tubylca", jednocześnie skłaniają się ku calkowitej akceptacji tychże stanów rzeczy, niekiedy szokujących. Jednakże rozumienie "od wewnątrz" nie musi wcale implikować "wybaczenia" i ,.aprobaty", jak to już zauważył Max Weber" (Burszta. 1990, s. 59). Można by dodać: nie musi też oznaczać przyzwolenia. Prawo a nłcjonalność W rozważaniach nad uniwersalnością praw człowieka należy zadać pytanie, co stanowi o uniwersalności bądź względności prawa w ogóle. Zastanawiać się więc można nad źródłami prawa, teoriami jego obowiązywania, bądź modelami tworzenia. Sądzę, że przybliżenie tej ostatniej kwestii może ułatwić analizę poglądów, które zamierzam przedstawić w dalszej części al1ykułu. Jednymi z kilku teorii wyjaśniających tworzenie prawa są naturalne teorie prawa, oparte na twierdzeniu, iż prawa ludzkie są słuszne dopóty, dopóki nie wchodzą w konflikty z prawami nadrzędnymi (boskimi). Rolą prawodawcy jest ujawnienie ,,tkwiących w bycie społecznym prawidłowości rządzących ludźmi" (Sarkowicz, Stelmach, 1996, s. 18). Koncepcja ta - związana z racjonalnością metafizyczną - sięga w kulturze europejskiej czasów Platona i Arystotelesa. Podobne podejście istniało i istnieje również w innych kulturach (na przykład w kulturach funkcjonujących w oparciu o prawo koraniczne). Teoria racjonalizmu jest wyraźnie powiązana z koncepcją racjonalności instrumentalnej, która zaczęła funkcjonować w XIX wieku. Ta teoria także wskazuje na prawo jako odkrywanie porządku otaczającego nas świata - jednak tym razem porządku przyrodniczego. Przekonanie, iż racjonalność sama w sobie stanowi wartość etyczną, ponieważ jest źródłem postępu w realizacji coraz to wyższych wartości, ..ustępuje \v XX-\viecznej Europie - po zerwaniu więzów pomiędzy wiedzą i moralnością - przekonaniu, iż wiedza jest jedynie neutralnym etycznie instrumentem. Model racjonalnego tworzenia prawa opracowany został przez znanego polskiego teoretyka prawa Jerzego Wróblewskiego" (Wróblewski, 1984: Michalska, Wronkowska, 1983). "W modelu tym prawodawca zwykle samodzielnie, bez udziału społeczellstwa realizuje poszczególne etapy procesu prawotwórczego i «władczo» steruje społeczeóstwem. ( ... ) Model racjonalnego instrumentalnie tworzenia prawa, choć do niedawna chętnie wspierany z jednej strony przez zwolenników pozytywizmu prawniczego, z drugiej przez zwolenników rozmaitych nurtów socjologicznej jurysprudencji i «inżynierii społecznej», w ostatnich latach poddany został gruntownej krytyce" (Sarkiewicz, Stelmach, 1996, s. 120). W teorii racjonalizmu prawo jest jedynie narzędziem realizacji wyznaczonych "odgórnie" celów. We współczesnych koncepcjach teorii pra\ova, instrumentalne pojmowanie racjonalności wypierane jest m. in. przez idee racjonalności argumentacyjnej i konsensualnej. Z pierwszej z nich - opartej na przekonaniu, iż w życiu społecznym najważniejszym zadaniem jest uzyskanie społecznej akceptacji dla ustalonych przez dane społeczer'tstwo praw i zasad - wynika, iż racjonalnym �15 prawodawcą niekoniecznie jest ten, kto wykazuje prawdziwość wiedzy, na jakiej opiera on swoje normatywne rozstrzygnięcia, ani ten, kto dowodzi ich skuteczności \v osiąganiu celów, lecz ten, którego argumentacja skutecznie kształtuje postawy adresatów norm. Racjonalność konsensualna, z kolei, oparta jest na haberrnasowskiej komunikacyjnej wizji społeczeóstwa. Zgodnie z tą koncepcją, najistotniejszymi ludzkimi działaniami są te, które zmierzają do osiągnięcia konsensusu społecznego. Warunkiem jego osiągnięcia jest działanie oparte na intersubiektywnie akceptowanych normach społecznych. E. Kustra, w proponowanym przez siebie rozwojowym modelu tworzenia prawa, wyróżnia trzy typy tworzenia prawa: a) woluntarystyczny, charakteryzujący się zdecydowaną dominacją podmiotu stanowiącego prawo nad jego adresatem, b) legalistyczny, gdzie prawo nadal jest pojmowanie jako instrument sterowania społeczeóstwem oraz c) spolcC/ny typ tworzenia prawa, w którym szeroki udział ma społeczel1stwo. Prawo i proces jego tWNzenia stają się zarówno płaszczyzną komunikacji społecznej, jak i jej wytworem. "Współcześnie można by wyróżnić trzy idealizacyjne modele racjonalnego tworzenia prawa ( ... ) model tworzenia prawa racjonalnego instrumentalnie, model racjonalnyargumentacyjnie i model racjonalny komunikacyjnie" (Sarkowicz, Stelmach, 1996 s. 123). Można więc stwierdzić, iż nie ma obecnie jednego uznanego modelu tworzenia prawa. Nie ma też jednej przyjętej teorii jego obowiązywania. Zastanawiając się nad tworzeniem prawa, można także rozważać jego wartość moralną jako pewnego typu instytucji społecznej. Według Zygmunta Ziembil1skiego argumenty najbardziej przekonujące są "związane zwrotnie z pozyskiwaniem aprobaty dla systemu społecznego, któremu prawo ma służyć. Bez przyjęcia określonej ontologi i istoty ludzkiej, bez założcI1 cschatologicznych co do tego, jaki jest sens. cel, zadania życia ludzkiego, jakie jest jego przeznaczenie, oraz jeszcze innych założe{l tego rodzaju, wiele sporów o oceny moralne może być \\ gruncie rleczy nie do rozstrzygnięcia, czy też przy nieujawnionym braku wspólnych lalożeJ1, może prowadzić do rozstrzygnięć jedynie pozornych" (ZiembiI1ski. 1995, s. (5). Prawo jest jedn,\ z dziedzin życia społecznego. Podobnie jak pozostałe jego dziedziny. jest uwarunkowane kulturowo, a jednocześnie kształtuje kulturę zbiorowości, która się nim posługuje. Tak, jak nie jesteśmy w stanie dowieść, iż dana hierarchia wartości jest słuszna, a inna nie (Kołakowski, 1990), ani rozstrzygnąć sporów moralnych, bez przyjęcia pewnych założeó (Ziembit1ski, 1995), tak i nic jesteśmy w stanie jedynie na drodze logicznego rozumowania udO\vodnić wal10ść moralną konkretnego systemu prawnego. Powszechna Deklarac.ia Praw Człowieka Punktem odniesienia dla rozważat1 na temat praw człowieka wszechna Deklaracja Praw Człowieka (dal~j -- PDPe), która jest zaakceptowaną j<mną. Ogloszona przez Narody Zjednoczone w wi m. in. o prawic do życia, wolności, pożywienia, schronienia. pozostaje Poich naj szerzej 1948 roku móPrzyjmuje się, �16 że zasady tej Deklaracji zaakceptowała większość krajów, a status prawny otrzymały one w szeregu umów międzynarodowych, a zwłaszcza w Międzynarodowej Konwencji Praw Cywilnych i Politycznych oraz Międzynarodowej Konwencji Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturowych. Uchwalenie Deklaracji, która miała reprezentować koncepcje praw człowieka w takiej formie, w jakiej są one rozumiane w demokracjach parlamentarnych, było bezpośrednią reakcją na okropności" wojny światowej, holocaust, procesy norymberskie. Źródeł koncepcji praw człowieka, które posłużyły do sformułowania Deklaracji, można doszukiwać się w różnych czasach i kulturach. Afrykanie twierdzą, iż można je wywieść z tradycyjnych kultur ich kontynentu, podobnie twierdzą uczeni z bliskowschodniej tradycji kulturowej, powołując się na Kodeks Hammurabiego, a Hindusi na króla Aśiokę (Messer, 1997). Wśród źródeł europejskich można wymienić prawo rzymskie, filozofię grecką, chrześcijaJlstwo, humanizm okresu Reformacj i oraz akty takie, jak Magna Charta z 1215 roku czy francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1774 roku. Szczególne znaczenie dla uniwersalnych w założeniu pojęć użytych do określenia praw człowieka miała z pewnością teoria społeczna okresu Oświecenia. Wymienione powyżej tradycje prawne, które artykułowały prawa jednostki w paJlstwie i relacje pomiędzy rządzonym i rządzącym, nie były oparte na zasadzie pełnej równości ludzi. Chroniły one pewne klasy w paJlstwic i były dokumentami prawa wewnętrznego. Jedynie wyodrębniona kategoria uczestników danej kultury była obywatelami, osobami, które posiadały pełnię praw. Nowatorskim punktem wyjścia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka było rozszerzenie tych praw na wszystkich ludzi. Warto zwrócić uwagę na pojęcie osoby, które ukształtowało się w Europie w oparciu o wartości chrześcijaJlskie. O szczególnym znaczeniu tego pojęcia pisze Denis de Rougemont zwracając uwagę na fakt, iż wielkie Sohory formułując dogmat o Trójcy Świętej wybrały termin "osoba", nadając słowu łaciJlskiernu, zinterpretowanemu zgodnie z myślą grecką, nową chrześcijaJlską zawmiość. Stąd wywodzi się nasze pojęcie osoby ludzkiej obdarzonej zarówno powołaniem społecznym, jak i duchowym. "Ten człowiek, zarazem wyróżniający się swoim niepowtarzalnym powołaniem i powiązany tym właśnie powalaniem z bliźnim i z Ojcem wszystkich ludzi, stanie się prawdziwym źródłem nowego prawa, poszanowania człowieka, zachodnioeuropejskiej etyki i charakterystycznych dla Europy instytucji. Zadaniem tych ostatnich jest zapewniać wolność jednostce, a zarazem przestrzegać obowiązków wobec wspólnoty" (de Rougemont, 1991, s. 6). Europejskie wartości i ideały - twierdzi de Rougemont - wywodzą się z wprowadzonego przez chrześcijaJlstwo pojęcia człowieka. Ukształtowane tradycją europejską pojęcie praw człowieka ogranicza się dla wielu europejskich naukowców i filozofów zachodniej polityki liberalnej do praw cywilno-politycznych. Odmawiają oni przyznania takiego statusu "trudnym do sformułowania" prawom ekonomiczno-społeczna-kulturowym. Na przyjęcie takiego rozumienia praw człowieka nie zgadzają się \IV większości przedstawiciele pal1stw afrykallskich i azjatyckich argumentując, iż jest to sprzeczne z ich �17 tradycją. Liderzy biedniejszych paóstw afrykaóskich twierdzą, iż to "Iudom" (narodom, nie poszczególnym grupom etnicznym), a nie jednostkom przysługują szczególne prawa. Prawa bowiem tych ostatnich mogą być poświęcone (przynajmniej na ,.krótki dystans") dla zapewnienia rozwoju ekonomicznego i ,.prawa do egzystencji". Podobne opinie przedstawiają reprezentanci Chin czy Indonezj i, którzy twierdzą, iż indywidualne prawa polityczne są obce azjatyckiej tradycji wspólnotowej. Wyraz swoim poglądom dali oni w Deklaracji z Bangkoku w 1993 roku. która miała być odpowiedzią na zarzuty Zachodu, iż państwa te gwałcą prawa jednostek (Messer, 1997). Z kolei Stany Zjednoczone. które podpisały pope, nigdy nie ratyfikowały traktatów o prawach społecznych i ekonomicznych. Innym, szczególnie dla antropologów interesującym problemem, który staje się coraz ważniejszy \v dyskusji nad prawami człowieka, są prawa ludności tubylczej. Są one szczególnym przypadkiem praw mniejszości (szczególnym choćby z tego powodu, iż ludność tubylcza nie musi stanowić mniejszości w sensie liczbowym). Obecna polityczna i prawnicza retoryka w dyskusjach nad prawam i zbiorowym i podkreśla prawa grup tubylczych do odmienności, jak i do decydowania o sposobach własnego rozwoju. Przedstawiciele autochtonów - przynajmniej ci. których wypowiedzi mogą dotrzeć na arenę międzynarodową - nie dają rządom pallstw, do których zostali siłą włączeni, moralnego i prawnego autorytetu do ich reprezentowania. Podćzas dyskusj i nad uznaniem tradycyjnych praw ludności tubylczej pojawiają się dwie istotne kwestie. Pierwszą z nich jest fakt, iż niektóre kulturowe praktyki tych ludów pozostają w bezpośrednim konflikcie z prawami człowieka uznanymi przez społeczność międzynarodową. Drugą sprawą jest problem reprezentacji grup tubylczych. Grupy te nie są ani homogeniczne, ani statyczne (w znaczeniu kulturowym), co pociąga za sobą różnorodne i sprzeczne interesy. Natomiast kwestie negocjowane przez liderów (którzy mogą reprezentować tylko jedną z fi'akcji) są decydujące dla kultury całej grupy. Po wstępnym zarysowaniu problematyki związanej z różnymi opiniami na temat praw człowieka i tego, co prawa te powinny gwarantować, chciałabym teraz przedstawić trzy różne podt:iścia do tego tematu: "uniwersalistyczne", ..relatywistyczne" oraz "pluralistyczne". Każde z tych podejść w inny sposób ocenia rolę antropologa w tworzeniu kultury praw człowieka, a w szczególności antropologa przyjmującego założenia relatywizmu kulturowego. Przedstawiając te opcje skupię się glównie na ich teoretycznych założeniach. Dla przedstawienia podejścia "uniwersalistycznego" posłużę się artykułami Elizabeth M. Zechenter, przedstawicielki tego kierunku. Podejście uniwersalistyczne Podstawowym założeniem tej koncepcji praw człowieka jest stwierdzenie, iż istnieje zasadnicza jedność rodzaju ludzkiego, uprawniająca wszystkie jednostki bez względu na ich religię, płeć, bądź jakiekolwiek kulturowe czy regio- �18 nalne uprzedzenia - do pewnego podstawowego minimum praw znanych jako prawa człowieka (podobne stwierdzenia wysuwają także pozostałe podejścia, różnica leży w sposobie ich uzasadniania). Dla uniwersalistów, czy antyrelatywistów, koncepcja praw człowieka różni się od innych tradycyjnych kultur prawnych. Zajmuje się ona wyłącznie prawami jednostki vis-a "is państwa poza kontekstem kulturowym. Prawa poszczególnych kultur - choć wartościowe i chroniące ludzką godność - nie mają statusu "praw człowieka". Poparcie dla poglądów uniwersalistycznych E. Zechenter odnajduje w kilku teoriach jurysprudencyjnych: prawa naturalnego, teorii racjonalizmu, teorii pozytywizmu, a także 4 w teorii "ludzkich zdolności", reprezentowan~j m.in. przez Johna Rawlsa . Jednym z argumentów wysuwanych przez Zechenter na rzecz uniwersalistycznego podejścia do praw człowieka jest powołujące się na Ernesta Gellnera stwierdzenie, iż nie ma kultur, które podobnie jak języki, byłyby kompletnie nie dające się pojąć "obcym". Potwierdzeniem wspólnej ludzkiej natury miałyby być współczesne badania m.in. z zakresu psychologii, socjobiologii, psychiatrii. neurologii, dowodzące np. genetycznego uwarunkowania języka. Także uzasadnienie dla przyjęcia " minimum uniwersalnych standardów, które miałyby zastosowanie dla wszystkich ludzi" rodzi pytania: Gdyby nauka nie była w stanie wykazać. iż wszyscy ludzie są podobni, gdyby wręcz "udowodniła", że tak nie jest, czy wówczas w odniesieniu do owych "innych" prawa te nie musiałyby być stosowane? Można też zadać inne pytanie: Jakie miałoby być kryterium wykazujące dostateczną "wspólność" rodzaju ludzkiego i jak dalece należałoby ją dowieść? Czy mieliby więc rację teoretycy apartheidu, gdyby udało się im obiektywnie wykazać dostatecznie istotne (biologiczne? psychiczne?) różnice pomiędzy rasami? Z pewnością nie takie wnioski leżały w zamierzeniach zwolenniczki uniwersalizmu. Lecz próby naukowego uzasadnienia praw moralnych mogą właśnie do nich prowadzić. Zdaniem Zechenter, zagrożeniem dla koncepcji praw człowieka jest relatywizm kulturowy, a jego "krytyka nowoczesnego ustroju praw człowieka jest w znacznym stopniu nieprawomocna i działa na niego korumpująco" (Zechenter, 1997a, s. 17). Dla Zechenter relatywizm kulturowy jest teorią, która utrzymuje, że nie ma absolutnej prawdy, czy to etycznej, moralnej, czy też kulturowej i nie ma też sensownego sposobu na osądzanie różnych kultur, ponieważ każdy osąd jest etnocentryczny. Powyższa definicja oznacza, iż - pomimo że autorka (raczej w ujęciu historycznym) pisze o relatywizmie deskryptywnym, normatywnym, a także o reprezentowanym przez Clifforda Geertza relatywizmie epistemologicznym - w zasadzie nie czyni rozróżnień pomiędzy współczesnymi podejściami relatywistycznymi, w szczególności pomiędzy płaszczyzną badawczą i filozoficzną. Nie zakłada też możliwości, w której relatywizm 4 Celem Rawlsa jcst wypracOI\anic koncepcji sprawiedliwości. która by/aby alternatywą wobec utylitaryzmu dominującego w anglosaskiej myśli społecznej . .leg.o teoria sprawiedliwości. która zakłada m.in .. iż ludzie rodzą się \\ określonych warunkach przypadkowo: złe warunki ..wyjściowe·· powinny zostać zrekompensowane przez społeczeństwo (Rawls. 1994 l. �19 etyczny byłby jedynie szczególną formą relatywistycznego podejścia w antropologii. Jednym z argumentów przeciw relatywizmowi ma być stwierdzenie jego wewnętrznej sprzeczności. Głosząc brak uniwersalnych zasad i praw, jego przedstawiciele twierdzą, iż należy być tolerancyjnym wobec innych kulturowych praktyk, czyniąc w ten sposób tolerancję zasadą uniwersalną (Zechenter, 1997a, s. 18). Jednakże, jak wiemy, antropolog mówiąc o względności praw i zasad wypowiada się jako badacz kultury, a nie filozof. Dla Zechenter wstrzymanie się od oceny zasad moralnych (także na poziomie badawczym) i stwierdzenie, iż nie można oceniać sądów o wartościach, oznacza etyczny nihilizm. Innego zdania jest Leszek Kołakowski, gdy pisze: "Sytuacja antropologa nie polega naprawdę na zawieszeniu oceny i jego postawa opiera się na przekonaniu, że opis i analiza uwolnione od normatywnych przesądów, są więcej warte niż duch wyższości lub fanatyzmu; jest to wszelako sąd wartościujący w sensie równie mocnym, jak sąd przeciwstawny. Niepodobna naprawdę porzucić wartościowania. To co nazywamy duchem naukowym jest postawą kulturalną, związaną swoiście z cywilizacją zachodnią i jej hierarchią wartości" (Kołakowski, 1990, s. 16). Badacz, który próbuje zawiesić swoje oceny w trakcie postępowania naukowego, nie wyrzeka się tym samym swoich własnych poglądów i wartości. Próba zrozumienia "innego" nie oznacza utraty własnej tożsamości. E. Zechenter zdegustowana jest jednakże wszystkimi relatywizującymi postawami dotyczącymi nauki. Uważa bowiem, iż kwestionując obiektywność własnych sądów o rzeczywistości w konsekwencji odrzuca się też każdy uniwersalizm, w tym uniwersalizm praw człowieka (Zechenter, 1997b, s. 325326). Stawia ona znak równości pomiędzy dowodem naukowym a racją moralną. Zakłada, iż hierarchia wal10ści człowieka Zachodu musi być kształtowana przez ocenę możliwości naukowego poznania rzeczywistości. A przecież jak uważa Kołakowski - "nie sposób dowieść - co się zowie dowieść - że tolerancja religijna jest lepsza niż reżym, w którym ludzie są skazywani na śmierć za chrzczenie swoich dzieci, że równość wobec prawa ma wyższość nad prawodawstwem, które udziela przywilejów określonym kastom, że wolność jest lepsza niż despotyzm itd." (Kołakowski, 1990, s. 19). Z artykułów E. Zechenter dowiadujemy się, że "wielu relatywistów po cichu lub wprost usprawiedliwia kanibalizm, dzieciobójstwo, okaleczanie genitaliów, tortury, przemoc i brutalność wobec kobiet i dzieci, torturowanie zwierząt oraz inne praktyki, które są niezgodne z ideami międzynarodowych praw człowieka" (Zechenter, 1997a. s. 18). Ze stwierdzeniem tym - podobnie jak i z zarzutami, iż wielu antropologów woli unikać osądów, ponieważ tak jest im wygodniej nie mogę się zgodzić. Próba zrozumienia obcej kultury nie jest równoznaczna z porzuceniem własnej hierarchii wartości, zrozumienie z "wybaczeniem", a o zawodzie antropologa należy jednak dyskutować głównie jako o profesji, a nie powołaniu. �20 Z pewnością należy się zastanowić nad każdą krytyką, także i nad opinią, że to troska o możliwość przeprowadzenia badar't terenowych i dbałość o to, by nie narazić się żadnej ze stron powoduje brak zaangażowania i jasnej postawy etycznej ze strony antropologa. Można jednak także wyliczać przykłady badaczy, którzy takie postawy przyjmowali, choćby Myrnę Mack Chang badającą w Gwatemali sytuację ludności przesiedlonej przez wojsko w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Została ona zastrzelona w 1990 roku zanim zdążyła zeznawać przed Mi~dzyamerykar'tską Komisją Praw Człowieka (Human Rights ..., 1992; Wilson, 1997). Elizabeth Zechenter zauważa, iż w ostatnich latach wiele rządów krajów Trzeciego Świata zakwestionowało uniwersalizm praw człowieka, wykorzystując do tego koncepcję relatywizmu ku Iturowego. Opierają się na niej w twierdzeniu, iż mogą zawiesić prawa człowieka wobec swoich obywateli w imię kulturowej suw~renności (Zechenter, l 997a. s. 19). Tego spostrzeżenia, które także ma dyskredytować relatywizm, nie można jednak policzyć na korzyść uniwersalizmu, nie udzieliwszy wcześniej odpowiedzi na pytania: Gdyby owi politycy nie mogli odwołać się do relatywizmu kulturowego jako wytłumaczenia swojego postępowania, to czy by je zmienili? Po drugie, czy należy wnioskować, iż w nauce nie powinno się tworzyć koncepcj i i rozwijać teorii, które mogą być użyte w "nieetyczny" sposób? Czy w tak samo "nieetyczny" sposób nie może zostać wykorzystana idea uniwersalności praw człowieka (np. gdy tyran uzna za "uniwersalne" jakieś "barbarzyr'tskie" prawo)? Relatywizm kulturowy jest, zdaniem Zechenter, oparty na statycznej, błędnej koncepcji kultury. Kultura bowiem według niej jest trwającą adaptacją do zmieniającego się środowiska (Zechenter, 1997a, s. 18; 1997b, s. 332). Choć można oczywiście polemizować z przypisaniem relatywizmowi statycznej koncepcji kultury, a także z tym, co ma implikować ta bardzo uproszczona definicja kultury przyjęta przez autorkę, należy jednak zwrócić uwagę, iż kwestionując statyczny obraz kultury, podejście uniwersalistyczne przyjmuje, iż inne kultury, którym dotychczas obce było akceptowanie praw człowieka w sensie zachodnim, mogą zacząć i zaczynająje w takiej formie przyjmować. Gdy w ramach tej samej kultury zaczynają funkcjonować, bądź funkcjonują od dawna, różne systemy wartości, należy zadać pytanie, który z nich jest dla niej reprezentatywny. Innym istotnym problemem, który porusza Zechemer. jest kwestia relacji pomiędzy prawami jednostek a prawami grup, które "wykazują skłonność do wykorzystywania jednostek lub pewnych klas, np. kobiet, czy dzieci" (Zechenter, 1997a, s. 19). Skłania ona do zastanowienia, czy gwarantowanie praw grupom chroni słabsze jednostki. Według tej autorki zbyt mało jest badań i informacji o wewnątrzkuiwrowej różnorodności, a zwyczaje kulturowe odzwierciedlają interesy klasy dominującej w obrębie grupy. Zechenter uwaza leż, że niezmiernie trudno jest określić, które zwyczaje są reprezentatywne dla danej kultury. Czy bowiem założenie, że 100 % osób w danej grupie praktykuje dany zwyczaj oznacza, że jest on "prawomocny"? Czy możemy przyjąć punkt widzenia więk- �21 szości? Co w sytuacji, jeśli większość korzysta z danej praktyki kosztem mniejszości? Czy taka praktyka jest wciąż "uprawniona"?). Autorka stawia także inne pytania - które, jak i powyższe - świadczą, iż "uniwersalizm" nie jest tak do końca uniwersalny (np. pytanie: "Czy możliwe jest stworzenie międzynarodowego konsensusu jako kryterium, które mogłoby być używane do krytycznej oceny kulturowych zwyczajów i ich osądzania?") (Zechenter, 1997a, s. 21) i nie może udzielić jasnych odpowiedzi na wiele pytań związanych choćby z faktem, iż problem odmienności kulturowej jest coraz wyraźniej artykulowany również przez ludy tubylcze. Zechenter w jednym zdaniu przyznaje, i7.odmawiają one rządom moralnego prawa do ich reprezentowania (Zechenter, 1997a, s. 16), lecz na tym poprzestaje, nie wdając się ani w ocenę ich stanowiska, ani w implikacje, jakie z niego wynikają dla rozważań na temat praw człowieka. Jej zdaniem "odrzucenie uniwersalizmu na rzecz relatywizmu kulturowego miałoby bardzo znaczące konsekwencje i prowadziło do brutalizacji życia w imię religii i kultury" (Zechenter, 1997b, s. 341). Podejście uniwersalistyczne jest dla niej jedyną opcją, która umożliwia istnienie praw człowieka w takiej formie, by chroniły prawa jednostki. Relatywizm kulturowy - tak jak jest on rozumiany przez autorkę - jawi się jako "zgoda na wszystko" w imię wyrzeczenia się etnocentryzmu. Przyjrzyjmy się teraz, jaką postawę wobec praw człowieka przyjmuje przedstawiciel współczesnego nurtu relatywizmu kulturowego w antropologii. Podejście relatywistyczne Relatywiści kulturowi (antropologowie) - dla których prawa jednostki nie są oczywiste same z siebie - argumentują na rzecz takiej koncepcji praw człowieka, która domaga się większego szacunku dla różnic kulturowych, a szczególnie większej ochrony dla praw ludności tubylczej. Obiekcje relatywistów wzbudza struktura "zaszczepienia" praw człowieka, ustanawiająca międzynarodowe komisje i instrumenty jako arbitrów globalnej moralności, a prawa międzynarodowe i narodowe stawiająca ponad zwyczajami i wartościami grup kulturowych. ,,Antropologowie nie ulegają prawnej strukturze praw człowieka, która powierza ich ochronę tym samym paIlstwom, które są głównymi sprawcami nadużyć. (...) Są także sfrustrowani prawniczymi imerpretacjami, ograniczającymi rodzaje zarzutów lub dowodów, które mogłyby zostać użyte do obrony praw człowieka, a które czasami - dla własnych korzyści - wykorzystywane są przez łamiących te prawa" (Messer, 1997, s. 293-294). Terence Turner, którego poglądy chciałabym przedstawić, jest członkiem powołanych w ramach Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (da- , Ciekaw;\ lmagl,: c/.yni i\bdullahi A An-Nairn pisząc. iż poparcie dla dyskryminowanej w danej kulturze grury ze strony ..obcego" i jego twierdzenie. że to właśnie on wie, jaka jest słuszna wilja Kultury OWl:go spoleczeństwa. nic prowadzi efektywnie do osiągnięcia celu, a mianowicie do porra\\ y sylllal:ji dyskryminowanej grupy (An-Nairn. I992b, s. 20). �22 lej ATA) Komisji Praw Człowieka, Grupy Zadaniowej Działającej na Rzecz Praw Człowieka (Task Force on Human Rights) oraz stałego Komitetu na Rzecz Praw Człowieka utworzonego w 1995 roku. Sformułowanie ogólnych deklaracji dotyczących praw człowieka w świetle antropologicznej wiedzy i teorii, jest jednym z głównych zada6 tych ciał. Poglądy Turnera - jak sam stwierdza - zostały w znacznym stopniu sformułowane podczas dyskusji zakOł1czonej wydaniem przez A TA dokumentu wyjaśniającego jego problemy teoretyczne i służącego jako praktyczny przewodnik dla działa6 antropologa, stykającego się z przypadkami łamania praw człowieka. Przedstawiając poglądy Turnera, skupię się głównie na tym aspekcie jego rozważa!'l, który dotyczy teoretycznego wymiaru pracy antropologa. Koncepcja uniwersalnych kulturowych cech lub zasad nie jest - według Turnera - sama w sobie niezgodna z pewnymi fonnami kulturowego relatywizmu. "Prawa" w szczególnym sensie nie mogą być uniwersalnymi atrybutami "ludzkości" postrzeganej antropologicznie, lecz generalne zasady prawa lub sprawiedliwości - mogą. Antropologia może być w stanie dostarczyć wiedzę o uniwersalnych atrybutach ludzkości. Według Elizabeth Zechenter to biologia miała dostarczyć dowodów na rzecz wspólnej natury człowieka, na których można by oprzeć ideę uniwersalności praw człowieka (Zechenter, I997b, s. 327). Tlirner chciałby, aby uczyniła to antropologia. Oboje odczuwają potrzebę naukowego potwierdzenia podstaw uniwersalności praw człowieka. "Jest oczywiste - pisze Turner - iż prekulturowa, psychobiologiczna konstytucja istot ludzkich jako jednostek nie może być interpretowana jako potwierdzenie czegokolwiek co jest społecznie i kulturowo utworzone jako «prawo», lecz czy istnieje jakiś wspólny aspekt społecznej i kulturowej konstytucji ludzi, który może zostać rozpoznany jako implikujący, jeśli nie potwierdzający, prawa w tym sensie? Odpowiedź na to pytanie, jak wierzę, brzmi: «tak»" (Turner, 1997, s. 275). Czy z obiektywnej wiedzy -jeśli takąjest antropologia - można wyprowadzić moralne lub polityczne zasady? - pyta Turner. Nie odpowiada on na to pytanie wprost, lecz wydaje się, iż z przekonania, że w ramach koncepcji relatywistycznej istnieje potrzeba dowiedzenia pewnych uniwersaliów, można by wnioskować, iż zakłada, że mogą one służyć jako wzmocnienie i potwierdzenie praw człowieka. Wniosek ten zilustruje jeszcze jednym cytatem z artykułu Human rights, human difference: "Wolno także sugerować, że jeśli antropologicznie uzasadnione podstawy do obrony praw osób i grup pozbawionych przywilejów lub odsuniętych na margines mogłyby zostać określone, zapewniłyby one mocną podstawę do obrony ludzkiego i pragmatycznego kulturowo relatywistycznego podejścia zalecanego przez Hatcha i Greenwooda przeciwko prawicowym atakom na kulturową i społeczną różnorodność" (Turner, 1997, s.277). W sugerowanej .- przez wspomnianych przez Turnera, Elvina Hatcha i Davydda Greenwooda - koncepcji relatywizmu uważa się go raczej za metodę niż teorię. Powinien on być traktowany nie jako w pełni rozwinięte stanowisko teoretyczne, lecz zobowiązanie do wstrzymywania się przed osądem moralnym. �23 aż do momentu poczynienia wysiłków, w celu zrozumienia innej kultury w jej własnym kontekście. Takie podejście - jak uważa Turner - nie kwestionuje potrzeby teoretycznie ugruntowan~j międzykulturowej zasady sprawiedliwości i równości, zdolnej do tego, by służyła jako podstawa dla praw człowieka. Uczony- ten zakłada istnienie pewnych "ukrytych,,6 - w przypadkach prostych społeczności - zasad: uczciwości, słuszności, sprawiedliwości czy równości. Ponieważ są one ,.ukryte'·, a więc studia porównawcze nie mogą odkryć uniwersalnej międzykulturowej zasady, czy zasad praw człowieka. Powyższe stwierdzenie jest typowym założeniem uniwersalistycznym. Tak \vięc w jednej metodzie badawczej mielibyśmy połączyć zarówno założenia uniwersalistycznc, jak i relatywistyczne. Powstaje pytanie, jak daleko można rozgraniczyć sfery kultury, których one dotyczą? Istnienie kulturowych różnic - uważa Turner - nie wyklucza istnienia kulturowych uniwersaliów, nie bardziej niż różnice pomiędzy językami nie wykluczają istnienia uniwersalnych cech języka. Podobnie uniwersalna jest ludzka zdolność do ,,tworzenia kultury", a "zawartości" poszczególnych kultur są kontekstowo uwarunkowane. Turner przypisuje atrybut "uniwersalnych matryc" procesom społecznej i kulturowej produkcji i reprodukcji, a nie wyabstrahowanym z nich kulturowym cechom, wartościom i normom. Argumentuje dalej, że takie uniwersalne atrybuty mogą być zgodne z pragmatycznym kulturowym relatywizmem. Taki pragmatyczny relatywizm byłby rozumieniem specyficznych kulturowych różnic jako produktów działa!'l, które zapośredniczają uniwersalne ludzkie zdolności do kontekstowo zróżnicowanych okoliczności. A te uniwersalne ludzkie zdolności mogą być interpretowane jako podstawy uniwersalnych zasad sprawiedliwości, równości, czy wzajemności. Argumentacja Turnera nasuwa pewne wątpliwości i pytania. Czy "pragmatyczny relatywizm". który stwierdza po prostu, że kultury się różnią ze względu na ,.kontekstowe okoliczności", jest czymś więcej. niż banalnym stwierdzeniem stanu rzeczy, że kultury w ogóle się różnią (bo właśnie wszystko można uznać za "kontekstową okoliczność") i czy koncepcję taką można wciąż nazywać "relatywizmem kulturowym?" Po drugie, dlaczego z .,uniwersalnych matryc" jakimi są procesy produkcj i i reprodukcj i kulturowej - nie można wywieść także szeregu innych uniwersalnie obowiązujących zasad. Jeśli nie, to dlaczego i co stoi na przeszkodzie, by to uczynić, jeśli zaś można, to koncepcja ta jest \vedług mnie typową koncepcją uniwersalistyczną. Jeszcze jedna wątpliwość dotyczy samcgo pojęcia "uniwersaliów". "Geettz zastanawia się, jaki status ontologiczny posiadają takie wyróżniane uniwersalia - pisze W. Burszta czy nie są to przypadkiem pojęcia puste. ( ... ) Pojęcie «uniwersaliów» oznacza, że powinny one posiadać identyczną zawartość, a nie treść specyficznie kultu- "Na j.:dnym krar"lCu ..kontinuum zrl)żnicowania form prawnych" Turner umiejscawia ,.niektóre proste bcZpallS!WO\\ c spo!cuności l IV których - M. K.I hrak jest spccyficznych 7.ądań i roszczcń wohcc innych członków spo!cczności Iuh społeczności jako całości lub wyróżnianych spokCl.l1ych Illcchanizll1('l\\ służ<jeych do ich wprowadzenia" Cfurner. 1997. s. 276). �24 rową. ( ... ) Geertz nie twierdzi, że nauki o kulturze nie są w stanie formułować generalizacji o człowieku jako człowieku, przeciwnie - zwłaszcza antropologia ma tutaj dużo do powiedzenia. Jednak poszukiwania uniwersaliów zgodnie z modelem Bacona (czy szerzej oświeceniowym), jest poszukiwaniem «com,'ensus gentiul11» nie istniejącego w rzeczywistości oraz - kiedy nie znajduje się tego rodzaju substancjonalnych uniwersaliów - prowadzi do «wirówki» relatywiZlnu kulturowego z jego wszelkimi niekonsekwencjami" (Burszta, 1990, s.78). Turner w swoich poglądach - na których kompletne omówienie nie ma tu niestety miejsca - argumentuje na rzecz działall antropologów w obronie ludzkiej różnorodności. Zgadza się z krytykami zachodniego indywidualistycznego podejścia do praw człowieka, iż "społeczellstwo obywatelskie", w sensie zakładanym przez zachodnią liberalną filozofię i myśl prawniczą, nigdy nie istniało i nie istnieje w większości krajów Trzeciego Świata, a zamiar nałożenia jego prawnych form i standardów na tradycyjne i wspólnotowo zorganizowane społeczności może stać się społecznie destrukcyjnym nadużyciem prawa. Kryterium ludzkiego zróżnicowania implikuje nową koncepcję roli społecznych praktyk i instytucji, takich jak pallstwo, jako mediatorów, arbitrów i regulatorów różnorodnych, potencjalnie konfliktowych kulturowych tożsamości (Turner, 1997, s. 284-287). Turner uważa, iż dla odparcia ataków krytyków relatywizmu kulturowego, należy well wpisać - poprzez założenie istnienia kulturowych uniwersaliów uniwersalizm praw człowieka. Relatywizm w antropologii jest dla niego - podobnie jak dla E. Zechenter - wewnętrznie sprzeczn/. Nie odrzuca go jednak, lecz stara się mu nadać formę, która nie będzie pozostawała w sprzeczności z zasadami moralnymi, głoszącymi uniwersalność pewnych prawd. Nie zauważa przy tym, iż zabieg ten jest zbędny, ponieważ taka sprzeczność nie występuje, jako że antropolog posługuje się relatywizmem jako narzędziem badawczym, nie nadając swoim wypowiedziom uniwersalnego znaczenia (o czym pisałam już na początku tego artykułu). Pomimo, iż Turner pojmuje prawa człowieka inaczej niż Zechenter, stawiając obok praw jednostki także prawa grup kulturowych, to jednak oboje autorów łączy poszukiwanie "naukowego uzasadnienia" dla uniwersalnej idei tych praw. Czynią to, szukając dodatkowego wsparcia dla idei praw człowieka, którą obydwoje popierają. Niestety, skupiając się w tym artykule na teoretycznym aspekcie relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii, a poparciem dla tejże idei, nie mogę sobie pozwolić na wskazanie wielu trafnych spostrzeżeń, dotyczących innych aspektów problematyki praw człowieka poczynionych przez tych naukowców. 7 •• Dyskusia nad zgodności,! relatywizmu kulturowego L pewnymi empirycznymi. czy teon> tycznymi kulturowymi uniwersaliami powinna rozpocząć sil,: od stwierdzenia. iż relatywizm kulturowy jest. paradoksalnie. uniwersalnym twierdzeniem. co do natury kultury w ogólności. które zakłada. że wszystkie «kultury» są całościami tego samego rodzaju" (Turner. 1997. s. 278). �25 Podejście pluralistyczne Zupełnie chciałabym inny punkt widzenia przYJmuJe podejście pluralistyczne, które krótko przedstawić w oparciu o artykuł Ellen Messer, Pluralist Approaches lo Human Righls (Messer,1997). Jest to podejście pragmatyczne, w ramach którego przyjmuje się, iż prawa człowieka mają źródła w różnych tradycjach i kulturach. Aby prawa te mogły skutecznie spełniać swą rolę, muszą zostać zaakceptowane we wszystkich tradycjach kulturowych. Aby tak się stało, konieczny jest konsensus. Pojęcie konsensusu odgrywa w tym ujęciu kluczową rolę. Przedstawiciele tego podejścia nie zakładają, że prawa człowieka mogą zostać dowiedzione, czy też uprawomocnione dzięki nauce. Uznają, iż mają one "pozaprawne wymiary" i podkreślają ,jedność w różnorodności" ich współczesnej formy. Rola antropologa w tym ujęciu pozostaje niepoślednia. Jego wkładem jest łączenie kulturowo specyficznych, wspólnotowych pojęć i praktyk z międzynarodowymi standardami i instrumentami. Zarówno relatywiści jak i antyrelatywiści zgadzają się co do faktu, iż prawa człowieka Narodów Zjednoczonych (NZ) są szczególnym wyrazem międzynarodowo - międzYPaJlstwowej kultury prawnej, a kultura polityczna Zachodu jest ich główną inspiracją. N ie zgadzają się w kwestii, czy są one uniwersalne i adekwatne dla wszystkich czasów, miejsc i ludzi. Szczególnie różnią się w opinii na temat moralnego autorytetu instrumentów praw człowieka oraz tego, czy kulturowe pojęcia prawa odpowiadają międzynarodowej teorii i praktyce. Podejście pluralistyczne jest w pewnej płaszczyźnie podejściem relatywistycznym, nie uznaje bowiem, iż zachodnia uniwersalistyczna koncepcja praw człowieka, traktująca jedynie o prawach jednostki i uznająca ich ponadkulturowy wymiar, jest koncepcją ,jedynie słuszną". Podejście to nie jest jednak koncepcją badawczą - jak jest nią relatywizm kulturowy w obrębie antropologii lecz koncepcją tworzenia szczególnego rodzaju prawa, jakim są prawa człowieka. Jest to więc podejście prawodawcy, który sięga do metod i środków zalecanych przez racjonalność komunikacyjną (konsensualna). Wykorzystuje do swojego modelu tworzenia prawa m. in. prace antropologów, zakładając, iż "jądro podobiellstw" może zostać odnalezione w różnych kulturach i systemach politycznych (czyni tym samym założenie uniwersalistyczne, lecz nie na poziomie badawczym). Punktem wyjścia dla "pluralistów" pozostaje zachodnia koncepcja praw człowieka. Zgodnie z pod~jściem pluralistycznym, źródeł praw człowieka sformułowanych - i wciąż formułowanych - należy szukać w różnych kulturach i tradycjach w tym także w tradycji socjalistycznej. Podejście to wspiera założenia o współzależności praw ekonomiczno-społeczno-kulturowych i cywilno-politycznych, próbując łączyć tradycje "Wschodu" z "Zachodem". (Zdecydowanie ..zachodnie'· stanowisko przyjmują Stany Zjednoczone, które odmawiają ratyfikacji Konwencji Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturowych, obawiąjąc się, że "uwolnienie od niedostatku" mogłoby stać się prawnym obowiązkiem pallstwa. USA oskarżone są o to, iż są głównym sprawcą nadużyć ekonomicz- �26 nych praw człowieka poza swoimi granicami). Podobna współzalcżność istnieje pomiędzy prawami jednostki, a prawami zbiorowymi, np. prawami grup kulturowych. Wiele żądaó grup może wchodzić w konflikt z prawami jcdnostek gwarantowanymi w PDPe. O tym, które z nich mają pierwszelistwo, powinno byćzgodnie z podejściem pluralistycznym - rozpatrywane przypadek po przypadku. W ten sposób stwierdzono na przykład, iż okaleczanie genitaliów kobiet w kulturach afrykańskich, nierówny dostęp do ziemi czy pożywienia nie są istotne dla przetrwania wspólnoty kulturowej. Takie pragmatyczne podejście sprawdzające, czy dana cecha jest istotna dla tożsamości kulturowej, czy też leży w interesie jakiejś frakcji, wywołuje krytykę antyrelatywistów i oponentów praw zbiorowych. Ci ostatni domagają się, by prawa te zostały wpierw zaakceptowane jako prawa człowieka. Uważają, iż tożsamość kulturowa powinna być chroniona poprzez wzmocnienie praw cywilno-politycznych, a nie trudnych do sformułowania "praw do kulturowej tożsamości". Uzasadniona wydaje się ich obawa, iż "mnożenie praw człowieka" może prowadzić do ich osłabienia, wiele zaś grup może deklarować się jako "ludy", wysuwając swoje żądania. Oczywiste wątpliwości może też wzbudzać odpowiedź na pytanie, kto i w jaki sposób ma decydować o tym, które zwyczaje są ważne dla przetrwania danej kultury. Prawa zbiorowe (w tym prawa ludności tubylczej), poprzez które komisje praw człowieka NZ próbują rozwinąć problemy kulturowej i politycznej różnorodności, są przez nie formułowane w sposób niejasny. Mogą więc być szeroko akceptowane, ale pozostają też "szeroko otwarte na interpretacje i kwalifikacje, kto jest «osobą» zasługującą na ochronę" (Messer, 1997, s. 304). Ta ostatnia kwestia, a więc kto jest uznawany za "uprawnionego" do ochrony w poszczególnych kulturach, jest jednym z naj istotniejszych problemów do rozwiązania w ramach podejścia pluralistycznego. Wiele kultur określa "innego" jaką "mniej niż człowieka" (o brytyjskiej koncepcji "pełnego człowieczellstwa" w kolonialnym Egipcie, zob.: Asad, 1997). W takiej sytuacji zarówno antropologowie, jak i filozofowie wysuwają obiekcje wobec założenia, iż przyjęcie wspólności rodzaju ludzkiego jest samo z siebie oczywiste. Rolą antropologa, który bada konkretne p~jęcia kulturowe, porównuje je i analizuje, miałoby być umożliwienie "wielokulturowego spojrzenia" (dla konsckwentnego relatywisty kulturowego jest to sytuacja niemożliwa), które przyczyniłoby się m.in. do zrozumienia, kto w odmiennych kulturach jest pozbawiony przywilejów (praw) i dlaczego. Praca antropologa miałaby służyć nie tylko teoretycznym rozważaniom, ale i konkretnym działaniom. np. podejmowaniu decyzji o rozdziale żywności, a także (sic!) tworzeniu "efektywnych materiałów edukacyjnych" dotyczących praw człowieka. Podejście plural istyczne zakłada bowiem, iż dopiero przyjęcie i zrozumienie tych praw przez wszystkie kultury i warstwy społeczne może zagwarantować ich skuteczność. Można stwierdzić. iż podejście pluralistyczne służy wypracowaniu skutecznych narzędzi dla ochrony praw człowieka bardziej niż filozoficzno - prawniczym odpowiedziom, czy takie (uniwersalne) prawa istni~ją. Oczywiście, by chronić te prawa �27 wpierw musi zakładać ich istnienie, choć uznaje, iż nie są wyłącznie dziedzictwem Zachodu i w związku z tym powinny być formułowane przy udziale innych kultur, dając tym samym większą gwarancję, iż zostaną przez nie zaakceptowane. Podstawą do tej dyskusji pozostają war10ści kultury zachodniej. Pozostaje pytanie na ile wartości te są "negocjowalne" i czy w ogóle są, podczas dążącego do konsensusu procesu tworzenia "nowych praw człowieka", jak na przykład praw ludów tubylczych. Podsumowanie Moim celem było przedstawienie różnych, rozwijanych w drugiej połowie lat 90. podejść do koncepcji praw człowieka, których poznanie powinno być dla antropologa istotne zarówno ze względu na relację (bądź jej brak) pomiędzy konkretnym podejściem, a zadeklarowaną przez naukowca koncepcją badawczą w ramach antropologii, jak i na przedstawienie roli, jaką może odegrać antropolog w działaniu na rzecz praw człowieka, tak jednostki, jak i grupy etnicznej. Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to należy mieć świadomość, iż relatywizm kulturowy w antropologii nie jest jednoznaczny z nihilizmem moralnym, że zakładając kulturowe zdeterminowanie wyrzekamy się własnej moralności i własnej hierarchii wartości. Nasze przekonania nie wymagają żadnych dowodów naukowych, co więcej, ich słuszność nie może zostać dowiedziona. Nie możemy w tym względzie liczyć na pomoc nauki, ale też nie musimy obawiać się, iż postrzegając naukę jako dziedzinę kultury i jeden z wielu sposobów widzenia świata, będziemy musieli wyrzec się naszych poglądów etycznych. Różne kultury moglibyśmy przyrównać do ślepców ze staroindyjskiej przypowieści. Obmacując słonia starali się oni poznać to, czego dotykali. Każdy z nich mówił co innego: jeden, że to trąba, drugi, że ogon, itd. Nikt z nich nie potrafił rozpoznać słonia, co nie znaczy, że ich stwierdzenia o ogonie i trąbie nie były prawdziwe. Tak więc różne kultury mogłyby wypowiadać sądy prawdziwe, choć ze sobą sprzeczne. By móc odkryć tego "słonia - most międzykulturowy", trzeba wpierw założyć możliwość jego istnienia. Istnienie takiego mostu może być postulowane także na płaszczyźnie poszukiwania uniwersalnych praw człowieka. Uniwersalnych w tym sensie, że zaakceptują go wszyscy "ślepcy". To chyba postuluje podejście pluralistyczne, które (pomimo wielu słabych punktów dotyczących głównie "niejasnych sformułowal1") chce wykorzystać relatywistyczne nastawienie wielu antropologów. Narzucanie praw innej kultury potraktowane tu może bowiem być jako zmuszanie do zaakceptowania "cudzej wersji słonia". Posłużmy się przykładem: "Zdaniem prawnika adivasl praktykującego w Bastarze, prawo nie-adivasi (hinduskie) jest narzucane adivasi. Ma on nadzieję, iż w przyszłości adivasi będą mogli ustanowić swój własny system prawny oparty na tradycyjnej wioskowej sprawiedliwości. W przypadku, gdy - mówi - czyjś kozioł został skras Adivasi. o kt(lrych mowa w artykule Madhu Ramnatha. to tubylcza plemienna ludność Indii. �28 dziony, typowy sąd nie-adivasi zareaguje karząc złodzieja. Jednakże ten, kto poniósł stratę, niewiele z tej kary zyska. Przeciwnie, jeśli się ona przeciągnie, wrogość pomiędzy stronami będzie narastała, prawdopodobnie skutkując złym nastawieniem pomiędzy ich rodzinami" (Ramnath, ł 997, s. 269). W tradycji adivasi wioskowa rada wpierw nakaże zwrot kozła lub jego równowartości, a potem poprowadzi rytuał pojednujący obydwie strony. Innym przykładem tragicznego wpływu zachodniej kultury prawnej na sytuację ludności tubylczej może być ustawa kongresu USA znana jako Daves General Allotment Act (Indianie ..., 1991). Rozdzielała ona ziemię plemienną pomiędzy poszczególne rodziny i szybko doprowadziła w ten sposób do jej sprzedania, choć celem ustawy było lepsze zagwarantowanie Indianom prawa do ZiemI. Z drugiej strony kultura zachodnia ma również "własną wersję słonia", która określa to, co uznajemy za słuszne. Czy zgodzilibyśmy się, by usprawiedliwić odmiennością kulturową zabicie kobiety, która idąc z dzieckiem do lekarza znalazła się na afgańskiej ulicy bez męskiego krewnego? (Oczywiście musielibyśmy wpierw rozstrzygnąć, czy rządy Talibów są reprezentatywne dla afgańskiej kultury). Czy brak znaku określającego "wolność" w chińskim piśmie możemy przyjąć jako wyjaśnienie, dlaczego w Chinach łamane są podstawowe prawa jednostki? Z jednej więc strony możemy wątpić w to, czy wiemy wszystko i szanować prawdy innych, z drugiej, kwestionowanie własnej hierarchii wartości jest niemożliwe. Nie zakłada tego też relatywizm, który jest próbą poznania i zrozumienia innej koncepcji świata. I jako taki pozostaje w zgodzie z wartością kultury zachodniej,jakąjest szacunek dla "innego". Droga do utworzenia międzynarodowego systemu praw człowieka, które byłoby przestrzegane, wydaje się bardzo długa. Mamy dwa wyjścia, albo uznawać własne tradycyjne prawa za jedynie słuszne i przy nich obstawać (co w żadnym razie nie daje gwarancji, że będą przestrzegane np. w Chinach) bądź dopuścić możliwość, że prawa człowieka mogą mieć również swój aspekt kulturowy, o co dopominają się m. in. ludy tubylcze. Negocjowanie praw człowieka może z drugiej strony doprowadzić do osłabienia jednoznacznego odbioru ich treści. Istota rzeczy leży jednak w tym, by te ustanowione prawa były respektowane, a nie jedynie dyskutowane. "Po 50 latach prawnicy wciąż zastanawiają się, jak stworzyć i wdrożyć standardy praw człowieka, które położą kres wszystkim formom przemocy; podczas gdy jednostki, wspólnoty, organizacje pozarządowe oraz religijne i kulturowe grupy cierpiące z powodu łamania praw człowieka, wciąż mają nadzieję, że struktura praw człowieka może pomóc im w przezwyciężeniu przemocy w uniwersalistycznych lub kulturowo-relatywistycznych terminach" (Messer, 1997, s. 310). �29 BIBLIOGRAFIA /-Iuman RighlL 1992 /-Iuman Ri~hls /'iolalions Againsllhe Indigenous Peoples oflhe Americas, Amnesty International, Londyn. An-Naim·A. A. (red.) 1992 Iluman Righls in ('ross-Cullural Perspeclive. A Quesl for Consensus, University of Pcnsylvania Press. Philadelphia. 1992 Toward a Cross-Cull1lral Approach lo Defining International Standards of Human Rigllls: lhe Meaning ofCruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Asad T. On Torl1lre, or Cruel, Inhuman and Degrading Treatment, w: Human Rights, Cul1997 lUre and Comext. Anthropological Perspectives, R. A. Wilson (red.), London, Chicago-Illinois. Bajor J. Todav's Concerned Anthropologists on the Subject on Human Rights, "Anthropol1998 ogy in Action" 1/2. s. 28-30. Bratt-Paulston Ch. 1997a Language Policies and Language Rights, "Annual Review of Anthropology" 26, s. 73-85. J997b Epilogue: Some Concluding Thoughts on Linguistic Human Rights, "International Journal of the Sociology of Language" 127, s. 187-195. Ruchowski M. 1990 Racjonalno§ć. translacja, interpretacja, Poznań. 1993 Przeciw skrajnemu relatywi::mowi, "Poznańskie Studia z Filozofii Nauki" 13, s. 113-133. Buchowski M .. Burszta W. 1992 O ::alo:::eniachinterpretacji antropologicznej, Warszawa. Burszta W. Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań. 1993 Indianie ... I. Indianie Stanów Zjednoczonych. Antologia lekstów źródłowych, E. Nowicka 1991 Rusinowa (wyb. i opr.). Warszawa. Kolakowski L. 1990 Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa. Messer E. 1997 PIwalisI Approaches lo Human Rights, ,Journal of Anthropological Research" 53, s. 293-317 Michalska A., Wronkowska S. 1983 Zasady tworzenia prawa, Poznań. 1996 WSlęp do prawoznawstwa, Toruń. Ramnath M. Plants. People. Politics and Management, "Natural Resources Forum" nr 4, s. 2571997 271 Rawls J. 1994 Teoria sprawiedliwo§ci, Warszawa. Rival L. 1993 Conji'onting Pelroleulll Development in the teL/adorian Amazon: the Huaorani, /-Iwnan Rig/lis and Environmenral Proteclion, "Anthropology in Action" 16, s. 1416. de Rougemont D. 1991 List otwarty do LL/ropejc::yków (fragmenry), "Literarura na świecie" 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa. s. 3-42. �30 Rubinstein R. A. 1986 Rubinstein Reflections on Action Anthropology: Some Developmental pological Tradition, "Human Organization" 3. s. 270-279. Dynamics of an Anthro- R. A., Tax S. 1981 Literacy, Evolution and Development, w: The Spirit oj'the l:'arth A. Teilhard Centennial Celebration. J. Perlinski (wyd.). Nowy Jork. Posey D. A. Provisions and AIechanisms ofthe Convention on Biological Diversity lor Access to Traditional Technologies and Benefit Sharing for Indigenous and Local Communities Embodying Traditional Lifestyles, "OCEES Research Paper" 6. Oxford. 1996 Sarkowicz R., Stelmach J. 1996 Teoria prawa. Kraków. Stawecki T., Winczorek D. 1995 Wstęp do prawo::nawstwa. Skrypty Becka, Warszawa. Yanomami. Yanomami, Survival International. Londyn. 1990 Guardians .. 1994 Guardians ofthe Sacred Land. Survival International, Londyn. Confederacy. .. 1993 Confederacy ąf Treaty Six First Nations. In Bad Faith Britain, Canada and the Violation of Indians Rights, Survival International. Londyn. Szynkiewicz S. 1991 Przetrwanie etniczne. "Etnografia "Tawacin" 1998 Tax S. 1988 .,Tawacin" Record of 60 }'ears of Anthropology, 17. s. 1-2 I. of Anthropology" Ph. 'Return ofthe Indian. Londyn. S., Shore C. 1993 Wilson Review Human Rights, fluman Difference: Anthropology's Contrihution to an f:manc/patO/y Cultural Politics .. ,Journal of Anthropological Research" 53. s. 273-291. 1996 Wright 1998. T. 1997 Wearne l, s. 217-222. Pride and Pu::zlement: A Retro-introspective ..Annual Turner nr 3, jesień Polska" Anthropology and the Rights of Indigenous People ... Anthropology in Action" 16. s. 1-2. R. A. (red.) 1997 Human Rights, Culture and Context. Anthropological Perspectives, Londyn, Chi- cago - Illinois. Wilson R. A. 1997 Wróblewski Representing fluman Rights Violations: Social lontext and Subjectivities. w: Human Rights. lulture and Context. Anthropological Perspectives. R. A. Wilson (red.), J. 1984 London. Chicago Wstęp do prawo::nawstwa. Łódź. Zechcnter E. M. 1997a 'ts i\4odern Human "American Society nal of Anthropological 1995 Rights Regime Appropriate of International In the Name olCulture: 1997b Ziembiński - Illinois. in LIRht ąj' Human Diversity. Law" 3, s. 16-22. Cultural Relativism and t/Je Ahuse olthe Individual, ,,JourResearch" 53, s. 319-347. Z. O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia podstawowe. Warszawa. �31 Magdakna Krysińska CULTURAL RELATIVISM VS. HUMAN RIGHTS (Summary) This tcxt discusses the rclation between different attitudes to the concept of human rights and cultural relativism in anthropology. Following the assumption that relativism on the level of cultural studies docs not imply that the researcher has to adopt the relativistic approach on the philosophical level. the author analyzes examples of the 'universalistic," "relativistic," and "pluralistic" approach to human rights, indicating a seeming contradiction between the assumption of the universalislic approach to the concept of these rights and of the relativistic approach in anthropological studies. Assumption of both approaches at the same time requires neither "adjustment" of the n:lativistic approach on the scientific level, which is suggested by the "relativistic" approach. nor justitication of the universal character of human rights, whose legitimacy cannot be "proved" (this is what the "universalistic approach" is aiming at), and it does not demand such an approval cither. The "pluralistic"' approach presented in the text (let not engage in a discourse combining the scientific and philosophical dimension). seems - despite its weak points - to enable anthropologists of different methodological views to share the same ideas concerning human rights or engage in a discussion which will not be forjudged by their scientific concepts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ee570985b51f0eca9736d86045fdcab.pdf 57de30e406611cc0bc5782e15672bf45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource islam relacje międzykulturowe islam - wizja świata Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2067 Title A name given to the resource Europa w islamskiej wizji świata / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.33-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 RYS/Af{D VOIWR 1(11 InSI: lui I-:tnologii i I\nlroroloi-'ii l'ni\\crs\lcl Kulturowcj illl. .i\. Mid,ic\\iua !'oznali EUROPA W ISLAMSKIEJ WIZJI ŚWIATA. OD KRAJU NIEWIERNYCH DO KRAJU MISYJNEGO Kwestia relacji międzykulturowych stanowi jeden z kluczowych problemów \\spółczesncj antropologi i kulturowej. Problem ten stał się w ostatnich latach niezwykle wainy także dla Europy integrującej się i budującej swą współczesną tożsamość. Historia polityczna ostatnich stuleci sprawiła, iż w wizji świata Europejczyków przeważał etno-, czy może należałoby powiedzieć kulturocentryzm. Europocentryzm podbudowany był bezsprzecznym sukcesem, z jakim Europejczycy narzucali innym kontynentom, innym kręgom kulturowym swoją kulturę i swoje języki. Kultura europejska, a raczej kultura euroamerykal1ska aspiruje zatem do m iana un iwcrsalncj. W konsekwencj i w europejskiej wizj i świata ugruntował się dychotomiczny układ przeciwstawiający Europejczyków - nie-Europejczykom. Zależnic od fazy rozwoju refleksji nad społecznościami odmiennymi od cywilizacji typu europejskiego w literaturze i świadomości zbiorowej pojawiały się opozycyjne kateg(\rie społeczne: cil'is - harhari, chrześcijanin - poganin, człowiek cywilizowany - dziki, spoleczdlstwo europejskie (cywilizowane) spoleczellstwo pierwotne (prym itywne) I. W rezultacie curopejska wizja świata, skażona europocentryzmem, z trudem akceptowała istnicnie odmiennych układów odniesienia dla własnej kultury. Od średniowiecza istniał jednak odrębny - i traktowany jako konkurencyjny krąg kulturowy. którego sila, żywotność i ekspansja przyczyniły się do budowy europejskiej toisamości. Tym odmiennym światem byt świat islamu. Nie bez słuszności zauwai.yl L. Kotakowski, iż "Europa być może głównie dzięki zagrożeniu tureckicmu doszła do jasnej świadomości własnej identyczności"". Warto być moie przyjrl'.cć się - niczym w krzywym zwierciadle - jak Europajest postrzegana przez islam,jakie miejsce zajmuje w islamskiej wizji świata. Wizja ta - p%mie niezmienna, uksztahowana bowiem przez Koran i Sunnę (tradycję islamską), źródła prawa muzułmaóskiego - zmieniała się jednak, zależnie od zmiany 'A-arunkóvv politycznych i demograficznych. Ogromnego znaczenia nabrało w tym wypadku ijawisko masowej migracji kilkunastu milionów --------------I Por.: R. Vorhrich. I.III!I· lIi<'I'i.(lIIie/1/1<'. w: /. Swszczak (rcd. l. S!mvnik elno!oRicny. ogl)!III!. PO/Ila{] 19X7. s. 2U<~17. , /oh.: I.. KolakO\\ski. S:IIA"lIil' h"rh"r:.l·/lsCl'. w: I.. Kolakowski (red.). (),ri!i:acja osA"r:OIl\'('/1. Wars/alIa I ()90. s. 1-t-15. Tenniny na lawie �34 muzułmanów, którzy napłynęli do Europy w ciągu ostatnich 30 lar'. Obecność tak znacznej liczby muzułmanów pociągnęła za sobą nie tylko reperkusje w krajach osiedlenia. Reperkusje te objęły również zmiany w systemie prawnofilozoficznym krajów pochodzenia imigrantów - w obrębie świata islamu. W świecie islamu imię Europy było przez wieki nie zilane i praktycznie przed koJ'Jcem XIX wieku nie stosowane. W społeczeJ'Jstwie islamu, które definiowało się wedle kryterium religijnego, wspólnota wiary nadawała tożsamość i wewnętrzną spoistość. Oparte na Koranie i Sunnie klasyczne prawo muzułmaJ'Jskie dzieliło zatem świat na dwie ostro przeciwstawiane części: dar el islam i dar el habr4. Pierwszą tworzyły (i tworzą) kraje muzułmallskie, kraje zamieszkałe przez muzułmanów lub niekoniecznie tylko przez muzułmanów, lecz znajdujące się pod władzą muzułmanów, kraje w których znajduje zastosowanie szaria! - prawo islamu. Dar el harb natomiast oznacza dosłownie "kraj wojny". Termin ten odnosi się do ziem zamieszkałych przez niewiernych, do krajów wymykających się władzy islamu. Stąd też synonimem dar el harb jest dar el kufr (dosłownie: "kraj niewiernych"). W myśli prawnej islamu status dar el harb jest przejściowy. Logika historii, wola boska sprawi, iż prędzej czy później religia będąca ostateczną i doskonałą formą objawienia zapanuje na całym świecie. Cały świat stanie się dar el islam. Z teologicznego punktu widzenia, pomiędzy dar el islam i dar el harb trwa nieusuwalny konflikt, narzucony przez prawo stan wojny o charakterze religijnym - dżihad. Ten stan wojny może zakończyć się dopiero z chwilą opanowania całego świata przez islam. Należy jednak zaznaczyć, iż arabski termin dżihad był na przestrzeni wieków różnie interpretowany przez muzułmańskich teologów i przywódców politycznych. Zależnie od interpretacji Koranu, dostarczano argumentów zarówno zwolennikom dosłownego traktowania hasła "wojny" - stosowania "argumentu siły", jak i tym, którzy pod hasłem dżihadu chcieli widzieć pokojowe metody perswazji - "siłę argumentu". Zwolennicy pokojowej drogi szerzenia objawienia Allacha mogą powoływać się na słowa Proroka (dla wierzących były to słowa Boga), pozwalające na użycie broni (jedynie) w obronie: "Pozwala się brać do ręki broil tym, przeciwko którym prowadzona jest wojna, ponieważ zostali poszkodowani" (22:40); "Jeżeli okażecie cierpliwość wówczas zaiste najlepsze jest to dla tych, którzy są cierpliwi" (16: 127)5. Zwolennicy metod militarnych mogą natomiast znaleźć zachętę w poniższym wersecie Koranu: "A zabijajcie tych grzeszników zawsze, gdy ich spotka3 Zob.: Tcndances des migrations internationales. Rapport !\nnualcs 1993. Syslcmc d'observation permanente des migrations (SOPEMI). Organisation de Coopćration et de Dćveloppcmcnt (:conomiques. 4 Zob.: F. Maoulawi. Les basesjuridiques des re/aliOlls ell/n' musu/mans 1'1 non-musu/mans. Beyrouth 1987. , W niniejszym studium tlumaczcnie Koranu podaj.; za: .5więr.v l\.oral1. TekI'! arahski i !/z/macenie polskie. Ahmadiya Muslim Associacion. Islamabad - Tillilrtl 1996. �35 cie oraz wypędzajcie ich stamtąd, skąd oni przedtem wypędzili was ... " (2: 191); ..A jeśli chodzi o tych, którzy nie wierzą w Znaki Allacha, to Allach z pewnością nie będzie nimi kierował i otrzymają oni srogą karę" (16: 105). Dosłowne traktowanie wezwania do dżihadu odnaleźć można w radach średniowiecznego muzułmallskiego prawnika (prekursora muzułmaJlskiego prawa międzynarodowego) - Mmverdi (zm. w 1058 r.): "Walcz z tymi, którzy, po otrzymaniu wezwania, nadal odmawiają przyjęcia islamu, aż do momentu gdy się oni nawrócą lub zaczną płacić haracz, wtedy ustanowisz prawa Allacha,,6. Niezależnie od znaczenia, jakie egzegeci nadawali terminowi dżihad, między dar· el islam a dar el harb istniała ideologiczna przepaść. Obie części dychotomicznego układu były mało przenikalne. Obu częściom teologicznej wizji świata odpowiadał różny zespół norm społecznych. Wabu częściach świata obowiązywały muzułmanina nieco odmienne zasady zachowania. Nim omówimy odmienne normy dla obu części teologicznie podzielonego świata, skupmy się na chwilę nad statusem dar et harb. Pojawia się pytanie: Czy jeśli muzułmanin chciałby traktować termin harb - "wojna" dosłownie, to starcie zbrojne między dar el islam (światem islamu) a dar et kufr (światem niewiernych) byłoby dla niego imperatywem. Należy zacząć od stwierdzenia, że wojna jako forma realizacji celów politycznych jest od zarania obecna w tradycji islamskiej, tradycji arabskiej, podobnie zresztą jak i w tradycji wielu innych kultur. W tradycji isłamskiej zakorzeniło się jednak silne przeciwstawienie sprawiedliwej i słusznej wojny prowadzonej w imieniu islamu i wojny pozbawionej sankcji moralnej - wojny prowadzonej przez niewiernych. Już łbn Chaldun (zm. w 1406 roku) wyraźnie rozróżniał diihad - wojnę prowadzoną przez muzułmanów i wojnę wywołaną przez kafrów - ..niewiernych". Ofensywną wojnę muzułmanów legitymizuje według niego uniwersalna misja islamu. Wyznawcy innych religii - nie posiadających misji uniwersalnej - mogli prowadzić według niego jedynie wojnę obronną? Tutaj należałoby zasygnalizować wyraźne rozróżnienie, jakie czyni islam między niemuzułmaI1skimi religiami monoteistycznymi i kultami politeistycznymi ("bałwochwalcami"). Wyznawcy judaizmu i chrześcijaI1stwa (zwani ..Iudźmi księgi") -- jako korzystający z wcześniejszych, przed islamskich, niedoskonałych i zafałszowanych, ale jednak uważanych za boskie, objawień - korzystają z pewnych warunkowych praw. Wyznawcy pozostałych religii posta,Vlenl są pala prawem. Według tradycji, prorok Mahommed, jeszcze za swego życia wystosował pismo do władców ościennych państw (m.in. do Negusa z Abisynii, szacha perskiego Chozroesa i bizantyjskiego cesarza Herakłiusza) wzywając ich do przyjęcia islamu. Monoteistom pozostawił możliwość pozostania przy starej wierze, ó Mawerdi. I.es sialIlIs }!.ou\'ernementollx. Paris 1982: cyt za: S. A. Aldeeb Abu-Sahlieh, Moderno" nr 7, 1994. s. 223. j\latba 'al Ibn Saqrun. Kair (bez daty), s. 202, podąję La lIligralion .... s. 223. La migration dons la conceplionlllllsllllllane. 7 Ibn .IIaldun .. \Il1qaddilll(l/ IniJ /laldun. za Sami i\. Ailkcb Ahu-Sahlich. "Oriente �36 pod warunkiem płacenia odpowiedniego haraczu. Odmowa nawrócenia lub płacenia trybutu oznaczała wojnę a w konsekwencji śmierć lub niewolę. "Bałwochwalcom" pozostawił Mohammed tylko nawrócenie na islam lub wojnęs. Alternatywą wojny był rozejm, chwilowy pokój (ahd). Ponieważ jednak obowiązkiem każdego muzułmanina, każdej wspólnoty muzułmaJ1skiej jest szerzenie islamu, pokój z niewiernymi mógł być zawierany tylko czasowo, z formalnego punktu widzenia mógł on przybierać jedynie postać rozejmu'!. Według wspomnianego już islamskiego prawnika - Mawerdi, rozejm z niewiernymi powinien być tak krótki jak to możliwe, a jego długość nie powinna 10 przekraczać 10 lat po tym okresie traci on bowiem ważność • Według Abu Yusufa z Bagdadu (zm. w 798 roku) - wielkiego klasyka prawa muzułmallskiego - pokój z niewiernymi mógł być zawierany tylko z silniejszym przeciwnikiem i to pod warunkiem, że będzie to prowadziło do nawrócenia wrogówl'. Według egzegetów, Abu Yusuf uzasadniał swą wykładnię treścią Koranu: "Zaprawdę, tym, którzy nie wierzą i powstrzymują się przed wejściem na drogę Allacha, a potem umrą, będąc niewierzącymi, Allach niechybnie nie przebaczy. Zatem nie bądźcie ospali i nie proście o pokój, albowiem wy niechybnie będziecie górą" (47:35-36)12. Praktycznie zatem imperatyw wojny świętej, wojny prowadzon~j w celu szerzenia islamu mógł być obchodzony lub zawieszany. Dar el har!> mógł korzystać z błogoslawiellstwa pokoju, mógł stać się dar el ahd - "krajem pokl~iu". W muzułJnallskich kodeksach można znaleźć szczególowe zasady zawierania rozejmów z niewiernymi. Defacto przyjmują one postać muzułmaJ1skiego prawa międzynarodowego. Według prawa islamu Europa należy zatem formalnie do świata zewnętrznego, do dar el kufr c,kraju niewiernych"). Zależnie od układów politycznych i siły militarnej islamu (zawarcia pokoju, lub nie), Europa jest dar el harb ("krajem wojny") lub dar el ahd ("krajem pokoju"). Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż prawo muzulmallskie nie przewiduje możliwoścI oddania pola przez islam. Podobnie jak konwer~ja na rzecz innej religii karana jest śmierciąl', tak i muzułmanin nigdy nie powinien pogodzić się z oddaniem nawet najmniejszego skrawka dar el islalll niewiernym II ZnamienUli.! ofMulwl11l11ad. l/um. A. (juillaullle:. Oxford 1')55. s. 652. Por.: K. Mie:halski (r,'d). lćuropa i co ~ lego 11)"I1ika.Warsza\\a 1')')0. s. :lO'). IDMawerdi, op. cil .. s. 31. II Abou YousofYa·kouh. I.e livre de l"impóf/ollcicr (kila/) al-kllill'i"/::). trao. L Fagnan. Paris 1921. cyt. za S. i\. Aloeeh i\hu-Sah/ićh. La migralio17 .... s. 223. I~ W niektórycli \\~ daniaeh ninit:jsz~ wcrseljestllulllaczony banL'i~i dobilnic: "Nic wzywacie: do pokoju. gdyjestt:śeie naisilnie:isi" (47:36). cyt. 7.a: A. Aided) !\bu-Sahlich.l.a nll~~ralJ"I/..., s. 223. 1\ •..Icśli kio prze:stanie: I\iazyć \\ Allacha po tym jak lI\\ier/.Y!· I \\yj'llkiem tego. klO zmuszony .jest zadeklanll\ać nie\\ian;. podczas gdy jego serce znajduje: pokój II \\ier/ei je:go pierś otwarta jesl dla nie:\\iar~. na niego spadnie !omiel\ Allacha. Dla takich lIyznaCl.ona jest sroga kara" (16: \(7). I~ Por. ey towany jUl \\erset Koranu: .. Wyp<;ozajcie: ich slalllqd. sk'ld oni pr/.eolem \Iyp<;dzali was" (2: /92) x 7.ob.: Ibn Ish'll]. nU' 9 �37 ne będą tu raporty ambasadora marokal1skiego w Hiszpanii. Jeszcze w XIX wieku, nazwie każdej hiszpallskiej miejscowości, którą odwiedził ambasador, towarzyszyła formula: J)by Bóg rychło przywrócił ją islamowi,,'5. Nawet Kamieniec Podolski, który znajdował się w rękach Turków niecałe 30 lat, traktowany był w źródlach tureckich w podobny sposóbl!>. Jeśli zatem relacje między światem islamu a krajami niewiernych mogły przybierać pokojowy charakter, to także prawo islamskie, prawo regulujące przecież jak wiemy wszystkie sfery życia człowieka, musiało dopracować się szczegó/mvych reguł określających zasady życia w kraju, gdzie nie obowiązują, jako powszechne, zasady s::;ariafu. Podział na dar el islam i dar el harb miał też w konsekwencji istotne znaczenie dla historii i rozmiarów migracji w świecie islamu. Należy zacZ<lć od stwierdzenia, iż klasyczne prawo islamskie nie przewidywało w ogóle możliwości emigracji muzułmanina z dar el islam do dar el harh (dor el ku/i"). Co prawda podstawowe dla islamu źródła prawa: Koran i Sunna (Hadisy przypowieści z życia Proroka) często wspominają o migracji, ale czynią to zawsze w kontekście przyjazdu lub ucieczki muzułmanina do dar el islam. Nigdy \V kierunku przeciwnym - z dar el islam do dar el harb (!). Termin "migracja" (ar. hid::'ra) pojawia się aż 27 razy w Koranie, lecz przeważnie w rozumieniu l7 opuszczenia ojczyzny w obawie przed prześladowaniami ze strony niewiernyeh . Tak pojęta "emigracja" pojawiła się zresztą u zarania islamu, towarzyszy też. jako staly motyw. dziejom wspólnoty muzulmallskiej. Hadisy - biografie Mohammeda - przekazują nam informacje, jak to Prorok, w początkowym okresie dzialalności. nakazał swoim zwolennikom wyjazd do Abisynii, gdzie mogliby przeC/ekać okres przcśladowal1 w Mekce. W kOl1cu - naj istotniejsze sam początek ery muzu/maliskiej liczony jest przecież od hidżry - emigracji (ucieczki) Proroka z Mekki do Medyny. Z punktu widzenia pierwszych muzułmanów celem migracji było zatem uwolnienie się od prześladowall i znalezienie miejsca, w którym można było swobodnie oddawać cześć Allachowi. Należy podkreślić. iż bylo wręcz obowiązkiem muzułmanina opuścić swój kraj, jeśli ls dostał się on pod władzę niewiernych . Nakaz ten motywowany był przez muzulmallskich prawników dwojako; po pierwsze praca muzulmanina mogłaby wspierać niewiernych, po drugie przybycie Illuzułmanina do dur el is/ul/I, przyczynia/o się do jego wzmocnienia i efektywniejszego prowadzenia d::ihadu. Dobrmvolne pozostanie w dar el harb nie było w ogóle brane pod uwagę. Dla pochodzącego z Sycylii i zmarłego w Północnej Afryce (1141) AI-Mazari, obeznanego zatem z problemami, zjakimi borykali się muzułmanie na ziemiach l' loh.: !l. Ll:\\i,. /curo/m a iS/alii. \I.: K. Michalski (red.). Europa '7.<I\\a 1')<)0. ,. 30<). It l(liU~('. 17 Por.' S. IX I(IIII~('. /I. ,. J\l,kl'h /\hu-Sahkh. 22fl-22X. /ca lIIigration .... i co:: lego wynika. War- �38 świeżo oderwanych od dar et islam, pobyt w dar et ahd (kraju pokoju) uspral9 wiedliwiony był natomiast jedynie pod pewnymi warunkami : I) gdy pobyt w kraju niewiernych miał miejsce w sprawach naglących, lub w służbie islamu (np. w ramach poselstwa muzułmańskiego władcy), 2) gdy dobrowolnie przebywający tu muzułmanin nie był świadomy istniejącego zakazu, 3) gdy pobyt w kraju niewiernych wiązał się z nadzieją odbicia go z rąk niewiernych. Dla zwolenników szkoły malikickiej (np. dla AI-Baqillani, zm. w 10 12 roku) pobyt w dar et harb mógł być usprawiedliwiony także chęcią wybawienia mu20 zułmanów z niewoli niewiernych . Ogólnie biorąc, pobyt muzułmanina w kraju niewiernych w celach handlowych był w zasadzie naganny. Traktowany był natomiast jako ciężki występek, jeśli wiązał się z przekazywaniem niewiernym towarów o strategicznym znaczeniu (metali szlachetnych i półszlachetnych, stali - w tym nawet igieł, koni, lin okrętowych itp.). Postępy rekonkwisty na Półwyspie Iberyjskim pociągnęły za sobą nowe problemy prawno-teologiczne dla tamtejszych muzułmanów. W obliczu prześladOWał) ze strony chrześcijaóskich władców, musieli oni znaleźć nowe reguły postępowania i formy życia religijnego. Po zajęciu Andalu~ i przez chrześcijan, ówczesny największy autorytet prawa islamskiego mufti Ahmed Ibn Gumayarah wydał w 1504 roku fatwę (wykładnię prawną), w której zawarł zasady zachowania się muzułmanina we wrogim środowisku "niewiernych". W wykładni tej znalazła zastosowanie zasada zachowania czystości religijnej "w głębi duszy". Oto jej podstawowe zasady: I) Gdy muzułmanin zmuszany jest do znieważenia Mohammeda powinien on wymawiać zniekształcone imię Proroka (Hamed), tak jak czynią to chrześcijanie, lub głośno złorzecząc Mohammedowi kierować - w myśli - słowa przekleństwa do jakiegoś Żyda noszącego imię Mohammed. 2) Rytualne ablucje należały wykonywać w nocy, kąpiąc się w morzu lub stosując zamiast wody piasek. 3) Muzułmanin zmuszany do spożycia wieprzowiny lub alkoholu mógł to czynić zachowując czyste intencje. Nawet zmuszony do wyrzeczenia się wiary Andaluzyjczyk mógł pozostać muzułmaninem przecząc w głębi 21 duszy publicznemu oświadczeniu . Inne przepisy prawa koranicznego dotyczące zasad postępowania muzułmanina w kraju niewiernych zwalniały go z wielu obowiązków, udzielały dyspen- Tam:::e.s. 230-231. Tam:::e.' 21 L. Cardaillac. A/orisqlle.l' et chretiens. lin alJro/1/ement polemiqlle 1-192-16-10. Paris 1977. s. 88-90. cyt. za S. A. Aldeeb Abu-Salich. La migratiun dans la concepion M/lSlIlmane ... Orienłe Moderno" 1994. anne 13. nr 7-12. s. 232. 19 20 �39 sy podobnej do tej jaką otrzymują podróżni. Warunkowa dyspensa dotyczyła zakazów spożywczych oraz obowiązku odprawiania obowiązkowych modlitw. Prawo islamskie nakładało jednak na muzułmanów mieszkających w kraju niewiernych także pewne ograniczenia. Muzułmanin nie powinien na przykład poślubiać kobiety niewiern~j. Groziło to bowiem przejęciem przez jego dzieci moralności niewiernych lub popadnięciem w przyszłości w niewolę - po zajęciu kraju przez muzułmanów. Jak starałcm się wykazać, nie tylko stan stosunków politycznych, Iccz także bariery prawnc i obyczajowe sprawiły, jż do kOllca XIX wieku oba światy dar el islam i dar el harh były mało przenikalne. Co prawda, od średniowiecza europejscy uczeni zgłębiali język arabski, tłumaczyli Koran i inne teksty oraz studiowali doktrynę islamu. Wysiłki te zaowocowały powstaniem nowoczesnej orientalistyki. Przez długie wieki, niemal do czasów współczesnych, proces ów nie znajdował jednak ż.adnej analogii po stronie islamu. Wprawdzie wraz z rozwojem tendencji modernistycznych muzułmanie zaczęli od XVIII wieku przejmować od Europejczyków coraz więcej elementów ich kultury, dotyczyło to jednak głównie zagadniell technologii i organizacji wojskowości. Wymianie myśli nie towarzyszyła jednak na podobną skalę wymiana ludzi. Stopniowo jednak następstwem ekspansji gospodarczej i politycznej mocarstw europ~iskich stało się zjawisko masowej migracji. Masowe osiedlanie się w Europie imigrantów z krajów muzułmańskich doprowadziło do przewartościowania, redefinicji i zmiany statusu Europy w muzułmaJ1skiej wizji świata. Zjawisko migracj i z krajów muzułmaJ1skich do Europy Zachodniej pojawiło się dopiero u schylku XIX wieku. Jeśli nie liczyć okresów dwóch wojen światowych, przez blisko 100 lat liczba imigrantów muzułmał1skich nie przekraczała 20-30 tys. OS(\b22. Emigracja nabrała masowego charakteru od lat 60. naszego wieku. Związana była z deficytem na zachodnioeuropejskim rynku pracy w okresie europejskiej prosperity lat 60. i 70., kiedy to do Francji przyjeżdżało rocznie ponad 30000 samych tylko Marokal1czyków. Obecnie pomimo wprowadzonych ograniczeń migracyjnych, liczba muzułmanów rośnie nadal choć w wolniejszym tempie (np. we Francji: 3-4 tys. imigrantów rocznie)1:1. Na tempo wzrostu populacji muzułmańskiej w Europie ma również trudna do oszacowania liczba nielegalnych migrantów oraz wyższy od przeciętnej europejskiej przyrost naturalny w grupie muzułmanów2~. = 22 Por.: R. Vorhrich .. \!lcu/manie Maghrehu IV Europie Zachodniej ..• Sprawy Narodowościo\1e. Seria NOlI a" t. 4. I. l (6 l. s. 100-10 I. 2) Zoh.: I\. Ikncherilil (coordin.). Etl/de de mouvements migrataires du Alarac vers la CommIIIWl/le Europeel1e. Rahat 1993. s. 20. 24 Np. jeżeli r"lrl.eci~tna Franell/ka radli 1.84 dzieci (lob. M. Llallmett. Les jellnes d'origine elrangere. Ue /(/ JJlarginalisation a la participation. Paris 1987. s. 26). to TlInezyjka zamieszka/a \\e Francji rodzi przl:ci~tnil: od 5.27 do 6.28 dzieci (Zoh.: M. Tribalant-Brahimi, Fecondite et marlalite des etrangeres en France, ..Dossier M igrations" nr 3. 1981. �40 Ustalenie obecnej liczby muzułmallskich imigrantów w Europie okazuje się zatem nadzwyczaj trudne, zarówno z powodu stałej fluktuacji populacji, niejednorodności kryteriów (odmienne definiowanie ,.drugiei generacji") oraz zjawiska imigracji nielegalnej. Na ogół populację imigrantów z krajów muzułmal1skich szacuje się w Europie Zachodniej na 8-16 mln. osób. Największe skupisko muzułmanów znajduje się we Francji (2,5-6 mln.), Wielkiej Brytanii (2,5-4 mln.) oraz Niemczech (2-3 mln.). Po kilkaset tysięcy imigrantów muzułmallskich przebywa w Belgii, Holandii, Hiszpanii i we Włoszech. Po uszczelnieniu granic Unii Europejskiej, największą dynamiką wzrostu ludności muzułmal1skiej odznaczają się właśnie kraje południowoeuropejskie: Hiszpania i Włoch/'. Główne skupiska ludności muzułmańskiej w Europie Zachodniej ciągną się wzdłuż tradycyjnie uprzemysłowionych regionów pogranicza franeuskobelgijskiego i wzdłuż południowego wybrzeża Francji. Obejmują południową Holandię oraz portowe miasta Hiszpanii (Alicanle) lub Włoch (Neapol). Znacznymi regionami koncentracji muzułmanów są również wielkie aglomeracje: Paryż, Lyon, Frankfurt n. Menem. W Wielkiej Brytanii skupiają się oni w większych miastach południowej i środkowej Anglii. Tak jak głównym miastem muzułmanów brytyjskich stało się Birmingham, tak stolicą diaspory muzułmańskiej na kontynencie pozostaje Marsylia, gdzie mieszka ok. 90 000 osób wywodzących się z Maghrebu. Stanowią oni kilkanaście procent mieszkailców tego portowego mlasta- . Kilkunastomilionowa mniejszość muzułm3łlska ginie pozornie w blisko 500 milionowej rzeszy Europejczyków. Pominąwszy Rosję, stanowi,! oni zaledwie 5% ogółu mieszkal1ców naszego kontynentu. Fenomen opisywanej grupy polega jednak nie na jej liczebności, lecz na dynamice wzrostu populacji, podwajającej się co kilkanaście lat. Trwałe zainstalowanie się milionów muzułmanów w Europie nie pozostało. jak już zaznaczyłem, bez konsekwencji zarówno dla jej mieszkalków, jak i dla świata islamu. Z punktu widzenia Europy najważniejszą konsekwencją są procesy i zjawiska, jakie rodzi fala imigrantów muzułmai1skich zasiedlających obecnie tereny nie znające lub pozbawione od 500 lat rodzimej mniejszości muzułmai1skiej. Problemy, jakie wiążą się z inlegracją nowej mniejszości, która nie partycypowała w historycznym procesie ksztahowania sil; współczesnych narodów europejskich, rodzą u antropologów poglądy o kryzysie pal1stwa jako formy kulturowej, innych zaś autorów skłaniają do tworzenia koncepcj i pal1stwa postnarodoweg"o27 . . 1; R Vorhrich 1() .. \helllllU/ni!' .... s. 99-102. 16 Tam':e. 17 Por.: R. Haleher. Tralls/ormatioll de la raison 1.'1modernes/ace all dr!(i ide%Kiqlle de I 'tlal-Salion. di!veloppemel7l. Rabat 1977. s. 391-41 X. islamiqlle. /)iscollrs islwl/ii/lIL' Iradilionncls \I: !-II RecherchL' sciel7li/h/lle ({II .\·(,{TicL'd/l �41 Stopiell integracji imigrantów muzułmańskich ze społeczellstwami krajów przyjmujących zależny jest od wielu czynników o charakterze formalnopraw2x nym i ekonomicznym . Istotną barierą asymilacyjną imigrantów muzułmałlskich jest jednak głównie ich tradycja kulturowa, silnie sprzęgnięta z islamem. Religia i związana z nią sfera wartości i obrzędowości traktowane są jako najważniejsze elementy tożsamości muzułmanów. Sama zaś idea asymilacji jest odrzucana przez elity muzułmallskie. Muzulmallscy emigranci nie dążą do wtopienia się w społeczel1stwo krajów osiedlenia. Ich aspiracje ujawniają się raczej w żądaniach równouprawnienia ich wyznania i wymiany wal10ści kulturowych a nie w żądaniach usprawnienia mcchanizmów sprawnej integracji i asymilacji. Opisywanym postawom towarzyszy zjawisko reislamizacji drugiego pokolenia imigrantów. Podstawowym czynnikiem identyfikacji staje się tu nie język, lecz religia, a konkretnie cechy symboliczne, wyznaczające przynależność do społeczności wiernych: obrzezanie i broda (u mężczyzn) i strój (chusty u kobiet). Manifestovianie poprzez strój przynależności do wspólnoty muzułmaIlskiej stało się zatem dodatkowym czynnikiem utrudniającym asymilację. We Francji publiczne okazywanie symboli religijnych otworzyło bowiem nowe pole konfliktu z państwem o tradycji laickiej. Na współczesnym stosunku muzułmanów do Zachodu zaciążyło doświadczen ie h istoryczne i jednostronne, przesiąknięte uprzedzeniem do chrześcijallstwa, podejście historiozoficzne. Głębsze zainteresowanie Europą, jej mieszkallcami i "sekretem" ich sukcesów przypadło bowiem na wiek XIX. a Wielka Rewolucja Francuska stała się pierwszym europejskim wydarzeniem politycznym, które wzbudziło żywe zainteresowanie władców świata islamu. Dlatego percepcja kultury europejskiej wśród obserwatorów i badaczy muzulmallskich dokonywała się przez pryzmat europejskich idei Oświecenia. Jak zauważyła Elżbieta Podhorska-Rekłajtis, ówcześni "muzułmanie pilnie słuchali głosów zachodnich wolnomyślicieli, gdyż interesowały ich argumenty wytaczane przeciw chrześcijal1stwu,,29. Równocześnie obserwatorzy muzuhnariscy pomijali i nie dostrzegali najczęściej tych elementów i aspektów cywilizacji europejskiej, które wyrastały z tradycji chrześcijal1skiej. Związane to jest być może z faktem, iż tradycja islamska nie zna oddzielenia sacrum od prą(anum a przez to muzułmanie nie są w stanie oddzielić współczesnych, wysoce zlaicyzowanych nurtów cywilizacji europejskiej od jej chrześcijal1skich korzeni. W efekcie współczesna zsekularyzowana kultura europejska postrzegana jest przez nich jako uwspółcześniona forma chrześcijal1stwa, podczas gdy tworzącą fundament nowoczesnej Europy epokę pozytywizmu określa się mianem "stulecia bez Boga"w. Jeśli dla muzułmanów Europa pozostaje krainą ludzi żyjących ,.bez Boga", to tym bardziej uzasadniona i na czasie staje się tu dzia- eS Tal/ó'. s. 102-101.). c'J E. Podhorska-Rddajtis. ". (leach .·/rahów. \\': 1\. 7.a;ączko\\'ski In·h. Warsz<l\v<l 1973. s. 2óO, ;" ..I\f-Iliklllah" 1997. nr 34. s. 7. (red.), Ohm::y świata bia- �42 łalność misyjna. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera fakt zainstalowania się w krajach zachodnioeuropejskich mniejszości muzułmańskiej. Istnienie milionów nowych "Europejczyków" - wyznawców islamu, a zwłaszcza zwiększająca się liczba nawróceJ'1 na islam wśród autochtonicznej ludności europejskiej, pociąga jednak za sobą konieczność rewizji dotychczasowego, dychotomicznego podziału świata na dar el islam i dar el habr. Fakt istnienia licznej diaspory muzułmańskiej w Europie, której nie grożą prześladowania religijne, i która nie jest ograniczona w swych praktykach religijnych, wyprowadził ten kontynent z obszaru dar el harb. Europa zamieszkiwana przez niewiernych, czy to przez chrześcijan (rumi), czy to przez ludzi żyjących "bez Boga", miała status dar el kufr. Europa zamieszkała przez znaczącą mniejszość muzułmańską nie jest już kontynentem wrogim, nie jcst jednak jeszcze w pełni ziemią islamu - dar el islam. Na określenie jej statusu prawnoteologicznego zastosowano znane już wcześniej w prawie islamskim terminy: dar el ahd - "kraj pokoju" oraz dar el dawa (dar al da 'wah) "kraj misyjny", "kraj na drodze do nawrócenia,,31. Ostatni z terminów używany jest w wypowiedziach skierowanych do muzułmanów, pierwszy jako bardziej neutralny używany jest w publikacjach adresowanych także do Europejczyków. Wśród myślicieli muzułmańskich zarysowały się dwa typy reakcji na pojawienie się mnicjszości muzułmallskiej w dawnym dar el harb. Pierwszy, apelując o przeniesienie do "krajów misyjnych", jako równoprawnych praw islamu, zakłada zarazem utrzymanie dystansu do społeczellstw i kultury niewiernych. Drugi natomiast, potwierdzając chęć i potrzebę islamizacji "bezbożnej" Europy, kładzie zarazem nacisk na konieczność dostosowania praw i zwyczajów muzułmańskich - na ile to możliwe (nie podważając przesłania Koranu) - do realiów kulturowych krąjów osiedlenia. Pierwszy typ reakcji można nazwać fundamentalistycznym. Traktuje on pobyt muzułmanina w Europie jako niebezpieczet'1stwo. Zwolennicy tendencji fundamentalistycznej formułują zespół zakazów i nakazów mających pełnić rolę - jak sami mówią - "szczepionki duchowej przeciw wpływom niewiernych". Świadectwem tej tendencji jest opublikowana w 1990 roku w Libanie książka pl. Przewodnik muzułmanina za granicą32. Przewodnik odradza w ogóle podróż do Europy. W wypadkach wyższej konieczności, gdy pobyt w Europie jest konieczny, nakazuje muzułmanom utrzymywanie dystansu między nimi a niewiernymi, zgodnie ze wskazówką Koranu: ,,0 \"'y, którzy wierzycie! Zaprawdę, bałwochwalcy są nieczyści" (9:28). Muzułmankom. które znalazły się jednak za granicą (w krajach niewiernych) doradza on noszenie chust, muzułmanom przebywającym poza dar el islam radzi zaś powstrzymywać się od golenia brody, podawania rąk kobietom, spożywania wieprzowiny i alkoholu. Muzułmanin załatwiający potrzeby naturalne w Europie powinien zwracać szczególną na to, by nie czynił tego w pozycji zwróconej w stronę Mekki, toalety europejskie nie odpowiadają bowiem pod tym względem normom islamskim. Muzułmanin 31 32 Por.: J. Cesario {(re musulmon en France. i\ix-cn-Provcncć DaliI a/-muslim/i bi/od a/glll·bah. Bcyroulh 1990. 1994. �43 nie powinien dotykać obcej (niewiernej) kobiety. Małżeóstwo z chrześcijanką lub żydówką powinno mieć charakter czasowy, a w wypadku rozwodu dzieci nie mogą być pozostawione matce. W przypadku choroby muzułmanin powinien być badany przez lekarza - mężczyznę, a muzułmanka (z wyjątkiem sytuacji niezbędnych) - przez kobietę. W wypadku śmierci za granicą muzułmanin nie może być pochowany na cmentarzu chrześcijańskim. Muzułmaóski student medycyny nie może też dokonywać sekcji na ciele innego muzułmanina. Muzułmański emigrant powinien też prowadzić działalność misyjną, co będzie formą odkupienia za grzech opuszczenia "kraju islamu"J]. Według Przewodnika muzułmanin nie powinien pracować w supermarketach, w których sprzedaje się alkohol. lub wieprzowinę. Nie powinien też sprzedawać ani kupować biletów loteryjnych lub instrumentów muzycznych. Dla zwolenników tendencji fundamentalistycznych nie do przyjęcia jest europejska koncepcja prawa. Przeciwstawiają jej prawa islamu. "N ie są one nadane - mówią - ani przez króla, ani przez żadne zgromadzenie ustawodawcze. ( ... ) Nawet Karty Narodów Zjednoczonych, ani ich proklamacji i rezolucji, nie można przyrównywać do praw zatwierdzonych przez Allacha. ( ... ) Wszyscy muzułmanie albo ci, którzy rządzą w imieniu islamu muszą je nie tylko zaakceptować i uznać, ale również w praktyce ich przestrzegać"·~4. Wedle konstytucj i Rady Islamskiej - obowiązkiem paJlstwa jest upowszechnianie przesłania Koranu i skłanianie do przyjęcia islamuJ5. Rozwinięciem tego punktu widzenia jest stwierdzenie, iż podstawowym zadaniem państwa jest wzywallie do stosowania i przyjęcia zasad islamu a dżihad (niezależnie od treści tego terminu) jest obowiązkiem (fard) muzułmanina. W konsekwencji fundamentaliści nic wykluczają "wojny świętej" dla ustanowienia władzy islamu, a zawieranie rozejmów z niewiernymi uważają za szkodliwe, wyznaczają one bowiem i podtrzymują sztuczną granicę między dar el islam a dar el kujr36. Zwolennicy tendencji fundamentalistycznej, nawet jeśli odrzucają "argument siły", odrzucają także europejskie formy ustrojowe i wzory kulturowe, jako pozbawione pierwiastka duchowego i apelują do muzułmanów żyjących w Europie o upodobnienie krajów ich pobytu do dar cI islam. Jak ujął to jeden z moich rozmówców: "Tak jak Europejczycy żądają od nas dostosowania naszych praw do «praw człowieka», tak my żądamy zastosowania prawa islamu \v krajach chrześcijallskich". Logiczną konsekwencją takiej postawy są poja3; .ledna I. gal.d saudyjskich daje nast~pujące rady studentom wyjeżdżającym na studia do Europy: ..Jest niedopuSl.oalnc. aby student mieszkał z (miejscową) rodziną. ponieważ ryzykuje skażenie moralnością niewiernych i ich kobiet. Należy zatem unikać podróży do krajów niewiernych. chyba że \Ii \\) padkach skrajnej konieczności". Jeśli jednak podróż podjęta będzie w celu szerzenia islamu. podróż taka ..będl.il: chwalebna". Zob.: ,.Magallat al-buhut al-islamiyyah" (Riyad). nr 27. I <}'-)O. Cyt. za: S. A. Aldeeb !\bu-Sahlieh. La migration .... s. 252. q I'rawa c:IO\l"ieAa II" islamie. druk ulotny Stowarzyszenia Studentów Muzułmańskich w Polsce. bez daly i miejsca wydania. 3' S. A. Aldccb !\bu-Sahlich. Les l11usulmansjóce aux droits de I 'homme. Religion & droit & politiqlle. ellule et docllments. Bochum 1994. s. 557-565. 36 Por.: /(lf/l::e.s. 452-453. 528-540. �44 wiające się postulaty uwzględnienia przez europejskie prawo cywilne zwyczajów muzułmallskich (np. poligamii) i ustanowienia odrębnych trybunałów dla 7 ludności muzułmallskie/ . Te zaskakujące z pozoru żądania zgodne są jednak z tradycją islamską, pozostawiającą chrześcijanom a zwłaszcza Żydom (żyjącym w wyizolowanych przestrzennie gettach) dużą autonomię prawną18. Drugi typ reakcji określić można jako adaptacyjny. Dążąc do legalizacji zasad prawa muzułmallskicgo w Europie, dopuszcza on zarazem możliwość pewnej adaptacji tradycyjnych wzorów kulturowych islamu do tradycji europejskiej. Problem adaptacji kulturowej i jej granic, wyznaczonych przez przesłanie Koranu, jest w dobie obecnej największym wyzwaniem, jakie stanęło przed islamem. Uczeni Illuzułmallscy pracują nad "stworzeniem, na bazie prawa muzułmallskiego, systemu reguł pozwalających muzułmanom żyć na Zachodzie, realizować ich podsta\\<owe cele i utrzymać tożsamość bez ryzyka popadnięcia w dysharmonię ze spoleczcllstwem, które zachęca ich do integracji,,19. Jak zauważył rektor Wielkiego Meczetu Paryskiego mówiąc o tradycyjnym podziale na dar el islalll i dor e! harh.. .ten układ kologiczno-prawny. SIary i niebezpieczny, nie przY'staje .już do mniejszości muzułmallskiej. Trzeba zatem opracować nową teologiI;, zdesakralizować naszą spuściznę, aby odkryć autentyczny sens objawienia Bożego. ( ... ) Islam umiarkowany i autentyczny jest szansą dla uduchowienia Europy,,4o. Zwolennicy tendencj i adaptacyjnej apelują do muzułmanów europejskich, aby ograniczyli poligamię do wypadków szczególnych, zgodnie z prawdziwym duchem islamu, i any ograniczyli ilość rozwodów przeprowadzonych na wzór islamski (poprzez jedno<;tronne zerwanie umowy ślubnej przez męża)~ I. Ostatnią próbą adaptacji islamu dn warunkóvv clIi'opejskich jest propozycja powołania we Francji Kc.ścioła Islamskiego -- i n<;tytllej i powalanej na wzór Federacji Kościółów Prote:>tanckidl lub Konsystorza l;~raeiitów42. Przyszłość pokaże, czy ta propozycja, :...ałkowici~ obca duchowi islamu. przyhierze realne kształty. Dla prostych muzldmanów świadomość zmiany statusu prawnoreligijnego Europy z dar el harh na dar el dawa, ma bezpośrednie konsekwencje praktyczne. Nie majuż dla nich dyspensy od obowiązku modlitwy. W miejscu ich osiedlenia, na równi z krajem pochodzenia, zaczęły obowiązywać zakazy i nakazy dotyczące pożywienia. Wspólnota muzulrnallska poczuła się ,.jak u siebie". Zmieniło to polityczne j kulturalne aspiracje diaspory llluzułrnat'Jskiej \-\-'Europie. 37 Por.: S .. '\. Aidcb Ahu-S:lhlch. 1.0 lIligrafion ..., s. 253 Por.: R. Vorbrich. Góralr Arlasu nwrokmiskiego. l'erv/ervillo.I:('· i pr::rjowv n!wxinalności. Wrocław I 'J96. s. 179-! g I i n. )'J F. Riad. I'our un code europern de droir musu/mail. w: .1.-Y. Carler. M. Vcrwilghcn (red.). 1X I.e .SratuI personel des lIlusull7wns. droil compare el droil inrernalional prive. Bru:\clles 1992. s. 379-380. 40 Zob.: M. Go/Ian. L 'Islam el la Repubhque: des musuimanI' de France conrre I 'inlegrisme. Paris. s. 177, cyt. za: S. A. Aldecb Abu-Sahlich. La migroliOli .... s, 259. 4\ Por.: S. A. Aldcch Bou-Sahlieh. La migration .... s. 254. 42 Eire )l'anrais {/ujo1ll'd'/lUiet delJlail7. NappoI'I remis au !'relJlirr millislre par M. Long. presidl'ili de la COlllission d" la t/utiollulile_ t. 2. Paris 1988. s. 135. �45 Muzułmanie urodzeni i wychowani w Europie przeważnie już odrzucają, choć niekiedy kierując się odmiennymi motywami, podział na dar el islam i dar et hurb. Slabiej zintegrowani dążą do odtworzenia w Europie tradycyjnego środowiska - struktur i praw świata islamu. Lepiej zintegrowani chcą natomiast być pośrednikiem między Wschodem i Zachodem, tak np. formułują swoją misję dziejową polscy Tatarzl\ lub "pomostem pomiędzy Północą ( ... ), coraz bardzi~i materialistyczną i egoistyczną, a Południem ( ... ) spragnionym chleba i wolności",jak widzą swą rolę muzułmanie francuscy44. Jak zauważył Bernard Lewis, wielki znawca islamu: "Powstanie idącej w miliony społeczności muzułmanów, urodzonych i wykształconych w Europie, uważających się la Europejczyków, będzie miało ogromne i nie dające się przewidzieć konsekwencje dla Europy, islamu i stosunków między nimi,,4s. Ryszard Vorbich FROM FURO!'E IN THE ISLAMIC VISION OF THE WORLD. TIll: COUNTRY OF INFIDELS lO A MISSIONARY COUNTRY (Summary) Inasmuch as Ihe ":lIropean vision of the world is tint~d with Europocentrism. the Islamic perception of cullura~" di!'ferclll rcgions is also passed through the "prism" of typically Muslim Yalu~s. In the Islamic society. dctined according to a religious criterion, a common faith defines the idemity and intc~rilY of a grvup. The Muslim law. based on Koran and Sunna. divides the \\orid into two ju:\l:lposed spheres: dar el islam (the Islamic world) and dar el harb ("the world of \\ar" - thc \Aorld ol inlitkis). This article discusscs thc doctrinal bases and practical consequences of such a division of the \\orld. and it shows the piace that in the dichotomous division ofthe world is occupied by Europe. \\ hieh I()r centurics has he.::n treated as .. the world of infidels:' The Islamic vision of Europe is not however a static one: it changed and it has been changing. depending on political graphic conditioll'-. In the beginning. MII,lil11s perccived both worlds as impenctrable, a consequence lIas a hall to emigrate I,) Lump.::. Those individuals who hy chance (because and demoof which of the shrinking dar el islam) happened of lo sdtle in the country of "infidels" (i.e. in Christian Europe) had to obey specilic orders and prohibitions: they wac also dispensed from following some religious duties. The last dozens years havc witnessed a massive economic migration of Muslims to European countries. which led to a change of a status of that continent in the Islamic vision of the world: Irom the country or "inlideis". Europe has turned into the "missionary" continent (dar el dawaj. On the one hand. this transfonnation changed the demands raised for the local followers of Islam, who were no longer dispensed from perlorming their religious duties: on the other hand, however, it has triggered ity of cultures \\orld . a theological and ahout and social discussion the adaptation of Muslims about the possibilities to the likstyle and limits of permeabil- outside the Islam-dominated .•3 Por.: S. Chazhijewicz. Ideologie !vhclIłmanów - Tatarów Polskich 1918-1939, Tatarów Polskich" l. I. 19')3. s. 15-42. 4 .• .I.-f·1. et 1'.-1'. Kalt'::llbaeh. I.a J-'·ance. line chance pour I '/slam, Paris 1')9\. s. 20. 4.' Zoh.: B. Lewis. op. cil.. S. 300. .,Rocznik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816be8a639c931f39f4d328db4b3c146.pdf 260af00082edd2f4816efce90c69bc35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4199 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Lubelskie - obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3916 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.167-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wręcz żywiołowego rozkwitu w i c k i e j p o w i n n y iść r ó w n i e e f e k t o w n e ją wypełniają. dukujące metale lowanymi kajały Tymczasem bardziej konawstwem ośrodki d l a użytku skrzyniami, w niejszego Podczas sprzęty, które stolarskie pro­ w s i , poza niewielkim wyszukane wnętrza izby ło­ zdobnictwa w Ł o w i c k i e m . W p a r z e z bogatą dekoracją barwnie m a ­ stopniu potrzeby zaspo­ w wpływu Łowickiem sunkowo meble n a obraz gdy masowo określony, dużego cechuje widualnych wypuszczający artystycznej z warsztatu działalności Tego rodzaju sadzie produkcja „krótkich serii", snycerką różnorodność f o r m , t y p o w a d l a indy­ poczynań artystycznych. PRZYPISY w ciągu całej niż kilka Muzeum w 2 J w . , r y c . n a s. 101. oparta n a za­ 3 J w . , r y c . n a s. 103. n i e mogła wywrzeć znacz­ 4 J w . , r y c . n a s. 104. kraju. OBRZĘDÓW i N a koncie stałą o r a z nych zmiennych, osiągnięcie t u przypomnieć skiej, na której czynnych pokazano niemal lutym dużej na całą Lublinie nowa skalę było 100% (!) wystawa jakie została zmienna, treścią stanowiła korzystania nowych pomysłów cji, j a k również zastosowania ośrodków ludowych, w gdzie dzie­ występowały. otwarta pracownikowi naukowej. ceramiki lubel­ odmian, interesującą starcza niejedna Lubelszezyźnie n a t y m terenie 1959 r . przygotowa­ wartości ubiorów do­ wystawę których wystawę czy wystawę stroju sumiennie reprezentowanych wówczas garncarskich, dzinie o posiada urządzoną spośród Wystarczy muzealnych osiągnięć szereg n i e z w y k l e wystaw najbardziej placówek swych stanowiła w Muzeum która poza swą Ciekawą w próbę w y ­ zakresie ekspozy­ możliwości, j a k i c h d o ­ muzeum nowoczesna tech­ nika. Wystawa ne ilustrowała Lubelszczyzny, nym zwyczaje pokazane doroczne w wyborze zarówno w a r u n k a m i l o k a l o w y m i , badań mogli Świderski. LUDOWYCH do grupy ambitnych skonale opracowaną i estetycznie w Jan Warszawa i ich strój. 1 mebli. meblarska, L u b l i n i e należy dynamicznych W A . Chmielińska, Księżacy 1930, s. 100. Reinfuss WYSTAWA w styl, d l a sto­ zdobione pra­ Fotografował Roman stworzyły plastycznej n i e więcej czy kilkanaście s z t u k z d o b i o n y c h łowickiej. charakterystyczny obszaru cujący — j a k G o l i s — w sposób p ó ł a m a t o r s k i , półzaswej izby skrzynie łowiczan. W y ­ m e b l i o bogatszej d e k o r a c j i z a j m o w a l i się w i ę c różni u t a l e n t o w a n i s a m o u c y , wodowy, wnętrza wyrabiane z tego zakresu. organizatorzy magazynowych statecznie musiało W wystawy Muzeum, penetracją konieczności terenową, podyktowa­ jak i i na poprzedzone prowadzoną stanem przez stopniu zasobach zatrudnionych w Muzeum, i obszerną opis dokumentację oraz zapis gnetofonowe stów. czy t e n został następnie korzystany przy muje obrzędów niektóre Z urządzeniu obrzędy świąt zimowych dów, serię turoni, oraz odkryte przy styki Ludowej kiełek. szafka ku wraz współudziale z grupę obej­ oraz Sekcji z trójkątnym ligawek Badania Instytutu Janowa interesujących k u ­ związanych szczytem, otwarta umieszczona kolędnicza. W e w n ą t r z z Bożym z przodu n a drąż­ niej znajdują się w d w ó c h k o n d y g n a c j a c h figurki krążące w cu, ubiory wiejskie. odziane Zwyczaje sikawek w e współczesne wielkanocne, śmigusowych, techniką rozległą rządzona z prócz palm, drewnianych pisanki w y ­ u i skrobaną wyróżniała nawleczonych poprzegradzanych tań­ reprezentowały woskową których Pla­ Sztuki maski a także szopkę z kompletem przedmiotów j a k gwiazda tzw. Hero­ kolędniczych, zasługuje n a u w a g ę wśród etno­ gwiazd Państwowego Wśród Narodzeniem która dorocznych związanych z o k r e ­ wystawiono z a p u s t n y c h przebierańców, Lubelskiego tek­ umiejętnie w y ­ wystawy, zwyczajów c y k l u obrzędów i zwyczajów sem nagrania m a ­ śpiewanych rodzinne. kołatek, zespół i rezul­ obiektów, a l e obejmującą i c h względnie wygłaszanych Materiał cykl obrzędów ołówkowy konane niedo­ co dało w t a c i e n i e t y l k o znaczną liczbę n o w y c h wystawy często Przygotowanie zostać rodzin­ bowiem bazować szczupłych metrykowanych. z małym i grafów NA LU B E LS ZCZ Y Ź N I E oraz się kołatka na d w a sznurki nasady krótkimi seria spo­ deseczek kołeczkami 167 �Ryc. 1. Kołatka wielkanocna z Lubelszczyzny. Muz. w Lublinie. Ryc. 2. Jedna z grup orszaku weselnego. Ryc. 3. Wieńce dożynkowe na wy­ stawie w Lublinie. (ryc. 1), przypominająca używane przez W dalszym żniwny były ciągu zwyczaj przy idiofoniczne obrzęd pomocy dożynkowe. stanowiły zwyczaje stawiająca orszak odzianych w ce) 268 weselne. weselny stroje menty z wesela wyobrażone Były kszezonowskie pomocy to: autentyczne gra laleczek. swych oraz wystawy przed­ manekinów dwa przedstawiający lalek. for­ pieśni na o chmielu na Ilustracja pracowników z działu frag­ blinie. Pomysł tań­ nienia ekspozycji nadawano przez magnetofonowej) objaś­ t e k s t y , j a k n p . : pełny ligawce i t d . , aż do tekst weselnej zakończenie. dźwiękowa przygotowanych wystawy taśmy nienia oraz scena z (z „Herodów", końcowy złożony (w t y m jeden przy różne w zwiedzania radiowe oraz wykonanych Akcent czasie pokazane Sobótki przepiórki" estetycznie W głośniki palenia „oborywania Uzupełniały tę część e k s p o z y c j i mach wieńce instrumenty ludy prymitywne. zestawiona ludowymi została etnograficznego zastosowania okazał z wykonawcami nagrań przez Muzeum w Lu­ jako sie. doskonały, rzało t o n a s a l a c h w y s t a w o w y c h nagrań gdyż specyficzny uzupeł­ stwa­ nastrój �autentyzmu, ożywiając niejako martwe zespoły m a ­ k r z y ż u j ą c y c h się ukośnie desek, ż y w o p r z y p o m i n a ł y d r e w n i a n e o p a k o w a n i a używane d o t r a n s p o r t u m a ­ s z y n ( r y c . 3). D o b r y sprzęt w y s t a w o w y podnosi estetyczny w a l o r ekspozycji, ale s a m pozostaje j a k gdyby niewidoczny. W w y p a d k u omawianej t u w y ­ s t a w y r u s z t o w a n i a z desek w p r o w a d z a ł y u c z u c i e n i e ­ p o k o j u i odrywały o d eksponatu uwagę widza w sposób n i e m n i e j s z y niż d a w n i e j g a b l o t y m u z e a l ­ ne przeładowane różnego r o d z a j u o z d o b a m i w p o ­ staci gzymsów, k o l u m i e n e k i t p . Poza t y m w n i e ­ których wypadkach, t a m zwłaszcza, gdzie s a m e k s p o n a t n i e odznaczał się barwnością ( g r u p a w i e ń ­ c ó w d o ż y n k o w y c h ) , s t w a r z a ł o się n a s a l i w y s t a w o w e j wrażenie p r z y k r e j szarzyzny nekinów. Ekspozycja w y s t a w y — j a k z w y k l e w Muzeum L u b e l s k i m — stanowiła próbę szukania nowych rozwiązań. U n i k a j ą c p r z y k r e g o n a t u r a l i z m u w s p o ­ sobie t r a k t o w a n i a manekinów, zrezygnowano np. całkowicie z r e a l i s t y c z n i e w y k o n a n y c h głów, zastę­ pując j e b a r d z o szczęśliwie zupełnie p ł a s k i m i a l e zindywidualizowanymi w konturze t w a r z a m i wycię­ t y m i z g r u b e j d e s k i ( r y c . ?), c o dało w y n i k b a r d z o dodatni. Znacznie wa gorzej wystawy; natomiast półki wypadła ogólna i Stelaże, w y k o n a n e opra­ z prostych, Fotografował Anna Urbanowicz Kunczyńska KONKURS W maju I WYSTAWA 1959 r . została „Wystawa sztuki ludowej dowej przez komisarz Balbinę Podhala", Białońską wystawy) Zakopane), przy i SZTUKI otwarta w Nowym współudziale Rady (kierownik Wandę Targu zorganizowana z r a m i e n i a Wydziału K u l t u r y P o w i a t o w e j i Jan Wydziału Widigerową samych Naro­ (ZPAP twórców ludo­ U w z g l ę d n i o n o t u j e d n a k t a k ż e p e w n ą liczbę tów zabytkowych, ich przez wkład Wystawę okazy z myślą muzea. stanowiły szkoły dzieci 1958 r . ) . C h o ­ PODHALA d z i e miała p r e z e n t o w a ć współczesną twórczość ludową. w y c h : Bronisławy B a r t o l - M a r c u l k i i J a n a M i c h n i a k a . p o p r z e d z i ł k o n k u r s (grudzień LUDOWEJ W dziale obiekty podstawowej o możliwości w „zabytkowym" dostarczone ceramiki, uczniów Zebrane Jana zdobione znaczny przez Chochołowie. p o d k i e r u n k i e m nauczyciela starej ekspona­ zakupienia przez Plucińskiego narzędzia pracy ciaż t e r m i n j e g o n i e p o z o s t a w i a ł w i e l e czasu n a p r z y ­ i gotowania w darze do M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r ­ i przypadał n a okres bardzo niedogodny, kolidując z j e s i e n n y m i p r a c a m i w p o l u , t o j e d n a k z e ­ b r a n o m a t e r i a ł z a r ó w n o okazały l i c z e b n i e , ogół biorąc Niemała — na wysokim w t y m zasługa poziomie j a k— na artystycznym. organizatorek pracujących od w i e l u j u ż l a t n a t y m t e r e n i e i znających go d o s k o ­ n a l e . A l e niezależnie o d i c h doświadczenia, zapewne dużą r o l ę twórców. Jedyną odegrało wsią, z nie związanych pod wpływem doświadczenie której z nadesłano ludową samych wiele tradycją, eksponatów a drobnomieszczańskiej wykonanych tandety, był D z i a n i s z , biorący udział w k o n k u r s i e p o r a z p i e r w s z y . Przyjęcie cyjnego dla konkursu granic podziału administra­ p o w i a t u zadecydowało, że r e p r e z e n t o w a n e t u odrębne g r u p y : P o d h a l e , Spisz, O r a w a i P i e n i n y . Główną rolę odegrały j e d n a k były w ł a ś c i w i e c z t e r y ekspo­ naty pochodzące Zakopane. podhalańskich Tradycyjna terenie najlepiej twórcami z ze wytwórczość się zachowała, strony państwa w s i otaczających ludowa a obecna oraz na możność C P L i A — zapewnia t r a d y c y j n e j wytwórczości dodatkowe zbytu oddziałuje skup ludowej szanse r o z w o j u . N a r o z w ó j i p o d t r z y m a n i e miejscowych t r a d y c j i a r t y s t y c z n y c h i rękodzielniczych mocno także ruch regionalny, żywszy n a P o d h a l u niż w i n n y c h o k o l i c a c h naszego k r a j u . bazowała w przeważającej teriałach w y b r a n y c h z p r a c pasterskie zostały przekazane szawie. N i e z a l e ż n i e o d i n i c j a t y w y Plucińskiego, s a m e o r g a n i ­ zatorki wystawy nadawały pewien k i e r u n e k poszuki­ w a n i o m z a b y t k ó w w t e r e n i e , w y k o r z y s t u j ą c okazję d l a uzupełnienia m a t e r i a ł ó w w z a k r e s i e noszonego j u ż o b e c n i e 1900 r . W r e z u l t a c i e tradycyjnego, nie s t r o j u k o b i e c e g o z czasu t y c h poszukiwań z e u m Tatrzańskiego wzbogacona części n a m a ­ k o n k u r s o w y c h i w zasa­ około kolekcja M u ­ została o dalsze p r z y ­ kłady spódnic w e ł n i a n y c h „ t y b e t e k " , c z a r n y c h , z d r o b ­ nymi wzorami czerwonych kwiatków „śliwek", typo­ w y c h d l a góralskiej m o d y z początku naszego w i e k u . Szczególnie fragmentem interesującym XX w . p r a c o w n i R o z a l i i T a t a r o w e j . Z a r ó w n o i c h krój poziom biegłości wykonania i w czynnej z tych są t u g o r s e t y jak wykonane stroju lat zdobienia n a początku dowodzą twórczyń. Szyte przeważnie srebrnego zdobione obecna l u b złotego są z n a c z n i e w „zkrętki" skromniej ciem i zrozumieniem linie kroju. W dziale zdobionej czarnego, l u b „szarotki", niż tego twórczości formy, współczesnej u k a z a n i a j e j w j a k najpełniejszym były wszystkie dużej z aksamitu, n a wymaga m o d a góralska, a l e z a t o z w i ę k s z y m zentowane Wystawa naczynia t y m m a s z y n i e , o w z o r a c h n a s z y w a n y c h z siutażu opieka n a d wyrobów l u d o w y c h o d b i o r c y m i e j s k i e m u poprzez drewniane wyczu­ podkreślającej przyjęto zasadę przekroju. Repre­ właściwie dziedziny sztuki i rzemiosła l u d o w e g o , ż y w e n a t e r e n i e p o w i a t u n o w o ­ t a r s k i e g o , a także t e , które j u ż utraciły zastosowanie 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7722334f5599fd1380a2524423104602.pdf 33433d45d31e1b878f8320367b8519ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4198 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Golis, Jan - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3915 Title A name given to the resource Jan Golis, łowicki stolarz i rzeźbiarz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.161-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś JAN GOLIS, Ł O W I C K I STOLARZ I R Z E Ź B I A R Z Ryc. 1. Jan Golis lińska. „Księżar.y Charakterystyczne do zdobnictwa tkaninie cyfiką i dla wycinance, wyróżniają kim domenę sce sztuki obróbką kobiet. Wśród do mężczyzn prawie czasem nawet Wyjątkowo Łaźniki rzezali dużo (powiat takich szewski, krzyże nie który i zmarł kapliczki. znaleziono. dobrych larką, w do okiennice, żyło we wsi o którym p a ­ cieśli 1949 r . mając żadnych również zajmujących znanych na Konstanty R a ­ całą w się 75 l a t , robił i c h wyrobów Łaźnikaeh okolicę, — Władysław dzisiaj Wojciech scowej architektury j a k bogate lowanie Gajek; elementów i czasach żyjący do o n i do m i e j ­ zdobionych, ganki, wiatrownice, czy dekoracyjne sza­ węgłów. Najsłynniejszym •/. m i e j s c o w y c h dzony Wojtysiak wprowadzili sporo sto­ j a k „Samowiak", działający jeszcze p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą , w późniejszych w 1873 r o k u , rzeźbił i niewiele. Według słów Na zaczął większą skalę te zdo­ wtedy jego syna maglownioa — t o i czasu tworzyć dopiero przeznaczona „inte­ n i e miał''. po oże­ jego. dziełem n a podarunek d l a żony. N a s t ę p n i e w z i ą ł się d o upiększania miesz­ kania, drzwi, wykonując oraz księżackie" zdobione serie płaskorzeźbą kredensów, l u b „szafy nazywanych „półki z k o n e w n i k i e m " . W t y m cza­ sie p r a c o w a ł t y l k o d l a r o d z i n y i najbliższych mych. Nigdy nieważ, j a k twierdzi należycie pracę, n i e traktował roku niczego syn, nikt za w ł o ż o n ą gospodarz, W n i e sprzedawał 1923, k i e d y mianowicie: densów „całymi w mi nocami drzewie, pędzić, kilkoro i inne meble. tyle nijak której „odkryła" drzwi Mówił gotów mnie miałem w zresztą, jako Golisa rzeźbionych, j e j rzeźbiarz byłem ojciec głowie wycinać Aniela dorobek, G kre­ o upamiętnił"Zachwycona interesującym lentem ( r y c . 1), u r o ­ wystawie regionalnej pokazała 1943 r . B y ł s y n e m rzystując j e w urządzeniu d o s n u n i e mógł z a ­ pomysłów, że zasnąć abyś jego s a m o r o d n y m t a ­ wyroby w Łowiczu izby sobie: kozikiem n i e dawały, j a k b y wołały do m n i e : chcemy, Chmielińska po­ n i e zapłaciłby m u Chmielińska, m i a ł o n j u ż z a sobą p o w a ż n y a znajo­ na wsi, zarobkowo. najbardziej w małe ramiona Pasyjki 1900. P i e r w s z y m był J a nGolis zmarły pracy na zdobiąc snycerską. młodością, nas twórców dekoracją r e s o w a ł się w i ę c e j kilku równocześnie się z Chmie­ b y ł y s o b i e duże u z n a n i e w e w s i , a l e w ó w c z a s jeszcze okiennice osóbki". podobnie Jednak Było bogatą z: A. Chłopak rzeźbił Chrystusa, była Najstarszy, „różne osoby"; postacią na roli drzwi mięć t r w a , n a z w i s k i e m P i e t r z a k , p r z e d o k o ł o 60 l a t y wykonywał krzyża z od pracy „syncerów" Łowicz). krzyżyki utrzymywał Już j a k o m ł o d y n i e n i u się, o k o ł o r o k u ozdabiali „święte wio­ s a m również samou­ — m i e s z k a n i a , r o b i l i m e b l e , c z y też m a l o w a l i a całej wszyst­ rolnika, gospodarstwie. o stolarze obrazów, spe­ zainteresowanie d r e w n a . W każdej chwilach wolnych ramy stroju, ludowej przede duże i w regionalną stanowią rzeźbiarze którzy w wycinali swoją natomiast opowiadają kach, które twórczości można dekoracyjną zamiłowanie się n a j s i l n i e j się n a t l e s z t u k i Polski. T e dziedziny zauważyć Księżaków przejawia w 1928 r. (repr. i ich strój). w Golisa na 1929 r . , w y k o ­ łowickiej. Były t a m 161 ��kołyska i szafa na szła n a własność pozostawała kupywała wiczu, tanta w stałym szereg uznając postacią. w na terenie w jubileuszowych, miasta Łowicza, plom za uznania działalność m. i n . muzea wicach. Otrzymywał prywatnych, (ryc. innych to artystyczną. W wyroby i ze nie o d osób żeber, natomiast skrzynię rzeźbioną. Około roku 1937 na analizować serię dzie­ W ujęciu postacie Matki przedstawiających Boskiej i między innymi Bezpośrednio p r z e d w y b u c h e m wojny wyrabiał Golis już t y l k o o z d o b n e „ ś c i a n k i d o k a l e n d a r z y " (ryc, 2), w p o s t a c i a ż u r o w y c h p r o s t o k ą t n y c h p l a k i e ­ tek o zaokrąglonych brzegach, b a r w n i e m a l o w a n y c h . Głównym a k c e n t e m w p l a k i e t k a c h jest orzeł h e r b o ­ w y , całą p o w i e r z c h n i ę zaś z a m y k a w i j ą c a się m i ę k ­ k o gałązka l a u r o w a . Z p o w o d u p o d e s z ł e g o w i e k u brakowało s n y c e r z o w i sił d o w y k o n y w a n i a więk­ szych p r a c , n i e w y k o ń c z y ł n a w e t s k r z y n i , z a m ó w i o ­ nej k i l k a l a t w c z e ś n i e j . Technika Rzeźbił w pracy wykonanego kosy. na którą liniował wał przeznaczonej do dokładnie powierzchnię farbami sosnowego których pracę olejnymi. i oklejał umieszczał się stwierdzić, czy w t y m celu tyl­ z zła­ ostrza od narysowania zdobienia i symetrii. Po płaszczyźnie, poziomo, wyrabiał lipowymi dekorację korzystał i z malo­ drewna okładzinami, snycerską. z co wyrzeźbieniu szklistym papierem Meble je skomplikowana. pionowo m u zachowanie wygładzał była własnoręcznie Rozpoczynał wzoru ułatwiało nie desce l i p o w e j , u ż y w a j ą c ko nożyka manej Golisa na Nie udało jakichkolwiek wzor­ ników. Pasyjki stwo. Można koracyjną, Przejawia ża. zasadniczo w która się z zauważyć widoczna jest to zwłaszcza Pierwszy podstawie nich wykazują krzyżyk, w pewne podobnie fałdami Różnice, zwalają s p o s o b i e ujęcia osadzony płaskorzeźbioną w postacią krzy­ z jakie zupełnie kształcił fazę ostatnią głowa rzeźbił w Druga podobnie bezpośrednio kiedy pełnej wzorowana na na po­ reprezentuje nie swojego stylu, okresie pasyjka pomocą węzłem pasyjkami, Golisa, pe- płytki za pierwsza pełni oraz płaskiej między bez wypadkach schematycznie twórczości mo­ pier­ schematycznie, charakterystycznym twórczej. ilustracji. staranniej gdy klatka została że został rzeźby n i e moż­ niewielkiej, o n jeszcze w granicę nie niewyraźnej bardziej zachodzą sztywne, i obu omawianych przypuszczać, wcześniejszą wy­ podczas dojrzałości była prawdo­ dewocjonaliach produkcji fabrycznej. Z d w ó c h f i g u r C h r y s t u s a stojącego — odkryta pewny, w Łaźnikach, Muzeum nie w Łowiczu, że przypisać twierdzać dzących figur jest t y l k o jedna, autoryzowana natomiast druga, przechowywana strzegającą, posiada autorstwo Golisowi. rrrimo między jest fałdów, tymi w wszystkim rzeźbom w y r a z sukni, wzdłuż które obu wydłużenie pionowym zaznaczonych hieratycznej zacho­ wspólną wybitne jeszcze się po*- różnic, Cechą za­ hipotetycz­ t a zdaje istotnych sposób zbiorach uwagę tylko Hipoteza pasie w w metryce rzeźbami. spotęgowane rytmicznie w można pewnych przede przewiązanej układem całej, nadaje nie obu p o w a g i . Fałdy t e j e d n a k r z e ź b i e z m u z e u m ł o w i c k i e g o ( r y c . 3) p o t r a k t o w a ­ zastały (ryc. 5) bardziej — dekoracyjny. dizwonowatej w Matki szaty Bo­ jest bo­ Postać identycznie. mostek podczas zaznaczonymi biodrze. ne de­ Golisa. nogi, W 4). dość ( r y c . 4) wykonana prawym gdy i formie rowków, pasję samą meblach w płytkich w tę jest zaznaczony postaci żeber. rizonium podobień­ w ciało podstawie kształtowana bardzo z na są r ę c e zaznaczenia postaci, Rzeźb w y k o n a n y c h przez J a n a Golisa z n a m y b a r ­ dzo n i e w i e l e . Z a c h o w a ł y się z a l e d w i e t r z y p a s y j k i i d w i e f i g u r k i C h r y s t u s a stojącego. (ryc. się krzyża, p o k r y t e są p o n a d t o kończynach ostatniej delowane siowa Chrystusa. w łączy Ramiona u w y d a t n i o n y u k ł a d mięśni. D r u g i e j powrócił d o r z e ź b y f i g u r a l n e j , , w y k o n u j ą c figurek, ma boga­ Natomiast potraktowana wypadku piersiowa kolekcjonerki więciu została pierwszym publikowanej dekoracji roślinnym od pasyjce, bardzo krzyż. meblową. j a k poprzednio, on drugiej oczy względem ornamentem nieznanej robił pod klatka ze się w prawie snycerką główkami krawędzie odbiega W ilustracji rzuca barokowy Kato­ w o n również zamówienia W za­ ornamentu nieostrej pasyjka Chrystusa drugiej Golisa zdobiony, gatym dy­ z 5 profilowane rocz­ z Golisowi szczegółach i profilowane snycerskich. Golisa. tylko całkowicie sław. N a gwiazdkami bogato Chmielińską , trzecia po­ W prac znanej małymi posiada 6). przez 1935 popularną związanych Warszawie za­ Ło­ reprezen­ drewnie otoczoną aniołków, dla Lwowa np. w w roku bardzo nadano okresu międzywojennego kupywały za i miejscowych nicą założenia połowie sensie t y m czasie w piersia czołowych polityków uroczystościach rzeźbiarzem, r e j o n u . Około powiatu skiej, prze­ Chmielińska do M u z e u m pewnym tego Wykonywał następnie muzeum. kontakcie z sztuki Golis która jego wyrobów go ludowej był już talerze, miejscowego swobodnie, schematycznie Biegną jednakowych układają one drugiej element t u równolegle odstępach, się a w jako a na symetrycznie dclnej na boki. rzeźbie wyłącznie do siebie, krawędzi Również Ryc. 2. „Ścianka" do kalendarza. Wyk J . Golis. Ryc. 3. Chrystus w cierniowej koronie. Wys. > 33 cm. Wyk. prawdopodobnie J . Golis. Ryc. 4. Fragment pasyjki J . Golisa. Wys. Chrystusa 16 cm. Muz. w Łowiczu. Ryc. 5. Chrystus. Wys. 45 cm Wyk. J . Golis ok. 1934 r. Ryc. 6. Pasyjka. Wyk. J . Golis. Wys. 62 cm. Muz. w Łowiczu. 163 �Ryc. 7. Kredens rzeźbiony i malowany. Wyk. J . Golis w 1928 r. Muz. w Łouiiczu. Ryc. 8. Skrzynia rzeź­ biona. Wyk. J . Golis w 1934 r. Ryc. 9. Fragment lawy zdobionej. Wyk. Franciszek Szymczak z Bąkowa ok. 1925 r. �Ryc. 10. Bok skrzyni (patrz ryc. 8). Wyk. w 1934 r. elementem jący z ornamentalnym szyi przechodzi równie Chrystusa, się uważany sukni. Pewne żyć w s p o s o b i e ujęcia Pomimo za podobieństwo sobą bem m o d e l o w a n i a . chuje z n a c z n a nie wykończenie i surowość jest rzeźby Różnica w pochodzą przypuszczenie, nym rzeźby opracowaniu sposób bardzo< wcześniejsza niu rodziny stały z że bardziej p r y m i t y w n a rzeźba od więcej w precyzyjny oby­ twórczości. wysunąć pod względem technicz­ w znajduje Łowiczu się traktować w czasie, jako jest zo­ rzeźbę niewykoń­ czoną. mebli kredensy, Golisa na które pierwszy zwracają plan uwagę wysuwają swoją nie­ rozetek, grzebieniu, którego> motywem ornamentem dobnie zakomponowanym. układa się o n w polach, zamkniętych mymi densie z wędzie nastawy bardzo Poza Łowicza kwiatową. od i 7) również motyw tylko metryczna tów dwuosiowa roślinnych. mimo-, iż wyrastają ' z splecionych czek w ósemkę natomiast girland. ozdobione nieregularnym motywem niką Dekoracja niejsza trzeciego i nieco kredensu bardziej podstawy drzwi­ snycerką — tech­ jest znacznie skrom­ Forma kwiato­ jest lek­ podobnych j a k poprzednio wygiętych chlarzy wrzecionowatych, listków, ułożonych w pąki. Również na podobne grzebieniu do wa­ wieńczącym nastawę k r e d e n s u w i ć roślinną zastępuje słabo woluta. Kredens Pracę nad ten, w y k o n a n y w ulist- 1910 r o k u , wielobarwnie. skrzynią rozpoczął Golis w 1934 r . ( r y c . 8). W d e k o r a c j i j e j podział n a p o l a n i e j e s t w y ­ gałązek; kwiatony środek pola stron szlakiem, złożonym kra­ z trójkątnych giem metrii ząbków tulipana, połówek przebiega w rozet. została i dolnej w rozmiesz­ układzie mniejsze otoczona partiach kompo­ z zaś w przez z pośrodku biegnących kompozycji środek trzech pionowych umieszczonego' Jedyna pionowo licowej swobodnym wypełniają kre­ kwiatu ścianie dość Całość s y m e t r y c z n y k w i a t o ń o l a n c e t o w a t y c h liściach i k w i a ­ Obramowania z kwiatowe. stanowi kształt n u z a n i k a zupełnie, p o m i m o że o r n a m e n t złożony zycje są po­ przybierają stylizowana. Na pokryte za­ sy­ elemen­ bocznych, łańcuszka w y k o n a n e g o o wszystkie kom­ mazerowania. zaakcentowany. szybek 1928. Muzeum podstawy; są — z a m i a s t dwa zwień­ roku z złożona z wazonów, czono ażurowe ten, sposobach ma p o l a c h raźnie zdobionej w kompozycja, Kwiatony prostokątnych pozio­ w kredens drzwiczkach polami polichromowanym obramowania Główny kredensu PrzecWwagę rozwinięte tym w (ryc. podstawie dwoma Po­ się na cen­ Kredens został jest układa m i a s t wyraźnego k w i a t o n u występuje t u b o w i e m roślinnym, p o ­ pionowych, góry kredensu). stanowi czenie n a s t a w y . wicią czterech (szuflady podstawy Na Łodzi. niego różni nie jest m a l o w a n y Łowiczu, trzeci w herbowy. wykonany ornamentu dują się w Muzeum w orzeł do niona są o n e w y p u k ł y m doniczki. gałązka z w y k l e bogatą dekoracją. Z e z n a n y c h n a m d w a z n a j ­ kryte z złożona malowany, który wyrastający elementów polski podobny Łodzi, ko Wśród się w na jest pozycji posiada­ wykonane t y m samym wypadałoby ce­ pozwala rzeźbiarza. Jeżeli zaś o b i e mniej muzeum róż­ sposo­ powierzchni, okresu z Muzeum t e j , która faliście barwnie głównie w jednego się Bardzo wyraźnie; wykonania kształcie samych zauwa­ jeszcze w z sposobie w tych tralnym i s t a r a n n i e w y g ł a d z o n a . T r u d n o - j e s t ustalić, c z y dwie być tach Z brzegów Podczas g d y pierwszą figurkę druga m o d e l o w a n a że stóp. podobieństw, o b i e dość zwisa­ fakt, dłoni, m ó g ł b y można dłoni wskazanych między łańcuch gdyby po w i e r z c h u złożonych dobrze nią się stal który, rzeźbionej J. Golis szere­ oś sy­ płaszczyzny 265 �zdobniczej. (ryc. Ornament 10), złożony na węższym z podobnych tów, j e s t b a r d z i e j s z t y w n y zuje t u do glownicy, dekoracji która boku skrzyni nych jak na licu elemen­ również i statyczny. Golis wspomnianej była jednym nawią­ poprzednio z jego ma- pierwszych Wykonując łóżko d l a córki ozdobił ' G o l i s płasko­ boków, j a k o najbar­ rzeźbą t y l k o j e d e n z dłuższych dziej widoczny. podobnie Wzór, zakomponowany j a k n a grzebieniach tu kredensów, bardzo przypomi­ n a też n i e c o ozdobę o k i e n k a n a d d r z w i a m i wymi do domu snycerza. Od akcentu wejścio­ centralnego, k t ó r y s t a n o w i u l u b i o n y p r z e z , n i e g o m o t y w orła, r o z ­ chodzą się s y m e t r y c z n i e przypominający Podobny wykonanej w na boki u l i s t n i o n e gałązki. wy. nieco zwieszony ornament przez dwie Występuje w na bo­ motyw, dół pąk kwiato­ znajdujemy Golisa esowate, t u nowy już na Wystawę kołysce Regionalną 3 najmniej udanych wyrobów zdobionych Jana G o l i s a należą d r z w i . J e d n e z n i c h , z n a n e t a k ż e z ł o ­ wickiej wystawy , ozdobione i zostały przez nałoże­ n i e t o c z o n y c h półkolurnienek, płaskich k r ą ż k ó w i m o ­ tywów w kształcie rzeźbiarz gicznego padku, soczewki; zakończył odstępnym orłem. typową wszystkie d l a niego założenia kompozycyjnego. na drzwiach zachowanych przez m e n t złożony ze elementy W d o dziś postaci bardzo w domu rodzinę Golisa, s p o t y k a m y o r n a ­ roślinnych, wydłużonego, s y m e t r y c z n e g o składającego nych szczegółów. dekoracji wy­ się z m a ł o wyrobów czytelnej stolarskich kwia­ masy drob­ wykonanych p r z e z G o l i s a w y r ó ż n i ć można s z e r e g c e c h , które skła­ się n a p e w i e n twórcy. Motywem specyficzny najbardziej styl dla właściwy Golisa temu charakte­ r y s t y c z n y m j e s t w i ć złożona z gęsto- o s a d z o n y c h siebie wrzecionowatych listków, z bardzo znaczoną l u b w o g ó l e n i e w i d o c z n ą łodygą. Występuje on w k i l k u postaciach: j a k o t y p o w y , osadzony z o n i k u kwiatoń, j a k o esowata ściankach sające do kalendarzy) pnącze o bardzo w gałązka l a u r u l u b też wa­ (np. n a jako- luźno drobnych listkach. rzeźbione p r z e z G o l i s a są z a z w y c z a j zwi­ Kwiaty promieniste, wie- lopłatkowe, r a z t y l k o występuje k i e l i c h t u l i p a n u . bionym motywem chętnie umieszczał (np. do na kredensach, kalendarzy) swoisty. tywów Pod Golisa tym nie orzeł polski, centralny drzwiach, interpretując Poza i łóżku, go w stosował Ulu­ który kompozycji na ściankach sposób bardzo żadnych względem od formy mebli meble rozpowszechnionych Księstwa Łowickiego, snycerką i malaturami. sach — poza dekoracją dodał tylko do n i e różnią zostały Na one t y l k o przykład rzeźbioną ogólnie na na sposobie densu oraz ment jest formy dziej w y d a t n e zwieńczenie szczytu. K o m p o z y c j a przez w spotęgowałaby tu wejściowych Andrzeja Golisa, znamy drewnianą pewne Golisa tylko kapliczkę. podobieństwo zdobienia, m . in. ornamentu n a podstawie jednak znacznie wprowadza poza motywy nowością tym zwierzęce, jest laskowa- umieszczone przypominające ozdoby n a t e r e n i e Łaanik ganków p r z y d r z w i a c h Gajek, syn agronomię chłopiec cieśli Wojciecha pracuje obecnie bardzo Gajka, poza Łażni- się snycer­ interesował ką. N a u c z y ł s i ę rzeźbić o d o j c a , a l e p o d o b n o też chowane wa jedna ustalonych kompozycja W całości, upierzenia ptaka wykazują Rzeźbione jedynymi na w tej pracy oraz d w i e p l a k i e t k i , z któ­ orła polskiego, wzorów, druga ostatniej zwraca bardzo wykonanego — dekoracyjne i ciekawe ujęcie biegłość techniczną wykonane pelikana uwagę dużą sprzęty obser­ J a n a G o l i s a . Za­ t o m i s t e r n i e w y c i n a n a , ażuro­ przedstawia gnieździe. te technikę jego w y r o b y według w chętnie r a m k a n a fotografie rych piskląt. przez ładna rozwiązanie Wyroby autora. Golisa n i e są t e g o r o d z a j u m e b l a m i , j a k i e spotkać izbach Księżaków ma rozpo­ d o domów. Jako wował kre­ S a m orna­ prostszy, nowe pseudogotyckim, szyby, jego Golisa 62 l a t a , widać Jana w Andrzeja p o t r a k t o w a n i u grzebienia. wszechnionych kami. podkreślone snycerzy wyrobów ozdobną rozłożenia obramowaniu łowickich. m e b l i , które Pośród w moż­ używanych większości są przez pochodze­ n i a j a r m a r c z n e g o , zdarzają się dość często- p r z e d m i o t y ozdobione przez j a k i e g o ś s a m o u k a snycerką czy m a ­ l o w a n i e m . P r z y k ł a d o w o w y m i e n i ć t u m o ż n a łóżko ze Strugienic, zdobione przez miejscowego- majsterka Białasa, c z y ł a w k ę w y k o n a n ą p r z e z F r a n c i s z k a Szym­ czaka z Bąkowa Górnego. Łóżko ze Strugienic ma n a dłuższym b o k u t a k s a m o j a k łóżko Golisa r a c j ę rzeźbioną listej wgłębnie, symetryczną, w gałązki, j e d n a k środkowa, znacznie skromniejszą podokiennej wyższa część z Bąkowa oparcia, rowaniem motyw nikłym bar­ kopytnika. niż pła­ (ryc. i płaską, kwiatonem Większość polichromowaną snycerski stanowi tych i malowanych tylko na j e s t ażu­ rzeźbą. t u doniczka dużymi 9) przypadająca przestrzeń ściany m i ę d z y o k n a m i , o z d o b i o n a ny deko­ f o r m i e fa­ Golisa. ławie lico­ orna­ i charakterze się kreden­ ścianach przyjętej o skorzeźby wzbogacone w Z j a k n p . sylwetkę psa. Drugą nie po­ twórczości J a n a Go­ mianowicie kredensu Golis mo­ terenie licowej innych 1945 r . mając kredens dekoracji W Golisa w do stosowanego w a Gajka. zmarł rzeźbiony W dwóch wiosce, Franciszka który zoo- i a n t r o p o m o r f i c z n y c h . zasadniczo wych był jako punkt za­ ściany między bukiet kwia­ Możliwe, że p o l i c h r o m i a n a działalność rodzinnej obok słabo bogaty Należy wspomnieć o w p ł y w i e lisa Franciszek drugim dodatkowy, boczne -na u b r a n i e , pośrodku, t o podobieństwo. skończywszy znanych już elementów tami, dają jeszcze gdzie zębatą linią. S k r z y n i a G o l i s a n i e została nie­ z się tów, a krawędzie są w y r a ź n ą jakiegoś l o ­ wicią B r a k u j e t u wyraźnie zamieszkałym W znajduje Andrzej Łowiczu . Do w lami, skrzyniach malowanych dwupolowych, wykończona. dzieł. gato łowickich Głów­ z bardzo nerkowatymi liśćmi i mebli rzeźbionych m e n t u n a s k r z y n i n a s u w a p e w n e , dość o d l e g ł e zresz­ ł o w i c k i c h powstała p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą i w okre­ tą, p o r ó w n a n i e sie 166 z kompozycją malatur na tradycyj­ międzywojennym. Były to czasy największego, �wręcz żywiołowego rozkwitu w i c k i e j p o w i n n y iść r ó w n i e e f e k t o w n e ją wypełniają. dukujące metale lowanymi kajały Tymczasem bardziej konawstwem ośrodki d l a użytku skrzyniami, w niejszego Podczas sprzęty, które stolarskie pro­ w s i , poza niewielkim wyszukane wnętrza izby ło­ zdobnictwa w Ł o w i c k i e m . W p a r z e z bogatą dekoracją barwnie m a ­ stopniu potrzeby zaspo­ w wpływu Łowickiem sunkowo meble n a obraz gdy masowo określony, dużego cechuje widualnych wypuszczający artystycznej z warsztatu działalności Tego rodzaju sadzie produkcja „krótkich serii", snycerką różnorodność f o r m , t y p o w a d l a indy­ poczynań artystycznych. PRZYPISY w ciągu całej niż kilka Muzeum w 2 J w . , r y c . n a s. 101. oparta n a za­ 3 J w . , r y c . n a s. 103. n i e mogła wywrzeć znacz­ 4 J w . , r y c . n a s. 104. kraju. OBRZĘDÓW i N a koncie stałą o r a z nych zmiennych, osiągnięcie t u przypomnieć skiej, na której czynnych pokazano niemal lutym dużej na całą Lublinie nowa skalę było 100% (!) wystawa jakie została zmienna, treścią stanowiła korzystania nowych pomysłów cji, j a k również zastosowania ośrodków ludowych, w gdzie dzie­ występowały. otwarta pracownikowi naukowej. ceramiki lubel­ odmian, interesującą starcza niejedna Lubelszezyźnie n a t y m terenie 1959 r . przygotowa­ wartości ubiorów do­ wystawę których wystawę czy wystawę stroju sumiennie reprezentowanych wówczas garncarskich, dzinie o posiada urządzoną spośród Wystarczy muzealnych osiągnięć szereg n i e z w y k l e wystaw najbardziej placówek swych stanowiła w Muzeum która poza swą Ciekawą w próbę w y ­ zakresie ekspozy­ możliwości, j a k i c h d o ­ muzeum nowoczesna tech­ nika. Wystawa ne ilustrowała Lubelszczyzny, nym zwyczaje pokazane doroczne w wyborze zarówno w a r u n k a m i l o k a l o w y m i , badań mogli Świderski. LUDOWYCH do grupy ambitnych skonale opracowaną i estetycznie w Jan Warszawa i ich strój. 1 mebli. meblarska, L u b l i n i e należy dynamicznych W A . Chmielińska, Księżacy 1930, s. 100. Reinfuss WYSTAWA w styl, d l a sto­ zdobione pra­ Fotografował Roman stworzyły plastycznej n i e więcej czy kilkanaście s z t u k z d o b i o n y c h łowickiej. charakterystyczny obszaru cujący — j a k G o l i s — w sposób p ó ł a m a t o r s k i , półzaswej izby skrzynie łowiczan. W y ­ m e b l i o bogatszej d e k o r a c j i z a j m o w a l i się w i ę c różni u t a l e n t o w a n i s a m o u c y , wodowy, wnętrza wyrabiane z tego zakresu. organizatorzy magazynowych statecznie musiało W wystawy Muzeum, penetracją konieczności terenową, podyktowa­ jak i i na poprzedzone prowadzoną stanem przez stopniu zasobach zatrudnionych w Muzeum, i obszerną opis dokumentację oraz zapis gnetofonowe stów. czy t e n został następnie korzystany przy muje obrzędów niektóre Z urządzeniu obrzędy świąt zimowych dów, serię turoni, oraz odkryte przy styki Ludowej kiełek. szafka ku wraz współudziale z grupę obej­ oraz Sekcji z trójkątnym ligawek Badania Instytutu Janowa interesujących k u ­ związanych szczytem, otwarta umieszczona kolędnicza. W e w n ą t r z z Bożym z przodu n a drąż­ niej znajdują się w d w ó c h k o n d y g n a c j a c h figurki krążące w cu, ubiory wiejskie. odziane Zwyczaje sikawek w e współczesne wielkanocne, śmigusowych, techniką rozległą rządzona z prócz palm, drewnianych pisanki w y ­ u i skrobaną wyróżniała nawleczonych poprzegradzanych tań­ reprezentowały woskową których Pla­ Sztuki maski a także szopkę z kompletem przedmiotów j a k gwiazda tzw. Hero­ kolędniczych, zasługuje n a u w a g ę wśród etno­ gwiazd Państwowego Wśród Narodzeniem która dorocznych związanych z o k r e ­ wystawiono z a p u s t n y c h przebierańców, Lubelskiego tek­ umiejętnie w y ­ wystawy, zwyczajów c y k l u obrzędów i zwyczajów sem nagrania m a ­ śpiewanych rodzinne. kołatek, zespół i rezul­ obiektów, a l e obejmującą i c h względnie wygłaszanych Materiał cykl obrzędów ołówkowy konane niedo­ co dało w t a c i e n i e t y l k o znaczną liczbę n o w y c h wystawy często Przygotowanie zostać rodzin­ bowiem bazować szczupłych metrykowanych. z małym i grafów NA LU B E LS ZCZ Y Ź N I E oraz się kołatka na d w a sznurki nasady krótkimi seria spo­ deseczek kołeczkami 167 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37529b784367dfc54033a629f27ae6e.pdf be0504438730434d28af940450f84e13 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4196 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje karnawał kusaki jedlińskie Jedlińsk (radomskie) - zwyczaje karnawałowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3913 Title A name given to the resource Jedlińskie kusaki /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.132-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski J E D L I Ń S K I E Ryc. 1. W od „Wójt". bezpośrednim Radomia, osada — sąsiedztwie, 'bo zaledwie rozłożyła się n a d rzeką Jedlińsk. miejscowość Dziś jest ok. 2.500 licząca to 12 k m Radomką nic nie mała znacząca mieszkańców. Jedyną wicza za tych zabójstwo wie każde jem „ścinania Zwyczaj z 1930 r o k u barokowym r. szczytem, 1752 p r z e z gruntownie Stanisława Andrzeja biskupa krakowskiego, dziedzica są t r z y wano stare w domy, przy odrestaurowany Załuskiego, Jedlińska. P o z a t y m czym najstarszy wybudo­ to historię Mikołaj zaczynającą (Jedliński) się herbu w r. sto Jedlińsko magdeburskim rozwoju liczy z przywilejem i prawem miasteczka ono zaledwie d ó w . Częste jest ku XIX (w itp. masowe latach: rego ciosem prawem (ius gladii). powolne. W cho­ nasilenie notujemy w wie­ pożary Ostatecz­ d l a m i a s t a j e s t u k a z c a r s k i , mocą w dniu n a osadę o 17/29/.X.1869 nazwie roku Jedlińsk, któ­ zostaje bez praw miejskich . 3 Jedlińsko korzystając ność przyglądania z prawa się e g z e k u c j o m miecza miało moż­ dokonywanym na to dlatego, pojęciu m i e s z k a ń c ó w ze zwycza­ śmierci" w o s t a t n i dzień stale, potem, d o I I w o j n y Wznowiono karnawału. obchodzony go w był d o ok. światowej, r . 1950, a l e tyl­ spotkało go> d o p i e r o w będziemy starali d o w i s k a , oglądanego się wyjaśnić w „kusakami", p r z y do- o p i s u c a ł e g o w i ­ przez a u t o r a w czym „ k u s ą " niedzielą, wtorkiem. wszystkich każdy r . 1959. Jedlińsku dzień z osobna nazy­ , k u s y m " poniedzi alkiem, „Kusakami" przebierańców charakteryzuje zwy­ komentarzu O s t a t n i e t r z y d n i k a r n a w a ł u z w a n e są w dni r . 1958 o stałym k o n t y n u o w a n i u . Genezę tego końcowym. N a razie p r z e j d z i e m y sym" 1831, 1867, 1874, 1894), Jedlińska. czaju r . 1820 i egzekucjach a się t o z n i e p r z y c h y l n ą postawą ó w c z e s n y c h w ł a d z t e ­ wają t y m 78 Ż y ­ O Jedlińsku, r e n o w y c h . Stąd też p o n o w i o n o Tempo powietrza — hamują r o z w ó j Jedlińsko zamienione bardzo się mia­ nieszczęścia, a t a k ż e c h y b a bliskość d u ­ żego R a d o m i a nym miecza na — Radom rządzenia morowego l e r y , których n a j w i ę k s z e zakłada 1 504 m i e s z k a ń c ó w , w epidemie 2 1530. W ó w c z a s Nabram swoich gruntach na trakcie Warszawa ma Jakuba. w t e n , j a k informują, czasami. z myślą r . 1768. N i e z a w s z e j e d n a k t a k było. M a r n a dziś o s a d a swoją ko dziada dziecko że łączą się o n e w okazałą b u d o w l ą j e s t t u m u r o w a n y kościół z r . 1645 w KUSAK w wzmożona nazywa kusy się wtorek. wesołość „ku­ również i Kuse zabawy, których p u n k t e m k u l m i n a c y j n y m jest w t o r e k w r a z „ścięciem ś m i e r c i " . D z i e ń t e n j e s t z w y c z a j o w y m tem; wszystkie nych godzin zarówno prace są przerwane, r a n n y c h przeciągają dzieci jak i dorosłych po a od ze świę­ wczes­ ulicach tłumy, przybyłych często z o d l e g ł y c h w s i (mp. z B i a ł o b r z e g ó w ) . O ż y w i o n y n a ­ strój w z m a g a j ą co c h w i l a wesołe u t a r c z k i z rańcami, kusakami. czyzn, czyli Zespół przebie­ przebranych p r z e w a ż n i e m ł o d y c h , składa się z „pana d e g o " i „ p a n i m ł o d e j " , chodzących p o d r ę k ę w męż­ mło­ asy­ ście k a p e l i składającej się z dwóch — trzech akor­ d w u k r o t n i e , k i e d y t o ścięto za jakąś zbrodnię, k o w a l a deonistów. ubrany w czarny frak, Urbana białą zbrodniarzach. W 132 z Lisowa s t y c z n i u 1778 r . m i a ł y oraz żołnierza one Wawrzyńca miejsce Scito- Pan koszulą młody z wysokim, jest staromodnym kołnierzy- �kiem o z d o b i o n y m głowie c z a r n y kach. P a n i i welon p o d szyją melonik, młoda Policzki Chodząc od dopiero co sząc p r z y tym o datek darstwo". Zarówno 0 swoim jak w m a n a sobie n a głowie. nowane. czarnym a ręce długą, i domu do białą domu zawartym informują „na nowe (ubrani baki i pro­ gospo­ normalnie), wąsy wymalowane czarną pastą. Cztery diabły u b r a n e dość d o w o l n i e mają byle n a czar­ n a głowach m a s k i z tka­ niny, z o t w o r a m i n a oczy i u s t a , i dużymi, c z a r n y m i lub c z e r w o n y m i czastym drutem. gie (70—80 „klepki", „taki rogami. Z tyłu ogon, s z p i l k a m i , gwoździami no Diabelskimi cm), drewniane, które rozkaz noszą rekwizytami rękach ze stanowią zespół złożony spodnie mają również i z są do wnętrz maskaradzie w szy; u biorą granatowe są udział z i na męż­ Twa­ „policjanci" (wypoży­ czapki listono­ pocztowe P.P. zastą­ „Policjanci" posterunku interwencja w gumowe M.O. Za­ osadzie: podobnych w i pełną starszy od humoru postacią i n n y c h kusaków, opoczyńską sukmanę, z w y p c h a n y m brzuchem krytymi i długimi melonikiem. jest wójt, ubrany wie­ w białą dla dodania po­ lnianymi włosami, D l a wzbudzenia przy­ wesołości po s w e g o śledzia w jeszcze gdy atrybu­ je w większą któryś z więk­ t e n spo­ wesołość uczestników do­ nosie. Oprócz o p i s a n y c h przebierańców zawieszone n a i t p . akcesoria, druciarz, cyganie sznurkach dalej dziad (przy kosiarz czym z plecionym z kosą szpulki babą, cyganka — kapeluszu w na od kominiarz, za opłatą długiej głowie białej — i po­ Istotnym celem całej m a s k a r a d y , aż d o c h w i l i są­ d u n a d śmiercią, j e s t z b i e r a n i e pieniędzy. Są t o bądź dobrowolnie zapłata składane za w r ó ż b ę deonach, datki, cyganki bądź wspomniana l u b ładną albo opłaty w y m u s z a n e żących w y s m a r o w a n i e m grę n a już akor­ przez diabłów gro­ poczernionymi klepkami, k a ­ nakładane p r z e z w ó j t a i p o l i c j a n t ó w za w y i m a g i ­ nowane n a poczekaniu przewinienia, opłaty (określenie m o j e — J . C.) n a k ł a d a n e n a ce pojazdy przez Jedlińsk odnoszą całej co pewien zabawy. W zapustowych w czas głównego od „celne" przejeżdżają­ i t p . Zebrane do odróżnieniu innych n i e są p r z e z n a c z a n e pieniądze organizatora podobnych okolicach Polski, zabaw pieniądze n a późniejszą z a b a w ę , l e c z użyt­ k o w a n e n a c e l społeczny. I t a k : d o I I w o j n y wej przeznaczano pożarną. W roku zaś świato­ j e przeważnie n a miejscową r . 1958 k u p i o n o z a n i e t e l e w i z o r , projektuje się k u p n o strojów straż w tym dla zespołu scenicznego. Kilka godzin trwające swawole przebierańców czej n a b r z u c h u , n o s i d u ż y pisem: W Ó J T PFERDOŁA tekturowy medal z na­ NIC NIE ZDOŁA . 4 Wójt przez cały dzień c h o d z i w asyście p o l i c j a n t a i „ s e k w e stratora". Ten wymalowane ostatni czarną chą teczkę z normalnie wąsy i ma baki, również też „niedźwiedź" „treserem". głowę i Niedźwiedź niedźwiedzią. cuchem, którego d r u g i •niedźwiednik on ubrany pałeczkę, na są „niedźwied­ ubrany koniec Przepasany trzyma w na arenę łańcuchu w białych ce, u b o k u m a m i e c z . 5 rze, k a t używał wiczek. Nie Nigdy wspomina który o zostawił też żaden używał to z ławnicy, czap­ ręka­ J a n Kloczkowski, tego. wyjęty 1920 r . celu w y k o n a n y m — ręce metalowym drewnianym Przy z zwyczaju, informatorów. śladów, b y k a t d o topora, t y l k o miecz. z czarnym czerwonej skórkowych opis najstarszych po prostu miecz najmniej w t y m a n i ksiądz wierszowany n i e n i e m a żadnych białą za­ dwaj strój p r z e p a s a n y długich, białych, tym bębenek posta­ państwowym j e d n a k n i e nakładał n a t w a r z m a s k i . ok. drugiej nowe D a w n i e j , g d y b y l i t u kuśnie­ łań­ w szyi, rękawiczkach, ręce W na K a t , odziany w czerwony pasem, jest którą występują zawieszonym jednej n a czerwono. uderza jest Teraz k a t i śmierć. ani w długi b i a ł y kożuch w ł o s e m n a z e w n ą t r z i w nakładaną tylko a pod pa­ „aktami". tworzą nik", zwany ubrany pastą śmierci". cie. Są t o : b u r m i s t r z w t o d z e z godłem ma t w a r z w y s m a r o w a n ą czarną pastą, n a p i e r s i a c h , a r a ­ trzyma i zawieszony n i e j a k o w s t ę p e m d o w ł a ś c i w e g o obrzędu, t j . „ścięcia Ciekawą Parę zresztą s t a n i e śledziem wy­ padkach. wagi twarzą końcu grupy ludzi, rozgania śmiechu, Po­ repre­ czar­ p i l n o w a n i e , b y któryś z k u s a k ó w n i e posunął się daleko, n a której i nici krakowianka strażackie i umalowaną zarzucając racji maskaradach. którzy wysmarowane i z Daw­ z tradycyjnym zwyczaju wędką, powodując huragany ry emblematy miejscowego i mruczeniem także przedwojennej sób, i daniem p o l i c j i j e s t u t r z y m y w a n i e porządku w kiem — j e s t śledź. R y b a k , koszuli czapy. a w chłopak oraz k a b u r y o d p i s t o l e t ó w i pałki wypożyczone za ją rybaka o n osobiście nożyce, domów. strażaków) zdjęte znakami b o k u mają figlach tem wróży) fantastycznie mundury miejscowych na czapkach pione zentuje i brał s t a l e udział w t a pozostała roz­ czterech K o n n o jeżdżą r ó w n i e ż k r a k o w i a k ubrani w k r a k o w s k i e stroje. od stać rybak mają szpic ubrani swego zawodu był dłu­ nieraz czone Jedlińsku jeszcze w W w występuje l u b n a u k o s . C a ł y dzień j e ż d ż ą n a k o n i a c h , a próbują w j e ż d ż a ć ścięte pan borcy. i futrzane ukarminowane, baki jego „krawcami", względu nie wolno jak i trzech „ ż y d ó w " z w a n y c h również z l a m p a s a m i , krótkie k o ­ żuszki w ł o s e m d o w e w n ą t r z pastą w ą s y na T a k niedźwiedź się d ł u g i m k i j e m . kol­ są wysmarowane w A n t y c h r y s t a " . Diabłom czyzn u b r a n y c h w rze szyi. N a u w a g ę zasługuje r ó w n i e ż postać „ r y b a k a " . niej naszpikowany l u b okręcony mawiać, a p o r o z u m i e w a ć się m o g ą t y l k o 1 na m i g i . Kozacy na chodząc podpierają sze r o z o c h o c o n e no ( l u b g r a n a t o w o ) na końcu wieszony suknię ukarmi­ małżeństwie, pieniężny mają rękawicz­ usta obficie muzykanci i p a n młody, motylkiem; na białych czym dawniej międlicy , mieczem a przed 6 — Podob­ „egzekucji" specjalnie I I wojną w mieczem dług. o k . 80 c m ( p o d o b n o p o c h o d z i XVII był zastąpiony przy­ wieku). 133 ��Śmierć u b r a n a j e s t n a biało. T w a r z białą maską oczodołami wykonaną i z odstającymi ma papieru, z kośćmi policzkowymi, w sumie s p r a w i a w r a ż a n i e „ ś m i e r c i " . W ma biały płatek, w przednich latach którym trzymała ukryty ona 8 następnie k o s i a r z ( r e p r e z e n t a n t co Opisem śmierci W zamykamy w późnych długi kusy wtorek w godzinach A w o j e n n y m czasom c n a b a r d z o r a d a B o t a m g ł ó w tysiące o d j e j m i e c z a p a d a O n a bez litości ród l u d z k i z a b i e r a N i e c h a j ż e n a r e s z c i e s a m a dziś u m i e r a " P o wysłuchaniu oskarżycieli Sąd w s t a j e , a b u r ­ m i s t r z o d c z y t u j e w y r o k , k t ó r e g o zakończenie b r z m i : po­ (czasem dwa) korowód postaci Jedlińsku. popołudniowych następuje „... O t ó ż za t e z b r o d n i e l i c z n e Z a t e zabójstwa r o z l i c z n e M y , Sąd, w y r o k w y d a j e m y , W imię Boga, Ojca, Syna, N a śmierć * j ą s k a z u j e m y N i m m i n i e d r u g a godzina". najważniejszy m o m e n t : w i d o w i s k o s a m o w s o b i e d r a ­ matyczne, ale n a s y c o n e sporą dozą komizmu. remizy strażackiej w y r u s z a pochód p r o w a d z o n y parę k r a k o w i a k ó w n a koniach. Za ta o r k i e s t r a strażacka, kozacy, kowóz strażacki (ale trumna, żydzi. diabły, bez beczki), Pochód W miejscu, gdzie d a w n i e j stoły i krzesła, na których był nimi wóz z zdąża Spod przez podąża Sądem, n a którym na dę­ becz­ Sąd: wójt i ławnicy. O b o k s t o i k a t . P o l i c j a n t Po jedzie w y d a n i u w y r o k u n a chwilę zabiera glos wójt: „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a k a t a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a A t r a m e n t e m podpisany N i e c h a j będzie w y k o n a n y " . „rynek". ratusz, ustawione zasiada mówi: „... Z e t n i j c i e śmierć srogą, n i c j e j n i e d a r u j c i e . . . w zanadrzu. występujących l u d u ) , który rękach t r z y ­ jest k o t . W kota Z k o l e i z a b i e r a głos p r z e d s t a w i c i e l p r a w a — w ó j t , osłoniętą wpadniętymi są burmistrz, „Bartłomiej" N a w i d o w n i ę w y s u w a się k a t , d o którego p o l i c j a n t p r z y p r o w a d z a uwiązaną d o p o w r o z a drżącą ze s t r a c h u d o p r o w a d z a przerażoną śmierć. W t y m czasie o r k i e s t r a śmierć, którą obskakują gra diabły i żydzi. Przewód sądowy o t w i e r a b u r m i s t r z , oddając głos pierwszemu o s k a r ż y c i e l o w i — k r a k o w i a k o w i , d a l e j k r a k o w i a n c e i ż y d o w i . O n i reprezentują miejscowe społeczeństwo. P o wysłuchaniu tychże z w r a c a się burmistrz do trzymającego śmierć n a u w i ę z i p o ­ licjanta: „Policjancie Bartłomieju B o rzecz niesłychana, a b y śmierć b y ł a złapana Co t o o n a m o c n o spała, ż e się t a k ł a t w o złapać dała Czy się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę W wierszowanej odpowiedzi policjant że śmierć r z e c z y w i ś c i e upiła się, s w o j ą w Tocznem, zauważył Ryc. z t j . n a p o b l i s k i c h łąkach, dziad Kanty. 5. „Niedźwiedź'' „niedźwiednikiem". zgubiła". zgubiła swe prze­ śmierci: Z kolei zabiera głos k a t i w n i u grozi t y m , którzy źle długim przemówie­ postępują: „ B o j a m i s t r z sprawiedliwości N i e przepuszczę żadnej z ł o ś c i " to znów usprawiedliwia się, że nie złości: 7 t a m śpiącą żałobnego, a p o l i c j a n t kończy do T y ś gubiła i niszczyła t o l u d z k i e p l e m i ę Pustoszałaś, w y l u d n i a ł a ś , tę polską ziemię P o d d a m y c i ę p o d m i e c z , pójdziesz ze świata precz". „ B o g d y b y n i e było k a r y N i e b y ł o b y i w złem m i a r y " oświadcza, kosę i marsza mówienie lub poucza zebranych: „ N i e c h a j n i e będą Bo to żywot lada próżniaki jaki 1 1 czyni tego w �Ryc. 6. „Kusy" wtorek. W rogu u góry „pani młoda" ze partnerem. N i e c h n i g d y n i e oszukują Niechaj uczciwie pracują" kończy zaś apelem ale skierowanym do rodziców: z płachty nych, rzucających Diabły wkładają się śmierć wszyscy z pochwy dusza zebra­ pogoń trumny, zebrani za kotem. stawiają i się k u p l e b a n i i p o p o k r o p e k . M a o n pow­ niem doktora, ściąganego który wychodzi w się objeżdża czele na lekarskim trwa r a d y mają kitlu, niemilknącej zatrzymując posterunkiem MO dla zameldowa­ śmierci. W r e s z c i e kat jadący białym koniu prowadzi do teraz n a remizy. t y m kończy się t e n k o m i c z n y d r a m a t . T e r a z nocy przez mieszka­ ulicami, tylko przed n i a o zgonie wszystkimi czele z księdza s c e n a p o w t a r z a się p r z e d aby wydać świadectwo zgonu. Pochód w wrzawie na na beczkowóz żydków. Podobna orkiestrą ją skierowują stać h a r a c z u p i e n i ę ż n e g o z ogólna z a b a w a , wstęp n a którą Na d o pół­ aktorzy roku 1959, w ogólnych s a c h n i e r ó ż n i się o d t y c h , j a k i e b y ł y okresie ksiądz międzywojennym, Jan Kloczkowski, a nawet proboszcz od czasu, tutejszej ścinania śmierci że najwcześniejszy opis 136 gdzie wspomniany ksiądz gdy parafii różnice. zwyczaju p o c h o d z i w ł a ś n i e o d księdza k o w s k i e g o , a z n a j d u j e m y g o p o d datą 1860 w Codziennej, w szczegółach j e d n a k , i to b a r d z o ważnych, w i d z i m y duże zaznaczyć, zary­ urządzane o d i ' . 1839, p o r a z p i e r w s z y j ą oglądał. W Należy księdzu prawie Pionka, był który jak podaje 1857". przed wiemy 100 l a t y . A l e dowiedzieć n i c , co by — t o moż­ wymienia burmistrzem po r o k u Kloczkowskiemu dziś autor jak się o d nie­ miejscowych n i e pochodziło Pod wpływem wyglą­ też d z i ę k i od jego u t w o r u księdza tradycja się d r o b ­ ne opisu. różnice w komentowaniu drukowanego W r a c a j ą c d o s z c z e g ó ł ó w , z w r ó ć m y u w a g ę , ż e śmierć nie a miała n a głowie glinianego* k a t t y l k o symbolicznie ciął garnka z mieczem popiołem, nad głową. N a t o m i a s t — t a k w r o k u ubiegłym j a k i p o pierwszej w o j n i e światowej garnek z mieczem w o r a z z a księdza K l e c z k o w s k i e g o popiołem w był garnek nieodzowny rozbijając i go. kat — uderzał Znajdujący się n i m p o p i ó ł c z y śledź p o s t n y n a końcu w ę d k i r y ­ b a k a — t o w i d o m e z n a k i w i s z ą c e g o już n a d k a r k i e m przydługiego kami postu. To religijnymi, symbole które związane weszły do z prakty­ zwyczajów i o b r z ę d ó w z a p u s t n y c h n a t e r e n i e całej P o l s k i , łącząc W t e n sposób widowiskami zwyczaj najrozmaitsze Przy „ścinania śmierci" t e g o l u b następnego z okresu innymi mającymi formy. sposobności zwróćmy uwagę na sam fakt ścinania. C z y „ ś m i e r c i " ścinano „ g ł o w ę " — a wówczas O p i s a n a z a b a w a , którą o g l ą d a ł e m — j a k w s p o m n i a ­ w sa­ zupełnie zaginęła, a c z a s a m i t y l k o w y c z u w a maska­ wolny. łem n a początku — — n i e można ludzi wierszu, burmistrza Kloczkowskiego. ucieka w 19 Wiśniewski mu kot — do tego Przypuszczenie na dał t e n z w y c z a j w r z a s k l i w y aplauz teraz z gdzie oprzeć Dzięki P o skończonym p r z e m ó w i e n i u w y d o b y w a a Prawdopodobnie na nazwisko m i e c z i tnąc n a d g ł o w ą s y m b o l i z u j e j e j ścięcie. Ś m i e r ć n a ziemię, opis. pióra X . J . K l o c z k o w s k i e g o J. 1 2 śmierci. Ścięciu t o w a r z y s z y jej m e g o o k r e s u p o c h o d z i w i e r s z o w a n y o p i s t e g o obrzędu „Wy ojcowie i w y m a t k i W y c h o w u j c i e dobrze d z i a t k i , Bo j a k w y ich nie skarcicie Z g i n i e o d m i e c z a i c h życie. J a i c h za w a s karać będę G d y s w e g o m i e c z a dobedę. Spadnie z k a r k u i c h główeczka J a k o d noża m a k ó w e c z k a " . pada treściwy lewym swym daje Klocz­ Gazecie krótki, „kat" musiałby dość w y s o k o ciąć mieczem n a d głową, dla bezpieczeństwa, c z y też s ł o w o „ ś c i n a ć " od­ n o s i się p o p r o s t u d o u d e r z e n i a m i e c z e m Kloczkowski czywszy w zmusza musimy Gazecie Codziennej [tan. k a t — J . C ] garnek upada w na z popiołem, rusztowanie [...]" . nas do 15 zaufania ustosunkować mógł on nawet do styl mieczem śmierci opisu krytycznie wierszowanego; d l a l e p s z e g o układu w garnek? „[...] Skoń­ trup Potoczny opisu w uderza rozbija, m u . Natomiast się poetis o m n i a licet, więc wierszy allokucją, który pisze: niektórych swych wypadkach �celowo mijać się z prawdą. Jest to tym bardziej możliwe, że p r z y p a r o k r o t n y m w s p o r n i n i e n i u o by r z e c z y w i s t y m ucinaniu głowy nie zapomina dać: „ A z g ł o w y popiół się p r u s z y " . tej głowy popiół więc k a t n i e w Tak czy o w a k nie mógłby szyję, lecz się w Z musiał głowy, gdyż śmierć n i e była kukłą, co w y n i k a z a r ó w n o z o p i s ó w j a k i d z i s i e j s z e g o s t a n u rzeczy. Żaden z p y t a n y c h i n f o r m a t o r ó w , czący J a n Gołębiewski, ścinanie o d b y w a ł o nym się podwyższeniu nie na czy nawet 86 l a t l i ­ przypomina jakimś temu sobie, podium, by drewnia­ podobnym, w czym uwidaczniałby się w y r a ź n y w p ł y w o g l ą d a n y c h n i e g d y ś egzekucji. A jednak •wi-amo p o m o s t , sto l a t temu w czemu k o w s k i pisząc w daje w wzmianki o jego śmierć opisie wkrótce po go t u n i e z n a j d u j e m y , pomina go s o b i e Ważnym kowski nak, stary jest i w Zwyczaj roku opowiadaniach nie ma stawiania go 1860 zaginąć, różniącym o ich odbicie w starych dzisiejszy ściętej saniach. używano jednak znalazło s w o j e wyda­ skoro przy­ Gołębiowski. mówi wtedy „[...] P o n a rusztowanie [...]"". eksportacja wyraźnie że Klecz­ a n i też z t r a d y c j i n i e szczegółem od d a w n e g o stor- Jan wierszowanym rusztowaniu. musiał w i ę c Jedlińsku ks. Gaziecie Codziennej: niu d e k r e t u prowadzą Natomiast wyraz zwyczaj śmierci. Być tylko Klecz­ może jed­ czasami, co opisie, a z k o l e i informatorów (Jan — Gołę­ b i o w s k i — l a t 86, J a n Jastrzębski — l a t 87) t w i e r ­ dzących, na że śmierć gdy były zaspy wożono stale wozie, tylko śnieżne, w ó w c z a s u ż y w a n o sań. C z ę ­ sto postępowano t a k m i ę d z y r o k i e m 1900 a 1920. Z i n n y c h s z c z e g ó ł ó w w a r t o jeszcze z a n o t o w a ć różnice w strojach. Np. k a t bywał stopnia „ c z e r w o n y " , mu c z e r w o n y m którzy że n a w e t papierem, informatorzy . 1 8 Kloczkowski wspomina co pamiętają zaś jednym o klękaniu śmierci, c o j e s t t y m że n i e z a w s z e k a t u stojącą. Ostatniej potwierdzają było tego oklejano jeszcze nie­ używały kołatek. wypadku również prawdopodobniejsze, wygodnie wiadomości jednak do b u t y czasami Diabły w dawniej małe „ścinać" śmierć Kleczkowskiego nie informatorzy. zwró­ cić uwagę n a n i e k t ó r e p o s t a c i e b i o r ą c e u d z i a ł w łej m a s k a r a d z i e . Jedne z nich istnieją chwili, gdy powstał s a m zwyczaj za chwilę p r z e j d z i e m y ) , ca­ zapewne (do którego i n n e przechodziły od genezy metamor­ fozę, a jeszcze i n n e są w y r a ź n i e n o w y m nabytkiem. Niestety najważniej­ Kloczkowski sze postacie. wymienia tylko Są t o : b u r m i s t r z , w ó j t , p o l i c j a n t i k a t . Innych należy się domyślać. to o d b i c i e przedstawicieli go. O n i b y l i n a j w y ż s z y m i dawnego prawa — miejskie­ stróżami p o r z ą d k u i w czy­ czaju z — „gonili" całą pewnością uwagę n a antagonizm kami. Ma pierwsi dzy on w zwy­ latach i wcześniej. kozakami i krakowia­ aspekt polityczny; przedstawicielami bo, gdy to dru­ przemocy, m o g l i symbolizować wolność i walkę. Racławice, mieli Głowacki kowiaka, a obchodów nie i silny wpływ co 'Krakusy mogli mieć, n a upowszechnienie za t y m idzie, maskaradowych na i chyba postaci włączenie kra­ go do t a m , gdzie dotychczas go było. Starymi postaciami są najprawdopodobniej nie­ d ź w i e d ź z n i e d ź w i e d n i k i e m , żydzi, c y g a n i e , d z i a d y gdyż odpowiedniki ich znajdujemy l u d o w y c h i n n y c h okolic. Nowością w — zwyczajach natomiast wydaje się k o m i n i a r z , chociaż Jedlińsk j a k o m i a s t o m ó g ł i c h mieć o d d a w n a . Teraz czaju wet w wchodzimy już w genezę właściwego zwy­ „ścinania ś m i e r c i " . N i e j e s t w y k l u c z o n e , a n a ­ jest prawdopodobne, istniejące które z już czasem że dawniej stały „ ś c i n a n i e " mogło* w e j ś ć zwyczaje się maskaradowe, tylko dodatkiem. Jednak sam zwyczaj „ścinania ś m i e r c i " j e s t s t a r s z y n i ż b y się n a pierwszy rzut oka wydawała nie rozświetla nia, gdyż w oparta Kloczkowskiego X. z umieją rozdział prawie twierdzą za w na ten wprowadzili ongiś w było, zatem o Dekanat Jedlińsku pamięć. wszyscy Toteż się zgodnym z zwyczaj żywą o ścina­ Gdyby jednak razy ksiądz w Jedlińsku bezpośrednio świadkami chórem że wiele parafię r . 1778, a l b o i ze 1911), n a pamiątkę już objął książki mieszkańcy Kloczkowskim, wspomniany który księdza z Radomski, 1 9 to z — n a opisie pochodzących ich dziadowie 1839, z e t k n ą ł b y egzekucji zagadnie­ Jedlińsku z b r o d n i a r z y . Kloczkowski, r. tradycja stopniu całości danych księdzem nia a jest (i J . Wiśniewskiego którego Miejscowa najmniejszym ze w świadkami nich pamięcią, narodzin zwyczaju. O tym j e d n a k ksiądz K l o c z k o w s k i n i e w s p o m i n a , m i m o b a r ­ dzo dokładnego opisu, j a k i Genezę tego z w y c z a j u niem zwyczajów n a m pozostawił. można w i ą z a ć podobnej treści, z powstawa­ które spotykamy i n n y c h okolicach Polski. Przecież w kowie jeszcze w XVIII w. spotykamy samym się ze n i e m b a ł w a n a w końcu k a r n a w a ł u p r z e z miejscowych jednak późniejsza, w — pewnym cechów , 2 0 również sensie a — według przez żaków . 2 1 jest szeroko nad rów n a z w a „ s t r a ż n i k " d l a t e g o ż s a m e g o . P ó ź n o w p r o ­ „ u ś m i e r c e n i e m " przedstawiającej wadzeni z o s t a l i k o z a c y , k t ó r z y lenie l u b utopienie. Joachim B i l s k i Judaszem w Wielki Czwartek, Kra­ ścina­ czeladników zdania Czy n i e znane o c z y m ś w i a d c z y słyszana z u s t s t a r s z y c h i n f o r m a t o ­ pew­ twier­ siedemdziesiątych między mocny byli Bartosz policjant, z j a k mówi przepędzali N i e t u w p r a w d z i e miejsce, ale p r z y okazji zwróćmy weryna (ci p r a w d z i w i ) że — oni, czyli ub. stulecia, a prawdopodobnie t u jeszcze jest miejscowej p r z e b r a n y c h krakowiaków. T o z k o l e i pozwala Wchodzi nazwa miłością Kloczkowski: jest prawdopodobne, Gołębiowski stej f o r m i e p r z e s z l i d o z w y c z a j u . którego wielką dobitnie dzić, ż e k r a k o w i a c y b r a l i udział w o b c h o d z o n y m w Skład Sądu j e s t j a s n y : b u r m i s t r z , w ó j t i ł a w n i c y się wyraził T y m bardziej Jan tak Po t y c h d r o b n y c h szczegółach w a r t o j e s z c z e cieszyli co „ Ż e k o z a k p r z y n i e j z nahajką s t o i Ż e j e j w y m y ś l a kozaczą m o w ą I że w y w i j a b a t e m n a d głową". uderzać". faktycz­ nie ludności, ucię­ prószyć; garnek nością do­ samej r z e c z biorąc, n i e m o g ł o być nego o d c i n a n i a jaka- T. pastwienie się zakończone go kukły p r z e z w Se­ podobne spa­ „Kronice P o l - 137 �Ryc. 7. „Śmierć" z ukrytym Wokół niej „diabły" i „żydzi". w płatku kotem. Ryc. 8. „Kozacy". s k i e j " o p i s u j e b a ł w a n a ze słomy l u b k o n o p i u b r a n e g o niu w w stare odzienie, śpiewali: potu" 2 2 . któremu „śmierć się wije XVII-wieczny wistości u t o p i e n i u żartobliwie płotu, bałwan upersonifikowaną ta znajduje przy jest zimą odzwierciedlenie w — aby w niedzielę, którą nia odbywał jakowejś uchwale Z n na albo zowią tą samą inazwą s p o t y k a m y Podhalu. Na Śląsku zaś do Nazwa dozwalajcie zwyczaj śmiercią kło­ rzeczy­ synodu po­ „nie się L a e t a r e zabobonny p o s t a c i , którą łuży t o p i ą " . nież zwie się w śmiercią. znańskiego z r . 1420, g d z i e c z y t a m y : Niedzielą, szukający więc Białą zwie postu, w się którą odbywa „śmiertelną" . 2 i średnio g d z i e n i e g d z i e się Łączący gaik się z t y m bardziej uważano ją za s y m b o l z i m y , a w pod po postacią różnych Krakowie. bałwana figlach cach Poznańskiego przebierani domach zakutego w pierwszej chodząc Polnym kajdany, którego niektórych okoli­ połowie X I X w . po­ w się cośkolwiek sąd w W 25 uczynku Mazowszu sąd n a d mięsopustem ścinano . chłopcy starali gorącym Na czasie zapustów po ukraść. Z ł a p a n e g o na skazywał na ścięcie. „Zło­ dzieja" i w ka­ p e ł n i o n y m k r w i ą b y d l ę c ą ścinano' n a s p e c j a l n y m rusz­ się rów­ dziś obrzęd w środę o d b y w a n o wynosze­ topi kukłą z w a n ą M a r z a n n ą l u b Śmiercią, a c z w a r t ą dzielę bałwana popielcową się nie­ topienia, tym bezpo­ dowodzi, przenośni i że śmier­ c i , p o z n i s z c z e n i u k t ó r e j t r i u m f u j e w i o s n a , radość — u b r a n e g o n a biało, z g a r n k i e m n a g ł o w i e n a ­ towaniu. nianym Kat w czerwonym mieczem „winnego" w go drew­ oblewał 2 e Ten ostatni zwyczaj od egzekucji ranie uderzał a rozbijając krwią . s k i m . "Pochodzenie zywałaby ubiorze garnek, j e s t p r a w i e i d e n t y c z n y z jedliń­ jego łatwiej dałoby się wywieść dokonywanych n a zbrodniarzach. na to wcale złodzieja i Wska­ n i e u k r y w a n a i n t e n c j a : uka­ krew w garnku. Nie można się j e d n y m s ł o w e m budząca się d o życia p r z y r o d a , którą j e d n a k z t y m zgodzić, g d y c h o d z i o Jedlińsk. T u ge­ symbolizuje nezy w bol i zielony g a i k . N i e bez znaczenia też jest t y m w y p a d k u u z n a w a n i e k o l o r u zielonego za s y m ­ nadziei, co jest t a k bardzo dziś, z a r ó w n o n a w s i j a k i w Ścinanie śmierci odosobnionym. uśmiercano okolicach 138 w Polski. w maszkarę, Wyżej już jeszcze których znane w były Gołębiowski waniu szukać w ten p r o s t u personifikacją wspomniano sposób różnych o ścina­ Marzannie lub podobnych czy stworzone jest również, nieskomplikowanym „śmierć" „zbrodniarką w w swoim skazuje wypadkiem Jedlińsku n i e j e s t Zabawy, jakąś powszechne mieście. należy b a ł w a n a c h z w i ą z a n y c h z zimą. S t a r y i n f o i r m a t o r , Jam całej ścięcie, ludzkości". przez że na się bo rozumo­ jest D l a n a s jest ona o n a po z b r o d n i a r k i — z i m y , która nisz­ ziemię uśmierca i słońce ją życie. przez Jasne ścięcie. W ��Strój k a t a w y p o ż y c z o n o z W D K w K i e l c a c h . W u b . r . n i e p o s i a d a n o c z e r w o n e j c z a p k i , w i ę c zastą­ p i o n o j ą t a k i m ż e b e r e t e m . D a w n i e j k a t m i a ł stoż­ kowatą, w y s o k ą czapkę z t e k t u r y oklejoną czerwo­ n y m p a p i e r e m . N a końcu b y w a ł p o m p o n z c z e r w o ­ nej wełny l u b papieru. 5 P i s z e o t y m już w r . 1860 X . J . K l o c z k o w s k i (Gaz. Codz., W a r s z a w a 10/22, N r 50); „ P o w y d a n i u d e k r e t u p r o w a d z ą śmierć n a r u s z t o w a n i e , w z y w a j ą kata, który wyjmuje z pochwy miecz (część zwierzchnią od międlicy, która się p i ó r e m z o w i e ) [...]" [ p o d k r . m o j e — J . C J . U ż y ­ wanie miecza o d międli pamięta bardzo dobrze 6 6 - l e t n i i n f . A n t o n i Z i e m b i c k i , k t ó r y m ó w i , że g d y m i a ł 17—18 l a t , w ó w c z a s m i e c z o d m i ę d l i c y zastąpio­ no d r e w n i a n y m mieczem w y s t r u g a n y m przez m i e j ­ scowego stolarza F r a n c i s z k a Skurosza. 6 W i e r s z o w a n y t e k s t j e s t pióra X . J . K ł o c z k o w skiego. Uległ o n t u p e w n y m z m i a n o m d o k o n a n y m p r z e z o r g a n i z a t o r ó w . W rzeczywistości b r z m i : 7 „Bo to sprawa niesłychana — aby śmierć była złapana C z y t o o n a m o c n o spała — że się ł a t w o złapać dała. C z y się w k u s a k i upiła i s w o j ą kosę zgubiła". G d y Jedlińsko r z ą d z i ł o się p r a w e m m a g d e b u r ­ s k i m , w ó w c z a s s t a n o w i s k o w ó j t a ( a d v o c a t u s ) było w y ­ b i e r a l n e . Sądził o n s p r a w y k r y m i n a l n e , a sąd t a k i z w a ł się „ i u d i c i u m a d v o c a t i a l e " . U X . J . K l o c z k o w s k i e g o c z y t a m y : „ N a ścięcie ją skazujemy". U X. J . Kloczkowskiego czytamy: 8 9 1 0 „ T e r a z poślijcie p o m i s t r z a M a c i e już w y r o k b u r m i s t r z a Czarnym węglem podpisany". U X . J . K l o c z k o w s k i e g o zamiast tego wiersza j e s t : „ N i e c h a j n i e będą p i j a k i " . U X . J . Kloczkowskiego zamiast „Wychowujcie dobrze d z i a t k i " jest: „Karzcie swoje młode d z i a t k i " . X . J . Wiśniewski, op. c i t . Jw. G a z e t a C o d z i e n n a , W a r s z a w a 1860, 10/22, N r 50. P o r . o p i s X . J . K l o c z k o w s k i e g o z a w a r t y w Dekanacie Radomskim, op. cit. P a t r z p r z y p i s 15. J a n G o ł ę b i o w s k i — l a t 86, A n t o n i Z i e m b e c k i l a t 66, J a n Jastrzębski — l a t 87. W i n n e j w e r s j i t w i e r d z ą , że j e s t t o „ b u n t " p r z e ­ ciwko odebraniu i m p r a w miejskich. J . Pachoński, Zmierzch sławetnych, Kraków 1955, s. 354. Patrz Wystawa Zwyczajów L u d o w y c h w M u ­ z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e urządzona w r . 1958. C y t . w g : J . S t . Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1932, s. 47. J . S t . Bystroń, Etnografia Polski, K r a k ó w 1947, s. 177 (podkreślenie w tekście m o j e — J . C ) . Wiedza o Polsce, T . I I I , s. 308; J . St. Bystroń, Etnografia Polski, w y d . c y t . , s. 178. O. K o l b e r g , Mazowsze, T . I , K r a k ó w 1885, s. 122. O . K o l b e r g , Lud, S e r i a X , cz. d r u g a , W . Ks. Poznańskie, K r a k ó w 1876, s. 1 8 9 - 1 9 0 . P a t r z p r z y p i s 16. 1 1 Ryc. 11. „Ściętą śmierć" włożyły do trumny. diabły 1 2 1 3 1 4 wyobrażeniach opierając się ludu śmierć na starej za o k o " — i m y w jak ucina głowę. świat maksymie: żartach m o ż e m y A więc „oko j e j uciąć g ł o w ę . 1 5 1 6 1 7 „ P o d d a m y cię p o d m i e c z Pójdziesz ze świata p r e c z " . 1 8 2 7 1 9 2 0 PRZYPISY Słownik Geograficzny, T . I I I , W a r s z a w a 1882, hasło: Jedlińsk. X . J . W i ś n i e w s k i , Dekanat Radomski, Radom 1911, s. 8 1 . P o d a n a l i c z b a ż y d ó w n i e z g a d z a się ze w z m i a n k ą n a s. 82, g d z i e a u t o r pisze, że d o r o k u 1830 b y ł o t u t y l k o 5 r o d z i n ż y d o w s k i c h , co dawałoby średnią 15,4 o s o b n i k ó w n a jedną rodzinę. T y m b a r ­ d z i e j , ż e — j a k p o d a j e d a l e j — w r . 1879 b y ł o ż y ­ d ó w 334. J w . , s. 8 1 . W u b . r . n a p i s b r z m i a ł : „ W ó j t pardoła n i c n i e zdoła". 1 2 3 4 Fotografował Jerzy 2 1 2 2 2 3 24 2 5 2 6 2 7 Czajkowski. �LUDOWY FERETRON Z K R A S N O B R O D U W kościele p a r a f i a l n y m p o d w e z w a n i e m N . M . g i p s o w y m . W y m i a r y : 1,2 x 1,8 m . P o d s t a w ę f e r e ­ Panny w K r a s n o b r o d z i e ' p o w . T o m a s z ó w , w o j . l u ­ t r o n u s t a n o w i ł a w a , n a której u s t a w i o n y j e s t p r o ­ belskie) z n a j d u j e się d o dziś w u ż y t k o w a n i u ' z a b y t ­ stokątny, d w u s t r o n n y o b r a z o l e j n y , u j ę t y w b o g a t o k o w y f e r e t r o n , zasługujący n a u w a g ę z e w z g l ę d u rzeźbione obramienie o motywach rokai i fal, na c i e k a w e r o z w i ą z a n i e f o r m y f e r e t r o n o w e j w o r y ­ z w k o m p o n o w a n y m i w nieregularnych polach orna­ ginalnym, l u d o w y m w y k o n a n i u . m e n t u płaskorzeźbionymi (bas-relief), polichromowa­ Brak jest j a k i c h k o l w i e k przekazów a r c h i w a l n y c h o historii z a b y t k u i o jego autorze. N a podstawie typowego r o k o k o w e g o o r n a m e n t u n a l e ż y d a t o w a ć iar e t r o n n a drugą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k w sprzeczności z t y m pozostają d a t y : 1677 — wyry­ ta w e w n ą t r z ł a w y f e r e t r o n o w e j , i 1692 — wypisana farbą olejną n a z e w n ą t r z l a w y , M o ż n a przypuszczać, że p r z y b u d o w i e f e r e t r o n u z u ż y t k o w a n o starszą ł a w ę lub też, ż e d a t y m o g ą n a w i ą z y w a ć d o h i s t o r i i c u ­ downego o b r a z u M . B . K r a s n o b r o d z k i e j w ołtarzu głównym kościoła. O b r a z o b e c n i e w p r a w i o n y w f e ­ retron m a c h a r a k t e r l u d o w y , a l e o b a r d z o s k r o m ­ nej wartości a r t y s t y c z n e j , toteż p o m i n i ę t o g o w d a l ­ szym ciągu o p r a c o w a n i a p o ś w i ę c o n e g o r z e ź b i e f e r e ­ tronu. Omawiany feretron jest drewniany, dwustronny, rzeźbiony i p o l i c h r o m o w a n y n a p o k ł a d z i e k r e d o w o - nymi scenami Bolesna to i — w cyklu Chwalebna awersie: 3. N a r o d z e n i e . pasyjno-maryjnego Tajemnica 1. Z w i a s t o w a n i e , 4. O f i a r o w a n i e w ś r ó d u c z o n y c h , 6. J e z u s 8. Cierniem czeniu sie: litery 1. U p a d e k pod w 2. Ś w . ) . Są Nawiedzenie, świątyni, 5. Jezus w Ogrójcu, 7. B i c z o w a n i e , koronowanie splecione (Radosna, Różańca (naigrawanie), imienia MARYA; krzyżem, 2. w zwień­ w rewer­ Ukrzyżowanie, 3. Z m a r t w y c h w s t a n i e , 4. W n i e b o w s t ą p i e n i e ( w z w i e ń ­ c z e n i u ) , 5. Z e s ł a n i e D u c h a Ś w i ę t e g o , 6. W n i e b o w z i ę ­ cie, 7. K o r o n a c j a scenek: N . M . Panny. Przeciętny wymiar 20 x 20 c m . Sceny awersu i rewersu bą. W m i e j s c u N a w i e d z e n i a n i e pokrywają się ze s o ­ i Biczowania po stronie r e w e r s u znajdują się m o t y w y Wniebowstąpienia ze awersie przekomponowane dowolnie ornamentalne, zwieńczenia rewersu ze a jest pole w splecionymi 141 �Ryc. 3. „Zwiastowanie" (fragm. awersu). Ryc. 4. „Nawiedzenie" (fragm. awersu). Ryc. 5. „Na­ rodzenie" (fragm. awersu). Ryc. 6. „Ofiarowanie w świątyni" (fragm. awersu). Ryc. 7. „Jezus wśród uczonych" (fragm. awersu). Ryc. 8. „Jezus w Ogrójcu" (fragm. awersu). Ryc. 9. „Cierniem koronowanie" (naigrawanie). Ryc. 10. „Biczo­ wanie" (fragm. awersu). �literami MARYA. Dwustronne nek, n i e p o k r y w a j ą c y c h klucza partie jako pełną ażurowość zamknięte poła t y m ze obramienia. ornamentem scenek; rozmieszczenie się p r z y zdobi je są Poza larskimi, do wzmocnienia o się nastawy w y m . : 0,6 x 1,6 m, one feretronu. Toteż sce­ M. wy­ minika, pewne niewykorzystane skośnie townica n a t l e c i e m n o z i e l o n y m przyczyniają sobą, Boską wydzieloną kra­ wo. efektami ma­ z boków Obraz przedstawiający środkowy w awersie Scenki jest w listwową kompozycyjnie obramienia, żłobiona konstrukcyjnego adorującą. Dzieciątko, w r e w e r s i e oprawiony jakkolwiek z reszty związaną z płaskorzeźbione w y k o n a n e feretronu z jednego prostej ornament ławy znajduje feretronowej. n i m materiało­ są n a k a ż d y m kawałka się też ramę, omawianego m a zdobiona 'jest d r o b n y m , r o k o k o w y m Podobny św. D o ­ właściwą drzewa. Ra­ ornamentem. nia ściankach �Ryc. 11. Zwieńczenie sceny „Cierniem koronowanie" z awersu. Ryc. 12. „Ukrzyżowanie" (fragm. rewersu). Ryc. 13. „Upadek pod krzyżem" (fragm. rewersu). Ryc. 14. „Zmartwychwstanie" (fragm. rewersu). Ryc. 15. „Wniebowstąpienie" (fragm. rewersu). Ryc. 16. „Zesłanie Ducha Świętego" (fragm. rewersu). �Ściśle nek inwentaryzacyjny — jako fotograficznej Pomimo — oprawy tchnie na przyjęcie miast stylu ulubionego z kwater jak i Trójcy W ujęciu s c e n przebija tradycjonalizm i w strona pola — wypad­ zarówno do i d e i typu z scenkami fla- malowa­ wokół ołtarz po­ Różańcowy L u b l i n i e — r y c . 19). duża n a i w n o ś ć ludowej. Cykliczna świeżość ujęcia ludowy k l i m a t o m a w i a n e g o malna się w późniejszego — Nato­ obramienia dałoby (np. w i e l o t o n d o w y cji właściwa s z t u c e tym najtypow- XVII-wiecznych obrazkami z kaplicy Świętej interpreta­ narracyjność, składają się na feretronu jest for­ czysto l u ­ i ludowe zapełnienie półpostaoiami, Ducha z zadziwiającą mością a r t y s t a jest umowne wprowadzenie względnie tylko całego i to w Św., traktowa­ głów pola u ujęciu izofcefalicz- Wniebowstąpienie). beztroską c z y w p r o s t przekracza prawo kompozycyjne niż u osób perspektywy, pierwszoplanowych mienionych scenach) spektywicznego głów d o osób w pośredniego, Innym jest też l u b półpostaci sunku z (w dając o b u wyżej rodzajem pierwszego w niewielkich trudno było ficzne, upraszcza pomieścić on — ilość tów, p o d c z a s XVIII gdy wieku, polach mistrz cechowy, perspektywiczne dzięki one w s c e n a c h umieszczone i zdecydowanie i sposób są przy tym szczególnie sceny ilości dużych charakterystycznie w ludowy. osób w głąb po­ są rozmiarów, pierwśzoplanowo, zazwyczaj do przedmio­ pomniejszanie zredukowaniu cyklu stosunkowo często s k ą p y m p o l u g ł a d k i e g o tła. G ł ó w n e ustawione w a istotnie ikonogra­ — osób rozbudowywał staci. Właśnie treści ograniczając występujących raczej artyście rozwinięte je, poprzez u j ę c i e czaj w scenach zazwy­ postacie centralnie, Również wy­ błędu niewspółmierna per­ wielkość planu — w 3to- głębi, j a k b y z p o m i n i ę c i e m np. w Ofiarowaniu i w wśród uczonych, gdzie ponadto staje ną zatłoczenia w kompozycyjnego planu scenie się t o Jezus przyczy­ sensie h o r r o r v a - cui. Jakkolwiek poruszone wymagań gałyby sztuki raczej ostatecznej dziej że Już n i e są twórca tego ocenie — zawarł m . i n . właśnie zagadnienie w świe­ okresu podle­ jednakże deprecjonujące, feretronu walorów, całe zasady kompozycji „uczonej" negatywnej ocenie istotnych w tym nim du pól są scen w bar­ wiele kompozycyjnych. odpowiedniego uproszczenia p r z e d s t a w i e ń zapisać n a l e ż y n a p l u s k o m ­ pukleniem kawe Ponieważ minimum w poszczególnych Przy nieświado­ pozycji. Jest o n a jasna, zwarta, z o d p o w i e d n i m Zagadnienia cyklu dołu wyłącznie W scenach z b i o r o w y c h postaciom w głębi głowy większe i selekcji dowa. i przez (Zesłanie tle dzieła s z t u k i . T a k ż e wykonania tradycyjne tłumu głowami wzglądu nieregularne ornamentu epoce — ołtarzy nymi m n i e j s z y m i nie nym założenie pasyjne w ty­ układu ogólne f e r e t r o n u nawiązać mandyzujących la środkowego i ze w ludowej na scen tryptykowych, raźnie feretro­ XV—XVI-wiecznych. rokokowego ku omawianego całość sztuce i maryjne wkomponowanie jakkolwiek właściwe — zarówno w jak Cykle utrzymanej rokoko dla tryptyków utworzone sce­ dokumentacji sceny, tradycjonalizmem kompozycyjne. poszczególnych pełnej ornamentalnej cykliczno-narracyjnego, sze były przy pomijamy. pie obowiązującego nu opis niecelowy momentów też ważniejszych usiłowania artysty dostosowania i poszczególnych utworzonych z treściowo. postaci rokokowego do uwy­ Cie­ ukła­ nieregularności o r n a m e n t u . V/ t y m c e l u często o b c i n a p o s t a c i e , w y p r o w a d z a j ą c j e dość d e ­ koracyjnie z ornamentu czone To pole, właśnie sunięte są poza Złocona wy­ świetność w poza z najdojrzalszym gdzie zabudowania właściwe przezna­ ornamentem. pole scenki arty­ w tle prze­ zamknięte w C. Zagadnienia rj. kompozycję obserwujemy stycznie Nawiedzeniu, motywie l u b wychodzi przeplatając kolorystyczne oprawa żywej rokokowych polichromii motywów podnosi płaskorzeźbionych sce- 145 �IB 17 nek. z Kolory dużym myśl są intensywne, wyczuciem malarstwo niełamane, dekoracyjnym. miniaturowe, j a k i kładzione Przywodzą znane na zdobnic­ t w o l u d o w e i m a l o w a n k i n a szkle. U l u b i o n y m k o l o ­ myślne, p r o s t e — pod krzyżem i w jenie żołnierzy w rodzaju habitów, a w Upadku Z m a r t w y c h w s t a n i u ubiory i uzbro­ (halabarda, włócznia) są w r ę c z szop­ kowe. r e m j e s t błękit, o d j a s n e g o d o c i e m n e j u l t r a m a r y n y , zieleń, brązy, Typika a nawet róż kraplakowy. postaci J e s t w y b i t n i e l u d o w a . Są o n e krępe, g r u b o k o ś c i ste, o n a d m i e r n i e w i e l k i c h kończynach i o k r ą g ł y c h , a n a w e t przypłaszczonych g ł o w a c h . T w a r z e są sze­ rokie, z wystającymi kośćmi p o l i c z k o w y m i i tępymi n o s a m i . B r a k j e s t j a k i e g o k o l w i e k pogłębienia psy­ c h o l o g i c z n e g o . Często w i d o c z n e są b ł ę d y w a n a t o ­ m i c z n e j b u d o w i e ciała ( n a j d r a s t y c z n i e j s z e j e s t p r z e ­ łamanie g r z b i e t u o p r a w c y w Biczowaniu). Ruchy p o s t a c i są n a i w n e , aż m a r i o n e t k o w e , w n i e k t ó r y c h s c e n a c h , j a k w N a i g r a w a n i u , z b r u t a l i z o w a n e (postać na p i e r w s z y m p l a n i e z obnażonymi p l e c a m i p o k a z u ­ jąca j ę z y k ) . N a s u w a się t u p o r ó w n a n i e z analogiez.nymł scenami w t r y p t y k a c h X V I - w i e c z n y c h . W sce­ nach całego c y k l u zachowane jest podobieństwo M a t k i B o s k i e j , św. Józefa i J e z u s a . S z c z e g ó l n i e c h a ­ r a k t e r y s t y c z n a j e s t postać M . B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą ­ ca grubokościstą chłopkę w średnim w i e k u , w y s t ę ­ pująca s t a l e w b ł ę k i t n e j s z a c i e i b i a ł e j chuście, p o d ­ czas g d y Jezus odziany jest zazwyczaj w szatę r ó ż o w ą . U b i o r y o p r a w c ó w u t r z y m a n e są w k o l o r a c h b r u n a t n y c h . U b i o r y nawiązują p r z y t y m do t r a d y c j i m i e j s c o w y c h . Wymienić t u należy przede w s z y s t k i m półdługą białą chustę n a g ł o w i e M . B o s k i e j , z p u n k ­ towanym, b a r w i o n y m szlakiem sugerującym haft'. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się c h u s t a o k r y w a j ą c a Dzie­ ciątko w s c e n i e O f i a r o w a n i a w ś w i ą t y n i . T a k ż e s z a ­ ta Chrystusa w świątyni 1 w e Wniebowstąpieniu p r z y p o m i n a k o s z u l ę w y s z y w a n ą p o d szyją i p r z y r ę k a w a c h . S z a t y pozostałych osób są b a r d z o n i e w y ­ 146 Tło Na postaciach l u d z k i c h k o n c e n t r u j e się uwaga a r t y s t y , o g r a n i c z a j ą c e g o d o m i n i m u m r o z b u d o w ę tło, n a k t ó r y m r o z g r y w a j ą się s c e n y . T ł o j e s t najczę­ ściej g ł a d k i e , i n t e n s y w n i e żółte, p o b o k a c n s t o p n i o ­ w o przechodzące w brązy, c o w p ł y w a n a u w y p u ­ k l e n i e g ł ó w n y c h p o s t a c i p o s z c z e g ó l n y c h scenek, W k i l k u j e d n a k w y p a d k a c h a r t y s t a w sposób i n t e r e s u ­ jący przeprowadza o r g a n i z a c j ę tła b a r d z o s k r o m ­ n y m i , chciałoby się p o w i e d z i e ć — scenograficznymi środkami. N a przykład żółte b l i k i n a c i e m n y m tle w N a r o d z e n i u s y m b o l i z u j ą słomę, a w i ę c wnętrze s z o p k i . D w i e k o l u m i e n k i i a r k a d a -wypełniona błę­ k i t e m z a C h r y s t u s e m w scenie „wśród uczonych" przedstawiają w e j ś c i e d o ś w i ą t y n i , a ©kratowane o k i e n k o n a c i e m n y m t l e N a i g r a w a n i a w s k a z u j e , że s c e n a r o z g r y w a się w j a k i m ś w n ę t r z u w i ę z i e n n y m Z a l e d w i e t r z y s c e n y p r z e d s t a w i o n e są n a t l e k r a j ­ o b r a z u . Są t o : M o d l i t w a w O g r ó j c u . U p a d e k pod k r z y ż e m i U k r z y ż o w a n i e , k t ó r e b a r d z o z y s k u j e właś­ nie przez odpowiednie malarskie udramatyzowanie p a r t i i n i e b a ( s t o p n i o w e przejście o d b ł ę k i t u dio c i e m ­ nej u l t r a m a r y n y , z rozjaśnieniem na horyzoncie). Dzięki w omówionym cyklu tendencjom powiedzieć. Jedynym w ne, drewniane, są oknem Przy tronu one t l e sceny dla X V I I I kryte gontem, Znamien­ z dużym szczeblinkowych (ty­ wieku). analizowaniu daje szczegółem Nawiedzenia. o d r o b n y c h podziałkach powych przedmiotów charakterystycznym są z a b u d o w a n i a że świat jest t a k u b o g i , że t r u d n o c o k o l w i e k o n i m formalnych się z a u w a ż y ć wiele cech braków, scenek fere­ nieporadno- �Ryc. 17. „Wniebowzięcie" (fragm. „Koronacja N. M. Panny" (fragm. Ołtarz z kaplicy &w. Trójcy w rewersu). rewersu). Lublinie. Ryc. Ryc. 18. 19. �ści artystycznych, zaskakuje walorami w czy wręcz zestawieniu z prymitywizmu wysokimi artystycznymi cyklu i z nowaniem rokokowego — co jednocześnie polichromii wania doskonałym opa­ obramienia. Na­ a ornamentu i wręcz otoczenia położyć należy nie tylko scenograficzne w scenkach na k a r b osobistych jego Na­ sztuki. Daje leżą prowincjonal­ nienia feretron/u o d t y c h w z o r ó w . nych nagrobkach sze są o XVI—XVIII-wiecznych, obramienia, c y k l u scenek warsztatów prowin­ wów. c j o n a l n y c h głównie n a produkcję w zakresie elemen­ tów się to f a k t e m prymitywizacją. nastawienia architektoniczno-dekoracyjnych było większe zapotrzebowanie, figuralno-rzeźbiarską [...] [...], niż wymagającą wyższych k w a l i f i k a c j i a r t y s t y c z n y c h " . W bogatej, produkcji go sztukateryjnej spotykamy skiem: często koracyjne się z a wobec tego renesansu ludowej lubelskie­ analogicznym zjawi­ ornamentalno-deim ilościowo klasycznych zresztą z d o b n i c t w o czysto przy­ ludowe: Fotografował i poza zasięgiem roko­ strona for­ wpły­ t a k dobrze operuje n a s c e n k i c y k l u n i e , prze­ n o s i a b s o l u t n i e ż a d n y c h c e c h w s p ó ł c z e s n e j , t a k prze­ cież sugestywnej wypadkach cia rzeźby widoczne rokokowej. są uskrzydlonych za W kilku zapożyczenia przedstawienie klęczącą pominający była anielskich. tak charakterystycznym MARYA w W także są zwieńczeniu która w otoczeniu Zwiastowaniu w swoim atrybutem splecione awersu. Na przy­ czasie malarskim. litery imienia t y m wyczerpać s k r o m n y zasób m o t y w ó w o b c y c h scenkach tylko sztuki M . Boską r o z p i ę t y j e s t b a l d a c h i m kotarę barokową, Zapożyczeniem wych główek ze Wniebowzię­ z M . Boską stojącą n a k u l i z i e m s k i e j b y można nalepianki itp. Zagadnienie jest z b y t ogólne, a b y wystarczyło przytoczone wytłumaczenie dotyczące nagrobków. Stajemy t u przed problemem naszych l u d o w y c h p r e ­ dyspozycji do stylizowania i ornamentu raczej a b s t r a k c y j n e g o , w y c h o d z ą c e g o chętniej z f o r m r o ­ ślinnych i g e o m e t r y c z n y c h n i ż z j a k i c h k o l w i e k I n ­ nych. W t y m k i e r u n k u nasi twórcy l u d o w i w y k a ­ zują często w y b i t n e u z d o l n i e n i e , k t ó r e n i e r ó w n o ­ waży jednak wrodzonej nieporadności w operowa­ niu formami f i g u r a l n y m i , a szczególnie postacią ludzką. O m a w i a n y feretron może właśnie służyć za ilustrację p o w y ż s z e g o s t w i e r d z e n i a , z w y r a ź n y m podkreśleniem, ż e m a m y t u d o c z y n i e n i a z t w ó r c ą o wyczuciu i wyrobieniu artystycznym O walorach k o m p o z y c j i w poszczególnych s c e n k a c h o r a z deko­ r a c y j n e g o p r z e p l a t a n i a j e j o r n a m e n t e m była m o w a w y ż e j , j a k r ó w n i e ż podkreślano już dekoracyjność uzależ­ t u przede zaś że artysta, który współczesnej, n p . t y p o w e 1 p a r z e z ustępującymi Tu które produkcję częściowo osiągnięcia figuralnymi.' dostarcza wycinanki, grupy również świetne idą w prymitywami' kładów prowincjonalnej, na na wielkiej Cała pozostaje rokokowym, Należą to autora, stopień ikonograficzne ornamentalna. Ciekawe, ornamentem wzorach prześledzić schematy malna czy uderzające utarte Tłuma­ posuniętą figuralne wszystkim: oprawa daleko płyty gdzie „lep­ kowa niekiedy niż bowiem sugero­ Wszystko osiągnięć na ogólnym. H . Kozakiewiczowej się wyszkolenia s u w a t o szereg a n a l o g i i o c h a r a k t e r z e tu uwagi pomysły cyklu. w ludo­ feretronu. PRZYPISY 1 trowe s. 4 1 . H . K o z a k i e w i c z o w a , Renesansowe nagrobki pię­ w Polsce, B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i 1955, n r 1, W z a s a d z i e z d o b n i c t w o s z t u k a t e r y j n e renesansu l u b e l s k i e g o n a w e t u n i k a m o t y w ó w antropomorfizując y c h c z y animalizujących, posługując się f o r m a m i g e o m e t r y c z n y m i i roślinnymi. Z podkreślonych p r y m i ­ t y w ó w f i g u r a l n y c h w y m i e n i ć n a l e ż y d e k o r a c j ę sztukateryjną w Modliborzycach, Janowcu, Rybitwach. P r o b l e m ludowości r e n e s a n s u l u b e l s k i e g o , wymaga­ j ą c y szerszego o m ó w i e n i a , j e s t o b e c n i e o p r a c o w y w a n y p r z e z a u t o r ó w n i n i e j s z e g o artykułu. Anatoliusz 2 Czerepiński. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/049cb64ef2e277789649e6c28eebde27.pdf 9a0a1cc5cd25f457017cb1f84ef94c93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3911 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.121-122 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1 9 5 9 NR 3 �T R E Ś Ć : str. Tancred Banateanu Rumuńskie Jerzy Jedlińskie Czajkowski skrzynie ludowe . . . . 123 kusaki 132 Jadwiga i A n a t o l i u s z Czerepińscy Ludowy feretron Michał Pękalski Biłgorajskie Ewa J a n Golis, Fryś Roman Anna z Krasnobrodu budownictwo drewniane łowicki stolarz Reiniuss Wystawa obrzędów belszczyźnie Kunczyńska Konkurs i wystawa i Tadeusz Jackowski Seweryn Z rzeźbiarz 161 ludowych R o m a n Reinfuss Lu- ludowej Pod­ . . 169 w Bytomiu 174 historycznego: Życie obyczajowe Prof. Dr stolarzy Kazimierz Kronika Summary na 167 sztuki malarstwa ludowego archiwum 141 149 . Wystawa . . hala Aleksander . skawińskich Moszyński . . . . 177 180 181 of articles 183 \ 1 '\ SI " Na okładce: „Dzień starego roku", obraz na szkle, wym. 23 x 185 c m . Wyk. L. Kubaszczyk, Koniaków, pow. Cieszyn. Na stronie tytułowej: Wieszadło łyżnika podhalańskiego. Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem. Fot. Stefan Deptuszewski. �polska sztuka ludowa KWARTALNIK PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI ROK XIII 1959 NR 3 �KOMITET REDAKCYJNY Migr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , prof, d r R o m a n Reinfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, r e d a k t o r działu: m g r A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a Kluków ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: E u g e n i a T a r s k a . Red.: Państwowy Instytut S z t u k i : W a r s z a w a , Długa 26 Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8274f25e4ee0d79e7765af7255eecb0d.pdf efb73cfc5fad8931431dfb0ab83ca49c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3910 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.116-118 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A R T QUARTERLY PUBLISHED BY THE STATE INSTITUTE OF ART N. 1—2 YEAR BOOK X I I I 1959 SUMMMARY OF ARTICLES Roman Reinfuss — THE PROBLEM OF THE CARPATHIAN MOUNTAINS I N RESEARCH ON FOLK CULTURE I n Polish ethnography there are many problems which cannot be thoroughly examined, nor can they be solved by research limited to our own State ter­ ritory. A typical example of this is the question of the genesis and development of folk culture in Po­ lish mountain regions, which is a complex problem going far beyond the section of the Northern slopes of the Carpathian Mountains which comes within the Polish frontier. From the point of view of scien­ tific research, this question is linked up with the whole of the research embracing the Carpathian Mountains from Moravian Gap in the North West, to the Danube, together with the Balkan peninsular. The Carpathian Mountains, not very high and with several easily accessible passes were not a serious obstacle to communication between the people l i ­ ving on both sides of the Carpathian range. Nume­ rous archeological relics show that in the most ancient times communication routes led over the passes of the 'Carpathian Mountains. Traffic over these routes was of a transit character. Settlers were reluctant to go up into the' Carpathian mountains, for the forests and the soil, which was difficult to cultivate, were not an attraction for a man only having primitive tools for production. In the middle ages, the wave of settlers stopped in the fertile mountain valleys and sometimes crossed over the mountain range to live on the other side. Economic exploitation of the Carpathian forests was started by shepherds from Walachia who came there with their herds and encamped in these parts. The time of their coming and also the ethnological features of this group have not yet been definitely esta­ blished. They are mentioned in historical documents as from the XV century. Under the influence of State orders and the pres­ sure exercised by big feudal landowners, the church and lay landowners, the process of mass settlement of the shepherd population began and reached its peak in the Carpathian mountains in the X V I cen­ tury. I t was then that most of the villages were built in the Carpathian mountains; some regions, for instance, the Silesian Beskid Mountains, or the Huculskie villages on the slopes of the Czarnohora were set up considerable later. Similarly the shep­ herds from Walachia settled in the regions where they spent the winter season. The Walachian shepherds brought a specific type of herd economy to the Carpathian regions, as well as a complicated cultural superstructure. In their wanderings along the Carpathian Mountains they met with various ethnological elements on their way from the north and the [south. They were farmers who were penetrating ever further into the moun­ tains from the valleys. There was the inevitable meeting and then a merging of the two cultures. The shepherd element 'gradually gave way to the forms introduced by the farmers. „While the shep­ herd culture is the „clasp" fastening the Carpathian 116 Mountains to the Balkans, the elements coming to the mountains from the North and the South were a factor bringing diversities to the mountainous regions, both in the ethnological and cultural sense: huculski, bojkowski, łemkowski, Polish and Mora­ vian-Slovak. Further cultural differences which can be observed in certain groups are the result of lo­ cal factors: geographic, historical, economic and others. I t can be seen from what has been said about the evolution of the folk culture of the Carpathian Mountains that in 'starting an ethnographic work on any section of the Carpathian Mountains research should embrace both aspects at the same time, that is, both the general shepherd culture of the Car­ pathian Mountains which is linked with the Balkans, and all the population of the Carpathian Mountains as a result of the settlement processes which have taken place there". In view of the extent and complexity of Car­ pathian problems, research devoted to these pro­ blems should be of an allround character. I t is essential that representatives of different branches of science should cooperate: archeologists, historians, anthropologists, language experts and even zoolog­ ists and botanists. Of course ethnographists have the widest field for action here. The main line of research should be Walachian problems, being the decisive element in the specific culture of the Carpathian Mountains. The necessity of a historical approach in our re­ search on these problems makes it essential to in­ clude all outside factors which influenced the evo­ lution of the highlanders' culture in the Carpathian Mountains, and therefore, the culture of the farming population from the regions at the foot of the moun­ tains. One of the most important fields of ethnographic research is folk art in all its forms. So far, there has been very little Polish scientific literature on this subject. In the field of music there is only A. Chybinski's work. Research on folk dances is one of the most neglected fields in Polish ethnography. In the field of plastic art, there is Tadeusz Dobrowolski's valuable work „Walachian Traditions in the Artistic Culture of the Silesian Highlanders" issued in 1931. In spite of the interesting problems dealt with by Dobrowolski in his work, nobody con­ tinued work in this field. I n this situation the broadening of this research to include a wider range of subjects and cover more ground was felt to be essential. Therefore, the State Art Institute came forward With the initiative to commence internatio­ nal research on the Carpathian Mountains and the Balkans. This initiative was first put forward at a conference of the Polish Academy of Sciences in 1954, discussed more broadly at the Congress of the Polish Ethnological Society in 1956 and is now being put into practice. An agreement on joint research has already been concluded between the Polish Aca­ demy of Sciences and the Slovak Academy of Sciences. �Zofia Glowa — THE LASOWIAKS AND INTERIOR DECORATION Interior decoration in the cottages of the Lasowiaks (regional group inhabiting the area at the fork of the Vistula and San rivers) only developed at the end of the X I X century. Before that time most of the dwellings in this area were without chimneys, which made the development of decora­ tive art impossible. The earliest forms of decoration were some types of Chandelier, and, a little later, paper cuts. After the Second World War, curtains made of white tissue paper, paintings on paper and attempts at direct decoration of the walls with pa­ intings began to be general in this region. The authoress deals successively with the various deco­ rative forms, giving the technique used and the typical variations found. Chandeliers: (decorations hung from the ceilings of rooms). The oldest type, the so-called globular type, were made from a lump of clay, dough or a potato into which straws with coloured paper at the ends were stuck all round in every direction (fig. 1). The next type were crystalline chandeliers made from straws in the shape of a pyramid with a rectangular base (fig. 2). There were chandeliers made from several wire hoops joined by threads hung with ornaments. The hoops themselves were covered with strips of cotton fabric or tissue paper. The youngest form is the ray type chandelier com­ prising chains made from straws and paper radia­ ting from a central point, often covering the whole ceiling. Paper cuts: These were not a general form of decoration in the area under review. They were made from coloured tissue paper in square and cir­ cular shapes {fig. 4). Paper cuts disappeared after the First World War. Wall decorations frequently met with now are patterns made from sewing cone scales on paper (fig. 6) and wall hangings from pressed straws glued on fabric (fig. 7). Another type of wall han­ ging is painting on paper (fig. 10 and 11). Wall pa­ intings have not long traditions with the Laskowiaks. The wall paintings most often met with are flower motifs painted with the aid of a stencil in the form of a band. Hand painted designs are also met with here and there (fig. 8). Barbara Bazielich, Stefan Deptuszewski — .SZLACHCICE" AND „DZIADY" — FOLK SPECTACLES The authors of the article describe folk customs connected with Christmas and the New Year, which have survived to this day. A t this time, processions of masqueraders pass round the village giving a special kind of spectacle and at the same time greeting the (farmers. The village of Rupienka i n which these customs were examined in detail is si­ tuated on the borderline between Śląsk Cieszyński and Małopolski which accounts for the penetration of elements of the culture of both regions in this place. The customs described are characteristic of the Żywiec region whence they came to Rupienka. „Szlachcice" (nobles) is a custom where several farm boys dress up and visit the various cottages with singing and music on the evening of St. Szczepan's Day. About 50 years ago this custom was still practiced in the vicinity of Żywiec, but i t was not known in the little town of Żywiec itself. Now this custom has gone south and is practiced in the villa­ ges of Kamesznica, Szare and Rupienka. The group of „Szlachcice" comprises a noble and his subjects: a Highlander, a butcher, a Jew, a Jewess and musi­ cians. They all make satirical speeches in the cotta­ ges they visit, which are specially compiled to suit the current time (they are quoted in the article). The texts they recite are interwoven with singing. Of course all the characters are dressed up in suitable costumes and have their faces painted. On the other hand, the Jew wears a wooden carved mask painted in colour with a moustache and beard made from animal hair and sheepskin. Similar in character is the spectacle „Dziady", which is given on Christmas Eve and New Year's Eve. This custom is also limited to only certain parts, namely, part of the Żywiec region and its south-western borderline. As opposed to „Szlach­ cice", the group is very large and the number and disguise of the various persons taking part is not always the same. I t depends on the will and the imagination of the participants. Those taking part in the spectacle are exclusively men. The custom of „Dziady" is probably connected with the attacks of the Walachian shepherds who settled in the Carpat­ hian Mountains in the X I V century. They saved themselves from hunger during winter spent in the „hale" (mountains) by stealing from the people in the villages. The basic dress of the „Dziady" are sheepskins and masks with horns and their „props" are bells hung at their belts and whips. The costu­ mes of the „Dziady", formerly carelessly made are now becoming aver more far fetched. Apart from the „dziady", being the main part of each group, there are devils (fig. 2—4), chimney sweeps, old wo­ men, death (fig. 5—7), Jews (fig. 9—12), bears (fig. 6), horses (fig. 20), etc. The faces of the masquerading participants are covered with masks. Formerly they were made from paper, often with bread pasted on them. As time went on, wooden painted masks began to be made, modelled on the paper ones and supple­ mented with ram's horns. The devils and Jews (fig. 4) have the most carefully made masks, which are very often of great artistic interest. A big band of „Dziady" runs through the village with much noise, laughter and music, playing all kinds of tricks on the villagers and giving various kinds of spec­ tacle on their way. The first to enter the room is the priest who greets the host and then come the horses with farm boys and gypsies. A l l of them joke and sing. Before the cottage, Death and devils run about among the onlookers, sparring With the bears and accosting girls. The next to enter the room are two Jews, old and young. The old Jew is made to Confess by the priest and next both Jews sing a specially compiled song of ridicule directed against themselves. Maria Przeździecka — ON THE MARGIN OF THE GENISIS OF KASZUBIAN EMBROIDERY This article is a supplement to an extensive article published by Maria Przeździecka in No 3/1958 of ,.Polish Folk Art". The authoress analyses ma­ terials recently acquired from the collections of Professor Wrzosek — photographs of figures of the Madonna on embroidered dresses (found even before the last war in Kaszubian cottages. The embroidery on the dresses shows close kinship with the histo­ rical convent embroidery from Żuków. They were most probably embroidered by nuns, or under their direct supervision in convent schools. They cannot be regarded as a source of Kaszubian folk embroide­ ry, nor even as an indirect element. Ewa Frys — IRON BOUND FOLK COFFERS Coffers are found relatively early in folk (furnis­ hings in Western Europe. (Specimens from the end of the X V I I I century (fig. 2) have many features typical of styled coffers, which can be seen above all in the very decorative iron work: several deco- 117 �rative teehni*ues were then used, such as tracery an the edge of the iron work, open-work and beaten metal work. The Polish coffers found along the Western frontiers — in Silesia, in the Poznań region (fig. 3) and also in Pomerania and the Mazury Lake District, belong to this group which differs very little from the styled forms. They mostly date back to the X V I I I century and the first half of the X I X century. On the other hand, in central and Eastern Poland these coffers appeared earliest in the small towns, whence — as from German and Dutch rural colonies also — they came to the peasant cottages in the second half of the X I X century. The increased use of coffers in these areas was in connection with the higher standard of living of the peasants and also changes in fashion. The coffers, made by car­ penters from the towns were probably first destined to mett the needs of the courts and towns — people and later became popular in the countryside repla­ cing ordinary chests. A large number of coffers were brought to the countriside by seasonal emigrants and returning emigrants. Young men called to mi­ litary service and girls seeking service began to use small coffers. But the coffers were used, like chests, above all, for keeping clothing and were an integral part of the outfit of young married women. The authoress analyzes in detail the different kinds of construction used by rural carpenters in making coffers, their shape and ornamental elements (iron work) all over Poland. Paulina Chrzanowska — JÓZEF MINOR'S TOYS As compared to other Polish folk toys, Minor's work is different and — as far as we know — quite unique. Firstly owing to their form which is more akin to the cult carvings of primitive peoples, and secondly—• owiny to the purpose for which they were carved. For Minor's toys are not toys in the ordinary sense of the word. They were not made for children to play with. But Minor was right in calling them toys. For they are figures whose ingenuity is not in the sphere of plastic art, but in the actions they perform. And again we have an effect making them quite unique among folk carvings or toys. For their humour is of a sexual nature. Unfortunately we do not know anough about Minor to explain this fact and also the strange kinship with primitive carvings. Minor began to carve his toys as from 1954, a few years 'before his death. He was then an old man of about 80 and unfit for work. The most typical of Minor's toys are comical moving figures made from willow branches and painted in three colours: black, white and grey. The size of the toys varies from 5—25 cm. Apart from the characteristic comic moving (figures, Minor also made toys of a traditional character linked with the Cracow region. He depicts memories of his youth when he participated with his friends in carol singing rounds. In all Minor's toys we see the same characteristic formal features: a tendency to make simplified solid figures, always symmetrical, following the geometrical pattern of a cylinder placed on straight parallel legs. Marta Michalska — IRON CROSSES I N WIELUŃ DISTRICT During the years 1935—1939 the authoress made a study of 70 iron wayside and cemetery crosses, hand-wrought by rural blacksmiths. She conducted her work on her own initiative and by herself w i t ­ hout gaining any support from the authorities. Du­ ring her travels as an agricultural instructor she sketched and wrote descriptions of the iron crosses she found in the villages. During the last war, almost all the crosses were destroyed by the occupant. The majority of the drawings and descriptions made by the authoress were also destroyed. Those Which she Was able to save we are now publishing in „Polish 118 Folk Art". Today, they constitute the only material concerning this field of artistic smithery in the v i ­ cinity of Wieluń. The oldest crosses noted by the authoress dated back to about 1890. The ornamen­ tation of these crosses was then very modest. The most beautiful crosses were wrought in the years 1900—1920. Jerzy Czajkowski — FRANCISZEK ZAREMBA The development o f Zaremba's sculpturing is an interesting and quite typical example of the develop­ ment of a talented rural self taught artist from the traditional folk sculpture to handicraft work. Zarem­ ba was born of a peasant family near Miechów. As a child he made religious figures, dolls and little animals from wood or clay while tending the animals in the meadows and he often modelled his work on illustrations in school text-books. When he was 15 years old he did his biggest work — a wooden altar (fig. 1, 2, 3). Next he attended the Artistic Industry School in Cracow and served as an appren­ tice to a stone mason in Częstochowa. His sculpture of Ursus, inspired by Sienkiewicz's book „Quo Vadis" (fig. 5) was done at this time. Now, Zaremba is sculpting altars and holy figures for the surrounding churches. Ludwig Dubiel — JÓZEF BRYCHCY — FOLK SCULPTOR Józef Brychcy ,a peasant from the village of Ru­ dzica, Bielsko District in Silesia, was always an amateur and did his carving as a hobby. During his life he has made several dozen altars carved in wood in Gothic, Romanesque or other styles, many wooden birds and toys. He hardly ever carved figures. He made his altars from linden wood and painted them in various coloured oil paints. He never used sketches when working, putting his ideas straight into the wood carving. Jacek Olędzki — KURPIE FISHERMEN SPEAK ABOUT THE APPEARANCE OF FISHES (Contribution to research on the aesthetic sense of the people) The aesthetic value of folk art is often attributed exclusively to the aesthetic sensitivity o f the artist. However, it seems that, all the more so with folk artists than with trained artists, the aesthetic value of a work is often the result of the influence of many factors not directly connected with the sensi­ tivity of the artist himself. The uncritical attitude of the folk artist towards the problem of aesthetic sensitivity was shown particularly clearly in analysis of their creative incentive in depicting the world of nature. The results o f this analysis in most cases confirmed the unconscious aesthetic sensitivity of folk artists. The material contained in the article does not aim at showing the importance of the aesthetic sensiti­ vity of folk artists in the process of producing a work of art. I t is only a beginning, dealing with a problem which can only be more broadly elabo­ rated on the basis of local research. The author quotes the remarks of several dozen fishermen from Puszcza Zielona Kurpiowska. From the remarks he noted down, the author observed that the criterion of the aesthetic values of fishes is, above all, their material value. On the other hand, he was successful in obtaining some remarks where the fishermen described the fishes according to aesthetic criteria. These were i n most cases observations by fishermen of the younger generation (up to 35 years). This may be a proof of a gradual change in the aesthetic sense of the people in the Kurpie region. The ma­ terial collected is unfortunately insufficient to be �able to state whether this change applies to every­ thing in the world of nature. ralism to completely worthless items being a reflec­ tion of the cheap souvenir production developed in the vicinity of Iwonicz. Janina Petera — RESEARCH ON FOLK ART IN ALBANIA Albania, one of the youngest countries of Europe, is up till today a rarely met with reserve of folk culture. In Albania it constitutes a large and integral part of the national culture, which only to a very small degree is subjected to the process of urbani­ zation. I n the mountainous and poor country of A l ­ bania, for long centuries oppressed under the foreign yoke, folk culture comes to meet the researcher halfway as it were. The historical situation of A l ­ bania, occupied by Turkey until 1912, and then, after a short period of relative independence, by Italy (from 1939) is the reason why the first Albanian research work on folk art and the organization of museums only began after 1944, Janina Petera deals with this research work in her article, with the Albanian methods, and results, giving a list of re­ search institutes and general information about the scientific literature already issued in the field of ethnography. Wanda Widigrer — EXHIBITION OF JAN JACHIMIAKS PAINTINGS ON GLASS Jachimliak, a young highlander from Tylmanowa (born i n 1930) is one of the most interesting modern painters of peasant origin. Jachaniak came of country folk and his art was born from the traditional Podhale painting on glass. At present however his link with tradition is very loose, and the artist himself, although self-taught has been accepted as a member of the Artists Union. The exhibition of Jachmiak's works held in Zako­ pane in 1958 was a review of all his work so far, from his first works — decorative birds painted when he was learning from the artist S. Miklaszew­ ski, then pictures painted under the influence of He­ lena Roj-Kozłowska (a highland woman artist paint­ ing on glass) to his last works, showing the already well defined individuality of the artist partly inspi­ red by modern painting. Franciszek Kotula —. INFORMATION ON FOLK ART During research i n various localities, objects in the field of folk art are sometimes discovered, appearing either as single specimens of something which is just being born or as unique relics. A number of specimens of this type can give material for broader synthesis. Therefore, „Polish Folk A r t " is introducing a new section of short pieces of information, commu­ niques and notes. We are first publishing material sent in by Franciszek Kotula, Director of the M u ­ seum in Rzeszów. „Smieciarz". I n the Sandomierz Puszcza region it was an ancient custom for boys to put straw puppets in the farmyards of girls that were disliked. Now one can see satirical paintings of the same significance on the doors of sheds and barns (fig. 5). ..Shepherd's art". In the Rzeszów region one often meets with boys who fill their free time an the meadows by carving in wood or modelling in clay little satirical figures, memory portraits of persons whom they wish to ridicule. „Satirical iron door handles". Kotula gives three such examples, one on a church in Ropczyce dating back to 1750 and two from rural houses of the X X century. They show satirical treatment of human f i ­ gures, which is a rare thing i n folk smithery (fig. 2-4). „Figures in wall paintings". Kazimierz Brzozowski, a young country boy from Lubzina in Rzeszów District, painted on the wall of a house a large and interesting composition of figures depicting a battle that he saw during the last war as a 9 year-old boy (fig. 1). Olga Mulkiewicz — EXHIBITION OF MODERN FOLK ART OF THE PEOPLE CALLED POGÓRZANIE, DOLINIANIE AND ŁEMKOWIE I N JASŁO (NOVEMBER 1958) The Southern part of the Rzeszów Voivodship is a region where very little ethnographic research has been carried out. Therefore, every work aimed at bringing out its traditional culture is of great importance. The Jasło exhibition did not unfortuna­ tely fulfil its task. A number of vital and interesting fields of folk art were not shown, such as pottery or furniture. On the other hand the contemporary sculptures on show were of great interest. The sculptures shown at the exhibition represented a greatly varied artistic level, from works which were decidedly interesting, through „correct" natu­ Barbara Bazielich — AFTER THE KATOWICE VOIVODSHIP PAINTED EASTER EGG COMPETI­ TION-EXHIBITION An exhibition of painted Easter eggs made by the inhabitants of Katowice Voivodship was held in the Upper Silesian Museum in Bytom in 1958. Among the specimens exhibited, a decided majority were made by the technique of scraping the design on previously dyed eggs, which is typical in Silesian Easter egg art. The background for the for the white lines were coulours repeated according to traditio­ nal patterns: black, green, violet and brown. The decorative motifs, geometrical and taken from plant life as well as anthropomorphic themes, were mostly arranged along the perpendicular lines dividing the eggs. There were 346 painted Easter eggs on show made by 34 folk artists. Almost all the exhibits were pur­ chased by the Upper Silesian Museum. Roman Reinfuss — ABOUT THE X I V CRIB COM­ PETITION I N CRACOW iCrib Contests are held every year in December at the foot of the Mickiewicz Monument in St. Mary's Square. I n 1958, 41 crib were exhibited. Among those participating in the competition were all the most skilled crib makers from previous years. Ho­ wever, this time their work, although executed with great skill, was over-loaded with decorative detail and the composition as a whole was not very good. The most interesting crib was made by Władysław Wiatr, a 50 year-old bricklayer, who until now was not one of the best. Wiatr is the nephew of the famous crib maker who was well-known as far back as before the First World War. In general, the com­ petition was marked for a definite tendency towards reducing the size of the cribs, nor were there any cribs with a stage and puppets for nativity perfor­ mances. Zofia Głowa — EXIBITION OF ANNUAL RITES IN THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM I N CRACAW On the ocasión of „Cracow Days", an exhibition of folk customs was organized in the Cracow Ethnographis Museum. The exhibits included the former exhibition of Cracow cribs, extended and supple­ mented by the staging of annual rites connected with Christmas, the New Year, Shrovetide and Easter, as well as family rites. The arrangers of the exhi­ bition consciously rejected a strictly scientific ap­ proach arranging the exhibits in a way to fire the imagination of visitors and show them the artistic values of the folk rites. 119 �able to state whether this change applies to every­ thing in the world of nature. ralism to completely worthless items being a reflec­ tion of the cheap souvenir production developed in the vicinity of Iwonicz. Janina Petera — RESEARCH ON FOLK ART IN ALBANIA Albania, one of the youngest countries of Europe, is up till today a rarely met with reserve of folk culture. In Albania it constitutes a large and integral part of the national culture, which only to a very small degree is subjected to the process of urbani­ zation. I n the mountainous and poor country of A l ­ bania, for long centuries oppressed under the foreign yoke, folk culture comes to meet the researcher halfway as it were. The historical situation of A l ­ bania, occupied by Turkey until 1912, and then, after a short period of relative independence, by Italy (from 1939) is the reason why the first Albanian research work on folk art and the organization of museums only began after 1944, Janina Petera deals with this research work in her article, with the Albanian methods, and results, giving a list of re­ search institutes and general information about the scientific literature already issued in the field of ethnography. Wanda Widiger — EXHIBITION OF JAN JACHIMIAKS PAINTINGS ON GLASS Jachimliak, a young highlander from Tylmanowa (born i n 1930) is one of the most interesting modern painters of peasant origin. Jachmiak came of country folk and his art was born from the traditional Podhale painting on glass. At present however his link with tradition is very loose, and the artist himself, although self-taught has been accepted as a member of the Artists Union. The exhibition of Jachmiak's works held in Zako­ pane in 1958 was a review of all his work so far, from his first works — decorative birds painted when he was learning from the artist S. Miklaszew­ ski, then pictures painted under the influence of He­ lena Roj-Kozłowska (a highland woman artist paint­ ing on glass) to his last works, showing the already well defined individuality of the artist partly inspi­ red by modern painting. Franciszek Kotula —. INFORMATION ON FOLK ART During research i n various localities, objects in the field of folk art are sometimes discovered, appearing either as single specimens of something which is just being born or as unique relics. A number of specimens of this type can give material for broader synthesis. Therefore, „Polish Folk A r t " is introducing a new section of short pieces of information, commu­ niques and notes. We are first publishing material sent in by Franciszek Kotula, Director of the M u ­ seum in Rzeszów. „Smieciarz". I n the Sandomierz Puszcza region it was an ancient custom for boys to put straw puppets in the farmyards of girls that were disliked. Now one can see satirical paintings of the same significance on the doors of sheds and barns (fig. 5). ..Shepherd's art". In the Rzeszów region one often meets with boys who fill their free time an the meadows by carving in wood or modelling in clay little satirical figures, memory portraits of persons whom they wish to ridicule. ..Satirical iron door handles". Kotula gives three such examples, one on a church in 'Ropczyce dating back to 1750 and two from rural houses of the X X century. They show satirical treatment of human f i ­ gures, which is a rare thing i n folk smithery (fig. 2—4). „Figures in wall paintings". Kazimierz Brzozowski, a young country boy from Lubzina in Rzeszów District, painted on the wall of a house a large and interesting composition of figures depicting a battle that he saw during the last war as a 9 year-old boy (fig. 1). Olga Mulkiewicz — EXHIBITION OF MODERN FOLK ART OF THE PEOPLE CALLED POGÓRZANIE, DOLINIANIE AND ŁEMKOWIE I N JASŁO (NOVEMBER 1958) The Southern part of the Rzeszów Voivodship is a region where very little ethnographic research has been carried out. Therefore, every work aimed at bringing out its traditional culture is of great importance. The Jasło exhibition did not unfortuna­ tely fulfil its task. A nuihber of vital and interesting fields of folk art were not shown, such as pottery or furniture. On the other hand the contemporary sculptures on show were of great interest. The sculptures shown at the exhibition represented a greatly varied artistic level, from works which were decidedly interesting, through „correct" natu­ Barbara Bazielich — AFTER THE KATOWICE VOIVODSHIP PAINTED EASTER EGG COMPETI­ TION-EXHIBITION An exhibition of painted Easter eggs made by the inhabitants of Katowice Voivodship was held in the Upper Silesian Museum in Bytom in 1958. Among the specimens exhibited, a decided majority were made by the technique of scraping the design on previously dyed eggs, which is typical in Silesian Easter egg art. The background for the for the white lines were coulours repeated according to traditio­ nal patterns: black, green, violet and brown. The decorative motifs, geometrical and taken from plant life as well as anthropomorphic themes, were mostly arranged along the perpendicular lines dividing the eggs. There were 346 painted Easter eggs on show made by 34 folk artists. Almost all the exhibits were pur­ chased by the Upper Silesian Museum. Roman Reinfuss — ABOUT THE X I V CRIB COM­ PETITION I N CRACOW iCrib Contests are held every year in December at the foot of the Mickiewicz Monument in St. Mary's Square. I n 1958, 41 crib were exhibited. Among those participating in the competition were all the most skilled crib makers from previous years. Ho­ wever, this time their work, although executed with great skill, was over-loaded with decorative detail and the composition as a whole was not very good. The most interesting crib was made by Władysław Wiatr, a 50 year-old bricklayer, who until now was not one of the best. Wiatr is the nephew of the famous crib maker who was well-known as far back as before the First World War. In general, the com­ petition was marked for a definite tendency towards reducing the size of the cribs, nor were there any cribs with a stage and puppets for nativity perfor­ mances. Zofia Głowa — EXIBITION OF ANNUAL RITES IN THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM I N ORACAW On the ocasión of „Cracow Days", an exhibition of folk customs was organized in the Cracow Ethnographis Museum. The exhibits included the former exhibition of Cracow cribs, extended and supple­ mented by the staging of annual rites connected with Christmas, the New Year, Shrovetide and Easter, as well as family rites. The arrangers of the exhi­ bition consciously rejected a strictly scientific ap­ proach arranging the exhibits in a way to fire the imagination of visitors and show them the artistic values of the folk rites. 119 �CZASOPISMA PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI wydawane przez P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism Państwowego Instytutu Sztuki są do na­ bycia: w kioskach „Ruchu", W większych księgarniach miast wojewódzkich. Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołeczne Zakłady Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 501. Pap. ilustr. k l . I I I , 100 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g B I . Nakład 1600 egz. W-73. D r u k u k o ń c z o n o w listopadzie 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e7d376c440a3328e699876143b830b.pdf fa151a724b03e5bd82a3e5c57f88bedc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stolarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3919 Title A name given to the resource Z historycznego archiwum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.177-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Seweryn, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tradycją obraźniczą. Tomaszek śliczny „Kościół" stawy) należy O świetlicy matu, (widziałem w Czechowicach, rzeczywistości. obecnie w kręgu jest t a k i c h malarzy. t o wyraźnie. w e zaginęło. Z m i e n i ł y świat, k t ó r y kiedyś lową, bliską e s t e t y c z n y m No „ludo­ C o r a z też ludowej. malarstwo zmienił Po­ ludo­ która wszelką n a j słuszniej nie tylko ludzi, p o ­ jest również jej b y mieć cenę zastrzeżenia „ludowości" kazało tytuł w y s t a w y Szukanie dość n a plakatach. ny dział i i innych różne pokazywała sztuki ją z ikonograficznych, sumie — wystawa była c i e k a w a , raczej n a pewno ce­ mierny. dzisiejszego ją o c e n i m y jeszcze ujawniła. Fotografował Z — St< O B Y C Z A J O W E Stolarze skawińscy, krakowskich ślusarzami magistrat nej skrzyń do wspólnego miasta organizacji, Księga Cechu a jest Zaczyna Pawła Żylińskiego, Tomasza cza, pierwszą 1799 r . , dopiero cechu, tylko podpisywane. odbytego Wojciecha' Paź- Józefa Jodłowskie­ Michała Czopkiewi- oraz „średnich i młodszych p o d t e n czas temuż c e c h o w i czy i Kazimierza się zaś t a księga 13 J u n i 1841 w Walentego Wierzbickiego, oraz Podane Karola Szymona Wojciecha tutaj składy 1799 i 1841 d o w o d z ą , był Skawinie w nach. z Szymona sesji jako Dzięki Jana Szymona Jana Jodłow­ Ciechanowskiego. zwierzchności że zawód tradycyjnie temu oraz Piątkowskiego, Żylińskiego, Koń­ odbytej starszego, Pachońskiego j a k o podstarszego Paździurkiewicza, skiego służących": Czopkiewicza. protokołem obecności braci w zrozumiałe cechowej stolarza tych staje z lat uprawiany samych rodzi­ się d z i e d z i c z e ­ z spod skawińskie przedstawicielką Maria Dawne ziarna mym W i nych jako przeznaczano twórców tych i o młodszych, i skłonności nak zatargów, było trudno, o kończyły sercem" i które między się z a w s z e ślubowaniem moda", usuwano przechowy­ tym sa­ s k r z y n i a r s t w a ska­ mistrzów malowa­ K s i ę g a zaś dostarczyć n a m m o ­ tych mistrzów oraz o i c h temperamentach, n i e o p a n o w a n i u w słowach wśród Z przebiegu braci się można, członkami poczuciem jed­ cechowej nie że nawet naj­ cechu i pojednaniem zgody, p o d y k t o w a n e j dobrym a także kredensów. do zwady. dowiedzieć zagorzalsze spory i życiu krewkości, zadzierzystości, zelżywych na nazwiska skrzyń, w Skawinie wiadomości średnich „stara przyśpieszając jedynie kołysek Stolarskiego nieco braci mogą ł a w , łóżek, Cechu gdyż i c hmalatury. wejść cechowych, wymy­ datowane, a n i za M a r y i Terezyji", tych warunkach do historii wińskiego że n i e były l u b żelaziwa, zniszczenie stolarza) historycznych, zaś o k a z y , „jak jest z Wierzbickich, u r . badań nigdy izb mieszkalnych wanie gi pokole­ skawiń­ doskonałą się j u ż t e r a z skrzynie cechmistrza jednego sławnych skrzyń r . 1883, żona J a n a W i t k o w s k i e g o , Kra­ przez artystycznego jedynie a więc m a l o w a n e podcechmistrza Jodłowskiego dorobku żyjących w posiedzenia braci: i (którego spośród ka z także 1795 s k i c h włas­ w Paździurkiewicza, Jana W i e r z b i c k i e g o r. znajdująca podpisanym S k a w i n i e z l a t 1799—1841) nia po drugim. Zdobnictwo j e j statut. tego w nie ze Skawinie, księgą Stolarskiego wraz w Etnograficznego Cechu S K A W I Ń S K I C H pięknych i końca. stołowych Kazimierza należeli księgi zatwierdził w Muzeum u początku dziurkiewicza, go, następnie się p r o t o k o ł e m lutym wyrobu i m n a zawiązanie Stolarskiego więc zdefektowaną z cechu, zezwolił się w A r c h i w u m kowie, sławni malowanych, jest ją t y l k o r a z A R C H I W U M S T O L A R Z Y (wedle wystawa I nie Taka Deptuszewski. H I S T O R Y C Z N E G O Ż Y C I E w m tematy istotne? prawda sztuki już ograniczona t u zaś różne Jej rezultat artystyczny dnia. A piękno dziś współczesnością. „z życia". A l e c z y t o jest w sztuce W przepaść tradycyjnej, — t a m była t e m a t y k a s a k r a l n a , ujęciach lowa. tylko Pokazywała m a r t w e j , zestawiając Prawda sztuki J . Śmieta­ czej twórczość a m a t o r s k a — n i e z a l e ż n i e o d t e g o , j a k walorów Doprowa­ tradycyjnej twórczości konwencje. doskonałość zupełnie dawnej, obok amatorów, te niemal w (12 o b r a z ó w ) Usytuowana o t o p r e t e n s j i d o organizatorów. widzenia za niezręcznie dziło t a k ż e k u t e m u , ż e n i w pięć n i w d z i e w i ę ć d o ­ miejmy punktu zasługą. c o do samej n a d rezultatem. u p o d o b a n i o m m a s . Dziś r a ­ z byłoby powszechnym. pokazała To zaciążyła sformułować się cały t ę sztukę, u c z y n i ł c e ­ bytomska problemy. dzielącą czy który popularnym, cóż, m o ż n a tezy, dano przykładem kultury, ekspozycja? religijnej. nafty n i e o n i są dziś się w a r u n k i , A i rafinerii niewiele. Tradycyjne Wystawa Tomaszek m a ­ sztuki wywołał ama­ sztuki. I wcale tradycyjnej inne najbardziej „naiwnego" się n a w y s t a w i e spadkobiercami wiedzmy jak J e s t o n dość t y p o w y m prac w e g o " znalazło tyle nurt ludowym, kazała ujęciem t e ­ o produkcją chęć prymitywno-amatorskiej widać, „Zabawa kilkanaście n i e są t y p o w ą dominuje odtworzenia naiwnym obserwacją, znam której pogranicza mniej nazwać do w y ­ Tomaszka cieszy o d 38 l a t . P r a c u j e Jak kontynuuje Karol półamatorskiej, p ó ł - np. u na konkurs) w wiernego luje które dopuszczony sztuki autentyczną jego prace, posłanych ile wiejskiej" jakąś torską, j a k 61-letni n i e został do kręgu prymitywnej. w Podobnie c z y U r s z u l a B a r d a c h ( u r . w 1942 r . — j e j i wzajemnym nietylko dowcipu zniewa­ „dobrym dostrzegane- 177 �go w poważnych wszystkim wom cechowym nego współżycia opinii sytuacjach głębokim życiowych, poczuciem oraz i ale przede posłuszeństwa zwyczajowym nakazom odpowiedzialności przed pra­ społecznej. Ska­ także j a k o ' d o k u m e n t so­ cjologiczny. w na przykład y dzień Tomasz czaju w tej miesiąca Czopkiewicz, dawnego księdze r. Nayświętszej młodszy Maryi udry, Cecylii Swi- ką przy­ gdy wzięła strze Zastawszy w czas d o b r z e knąwszy mieszkaniu podpitego", mu „Józefa n a listwę gromnicę nie Markiela na ten go położył i wiadomo gdzie wet­ — od­ A do „ k i e d y 12 l u t e g o 1802 r o k u sławetni Cechu żalenie tutejszego Stolarskiego na Tomasza zszedłszy Czopkiewicza gali się k a r y n a w i n o w a j c ę , ko „przez zapomnienie Markielowie się y zaniósłszy" cech dał w i a r ę , że świeca za­ doma­ gromniczna tyl­ tamże się pozostała". Wobec czyście iako darują, też strony n i e zostawuiąc podpisanych kiewicza Swoją y żadnej urazy". drogą stolarze wyparzony. Zdarzyło Piątkowski, popadłszy mu „między t a k ze Młodszego urazę strony Cechu, Czop­ mieli się n p . , że niejaki w konflikt z do muru i zmusiła kazał co całować się podpisuię Podobnie innego rodzaju do Piątkow­ następującego „wnosi żałobę" wami w przeciw Że się Cechu zaś taka bratu 8 lipca 1806 r . brat cechu, stołowemu swemu, „co „o jednak osądził, „ b y Józef świadkowie „A swego trwał Jodłowski jak w uporze. w Jodłowskie­ młodszego najprzyzwoiciej więcej Zwiastowania takie c e c h u zdarzyło, n a ofiarę będzie J7S Boski się natychmiast Matki obligowany, w przy­ przeprosił", złotych l u b podobne cech Najświęt­ pol. 18. wołowanie B o s k i zł. p o l . 12 ile że to słowo poszła na brzyd­ cechowa „Nie y mogąc Młodsi po­ żając taką stwa Magistrów wziąść nadto głowy cechu y na rozkaz do cechowej y cechmistrza prawie tegoż Cechu plag ciemię publicznie przeto uwa­ by tenże J a n Jodłowski, i prawie nigdy tymże swoim Paweł zuchwal­ zu­ nieposłuszny, przez Zwierzchności młodszych przyprowadzo­ cechu N - 2 5 odebrał"... zupełnym o stryja Średniego cechmistrzów, natychmiast, w przestępstwa się do­ Brata nieprzytomny wzięty ny dekretuje, znieść i t d . , postanawia­ s t r y j a swego rodzonego K a ­ niegodziwość jego chwalec Cechmi- Bracia B r a t a stołowego i poważył; na „Datum Żyliński" i takowe u t supra inni w or­ dynku. Ale zuchwalec krety. Poszli ale Jodłowski po niego on wyśmiał wtóry za n i c m i a ł c e c h o w e de­ młodsi b r a c i a 8 l i p c a 1806 r., się z 26 l i s t o p a d a , nich; ale poszli Świętej Tedy w Cech powołał Pawła Suchońskiego, Feliksa cechu że i przybyli Prawa za ... S t o ł o w i , Boga do swoich tu pierwszego W nął. Na i t o sąd t a k p r z y s k r z y - jego, i o n s a m pokornie 1807 i zaś t o , że Tomasza superarbi- o komplanację postanowił, Stryia że y Średni swego za że się Młodzi mu gdyby postępków, włosy mianował dupę się c a ł o w a ć kazał i d l a miłości iego przestępstwa daruią cech Cecho­ Bracia się k i e d y k o l w i e k tedy „za Cechowe­ o z i e m i ę uderzyć, a córkę powrucił s t o l a r s k i d o dekre­ uda itd. Datum u t supra Paweł etc". ani razu piękne się Mszy obywatelski Monarchicznego dotychczasowych wych który Cech wszystko kondycyą, Sąd cechmistrza Bartosiewicza 18 l u t e g o przewinienie ... n a y p r z ó d życia ojciec błagali. Żyliński do Zalajskiego, ugodę Pana stanąć, a n i d o Żylińskiego, Sebastiana nił w i n o w a j c ę , czyli p o raz wziąć Suchedniowej". osobach do po niego o n a n i przemocą n i e dał, a n i d o c e c h u n i e c h c e kórwą, n a o s t a t e k w Przeto Kazimierza lubo się wi się nie złotych cechowi zwierzchność włosy nie strony Cechu p o l s k i c h zło­ córkę małoletnią k u r w ą m i a n o w a ł . C e c h z tą rodzonego cechowej Matki gdyby uderzyć za szlachet­ ma postawił „do Jodłowskiego dawniejszego wziąść chciał y znaydować upoko­ Cechowi całowania" jako nawet go obiedwie się niegodziwca y powoła­ się d n i a c h 14 z ł o ż y ł " . Średni dupę wiarygodni patentami y na cech złożył 8 zł p o l s k i c h , a p r z e d o b r a z szej bratu publiczne nieprzyzwoitość żądał, „ a b y Winowajca tomności również stwierdzeniem pogodziły". brata Cech stołowy Najjaśniejszemi Magistratu wstępie go na dzień n i e d z i e l n y , t o i e s t 6 l i p c a " , sło­ a n i p o w i n n a " , Cech na aby tra Jodłowski, h y c l u i złodzieju, zeznali. nego w cechowi swoim, Piątkowski". zlikwidował Jodłowskiemu, zwołowanie szwagrom pyskówkę: Kazimierz Józefowi Benedykt kazał 1805 r . k w a r t a l n a go w..., t y l k o rychło Oto nie my, Benedykt Cechem, oświadczenia: „ o d p o w i a d a m , ż e m się całemu nie nie Jodłow­ „nieprzytomny prawie aby uchwałę: Bracia w bierającego, w język „konsztu s t o l a r s k i e g o " p r z y p a r ł a tegoż skiego wie­ Tomasza skawińscy się pocałować. W i ę c 27 l u t e g o sesja sobą nic kłótnik następującą bezprawia w tego obie chciał jest odpowiedzieć. S p r a w a Oburzona stołowi, zimierza szedł. ale w t ó r n i e tegoż d n i a 8 l i p c a zebrała się n a sesję i p o ­ dalej znaki". za inszych t j . zawzięty n i e chciał a n i złotych zaciekły propozycję. nie będąc, 12 n a t y c h m i a s t w Jodłowski szedł z gromnicą y tąż n a o d r z w i a c h , o k n a c h y t a m wyrażał i w iest". pochopień" m u , że świętej ale y stanowczo, i zwady, żyć, a n i p r z y z w o i c i e zwy­ skawińskich do zuchwałym Polskich Ale została przypomniał Mszy y cechu, poczytane „zmajca pochopny podczas iest Panny znany Cech podług Józefa y mieszczanów „Dnia 1802 t o cechowy, do Sławetnych Markielów czytamy: biegnącego Oczyszczenia dawskich rzyć. naszym za w i e l e postawiona jako maiąc roku tylko w Sprawa ski kłótnik w i n i e m a d l a n a s wartość Oto nie Zwierzchnościach zgod­ sądem Z t y c h w z g l ę d ó w księga C e c h u S t o l a r s k i e g o w 2 go Hyclu nie malowane sprawozdaniach zostały skrzynie, z posiedzeniach cechu pyskówkowe, protokołowano ce w o t y w n e w z sesji cecho­ wspomniane skrzynie, których t e n sły­ cech rozpatrywano sprawy k t o z ł o ż y ł d a r n a świe­ dzień p a t r o n a c e c h u św. Józefa, kogo �przyjęto do cechu, k t o w i n i e n , że k r o w a należąca d o iey cechu zostaia dług t u za śniadanie y o b i a d g r 24 zaspokoić ukradziona i t p . A l e o skrzyniach ma­ lowanych a n i słowa — m o ż e d l a t e g o , nie skrzyń i i c h z d o b i e n i e że nien, nadto należało d o t a k p o d s t a w o ­ wego Posłańcom było wspo­ minać. złożoney 1826 r. p o j a w i a się w tokołach cechu p o r a z p i e r w s z y — skrzynia. Z przyczyny? że Po prostu się s k a n d a l , rzecz dlatego, niesłychana. w Skawinie Oto majster sław Paździurkiewicz pobrał z a d a t e k żącej, Magdaleny z K r a k o w a , dobrą niegodziwiec, Zakrzówka, monetą 3 zł i ani zadatku pro­ jakiej stał Stani­ od biednej słu­ podmiejskiej 15 g r o s z y , zwrócić nie a wsi potem, chciał, ani samorzutna obrona społeczna. r o z s t a w i l i straże n a d r o d z e przejeżdżających celną w przez Zakrzówku stanęła j a k Zakrzowianie do K r a k o w a i w s z y s t k i c h cesarsko-królewską zatrzymywali, komorę wypytując skąd monetą Sł-go będzie Żyliński, p o d s t a r z y Stanisław Kajetan Po stolarskiego skawiniaków i p o m s t o w a l i n a n i c h , co o c z y w i ś c i e u w ł a c z a ł o rowi całej Skawiny. Tym ważnym p r o b l e m e m zajęła się s p e c j a l n i e o której pod datą 7 dla hono­ Skawiny z w o ł a n a sesja listopada 1826 r. Cechu, zapisano w aktach: extra naumyślnie ordynaryjney złożoney Schadzce skiego wnieśli żałobę o t o , iż podczas przez Zakrzówek kumorę a prawie sześcią wi aresztowani miesiącami kazawszy Sł-mu Maystrowie gr 15, a o tę może, po zawsze dwa razy z ces.-król. napastowani, która już Cechowemu dała na się stolar­ Professyi na przed Maystro- nią Paździurkiewiczowi doprosić Maystrów tey są służącą, zrobić, dotąd którą kunsztu tuteyszemu Stanisławowi i tegoż ich przeiazdu za skrzynię sessyi cechu zadatku zł pol. a n i doczekać ukrzywdzeniem y n i e d b a n i e m s w e y służby t u d o m i a s t a S k a w i n y dziła, aż z o k a z y i Posławszy C e c h tey t u do Cechu niniejszy Paździurkiewicza niezrobienie zaniosła p o tegoż względem przyrzeczonej Sław. nie za­ cho­ skargę. Stanisława odpowiedzialności s k r z y n i , za 3 którą za zł p o l . 3 gr 15 dobrą monetą w z i ą ł z a d a t k u , tenże n i e t y l k o stanąć nie chciał, zniewolony do ale posłańców stawienia się, zelżał, przed na koniec zgromadzonemi M a y s t r a m i h a r d o y k r n ą b r n i e stawioł się y z kłótnią obiecaney robocie y wziętemu za­ d a t k o w i półroka minęło, dłuższy z w ł o k i dopuścić n i e można wey bie — Magdalena długiey z w ł o k i robić kazała, taż służąca inszemu na którey z wobec udowodnionemi, Maystrowie, ale z tey o k a z y i żalili. byli Ninieyszym nisław naszego nawet zapłacenie iey nie kilkunastu takową decyduye: żałobę Obywatel służący Cechu obywateli y o t o się Mayster 1-mo so­ racya- tylko y Magdalenie takozadatek słusznemi gdzie napastowanemi Paździurkiewicz teyże przyczyny M a y s t r o w i skrzynię powrócić należy, t y m s p o w o d o w a n y mi dniu Średnich Pan o to bardzo Iż Sta­ Cechu zadatek zł pol. 3 g r 15 srebrną monetą p o w r ó c i ć , 2-do za d r o g ę i Czopkiewicz, młodsi Skawinie cechowa, innego ro­ średni 22.III.1832 za przy plicy przy który zupełnym się południowej o t y m a k t nastę­ zgromadzeniu Cechowi dla służących nie, na Kaplicę byleby umysłu Kościele farby ponosił wspaniałą Sław. Cech chęć członki stanie (!) Ka­ Skawińskim, wymalowaniem tylko JW natchnie­ przyozdobienia i e s t ołtarz N P M a r y i i Ś w i ę t e g o Józefa takową Ce­ Stołowych osobliwym czerstwości w Sław. Starszych, za dobrowolnie majstra u z n a w a l i , że j e s t t o Maystrach temu wpro­ malarza, zaszczyt. M ó w i Piernikarski Jan bracia: bracia Stolarskiego Młodszych Henryk zło­ Paweł Piątkowski. głosowali dzisiejszym ofiarował gdzie Wyobrażenie, przyozdobić bezpłat­ Stolarski potrzebne wydatki swoim kosztem, wspomnianego tak chwalebny widząc P. czyn zatym Piernikarskiego całą siłą swoią upierać u s i l n i e starać się będą, a chcąc się za tę d o ­ broczynność Pana temu Henryka Fundatorowi iednozgodnie wywdzięczyć, za Maystra tego uznaią, zwłaszcza g d y s z t u k a i e g o s t o l a r s k i e j P r o f e s s y i ce potrzebna podpisami iest, sy: tę obydwie podpisuią. W Michał zaś Michał czynność strony Skawinie przytomnych starszy, ski, J a n W i e r z b i c k i , Szymon kowski oraz Świadkach 1832". P o d p i ­ Tomasz Czopkiewicz, wiel­ własnoręcznymi d n i a 22 M a r c a Wierzbicki podstarszy, Pachoński Benedykt Piątkow­ Wierzbicki, Karol Piąt­ H e n r y k P i e r n i k a r s k i „ i a k o członek tego Zgromadzenia". odszedł, ż a d n e g o n i e słuchaiąc n a k a z u a n i n a p o m n i e ­ nia, ale g d y iuż który cechmistrz oraz otrzymał. W i d o c z n i e Stolarskiego, niem „Podczas w „W chu kon­ zelżenie ogóle n i e b y ł s t o l a r z e m , a l e j e d n a k tytuł pujący: ogóle Jan Cechu stolarzy w i młodsi j e d n o m y ś l n i e w za został k a r ę zł p o l . Michał Starszyzna do y 20, o d 30 n a światło ofiarowaną Wierzbicki Czopkiewicz wadzeniem gr gr T o m a s z Pachoński, średni b r a c i a : Michał sensacja. powi­ Cecho­ Piątkowskiego, sześciu l a t a c h stała się w dzaju i powinien Podpisali: Paździurkiewicz, Wierzbicki, wysłanym znieważony powinien." dla malarza w i e l k i ale płacić pozostały Prawa Pisarzowi Benedykta pochodzą. P r z y t e j sposobności n a p a s t o w a l i n i e t y l k o skawińskich, d w a razy 2 do s k a r b u przez niego żyć przepisów zł. p o l . 1, a ności W s p ó ł m a y s t r ó w skrzyń wykonać. A l e za biedną służącą ujęła się c a ­ la ludność Zakrzówka. Z a p o k r z y w d z o n ą po Sessyi Maystra zł p o l . 1, 3 - t i o jeszcze podług cesjonowaną Wreszcie 7 l i s t o p a d a do S k a w i n y wykonywa­ wych prac s t o l a r z y , że o t y m n i e w a r t o mur po 2 razy Na posiedzeniach sprawy chu jako cechu W bractwa poświęcano t y m względzie tokół z p o s i e d z e n i a „Wojciech szedł cechu rzadko omawiane z a w o d o w e , gdyż n a d n i m i kościelnego. wyłącznie bardzo były g ó r o w a ł y cele ce­ Bardzo sprawom wymowny często sesje dewocyjnym. j e s t krótki pro­ zwierzchności c e c h u 13 J u n i 1 8 4 1 : Witkowski z dobrowolny wraz swoią żoną Marcyanną Stolarskiego Cechu Skawińskiego, w chęci do Bractwo N a y ś w i ę t s z e y w p i s a ł się i o f i a r o w a ł M a t c e srebra w przy­ Sławetnego Matki Nayświęt- szy 3 Reńskie raz n a zawsze'? — c z y l i , że n i e miał p r a w a Konwencjonalney Monecie odebrać tego zapisu. Tadeusz Seweryn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b21817d149660ed402ae3530e8bca0b.pdf 190d82ec4bbcb6f00282a233f2c08462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4201 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy malarstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3918 Title A name given to the resource Wystawa malarstwa ludowego w Bytomiu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.174-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Aleksander Jackowski WYSTAWA Tak głosiły Wierniejszy i hasło plakaty. Niezupełnie prawdzie wystawy mojej MALARSTWA był — rodzinnej tytuł „Życie zresztą słusznie. samego dawne miejscowości". i A konkursu współczesne więc malarski pamiętnik... Od zależy w w w temat z wreszcie Kultury obrazie, pragnęli rze o pozornie pracy tynie, liwością wiejskim i w małych mia­ chcieli pewien poprzez materiał do przysłało oceniać nagrody wyniki pozytywny Cenne jest (Kubaszczyk, Okazuje torska, wej tość i jest kilku od Tomaszek, z możliwie obrazów się z a i n t e r e s o w a ń d l a własnej brazu, pracy, narastaniu przedstawiających non t r a d y c j i przestał ła się t e m a t y k a to zjawiska w martwy, obowiązywać. p r a c , środki, sposób znamienne nowych osobistych po­ d l a procesów sztukach że k a ­ Rozszerzy­ o b s e r w a c j i . Są zachodzących współcześnie n a w s i . Z n a m i e n n e też j e s t , że szukając źródeł o twórczości większości reprodukcji obrazu, drobnomieszozańskim. uczestników fotografii, Toteż oleodruku najdalej jestem myślimy i kiczu od te- * L . K u b a s z c z y k — 1 0 0 0 zł., M . L e n c z e w s k a — 750 zł, P. O p e r s k a l s k l — 750 zł, K . T o m a s z e k — 750 zł, R. D e h m e l , J . Śmietana i i n . 174 za­ 1 miejscowotej k a ­ jest R u ­ przebywający życia głównie stale współpracował („wyma­ z krajobrazy. przeważnie którzy góralskimi się Robi z natury, je n a zamó­ za m a l o w n i c z e chatami, może oporną d l a których wzruszeń. zasługują n a p e w n o wsi, krajo­ jest zupełnie dziś i t e ż o t y m , że t r a d y ­ obrazowania niemal sta­ ocenie jako „landsehafty' p r z y m a l o w a n i u kościołów olejne, parających pędzla, ono o b u ­ swoje nagrodzonym) i wraż­ płacą tematyczne wido­ o d 600 dla lud­ miejscowej. i była m i ­ mala­ z przedstawicielem Z n a l a z ł y się t e ż n a w y s t a w i e łem l u d z i z mozo­ farby, płótna sztuka jest źródłem radości Tych jest najwięcej i oni n a szacunek, m i m o że obcy n a m A l e n i e zapominajmy, t y c h u j a w n i a się n i e t y l e i l e ciśnienie dokoła prace materią być rezultat i c h pracy. że w p r a c a c h naturałistycznie dzeniu Świadczy ności i in). War­ parze kuracyjnych 1906 r. wczasowiczów, nych tematu. w ramy O d 21 r o k u godziny, najczęściej której Świadczy sposób ki, naśladowana, o pozytywnej ludowy wienie nostki, i w dlatego ur. w obrazki półtorej ludo­ n i e o n a też s t a n o w i o w tradycji tych amatorów. luje byłe wierne i l o w a l i " i c h coś z e dwadzieścia pięć). O d 1940 r . m a ­ ama­ malarstwa kulturalnych. Dehmel, można nimalna, cyjny (i zapewne poznaw­ autentycznym artystycznymi. O n i malarstwo złocone miastach, Wiśle-Malince. twórczość zjawiska trzeb dolf w terenu. malarzy konkurs. t y m , co malowanego większości Na okazał się o b r a z Twórczość świadczy któ­ Śmietana zarysował w d o 1.000 zł. R o b i r ó w n i e ż o b r a z y interesujących jakiejkolwiek przekazanie artystyczna wystawę, spośród wystawy? dominuje zdecydowanie czy regionalnej. ambicją których mgr Bar­ otwarto twórców, na wsi, jaki oderwana prawdziwe z na konkursie.* się, ż e z g o d n i e przewidzieć, listopada był s a m f a k t rozpoznania Lenczewska, malarstwa do tegorii tym n i e idzie traktują Oprawione w w czy smakiem wośclaeh. N a j w y b i t n i e j s z y m airatorów- 120 p r a c , najbardziej chyba ciekawy nu najczęściej wód. socjologicznej, Są t a m o c z y w i ś c i e bynajmniej plastyczną tradycyjnego wystawy by­ sprawności, o przerażającej r u ­ zmia­ Chciano końca konkursu ujawnienie która dużej sprzedają innych przygotowała 25 s t y c z n i a pewno Ale lipca 13 z a p r o s z o n y c h 9 otrzymało Jak to kategorii pokazała. z Konarzewskim od pokaz doku- twórczej. Bazielich. rych ruch zachęcający 63. Ekspozycję obecności ludzi. ożywić klimat r . 24 t w ó r c ó w bara w świadomości wystawę trwał wystawiono jaki este­ Wartość t y m , c o ujawniła, Wydział w prac przeżycia ludu. widzę artystycz­ wystawa każdy czej. konkurs zaś s t r o n y . — jak rzemiosła rangę niemal silniejsze tomskiej W jakąś Każda n a m znacznie oraz do nieznanych nadawać podobnie mala­ stworzyć Konkurs 1958 tyczne, W BYTOMIU przeciwnie. daje szcze­ się w poprzez podjęcia wystawie organizując uzyskać przełamują malarzy, dzieci dotąd drugiej konkursu Muzeum m e n t a r n y , pokazujący j a k zachodzące w k r a j u ny żeby się n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a ^ środowisku steczkach, zainteresować, Etnograficzny Bytomiu s t r o n y dotrzeć znajdujących gólnie Dział Katowicach, z jednej rzy dużo: c z y p o t r a f i wyobraźnię. Górnośląskiego WRN go, ną. W r ę c z artystycznego tytułu pobudzić UDOWEGO gustów talent jed­ środowiska i spotyka­ wzorów. Są o c z y w i ś c i e i p r a c e ś w i a d c z ą c e o talencie a u t o r a , czasem wręcz pracownika zaskakujące, umysłowego j a k n p . Jana z Radlina, u Śmietany, którego w i ­ dać z a r ó w n o nieprzeciętną w r a ż l i w o ś ć plastyczną, j a k i ślady obcowania z (m. i n . Kulisiewicza). rakterystyczne wyrazu, trudno „ludowego". amatora, n a d sobą szczyty Na Jest który to tego grafiką typu nowych przykład w sposobów. w obrębie utalentowa­ drodze tę p ł y n n ą Ematorskiej cha­ środków technik, zmieścić być może przekroczy twórczości granicę dalszej dzie­ o d s z t u k i bez przymiotnika. wystawie można wciąż nowych pracy żadnego szukanie Śmietany nego lącą współczesną próbowanie Twórczość wpływu jest dobrą D l a umysłów zaliczyć znalazły się r ó w n i e ż do „naiwnych" prace, które c z y do „kręgu l u ­ d o w e g o " . O n e interesują n a s n a j w i ę c e j , t o są właśnie te rodzynki. Nieudolne, zdradzają radność w p a n o w a n i u n a d techniką, przy t y m mają wyraźną niepo­ rzemiosłem, ale coś w ł a s n e g o , są o d r ę b n e przez o d - ��rębność świata odmienne Najbardziej w swych woryty wewnętrznego patrzenie na czył z nich, przez „ludowy", czy grawiury, przypominający jako szkoły trochę 80-letni Polikarp (pow. Gliwice). dziecko w jest majętnego Koźlu. bułek Urodzony wać. T a k się zaczęło. Ojciec umarł spróbował Potem wcześnie, przyszło ciężar d o obrazków... Dopiero jest z świadectwo życie. pra­ przykładem powrotem cięcia się o d pokazał towy i wtórnego niemal kultury „Chrystusa „uludowienia", bez r e s z t y miasta, na w świat szkoły. Krzyżu" i że Operskalski Na wejścia wsi, od­ wystawie „Dyliżans Ż y w i e c , czytać i pisać stuch rzeźbił już t y m mowy. o Dopiero pracy, gdy znów Obrazki rach"), wiada mówią kozikiem, ale Ciężko choroba scowości, Szarem, i jako go tekście szkle tego tylko matów „góralskich" pierski"; nie. również typu, że technikę tę kompozycje malarskie Lenczewska z w dowice), przyszło na obrazki córki (umarła w mogło być Kobiet, szkle. w gó­ — życiową". Mickiewicza, Ogniska do mizernej maluje daru kolorystycznego. wa", skomponowany Ryc. Mai. i postaci szkole. Potem a n i ochoty wstrząsu w wy­ 1944 r.) 3 lata jej Teraz obraz ciągu Wym. Cieszyn. do dorabia ma le­ nie ma to „Żni­ pionowych rytmów n i c wspólnego na szkle. pow. Ligi kopiuje uczęszcza Lenczewska poziomych 4. „Góra Ochodzita", obraz L. Kubaszczyk, Koniaków, dla trochę emerytury. ładnym już zapełnić p u s t ­ ścienne „Przyjaciółki" Najlepszy w oraz nie m a „aby malowaniem 180-złotowej dopo­ Lenczewska z d l a przyjemności. miej­ rytmów jeszcze (pow. W a ­ Rawiczu gazetki Rosenbergów. autor w so­ robi materii. się czasu wpływem rodzinne, danej Ochodzi- n a płót­ dróg", strzępów w malować, Wykonuje Plastycznego piej, szkłem. dla te­ 1948 r . n a s k u t e k chorób z o k r e ­ zaczyna portrety Len­ „Kostka-Na- zetknęła n i e było pod i Podobanach kredkami Dopiero „pod" nowych słomki, w życie, historię („Góra ze Maria maluje olejno su w o j n y ) do pasąc „klasyczne" m a ­ świadomie „szuka dworze rysowała normalne to „Ondraszek" malarstwem dzieciństwie w 71-letnia pow. wyrobnik. opar­ również pastuch, malarstwo bowiem j a k pisze, pejzażu, obyczajów jako wybrała — przeważnie Czasem, kę t a " , „ c y n t r u m szańce"). O b r a z k i j e g o n i e mają jeszcze ale nie jest Sądzę, pa­ na maluje z Bielska, larstwo Jako („Owce zaczął w o ł a n e g o śmiercią s y n a (zginął w zdolności malować rodzajowej okolicznym i nie pracował rzeźbić dołączonym obrzędów potem pozbawiła zaczął o 1905 r . w nauczył się w w o j s k u . jego, o t e m a t y c e w Na czewska i ur. w kozikiem, Kubaszczyk pocz­ z 1888 r . " . L u d w i k Kubaszczyk tonację owce n a halach. ukoń­ malowali gospodarki szkoły, malunkom rzeźbi n a starość zaczął ukończenia ludowego bliskie Oper- cować j a k o m a l a r z p r z y b u d o w i e kościołów. M i m o posiada tradycyjnego trochę kolorystyczną. spadł n a n i e g o . W y b u d o w a ł karczmę, m ł y n , g d z i e m u było są kolorze, wyraźnie b u d o w a n e w Bie- trudne kompozycji szkle, ciu o sam malo­ dużej na dzieci, ż y w e w w gospodarza, Tam, j a k powiada, b y ł o m u żal, w i ę c dyscypliny drze­ j e g o d w a j k o l e d z y , r o b i l i m u różne r y s u n k i za bułki. Ale bie malarstwa t u s z o w y c h r y s u n k a c h średniowieczne skalski z R u d u n y rzewle każdej świat. z chałup. ludową 28 x 16 cm. �tradycją obraźniczą. Tomaszek śliczny „Kościół" stawy) należy O świetlicy matu, (widziałem w Czechowicach, rzeczywistości. obecnie w kręgu jest t a k i c h malarzy. t o wyraźnie. w e zaginęło. Z m i e n i ł y świat, k t ó r y kiedyś lową, bliską e s t e t y c z n y m No „ludo­ C o r a z też ludowej. malarstwo zmienił Po­ ludo­ która wszelką n a j słuszniej nie tylko ludzi, p o ­ jest również jej b y mieć cenę zastrzeżenia „ludowości" kazało tytuł w y s t a w y Szukanie dość n a plakatach. ny dział i i innych różne pokazywała sztuki ją z ikonograficznych, sumie — wystawa była c i e k a w a , raczej n a pewno ce­ mierny. dzisiejszego ją o c e n i m y jeszcze ujawniła. Fotografował Z — St< O B Y C Z A J O W E Stolarze skawińscy, krakowskich ślusarzami magistrat nej skrzyń do wspólnego miasta organizacji, Księga Cechu a jest Zaczyna Pawła Żylińskiego, Tomasza cza, pierwszą 1799 r . , dopiero cechu, tylko podpisywane. odbytego Wojciecha' Paź- Józefa Jodłowskie­ Michała Czopkiewi- oraz „średnich i młodszych p o d t e n czas temuż c e c h o w i czy i Kazimierza się zaś t a księga 13 J u n i 1841 w Walentego Wierzbickiego, oraz Podane Karola Szymona Wojciecha tutaj składy 1799 i 1841 d o w o d z ą , był Skawinie w nach. z Szymona sesji jako Dzięki Jana Szymona Jana Jodłow­ Ciechanowskiego. zwierzchności że zawód tradycyjnie temu oraz Piątkowskiego, Żylińskiego, Koń­ odbytej starszego, Pachońskiego j a k o podstarszego Paździurkiewicza, skiego służących": Czopkiewicza. protokołem obecności braci w zrozumiałe cechowej stolarza tych staje z lat uprawiany samych rodzi­ się d z i e d z i c z e ­ z spod skawińskie przedstawicielką Maria Dawne ziarna mym W i nych jako przeznaczano twórców tych i o młodszych, i skłonności nak zatargów, było trudno, o kończyły sercem" i które między się z a w s z e ślubowaniem moda", usuwano przechowy­ tym sa­ s k r z y n i a r s t w a ska­ mistrzów malowa­ K s i ę g a zaś dostarczyć n a m m o ­ tych mistrzów oraz o i c h temperamentach, n i e o p a n o w a n i u w słowach wśród Z przebiegu braci się można, członkami poczuciem jed­ cechowej nie że nawet naj­ cechu i pojednaniem zgody, p o d y k t o w a n e j dobrym a także kredensów. do zwady. dowiedzieć zagorzalsze spory i życiu krewkości, zadzierzystości, zelżywych na nazwiska skrzyń, w Skawinie wiadomości średnich „stara przyśpieszając jedynie kołysek Stolarskiego nieco braci mogą ł a w , łóżek, Cechu gdyż i c hmalatury. wejść cechowych, wymy­ datowane, a n i za M a r y i Terezyji", tych warunkach do historii wińskiego że n i e były l u b żelaziwa, zniszczenie stolarza) historycznych, zaś o k a z y , „jak jest z Wierzbickich, u r . badań nigdy izb mieszkalnych wanie gi pokole­ skawiń­ doskonałą się j u ż t e r a z skrzynie cechmistrza jednego sławnych skrzyń r . 1883, żona J a n a W i t k o w s k i e g o , Kra­ przez artystycznego jedynie a więc m a l o w a n e podcechmistrza Jodłowskiego dorobku żyjących w posiedzenia braci: i (którego spośród ka z także 1795 s k i c h włas­ w Paździurkiewicza, Jana W i e r z b i c k i e g o r. znajdująca podpisanym S k a w i n i e z l a t 1799—1841) nia po drugim. Zdobnictwo j e j statut. tego w nie ze Skawinie, księgą Stolarskiego wraz w Etnograficznego Cechu S K A W I Ń S K I C H pięknych i końca. stołowych Kazimierza należeli księgi zatwierdził w Muzeum u początku dziurkiewicza, go, następnie się p r o t o k o ł e m lutym wyrobu i m n a zawiązanie Stolarskiego więc zdefektowaną z cechu, zezwolił się w A r c h i w u m kowie, sławni malowanych, jest ją t y l k o r a z A R C H I W U M S T O L A R Z Y (wedle wystawa I nie Taka Deptuszewski. H I S T O R Y C Z N E G O Ż Y C I E w m tematy istotne? prawda sztuki już ograniczona t u zaś różne Jej rezultat artystyczny dnia. A piękno dziś współczesnością. „z życia". A l e c z y t o jest w sztuce W przepaść tradycyjnej, — t a m była t e m a t y k a s a k r a l n a , ujęciach lowa. tylko Pokazywała m a r t w e j , zestawiając Prawda sztuki J . Śmieta­ czej twórczość a m a t o r s k a — n i e z a l e ż n i e o d t e g o , j a k walorów Doprowa­ tradycyjnej twórczości konwencje. doskonałość zupełnie dawnej, obok amatorów, te niemal w (12 o b r a z ó w ) Usytuowana o t o p r e t e n s j i d o organizatorów. widzenia za niezręcznie dziło t a k ż e k u t e m u , ż e n i w pięć n i w d z i e w i ę ć d o ­ miejmy punktu zasługą. c o do samej n a d rezultatem. u p o d o b a n i o m m a s . Dziś r a ­ z byłoby powszechnym. pokazała To zaciążyła sformułować się cały t ę sztukę, u c z y n i ł c e ­ bytomska problemy. dzielącą czy który popularnym, cóż, m o ż n a tezy, dano przykładem kultury, ekspozycja? religijnej. nafty n i e o n i są dziś się w a r u n k i , A i rafinerii niewiele. Tradycyjne Wystawa Tomaszek m a ­ sztuki wywołał ama­ sztuki. I wcale tradycyjnej inne najbardziej „naiwnego" się n a w y s t a w i e spadkobiercami wiedzmy jak J e s t o n dość t y p o w y m prac w e g o " znalazło tyle nurt ludowym, kazała ujęciem t e ­ o produkcją chęć prymitywno-amatorskiej widać, „Zabawa kilkanaście n i e są t y p o w ą dominuje odtworzenia naiwnym obserwacją, znam której pogranicza mniej nazwać do w y ­ Tomaszka cieszy o d 38 l a t . P r a c u j e Jak kontynuuje Karol półamatorskiej, p ó ł - np. u na konkurs) w wiernego luje które dopuszczony sztuki autentyczną jego prace, posłanych ile wiejskiej" jakąś torską, j a k 61-letni n i e został do kręgu prymitywnej. w Podobnie c z y U r s z u l a B a r d a c h ( u r . w 1942 r . — j e j i wzajemnym nietylko dowcipu zniewa­ „dobrym dostrzegane- 177 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2474d49d1aa395d72c06a6c05a14e44f.pdf ff4e27d99c21ea8d1f1f8bfcdfd5e0e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3715 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.192-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLSKA SZTUKA LUDOWA E r ROK T W O W Y VIII I N S T Y T U T 19 5 4 S Z T U K I �-4 I Na okładce: Kogut. Wyra. 2,6 X 2,5 cm. „Genealogia Kraków, przed 1635 r. Drzeworyt Nitidesa z Gratisem". 1 . ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Aleksander Gładysz, M g r Stanisław H i ż J a c k o w s k i (redaktor naczelny), (zastępca D r Ksawery redaktora fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja 1 k o r e k t a : Jerzy Mgr naczelnego), Piwocki, D r Roman Rein¬ (redaktor Wojciechowski. Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ LUDOWA P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T SZTUKI T R E Ś Ć : str. Tadeusz Seweryn Andrzej Abramowicz Kultura ludowa Odrodzenia 195 U w a g i o p r o b l e m a t y c e badań n a d sztuką P o l s k i wczesnośredniowiecznej (głos archeologa). M a r i a Przeździecka Ceramika pomorska Teresa K o n k u r s p a m i ą t k a r s t w a w Gdańsku Artur Zofia Trojanowicz Wycisk Głowa N i e m i e c c y zbieracze dowych tak zwanych 209 _21.4_: górnośląskich 233 pieśni lu­ 242 miechowskich". 251 A d a m Glapa A n t o n i T w a r d o w s k i , n i e z n a n y rzeźbiarz l u d o w y . 252 Tadeusz Recenzja Seweryn .O . z książki „Ubiory R o m a n Reinfuss Recenzja logia ROK 1954 P A Ń S T W O W Y „wycinankach Janiny Rosen-Przeworskiej ludowe" ze s k r y p t u R u d o l f a K r z y w c a rzemiosła 254 „Techno­ garncarskiego" 255 LIPIEC-SIERPIEŃ I N S T Y T U T NR 4 S Z T U K I �Na okładce: Kogut Drzeworyt. Wym. 2.6 X 2,5 cm. „Genealogia sem". Kraków, przed 1635 r. Nitidesa z Grati- ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr M i e c z y s ł a w Gładysż, M g r ' S t a n i s ł a w Aleksander J a c k o w s k i (redaktor naczelny), Hiż (zattępca D r Ksawery redaktora naczelnego), Piwocki, D r Roman fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r - M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja i k o r e k t a : Jerzy REDAKCJA (redaktor Wojciechowski. Bokiewicz. i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT Mgr Rein¬ SZTUKI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/433e0af0da176f1282f34254a8e16322.pdf 15153a5fcd304d657e3bb544bec88422 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4051 Title A name given to the resource Konkursy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.161-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski KONKURSY Konkursy, podobnie jak turnieje, czy zawody spor­ towe mają jedną cechę wspólną — element r y w a l i z a ­ cji. K o n k u r s wyłania najlepszego interpretatora m u z y ­ k i Chopina, p r o j e k t przyszłego pomnika, najlepszy pla­ kat czy utwór muzyczny. Rywalizacja może być celem p Jstawowym, ale również i środkiem, dzięki któremu ożywia się zamie­ rające zawody i umiejętności, k i e r u j e zainteresowanie np. na współczesną problematykę. Rywalizacja w każdym przypadku jest czynnikiem 1 obudzającym uwagę publiczności toteż konkursy cie­ szą się zwykle dużym zainteresowaniem. Dlatego też chętnie w y k o r z y s t u j e się je w celu propagandowym, wiedząc, że są one skutecznym środkiem popularyzacji różnych idei, wydarzeń i osób. K o n k u r s y są przy t y m jednym z najbardziej eko­ nomicznych sposobów osiągania zamierzonego celu. Za­ pewniają dzięki r y w a l i z a c j i , nagrodom i reklamie dużą liczbę uczestników, którzy podejmują zadanie k o n k u r s o ­ we na własny koszt i ryzyko. K o n k u r s y na sztukę ludową mają charakter szcze­ gólny. Nigdy ich celem nie jest wyłonienie najlepszego twórcy czy dzieła. Element r y w a l i z a c j i podporządkowa­ ny jest w nich celom szerszym, związanym z opieką nad ludową twórczością. K o n k u r s y są b o w i e m j e d n y m z w a ­ żnych instrumentów naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . Pełnią też one w okresie rozpadu dawnej k u l t u r y chłopskiej rolę, którą uprzednio odgrywała opinia śro­ dowiska. Łatwość sprzedaży prac, nawet j a w n i e nieu­ danych, obfitość wszelkich kiermaszów, „Cepeliad" i fe­ stiwali wpływa negatywnie na poziom współczesnej twórczości ludowej. Nie są temu w stanie przeciwdzia­ łać Komisje etnograficzno-artystyczne „Cepelii", ponie­ waż rzeczy odrzucone — bez oporu kupują inne i n s t y t u ­ cje. W tych w a r u n k a c h j e d y n y m i rzeczywiście silnymi i skutecznymi bodźcami są w y s t a w y indywidualne, któ­ re mobilizują twórców, rozsądnie pomyślane konkursy i nieliczne zamówienia muzeów czy znających się na rzeczy kolekcjonerów. Konkursy są jednak czynnikiem najważniejszym i f a k t ten wyznacza ich szczególne miejsce w systemie opieki nad sztuką ludową. Twórcy, niezaangażowani w prace sprzedawane ...gdzieś" i „komuś", przywiązują wagę do swych dzieł pokazywanych na pokonkursowych wystawach. Przeży­ wają silnie swe sukcesy czy niepowodzenia. Zależy i m bardzo na reakcji widzów. Gotowi są ponieść duże t r u ­ dy i w y d a t k i , byle przyjechać na wernisaż. Tak np. na otwarcie pokonkursowej w y s t a w y haftów w T o r u n i u przyjechało fc'8 osób a więc ok. 32% wszystkich uczest­ ników. Podobnie jest i gdzie indziej. Niestety nie badano stosunku twórców do opinii j u r y i publiczności w y s t a w o w e j . Nie w i e m y z czyim zda­ niem liczą się więcej, nie w i e m y też w jakiej mierze interesują ich prace innych uczestników, czy traktują tip. wystawę pokonkursową jako źródło inspiracji, a je­ śli tak to kiedy, w j a k i c h dziedzinach. Z moich obser1 I I . 1. Jan Madej, Dziewin, w o j . tarnowskie, Bartosz Gło­ wacki, rzeźba w drewnie, wys. 41 cm., 1974 r. w a c j i w y n i k a , że zapożycza się rozwiązania tematyczne w rzeźbie czy t k a n i n i e podwójnej, ale rzadko w ręko­ dziele o cechach regionalnych, jak np. w hafcie czy w y ­ cinance. 2 K o n k u r s y odegrały w okresie p o w o j e n n y m dużą rolę. O ich ścisłym powiązaniu z a k t u a l n y m i potrzeba­ m i świadczy zmiana hierarchii zadań postulowanych w poszczególnych etapach. W pierwszym — usuwania z n i ­ szczeń i zmiany s t r u k t u r y społeczno-ekonomicznej k r a ­ j u — penetracje, w y s t a w y oraz konkursy pozwalały ustalić co zachowało się z dawnej sztuki ludowej, gdzie i kto jeszcze rzeźbi, tka, wycina czy wypala g a r n k i . Szukano wówczas odpowiedzi nie t y l k o na pytanie „co ocalało", ale również na drugie, nie mniej ważne — „co było". Po raz pierwszy formułowano bowiem ca­ łościowy program badań i opieki nad sztuką ludową. Pośpiesznie starano się zapełnić białe plamy na mapie dotychczasowych badań. Często w y s t a w y i konkursy poprzedzały systematy­ czne badania, penetrując teren. I ta właśnie rola penetracyjno-rozpoznawcza dominowała w pierwszym okre­ sie. Już jednak w latach 1950—1954 konkursy zaczęto traktować jako narzędzie realizacji nowych i d e i w p o l i ­ tyce k u l t u r a l n e j . Funkcje propagandowo-dydaktyczne przesłoniły wówczas informacyjno-rozpoznawcze. Forsu­ jąc nową tematykę i realistyczny sposób jej i n t e r p r e t a ­ cji spodziewano się, że odzwierciedli ona patos zachodzą­ cych przemian w świadomości twórców i całego w i e j ­ skiego społeczeństwa. Setki m a r t w o poczętych tematy­ cznych rzeźb i wycinanek, nagrodzonych w t y m okresie, spoczywa do dziś w magazynach muzealnych. Smutny 161 �П. 2. Stefan Glowiak, Pogwizdów, w o j . rzeszowskie, Fryderyk Chopin, rzeźba ceramiczna, w y m . 17,5X21,5 cm. 1974 г. I I . 3. Tadeusz Cąkała, Sobiska, w o j . siedleckie, Bolesław Prus, drewno, wys. 61 cm, 1974 г. I I . 4. Stanisław Dużyński, Zawidz Kościelny, w o j . płockie, Wincenty Witos, drewno polichromowane, wys. 34,5 cm., 1974 г. I I . 5. Sta­ nisław Miechówka, Ustroń Zawodzie, gm. Ustroń, w o j . bielskie, Opiekun dzieci dr Korczak, rzeźba w drewnie, wys. 55 cm., 1974 r. 162 T �dowód obosieczności broni jaką są konkursy. A l b o w i e m dobrze pomyślane stymulują rozwój, ale ustawione nie­ prawidłowo sprzyjają rozkładowi t r a d y c y j n y c h w a r t o ­ ści, degrengoladzie artystycznej. Dostrzec to można wyraźnie w obecnym okresie, kiedy zanikowi t r a d y c y j n e j sztuki na w s i towarzyszą co­ raz silniejsze bodźce z zewnątrz, a wśród nich również konkursy. Liczba ich wyraźnie wzrosła w latach sie­ demdziesiątych, przy czym zróżnicowały się cele, które realizują poszczególne t y p y konkursów. Ten właśnie okres uczynimy przedmiotem zaintere­ sowania. K o n k r e t n i e — wycinek czasowy od początku 1974 r. po połowę 1978 r. Wtedy to bowiem miały m i e j ­ sce najważniejsze po w o j n i e konkursy ogólnopolskie w T o r u n i u , Warszawie i K r a k o w i e , w t e d y podjęto ponow­ nie próby inspirowania twórczości l u d o w e j n o w y m i te­ matami. Niektóre konkursy, zwłaszcza większe, o znaczeniu ogólnokrajowym, znam z uczestnictwa w j u r y , inne •— z p u b l i k o w a n y c h i n f o r m a c j i , katalogów i wzmianek w prasie. Dane statystyczne opieram na kronice zamiesz­ czonej w zeszytach „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . K r o ­ nika ta ma jednak charakter niepełny, oparta jest na nadsyłanych informacjach i w y c i n k a c h z prasy. Podane dane liczbowe należy więc uznać za zaniżone, zwłasz­ cza w odniesieniu do imprez lokalnych, o mniejszym znaczeniu. Ogółem w o m a w i a n y m okresie roztrzygnięto ponad 200 konkursów, w t y m : 2 — międzynarodowe (na l a l k i regionalne), 17 — ogólnokrajowych (w t y m i tematyczne), 102 — regionalne i wojewódzkie; w t y m 29 objęło w i e ­ le dziedzin twórczości, a 73 t y l k o jedną dziedzinę, 20 — tematycznych, o zasięgu regionalnym i wojewódz­ kim, 5 — mających na celu zachęcić młodzież do k o n t y n u o ­ wania dawnych f o r m i umiejętności, 33 —• mieszanych, zarówno dla twórców ludowych j a k i amatorów (w t y m 17 na pamiątki regionalne), 20 — dla amatorów, twórców nieprofesjonalnych. K o n k u r s y ogólnokrajowe obejmowały 12 imprez o charakterze tematycznym (w t y m 5 rzeźbiarskich). Nietematyczne k o n k u r s y objęły: haft (1), w y c i n a n k i (1), tkaniny (1), instrumenty muzyczne (1). Ponadto jeden konkurs objął młode talenty. Wśród 73 konkursów regionalnych i wojewódzkich, poświęconych t y l k o jednej dziedzinie twórczości rozrzut tematów był następujący: 17 — plastyka obrzędowa, 11 — k w i a t y sztuczne, pająki i ozdoby z bibuły, 9 — rzeźby (w t y m 1 w węglu), 8 — haft i k o r o n k i , ti — malowane domy (Powiśle Tarnowskie, K u j a w y ) , 4 — szopki krakowskie, 3 — kowalstwo artystyczne, 3 — wycinanki, 3 — garncarstwo, 2 — ręcznie malowany fajans, po 1 — ozdoby choinkowe, rzeźby ceramiczne, plecion­ k i , instrumenty muzyczne, obrazy na szkle i t d . Wysokość nagród pierwszych na konkursach m n i e j ­ szych wahała się między 1 a 3 tysiącami złotych, na większych, regionalnych i wojewódzkich dochodziła do 5 tysięcy. W konkursach ogólnopolskich w 1977 i 1978 r. takich jak „Rodzina w sztuce l u d o w e j " czy „Praca r o l ­ nika w twórczości l u d o w e j " — I nagrody wynosiły 10 000 zł, I I — 5—7 000, I I I 3 000—5 000 zł. 3 k u l t u r y . Cztery ogólnopolskie konkursy tematyczne za­ inicjowała redakcja pisma „Gromada — Rolnik Polski". W składzie organizatorów widniały z reguły nazwy i n s t y t u c j i , które bądź patronowały k o n k u r s o w i ( M i n . K u l t . i Sztuki, Urzędy Wojewódzkie), bądź partycypo­ wały w kosztach jego organizacji, fundowały nagro­ dy i t d . Niektóre k o n k u r s y mają już swoją tradycję, orga­ nizowane systematycznie przez te same instytucje i doś­ wiadczony zespół ludzi. Takie są np. coroczne k o n k u r ­ sy na szopki krakowskie, na współczesną rzeźbę l u d o ­ wą K a r p a t polskich, na malowane domy w Zalipiu, na zdobnictwo bibułkowe w Żywcu, k w i a t y z bibuły w M y ­ ślenicach, palmy i pisanki w Łysem, na sztukę s a k r a l ­ ną w Kielcach, na sztukę ludową Borów Tucholskich czy regionu miechowskiego. Z imprez o c y k l u d w u l e t ­ n i m wymienić należy „Biennale Fajansu włocławskie­ go" i „Biennale l a l k i " . K o n k u r s y wspólne dla twórców ludowych i amato­ rów organizowano przeważnie w województwach północ­ nych i zachodnich, ale także w w o j . toruńskim i n o w o ­ sądeckim. Jeden k o n k u r s — zorganizowany przez M i e j ­ skie W o j . Łódzkie — objął łącznie sztukę ludową i r o ­ botniczą. Z i n i c j a t y w y „Cepelii" (przy współpracy Związ­ k u Kół Gospodyń Wiejskich, M i n . K u l t . i Sztuki i W o j . Domów K u l t u r y ) odbyły się we wszystkich wojewódz­ twach przeglądy, orientujące w t y m co wieś w y t w a r z a , zarówno na potrzeby instytucji handlowych jak dla sie­ bie. („Rękodzieło artystyczne wsi'" wystawa prac wyróż­ nionych: Łódź, V — V I I I 1978). Wbrew zaleceniom w i e l u ekspertów miały miejsce również konkursy z nagrodami dla amatorów. Ponieważ 1 5 I n i c j a t o r a m i konkursów były przeważnie muzea, zrze­ szenie „Cepelia", Wydziały K u l t u r y , wojewódzkie domy 163 �П. 6. M a r i a n Brudek, Bogoria, w o j . tarnobrzeskie, O. Maksymilian Kolbe, płaskorzeźba w drewnie, w y m . 35X29 cm., 1974 г. I I . 7. K r y s t y n a Adamczyk, Leszczyny, w o j . radomskie, Czołg niemiecki i partyzant, drewno m a l o w a ­ ne, wys. 16 cm., 1975 r. „Kronika" w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " odnotowuje t y l k o ważniejsze imprezy — liczbę 18 konkursów (w t y m 1 ogólnopolski, org. CRZZ — K w i d z y n , 1976 r.) należy traktować t y l k o jako sygnał. Równolegle organizowa­ no środowiskowe i wojewódzkie przeglądy, m . i n . w r a ­ mach I i I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. For­ ma przeglądu lepiej zdaje się odpowiadać idei r u c h u amatorskiego, w każdym razie mniej sprzyja jego k o ­ mercjalizacji i ambicjonalnym wynaturzeniom. Konkursów i przeglądów dla amatorów nie będzie­ my omawiali na t y m miejscu, wykraczają bowiem poza ramy tematu. Zwróćmy jedynie uwagę na f a k t wyraź­ nego zacierania się granic między twórczością ludową i amatorską — zwłaszcza w malarstwie i rzeźbie. Proces jest dwustronny, twórcy wiejscy inspirują się m i e j s k i m i wzorami i odchodzą od zasad artystycz­ nego myślenia, cechujących tradycyjną sztukę ludową, amatorzy zaś coraz częściej nawiązują właśnie do tych zasad, do stylistyki ludowej. Sytuacje są często zatarte, amatorzy paradują na kiermaszach w „ludowych" kostiumach, sprawionych specjalnie na takie okazje (np. Waraszkiewicz, Furgała), 164 lub też w sezonie t u r y s t y c z n y m przebierają się w stare łachy (Toborowicz), aby wyglądać bardziej „ludowo", p r y m i t y w n i e . Coraz t r u d n i e j zwłaszcza w rzeźbie i m a ­ larstwie oddzielić amatorów od twórców ludowych . N i e ­ kiedy zależy to t y l k o od świadomego przejęcia określo­ nej konwencji, od rodzaju przyjętej w danym okresie stylistyki . Na niektórych konkursach, zwłaszcza dotyczących rzeźby i obrazów j w szkle, starano się eliminować ama­ torów (np. „2 konkurs współczesnej rzeźby ludowej K a r ­ pat Polskich"), kiedy indziej tworzono osobne grupy, np. twórców ludowych, amatorów i młodzieży a w k o n ­ kursie rabczańskim („Malarstwo na szkle K a r p a t Pol­ skich") w ogóle zrezygnowano z jakiegokolwiek podzia­ łu wyodrębniając jedynie dzieci i młodzież . Ogromna liczba konkursów, prawie jeden tygodnio­ wo, wskazują na popularność tej f o r m y działania. Przed wojną, a nawet w pierwszych kilkunastu latach po w y ­ zwoleniu konkursy należały do imprez organizowanych sporadycznie, obecnie należą do ulubionych f o r m dzia­ łania. Weszły one, podobnie jak wystawy, kiermasze, d n i miast, święta jabłoni czy gwarków, cepeliady i festi5 e 7 8 9 �wale — do repertuaru współczesnej k u l t u r y popularnej, do masowych f o r m r o z r y w k i i działalności oświatowo-upowszechnieniowej. T r a k t u j e się je często jako rodzaj w y s t a w , a ściśle mówiąc za etap przygotowawczy do nich. Organizato­ rzy cenią sobie podobne imprezy, dają i m bowiem po­ czucie dobrze spełnionego obowiązku, popierania sztu­ k i ludowej, działalności na polu k u l t u r y . Wiedzą, że ich działalność uznana będzie za pożyteczną. K o n k u r s y są przy t y m bezpieczne, nie budzą k o n ­ t r o w e r s j i , a gdy temat ich jest odppwiednio w y b r a n y — t r a k t u j e się je jako „ważne" bez względu na rezultaty artystyczne. Uznaje się je za łatwą i efektowną formę uświetnienia rocznic. D a w n i e j bito z takiej okazji me­ dale — obecnie ogłasza się konkurs i w y d a j e okoliczno­ ściowe znaczki pocztowe oraz p l a k i e t k i . Czasem odnieść można wrażenie, że inicjator n a j p i e r w decyduje się na konkurs, jako formę wykazania swej aktywności, a do­ piero potem szuka tematu k o n k u r s u . Jest przeświadczo­ nym że czyni dobrze, pomaga, opiekuje się i byłby bardzo zaskoczony, gdyby m u wskazano ujemne s k u t k i takiego działania. Wszyscy są przekonani, że organizując k o n ­ kursy, kiermasze, a nawet plenery, są mecenasami, wręcz dobrodziejami sztuki. Niestety nieświadomość nie roz­ grzesza tych, którzy z urzędu mają obowiązek być świa­ d o m y m i . Pisałem w 1976 r. O sztuce ludowej, kon­ kursach i kryteriach ocen: „Obrodziło w t y m r o k u wszędzie, jak Polska długa i szeroka, w każdym p r a w i e województwie chcą się szczycić i opiekować sztuką ludową. Robią kiermasze, t a r ­ gi, festiwale, cepeliady i sympozja. Gazety, muzea, insty­ tucje — nawet takie jak Straż Pożarna, każdy chce swój k o n k u r s ogłosić. Zrobiła się moda na nie, na te konkursy. Głównie dla rzeźbiarzy. Są okresy, gdy twór­ cy wyrobić się nie mogą, bo to — i na wojsko, i na dziecko, na strażaka, Sienkiewicza, Żeromskiego, na te­ matykę religijną i na świecką. A do tego muszą rzeź­ bić na w y s t a w y regionalne, własne i krajowe, na k i e r ­ masze, targi, dla Desy i Cepelii, dla turystów z k r a j u i zagranicy. Chciałoby się zawołać: Boże! Chroń nas przed nadmiarem przyjaciół, bo od wrogów sami się obronimy. Poszczególne i n i c j a t y w y są oczywiście rozsądne, n i k t nie podważa sensu targów czy konkursów. Rzecz t y l k o w t y m , że — po pierwsze: nie wszystkie i n i c j a t y w y , a zwłaszcza konkursy, są sensowne i sprzyjają rozwo­ j o w i współczesnej twórczości l u d o w e j — po drugie: złe jest, że i n i c j a t y w tych jest za dużo, że zaczęły prze­ kraczać możliwości twórców, rozsądną gospodarkę ich uzdolnieniami. Nadmiar imprez staje się groźny dla sztuki l u d o ­ w e j , jej losów, dla jej poziomu. H a m i l t o n w j e d n y m ze swoich znakomitych felietonów pisał o zagłaskaniu kota na śmierć. B o j ę się „zagłaskania" sztuki l u d o w e j " . J Nadmiar konkursów prowadzi do obniżenia pozio­ mu prac, w y k o n y w a n y c h niemal zawsze w pośpiechu. Mówił o t y m i pisał organizator w i e l u ważnych k o n ­ kursów, dyrektor M u z e u m Etnograficznego w T o r u n i u , Aleksander B ł a c h o w s k i . Świadomość tych niebezpie­ czeństw ma również Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, które w jednej z wewnętrznych i n s t r u k c j i postuluje p o d ­ noszenie poziomu konkursów, targów i festiwali sztuki ludowej, dodając, że liczby tego t y p u imprez nie należy zwiększać . Wydaje się, że w d r u g i m półroczu 1977 i pierwszym 1978 r. sytuacja uległa poprawie (między i n n y m i również na skutek ograniczenia możliwości finansowych poten­ cjalnych organizatorów). Zmniejszyła się liczba k o n k u r ­ sów „okazjalnych", więcej było natomiast konkursów przeglądowych . Poziom konkursów i urządzanych na zakończenie wystaw zależał od dwóch podstawowych czynników: stopnia żywotności samej dziedziny sztuki l u d o w e j oraz kompetencji organizatorów. Tam gdzie zespół etnogra­ fów, plastyków i działaczy był nieprzygotowany, a w j u ­ ry przeważały głosy osób niezorientowanych w zagad­ nieniach artystycznych, zdarzały się w y s t a w y na n i s k i m poziomie, wręcz popularyzujące wzorce drobnomieszczańskiego kiczu. Miało to miejsce wówczas, gdy uczestnicy nadsyłali prace odbiegające od t r a d y c y j n y c h f o r m , zgodne z współ1 0 11 n 13 165 �czesnymi upodobaniami ich środowiska. W t a k i c h sy­ tuacjach doświadczenie etnografa okazuje się często niewystarczające. Nastawiony na f o r m y tradycyjne bywa bezradny wobec rzeczy wykraczających poza konwencję regionu. Źle jest, gdy odrzuca nowe rozwiązania, jako nie mieszczące się w jego widzeniu t r a d y c j i , jeszcze gorzej gdy staje na stanowisku, że ludowe jest to wszy­ stko, co stworzył z w e r y f i k o w a n y twórca l u d o w y . W czasie, gdy twórca jest kontynuatorem d a w ­ nych f o r m t y l k o w niektórych sytuacjach i dziełach, a odchodzi od nich, gdy pracuje dla własnej przyjemności, — nie można go uznać za „ludowego" w e wszystkich przejawach jego działalności. Stwierdzenie takie może dziwić, może śmieszyć, niemniej wj'raza aktualną s y t u ­ ację, kiedy to twórca ludowy jest wyrazicielem jedno­ cześnie i dawnej estetyki i współczesnej. Jest to już bo­ w i e m nie ten twórca, oo przed kilkudziesięciu laty i sko­ ro chcemy go nadal tak nazywać, to przyjmując k o n ­ sekwencje zaszłych przemian. Konieczna jest więc postawa oceniająca, i to nie tylko z pozycji dawnych wzorów regionalnej sztuki. W okresie gdy wieś odchodzi od f o r m t r a d y c y j n y c h i po­ jawiają się w y t w o r y bliskie estetyce bazarowej, gdy trzeba nie t y l k o odrzucić rzeczy nietypowe, ale i do­ strzegać nowe i ciekawe — zdecydowanie zwiększa się rola plastyka, zarówno w komisjach „Cepelii", jak i w j u r y konkursów. A l e osób przygotowanych do tych zadań nie jest wiele, jako że sztuka ludowa pominięta jest w progra­ mie uczelni artystycznych. Potrzebne jest więc dokształ­ canie plastyków, stykających się w swej praktyce z l u ­ dową twórczością. Jedną z f o r m takiego dokształcania są wykłady, seminaria i zajęcia na plenerach organizo­ wanych przez Centralny Ośrodek Metodyki Upowszech­ u niania K u l t u r y dla instruktorów plastycznych wojewódz­ kich domów k u l t u r y . K u r s y dokształcające zamierza rówież zorganizować „Cepelia" dla współpracujących z nią plastyków, myśli o nich i muzealnictwo. Podniesienie k w a l i f i k a c j i etnografów i plastyków jest konieczne, jeśli chce się aby ocena j u r y mogła sta­ nowić jakiś drogowskaz dla twórców i publiczności. Operowanie różnymi skalami wartości a niekiedy wręcz niekompetencja członków k o m i s j i oceniających p r o w a ­ dzi do tego, że poszczególne rozstrzygnięcia przeczą so­ bie, a prace odrzucone w j e d n y m miejscu, nagradzane są w i n n y m . Pisząc ten tekst, tytułem próby pokazałem 6 plasty­ kom, etnografom i h i s t o r y k o m sztuki, zapraszanym w i e ­ lokrotnie do j u r y najważniejszych k r a j o w y c h k o n k u r ­ sów, zdjęcia prac nagrodzonych I , I I , I I I nagrodę i za­ ledwie wyróżnionych w jednym z wojewódzkich k o n ­ kursów. Prosiłem o uszeregowanie ich zgodnie z własną oceną. Ponieważ chodziło o przedmioty z żelaza, zdję­ cia dawały podstawę do względnej obiektywnej oceny. I nagrody zostały przez testowanych umieszczone na miejscach trzecim i c z w a r t y m , natomiast na pierwszym miejscu znalazły się w kolejności: prace wyróżnione, trzecie nagrody, drugie nagrody. Wszyscy uważali prace najwyżej oceniane na konkursie za przezdobione, mniej „szlachetne" od pozostałych. Nie ulega wątpliwości, że chodziło t u o wyraźną różnicę przyjętych kryteriów artystycznych. Jury, o czym pisałem już przed k i l k u l a t y , prze­ stają odgrywać rolę stymulatora procesów zachodzą­ cych we współczesnej twórczości l u d o w e j . Żeby stan ten zmienić trzeba zrealizować postulaty sformułowa­ ne przez Aleksandra B ł a c h o w s k i e g o , ustalić w m i a ­ rę jednolite k r y t e r i a ocen. 1 5 le 1 7 l8 I I . 8. Władysław Chajec, Kamienica Górna, gm. Brzostek, w o j . tarnowskie, Poskromienie Hitlera, drewno p o l i chrom., w y m . 37X34 cm., 1955 г. I I . 9. Wł. Chajec, Poskromienie Hitlera, drewno polichrom., wys. 37 cm., 1975 r. l i . 10. Bronisław Chojęta, Adamów, w o j . siedleckie, Wojsko Polskie, 1978 r. 1С 6 �167 �Skoro mowa o k r y t e r i a c h , trzeba dodać, że tylko artystyczne czy etnograficzne nie wystarczają. Ważny jest bowiem także (a czasem przede wszystkim) w y ­ dźwięk konkursu, jego rola animująca i stymulująca. Posłużmy się przykładem 3 k o n k u r s u na współczesną izeźbę ludową K a r p a t Polskich. Podobnie jak wcześniej­ sze również i ten k o n k u r s został przygotowany i zorga­ nizowany pod każdym względem wzorowo. Poziom na­ desłanych prac był znakomity, j u r y kompetentne, nagród dużo. A przecież efekt końcowy skłaniał do refleksji. Nagrody przeciwstawiły bowiem ośrodek paszyński resz­ cie K a r p a t . Zdecydowaną większość pierwszych i d r u ­ gich nagród przyznano Paszyniakom, i nie wyobrażam sobie innej decyzji, b y l i znacznie lepsi. Na 45 zgłoszo­ nych osób aż 42 otrzymały wyróżnienia i nagrody. Pa­ szyn jest obecnie fenomenem w skali europejskiej. Rzeźbi w n i m blisko połowa wsi, wzajemnie się i n s p i ­ rując i korygując. Podejmują niemal wyłącznie t e m a t y ­ kę sakralną, wciąż jeszcze dalecy od pokus komercja­ lizacji. Ale i n n i rzeźbiarze, rozproszeni po licznych wsiach, poddani ciśnieniu różnych wzorów estetycznych nie rozumieją dominanty Paszyna. P r y m i t y w nagrodzo­ nych rzeźb nie przemawia do nich. Są na i n n y m etapie świadomości estetycznej. Szukają szeroko, co w sztuce i i e zawsze przynosi sukces. Nagrody nie mogły więc być dla nich żadnym drogowskazem. Jak zresztą mieli je zrozumieć? Jako zachętę do rzeźbienia pod p r y m i t y w ? Nonsens. Do zawężenia tematyki? Też nie... Do tego aby ,,być s o b ą " ? ; A czyż nie są sobą? Błachowski ma rację 1 9 domagając się komentarza przy decyzjach j u r y . A l e t u nawet wyjaśnienie nie pomoże. Po prostu sytuacja jest taka, że chyba najtrafniejszą decyzją byłoby inne ustawienie k o n k u r s u . Takie, przy którym wszyscy mieliby poczucie równych szans. Może dałoby to wydzielenie ośrodka paszyńskiego, może p r z e j ­ ście na formułę ogólnopolskiego konkursu, w którym M i k a i Oleksy znaleźliby równorzędnych partnerów w burce, Chajcu czy Kołaczu. Przykład ten wskazuje, że miarą skuteczności k o n ­ k u r s u jest jego rola w rzeczywistej a k t y w i z a c j i l u d o ­ wej twórczości i w rozwiązaniu konkretnych problemów (p.p. adaptacji). Dlatego nie należy sądzić konkursu po efekcie wystawy, bowiem dobry plastyk niemal zawsze p o t r a f i z t r a f n i e wyselekcjonowanego materiału zrobić ładną i budującą wystawę (vide: „Rodzina w sztuce l u d o w e j " , Państwowe Muzeum Etnograficzne w W a r ­ szawie, art. p l . Krzysztof Burnatowicz). A jakie w a r u n k i muszą zostać spełnione, aby k o n ­ kurs przyniósł optymalne rezultaty? Trzy wydają się najważniejsze: — sprecyzowanie zadań, — przygotowanie, — wykorzystanie rezultatów. Wyraźne określenie zadania determinuje dwa pozo­ stałe w a r u n k i . Skoro np. k o n k u r s ma być tematyczny, nie ma sensu obejmować n i m t a k i c h dziedzin jak haft, zdobnictwo w metalu, garncarstwo czy snycerka. K i e d y zaś konkurs ma na celu aktywizację jakiejś dziedziny, I I . 11. Tadeusz B o r k o w s k i , Wiechlice, gm. Szprotawa, w o j . zielonogórskie, Kobieta z bliźniakami, wys. 31,5 cm., 1976 г. I I . 12. E d w a r d Kołacz, Szczecin, Wesele, drewno, wys. 37,5 cm. 1977 г. I I . 13. Bolesław Suska, Budziska, gm. Adamów, w o j . siedleckie, Złote -wesele, w y m . 33X46,5 11 168 12 �13 konieczne jest zapewnienie dalszych konsekwencji u j a w ­ nienia utalentowanych twórców i t d . Zadania są zresztą różne i zawsze ważne jest wyraźne ich wytyczenie, sfor­ mułowanie o co chodzi, w j a k i m celu organizuje się konkurs. Opierając się na doświadczeniach omawianego okre­ su można wyodrębnić najczęściej spotykane zadania, które konkurs ma zrealizować. Są to: 1 — informacja, orientacja w charakterze i stanie sztugi regionu, w potencjale twórców; 2 — aktywizacja środowisk, zapobiegająca procesom obumierania twórczości l u d o w e j w danej dziedzi­ nie czy regionie; 3 — podnoszenie poziomu danej dziedziny prze,: stwo­ rzenie płaszczyzny k o n f r o n t a c j i i r y w a l i z a c j i ; 4 — ingerencja w twórczość, zarówno prze/- postawie­ nie nowych zadań (wymagających adaptacji daw­ nych form), jak i narzucenie t e m a t u ; 5 — działalność dydaktyczna, zmierzająca poprzez se­ lekcję i nagrody, do kształtowania świadomości estetycznej współczesnej w s i ; 6 — pozyskanie dla celów muzealnych, dokumentacyj­ nych czy sprzedażnych wytworów sztuki ludowej, zwłaszcza o t r a d y c y j n y m charakterze. Odtworze­ nie obrazu dawnej sztuki l u d o w e j ; 7 — stworzenie uzdolnionym jednostkom szansy wypo­ wiedzi twórczej u t r u d n i o n e j w normalnych w a r u n ­ kach (np. rola Biennale Fajansu dla samodzielnej wypowiedzi w malarstwie na ceramice robot.iic Włocławskiego Zakładu C e r a m i k i Stołowej); 8 — traktowanie k o n k u r s u jako imprezy oklicznościow e j , reprezentacyjnej. W praktyce konkursy realizują często równocześnie k i l k a zadań, np. informują o sytuacji w jakiejś dziedzi­ nie, a jednocześnie sprzyjają podtrzymaniu dawnych umiejętności i powstaniu wartościowych prac. Niemal zawsze można jednak wskazać na zadanie podstawowe. Od prawidłowego sformułowania takiego zadania za­ leży przede wszystkim rezultat konkursu, jego znacze­ nie dla procesów zr.chodzących współcześnie w sztuce l u ­ dowej. D r u g i m czynnikiem, który przesądza w w i e l u p r z y ­ padkach o rezultacie jest organizacyjne przygotowanie konkursu, a więc jasne sprecyzowanie jego warunków, powiadomienie i zainteresowanie twórców \ Okazuje się jednak, że niejednokrotnie czynności to uważano za mało istotne, poprzestając na skąpej i n f o r m a c j i w m i e j ­ scowej gazecie i w l o k a l n y m programie r a d i o w y m . Rzecz prosta odbijało się to na f r e k w e n c j i , a co gorsza w y w o ­ ływało żal u twórców, którzy nie zostali zawiadomieni. 2 Nieznajomość spraw i ludzi prowadzi czasem do wręcz zabawnych sytuacji. Oto np. organizatorzy jedne­ go z konkursów o tematyce w o j s k o w e j zaprosili do udziału Stanisława Marcisza. Ale Marcisz jest ptaszkarzem i nigdy jeszcze nie rzeźbił ludzkiej postaci. Za­ proszony nie śmiał odmówić. Długo myślał, wreszcie zrobił dużego pingwina stojącego na baczność. Skonster­ nowani organizatorzy z miejsca odrzucili pingwina, u w a ­ żając, że nie jest na temat. A czego się mogli spodzie­ wać po ptaszkarzu? Marcisz poczuł się skrzywdzony i miał rację. Jak duże znaczenie ma przygotowanie konkursu, a w t y m wybór t e r m i n u , wskazuje przykład dwóch imprez 269 �zorganizowanych w t y m samym r o k u i w dużej mierze na p r a w i e t y m samym obszarze. Oto na przełomie 1976 i 1977 r. A n t o n i Sledziewski wraz z grupą studentów Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Siedlcach przeprowadził solidną akcję rozpoznawczą i zachęcającą we wsiach, które znał już z prowadzo­ nych w 1956 r. badań terenowych. Interesował go po­ tencjał umiejętności wycinankarskich istniejący po 20 latach. W y n i k i przeszły wszelkie oczekiwania.- 20 k o ­ biet nadesłało ponad 700 wycinanek, przeważnie znako­ mitych. W k i l k a miesięcy później ogłoszono w Łukowie w o ­ jewódzki konkurs na sztukę ludową. T e r m i n wyznaczo­ no na późną wiosnę. Poprzestano na i n f o r m a c j i w p r a ­ sie i lokalnej rozgłośni. Otrzymano sporo dobrych t k a n i n (w województwie t k a się jeszcze na własne potrzeby), natomiast sądząc po rezultatach k o n k u r s u sytuacja rzeź­ by i w y c i n a n k i wydawała się opłakana. A przecież dob­ rze wiadomo, że w rzeczywistości jest inaczej. Spośród znakomitych wycinankarek wystawiających w Siedlcach żadna nie wzięła udziału. Dlaczego? B r a k i n f o r m a c j i , zachęty? A może racjonalna ocena sytuacji przez kobie­ ty, które mogły sądzić, że skoro raz obesłały konkurs to drugie zawiadomienie już ich nie dotyczy. Zresztą i t e r m i n w y b r a l i organizatorzy niefortunnie, dopasowu­ jąc go chyba do wygody swojej, a nie ludzi wsi. Tkacz­ k i dopisały — ponieważ przysłały to, co zrobiły wcześ­ niej, ale rzeźbiarze, którzy sukcesywnie oddają gotowe prace do „Cepelii" i B H Z „Desy", albo nie wzięli udzia­ łu, albo zrobili naprędce byle co. M i e l i zresztą w pers­ pektywie najbliższych tygodni kiermasze w Warszawie, Płocku, Kazimierzu, Krakowie... D w a konkursy. Jeden z sensem, drugi t y l k o w r a ­ mach „akcji"... II. no A teraz p r z y j r z y j m y się innemu przykładowi, zna­ komicie wyjaśniającemu wagę wszystkich trzech, wspo­ mnianych wyżej, warunków — k o n k u r s o w i na k o w a l ­ stwo ludowe w o j . radomskiego. Omawia go na i n n y m miejscu w . t y m numerze „Polskiej Sztuki L u d o w e j " d y ­ rektor Muzeum Wsi Radomskiej — dr Stefan Rosiński, inicjator i komisarz k o n k u r s u . Już przyjrzenie się zamieszczonym w tekście tabe­ lom przekonuje, iż dzięki uprzednim penetracjom, roz­ mowom i namowom liczba uczestników tego konkursu była znacznie wyższa niż w poprzednich. Starzy kowale wracali do kuźni, aby wykonać na konkurs niegdyś w y ­ konywane przedmioty. Wiedzieli z regulaminu, że „wy­ konane na konkurs przedmioty nie wolno spawać. N a ­ leży je łączyć s t a r y m i technikami, kucia na gorąco l u b nitowania". Było to zrozumiałe, jako że zadaniem k o n ­ kursu miało być: „1 — ożywić ginące tradycje zdobnic­ twa w metalu o charakterze użytkowym i artystycznym, 2 — pozyskanie oryginalnych, wartościowych prac o w y ­ sokich walorach artystycznych dla potrzeb muzeal­ nych". Pomijając błędy gramatyczne tekstów warto się za­ stanowić nad efektami tak pomyślnego k o n k u r s u . P r z y ­ niósł on sporo bosaków, okuć dyszli, zawiasów, klamek, zasuwek, krzyży, a także k i l k a świeczników i krat. Po­ kazano wszystko na wystawie — jak biżuterię, każdy eksponat oddzielnie, w oderwaniu od r o l i i miejsca tego przedmiotu w d a w n y m życiu wsi. D r u g i postulat został więc zrealizowany, pozyskano prace do muzeum. Nasuwa się jednak pytanie, czy w t e ­ dy gdy można znaleźć autentyczne przedmioty ma sens ich odtwarzanie. Wszak nadesłane na konkurs są t y l k o 14. Władysław Potoniec, Rogi, w o j . krośnieńskie, Grający Anioł, wys. 22,5 cm., 1978 г. I I . 15. Wojciech Oleksy, Paszyn, w o j . nowosądeckie, Sw. Jerzy, drewno, wys. 45 cm. �П. 16. Zenon Głód, Paszyn, w o j . nowosądeckie, z Chrystusem, wys. 55 cm. r e k o n s t r u k c j a m i niegdyś w y r a b i a n y c h . Można też ży­ wić obawę, czy takie przedmioty są identyczne z d a w ­ n y m i . Inaczej przecież r o b i się skobel do d r z w i w obej­ ściu, a inaczej na konkurs, dla muzeum. Czy nie w s k a ­ zuje na to bogata ornamentyka najprostszych wyrobów, tak zresztą wysoko ceniona przez j u r y ? W t y m miejscu można zauważyć, że obfita dekora­ cja b y n a j m n i e j nie oznacza artyzmu, a zwykły zawias pasowy może być znacznie piękniejszy w swych propor­ cjach od bogato ornamentowanego. Oczywiście odtworzenie dawnych, dziś już nie f u n k ­ cjonalnych przedmiotów może być w różnych sytuacjach celowe. Nie jest jednak „ożywieniem ginących t r a d y ­ c j i " . Nie sądzę też, aby było dostatecznym uzasadnie­ niem tego k o n k u r s u . Z b y t w i e l k a jest bowiem dyspro­ porcja między wkładem sił i środków na jego realizację, a osiągniętym rezultatem. Gdyby chodziło o dziedzinę już zamarłą, czy nie funkcjonującą we własnym środowisku i przenoszoną do cepeliowskiego handlu bez adaptacji, jak np. wycinankę, konkurs o programie radomskiego byłby uzasadniony. Ale rzecz w t y m , że kowalstwo jeszcze istnieje, że zmie­ nia się, żyje w swoim środowisku, i ma szansę wyjścia na rynek w postaci adaptacji dawnych f o r m do współ­ czesnych potrzeb miasta. Ożywienie kowalstwa musi więc oznaczać coś więcej niż t y l k o rekonstrukcję dawnych f o r m dla muzeów, l o ­ k a l i publicznych i kolekcjonerów. Fakt, że kilkunastu k o w a l i raz na k i l k a lat w y k o n a parę przedmiotów k u ­ tych i łączonych t r a d y c y j n i e nie jest żadnym ożywie­ niem t r a d y c y j n y c h umiejętności. Kapliczka Rzeczywiste ożywienie możliwe jest pod w a r u n k i e m , że stworzy się n o w y r y n e k zbytu i zapewni k o n t y n u a ­ cję dawnych t r a d y c j i . Nowy rynek zbytu to z jednej strony adaptacja dla odbiorcy miejskiego, a z drugiej obecna moda na ozdob­ ne parkany żelazne i zdobione b r a m k i . Adaptacje, o czym przekonują dotychczasowe rezul­ taty, są w większości ułomne. Nietrudno zrozumieć dla­ czego. K o w a l e nie znają z własnego doświadczenia f u n k ­ cji przedmiotów, które wykonują (stąd np. zadziory bez­ sensowne w przytrzymywaczach do książek), tworzą rzeczy nowe, nie „oszlifowane" przez czas i korekturę środowiska i — co najważniejsze — w w a r u n k a c h na­ kładania się na siebie różnych wzorów estetycznych. Potrzebna jest i m pomoc ułatwiająca znalezienie właści­ w e j l i n i i myślenia artystycznego. Tradycje takiej współ­ pracy twórców ludowych z plastykami a n i m a t o r a m i są w naszym k r a j u wyjątkowo bogate, żyją jeszcze ludzie wiedzący „jak to się r o b i " , wprowadzeni nie gorzej od etnografów w problematykę sztuki ludowej. Jeżeli dziś nie wykorzysta się ich umiejętności i doświadczeń, j u t r o będzie za późno, zerwana zostanie nić t r a d y c j i działań Antoniego Buszka, Karola Stryjeńskiego, Eleonory P l u tyńskiej, K r y s t y n y Szczepanowskiej, czy M a r i i B u j a ­ kowej. Druga sprawa dotyczy zagadnienia, które widać nie tylko na przykładzie omawianego konkursu, chodzi o kierunek zainteresowań — czy będzie n i m przeszłość czy teraźniejszość? Polem działania t r a d y c y j n i e zorientowanego etno­ grafa jest zazwyczaj k u l t u r a , która zanika. P i e r w i a s t k i 171 �18 17 I I . 17. A n d r z e j Konopacki, Zakopane, w o j . nowosądeckie, Anioł Gabriel, wys. 70 cm., 1978 г. I I . 18. Józef Orlecki, Paszyn, Matka Boska, w y m . 40X25 cm., 1977 r. nowe wydają się w niej obce, rozsadzają dawne s t r u k ­ t u r y , a przy t y m sam fakt, że są — stwarza złudne po­ czucie, że się je zdąży później zarejestrować, podczas gdy dawne f a k t y zanikną bezpowrotnie. Postawa taka, zrozumiała w pierwszym okresie po wojnie, już w sześćdziesiątych latach wiodła do p o m i j a ­ nia zjawisk nowszych, że wymienię t u choćby „dywa­ n y " malowane na papierze czy tkaninie. Nie intereso­ wano się na ogół tzw. sztuką jarmarczną, przejawami zdobienia wnętrz, ścian, parkanów, charakterem prze­ mian w obrzędowości i t d . Obecnie, gdy pole badań etnografa rozszerza s i ę , przedmiotem jego zainteresowania powinno być i to, co przemija i to, co rozwija się. W naszym przypadku są to m . i n . zdobione b r a m k i żelazne. One przecież są ży­ wą twórczością, zgodną z upodobaniami twórców i od­ biorców. A l e konkurs pomija je, e l i m i n u j e już z r a c j i d e f i ­ n i c j i . Regulamin zakłada bowiem łączenie żelaza n i t a ­ m i lub zgrzewaniem, podczas gdy obecnie kowale posłu­ gują się spawem, p a l n i k i e m acetylenowym. Czy takie ograniczenie jest usprawiedliwione? K i e ­ dy chcemy r e k o n s t r u k c j i — tak, ale kiedy chcemy, że­ by kowalstwo istniało — nie. Technologia nie jest prze­ cież wartością abstrakcyjną i ponadczasową. Zgrzewa­ nie i nitowanie było naturalne i „postępowe" wtedy, gdy kuźnie nie były zelektryfikowane, gdy nie stoso­ wano jeszcze powszechnie palnika acetylenowego. Autentyczna sztuka ludowa zawsze wynikała z po­ szanowania materiału, narzędzia i techniki. Była przede wszystkim logiczna. Dlatego współczesne kowalstwo jest inne od dawnego i trudno oczekiwać, że uda się na21 172 T mówić k o w a l i do stosowania przestarzałej technologii. Chyba w skansenie, ale nie o to przecież chodzi. B r a m k i żelazne zostały zresztą dostrzeżone . Z o r ­ ganizowano nawet pierwszy konkurs na nie, pół-prywatny, z i n i c j a t y w y art. plastyka Leszka D u t k i (Pisary pod K r a k o w e m , październik 1977 г.), przy współudziale art. plastyka A n n y Bogdanowiczowej, instruktora plastycz­ nego Krakowskiego Domu K u l t u r y . Sądzę, że nie jest przypadkiem, iż i n i c j a t y w y nowe, przełamujące stereo­ typy myślenia, wychodzą tak często właśnie ze środo­ wiska plastyków . A l e dla ożywienia kowalstwa ważne jest również za­ gwarantowanie ciągłości zawodu. Ta sprawa (podobnie jak adaptacje) przekracza możliwości organizatorów konkursu, a zależy już t y l k o od „Cepelii". Jest złożona i trudna, podobnie jak los garncarstwa, wymaga bo­ wiem: — stworzenia trwałego r y n k u zbytu, — g w a r a n c j i stałej pracy i odpowiedniego zarobku dla młodych, podejmujących się zawodu a r t y s t y - k o w a l a , — stworzenia warunków s t a r y m mistrzom do przyucza­ nia młodych adeptów zawodu (obecnie brak nawet podstaw p r a w n y c h dla takiej działalności). Jeśli się tych spraw nie rozwiąże, k o n k u r s y w r o ­ dzaju radomskiego będą miały rolę ograniczoną. U j a w ­ nią ludzi, z którymi nie bardzo wiadomo, co dalej robić . Doskonałym przykładem k o n k u r s u konsekwentnie pomyślanego i zrealizowanego są „kwiaty polskie", i m ­ preza co r o k u powtarzana przez Myślenicki D o m K u l ­ t u r y . Ciągłość imprezy, stały kontakt z uczestnikami, zapewnienie i m zbytu i różnych satysfakcji spowodowa22 ! S 2 I �ly, że w 1978 r. zgłosiło się 77 uczestników, w t y m duża grupa dzieci i młodzieży. Na dwóch wystawach (dzieci i dorosłych) pokazano ponad 460 prac, w t y m 35 pają­ ków ze słomy i bibuły. Jan Koczwara, inicjator i orga­ nizator imprezy, przyjął szeroką formułę k o n k u r s u , okre­ ślając w regulaminie, iż „...można też przygotować ozdo­ by użyteczne we współczesnym wnętrzu mieszkalnym, o nowych formach, wykonane z t r a d y c y j n y c h i współ­ czesnych materiałów". Nie chodzi t u o porównywanie konkursów, oczywi­ ste jest, że kowalstwo nastręcza znacznie więcej prob­ lemów t r u d n y c h do rozwiązania, ale o sformułowanie celu i pełny sens imprezy. Gdyby k o n k u r s u radomskiego nie było, niewiele by się zmieniło. Gdyby nie było myślenickiego — kariera kwiatów z T o k a r n i byłaby mniejsza, i nie zaintereso­ wano by w y r o b e m kwiatów dzieci i młodzieży. Gdyby jednak nie było k o n k u r s u w Zalipiu, można niemal z pewnością powiedzieć, że nie istniałyby już malowane domy na Powiślu Dąbrowskim. Może by ktoś, gdzieś — póki żyje — zdobił swój dom m a l o w a n y m i k w i a t a m i , ale jako zjawisko żywe ta dziedzina sztuki znikłaby zupełnie. W podobnych przypadkach znaczenie konkursów jest ogromne. T y l k o konkursy podtrzymać mogą t r a d y ­ cje malowania domów na K u j a w a c h oraz na sypanie wzorów piaskiem. T y l k o dzięki k o n k u r s o m rozwinęła się malowanka na papierze robotnic Włocławskiej Fa­ b r y k i Fajansu. Stymulacyjna rolą konkursów, która polega w p r z y ­ 2 5 padku rękodzieła, zdobnictwa i plastyki obrzędowej na p o d t r z y m y w a n i u (względnie adaptowaniu) t r a d y c y j n y c h f o r m — w sztuce f i g u r a t y w n e j wiedzie do różnego r o ­ dzaju zmian. Przede wszystkim w tematyce, ale nieje­ dnokrotnie również i w strukturze artystycznego m y ­ ślenia. Zmiany w tematyce, nie pociągające za sobą odej­ ścia od dawnej g r a m a t y k i f o r m , występują przede wszy­ stkim tam, gdzie silna jest presja warsztatu. Widać to wyraźnie na przykładzie t k a n i n y dwuosnowowej. M y ­ ślenie kategoriami warsztatu tkackiego pomaga w zna­ lezieniu skrótowej symbolicznej f o r m y ujęcia tematu. Silnie zakorzenione poczucie porządku wiedzie' do po­ szanowania zasad symetrii, ładu, równowagi kompozy­ cji. Dlatego tkanina dwuosnowowa — niezależnie od te­ m a t y k i — jest przede wszystkim płaszczyzną rytmiczną, w której elementy znaczące są zarazem m o t y w a m i orna­ mentalnymi — podporządkowane kompozycji całości. Elementy tematyczne występowały i w dawnej t k a ­ ninie podwójnej. M o t y w „zwierza" w dywanach A l f r e ­ da Jaroszewicza czy Scholastyki K r u p o w i c z rozwiązany był dekoracyjnie, co nie przeszkadza, że odczytujemy bez t r u d u jego postać. Wprowadzenie innego elementu tematycznego nie zmieniło więc charakteru kompozycji. M o t y w pracownika leśnego, żołnierza czy czołgu nadal zachowuje swą podwójną rolę — jest elementem zdob­ niczym, zbudowanym zgodnie z d y r e k t y w a m i procesu tkackiego a jednocześnie schematem postaci czy rzeczy. Inna, trudniejsza jest sytuacja w malarstwie i rzeź­ bie. Presja warsztatu i t w o r z y w a są w nich znacznie I I . 19. Józef Słonina, Bogdanówka, w o j . krakowskie, Między aniołem a diabłem, wys. 69 cm. Rzeźba z pokonkurso­ wej w y s t a w y : „Twórczość plastyczna artystów nieprofesjonalnych i twórców ludowych regionu Myślenickiego", XII/77 — 1/1978 г. I I . 20. Jan Zachwieja, Szczawnica, w o j . nowosądeckie, Chrystus Frasobliwy, żelazo, w y s . 32 cm., 1977 r. 273 �П. 21. Grzegorz Szewczyk, Kozienice, w o j . radomskie, Wchodzenie na słup, drewno polichromowane, wys. 105 c m , 1978 г. I I . 22. Stanisław Denkiewicz, Jedlnia Kościelna, w o j . radomskie, Wchodzenie na słup, rzeźba w drewnie, wys. 75 cm., 1978 r. mniejsze, natomiast wyraźnie widoczne jest dążenie do perfekcjonizmu, do ujęcia ilustracyjnego. A l e wiąże się to z przełamaniem s t r u k t u r y wypowiedzi artystycznej, cechującej sztukę ludową i różniącą ją od plastyki ama­ torów. Wielu rzeźbiarzy, podejmując nową tematykę, traci kontakt z t r a d y c y j n y m i schematami wypowiedzi, a brak i m opanowania rzemiosła, i znajomości anatomii, by wyrazić swe zamierzenie w sposób świadomy i a r t y ­ styczny. Siłą rzeźby l u d o w e j była i jest jej umowność, ład f o r m y , w y r a z — osiągnięte nawet w drodze deformacji bryły, zmiany proporcji poszczególnych elementów. We współczesnej rzeźbie tematycznej nieznajomość anato­ m i i i trudności warsztatowe — przy ambicjach r e a l i ­ stycznego t r a k t o w a n i a tematu prowadzą często do p r y ­ m i t y w n e j naiwności, spotykanej w licznych pracach nad­ syłanych na konkursy. Wyobraźnia rozsadza często strukturę myślenia wła­ ściwą sztuce ludowej, stawia twórcę wobec konieczno­ ści znalezienia właściwej f o r m y dla wyrażenia tematu. K i e d y temat nie wywołuje skojarzenia, nie k l a r u j e się w wyobraźni twórcy, dzieło jest po prostu niecieka­ we, gorsze niż realizacje tematów dobrze znanych. Przy­ kładem tego mogą być rzeźby zrobione na konkursy o tematyce nie angażującej twórcy, niewiele mu mó­ 174 wiącej. Wzorem b y w a wówczas popularny wizerunek znany z książki szkolnej l u b gazety. Niejednokrotnie rzeźbiarze sięgają po podpórkę w postaci znanego sobie schematu ikonograficznego, pod który podciągają zadany i m temat. W ten sposób „Osta­ tnia Wieczerza" staje się wzorem dla „Rodziny przy stole", „Narady p r o d u k c y j n e j " czy „Wesela"; „Frasobli­ w y " dla K o p e r n i k a ; „Matka Boska z Dzieciątkiem" — dla postaci m a t k i K o p e r n i k a z małym astronomem na ręku; pomnik na postumencie — dla pisarzy i poetów; Święty Michał — dla rycerzy i królów i t d . T y l k o najbardziej utalentowani rzeźbiarze i mala­ rze znajdują własną i ciekawą formułę kompozycyjną dla podejmowanej t e m a t y k i . Dzieje się tak właśnie w t e cly, gdy impuls pochodzi z ich przemyśleń, z ich po­ trzeby wewnętrznej. Najczęściej jest nią głębokie prze­ życie treści religijnych, interpretacja scen b i b l i j n y c h czy ważnych wydarzeń w życiu narodu (Władysław Cha­ jec, Zygmunt Skrętowicz, Józef L u r k a , Roman Siedź). Na ogół wyższy poziom konkursów o tematyce r e l i ­ gijnej w y n i k a prawdopodobnie z f a k t u , iż podejmowane schematy ikonograficzne są powszechnie znane, a poza t y m budzą oddźwięk emocjonalny i są „ważne". N i e m a ­ łe znaczenie ma też fakt, że te same tematy podejmo­ wane są przez twórcę wielokrotnie, a więc głębiej prze- �myślane i szlifowane w kolejnych wariantach. A l e i w tematyce sakralnej zmiana f u n k c j i z r e l i g i j n e j na este­ tyczną — odbiła się na poziomie, toteż coraz więcej spotyka się na konkursach prac schematycznych a na­ wet złych. K o n k u r s y o nowej tematyce z n a t u r y rzeczy inge­ rują w świadomość twórców. Sprzyjają rozbijaniu d a w ­ nych s t r u k t u r artystycznego myślenia, zacieraniu się granic między twórczością ludową a nie-ludową. Coraz częściej sukcesy* na takich konkursach odnoszą amato­ rzy z miast, świadomie przyjmujący konwencję „ludo­ wą", podczas gdy twórcy wiejscy szukają wzorów w ilustracjach, telewizji, odchodzą od tego, co dawniej było ich siłą, a nie mają jeszcze świadomości, która by i m pozwoliła na wtórne podjęcie schematów „lu­ d o w e j " rzeźby. Czemu więc organizuje się tematyczne konkursy? Czego się po nich oczekuje? Można sądzić, że przede wszystkim odejścia od dawnych wzorów ikonograficz­ nych, od t e m a t y k i r e l i g i j n e j . N o w y rozszerzony krąg tematów silniej ma związać twórcę z problemami któ­ r y m i żyje k r a j , z jego historią i teraźniejszością. W sztuce ludowej szuka się w i z e r u n k u życia, niemal do­ kumentu . Ee Wskazują na to nawet tytuły niektórych konkursów: „Dziecko w sztuce l u d o w e j " , „Rolnik i jego praca w twórczości l u d o w e j " , „Wielcy Polacy w rzeźbie l u d o ­ w e j " , „Kopernik w rzeźbie l u d o w e j " , „Las w sztuce l u d o w e j " , „Strażak w rzeźbie l u d o w e j " , „Żołnierz obroń­ cą i b u d o w n i c z y m " , „Sport w sztuce l u d o w e j " , „Wieś kielecka w 30-leciu PRL", „Ziemia kielecka i jej ludzie w twórczości Stefana Żeromskiego", „Wojsko w sztuce ludowej" itd. Jak widać wachlarz tematyczny spory. Niektóre ha­ sła znane są autorom z codziennej obserwacji, inne — np. „Kopernik" czy „Wielcy Polacy" zdolne wywołać oddźwięk, a więc zaangażować artystę * , ale obawiam 7 li. 23. Jerzy Krześnich, Przeciąganie się, że np. temat „Ziemia kielecka i jej ludzie w twór­ czości Stefana Żeromskiego" nie u wszystkich budził ciąg emocjonalnych skojarzeń. N a j m n i e j ciekawe są odpowiedzi na temat znany z codziennej obserwacji. Weźmy sygnał wywoławczy „strażak". Ciąg skojarzeń idzie t u w dwóch kierunkach. Jeden — bohater, a więc Sw. F l o r i a n , drugi — scena pożaru, czyli makieta płonącego domu, miotające się f i g u r k i , narracja. Pierwsze rozwiązanie nie daje nicze­ go, co prawda nie szkodzi ale i nie pomaga; drugie natomiast skutecznie przyczynia się do degrengolady rzeźby, do robienia makiet i kukiełek. (Tylko nieliczni, jak Madej, umieją w tej konwencji zachować cechy l u ­ dowej rzeźby, zorganizować przestrzeń, sytuację). P r z y j r z y j m y się rzeźbom i t k a n i n o m nadesłanym na konkursy „Rolnik i jego praca" czy „Rodzina w sztuce l u d o w e j " . Bez t r u d u można wydzielić k i l k a , n a j ­ wyżej kilkanaście schematów odpowiedzi. Co więc wnieśli nowego twórcy do naszej wiedzy 0 ich życiu? Dr Jan Krzysztof M a k u l s k i we wstępie do katalogu pokonkursowej w y s t a w y „Rodzina w polskiej sztuce l u d o w e j " pisze: „Wydaje się, że obok głębokich przeżyć estetycznych udziałem zwiedzających wystawę może być szersze niż dotychczas spojrzenie na zagad­ nienia w s i , na jej współczesne problemy... Okazuje się, że praktycznie w każdym materiale i każdą techniką można wyrazić głęboką prawdę o znaczeniu społecznym 1 k u l t u r a l n y m wspólnoty rodzinnej ... Można śmiało powiedzieć, że w ten sposób otrzymaliśmy bogatą mono­ grafię pewnego ważnego elementu k u l t u r y współczes­ nej w s i , widzianą nie t y l k o w t r a d y c y j n y m w y m i a r z e sztuki i perspektywie t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej, lecz ukierunkowaną w poważnym stopniu na współczesność i przemiany j a k i m w dobie współczesnej podlega. I chy­ ba w t y m należy upatrywać wartości k o n k u r s u i jego wyników..." A więc sukces, artystyczny — a przede wszystkim w płaszczyźnie poznawczej! Spójrzmy na f a k t y . 420 a u ­ liny, w y m . 25X78 ст., 1978 r. 175 �II. 24. Ewelina Pęksowa, Zakopane, torów nadesłało na konkurs 2100 prac. Nie na temat i pozbawionych „elementów sztuki l u d o w e j " było 800 prac 153 twórców. Na wystawie w Państwowym M u ­ zeum Etnograficznym w Warszawie (maj—lipiec 1977 r.) pokazano 178 eksponatów, a więc 8,5%. W t y m zaledwie 3—4 rzeźby o poziomie wyższym od przeciętnego (dla tych twórców), 3—4 b. dobre obrazy na szkle, dobre tkaniny (ale nie lepsze od dotychczas w y k o n y w a n y c h przez twórczynie białostockie). Niezła ceramika. Tyle od strony a r t y s t y c z n e j . A wartość i n f o r m a c y j n a wystawy? Czy rzeczywiście wnosi coś więcej, niż w i e m y z re­ portaży, filmów, literatury? Sądzę, że nawet przejrze­ nie książki Danuty M a r k o w s k i e j , Rodzina w społecz­ ności wiejskiej (Warszawa 1977 r.) ukaże nam obraz nieporównanie głębszy i mniej wyidealizowany. Jeszcze silniej idealizacja doszła do głosu w k o n ­ kursie „Dziecko w sztuce l u d o w e j " (Toruń 1976 г.). Sen­ tymentalne ujęcia wzruszały być może patrzących, ale nie sądzę, żeby miały wartość poznawczą, mówiły to, czego nie powiedzieli dotąd tysiąc razy dziennikarze, autorzy pamiętników i t d . (Na konkurs przysłało ekspo­ naty 372 autorów, z a k w a l i f i k o w a n o na wystawę 87). Przy oglądaniu prac zgłoszonych na konkurs „Rol­ nik i jego praca..." (wystawa: Kraków, lipiec 1978 r.) ss 176 1 Korzenie, obraz na szkle, 1977 r. uderzał ich wręcz antypoznawczy wydźwięk. U j a w n i a to najlepiej konfrontacja zamierzeń z efektami. Regu­ l a m i n tak określał cel k o n k u r s u : „1. (...) umożliwienie wszystkim twórcom l u d o w y m , utalentowanym ludziom na w s i stworzenie oryginalnych dzieł sztuki ludowej, opiewających człowieka pracy na wsi. (Tak, jakby bez konkursu nie mogli tego uczy­ nić! — A.J.). 2. Szczególnie chodzi o ukazanie r a n g i zawodu r o l n i ­ ka, jego t r u d u i wysiłku zarówno d a w n i e j jak i dzisiaj — kiedy w a r u n k i pracy i życia tak bardzo zmieniają się na w s i . (...)". Nadesłano 1834 prace, z czego 137 nie na temat. O d ­ rzucono 1313 prac czyli 69%. We wszystkich przedmiotach niezależnie od ich w a r ­ tości artystycznej (dobre obrazy na szkle, k i l k a t k a n i n podwójnych) uderzało jedno —• niemal absolutne po­ minięcie t e m a t y k i współczesnej. Takie same eksponaty mogłyby się znaleźć na w y s t a w i e w 1939 r o k u czy je­ szcze wcześniej (trzeba by t y l k o wyrzucić k i l k a rzeźb z t r a k t o r a m i , kombajnem i telewizorem). Sądząc po nadesłanych eksponatach nic się na w s i nie zmieniło, ani w sposobie pracy, ani w w a r u n k a c h życia. Czyżbyśmy więc m i e l i do czynienia z twórcami, głęboko tkwiącymi w dawnych s t r u k t u r a c h myślowych, �II. 25. Ewelina Pęksowa, Zakopane, Moja Jabłoń, 58,5X48 cm., 1977 r. żyjącymi w odległych wsiach, do których nie dotarły jeszcze ani t r a k t o r y , ani elektryfikacja? Nie, rzecz t y l k o w t y m , że nie wolno stawiać znaku równości mię­ dzy świadomością twórcy a jego dziełem. K o n k u r s p r z y ­ pomniał o t y m w sposób wyjątkowo jaskrawy. Przypuszczać można, że twórcy mając do w y b o r u pokazanie tego co było, i co znają z licznych stereoty­ pów (orka, siew itd.) — oraz tego co nowe i jeszcze nie oswojone przez plastyczną konwencję, w y b i e r a l i roz­ wiązanie łatwiejsze, a zarazem bliższe emocjonalnie. Chcieli pokazać widzom — jak było, bo to jak jest każdy wie, jeśli nawet nie z obserwacji, to z filmów, telewizji i fotografii. Oczywiście i taka konstatacja może być ciekawa dla socjologa czy psychologa, podobnie jak frapujące może być analizowanie trwałości pewnych stereotypów myślowych i - wyobrażeniowych, ale nie w t y m celu ogłasza się k o n k u r s y tematyczne. Pozbawione k o m e n ­ tarza, nie są żadnym „zwierciadłem p r z e m i a n " świado­ mości twórców, a ich wartość poznawcza może być — jak widać — niewielka. Nie znaczy to, że k o n k u r s y tematyczne pozbawione są sensu. M i n i m a l n a jest t y l k o ich rola dydaktyczna i nie one — a życie, rzeczywistość i środki masowego obraz na szkle, w y m . przekazu kształtują nową świadomość twórców i p u ­ bliczności. K o n k u r s y wpływają jedynie na zmianę spo­ sobu artystycznego myślenia, właściwego dawnej sztuce ludowej. Ingerują nie w świadomość polityczną, leci artystyczną. A przecież nie o to chodzi. Na pewno ważne jest uświetnianie rocznic, propa­ gowanie higieny, czytelnictwa, sportu i nawozów sztu­ cznych — ale niekoniecznie musi się w t y m celu ogła­ szać konkurs na sztukę ludową. Przede wszystkim dla­ tego, że jest to mało skuteczne, a po wtóre — ponieważ nie robi to dobrze ludowej sztuce, którą wszyscy chcą przecież popierać, hołubić i „wprowadzać w n u r t k u l ­ t u r y narodowej". Sztuka t y m różni się od rzemiosła, że występuje w niej pierwiastek twórczości. Sztuka (ludowa również) w y n i k a z nadwyżki emocji, z przeżycia, z potrzeby w y ­ rażenia swych doznań — zmysłowych czy psychicznych. Młócka konkursowa nie sprzyja zaangażowaniu, spro­ wadza twórczość do rękodzieła, i to często t y l k o z t y ­ tułu „artystycznego". Mają sens konkursy, ale takie, które zdolne są po­ ruszyć wyobraźnię artysty, które angażują go emocjo­ nalnie, a przy t y m pozwalają na wypowiedź zgodną z podstawowymi cechami t r a d y c y j n e j sztuki ludowej. 177 �Tam, gdzie rzeźbiarz czy malarz (bo w tych dziedzi­ nach sugestia tematyczna może być najlepszym bodź­ cem dla fantazji) rozumie temat, czuje że ma w tej sprawie coś do powiedzenia — impuls tematyczny może przyczynić się do powstania prac interesujących. P r z y ­ kładem „Kopernik w rzeźbie l u d o w e j " , „Wielcy Po­ lacy...", a także konkursy o tematyce w o j s k o w e j . Wiele rzeźb i obrazów na tych konkursach wniosło wartości, których nie znajdziemy w sztuce profesjonal­ nej. K o p e r n i k , Ojciec Kolbe, Korczak — naprawdę ob­ chodzili twórców. A l e są to tematy ważne i odświętne, podobnie jak „odświętne" jest wojsko czy historia nal o d u , a przy t y m jeszcze nie „skodyfikowane", a więc prowokujące do znalezienia własnego w y r a z u dla tego tematu. Rzeźby i obrazy o tej tematyce mogą być t w o r z o ­ ne również i nie na k o n k u r s . A d a m Zegadło swojego K o p e r n i k a wystrugał jeszcze przed toruńskim k o n k u r ­ sem, a jeden z w i e j s k i c h świątkarzy, pokazując swe prace objaśniał, że są wśród nich świątki religijne, h i ­ storyczne i państwowe. Natomiast trudno wyobrazić so­ bie, aby kosztowne t k a n i n y dwuosnowowe, o tematyce rolniczej, w o j s k o w e j czy martyrologicznej mogły zna­ leźć zbyt poza muzeami. K o n k u r s y mają sens, gdy ich inicjatorzy zdają so­ bie sprawę z granic możliwości uczestników, z tego co zdolni są oni osiągnąć. Szukając n o w y c h tematów k o n ­ kursu, Wydział K u l t u r y Urzędu Wojewódzkiego w K i e l ­ cach zaprosił k i l k u twórców do Zagnańska, gdzie dano i m kłody drewna (do 2 metrów wysokie) i poproszono aby spróbowali swych sił w monumentalnej rzeźbie. Wcześniej podobne eksperymenty podjęto w T o r u n i u i w Szamotułach. Okazało się (co zresztą można było przewidzieć), że doświadczenie rzeźbiarzy l u d o w y c h po­ zwala i m na podjęcie k o m p o z y c j i w granicach rozmiaru człowieka. Oczywiście rzeźby półtorametrowe można 20 było sobie łatwo wyobrazić jako mniejsze. Powiększe­ nie d w u - a nawet t r z y k r o t n e rzeźb, jakie w y k o n y w a n o zazwyczaj nie wymagało większych zmian w t r a k t o ­ w a n i u detalu, natomiast większe f i g u r y 3—4 metrowe przedstawiały smutny w i d o k . Były jak sztucznie rozdę­ te małe rzeźby, z t y m , że każdy błąd, każde „puste miejsce", niewidoczne w figurce — stawało się rażą­ ce w monumentalnych klocach ( i l . 29). W obecnej sytuacji sztuki l u d o w e j k o n k u r s y są je­ dną z najważniejszych f o r m opieki. Dlatego dobrze, że wiele — rzeczywiście potrzebnych — powstało i powsta­ je z i n i c j a t y w y zarówno „odgórnej" jak i lokalnej, władz wojewódzkich muzeów. Pisząc o Zalipiu wspomina­ łem o malowanych domach w Swiątkowicach, o sy­ paniu wzorów piaskiem. Takie konkursy są koniecz­ ne, jeśli się chce podtrzymać garncarstwo, wycinankę łowicką, m a l o w a n k i na papierze robotnic włocławskich. Dobrze, że się je k o n t y n u u j e . K o n k u r s y zbliżają młodzież do sztuki l u d o w e j , i ten f a k t jest obecnie bardzo ważny. Oo prawda istnieją k o n ­ kursy przeznaczone specjalnie dla młodzieży , ale n i k t jeszcze nie pomyślał o formach sprawdzonych w f o l ­ klorze muzycznym a bardzo celowych i a t r a k c y j n y c h j a k : „Muzykujące r o d z i n y " czy „Duży i mały". Może więc: „Mistrz i jego uczniowie", „Plastyczne rodziny"? Potrzebne są k o n k u r s y na adaptacje, i to dobrze przygotowane, t r a k t o w a n e instruktażowo, może d w u ­ e t a p o w e ? Takie, w których po 1 etapie następuje k o n ­ t a k t z plastykiem-animatorem, a rezultaty u j a w n i a 2 etap. Ważne dla kształtowania świadomości estetycznej społeczności w i e j s k i e j mogą być konkursy na b r a m k i , wystrój domów, mieszkań, na wnętrza świetlic, nawią­ zujące do l o k a l n y c h t r a d y c j i ludowego zdobnictwa i t p . W t y m r o k u Wojewódzki Dom K u l t u r y w Płocku — przy poparciu władz miejskich i „Cepelii' zamierza zorganizować konkurs „Wieś jak malowana", z a m b i t ­ n y m programem, wykraczającym poza samą sztukę l u ­ dową. Jest to ciekawy przykład rozszerzania t e m a t y k i konkursu. 29 Wolno sądzić, że w najbliższych latach takich wła­ śnie celowo i ambitnie pomyślanych konkursów będzie więcej, że staną się instrumentem w y k o r z y i t y w m y m z coraz większą precyzją i świadomością. PRZYPISY Np. w 1976 r. bracia Suskowie i Br. Chojęta p r z y ­ wieźli do warszawskiego biura Spółdzielczego Zrzeszenia R L i A „Cepelii" znakomite wielofigurowe kompozycje, przygotowane na zamierzoną wystawę rzeźb w Sztok­ holmie. Późniejsze ich prace przywożone na sprzedaż do „Cepelii" i B H Z „ D E S A " oraz w y k o n y w a n e na k i e r ­ masze były nieporównanie słabsze, mniej ambitne. W rękodziele osadzonym w t r a d y c j i ośrodka czy regionu zapożyczenie dotyczy jedynie sposobu adapta­ c j i (np. h a f t u z p r z y r a m k a koszuli na serwetę), zostaje zaś zachowana tożsamość schematu ornamentacyjnego. Natomiast w rzeźbie l u b malarstwie nowe zadanie wymaga nowej formuły. Dochodzą w i w c z a s do głosu upodobania estetyczne twórców, zbliżone na obszarze całego k r a j u . Sprzyja to zapożyczeniom, nawet daleko idącym. „Polska Sztuka L u d o w a " R. 23, 1974, n r 3 — R. 32, 1978, nr 2. Sprawa ta poruszana była na sympozjach t o w a ­ rzyszących I i I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, zorganizowanych przez Centralny Ośrodek M e t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y oraz I n s t y t u t Sztuki P A N . (Materiały w d r u k u ) . A n t o n i K r o h , Współczesna rzeźba ludowa Karpat polskich, Wrocław—Warszawa, 1979 r. (pozycja w druku). 1 2 3 4 5 178 �I I . 26. Halina Konopacka, Przy warculi, obrazek na szkle, 1977 г. I I . 27. Scholastyka K r u p o w i c z , gm. Janów, w o j . walczyli białostockie, d y w a n dwuosnowawy, 1977 г. I I . 28. Felicja Malewicka, Nowokolno, w o j . białostockie, Tak polscy żołnierze, t k a n i n a dwujosniowowa, 1978 r. Problem ten był pokazany na I I Triennale Pla­ styki Nieprofesjonalnej we Wrocławiu ( X I — X I I 1977 г.). Por. A. Jackowski, Obrazy na szkle, „Polska Sztu­ ka L u d o w a " R. 32, 1978, nr 1, s. 33—34. N p . na konkursie malarstwa na szkle, Zakopane 19G8 r. Podział na twórców l u d o w y c h i amatorów jest coraz trudniejszy do przeprowadzenia w rzeźbie, a zwłaszcza malarstwie. Pochodzenie autora i jego emo­ cjonalne związki z kulturą chłopską odchodzą na plan dalszy, o „ludowości" przesądza farma, styl uznany w danym czasie i danej dziedzinie za l u d o w y . T r u d n o nie zauważyć, że prowadzi to często do zewnętrząego t r a k ­ towania cech ludowych. „Cepeliada" warszawska 1977 r. po raz pierwszy pozwoliła na masową konfrontację twórczości opartej na t r a d y c j i ze współczesnymi robótkami ręcznymi i m o d ­ n y m na w s i zdobnictwem. Niezależnie od tego, czy uznamy takie zrównanie różnych k o n w e n c j i za słuszne, czy przedwczesne, decy­ zja jest brzemienna w skutki. Przede wszystkim przez to, że skonfrontowała tradycję sztucznie kultywowaną z rzeczywistością. Zatarcie granic nastąpiło również w konkursie „Rol­ n i k i jego praca..." (Kraków 1978) i w przeglądach pn. „Rękodzieło artystyczne w s i " . Tyle, że starano się o d ­ dzielić amatorstwo w i e j s k i e od miejskiego. A . Jackowski, O sztuce ludowej, konkursach i kryteriach ocen, „Biuletyn Stowarzyszenia Twórców L u d o w y c h " , L u b l i n , nr 11—12, I — X I I , 1976 r. 6 7 8 9 1 0 A . Błachowski, Potrzeba koordynacji, „Biuletyn Stowarzyszenia Twórców L u d o w y c h " , L u b l i n , nr 14, V I I — X I I , 1977 r. O dalszy rozwój aktywnego uczestnictwa ludzi pracy i ich rodzin w kulturze, Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, Warszawa 1977, s. 30. Wpłynęły na to wydatnie konkursy wojewódzkie w ramach a k c j i „Rękodzieło artystyczne w s i " . W. Bartoszewski, II Przegląd Twórczości Ludo­ wej woj. łomżyńskiego w Wysokiem Mazowieckiem, „Polska Sztuka L u d o w a " , R. 31, 1977, nr 4, s. 246. Np. Ogólnopolskie sympozjum w Myślenicach, 4—6 czerwca 1978 г., pn. Estetyka wsi współczesnej w oparciu o tradycje kulturowe regionu. Por. A . Błachowski, j . w . , s. 2. A . Jackowski, O sztuce ludowej..., op. cit., s. 10. A. Błachowski, j . w . , s. 5. W konkursie, zorganizowanym przez Muzeum w N o w y m Sączu (komisarz: mgr A n t o n i K r o h ) , wzięło udział 125 osób. Wśród nagrodzonych, znalazło się w grupie dorosłych 8 rzeźbiarzy z Paszyna i 8 z pozo­ stałych miejscowości. Wśród wyróżnień stosunek ten wynosił 7 do 17. W grupie młodzieży nagrodzono 27 osób, wszystkie z Paszyna. Tak właśnie przygotowują m g r A d a m Bartosz z Muz. w Tarnowie oraz mgr Teresa Komornicka-Rośćiszewska z krakowskiego Zrzeszenia „Milenium" k o n ­ kursy na malowane domy Powiśla Dąbrowskiego. Tak organizuje je również A. Błachowski w T o r u n i u (np. na haft). 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 17 1 8 1 9 2 0 179 �larstwo, a w ostatnich latach plastycy pierwsi zwrócili uwagę na takie zjawiska artystyczne jak strachy na ptactwo i dziki (T. Kantor, J. K u r k i e w i c z , arch. p l . J. M i n o r s k i , J. Jarnuszkiewicz) czy makaty z jeleniami (A. Kobzdej, H . Tomaszewski). Krąg zainteresowań sztu­ ką peryferyjną rozszerza s w y m i z n a k o m i t y m i pokazami Władysław Hasior. Coraz wyraźniej uwidacznia się potrzeba rozwią­ zań kompleksowych. W przypadku garncarstwa jest to np. sprawa dostarczenia garncarzom stosowanej d o t y c h ­ czas gliny (nie jest to dziś wcale łatwe), zmiana tech­ nologii (przygotowanie surowca, a zwłaszcza zastąpie­ nie glejty ołowianej inną, nie trującą), zapewnienie zby­ tu, zorganizowanie przekazu umiejętności z mistrza na ucznia, zagwarantowanie właściwych i stałych docho­ dów podejmującym pracę. W przypadku Zalipia k o m ­ pleksowe rozwiązanie musi objąć problem t u r y s t y k i , dróg dojazdowych, komasacji malowanych domów, prze­ niesienia do Zalipia szkoły zbiorczej i powiązanie zajęć szkolnych z opanowaniem t r a d y c y j n y c h umiejętności m a ­ larskich przez młodzież i t d . R. Hankowska, Malowane wnętrza izb na Kuja­ wach, „Pol. Szt. L u d . " , R. 29, 1975 n r 3; i tejże: Makatki na papierze malarek fajansu, „Pol. Szt. L u d . " , R. 31, 1977, nr 1. Przykładowo — fragment r e g u l a m i n u ogólnopol­ skiego k o n k u r s u pn. „Polsko-Radzieckie braterstwo b r o ­ ni — braterstwo pracy", ogłoszonego z okazji 60 rocz­ nicy W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej: „(...) Inspirując się przykładami z bogatej historii polsko-radzieckiego braterstwa broni i pracy, twórcy l u d o w i p o w i n n i w swoich rzeźbach, dziełach malarskich, w t k a c t w i e dwuosnowowym przedstawić f a k t y , zdarze­ nia, postacie, sceny ze wspólnie toczonych przez żołnie­ rza polskiego i radzieckiego w a l k , z prowadzonej na co dzień współpracy, obrazować w y b r a n y przez nich te­ mat w sposób w j a k i zachowany został przez autora w pamięci i wyobraźni, tak z własnych doświadczeń, jak i l i t e r a t u r y , f i l m u , prasy, telewizji, i l u s t r a c j i , opo­ wiadań i n n y c h " . Por. A. Jackowski, Kopernik w rzeźbie ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , R. 28, 1974, n r 1. Coraz częściej nie przyznaje się przewidzianej w regulaminie liczby pierwszych nagród. Na konkursie „Rodzina..." i „Rolnik..." najwyższą nagrodę w dziale rzeźby była I I . Problemem jest też na konkursach stałe powtarza­ nie się nazwisk laureatów. Wiadomo, że w malarstwie na szkle będzie to Ewelina Pęksowa, podobnie jak w konkursach na malarstwo nieprofesjonalne — rodzina Krawczuków. 2 1 2 5 2,1 8 7 11. 29. Przykład „rzeźb m o n u m e n t a l n y c h " 2 8 Por. Ksawery Piwocki, W dwudzieste/pięciolecie „Polskiej Sztuki Ludowej", „Pol. Szt. L u d . " , R. 27, 1973, nr 1, s. 3—4; Jan Krzysztof M a k u l s k i , Definicja i za­ kres etnografii w świetle współczesnych potrzeb spo­ łecznych, „Pol. Szt. L u d . " , R. 30, nr 1, s. 3—6. Por. w t y m numerze „Pol. Szt. L u d . " : Ewa K r a ­ sińska, Zdobione b r o m u żelazne w budownictwie wiej­ skim. W a r t o przypomnieć, że to W. Skoczylas i formiści przed I wojną światową o d k r y l i ludową rzeźbę i m a ­ 2 1 2 2 2 3 N p . Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie zorganizo­ wało konkurs „Ludowe talenty młodych twórców" (Gdy­ nia 1975 г.), miał też miejsce ogólnopolski konkurs „Rzeźba ludowa młodzieży w i e j s k i e j " . 2 B Fot.: A. Grodzicki, i l . 29; St. Stąpniewski, i l . 10; J . Swiderski, i l . 1—9, 11—23, 25, 30. Prace przedstawione na fotografiach pochodzą z konkursów: „Wielcy Polacy w rzeźbie ludowej", Toruń, 1974 г., i l . 1—5; „Wojsko Polskie w rzeźbie ludowej", Warszawa, 1976 г., i l . 7, 9; „Żołnierz obrońcą i budowniczym", Warszawa 1978 г., i l . 10, 28; „Rodzina w sztuce ludowej", Warszawa, 1977 г., i l . 11—13, 25; „III Konkurs Rzeźby Karpat Polskich", Nowy Sącz, 1978 г., i l . 14—18; „Twór­ czość plastyczna artystów nieprofesjonalnych l twórców ludowych rejonu myślenickiego", Myślenice, 1977—1978 г., i l . 19, 20; „Gry 1 zabawy ludu polskiego", Radom, 1978 г., i l . 21—23; „Rolnik i jego praca w twórczości ludowej", Kraków, 1977 г., i l . 24, 26, 27. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/855919f9e24fc5d56dd7d2bdf5e2af17.pdf 57c5a3f24609365ec41a3780432fbf64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki Kalwaria Zebrzydowska - Misterium Męki Pańskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4050 Title A name given to the resource Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.143-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiakowie, Irena i Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof i Ireno Kubiakowie MISTERIUM MĘKI PAŃSKIEJ W KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ Historia Kalwarii Zebrzydowskiej Na pielgrzymkę do Z i e m i Świętej, tak popularną w okresie k o n t r r e f o r m a c j i niewielu mogło sobie pozwo­ lić. Zaczęto więc budować jej namiastkę w postaci k a l ­ w a r i i w całej niemal Europie. P i e r w o t n y m wzorem w y dcje się być założona w połowie X V w i e k u k a l w a r i a koło К or dob у w Hiszpanii. W Polsce podobne budowle powstają od początków X V I I w i e k u , przeważnie z f u n ­ dacji wojewodów i biskupów. Przestrzegano reguły, aby topografia terenu i odległość między kaplicami odpo­ wiadały poszczególnym miejscom w Ziemi Świętej. K a l w a r i a Zebrzydowska była pierwszą w Polsce. Początkowo Mikołaj Zebrzydowski, jak głosi legen­ da, po objawieniu m u się trzech jaśniejących krzyży nad górą Żar, postanowił zbudować t u kaplicę — p u ­ stelnię i osadzić w niej bernardynów. Ale zakon ten chciał właśnie, wzorem jezuitów, wprowadzić efekty dramaturgiczne do l i t u r g i i . Pustelnia nie leżała więc w jego interesie, podobał i m się natomiast pomysł ulo­ kowania miejsca odpustowego na skrzyżowaniu dróg do Czech, Węgier i na Śląsk. 1 W t y m czasie Hieronim Strzała, dworzanin Zebrzy­ dowskiego, przywiózł z pielgrzymki do Jerozolimy dwa gipsowe modele kaplic. Wojewoda zdecydował się wów­ czas na budowę kościoła u podnóża góry Żar. Po jego ukończeniu w 1602 г., podjął ostateczną decyzję w y b u ­ dowania całej drogi krzyżowej wraz z kościołem i k l a ­ sztorem ojców bernardynów. Prace budowlane zostały jednak na jakiś czas przerwane na skutek rokoszu Ze­ brzydowskiego przeciwko królowi Z y g m u n t o w i I I I . K a l ­ warię rozbudowywali również następcy i sukcesorzy w o ­ jewody, np. jego syn Jan ufundował dróżki M a t k i Bo­ skiej, na których odbywa się co r o k u , w pierwszy pią­ tek po 15 sierpnia, Pogrzeb M a t k i Boskiej. Początkowo zakonnicy największą uwagę przywią­ zywali do kazali, podczas gdy kolejne odgrywane sce­ ny stanowiły do nich ilustrację lub tworzyły przerwy między h o m i l i a m i . Pieśni pątnicze stanowiły opisy mę­ k i Chrystusa a niektóre z nich miały nawet formę d i a ­ logu. Przy klasztorze u t r z y m y w a n o także stałą kapelę dającą muzyczne tło scenom. Apostołów g r a l i przewodnicy grup pątniczych. W czasie rozbiorów dzielono role według następującego schematu: po dwóch apostołów ze Śląska Górnego, A u ­ striackiego, M o r a w i O r a w y . Czterech było z G a l i c j i , ale jeśli przyszła pielgrzymka z Królestwa Polskiego, Galicja oddawała jej dwa miejsca. Na apostołów w y ­ bierano osoby starsze, pobożne, moralnie bez zarzutu. Klasztor nadzorował wybór kandydatów do r o l i C h r y ­ stusa i M a t k i Boskiej. O stroje w y k o n a w c y troszczyli się sami. Obecnie przygotowaniem strojów zajmują się kle­ rycy. Sprawia i m to dużo kłopotu, gdyż trudno jest zna­ leźć odpowiednie wzory. Jedynie 5 strojów żołnierskich w y k o n y w a n y c h jest przez samych aktorów z najłatwiej dostępnych i m materiałów. Stąd prawdopodobnie wziął się „import" kasku hokejowego z napisem ..P M " . A n i zakonnicy, ani „żołnierze" nie potrafią powiedzieć co znaczy ta „inskrypcja". Najstarszymi są stroje „Apostołów" w kolorze ciem­ nozielonym i matowo-wiśniowym. Nie ma na nich żad­ nych zdobień. Nie udało nam się dowiedzieć jak dawno zostały wykonane. Sądząc jednak po stopniu zużycia, musiały być wykonane po wojnie. Stroje Sanhedrynu, według relacji zakonników, są bogatsze od tych d a w ­ nych, bardziej kolorowe. Tkanina jest t u często p o k r y ­ ta popularnym wzorem perskim lub t u r e c k i m . Stopień ozdobności zatem w y d a j e się być k r y t e r i u m w ocenie wieku ubioru, a w każdym razie przy porównywaniu k i l k u kostiumów pozwala stwierdzić, który z nich jest starszy. Podobno w posiadaniu klasztoru są również r e k w i ­ zyty odkupione od jakiegoś teatru. Do nich należą dwa żołnierskie pancerze i blaszane hełmy. Stare kaski żoł­ nierskie wykonane są z malowanego szarą i czarną f a r ­ bą płótna i drewna. Są również dawne kaski strażackie i hokejowe. Jako pióropuszy używa się miotełek do o d ­ kurzania. Broń: miecze i halabardy różnej wielkości wykonane są z drewna. Ostrza maluje się srebrną f a r ­ bą. Stroje przechowywane są w jednej dużej szafie w klasztorze. Niektóre z nich projektował o. Chadam, powojenny reformator, a właściwie wskrzesiciel M i ­ sterium. Przy opracowywaniu ubiorów Sanhedrynu klerycy korzystają z 2. Księgi Mojżesza i z Księgi Liczb, oraz z dostępnych przekazów ikonograficznych, stąd w i e l ­ ka różnorodność strojów i pewna ich umowność za­ razem. Próby odbywają się k i l k a razy do roku. Biorą w nich udział „Apostołowie" i klerycy grający różne role w Misterium. Najważniejszą jest oczywiście próba przed kulminacją obchodów w W i e l k i Czwartek i Piątek. Po­ nadto odbywają się próby przed M i s t e r i u m Wniebo­ wzięcia Najświętszej M a r i i Panny oraz podczas Zielor y c h Świątek. Spośród grających jedynie św. Piotr ma wcześniejsze doświadczenia aktorskie. Jeszcze przed w o j ­ ną był członkiem stowarzyszenia „Młodzież K a t o l i c k a " w Tychach. Występował wówczas w k i l k u przedstawie­ niach organizowanych przez kościół parafialny. Po raz pierwszy był na pielgrzymce mając 8 lat. Potem został przewodnikiem kompanii. W M i s t e r i u m gra od 9 lat. Wszyscy zresztą a k t u a l n i aktorzy b y l i pierwszy raz na k a l w a r y j s k i e j pielgrzymce jeszcze w w i e k u dziecięcym. A k t o r grający do 1973 r o k u rolę Jezusa pierwszy raz przybył do K a l w a r i i w w i e k u 11 lat. Działał w radzie parafialnej. Po p e w n y m czasie został przewodnikiem kompanii a stąd droga już bliska do kalwaryjskiego „świata aktorskiego". Udział w drodze krzyżowej umożliwiano również pielgrzymom, którzy przychodzili do K a l w a r i i w inne d n i r o k u . Wydawano liczne dewocyjne książeczki z na­ u k a m i i opisami do każdej stacji, w kaplicach umiesz­ czono obrazy (np. w kaplicy Ukrzyżowania obrazy: Ukrzyżowanie, Chrystus na Krzyżu, Zdjęcie z Krzyża) i rzeźby — np. św. W e r o n i k i . Pątnik otrzymywał w ten sposób i l u s t r o w a n y zapis wydarzeń. W d a w n y m M i s t e r i u m nie było tak dużej liczby ak­ torów. Nie miało ono również charakteru widowiska teatralnego. Występowały postaci Jezusa, ogłaszającego 143 �w y r o k i Szymona Cyrenajczyka. B e r n a r d y n i starali się, by obchody te pozostawały w ramach liturgicznych. Na gruncie l i t u r g i c z n y m pozostają teraz jedynie 2 momen­ ty M i s t e r i u m — scena obmywania nóg (ceremonia l i t u r ­ giczna, lecz właściwa jedynie katedrom — nie wiadomo kiedy B e r n a r d y n i K a l w a r y j s c y otrzymali indult na jej urządzanie), oraz wielkopiątkowa msza Praesanctificat o r u m („Msza uprzednio poświęconych darów" — nie ma w niej ofiarowania ani konsekracji, gdyż używa się hostii uprzednio w t y m celu konsekrowanej). Od połowy X V I I w i e k u możemy już mówić o sce­ nariuszu widowiska, gdyż znana jest kolejność kaplic, do których przychodziła procesja w t y m okresie. W y ­ mienia ją w swym Summariuszu Męki Pańskiey Abra­ ham Rożniatowski, jeszcze w 1618 r o k u . Podobny sce­ nariusz znamy z 1886 г., znajduje się on w A r c h i w u m Bernardyńskim w K r a k o w i e . W 1945 ówczesny przeło­ żony klasztoru o. Augustyn Chadam ułożył nowy sce­ nariusz, który obowiązuje do dziś. Nie można się więc zgodzić z twierdzeniem K a z i ­ mierza Nowackiego, który w pracy o misterium w K a l ­ w a r i i Zebrzydowskiej w y m i e n i a jako jedną z charakte­ rystycznych cech misterium brak opracowanego scena­ riusza . Drugą z nich miałoby być ograniczenie a k c j i do Męki Pańskiej, a przecież są i takie sceny jak Wjazd do Jerozolimy czy Wypędzenie przekupniów ze świąty­ ni. Również kolejna cecha — brak pojęć „scena" i „wi­ d o w n i a " — jest nie do utrzymania, gdyż wiele scen dzieje się w ogóle na podestach, np. Umycie nóg. Poza t y m ludzie tworzący tłum jerozolimski a zarazem w i d o ­ wnię, często odchodzą nagle na bok, aby coś zjeść czy wypić. Pozostaje t y l k o zgodzić się z t y m , że grają sami amatorzy i że zasadniczy zrąb widowiska nie zmienia się. 2 s 144 Misterium Misterium Wielkanocne w K a l w a r i i Zebrzydowskiej t r w a k i l k a d n i . Pierwsze sceny odgrywane są w P a l ­ mową Niedzielę. Przedstawienie rozpoczyna się około trzeciej po południu wjazdem do Jerozolimy. Chrystus jedzie na osiołku otoczony Apostołami, którzy podpie­ rają się długimi, jakby pasterskimi laskami. Tłum l u ­ dzi, przede wszystkim dzieci, rzuca palmy tak, że po c h w i l i droga usłana jest zieloną choiną i k w i a t a m i . Ale w porównaniu z t y m , co będzie potem, ludzi nie ma zbyt dużo. Najwięcej pielgrzymów przyjeżdża b o w i e m w W i e l k i Czwartek. Na razie, w Palmową Niedzielę, klerycy odgrywają jeszcze wypędzenie przekupniów ze świątyni. Stoją długie, wysłane suknem stoły, baran i k l a t k i z gołębiami, które będą wypuszczone w k u l m i ­ nacyjnym momencie. Obie te sceny są barwne, wesołe; nic nie zapowiada mającej się t u rozegrać w i e l k i e j t r a ­ gedii. Następny dzień M i s t e r i u m to Wielka Środa, kie­ dy to wieczorem odgrywana jest uczta u Szymona i zdrada Judasza. Ludzie stoją w m r o k u . Następuje monolog Judasza. Sypią się s r e b r n i k i . Następny dzień, W i e l k i Czwartek, to pierwszy z dwóch najważniejszych d n i Misterium. Zaczyna się ono dopiero o drugiej, ale od rana tłum przelewa się przez kościół, gdzie nieustannie odprawiane są msze. Ludzie wypełniają dziedziniec, gdzie g r u p k i pielgrzy­ mów odmawiają własne m o d l i t w y , plac, gdzie stoją stragany z dewocjonaliami, słodyczami, pamiątkami i za­ b a w k a m i . T u właśnie można kupić t y p o w e dla połud­ niowej Polski różowe serca z piernika, różnej wielkości, z r o z m a i t y m i napisami i ozdobami. Za kościołem, na dziedzińcu klasztornym, zakonnicy sprzedają herbatę; tego dnia p r a w i e wszyscy jedzą to samo; bułkę ze śle4 �dziem, czasem wyjątkowo dziecko dostanie kawałek ciasta. Cały dziedziniec zaśmiecony jest papierami, pusz­ k a m i po konserwach, słoikami. Ludzi ciągle przybywa, zajmują pokoje w domach leżących wzdłuż drogi do klasztoru, potem na dole w samej K a l w a r i i , a potem w pobliskich wioskach. Większa część pielgrzymów nie m a r t w i się jednak o nocleg. Jedni zamierzają czuwać cały czas w kościele, i n n i zajmą miejsca w którejś z szop, gdzie od zakonników można pożyczyć materace. Około południa tłum zaczyna zapełniać plac za klaszto­ rem, pod lasem, gdzie zbudowano podest. Na początku t y l k o jakiś ksiądz prowadzi z książeczki śpiewne m o ­ d l i t w y . Nagle rozlegają się trąby, znak, że M i s t e r i u m rozpoczęte. Trębacze występują w strojach „rzymskich" — białe powłóczyste suknie, kaski hokejowe z docze­ p i o n y m i pękami piór czyli czubkami miotełek do o d k u ­ rzania. Po trębaczach występuje prologus w jaskrawych szatach i takimż makijażu. Dopiero kiedy kończy wcho­ dzi 12 Apostołów; wszyscy mają p e r u k i i grube, zielo­ ne l u b wiśniowe szaty. Siadają na stołkach, a przeor klasztoru m y j e irn po jednej nodze w złotej misce. W t y m czasie czytany jest u r y w e k Ewangelii o u m y c i u nóg podczas Ostatniej Wieczerzy. Potem jest krótkie k a ­ zanie. N a u k i różnych księży, często przyjezdnych, prze­ widziane są po każdej scenie. Kiedy z podestu schodzi przeor, pojawia się za n i m Chrystus. Jest to już trzeci po w o j n i e aktor grający tę rolę. Ten obecny jest k l e r y k i e m . P r a w d z i w a legenda otacza pierwszego, który pełnił tę funkcję z całym o d ­ daniem przez 30 lat. Był on r o l n i k i e m spod K a l w a r i i . Podobno został pustelnikiem, miewa widzenia i wystą­ piły m u stygmaty. Czasem t y l k o pojawia się w klaszto­ rze. Inna natomiast wersja głosi, że po prostu znikł on którejś jesieni zostawiając żonę i k i l k o r o dzieci na ł a ­ sce losu. Pojawił się dopiero przed W i e l k i m Tygodniem aby, j a k co r o k u , zagrać swoją rolę. Tymczasem zanie­ pokojeni i zgorszeni ojcowie bernardyni zdołali już przygotować nowego Chrystusa. Ostatecznie rozstrzyg­ nął kustosz klasztoru; Chrystusa zagrał k l e r y k . Stary aktor wrócił do żony i dzieci. Większość k a l w a r y j s k i c h bywalców uważa jednak, że on grał najlepiej, a legenda o jego błogosławionych stanach krąży po okolicy. Z Apostołów odróżnić można św. Piotra, bo siwy, św. Jana, bo młody i Judasza, bo rudy. Reszta jest nie­ określona. Nawet sami aktorzy nie bardzo wiedzą któ­ rego apostoła grają. Dla a k c j i zresztą nie ma to żadnego znaczenia. Grupka aktorów otoczona tysięcznym tłu­ mem idzie od kaplicy do kaplicy, gdzie odgrywane są kolejne sceny, a po nich kazanie. W czasie kazań tłum rozsiada się na trawie, a zawieszone na drzewach głoś­ n i k i umożliwiają słuchanie ich nawet z dużej odległo­ ści. Po scenie w Ogrójcu Chrystus jest związany i p r o ­ wadzony przez dwóch żołnierzy. Od tłumu oddziela go kordon mężczyzn trzymających się pod ręce i wspoma­ ganych d r e w n i a n y m i mieczami i halabardami żołnierzy. Jest to bardzo trudne zadanie dla aktora, bo ścisk jest w i e l k i i ciągle ktoś usiłuje dostać się do środka. Jeden I i . 1. Widok dróżek K a l w a r i i w g l i t o g r a f i i z 1902 г. I I . 2. Najstarszy zachowany plan \ Kalwarii >№TM(.ł ЩЧШ SUAZI POLAKAi-* <.ЛГ,, JA Lv W-ALA '•l6QQr - ~~>чк ШОг. 145 �П. 3. Rzeka Cedron w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. W niej szukają k a m i e n i pielgrzymi. „Lud ziemi k r a k o w s k i e j przypisuje magiczno-lecznicze własności k a m y k o m znajdującym się w cudownej rzeczułce, która przepływa u stóp K a l w a r i i i . (...) K t o będzie pierwszy raz na K a l w a r i i , znaj dzie t a k i kamyczek i nosi go ze sobą przez cały odpust, ten zabezpieczy się przed wszelkimi chorobami na cały r o k " . (Franciszek Gawełek, Dwie legendy, L u d 1908/XIV, z Apostołów prowadzi przez tubę litanie, m o d l i t w y i śpiewy. Wielu pielgrzymów ma aparaty fotograficzne i magnetofony. K a l w a r i a ma również swojego pustelnika; chodzi w koszuli z szarego w o r k a przepasanej sznurem, ma długą brodę i włosy. W rękach t r z y m a duży różaniec i podobno sypia w trumnie. Jest mały, siwy i ma bar­ dzo dobrą t w a r z . Jedna ze scen to przejście przez Cedron. Główna grupa z Chrystusem przechodzi mostkiem, na którym odbywa się scena, ale w trakcie kazania tłum, głów­ nie kobiet, wchodzi do wody. Myją oni ręce i twarze, albo t y l k o oczy i usta, obmywają buzie dzieciom, na­ bierają wody do butelek i wybierają z dna k a m y k i , wierząc, że mogą się w nich ukazać narzędzia męki lub t w a r z M a t k i Boskiej. Woda posłuży celom leczni­ czym, a w każdym razie, używana w gospodarstwie, może sprowadzić pomyślność. Inna stacja, już ostatnia tego dnia, Sąd u Kaifasza, skończy się wtrąceniem Chrystusa do ciemnicy. Sanhe­ d r y n jest ubrany wyjątkowo barwnie, a arcykapłan ma dziwne, rogate nakrycie głowy. W trakcie tej sce­ ny żołnierz policzkuje Chrystusa, co wywołuje lekkie poruszenie w tłumie. W ogóle ludzie reagują różnie, np. w scenie zdrady Judasza, j e d n i są oburzeni a na­ wet rzucają za n i m kamieniami, i n n i śmieją się z jego m i m i k i l u b z podziwem mówią „ale szpekulant". K i e d y kończy się przedstawienie jest już ciemno. Część pątników idzie do klasztoru na posiłek, część po­ zostająca w miasteczku b a w i cię całą noc. W lesie nao­ koło klasztoru przez całą noc słychać odgłosy miło­ 146 snych igraszek. Jest jeszcze możliwość spędzenia nocy w kościele, gdzie nieustanne m o d l i t w y trwają do piątej rano. W Piątek o szóstej zaczyna się dalszy ciąg, w miejscu, gdzie poprzedniego dnia przerwano przedsta­ wienie. Odnosi się wrażenie, że tempo wydarzeń, w p o ­ równaniu z W i e l k i m Czwartkiem, narasta. Odbywa się sąd u Annasza, wizyta w pałacu Heroda i w końcu w y r o k Piłata z wypuszczeniem Barabasza. Jezus bierze na ramiona rzeczywiście olbrzymi krzyż. Niektórzy pąt­ nicy całują go przedtem l u b dotykają s w y m i m e d a l i ­ kami. W tłumie narasta napięcie, śpiewy i m o d l i t w y stają się j a k b y żarliwsze. T r z y upadki pod krzyżem wywołują strzały reporterskich migawek. Św. W e r o n i ­ ka ociera Chrystusowi t w a r z i rozpościera chustę z je­ go wizerunkiem. Za krzyżem idą Matka Boska, M a r i a Magdalena i św. Jan. Wszyscy są już zmęczeni. Niektó­ rzy żołnierze usypiają w czasie kazań podpierając się halabardami. Z boku Apostołowie „w c y w i l u " spokoj­ nie palą papierosy. Chrystusowi pomaga Szymon Cyrenajczyk, człowiek w d z i w n y m kapeluszu. Golgota jest w y s o k i m wzgórzem i podejście jest rzeczywiście dość trudne. Ukrzyżowanie, podobnie j a k przedtem biczowanie, rozwiązano w ten sposób, że Chrystus wchodzi do kaplicy, a narrator — przy stuku młotków — opowiada co się dzieje. Ostatnie kazanie л-ygłasza zawsze przeor, mszę zaś celebruje biskup (msza p o n t y f i k a l n a ) . To już właściwie koniec miste­ r i u m , nawet większość straganów jest już zwinięta. Pielgrzymi pędzą teraz w dół, na przystanek, aby w y ­ walczyć miejsce w autobusie l u b pociągu. Bezwzględne określenie granic przestrzeni świętej w K a l w a r i i podczas m i s t e r i u m jest przedsięwzięciem �bardzo t r u d n y m . Trudność największą sprawia w y o d ­ rębnienie kategorii przestrzeni jako osobnej właściwości. Do badań nad kulturą ludową kategorii tej nie da się prawdopodobnie stosować. Właściwiej byłoby mówić o czasoprzestrzeni i tak chyba l u d nasz te zawiłości w y ­ miarów odbiera. Mówiąc w skrócie — przestrzeń, aby stać się świętą, musi zostać wypełniona odpowiednim czasem. Obu tych kategorii rozdzielić nie sposób. Czas święty przywrócić można bardzo oszczędnymi środkami, kreując go w sposób właściwy psychice ludzkiej. „Współwystępujący z przestrzenią czas sakralny ma trzy zasadnicze cechy: periodyczność, powtarzalność, wiecz­ ną teraźniejszość" . Czas świecki ma natomiast cha­ rakter sumarycznie l i n i o w y . Będąc odwzorowaniem Jerozolimy, K a l w a r i a jest miejscem o szczególnym nasyceniu świętością. Poza M i ­ sterium Męki Pańskiej odbywa się t u sierpniowe M i ­ sterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny. W kościele znajduje się jej cudowny obraz. Dwie ostatnie sprawy mają również znaczny wpływ na charakter k a l waryjskiego sacrum, zważywszy na stosunek l u d u do M a t k i Boskiej. Ponadto każda kaplica zawiera kasetę z najprawdziwszą Ziemią Świętą. Uczestnicy M i s t e r i u m przyjeżdżając t u odbywają trzy rodzaje dróżek. Pierwsze z nich znaczone są k a p ­ liczkami Męki Pańskiej, drugie wiodą przy kapliczkach M a t k i Boskiej. Ponadto odbywa się tzw. dróżki za d u ­ sze zmarłych. Ruch pątników zawiera w sobie model podporządkowany regule osiągania centrum. Każda 5 z trzech rodzajów Нт-А* к tworzy pewną formę okrą­ głą. Pątnicy wyruszają spod klasztoru, by dotrzeć do Golgoty, góry ponad klasztorem, gdzie znajduje się k a ­ plica Ukrzyżowania i jedna z kaplic M a t k i Boskiej. Potem pielgrzymka zstępuje do klasztoru. Owe trzy rodzaje dróżek tworzą rodzaj spirali. Wspólne są zawsze ich początek i koniec. Są również pewne p u n k t y na drodze, bądź jej całe odcinki, które się ze sobą pokrywają. Sam klasztor, droga Jezusa i droga Pogrzebu M a t k i Boskiej, same w sobie k o n ­ stytuują obszar o największym nasileniu sacrum. Wszak cała K a l w a r i a , jako odwzorowanie miejsca śmierci Zbawiciela, jest Ziemią Świętą, permanentnie zanurzo­ ną w czasie, w którym żył t u i konał Chrystus. G r a n i ­ ca ta jest jednak przekraczalna w obydwie strony. Pąt­ n i k może równie dobrze odbywać swą pielgrzymkę w j a k i m k o l w i e k bądź dniu r o k u i będzie to dla niego po­ ruszanie się w tej samej czasoprzestrzeni, która istnieje podczas M i s t e r i u m Wielkanocnego i która istniała już, gdy żył Pan i jego Apostołowie. Ten sam pątnik może również wyłączyć się spod panowania owej czasoprze­ strzeni, w j a k i m k o l w i e k dniu r o k u i dowolnej porze dnia. Tak dzieje się na przykład z ludźmi odchodzący­ m i wypić coś do pobliskiego sklepu, idącymi pogadać z dawno nie w i d z i a n y m znajomym i t p . е Powiedzieliśmy poprzednio, że dla pątnika pora p i e l g r z y m k i nie ma znaczenia, gdyż będąc odwzorowa­ niem Jerozolimy obszar ten jest święty. Jest on rów­ nież pogrążony w świętym czasie mitycznym. Dzieje się s. 300). I I . 4. Niektórzy z pątników przywdziewają przy Gradusach k o r o n y cierniowe z gałęzi jeżyn l u b lipy, które pozostawiają później w kaplicy Serca M a r i i . Niektórzy idą w koronach aż do kościoła Ukrzyżowania. Ił. 5. Tłum otacza podest na którym zaczyna się scena mycia nóg apostołów. Umycia dokonuje przeor klasztoru, po­ czerń na scenę wchodzi Jezus. 147 �tak, gdy operujemy jakościami. Patrząc na to ze strony przeciwnej, usiłując „zliczyć" nasilenie sacrum, pątnik p o t r a f i powiedzieć jaką wartość ma pobyt podczas z w y ­ kłego odpustu, czy podczas obu Misteriów. Wtedy czas, w którym odbywa swe dróżki, nie jest bez znaczenia. Pobyt na odpuście podczas Misteriów jest czymś peł­ niejszym niż w inne d n i r o k u . Odbycie dróżek i przy­ pomnienie Męki Pańskiej jest czymś więcej niż uczest­ nictwo w mszy świętej w e własnym kościele p a r a f i a l ­ nym. Obszar sakralny wyodrębnia się więc poprzez do­ świadczenie czasoprzestrzeni świętej przez w i e r n y c h . W K a l w a r i i Droga Krzyżowa staje się zmysłową rzeczy­ wistością. M i s t e r i u m jest t u czymś więcej niż obrzędem pojętym jako mit w akcji. O n o samo jest tu wzorcem mitu. Prawdopodobnie dawniej olbrzymia większość ludzi przybywających na M i s t e r i u m była jego p r a w d z i w y m i uczestnikami. Dla w i e l u to, co widzieli, pozbawione b y ­ ło teatralnej konwencji. Odbierali tok a k c j i naprawdę, uczestniczy w rzeczywistej Męce Pańskiej. Przeprowadzając w e wrześniu 1976 r o k u badania nad religijnością ludową na Roztoczu Lubelskim, stwier­ dziliśmy, że większość naszych respondentów podawała Kalwarię Zebrzydowską jako rzeczywiste miejsce śmierk i Z b a w i c i e l a . W ich opinii Jerozolima była jednym z w i e l u świętych miejsc. Powtórzenie zatem drogi Chrystusa w jego ostat­ nich chwilach na Ziemi staje się w K a l w a r i i konsekra­ cją pielgrzyma. Pątnik stara się odbyć to w scenerii j a k najbardziej odpowiadającej tamtej, z początków naszej ery. Jednocześnie pątnik ten, odbywając swoje 6 dróżki i uczestnicząc w Misterium, upodabnia się do postaci Chrystusa. Wysiłek j a k i wkłada pielgrzym w powtórzenie Drogi Krzyżowej pozwala m u odczuć i zro­ zumieć p r z y n a j m n i e j część Męki Pańskiej. Od G r a d u sów część pątników niesie na głowach korony ciernio­ w e zrobione z krzaków jeżyn, a czasem z roślin niekolczastych, np. z l i p y . Podchodząc pod Golgotę w n o ­ szą ze sobą kamienie, które rzucają na schodach pod kaplicą I I - g o Upadku. Kamienie te są odwzorowaniem krzyża niesionego przez Jezusa, a ściślej symbolem cię­ żaru, z j a k i m zmagał się wchodząc na górę. Dawniej zakonnicy nocami znosili te kamienie do podnóża góry. Obecnie sprząta się je na bok, gdzie tworzą spore sterty. Niektórzy wchodzą na górę klęcząc. Największe na­ silenie takich zachowań dokonuje się podczas zbliżenia do świętej góry. „Góra, będąc p u n k t e m styku nieba z ziemią, znajduje się w „centrum świata" i oczywiście jest najwyższym punktem na świecie. Toteż obszary konsekrowane — „miejsca święte", świątynie, pałace, święte miasta — są upodabniane do „gór" i również sta­ ją się „centrami", tzn. stają się w magiczny sposób i n t e ­ gralną częścią szczytu góry kosmicznej. (...) Palestyna, „ziemia święta", uważana za najwyższe miejsce świa­ ta, nie była dotknięta potopem. (...) Dla chrześcijan G o l ­ gota znajduje się w centrum świata, jest bowiem szczy­ tem góry komisznej oraz miejscem, na którym został stworzony i pochowany A d a m " . Spróbujmy zweryfikować tę opinię w w y p a d k u K a l ­ w a r i i . Otóż teren ten jest odpowiednikiem Z i e m i Ś w i ę ­ tej. Wg funkcjonującej zasady więcej nawet niż odpo­ w i e d n i k i e m , gdyż p u n k t y konstytuujące ten obszar za­ 1 8 l i . 6. Jeden z „Apostołów" w czasie drogi w y k r z y k u j e pierwsze wersety m o d l i t w . „Pójdź na Kalwarię w dziewi­ czym wieńcu (Panno mewinna, czysty młodzieńcze) Niechaj ten welon, co skroń spowija (Czysty zostanie jak l i l i j a ) (...) Pójdź na Kalwarię młody sokole (Kształtować serce hartować wolę) Patrz na Jezusa wzór doskonały (Niech on się stanie t w y m ideałem)." (Pieśń..., s. 44). 43 �7. Trębacze oznajmiają początek misterium. I I . 8. Najpierw pojawia się narrator by wypowiedzieć r y m o w a n y prolog. Na t y m kończy się jego rola. 149 ��I I . 9. „Jezus": „gdy zaproponowano m i tę rolę, długo myślą łem czy mogę ją przyjąć. Odgrywać Boga t o zaszczyt, nie wiedziałem, czy jestem godny. A l e to pragnienie drgało we mnie. Przed pierwszym występem poprosiłem o bło­ gosławieństwo. Wtedy weszła we m n i e siła i pewność, że podołam. Gdy szedłem grać nie napiłem się nawet w o ­ dy, byłem całkiem na czczo, aby uczcić Jezusa". ( D a t k o , s. 60—61). I I . 10. „Miły Jezus umywszy wszystkim nogi, wziął p o t y m na się swe odzienie i począł mówić do Apo stołów te słowa (...) A dlatego żem ja umył nogi Wasze Mistrzem i Panem waszym będąc, i w y macie umywać ie den drugiemu, bo w t y m dałem w a m przykład, aby iakc ia czynię w a m , wyście także d r u g i m czynili". (Żywot ..., s. 153). I I . 11. W drodze do Ogrójca. Przy Chrystusie św. Piotr. A k t o r grający tę rolę mówi: „najbardziej przeżywam drugie zaparcie się Piotra. Wiem, że jestem zwykłym człowiekiem i kocham Jezusa i nie chcę się go zaprzeć, ale jako św. Piotr muszę to zrobić. I to jest dla mnie w i e l k i e cierpienie i potem nie daje m i to spokoju. Wiem, że to nie jest p r a w d z i w y Jezus, ale to wszystko tak wzrusza się, że zapominam że to teatr i czuję się jak p r a w d z i w y św. Piotr w Jerozolimie". (Datko, s. 61). 21 44 151 �12 I I . 12. Po osądzeniu u Kaifasza następuje odprowadzenie Jezusa do więzienia. T y m kończą się wydarzenia W i e l k i e ­ go Czwartku. I I . 13. Kaifasz odróżnia się od innych członków Rady Żydowskiej n a k r y c i e m głowy i tablicą na szyi . I I . 14. Annasz i Kaifasz. Sceny u Heroda i u Kaifasza należą do najbarwniejszych. з т wierają samą Ziemię Świętą . Plac pod klasztorem, któ­ ry stoi po drugiej stronie Golgoty, nazywany jest R a j ­ skim. W nazwie tej jest więc element związany ze stwo­ rzeniem świata, człowieka, z prarodzicami. Jest to j e d ­ nocześnie miejsce t r i u m f u i klęski szatana. Wg Eliadego obszary czy miejsca święte mają charakter osiowy. Są łącznikiem między niebem — światem bogów, ziemią — światem ludzi, i piekłem — królestwem szatana. Je­ śli miejsce takie związane jest z początkiem świata, powinno również, ze względu na swój osiowy charak­ ter, wykazać związki z końcem świata. Na murze klasztoru, przytwierdzone doń łańcucha­ m i , wiszą dwie olbrzymie kości. Jedna z w e r s j i mówi, że kość większa jest żebrem Adama, mniejsza zaś że­ brem E w y . Jest to drugie potwierdzenie związku ze stworzeniem świata i człowieka. Legenda mówi, że k o ­ ści i c h , wiszące na murze klasztornym, wykruszają się z każdym rokiem. K i e d y łańcuchy pozostaną puste, n a ­ stąpi koniec świata. Zbierzmy podstawowe wątki tego m i t u : — występują t u istoty żyjące onegdaj w niezgodzie z Bogiem i za to ukarane, — kości i c h p r z y k u t e są w centralnym punkcie świę­ tego obszaru, — uwolnienie się ich z łańcuchów związane jest z koń­ cem świata. Przedstawione t u wątki m i t u odpowiadają elemen­ tom słowiańskiego m i t u o końcu świata i łańcuchu L u ­ cyfera. Tenże, istniejąc jeszcze przed człowiekiem i ucze­ stnicząc w stworzeniu świata, za przeciwstawienie się Bogu zostaje strącony na Ziemię i p r z y k u t y łańcu9 10 152 c h e m . Łańcuch w ciągu r o k u staje się bardzo cienki, grożąc zerwaniem. Z chwilą wypowiedzenia słów „Alle­ l u j a " , podczas resurekcji, łańcuch odzyskuje swój p o ­ przedni rozmiar. Jednakże grubość jego zmniejsza się niezauważalnie z każdym rokiem, aż wreszcie któregoś dnia łańcuch nie będzie mógł odzyskać swych rozmia­ rów, L u c y f e r u w o l n i się i nastąpi koniec świata. Porównajmy to teraz z mitem „kalwaryjskim". K o ­ ści Adama i E w y czy też kości wielkoludów, j a k mó­ wią inne wersje, są częściami istot będących już przed stworzeniem ludzi żyjących obecnie. Podobnie j a k w nacie o Lucyferze „przedstawiciel" wielkoludów, czy też jego część, przykuta jest łańcuchem w centralnym punkcie świata (na osi niebo—ziemia—piekło). Od u w o l ­ nienia się z łańcucha i Lucyfera i kości wiszących w K a l w a r i i uzależniony jest koniec świata. Nie jest również przypadkiem, że kości te wiszą w miejscu, gdzie słowa „Alleluja" słychać t a k wyraź­ nie, w miejscu, które jest równocześnie s a n k t u a r i u m M a r i i , która stoi na głowie węża oplatającego swoim cielskiem świat. Przedstawione legendy prezentują n a m Kalwarię j a ­ ko miejsce na pewno położone na osi niebo—ziemia—pie­ kło, miejsce będące środkiem świata. I choć nie spot­ kaliśmy opinii mówiących o t y m explicite, s t r u k t u r a przestrzenna K a l w a r i i charakter ten potwierdza. Obszar „osiowy" o takich możliwościach nasycenia świętością powinien cechę tę manifestować jeszcze w y ­ raźniej. Przejawem tego może być duża ilość źródeł i wód cudownych o szczególnych właściwościach lecz­ niczych. Wszak w pewien sposób K a l w a r i a jest również n �częścią Palestyny, ziemi nie tkniętej potopem, więc w o ­ dy jej p o w i n n y zachować właściwości szczególne. T a k więc w samym środku klasztoru mieści się źródło M a t k i Boskiej, z którego woda pomaga na choroby uszu, gło­ wy, narządów wewnętrznych, skóry . Obok drogi znaczonej stacyjkami, w kaplicy Anioła Stróża znajduje się ocembrowane źródełko zwane Betsaidą. Zawiera wodę doskonałą, leczącą wszelkie do­ legliwości. P o t r a f i jednak uleczyć jedną tylko osobę w ciągu r o k u i to w j e d n y m t y l k o m o m e n c i e . Przy kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Pan­ ny w y t r y s k u j e krynica. Woda stąd stosowana jest ze­ wnętrznie w chorobach skóry. Przy kaplicy D o m u Kaifasza jest podobno źródełko. Wodę z niego stosuje się w dolegliwościach wewnętrz­ na ch. Woda z rzeki Cedron posiada swe właściwości przez cały r o k . Zwielokratnia je w c h w i l i przejścia C h r y s t u ­ sa przez mostek nad r z e k ą . Szereg przedmiotów przywiezionych z K a l w a r i i ma moc szczególną. Czy to kamienie, czy woda, czy r o ­ ś l i n y , czy dewocjonalia. Do szczególnych należą opłitI i . Otrzymać je można na wewnętrznym dziedzińcu 12 1S 14 15 klasztornym. Wśród pątników panuje przekonanie, iż są sKutecznym środkiem na rany, hamują bowiem upływ k r w i . Podaje się je również choremu bydłu. Podob­ nych rekwizytów można by wymienić prawdopodobnie więcej. O „osiowym" charakterze K a l w a r i i świadczy rów­ nież następująca opinia: „kto umrze na odpuście (np. w K a l w a r i i , Częstochowie itp.), idzie prosto do n i e b a " . Trudno o bardziej jednoznaczne wyrażenie zasady owej osi. l e t7 W K a l w a r i i dopełniane są nie t y l k o rzeczy święte. Jest to również miejsce spotkań towarzyskich, wspól­ nego picia, miejsce przelotnych miłostek. Podczas M i ­ sterium jest to również spore centrum handlowe. Cha­ rakter przedmiotów sprzedawanych na straganach od­ nieść można również do czasoprzestrzeni sakralnej. Ustawiane są one w kształt trójkąta, podstawą swą przylegającego do Rajskiego Placu. Najostrzejszy kąt tej f i g u r y tworzą k r a m y i sprzedawcy zgrupowani za pier­ wszą kapliczką Męki Pańskiej. Najbliżej klasztoru l o ­ kują się ci, którzy rozprowadzają śpiewniki kościelne i d r u k i dewocyjne bite na powielaczach, żebracy, f o - 153 �l i . 15. Żołnierzy grają mieszkańcy K a l w a r i i i okolicznych wsi, k i l k u pochodzi z okolic Nowego Targu, k i l k u p r a ­ cuje w Szczyrku. Są oni na równi a k t o r a m i jak i w i d z a m i misterium. 11. 16. Pod koniec drugiego dnia wszyscy są już bardzo zmęczeni. Poza pięcioma s t r o j a m i żołnierskimi, wszystkie inne w y k o n a l i klerycy w klasztorze. O n i też przechowują stroje. Widoczny kask hokejowy z l i t e r a m i P M został ofiarowany przez młodego hokeistę. Sensu liter n i k t nie umiał wyjaśnić, mogą to być inicjały gracza lub drużyny. tografowie sprzedający zdjęcia scen z M i s t e r i u m . T w o ­ rzą oni podstawę tego trójkąta. Jeden z jego boków stanowią stragany ustawione przed podcieniami d a w ­ nych domów pątniczych. Najbliżej klasztoru lokują się k r a m y prowadzone przez zakonników i zakonnice. K u ­ pić t u można medaliki, szkaplerze, k r u c y f i k s y , m o d l i ­ t e w n i k i , świece, różańce i t p . przedmioty. Dalej w dół, k u kapliczce św. Rafała (1 stacja Męki Pańskiej), usta­ wione są stragany z podobną do poprzedniej zawartoś­ cią, ale posiadające już plastikowe i drewniane zabawki dla dzieci, lusterka, pistolety na kapiszony, w i s i o r k i , breloczki i t d . T u w i z e r u n k i nagich kobiet na odwrocie lusterek sprzedawane są z d o m a l o w a n y m i m a j t k a m i i stanikami. W dół k u szczytowi trójkąta rozkładają się sprzedawcy ciupag, plastikowych kwiatów, grzybków do cerowania, c u k r o w e j w a t y , lodów. Po przeciwnej stronie, w l i n i i kładącej się pod najostrzejszym kątem w stosunku do klasztoru i nie stykającej się z n i m bezpośrednio, stoją k r a m y ze sło­ dyczami. Bliżej klasztoru odpustowe różańce z ciasta, l u k r o w a n e serca, „kaczuszki obrzędowe" i inne rzeczy. Dalej od klasztoru sprzedawcy pocztówek, lusterek, bre­ loczków i wisiorków z zespołami muzycznymi, nagimi kobietami, a k t o r a m i i a k t o r k a m i f i l m o w y m i . W t y m za­ b a w k i dla dzieci: trąbki, p u k a w k i , gumowe węże, k r o k o ­ dyle, nietoperze. Blaszane zegarki, baloniki piszczące i syczące, gipsowe koty, szklane r y b y i inne w y r o b y do ulokowania na szafie, w serwantce bądź w k r e ­ densie. Porządek ten zakłócają sprzedawcy pojawiający się 154 później. Zapełniają oni l u k i pomiędzy straganami. Obec­ nie harmonia tego ustawienia nie jest już tak pełna. Owe niepisane podziały nie są tak mocno przestrzegane. Przypuszczać można jednak, że d a w n i e j były one obo­ wiązującą normą . Różnorodność towarów skorelowana jest z w i e k i e m klientów. Ludzie starsi chętnie kupują dewocjonalia, 10-letni chłopcy p l a k i e t k i i lusterka z podobizną W i n netou i Janosika, chłopcy 14—16-letni breloczki z n a g i m i paniami, zaś dziewczęta w t y m samym w i e k u pierścion­ k i z napisem „Love" lub p l a k i e t k i z inicjałami ukocha­ nych . Plan ustawienia straganów odpowiada temperatu­ rze miejsc, z których i do których idą pielgrzymi. Sta­ n o w i on swojego rodzaju krzywą odzwierciedlającą na­ rastanie nastroju idących. Pielgrzymi idący do klasz­ toru m i j a j ą n a j p i e r w k r a m y „świeckie" by zbliżyć się potem do tych z dewocjonaliami. Zaś pątnicy w y c h o ­ dzący z kościoła „studzeni" są n a j p i e r w różnorodnością dewocjonaliów, by potem przejść w sferę przedmiotów świeckich. Podczas sierpniowego Misterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny jak też i w czasie M i s t e r i u m Wielkanocnego, jeśli dopisze pogoda, k a l w a r y j s k i w i e ­ czór staje się porą miłosnych igraszek. Stąd mieszkań­ cy K a l w a r i i nazywają często odpust „rozpustem". Po­ dobną rolę musiała spełniać K a l w a r i a i dawniej, jako miejsce zetknięcia się tak dużej ilości ludzi. „Na m i e j ­ sca odpustowe, jak np. na Kalwaryę zakazują chodzić kobietom bez czepca, gdyżpy po śmierci musiały za to 1S l s �pokutować. I tak jedna kobieta wybrała się razu pew­ nego na odpust, zapomniawszy czepca w domu; gdy umarła, ukazała się swemu mężowi, opowiedziała m u swą pokutę, -oraz wskazała sposób, w j a k i toy ją mógł od niej uwolnić. Gdy nadszedł czas odpustu na K a l w a r y i , chłop ów wdział czepiec na głowę, poszedł na miejsca święte i przez cały czas w n i m chodził, tłumacząc się natrętnym, że dlatego ma głowę zawiązaną, bo go bar­ dzo boli. Gdy powrócił do domu, znów m u się ukazała żona i dziękowała, że ją od p o k u t y wybawił" . 20 Opowieść ta pochodzi z drugiej połowy X I X w i e k u . Odpusty, a szczególnie K a l w a r i a , jawią się t u jako miejsca rozluźnienia n o r m obyczajowych. Dlatego też przyjście t a m bez czepca małżeńskiego stwarza sytua­ cję szczególnego narażenia na pokusy przekroczenia tychże norm. Sytuacja pojawienia się bez czepca mał­ żeńskiego jest odpowiednikiem równie dwuznacznego fektu, j a k i m jest współcześnie nie zabranie obrączki ślubnej w delegację służbową. Organizacja K a l w a r i i tak, aby zgodnie z dogmatem odtworzyć symbolicznie wzór, który się historycznie do­ konał umożliwia w i e r n e m u dojście do odpowiednich wzruszeń; takich, że nie odróżnia on swych przeżyć od tych, j a k i c h doznałby będąc świadkiem rzeczywistej m ę ­ k i Jezusa. Pielgrzymi pragną uzyskać t u pełnię ducho­ wą poprzez doświadczanie systemu wartości absolut­ nych. Czują się t u szczęśliwi i dobrzy: „tutaj mogę się naprawdę wzruszyć i coś przeżyć", „gdy przyjadę zaraz „est m i inaczej — lekko, dobrze i przyjemnie", „tu jest tak pięknie i człowiek naprawdę przeżywa mękę Je­ zusa na M i s t e r i u m " . Równocześnie z chęcią przeżycia wzruszeń występują i inne cele pielgrzymek, a t o : i n ­ tencja, ślubowanie, podziękowanie za łaski. Dotyczy to głównie takich spraw jak uratowanie życia, w y z d r o ­ wienie, uleczenie bezpłodności, wyleczenie z alkoholiz­ mu, wypuszczenie z więzienia, zbawienie d u s z y . Pielgrzymi ślubują często, iż będą przybywać do K a l w a r i i przez całe życie, ale i ci, którzy nie ślubo­ w a l i , po pierwszym razie przyjeżdżają t u stale, gdyż czują się t u szczęśliwi. „Gdy zbliża się W i e l k i Tydzień czuję, że muszę t a m pojechać", „nie ma mowy żebym siedziała w domu, kiedy jest K a l w a r i a " , „chyba, że b y ­ łabym ciężko chora, to b y m nie p r z y j e c h a ł a " . „Gdy t u przyjadę, to nie obchodzi mnie dom i kłopoty, o t y m nie myślę, bo jest t u pięknie a ludzie są dobrzy", „tu jest m i dobrze, długo w nocy rozmawiamy, nie muszę myśleć o gospodarce" . O emocjonalnej atrakcyjności K a l w a r i i stanowi również poczucie wspólnoty i integracji z grupą. ,,W K a l w a r i i wszyscy jesteśmy zżyci, n i k t nie jest ważniej­ szy, przyjeżdżam t u jak do swego domu", „jestem t u ­ taj jak w rodzinie, mogę się zwierzyć ze zmartwień i n i k t mnie nie wyśmieje, a wszyscy w s p ó ł c z u j ą " . Spokój i zadowolenie sprzyja odbiorowi treści r e l i g i j ­ nych. „Wiarę do tej pory brałem m a r t w o , dopiero w K a l w a r i i podniosłem się na duchu, t u t a j zobaczyłem, że wiara jest piękna i daje szczęście", „na siły ludzkie nie ma co liczyć, w K a l w a r i i wchodzi w e mnie siła i jestem przez długi czas szczęśliwa bo zostawiam t u swoje z m a r t w i e n i a " , „człowiek chce być dobry i mo­ ralny, gdy w i d z i jak się Jezus męczy. Trzeba to przeżyć 2 1 22 2S M 25 26 l l . 17. „Powrozami Go skrępowawszy, Przenayświętsze Ręce Jego tak potężnie na opak związali, że aż K r e w Nayświętsza Jego za paznokcie zaskoczyła (Żywot..., s. 176). „Tak w i e l k i m pędem wiedzion do Annasza Pociecha nasza" (Pieśni ku czci Matki Bożej..., s. 56). I I . 18. Fragment Drogi Krzyżowej. „Jezus": „Jezus jest miłością dlatego trzeba jego postać przedstawiać z uczuciem. (...) Podczas miste r i u m nie widzę nikogo, wzrok m a m skierowany w zaświaty. Z każdym rokiem to się potęgowało, to uczucie zapatrzenia. (...) K i e d y upadam pod krzyżem, cierpię razem z Jezusem, czuję jak jest we m n i e " . (Datko, s. 61—62). is 155 �i także cierpieć, ale potem jest radość i w sumieniu czuję spokój" . w Wszystko o czym była mowa jest szczególnie mocno odczuwane przez pielgrzymów grających w Misterium. Prawie wszyscy znają Kalwarię od dziecka. Wszyscy doceniają odpowiedzialność i wyróżnienie jakie na nich spada w r a z z rolą. Niektórzy uważają, że zostali w y ­ b r a n i przez osobę świętą, którą przedstawiają. Dla wszystkich rola jest sprawą najważniejszą w życiu, zjednuje i m szacunek sąsiadów i poczucie własnej w a r ­ tości. Przygotowują się do występu, starają się zrozu­ mieć postać jaką grają, wzbudzić w sobie odpowiednie uczucia. Potrafią pracować nad rolą jak zawodowi aktorzy, tyle że z większym zaangażowaniem emocjo­ nalnym. Św. P i o t r : „taka rola to wyróżnienie i uznanie. Muszę się dobrze przygotować, bo to duża odpowie­ dzialność być za ś w i ę t e g o " . 28 J u d a s z : „staram się grać jak najlepiej, bo M i ­ sterium musi wzruszać ludzi. Trzeba być odważnym i umieć pokazywać uczucia, muszę wiedzieć w j a k i m słowie okazywać jakie uczucie. Dlatego czytam dużo historię świętą i staram się zrozumieć Judasza, kiedy źle zrobił" . iB M a g d a l e n a : „moja rola wymaga samokrytycyz­ m u , trzeba umieć żałować za grzechy, trzeba umieć się upokorzyć. Więc trzeba się przygotować psychicznie, aby dobrze wypaść na scenie i umieć przedstawiać to z uczuciem. Nie można zawieść ludzi. Rola Magdaleny jest trudna, ze względu na to, co przedstawia ta oso­ ba — jest jawnogrzesznicą. Miałam przed przystąpie­ niem do tej r o l i pewne opory. A l e to idzie na chwałę Bożą i trzeba grać szczerze" . so Matka B o s k a : „gdy mnie wybrano nie chcia­ łam przyjąć tej r o l i , bo nie czułam się jej godna. W s t y ­ 156 dziłam się po prostu odgrywać osobę świętą, bo czło­ wiek jest ułomny, grzeszny, a to w i e l k i zaszczyt. A l e n a m a w i a l i mnie i ofiarowuję to na chwałę Bożą. T y l k o zawsze rozmyślam, dlaczego M a t k a Boska wybrała mnie do przedstawiania Jej osoby" W najbardziej dramatycznych, k u l m i n a c y j n y c h mo­ mentach aktorzy identyfikują się z sytuacjami i po­ staciami które przedstawiają. J u d a s z : „wiem, że to teatr i muszę dobrze zagrać swoją rolę. A l e wewnętrz­ nie człowieka pobudza. Czuję się tak jakby ktoś w e ­ wnętrznie w e mnie władał. Chwila zdrady i pocałunku jest najtrudniejsza dla mnie, uczucia same wychodzą z człowieka w tych momentach. Wtedy jest tak j a k ­ bym wszystko robił naprawdę, bardzo cierpię w t e d y bo kocham Jezusa a muszę go z d r a d z i ć " . M a g d a l e n a : „największe przeżycie mam w pią­ tek, gdy idę za Jezusem i kiedy o b m y w a m M u nogi olejkiem. Wtedy odczuwam autentycznie postać M a g ­ daleny i widzę nie człowieka, ale Jezusa prawdziwego. Często nawet staram się sobie wytłumaczyć, że to nie p r a w d z i w y Jezus, aby nie wzruszać się za bardzo i pa­ miętać o swojej r o l i " . A k t o r z y zdają sobie sprawę z tego, że ich rola w M i s t e r i u m podnosi ich prestiż w miejscowości, w której mieszają. Sw. P i o t r : „cała parafia w i e , że jestem św. Piotrem. Wszyscy mają do mnie szacunek. Żeby być Apostołem, trzeba być człowiekiem o dobrej opinii, m o ­ ralnym, dobrym" . J e z u s : „to zaszczyt dla mnie i dla p a r a f i i . Nawet całowano mnie po rękach w podzęikowaniu, gdy Miste­ r i u m się skończyło. Było nawet tak, że ludzie nawraca­ l i się, gdy upadałem jako Jezus" . Płacząca n i e w i a s t a : „to dla mnie wielkie przeżycie. Ludzie przychodzą do mnie, znają mnie, j e ­ stem potrzebna. Moja rola jest mała, ale w p a r a f i i wszyscy o t y m w i e d z ą " . S2 3 S s4 S5 ae �II 19. Od kaplicy Płaczących Niewiast (w tle) zaczyna się podejście na Golgotę. I I . 20 Pątnicy. Wszystkie te wypowiedzi świadczą o głębokich prze­ życiach aktorów, o wielowarstowości ich podejścia do M i s t e r i u m i odgrywanych ról. Jednocześnie obrzęd kształtuje normy i zachowania, oddziałuje jeszcze długo po zakończeniu widowiska. Daje możliwość pełnego uczestnictwa w Misterium, gdyż widz jest jednocześnie aktorem — tworzy tłum jerozolimski, a ponadto może sam wcielić się w postać Chrystusa lub jakąkolwiek i n ­ ną postać. Doprowadza to do potwierdzenia jednostki poprzez grupę, t y m bardziej, że wszyscy przyjeżdżają w t y m samym celu. Co więcej, K a l w a r i a jest dla w i e l u nadal w z o r e m przyswajania i przeżywania treści r e l i ­ gijnych. K a l w a r i a Zebrzydowska jako ośrodek k u l t o w y jest obiektem szczególnym, mającym w i e l o w a r s t w o w e zna­ czenie. Jest miejscem, w którym możliwe jest naoczne przeżycie Męki Pańskiej. Jest również j e d n y m z waż­ niejszych centrów k u l t u maryjnego w Polsce. Utworzenie K a l w a r i i dało w i e l u ludziom możliwość odwiedzenia Ziemi Świętej, umożliwiając jednocześnie inne spojrzenie na samą Jerozolimę i Golgotę, które odbierane były dotychczas jako odległe symbole i nieLiańskie alegorie. W K a l w a r i i następuje unaocznienie symbolu, jego konkretyzacja. Sens mszy świętej odnajdywany jest w barwnym widowisku. PRZYPISY O historii f u n d a c j i K a l w a r i i Zebrzydowskiej i dziejr.ch pielgrzymek do niej patrz: Bożena Zboińska-Daszyńska, W Kalwarii Zebrzydowskiej przed pięćdziesię­ ciu laty, Rocznik K r a k o w s k i 1975, s. 36—39. A. Rożniatowski, .Summariusz Męki Pańskiey wedle mieysc świętych Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych, Kraków 1618. K . Nowacki, Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny", R. 1960, nr 3—4, s. 453—482. 1 2 3 B. Zboińska-Daszyńska opisuje jedynie dwa ostat­ nie d n i misterium, tamże, s. 43—45. M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 387. Problem przestrzeni „kalwaryjskiej" p o r u ­ sza zaś Hanna M i t k o w s k a w a r t y k u l e Kompozycja prze­ strzenna Kalwarii Zebrzydowskiej, „Kwartalnik A r c h i ­ tektury i U r b a n i s t y k i " , R. X X , 1975, nr 2, s. 157. Materiały te znajdują się w a r c h i w u m Katedry Etnografii U W i nie zostały jeszcze skatalogowane. K o r o n y te są zostawiane w kaplicy Serca N a j 5 8 7 157 �świętszej M a r i i Panny, k i l k a stacyjek przed Golgotą i t y l k o niekiedy wnoszone na szczyt góry. M . Eliade, op. cit., s. 102. W ścianę każdej kaplicy w m u r o w a n a jest kaseta z Ziemią Świętą. Wersje pozostałe: kość większa: żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda Kość mamuta kość mniejsza: żebro „wielkoludki" palec wielkoluda żebro „dziecka w i e l k o l u d a " kość palca dłoni wielkoluda kość mamuta „Wielkoludy to były dawne ludzie jeszcze przed n.imi. Kiedy stały na dwóch górach, to mogły podać sobie ręce, podawały sobie też siekiery. Wielkolud mógł re­ giment wojska schować we własną chusteczkę do nosa. Ale nie przestrzegały bożych przykazań dlatego Pan Bóg musiał stworzyć człowieka". (Z rozmowy z j e d n y m z pielgrzymów. Ze względu na specylicmy charakter miejsca, w czasie badań terenowych w K a l w a r i i , zrezyg­ nowaliśmy z pytania o wiek informatora i o miejsce zamieszkania. Większość informatorów, z którymi rozma­ wialiśmy pochodziła z terenów dawnego województwa krakowskiego l u b ze Śląska). Wg niektórych potop skie­ rowany był właśnie przeciw wielkoludom. W z m i a n k i materiałowe o wielkoludach podają: S. Ciszewski, L u d rolniczo-oórniczy okolic Sławkowa w powiecie о1кич'kim, Kraków 1887, s. 151; A. Petrow, Lud Ziemi Dob­ 8 9 1 0 rzyńskiej... „Zbiór Wiadomości do Antropologii K r a j o ­ w e j " , R. I I , 1878, s. 126. W f i l m i e Paradżanowa pt. „Cienie zapomnianych przodków", w jednej z ostatnich scen śpiewana jest bal­ lada o wielkoludach, którzy za nieprzestrzeganie bożych przykazań zostają zgładzeni potopem. Petrow podaje w cytowanym a r t y k u l e opinię, mówiącą o t y m , że w i e l ­ kie kości znajdowane w rzekach pochodzą od nosoroż­ ca, którego bezskutecznie ocalić chciał Noe podczas po­ topu: „Noe biorąc do a r k i rozliczne zwierzęta, chciał też wziąć jednoroga, ale ten t a m nie chciał wejść, mó­ wiąc, że on przez cały czas potopu będzie pływał. Nie mógł jednakże przetrzymać bez jadła i spoczynku, i w głębokościach wody znalazł śmierć. Kości jego często znajdują się na dnie rzek", (op. cit., s. 130). Kości mamuta uznawane są przez l u d za kości w i e l ­ koluda. Słowo m a m u t jest zatem synonimem słowa wielkolud. Pisze o t y m L . Hodoly w „Zbiorze Wiado­ mości do Antropologii K r a j o w e j " , R. V I , 1882, s. 319. Po­ dobnie i Ciszewski, lecz ten podaje również odpowied­ nik k a l w a r y j s k i e j legendy o końcu świata: „kości ma­ muta, są to kości z „poroniętego wieżgoluda". Z kości takiego wielkoluda, ktćra w i s i na Wawelu w K r a k o ­ wie, co rok odpada kawałeczek wielkości ziarna gro­ chu. Jak ostatni kawałeczek odpadnie — będzie koniec świata. Po skończeniu świata, będą znowu n o w i ludzie, lecz tak małego wzrostu, że czterech będzie w stanie młócić w chlebowym piecu". (S. Ciszewski, Lud rolni­ cze- górniczy..., s. 153). Różne wersje słowiańskiego m i t u kosmogonicznego przedstawiają i analizują J. i R. Tomiccy w swej książce Drzewo życia, Warszawa 1975. s. 21—60, oraz R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnogra­ fia Polski", t. X X , z. 1, 1976, s. 47—99. 1 1 I i . 21. „Weronika": „jak wybrano mnie do Misterium, to wielkie szczęście na mnie spadło. Nie oddałabym mojej t o l i za nic. (...) To jest piękne, bo jest tak jak naprawdę. Widać, że to niby człowiek, ale cierpi jak p r a w d z i w y Pan Jezus kiedyś. To wszystko przeżywam w sumieniu. Gdy wychodzę z chustą to cała jestem napięta i wtedy czuję jak gdyby p r a w d z i w y Jezus stał przede mną". (Datko, s. 60, 61). �I I . 22. „Cyrenajczyk": „przed rolą staram się skupić i myśleć o Męce Pańskiej. Potem uczucia same wychodzą. Wiem jak m a m zagrać, ale gdy widzę Jezusa z krzyżem, to coś mnie pobudza i w y r y w a m się i biegnę aby po­ móc, bo widzę Go jak prawdziwego. Wtedy zapomina się że to przedstawienie, bo wszystko jest prawdziwe dla mnie. (...) Wszyscy wiedzą, że jestem Cyrenajczykiem. Wszyscy mnie znają w p a r a f i i . W K a l w a r i i m a m dużo przyjaciół, zakonnicy też dużo ze mną rozmawiają. Gdy dobrze zagram, ludzie przychodzą dziękować m i " . (Datko, s. 62). Jedna z pątniczek opowiedziała nam legendę o jego o d k r y c i u : „jedna pani dużo dawała na klasztor. Była w ciąży i mówiła, że jeśli tak dużo daje, to dziec­ ko będzie miała najpiękniejsze. A l e urodziło jej się dziecko w kratkę. Pani ta modliła się bardzo i we śnie ukazała jej się M a t k a Boska i poradziła przemyć dziec­ ko wodą ze studni wewnątrz klasztoru. K i e d y to zro­ biła k r a t k a znikła. Dziecka było już normalne. B y ł t a k i obraz o t y m w klasztorze, ale teraz go zdjęli. Wszystko to jest opisane w specjalnej księdze w klasztorze". U sklepienia kapliczki zawieszona jest drewniana figura anioła z wiosłem. Tafla wody jest t u idealnie nieruchoma. Na Wielkanoc ze skrzydeł anioła o d r y w a się pióro, które spadając na lustro wody burzy na c h w i ­ lę jego idealną harmonię. Wtedy to należy wskoczyć do środka, zanurzając się całym ciałem. D a w n i e j przed Wielkanocą czekały t u tłumy kalekich i chorych. P r z y ­ noszono t u nawet chorych na noszach. Opowieść ta jest zgodne z Wielkanocnymi wierzeniami l u d o w y m i o cu­ downych właściwościach wody w t y m okresie. Pielgrzymi nabierają t u wody do butelek, w y ­ bierają k a m y k i , niektórzy przechodzą rzekę boso, i n n i obmywają oczy, czoła, bądź całe twarze. Woda ta „po­ maga na wszystko", powoduje nawrócenia, stosowana bywa również w chorobach bydła. Jej obecność w do­ mu zapewnia pomyślność. Obiektem szczególnego pożądania jest roślina zwa­ na „łzami M a t k i Boskiej" (Spirantes spiralis = kręezynka jesienna). Zbiera się ją głównie podczas sierpniowego Misterium M a t k i Boskiej, ale i w w i e l k i m Tygodniu w i ­ dzieliśmy pielgrzymów wykopujących całe rośliny, żeby 1 2 1 3 1 4 1 5 przenieść je do własnego ogródka. „Ta mała roślinka storczykowata (...) jest przedmiotem marzeń pielgrzy­ mów, przybywających na odpust w e Wniebowzięcie N.M.P. (15 V I I I ) w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. Istnieje le­ genda, że dróżkami k a l w a r y j s k i m i szła Matka Boska z siedmioma mieczami w sercu, łzy boleści spadały jej z twarzy i wsiąkały w ziemię. Z nich wyrosły te małe roślinki. Podczas pogrzebu M.B. t j . 13 V I I I po południu Łzy M a t k i Boskiej wychylają swe szypułki z t r a w , aby popatrzeć na M.B. niesioną do grobu. K t o je odnajdzie w morzu t r a w jest szczęśliwy. Łzy te mają uleczyć ból wszelki, a głównie zębów. Od orszaku pogrzebowego odrywają się tłumy pielgrzymów, którzy po zielonej m u r a w i e poszukują tej cudownej rośliny. W pałąk zgię­ te postacie z oczami u t k w i o n y m i w ziemię błądzą jak w malignie — dzieci, dziewczęta, kobiety dorosłe, star­ cy. Niektórzy znalazłszy ją, wycinają bryłę ziemi wraz ze Łzami M.B. aby roślinę tę hodować u siebie w ogród­ k u przed domem. Podobno n i k t długo nie cieszył się jej widokiem, gdyż Łzy M.B., jak mówią, rosną t y l k o na łączkach przy drodze, którą idą tłumy pielgrzymów za trumną z drewnianą statuą M.B.". T. Seweryn, Iko­ nografia Etnograficzna, PTL, Wrocław 1947, s. 31 (prze­ d r u k z 37 tomu „Ludu"). Opłatek-chleb mistyczny; ciało Chrystusa osiąga „pełnię" podczas k o n t a k t u z krwią. Stąd jego zastoso­ wanie jako środka hamującego upływ k r w i . Istotnym jest również to, iż jedynie opłatek otrzymany w K a l ­ w a r i i może być skuteczny. Władysław Kosiński, Materyaly etnograficzne ze­ brane w różnych okolicach Galicyi Zachodniej, „Mate1 6 1 7 159 �głowie, więc mówi: „Jakiś ty dziwny mój Boże z r o ­ gami". „Nie ja dziwny, rzekł Pan Bóg, lecz t y Mojże­ szu z w o l i mojej d z i w n y m będziesz, bo ci też rogi uros­ ną". Jakoż wyrosły zaraz Mojżeszowi dwa świecące róż­ k i na głowie — co do dziś dnia Żydzi uważają i m o d ­ ląc się w święta, z czego bądź na głowie r o g i sobie r o ­ bią na tę pamiątkę. Od tego czasu dużo razy Mojżesz rozmawiał z Panem Bogiem, i anieli z nieba z posył­ k a m i do niego przychodzili, że się ze wszystkiem w łcsce Boskiej ufundował i najstarszym kapłanem został ludu żydowskiego". (O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 7. Krakowskie Ш, Wrocław 1962, s. 14, 15). Szaty w y k o n y w a n o zgodnie z opisem z a w a r t y m w Starym Testamencie (2. Mojżeszowe, rozdz. X X V I I I ) : 4. A teć są szafy, które urobią: Napierśnik i nara­ miennik, i płaszcza i suknia haftowana, czapka i pas. I urobią te szaty święte A a r o n o w i b r a t u t w e m u i synom jego, aby m i kapłański urząd sprawo­ w a l i . (...) 9. I weźmiesz dwa kamienie onychiny i wyryjesz na i ich imiona ' -'nów Izraelskich; 10. Sześć imion i t u na j e d n y m kamieniu, a imion sześć drugich na d r u g i m kamieniu, według narodzenia ich. 11 Robotą snycerzów, którzy kamienie rzeza, wyryjesz na obu kamieniach imiona synów Izraelskich, i osa­ dzisz je w złote osadzenie. 12. I położysz te obydwa kamienie na wierzchnich k r a ­ jach naramiennika, kamienie pamiątki dla synów Izraelskich, i nosić będzie A a r o n imiona ich przed Panem na obu ramionach swych na pamiątkę. (...) 15. Uczynisz też napierśnik sądu robotą haftarską, w e ­ dług roboty naramiennika urobisz go; ze złota, z n i ­ jacy ntu, i z szarłatu, i z karmazynu dwa kroć f a r ­ bowanego, i z białego j e d w a b i u rkęconego uczynisz go. (...) 17. I nasadzisz weń pełno kamienia, cztery rzędy kamie­ nia, t y m porządkiem: sardyjusz, topazyjusz i szma­ ragd w pierwszym rzędzie. 18. W d r u g i m zasię rzędzie: karbunkuł, safir i jaspis. 19. A w trzecim rzędzie: l i n k u r y j u s z , achates i ametyst. 20. A w c z w a r t y m rzędzie: chryzolit, onychin i b e r y l ; te będą wsadzone w złoto w rzędzie swoich. 21. A tych k a m i e n i z i m i o n a m i synów Izraelskich bę­ dzie dwanaście według i m i o n ich, tak jako rzeza pieczęci, każdy według imienia swego będą, dla dwunastu pokoleń. (...) 29. I będzie nosił A a r o n imiona synów Izraelskich na napierśniku sądu, na piersiach swych, gdy będzie wchodził do świątnicy, na pamiątkę ustawiczną przed Panem. 30. Położysz też na napierśniku sądu U r i m i T u m m i m , które będą na piersiach A a r o n o w y c h , gdy wchodzić będzie przed Pana, i poniesie Aaron sąd synów Izraelskich na piersiach przed Panem ustawicz­ nie. (...) 36. Uczynisz też blachę ze złota szczerego, a wyryjesz na niej robotą tych co pieczęci rzeza: Świętość Panu. 37. Tę przywiążesz do sznuru hijacyntowego, i będzie na czapce; na przodku na czapce będzie... 38. A ta będzie nad czołem Aaronowem, aby nosił A a r o n nieprawość poświęconych rzeczy, któreby po­ święcali synowie Izraelscy przy wszystkich darach poświęconych rzeczy swych; a będzie nad czołem jego ustawicznie, aby i m zjednał łaskę u Pana. (...) 40. Synom także A a r o n o w y m poczynisz szaty; i poczy­ nisz i m pasy, i czapki i m poczynisz na cześć i na ozdobę. (...) 42. Urobisz i m też ubiory lniane, dla zakrycia nagości ciała; od biódr aż do udów będą". 43. Pieśń ku czci Matki Bożej Cudownej..., Kraków, d r u k powielany, kupiony na odpuście w 1975 r. 44. Żywot Pana Boga Naszego Jezusa Chrystusa..., Czę­ stochowa 1830 r. 3 8 i l . 23. Przy wejściu do klasztoru rozłożyli swój towar sprzedawcy. riały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", K. 1904, s. 84. Spostrzeżenia te dotyczą lat 1973—1977. I n f o r m a c j e uzyskane w rozmowach ze sprzedaw­ cami. W. Kosiński, op. cit., s. 84—85. A. Datko, Struktura miejsca świętego na przy­ kładzie Kalwarii Zebrzydowskiej w czasie Misterium Męki Pańskiej. Praca magisterska pisana w katedrze E t n o g r a f i i U W pod k i e r u n k i e m prof. A . K u t r z e b y - P o j narowej, nr arch. 159, s. 57. Warszawa 1975. 22 tamże, s. 55. £3 tamże, s. 56. 21 tamże, s. 58. 35 tamże, s. 58. 2fl tamże, s. 59. 27 tamże, s. GO. 28 tamże, s. 60. 29 tamże, s. 60. 30 tamże, s. 60. SI tamże, s. 61. 82 tamże, s. 61. 33 tamże, s. 61. 31 tamże, s. 62. 33 tamże, s. 62. Sfi tamże, s. 62. N a k r y c i e m głowy Kaifasz zwraca uwagę w i e l u pielgrzymów. Wykonano je wzorując się na popularnych przedstawieniach ikonograficznych. L u d z'emi k r a k o w ­ skiej p o t r a f i uzasadnić kształt tej czapki: „pewnego r a ­ zu Mojżesz pasł bydło i ujrzał krzak gorejący i w n i m na oczy swoje zobaczył samego Boga. Upadł na kolana, widziało mu się, że Pan Bóg ma dwa świecące rogi i l i 1 8 1 9 2 0 2 1 3 7 Fot.: Л. Grodnicki, i l . 1, 2; K. KubLak, i l . 3—23. 160 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dea789d591e60b4a1774a9a135602cd.pdf 10f3bc8a71ec90920048bc39edcc77ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4359 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4057 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.241-244 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R О N IV-VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 28.V — w Warszawie przez ca­ ły dzień trwała V I I „Cepeliada". W 82 stoiskach można było kupić w y r o b y twórców zrzeszonych w Cepelii i Stow. Twórców Ludo­ wych. Kiermaszowi towarzyszyły estradowe występy zespołów f o l ­ klorystycznych, pokaz mody i n s p i ­ rowanej l u d o w y m i w z o r a m i oraz budząca duże zainteresowanie de­ monstracja technik rękodzielni­ czych. Do kiermaszu oficjalnego dołączyli się p r y w a t n i sprzedawcy różnego rodzaju odpustowych świe­ cidełek, szydełkowych ozdób, k o ­ szmarnych lamp, łabędzi, obrazów i rzeźb amatorskich. * 2—4.VI — w Płocku odbył się X I I Ogólnopolski Festiwal F o l k l o ­ r u i S z t u k i L u d o w e j . Otwarcie Fe­ stiwalu poprzedziła uroczystość wręczenia nagród i m . Oskara K o l ­ berga. W imprezie wzięło udział przeszło tysiąc artystów i twórców ludowych, koncertowały zespoły i kapele z całej Polski. Odbył się koncert poezji l u d o w e j a poza t y m : zabawy i festyny, kiermasz sztuki l u d o w e j , „Cepeliada", K r a m Żywieckich Pierników, wystawa wyrobów „Cepelii". Imprezę za­ kończyły występy zaproszonych ze­ społów z W i l n a i Łożnicy (Jugosła­ wia). * 1.VI — w K r a k o w i e spod koś­ cioła Norbertanek wyruszył t r a d y ­ c y j n y pochód L a j k o n i k a , by przed ratuszem m i e j s k i m odebrać haracz. W t y m r o k u L a j k o n i k i e m był W o j ­ ciech G i l o w s k i , a towarzyszyła m u trzydziestoosobowa kompania m i e ­ szkańców Zwierzyńca. Strój L a j k o ­ nika, który jest kopią projektu Stanisława Wyspiańskiego, w y k o n a ­ no w cepeliowskiej Spółdzielni i m . St. Wyspiańskiego. * 3— 5.VI w J a ś l e zorganizowano Ш Festiwal K a p e l L u d o w y c h , Ś p i e ­ waków i Instrumentalistów pn. „Jasielskie Okółki". Celem festiwa­ l u był przegląd i ochrona t r a d y c j i autentycznego śpiewu i m u z y k i l u ­ dowej. * 9—11.VI — Przysucha. W r a ­ mach D n i Kolbergowskich odbył się I Wojewódzki Przegląd F o l k l o ­ r u „Przysucha — 78". Przybyły licz­ ne zespoły i kapele, były także w i ­ dowiska przypominające dawne, obrzędowe zwyczaje, kiermasz sztu­ k i ludowej, biesiada f o l k l o r y s t y c z ­ na. Pokazano wystawę tkactwa, na której można było zapoznać się z przebiegiem procesu tkania; zorga­ nizowano seminarium f o l k l o r y s t y ­ czne. I К A 1978 * 9—11.VI — w Ostrołęce obcho­ dzono D n i F o l k l o r u K u r p i o w s k i e ­ go. Otwarcia dokonał w i c e w o j e w o ­ da miasta, który przypomniał b l i ­ sko 25 lat t r a d y c j i D n i . Przez t r z y d n i prezentowały się na estra­ dzie zespoły z Puszczy Białej i P u ­ szczy Zielonej, odbyły się liczne konkursy. Pokazano również w y ­ stawy sztuki ludowej, wystawę f o ­ tograficzną „Zabytki budownictwa ludowego na K u r p i a c h " oraz zor­ ganizowano J a r m a r k K u r p i o w s k i . * 9—11.VI — w B y t o w i e odbył się Kaszubski J a r m a r k F o l k l o r y s ­ tyczny inaugurujący Słupskie D n i T u r y s t y k i . Swoją twórczość prezen­ t o w a l i artyści i zespoły z r e j o n u Kaszub. Odbyły się również semi­ naria poświęcone sztuce l u d o w e j i folklorowi. * 11.V — w Ciechocinku T o w a ­ rzystwo Przyjaciół Ciechocinka, w siedemdziesięciolecie istnienia zor­ ganizowano Festiwal F o l k l o r u K u ­ jaw. Wśród licznych konkursów na uwagę zasługuje konkurs pisania wzorów piaskiem, pokazujący sztu­ kę charakterystyczną dla tego r e ­ jonu. * 9 — 11.VI — N o w y Sącz. Spot­ kanie z F o l k l o r e m w Sądeckim Par­ k u Etnograficznym. Można było nie t y l k o zobaczyć rzeźby z Paszyna, pokazy technologii tkania czy haf­ towania, ale i zjeść kawałek t r a ­ dycyjnego kołacza. 10— 11.VI — w Łowiczu był J a r m a r k Łowicki, na j a r m a r k u — w i e l k i k r a m wyrobów ludowych, pokazy h a f t u i w y c i n a n k i , przegląd obrzędów l u d o w y c h z różnych r e ­ jonów Polski oraz zabawa. 1 1 —24.VI — w Poznaniu orzez dwa tygodnie trwał J a r m a r k Świę­ tojański. W ramach J a r m a r k u o d ­ była się „Cepeliada". 16. V I — w Pszczynie — I I „Spotkania pod b r z y m e m " (śląska nazwa modrzewia). Organizatorzy postawili sobie za cel w y s z u k i w a ­ n i e i prezentowanie małych auten­ tycznych grup ludowych, t a k i c h jak grupy wokalne, kapele, zespoły k o lędziorzy i i n . Pokazali również wystawę „Zegary na w s i śląskiej". * 23—25.VI — w Zamościu ob­ chodzono D n i F o l k l o r u Zamojszczyzny. Obok w y s t a w , koncertów i targów prezentujących dorobek ar­ tystów regionu — w i d o w i s k a ob­ rzędowe, Wesele Tarnogórskie i Sobótki. 24.VI — w Gródku nadbużańs k i m mieszkańcy Sokołowa zapro­ szeni b y l i na uroczystą Noc Kupały. * 28.VI—2.VII — w K a z i m i e r z u nad Wisłą trwał X I I Festiwal K a ­ pel i Śpiewaków L u d o w y c h . P r z y ­ jechało 51 kapel, 8 zespołów śpie­ waczych i 48 solistów z całego k r a ­ j u . Poza konkursem występowało 8 kapel i 8 zespołów śpiewaczych, k i l k a zespołów pieśni i tańca oraz zespół z L y o n u . Niezależnie od k o n k u r s u , przez cały czas o d b y w a ­ ły się koncerty, improwizowane występy i widowiska. Pokazano między i n n y m i B a l Mieszczan Ży­ w i e c k i c h (zespół „Pilsko"), Wesele Wielkopolskie, „Sobótki" (zespół ..Powiśle"), w i d o w i s k o „Prządek" z Żerdzi. Poza konkursem głównym odbył się konkurs ..Duży-Mały" i konkurs „Bosej nóżki", konkurs ballad l u d o w y c h . Na kiermasz sztuki ludowej przyjechało przeszło siedemdziesię­ ciu twórców zrzeszonych w Stow. Twórców L u d o w y c h , można było zobaczyć i kupić wiele interesują­ cych prac. Twórcą pięknej, prostej sceno­ g r a f i i był A d a m K i l i a n . * V I — w Łodzi odbyła się X Łódzka Wiosna Artystyczna, na temat t r a d y c y j n e j i współczesnej kultury robotniczej w w i e l k i m mieście. Udział wzięło 600 a r t y s ­ tów-amatorów. * V I — w skansenie w Z u b r z y ­ cy Górnej miało miejsce święto pa­ sterskie, podczas którego przypo­ mniano stare obrzędy związane z wypędzaniem bydła na Orawie. W imprezie brały udział dziecięce ze­ społy folklorystyczne. Konkursy i wystawy 3.IV — w Myślenicach, w „Do­ mu Greckim", otwarto wystawę malarstwa na szkle E w e l i n y i Jo­ lanty Pęksowych. * 7.IV — w D D K w e Wrocławiu przy u l . Ciepłej o t w a r t a została wystawa prac uczestników XIII Przeglądu P l a s t y k i A m a t o r s k i e j . * 14.IV — w Państwowym M u ­ zeum Etnograficznym w Warszawie wernisaż w y s t a w y pn. „Żywiecka Sztuka L u d o w a " . Pokazano malar­ stwo, rzeźbę, piękne h a f t y żywiec­ kie na t i u l u , ozdobne k w i a t y b i ­ bułkowe, plastykę obrzędową, za-' b a w k i i słynne żywieckie p i e r n i k i . * 25—27.IV — „Cepelia" w Częttochowie zorganizowała przegląd tkactwa ludowego, połączony z gieł­ dą dla producentów. * 241 �27.IV — w Warszawie w G a ­ l e r i i Sztuki Dzieci i Młodzieży (Stara Prochownia) o t w a r t o intere­ sującą wystawę p n . „Porównania'' zorganizowaną przez Pracownię Sztuki Nieprofesjonalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N . Pokazano na niej p r a ­ ce znanych artystów plastyków (m. i n . Tadeusza Brzozowskiego, Tadeusza Dominika, Marcina Jar­ nuszkiewicza, Łukasza K o r a l k i e w i cza, Andrzeja Majewskiego, L u d m i ­ ły M u r a w s k i e j , N i k i f o r a , Francisz­ ka Starowiejskiego i Andrzeja Strumiłły) powstałe w dwóch okresach — w latach dzieciństwa i dojrzałości. Wydano ilustrowany Katalog ze wstępem A . Jackow­ skiego. * 27.IV — w Warszawskim O środku K u l t u r y przy u l . E l e k t o r a l ­ nej o t w a r t o Warszawską Wystawę Plastyki Nieprofesjonalnej. * I V — w Muzeum Okręgowym w Radomiu czynna była ekspozycja pn. „Gry i zabawy w sztuce l u d o ­ w e j " . 14 twórców z w o j . r a d o m ­ skiego nadesłało rzeźby i obrazy przedstawiające t r a d y c y j n e g r y r o ­ dzinne, obrzędowe i dziecięce. I n a ­ grodę w dziedzinie rzeźby otrzymał Grzegorz Szewczyk, w dziedzinie malarstwa nagrody I nie przyzna­ no, I I otrzymał A n t o n i Jopkiewicz. * I V — w kopalni „Wieczorek" w Katowicach w y s t a w i a l i swoje prace górnicy-malarze, szesnastoosobowy zespół o dużych już t r a ­ dycjach. Należeli doń m . i n . Ociep­ ka i P. Wróbel. * I V — w Z a l i p i u odbył się k o n ­ kurs „Malowana Chata". I V — w T o r u n i u , w Bibliotece Głównej U M K wystawiał swoje ob­ razy Józef Sikora z Bydgoszczy. Była to czwarta wystawa z c y k l u prezentującego twórczość ludzi z ciężkim kalectwem. I V — w kościele św. Marcina w Warszawie urządzono wystawę rzeźb Józefa L u r k i p n . „Dobra n o ­ w i n a " . Większość eksponatów p o ­ chodziła z k o l e k c j i L u d w i g a Z i m merera. W K l u b i e Inteligencji K a ­ tolickiej zorganizowano spotkanie z rzeźbiarzem. Zagajał ks. Stanisław Małkowski (inicjator i organizator wystawy) i L . Zimmerer. 21.IV — w G a l e r i i Sztuki w N o w y m T a r g u otwarto wystawę zorganizowaną z okazji 25-lecia Spółdzielni Pracy Przemysłu L u d o ­ wego i Artystycznego „Arf" w K a ­ towicach. Z okazji w y s t a w y w y ­ dano ilustrowany katalog prezentu­ jący h a f t y i k o r o n k i koniakowskie. 13.V — w e Wrocławiu w M u ­ zeum Etnograficznym o t w a r t o { o konkursową wystawę h a f t u l u d o ­ wego eksponowaną poprzednio w T o r u n i u . K o n k u r s , o zasięgu ogól­ nopolskim, organizowały M i n . K u l ­ tury i Sztuki, „Cepelia", Stow. Twórców L u d o w y c h i Muzeum E t ­ nograficzne w T o r u n i u . Obszerny katalog ze wstępem Aleksandra Błachowskiego, ilustrowany m . i n . b a r w n y m i zdjęciami — w d r u k u . * 19.V — w Muzeum Tatrzań­ s k i m w Zakopanem urządzono w y ­ stawę malarstwa na szkle Krzyszto­ fa Okonia. * 22.V — w L i m a n o w e j rozstrzy­ gnięto k o n k u r s h a f t u . Udział w konkursie brało 67 twórców l u d o ­ w y c h i amatorów oraz 2 zespoły młodzieżowe z terenu Podkarpacia. Materiał k o n k u r s o w y oceniano w dwu. grupach: autentyku i adapta­ cji. W kategorii a u t e n t y k u p r z y ­ znano 6 nagród I . O t r z y m a l i je: A n d r z e j i Bronisław Czernikowie, Franciszek Czernik, Franciszek i Maria Janc, Eleonora Stanek, M a ­ ria Herman i M a r i a Rajchel. W kategorii adaptacji I nagro­ dy przyznano Stanisławie Cukier i Katarzynie Nikiel. * * V — Galeria „Nowogrodzka" warszawskiej „Desy" wystawiła o b ­ razy H a l i n y Dąbrowskiej. Wstęp do katalogu napisał Aleksander Jac­ kowski. 22.V — w Muzeum Włókiennic­ twa w Łodzi o t w a r t o wystawę p n . „Rękodzieło artystyczne w s i " . Na w y s t a w i e przyznano cztery nagro­ dy I : Stanisławowi Piwońskiemu z Kozienic (woj. radomskie) za rzeź- * Wręczenie nagrody Kolberga zespołowi redakcyjnemu „Polskiej Sztuki L u d o w e j " . WUZNAN1U ZASŁUG DLA'KULTURY 1 U D O W I j 7 1 SPO(OV\ i R! [ J A k C Y J M M U " i ' O i Sh. \ s / J l i k \ i ' J i ) O W V > . ZOSTAŁA PRZYZNANA NAGRODA ' MIESIĘCZNIKA « BARWY* IMIENIA OSKARA KOLBERGA WARSZAWA- 2 CZERWCA 1978 242 �bę, M a r i i Kopeć z Kęsowa ( w o j . bydgoskie) za hafty, A n i e l i Batko z L i p n i k ( w o j . krakowskie) za haf­ towany gorset, oraz K r y s t y n i e Za­ lewskiej z Siedlec za t k a n i n y . * 23.V — rozstrzygnięto k o n k u r s zorganizowany przez Muzeum O kręgowe w Białymstoku pn. „Lu­ dowe obrzędy północno-wschodnich terenów Polski". Przedmiotem k o n ­ kursu były r e k w i z y t y związane z obrzędowością doroczną i r o d z i n ­ ną, oraz opisy obrzędów ludowych. Na konkursie nogrody ufundowały: „Cepelia" , Białostockie Towarzy­ stwo K u l t u r y , Wojewódzki Związek Kółek Rolniczych. Nagrodę I za opis obrzędów i zwyczajów przyznano Elżbiecie Daniszewskiej z Knyszyna. Przy­ znano także nagrodę I i I I za cia­ sto obrzędowe. + 27. V — w sali „Cepelii" przy ul. EgiDskiej w Warszawie o t w a r t o zorganizowaną przez tę instytucję wystawę rzeźb Romana Śledzia z Malinówki. Wydano ilustrowany k a ­ talog ze wstępem A. Jackowskiego. * 28. V — w Muzeum Narodo­ w y m , oddział w Łowiczu, z okazji trzydziestolecia Spółdzielni „Sztuka Łowicka" w Łowiczu odbyło się spotkanie z twórcami l u d o w y m i , na którym wręczono odznaki Zasłużo­ nego Działacza K u l t u r y . Otrzymali je: Justyna Grzegory i Agnieszka Majer ze Złakowa, Stanisław Bogusz z Łowicza, Marianna Pietrzak z Łowicza, Julian Brzozowski ze Sromowa, E m i l i a Pudłowska z Ło­ wicza, Regina Dąbrowska z Różyc i Helena Gruszczyńska z Łowicza. * V — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu była czynna wystawa tkactwa dwuosnowowego z terenów Podlasia. V — w skiej chacie dzono stałą konywanych stki K o n i a k o w i e , w góral­ Zuzanny Gwarek urzą­ wystawę koronek w y ­ przez miejscowe a r t y ­ 1—15.VI — w pawilonach „Ce­ p e l i i " w Częstochowie urządzono pokonkursową wystawę pn. „II W o ­ jewódzki Przegląd Plastyki Nie­ profesjonalnej". I nagrodę otrzymał A n d r z e j Psyk z Myślenic za olejne pejzaże. + V I — w K r a k o w i e , w Galerii Współczesnej Sztuki L u d o w e j poka­ zano pieczywo obrzędowe i k w i a t y z Kielecczyzny, rzeźbę sakralną z okolic Nowego Sącza, t k a n i n y z re­ jonu świętokrzyskiego i białostoc­ kiego. 6.VI — w Galerii Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych „Stara K o r d e g a r d a " w warszawskich Ł a ­ zienkach otwarto pokonkursową wystawę „Żołnierz obrońcą i b u ­ downiczym". Na wystawie ekspo­ nowano ok. 400 obrazów, rzeźb i t k a n i n . W poszczególnych działach przyznano: za malarstwo na szkle — I nagrodę Ewelinie Pęksowej, I I Władysławowi Walczakowi i Jo­ lancie Pęksowej. Za malarstwo olejne — wyróżnienie Józefowi O- pyrchałowi z Dziewina, za rzeźby w d r e w n i e I nagrody nie przyzna­ no, I I — Bronisławowi Chojęcie z Adamowa, M a r i a n o w i L o j i z Ł u kawicy i Bolesławowi Susce z B u ­ dzisk; za t k a n i n y — pierwsze na­ grody Felicji M a l e w i c k i e j z N o w o kolna i Wandzie Olchanowskiej z K u p l i k , I I Janinie Buraczyk z K o ­ rycina i Helenie Malewickiej z Nowokolna. * 7.VI — w K r a k o w i e rozstrzyg­ nięto ogólnopolski konkurs pn. „Rolnik i jego praca w twórczości l u d o w e j " . Organizatorami b y l i : r e ­ dakcja pisma „Gromada — R o l n i k Polski", „Cepelia", Stow. Twórców L u d o w y c h oraz Muzeum E t n o g r a f i ­ czne w K r a k o w i e , które było go­ spodarzem k o n k u r s u . 393 osoby z 43 województw nadesłały 1752 p r a ­ ce, zarówno w tradycyjnych tech­ nikach i formach, jak też obrazy na płótnie i papierze 6 tematyce wiejskiej. Jury zakwalifikowało na wystawę około 250 rzeźb, t k a n i n , obrazów i wycinanek. Nagrody I otrzymały: Scholas­ tyka K r u p o w i c z za tkaninę d w u osnowową i Ewelina Pęksowa za obrazy na szkle. Nagrody I I — Bronisław Chojęta i Szczepan M u ­ cha za rzeźby, Halina Konopacka, Jolanta Pęksowa i Władysław W a l ­ czak za malarstwo na szkle; Jani­ na Szumiło za tkaninę dwuosnowową; Stanisław Borowiec, Józef F i r m a n t y i E d w a r d Daniel za m a ­ larstwo na płótnie i papierze; A g ­ nieszka Majer za kodry łowickie. Nagrody I I I dostali: Zofia R o j - G ą sienica, Janina Jarosz i Zdzisław Walczak za obrazy na szkle; Wa­ cław Rokita za rzeźbę ceramiczną; Kazimiera Makowska, Genowefa Dzieszko i Helena Malewicka za t k a n i n y dwuosnowowe; Justyna Grzegory za kodry łowickie; Sta­ nisław M a j e w s k i , Roman Siedź i E d w a r d Kołacz za rzeźby. Przyzna­ no również 21 wyróżnień. Najwię­ cej nadesłano rzeźb w d r e w n i e — ok. 530, ale t y l k o niewielka ich część została zakwalifikowana na wystawę. Najwyższy i najbardziej wyrównany poziom reprezentowa­ ły t k a n i n y dwuosnowowe. Nadesła­ no również piękne w y c i n a n k i k u r ­ piowskie i hafty, ale ponieważ nie odpowiadały tematycznym założe­ n i o m konkursu, nie mogły podle­ gać ocenie. * V I — w M.D.K. w Myśleni­ cach zorganizowano wystawę po­ konkursową pod nazwą: „Kwiaty polskie". Pokazano tradycyjne ozdoby bibułkowe, wykonane przez 54 osoby dorosłe i trzynaścioro dzieci z województwa k r a k o w s k i e ­ go. Przyznano 5 nagród pierw­ szych. Otrzymali je: Piotr D u r l a t ka, Zofia H a j d u k , Józefa Miłkowska, Genowefa Mrożek i Cecylia .Proszek. Wystawa pojedzie do L i p ­ ska. * VI — Muzeum Okręgowe w Suwałkach pokazało współczesną tkaninę ludową, m . i n . sejpaki, pa­ siaki, t k a n i n y dwuosnowowe, w i e łonicielnicowe oraz d y w a n y k i l i m o we. * VI — Muzeum Okręgowe w Sieradzu zorganizowało wystawę dwóch twórczyń ludowych, Stani­ sławy K u b i k i Rozalii Makówki, w sześćdziesiątą rocznicę ich pracy twórczej. Wystawiono prace z dzie­ dziny zdobnictwa i plastyki obrzę­ dowej. * 30.VI — w Opocznie rozstrzyg­ nięto konkurs na opoczyńską t k a ­ ninę wełnianą z przełomu X I X i X X w i e k u . Nagrody I nie przyzna­ no. Nagrody I I o t r z y m a l i : Stani­ sława Dąbrowska z Bielowie, M a ­ rianna Jobczyk, M a r i a Rzepka z Bielowie, Aniela Koska z G a p i nowa, Weronika Lesiok z Mię­ dzyborza, Maria Papecka z Sito­ w e j , Janina Synowiec z W o l i Z a ­ leżnej, Rozalia Wijata, Zuzanna Włodarczyk, M a r i a i Teresa W i k torowicz z Opoczna. Przyznano t a k ­ że nagrody I I I i wyróżnienia. Polska sztuka ludowa za granicą 27.IV — w L u n d (Szwecja) ot w a r t o wystawę obrazów na szkle Adama Słowińskiego. Organizato­ rem w y s t a w y był Aleksy A l t m e j d , on też napisał wstęp do katologu artysty. Obrazy eksponowano w ga­ lerii „Angel". * V — Spółdzielnia Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w M i ­ kołajkach sprzedała trzysta gobe­ linów do Czechosłowacji. + V I — w Rosario (Argentyna) otwarto wystawę polskiej sztuki ludowej, zorganizowaną z i n i c j a t y ­ w y Antoniego Wróbla. * W m a r c o w y m numerze szwedz­ kiego pisma „Femina" zamieszczo­ no artykuł zapowiadający wspo­ mnianą wyżej wystawę w L u n d , poświęcony polskiej sztuce l u d o ­ wej. Inne 7.IV — w Domu K u l t u r y Pra­ cowników Służby Zdrowia w e W r o ­ cławiu odbyła się aukcja prac 54 plastyków-amatorów, członków Sto­ warzyszenia Plastyków Amatorów. Dochód z imprezy został przezna­ czony na budowę Domu K o m b a ­ tanta w Miliczu. Również we Wrocławiu 16.IV. odbyła się pod patronatem K l u b u Młodzieży Pracującej ZSMP „Piw­ nica Świdnicka" I Giełda Plastyki Amatorskiej. „Piwnica" zamierza objąć opiekę nad amatorami, słu­ żyć i m poradami i fachową pomocą. Zaczyna od giełdy! Gratulujemy zrozumienia problemów amatorstwa! Worek z giełdami rozpruwa się nad k r a j e m . Również Między­ zakładowy K l u b Kulturalno-oświa­ towy „Łączność" w Olsztynie urzą­ dził w k w i e t n i u I Wojewódzką Giełdę Plastyki Nieprofesjonalnej. + 13.IV — w Tucholskim Domu Kultury odbyło się posiedzenie k r a j o w e j Rady Regionalnych To­ warzystw K u l t u r y przy M i n i s t e r - 243 �stwie K u l t u r y i Sztuki. Obradom przewodniczył wiceminister K u l t u ­ ry i Sztuki dr Józef F a j k o w s k i . Ideą przewodnią obrad był mece­ nat regionalnych towarzystw k u l ­ t u r y nad twórczością ludową. * 2.V — Komisja Nagród im. Oskara Kolberga przyznała na rok 1978 Nagrodę „ B a r w " następującym osobom: Stanisławie Bakułowej, wycinankarce ze Strzałek koło K a ­ dzidła, dr. Janowi P i o t r o w i Dekowskiemu, działaczowi z Łodzi, Janowi Gąsiorowi, garncarzowi z Medyni Głogowskiej koło Rzeszo­ wa, Janowi Józefowskiemu, m u ­ z y k o w i l u d . z Rojówki koło Tęgo­ borza, dr. L o n g i n o w i Malickiemu, etnografowi i działaczowi, Sabinie Masełbas, tkaczce z Wasilówki koło Janowa Podlaskiego, ks. E d w a r d o ­ w i Nitce z Paszyna, Władysławowi Obrochcie, muzykowi-prymiście z Zakopanego, K l a r z e P r i l l o w e j , dzia­ łaczce z K c y n i , Jadwidze Specht z Montchanin (Francja), Janowi T y l ­ ce, snycerzowi z Zakopanego, Ta­ deuszowi Więckowskiemu, prezeso­ w i „Cepelii", ks. Bronisławowi W o j ­ dyle z Chicago (USA). Józefowi Zganiaczowi. rzeźbiarzowi z F a ł k o ­ wa, Walerii Żarnowskiej, k i e r o w ­ niczce zespołu z Dąbrów koło M y ­ szyńca, kapeli dudziarzv z R a w i ­ cza, zesrjołowi redakcji „Polskiej Sztuki L u d o w e j " , zespołowi mala­ rek z Zalipia, zespołowi „Mazur" z Bredv (Holandia). Zespołowi Pie­ śni i Tańca „Olza" z Cieszyna (Cze­ chosłowacja) i zespołowi ..Piasto­ w i e " ze Sztokholmu (SzwecjaV * 2.V — Odznaki Zasłużonego Działacza K u l t u r y otrzymali współ­ pracownicy i członkowie zespołu redakcyjnego „Polskiej Sztuki L u ­ d o w e j " : Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, A n n a Kunczyńska-Iracka, Wa­ cław Sułkowski i Jan Swiderski. 12.V — w Białce koło Parcze­ wa rozpoczął się plener malarsko-rzeźbiarski dla twórców ludowych, zorganizowany przez Parczewski Dom Kultury i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . * 9—21.V — w Poznaniu odbył się I I I Festiwal Kiczu, zorganizo­ wany przez Studencki Dyskusyjny K l u b F i l m o w y „Fantom". Celem fe­ stiwalu i zorganizowanego sympo­ z j u m było pokazanie f u n k c j o n o w a ­ nia kiczu we współczesnej k u l t u ­ rze. Wystawę przygotował A n d r z e j Ekwiński. Nieco wcześniej, w k w i e t n i u wystawę kiczu oraz dyskusję na ten temat zorganizowało również Koło Studentów A k a d e m i i Sztuk Pięknych w Warszawie. * V — w Żywcu Centralny Ośrodek M e t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y zorganizował seminarium dla instruktorów domów k u l t u r y i pracowników, zajmujących się do­ kumentacją fotograficzną f o l k l o r u i sztuki ludowej. Celem d w u t y g o ­ dniowego seminarium było podwyż­ szenie k w a l i f i k a c j i fotografów-dokumentalistów. * 22.V — w czasie sympozjum, towarzyszącego II Quadriennale Rękodzieła Artystycznego krajów socjalistycznych w E r f u r c i e tema­ tem obrad pierwszego dnia były zagadnienia związane z inspiracją rękodzieła sztuką ludową. Referat ze strony polskiej wygłosił A l e k ­ sander Jackowski. * * 27—30.V — w Sanoku odbyła się międzynarodowa konferencja skansenowska. Wzięło w niej u dział ponad stu skansenologów, et­ nografów i konserwatorów, repre­ zentujących 15 skansenów polskich i 19 skansenów z 11 krajów E u r o ­ py. Obrady konferencji zbiegały się z 20 rocznicą utworzenia Sanockie­ go P a r k u Etnograficznego. * * 4.V — w Kolbuszowej odbyła się Ogólnopolska Konferencja Par­ ków Etnograficznych, połączona z uroczystym otwarciem P a r k u Et­ nograficznego w Kolbuszowej. 4—6.VI — w Myślenicach Cen­ t r a l n y Ośrodek M e t o d y k i U p o w ­ szechniania Kultury zorganizował ogólnopolskie sympozjum n.t. „Es­ tetyka w s i współczesnej w oparciu 0 tradycje k u l t u r o w e regionu". Ce­ lem sympozjum była próba oceny współczesnej „sytuacji estetycznej" w s i i prezentacja osiągnięć w dzie­ dzinie k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i l u ­ dowej. Referaty wygłosili: A l e k ­ sander Jackowski, Bożena K u r a l , Tadeusz Więckowski, Wanda Telakowska, Lech D u t k a i i n . Włady­ sław Hasior przedstawił swą nie­ zwykle ciekawą kolekcję slajdów pokazującą estetykę naszych w s i , miast i miasteczek. Przygotowano dwie wystawy problemowe — współczesnych przedmiotów ozdob­ nych funkcjonujących we wnę­ trzach wiejskich oraz propozycje „Cepelii' urządzenia wnętrz w oparciu o ludowe tradycje. 17.VI — w Domu K u l t u r y w Rawiczu odbyła się sesja popular­ nonaukowa nt. „Tradycje F o l k l o r u Województwa Leszczyńskiego ze szczególnym uwzględnieniem Rawickiego". Wykłady wygłosili: prof. Józef Burszta, doc. dr Walerian Sobisiak, mgr Jadwiga Sobieska. Za­ proszeni goście zwiedzili wystawę pn. „Dorobek kapeli r a w i c k i c h d u ­ dziarzy". * W H a m b u r g u powstało Stowa­ rzyszenie przyjaciół warszawskiej kolekcji Zimmerera, na czele któ­ rego stanął Klaus v o n Bismarck, Prezydent I n s t y t u t u Goethego, b. dyrektor West-deutsche R u n d f u n k . Celem Stowarzyszenia jest pomoc w rozwoju k o l e k c j i i popularyzacja za granicą polskiej sztuki l u d o w e j 1 samorodnej, znajdującej się w zbiorach Zimmerera. W programie c y k l dużych w y ­ staw w R F N , F r a n c j i i t d . Poprze­ dzi je wystawienie w y b r a n y c h na te w y s t a w y eksponatów w K r a ­ k o w s k i m Pałacu Sztuki. C y k l w y ­ staw zostanie zakończony poka'zem w Warszawie. Kolekcja liczy obecnie ok. 6500 eksponatów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b26c7a1d10671b6b079c335584f2376.pdf 607a97a2e1439322bcee72a8aaf633c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4358 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4056 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.239-241 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E R O M A N REINFUSS, Meblarstwo ludowe w Polsce. W y d . Zakład Narodowy i m . Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1977. Stron 300, i l u s t r a c j i 191 (w t y m 5 plansz barwnych), 39 tablic (każda zawiera schema­ tyczne, inwentaryzacyjne r y s u n k i w i e l u mebli), 4 mapy. Książka Reinfussa jest pierwszym syntetycznym opracowaniem polskich mebli l u d o w y c h . Sam autor w e wstępie napisał, że „powinna ona spełniać rolę p i e r ­ wszego i n f o r m a t o r a w rękach szerokich kół miłośników sztuki l u d o w e j , młodzieży studiującej etnografię, czy p r o ­ jektantów — meblarzy, którzy w meblarstwie l u d o w y m chcieliby szukać i n s p i r a c j i dla swych przyszłych opra­ cowań". Jest to deklaracja stanowczo zbyt skromna. To prawda, że książka napisana jest ogromnie jasno, p r o ­ sto i przejrzyście skonstruowana, t a k że każdy zaintere­ sowany przedmiotem czytelnik może z n i e j korzystać bez uprzedniego przygotowania etnograficznego — na p e w ­ no jednak nie można jej określać mianem p o p u l a r y z&cji naukowej. Dla mnie jest to najbardziej interesująca spośród dotychczas napisanych przez Reinfussa rozpraw poświę­ conych poszczególnym gałęziom twórczości ludowej w Polsce. A u t o r przedstawia wnioski będące w y n i k i e m ana­ lizy ogromnego materiału zebranego w ciągu trzydziestu k i l k u lat jego własnych badań terenowych i badań k i e ­ rowanych przez niego zespołów (głównie związanych z Pracownią Badania Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N ) . Uwzględnia zbiory wszystkich polskich muzeów etnograficznych i porównawczo w i e l u muzeów europejskich. Podsumowuje w n i o s k i płynące z l e k t u ­ r y polskich i zagranicznych p u b l i k a c j i fachowych, a t a k ­ że (drukiem wydanych) dokumentów historycznych. Tak dogłębna znajomość przedmiotu pozwala mu zarówno zachować dystans do problemów kontrowersyjnych, jak budować harmonijną syntezę opartą na k o n k r e t n y c h faktach, setkach przykładów. D o d a t k o w y m plusem — w m o i m odczuciu bardzo istotnym — jest świetna znajomość tajników rzemiosła stolarskiego. Opisy k o n s t r u k c j i m e b l i są tak precyzyjne, że w y d a j e się, iż profesor umiałby sam je wykonać. W sumie otrzymaliśmy wyczerpujące kompendium wiedzy o naszych meblach ludowych a jednocześnie bar­ dzo interesujące s t u d i u m ważnej dziedziny plastycznej k u l t u r y ludowej. Na wstępie szkicuje Reinfuss zarys dziejów urządze­ nia wnętrz demów w i e j s k i c h w historycznym r o z w o j u : zajmuje się funkcją mebla w e wnętrzu, jego ewolucją, postępującą w r a z ze zmianami społecznych i historycz­ nych warunków życia na wsi. Przypomina najważniej­ sze czynniki jakie kształtowały chłopskie gusty este­ tyczne. W rozdziale d r u g i m przedstawione jest środowisko stolarzy, obejmujące mistrzów warsztatów związanych z t r a d y c j a m i cechowymi, w i e j s k i c h rzemieślników za­ wodowych i wreszcie samouków, czy wprost gospoda­ rzy wykonujących najprostsze sprzęty na własny użytek. Rozdział trzeci poświęcony jest technikom k o n s t r u ­ owania i zdobienia mebli, a czwarty, najobszerniejszy — analizie poszczególnych rodzajów sprzętów. Stosując p o ­ dział rzeczowy materiału omawia autor kolejno meble służące do spania, do siedzenia, stoły, półki, skrzynie i k u f r y , szafy i kredensy, sprzęty służące do oświetla­ nia, zegary, meble dla dzieci. T a k i układ kompozycyjny pozwala czytelnikom zain­ teresowanym problemami szczegółowymi korzystać z książki niemal na zasadzie encyklopedii, przede wszyst­ k i m jednak służy przekonującemu r o z w i j a n i u tezy n a j ­ bardziej w m o i m odczuciu istotnej: „nie ulega wątpli­ wości że obok u b i o r u , który w k u l t u r z e l u d o w e j jest czymś w rodzaju l e g i t y m a c j i społecznej... urządzenie wnętrza jest d r u g i m z k o l e i składnikiem k u l t u r y , nie­ zwykle wrażliwie reagującym na wszelkie różnice w y n i ­ kające ze stanu majątkowego, przynależności społecznej, nastawienia ideologicznego czy osobistych zainteresowań względnie gustów mieszkańców. Urządzenie mieszkania jest t y m elementem, który w sposób najbardziej bez­ pośredni wyraża potrzeby, pragnienia i możliwości czło­ wieka". Wywód, j a k i autor przeprowadza na przykładzie h i ­ storii urządzenia chat i dziejów poszczególnych mebli może stanowić podstawę rozważań o zakresie znacznie szerszym niż skromnie sugeruje tytuł książki. Myślę, że badacze wszystkich niema] gałęzi polskiej sztuki l u d o ­ w e j mogą w „Meblarstwie" znaleźć interesujący ma­ teriał porównawczy, czy uzupełniający dla swych po­ szukiwań. Obraz t r a d y c y j n e j w s i polskiej widziany od stromy wnętrza chałup ukazuje ich mieszkańców jako społecz­ ność mocno rozwarstwioną i złożoną. Była ona w p r a w ­ dzie izolowana od głównego n u r t u k u l t u r y n a r o d o w e j — ale izolację tę dzieliła w pewnej mierze z niższymi w a r ­ s t w a m i szlacheckimi i mieszczańskimi, nie było to też zupełne odcięcie od wpływów „z góry". Reinfus w bar­ dzo interesujący sposób pokazuje na przykładach zja­ wisko przejmowania i przekształcania wzorców, ich „opa­ danie" w dół k u najbiedniejszym w a r s t w o m społeczeń­ stwa. Tezę o tendencji u k i e r u n k o w a n e j przeciwnie zda­ niem jego trudno udowodnić. Przykłady wzorowania się na meblu l u d o w y m przez stolarzy cechowych, j a k i e zna­ lazła Maszkowska, nie są przekonujące. Jednocześnie wskazuje autor na przynależność polskiego meblarstwa ludowego do kręgu mebli ludowych środkowej i pół­ nocnej Europy. Dzięki w z a j e m n y m k o n t a k t o m rzemie­ ślników cechowych i ich zamiłowaniu do t r a d y c j i cechy wspólne m e b l i rysują się chyba mocniej niż odmienności narodowe czy regionalne. Przynależność naszych mebli ludowych do „wielkiej r o d z i n y " i możliwość czerpania wzorów z różnych źró­ deł pokazuje autor m i n . na przykładzie mebli k u r p i o w ­ skich, polemizując z tezą Olędzkiej o ich bezpośredniej zależności od f o r m sprzętów rozpowszechnionych na Mazurach. Czyni to także analizując genezę k o n s t r u k c j i i zdobienia poszczególnych mebli. Np. niektóre f o r m y stołów, szaf narożnych i zydli, czy skrzynie sarkofagowa rozpowszechnione w w i e l u krajach europejskich, dadzą się wywieść bezpośrednio z gotyku, skrzynie malowane przekazują przede w s z y s t k i m dziedzictwo renesansu, któ­ re najsilniej zaciążyło na formach i zdobieniu naszych mebli ludowych (także łóżek, stołów, półek). Powiąza­ nie polskich t r a d y c j i meblarskich z meblarstwem l u d o ­ w y m krajów ościennych, podobnie jak t r a k t o w a n i e przez �ludowych stolarzy polskich mebli stylowych jako wzor­ ców — nie negują zdaniem autora ich oryginalnych wartości plastycznych, co w y k a z u j e w i e l o k r o t n i e przy okazji analizy poszczególnych typów m e b l i Czynnikiem decydującym jest t u sposób i stopień przekształcenia wzoru i dostosowania go do potrzeb i możliwości w i e j ­ skich odbiorców, a także umiejętności rzemieślniczych twórców. Nie można jednak — na co wskazuje Rerinfuss polemizując z G r a b o w s k i m — szukać zasadniczych w a r ­ tości artystycznych naszych mebli ludowych i dowo­ dzić ich rdzennej polskości na zasadzie znalezienia np. niespotykanych gdzie indziej motywów zdobniczych. G r a ­ bowski wskazuje na oryginalność skrzyń m a l o w a n y c h z pogranicza ziem: kieleckiej, lubelskiej i rzeszowskiej, których m a l a t u r y nie m a j ą analogii. Rakifuss natomiast zwraca uwagę na fakt, iż istnieją — i nie t y l k o w P o l ­ sce — podobne grupy sprzętów w y t w a r z a n y c h w t r a d y ­ cyjnych i izolowanych regionach. Nie można więc tego rodzaju odrębności uważać za cechę narodową, a n i w y ­ jątkową. Zagadnienie szczegółowej regionalizacji m e b l i l u d o ­ w y c h nie w y d a j e się w świetle przedstawionego przez autora materiału sprawą dla charakterystyki tej gałęzi sztuki l u d o w e j najważniejszą. A l i t o r podkreślał w i e l o ­ krotnie, że różnice w urządzeniu wnętrz chałup w y n i k a ­ Krata 240 ły przede wszystkim z gospodarczych i społecznych warunków życia. Znaczenie miały t u przede w s z y s t k i m stopień zamożności (a więc obciążenie pańszczyzną, nie wszędzie równie ciężkie), tradycyjność gospodarki, względnie wpływ miasta w regionach szybciej i n d u strializowanych, a także — zwłaszcza na Śląsku i w Wielkopolsce — wpływ k u l t u r sąsiednich narodów. N a j ­ większe zróżnicowanie występuje w zdobieniu mebli. Szczególnie w okresie gdy wpływ m e b l i s t y l o w y c h był już n i e w i e l k i , zasięg występowania określonych typów, np. k o m p o z y c j i k w i e t n y c h malowanych na skrzyniach, pokrywał się z w y k l e z granicami zasięgu produkujących je warsztatów. Książka wydana jest jak n a nasze możliwości t y p o ­ graficzne starannie. Ilustracje są dobrze odbite. Szkoda t y l k o , że tak mało jest tablic b a r w n y c h . Zwracają u w a ­ gę doskonale opracowane przez Marię Czarnecką (pla­ styczkę od dwudziestu lat stale współpracującą z auto­ rem) r y s u n k i inwentaryzacyjne mebli do tablic. Znacznie za mały okazał się nakład <5 000 egz.) w stosunku do zainteresowania, jakie książka wzbudziła. Już w k i l k a d n i po ukazaniu się była t r u d n a do zdo­ bycia, a po k i l k u miesiącach stała się „białym k r u k i e m " . K u p o w a l i zaś „Meblarstwo" nie t y l k o ludzie związani z etnografią, co świadczy najlepiej zarówno o walorach polskiego mebla ludowego jak i jego opracowania. okienna, wyra. 90X78 cm., w y k . P. W i n i a r s k i , Błaziny, radomskie. I nagroda w konkursie (patrz. ss. 201—212). woj. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b8a096db5d81a29d4d0168fa3a55e4a.pdf b8a2d158f89d388eb4e9721413e99384 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Malopolska - rzeźba kamienna rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4055 Title A name given to the resource Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.225-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małeta, Alicja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I). 1. Nagrobek Jakuba (zm. 1916 r.) i K a t a r z y n y (zm. 1938 r.) Dziewońskich, Dziekanowice, gm. Dobczyce, w o j . k r a ­ kowskie, w y k . Wł. Baran. I I . 2. Nagrobek A n n y Cieślikowej, Raciechowice, w o j . krakowskie, w y k . Wł. Baran. Alicja Małeta Z BADAŃ NAD L U D O W Ą RZEŹBĄ KAMIENNĄ O K O L I C WIELICZKI, G D O W A , Kamienna rzeźba reprezentowana przez f i g u r y p r z y ­ drożne i p o m n i k i nagrobne występuje w zagęszczeniu na terenach obfitujących w łatwo dostępny surowiec. Są to głównie obszary południowej i środkowo-wschodniej Polski. Kamienna rzeźba różnych okolic różni się cechami f o r m a l n y m i na skutek rozpowszechniania wzo­ rów miejscowych pracowni kamieniarskich. Niniejsze rozważania dotyczą rzeźby kamiennej południowych te­ renów w o j . krakowskiego oraz przyległych części w o j . nowosądeckiego i tarnowskiego, ze szczególnym uwzględ­ nieniem wiejskich ośrodków kamieniarskich w rejonie Dobczyc i Myślenic . Dokładnie przebadany został obszar zamykający się w trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice. Znajduje się t a m kilkanaście miejscowości, w których w y d o b y ­ wano piaskowiec, przede wszystkim na potrzeby b u d o w ­ nictwa. O d k r y w k i te, nazwane „kamieńcami", „górami", „skałami", są stosunkowo młode, początki ich eksploa­ t a c j i sięgają bowiem przeważnie końca X I X w. K a ­ mień stąd pochodzący w y k o r z y s t y w a n y był w niedale­ 1 k i m zasięgu od z kamieniołomów atowany od X V I budowlany jak i opatrując także Krakowa. MYŚLENIC miejsca wydobycia. T y l k o piaskowiec Drogini, a zwłaszcza Dobczyc (eksplo­ w . ) używany zarówno jako materiał rzeźbiarski, rozchodził się szeroko, za­ pracownie i warsztaty kamieniarskie 2 Datowane zabytki rzeźby kamiennej stanowią sa­ moistne, a czasem jedyne źródło historyczne, dotyczące dziejów kamieniarstwa na interesującym nas terenie. Najstarsza znana kamienna figura przydrożna pochodzi z pocz. X V I I w . z rejonu Dobczyc. K i l k a zabytków za­ chowało się z w i e k u X V I I I . Nie wszystkie mają cha­ rakter ludowy. Największa ilość kapliczek pochodzi z drugiej połowy X I X w . Po r o k u 1900 liczba f u n d a c j i f i g u r przydrożnych znacznie się zmniejszyła, natomiast pojawiają się na cmentarzach wiejskich najstarsze na­ g r o b k i kamienne. W miarę jak zbliżamy się do końca X I X w., wyła­ niają się spośród masy anonimowych prac obiekty, któ- 225 �mm I I . 3. Figura w Niżowej, gm. Gdów, w o j . krakowskie, w y k . Fr. Ślusarz, 1923 r. 11. 4. Fragment tejże kapliczki. r y c h autor jest znany. Wiadomości z terenu informują o wiejskich ośrodkach kamieniarskich tego okresu. W trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice, szczególnie w miejscowościach posiadających duże kamieniołomy j a k : Droginia, Dobczyce, Targoszyna powszechną znajo­ mość obróbki kamienia można by porównać do znajo­ mości obróbki drewna w dawnej wsi polskiej. Spora część gospodarzy z tych miejscowości — stawiając do­ my mieszkalne i b u d y n k i gospodarcze — sama obrabia­ ła potrzebny do tego celu kamień. Podkreślić należy, że umiejętności te dotyczyły t y l k o obróbki surowej, od której daleko do obróbki „czystej", czy artystycznej. Właścicielami dużych odkrywek były do I I w o j n y światowej d w o r y i probostwa, a mniejszych — ludność wiejska. D w o r y i probostwa wydzierżawiały zazwyczaj swoje „kamieńce" spółkom l u b pojedynczym kamienia­ rzom zajmującym się obróbką wstępną. Właściciele mniejszych „skał" eksploatowali je sami. Kamieniarze tamtejsi — nawet z n i e w i e l k i m i umiejętnościami — znajdowali zatrudnienie poza wsią, głównie w K r a k o ­ wie, jako robotnicy przy budowie dróg i mostów (zwa­ 226 no ich „szpicakami"), na budowach i w warsztatach k a ­ mieniarskich. Zachowane archiwalia k r a k o w s k i e dotyczące ce­ chu murarsko-kamieniarskiego słabo dokumentują do­ pływ uczniów z tego rejonu. Z niepełnych zresztą za­ pisów w y n i k a , że do trzeciej ćwierci X I X w. przyjęto zaledwie dwóch uczniów z omawianego t u terenu . Zebrane drogą wywiadów informacje o właścicielach warsztatów wiejskich sięgają końca ubiegłego w i e k u . A n i jeden z nich nie jest odnotowany przez k r a k o w s k i e spisy uczniów i czeladników, chociaż informatorzy w s k a ­ zują właśnie Kraków jako miejsce ich pracy. Księgi do­ tyczące okresu międzywojennego przynoszą 13 wpisów na uczniów chłopców z badanego terenu Spośród nich t y l k o trzech złożyło egzaminy czeladnicze. Kamieniarze, którzy nie przeszli przeszkolenia za­ wodowego, m i m o b r a k u uprawnień podejmowali się prac przy budowach i w y k o n y w a l i inne zamówienia. B y l i ścigani przez administrację i cech jako niebezpieczna konkurencja. Mówią o t y m zapiski w aktach cechu „murarsko-stameckiego" (kamieniarskiego) jak również 3 �Sprawozdania K r a k o w s k i e j Izby Rzemieślniczej z lat 1936—8. O w y m i „robotnikami, fuszerami" w y m i e n i o n y ­ mi przez archiwalia b y l i kamieniarze, którzy nauczyw­ szy się wstępnej obróbki w kamieniołomie, l u b w m i e j ­ skiej pracowni — zakładali własne skromne warsztaty na w s i . Ośrodkami wiejskiej p r o d u k c j i kamieniarskiej były na przełomie X I X i X X w . miejscowości: Dziekanowice, Grajów, Hucisko, R u d n i k , Borzęta. We wszystkich w a r ­ sztatach w y k o n y w a n o na równi obróbkę budowlaną k a ­ mienia (ciosy na fundamenty, piwnice, elementy a r c h i ­ tektoniczne) jak i artystyczną (nagrobki, f i g u r y przy­ drożne). Nie robiono t a m natomiast k a m i e n i młyńskich i żarnowych, w p r o d u k c j i których specjalizowały się Trzenieśnia i Poręba. Kamieniarze w y w o d z i l i się z biedniackich przysiół­ ków. Spośród w y m i e n i o n y c h wcześniej ośrodków n a j ­ prężniejszym w obecnym stuleciu były Dziekanowice. Znajdowały się t u t r z y warsztaty. W y k o n y w a n e w nich prace rozchodziły się szeroko, zaspokajając zapotrzebo­ wanie okolicznej ludności do tego stopnia, że pobliskie Dobczyce (duży ośrodek wydobywczy piaskowca) do okresu powojennego nie miały ani jednego warsztatu kamieniarskiego wykonującego prace o charakterze a r t y ­ stycznym. Dziekanowiccy kamieniarze w y w o d z i l i się z przysiółka Zabawa. Właścicielami warsztatów b y l i : Wła­ dysław Baran, Michał Idzi, Józef Hankus. Władysław Baran (1878—1956) pochodził z kamie­ niarskiej rodziny. Ojciec jego Jan, urodzony w R u d n i ­ k u (zrn. w 1911 г.), pracował w k r a k o w s k i c h warszta­ tach przez wiele lat. Zabrał on kilkunastoletniego syna do K r a k o w a na naukę zawodu. Znając już fach, Wła­ dysław Baran założył samodzielny warsztat w Dzieka­ nowicach. M i m o b r a k u uprawnień szkolił uczniów. W y ­ konywał głównie stele żydowskie („ciajwesy") i nagrob­ k i na pobliskie cmentarze katolickie. Stele zamawiano do K r a k o w a i Wieliczki, były bowiem tańsze niż wyroby kamieniarzy miejskich. Przy opracowywaniu kompozy­ c j i f i g u r a l n y c h Baran posługiwał się między i n n y m i , jako wzorami, oleodrukami o tematyce r e l i g i j n e j . Syn Władysława Barana — Bolesław (po zmianie nazwiska Brzeziński) założył w latach 60-tych własny warsztat w Wieliczce. W y k o n u j e nagrobki z k a m i e n i sztucznych, bez kompozycji f i g u r a l n y c h . cowana jest dokładniej, twarz zyskuje na ostrości r y ­ sów, wyraźnie zaznacza się cierniowa korona w postaci luźnej plecionki. Inne prace można przypisać temu auto­ r o w i już t y l k o hipotetycznie. Należało by t u zwrócić uwagę na zespół dość jednorodnych plastycznie figur Ukrzyżowanego na cmentarzu w Gorzkowie. Jedna z nich była niewątpliwie wykonana przez Barana. Pozostałe powstały w krótkim okresie od 1923 do 1927 r. Jest bardzo prawdopodobne, że wszystkie te nagrobki wyszły z warsztatu Barana. Możliwe też, że jego dziełem sa. także nagrobki Antoniego Króla i Józefa Waśniewskiego w Biskupicach oraz Ks. Węgrzynka w Dziekanowicach. Pozostali dziekanowiccy właściciele warsztatów nie są znani ze swych prac. Michał I d z i (1897—1961), uczeń Władysława Barana, usamodzielnił się w w i e k u 24 lat i założył d r u g i warsztat w Dziekanowicach. Zajmował się głównie obróbką artystyczną. Wykazywał duże zdol­ ności plastyczne. Sam projektował wzory nagrobków w y ­ konywanych przez siebie i innych miejscowych kamie­ niarzy. Szkolił dwóch uczniów, którzy zostali jego współ­ p r a c o w n i k a m i : Rudolfa Cygana i Franciszka Nowaka. Idzi współpracował z pozostałymi dziekanowickimi w a r ­ sztatami. Często zwracał się do niego o pomoc starszy odeń Józef Hankus. Idzi rysował dla niego wzory rzeźb i odkuwał napisy. Jedyna znana praca Idziego, to be­ tonowa kapliczka z 1960 r. w e wsi Jankówka. Trzeci warsztat miał w Dziekanowicach wspomnia­ ny już Józef Hankus. Kontynuował zawód swego ojca Klemensa, który przez wiele lat zajmował się kamie­ niarstwem w K r a k o w i e . Nie wiadomo jednak w j a k i m charakterze pracował. Gdy syn podrósł, Klemens H a n ­ kus wrócił na wieś i założył warsztat, w którym praco­ w a l i we dwóch, obywając się bez pomocy innych współ­ pracowników. Obaj b y l i analfabetami. 4 Nagrobki w y k o n y w a n e przez Władysława Barana znajdują się przede wszystkim na cmentarzach w Dzie­ kanowicach, Biskupicach, Gorzkowie, Raciechowicach. Wśród prac powtarzają się dwa tematy: M a t k a Boska Niepokalanego Poczęcia i Chrystus Ukrzyżowany. Każ­ dy z tych tematów realizowany jest w g jednego wzoru ikonograficznego. Tematy maryjne reprezentują trzy pełnoplastyczne, wolnostojące figury znajdujące się na cmentarzu w Dziekanowicach. Są to n a g r o b k i : A n i e l i Szydłakowej, zm. w 1937 г., Jakuba, zm. w 1916 r. i K a t a r z y n y zm. w 1938 r. Dziewońskich ( i l . 1), Stani­ sławy Błaszczyk, zm. w 1943 r. Kompozycja całości po­ staci nie ulega zmianie w kolejnych ujęciach. Zmieniają się tylko szczegóły, postać nabiera ruchu, t w a r z wydłu­ ża się, subtelnieje. Trzony f i g u r są w typie dekoracji analogiczne. Przedstawienia Ukrzyżowanego wykonane przez Władysława Barana znajdują się na cmentarzu w Gorz­ k o w i e (grób Władysława Stachury, zm. w 1926 г.), Bis­ kupicach (grób Teresy Szczurkówny, zm. w 1930 r.) oraz Raciechowicach (grób A n n y Cieślikowej, zm. w 1941 r. - - i l . 2). W przedstawieniach tego tematu widoczne są pewne modyfikacje. Na późniejszych czasowo wyobraże­ niach proporcje ciała Chrystusa zbliżają się do n a t u ­ ralnych; muskulatura, choć schematycznie ujęta, opra­ 227 �П. 5. Figura przydrożna, Glichów, gm. Wiśniowa, w o j . krakowskie. I I . 6. Kapliczka, W i n i a r y , w o j . krakowskie w y k . F. Ślusarz z Huciska, 1905 r. Mniejszy ośrodek stanowiły dwie wsie leżące blis­ ko siebie: Grajów i Hucisko. Kamieniarze tamtejsi w y ­ wodzili się z przysiółka Żakowa. W Hucisku od lat 80-tych ubiegłego w i e k u był eksploatowany kamienio­ łom będący wówczas własnością d w o r u . Były t u dwa warsztaty. Jeden z nich należał do Franciszka Ślusarza (1877—1926) noszącego przezwisko „Broda". Pochodził z Huciska, nie wiadomo gdzie wyuczył się zawodu. Jako jeden z pierwszych począł eksploatować miejscowy k a ­ mieniołom. Ślusarz musiał być dość wziętym rzeźbia­ rzem, bo jak pamięta Bronisława Cygan z Grajowa, sporo kamiennych f i g u r miał u siebie w chałupie. Prawdopodobnie zetknął się kiedyś z m i e j s k i m i pracow­ n i a m i k a m i e n i a r s k i m i , gdyż posiadał „żurnal" (wzor­ nik), który pokazywał k l i e n t o m zamawiającym rzeźby. Sam wykonywał napisy hebrajskie na stelach według wzoru rysunkowego dostarczonego przez Żydów. W p r a ­ cy pomagał Ślusarzowi syn Stefan (ur. w 1910 г.), który po śmierci ojca związał się z kamieniarską firmą k r a ­ kowską Braci Trembeckich. Zginął tragicznie w 1944 r. Franciszek Ślusarz znany jest z niewielu prac. W 1923 r. wykonał figurę przydrożną w Niżowej ( i l . 3, 4), ufundowaną przez cieślę nazwiskiem Jamka. Druga f i ­ gura jego ręki, datowana na 1905 г., autoryzowana, 228 I znajduje się w Glichowie ( i l . 5). Reprezentuje ona bar­ dzo popularny na t y m terenie t y p trzykondygnacjow e j kapliczki o narożach f l a n k o w a n y c h k o l u m i e n k a m i . A r c h i t e k t u r a jej opracowana jest bardzo starannie (gzymsy zwielokrotnione, ozdobione w o l i m i oczkami i ząbkami). Rzeźba występująca na poszczególnych k o n ­ dygnacjach podporządkowana jest architektonice ca­ łości. Postacie są dość poprawne w proporcjach, f r o n ­ talnie ujęte. Pionizację podkreślają fałdy szat, przedsta­ wione w postaci gęstych równoległych nacięć. Twarze świętych wykonane są wg jednego schematu. Druga, późniejsza figura z Niżowej ma architek­ turę odmienną. D w u k o n d y g n a c j o w y trzon zamyka od góry gzyms trójkątnie łamany. Płaskorzeźby M a t k i Bos­ kiej Niepokalanego Poczęcia d św. Józefa są kształto­ wane nieco swobodniej, schematycznie i sztywno. Ś l u ­ sarz wykonał również k i l k a prac o charakterze n i e f i g u r a t y w n y m , np. obelisk w Gdowie, w y s t a w i o n y k u czci Bartosza Głowackiego, a także brał udział w pracach kamieniarskich przy wznoszeniu b u d y n k u sądu w Myś­ lenicach. W G r a j o w i e istniał d r u g i warsztat, którego właści­ cielami b y l i Feliksowie. Jan Feliks (1880—1914) o przez­ w i s k u „Anioł" wyuczył się zawodu prawdopodobnie przy �II. 7. Grób M a r i i z Szymańskich Bednarskiej (zm. 1894 г.), w y k . Jan Felix z Grajowa, Dziekanowice. ojcu Franciszku, który również był kamieniarzem. Nic jednak nie w i e m y o jego życiu i pracy, wskazuje się t y l k o na jedną z kapliczek w Grajowie, uchodzącą za jego dzieło. Jest ona k i l k u k o n d y g n a c j o w a , zwieńczona figurą św. Floriana (z 1872 г.). Ojciec i syn przez wiele lat pracowali razem. Spośród znalezionych na omawia­ n y m terenie nagrobków i f i g u r przydrożnych najwięcej jest autorstwa Jana Feliksa. Sygnował on swe prace d w o j a k o : „Jan Felix z G r a j o w a " , l u b „Jan Felix w K u ­ nicach", gdyż pochodził z Grajowa, a w K u n i c a c h oże­ nił się i mieszkał przez k i l k a lat. Cechą stylu Jana Feliksa jest architektoniczność, przez co rozumiem p r z y ­ kładanie szczególnej uwagi do k o n s t r u k c j i całości dzieła i do zdobnictwa architektonicznego. Ulubiony przez Fe­ liksa t y p nagrobka i f i g u r y wzorowany był na neogot y k u . Spośród prac nawiązujących do stylu gotyckiego zachowany jest nagrobek M a r i i Szymańskiej z Bednar­ skich, znajdujący się na cmentarzu w Dziekanowicach (il. 7). W jego architekturze występują typowe dla tego stylu elementy: kwiatoń, maswerk, p i n a k l e ozdobione czołgankami. Zawiera on f r o n t a l n i e ujętą przyścienną figurę M a t k i Boskiej. Symetryczny układ postaci oży­ w i a swobodny przebieg miękko rysujących się fałd suk­ ni i płaszcza. Bryła jest zwarta i uogólniona, pozbawio­ na szczegółów w opracowaniu szat czy rysów t w a r z y . Te cechy występują również w pozostałych rzeźbach Feliksa. Inne neogotyckie w f o r m i e prace tego autora to: figura przydrożna w Muchówce z 1907 г., figura w Hucisku ufundowana przez Jana Włocha oraz nagrobki (Rozalii i Józefa Feliksów, K a t a r z y n y Leszczyńskiej) w Dziekanowicach. Jan Feliks wykonał również prace, w których pełnoplastyczna, wolnostojąca rzeźba odgrywa rolę pierwszoplanową, co widać najlepiej na przykła­ dzie znajdującej się w Kunicach f i g u r y przydrożnej, autoryzowanej, z 1902 r. Trzon j e j jest dwukondygnacjowy, w płycinach o maswerkowych okuciach w i d n i e ­ ją płaskorzeźby świętych: Andrzeja, K a t a r z y n y , Rozalii (il. 8). Całość wieńczy figura św. Jana Niepomucena. Figura ta jest zblokowana w formę graniastą, masywna, ciężka, o głębokim modelunku ( i l . 9). Rysy postaci i szczegóły szat opracowane są starannie. Pozostałe rzeźby tej grupy pochodzą z nagrobków. S ą wśród nich dwa tematy z Matką Boską Niepokalanego Poczęcia: nagro­ bek Jana Czajczyka w Dziekanowicach i M a r i i z K o ­ walów Szewczyk w Gdowie oraz w Biskupicach na gro­ bowcu Ks. Gąsiorowskiego f i g u r a archanioła, a na n a - 229 �II. 8. Kapliczka, fragment, Kunice, gm. Gdów, w o j . krakowskie, 1902 г., w y k . Jan Feliks. I I . 9. Figura św. Jana Nepomucena wieńcząca tą kapliczkę. grobku Józia Dziamy w Dobczycach modlący się anio­ łek. B y ć może aniołek ten został zakupiony w m i e j s k i m warsztacie, jest bowiem w y k o n a n y z innego piaskow­ ca niż cokół, na którym stoi. W Raciechowicach znaj­ duje się p i r a m i d a l n y w kształcie nagrobek Dudzików, rówhież sygnowany. Jan Feliks był bardzo biegły w k a ­ mieniarstwie architektonicznym. Rzeźba i płaskorzeźba współwystępująca z tą architekturą, wtopiona w całość, nie odgrywa pierwszoplanowej r o l i . Pod względem f o r ­ m a l n y m oscyluje ona pomiędzy ludowością a poprawną rzemieślriezością. Można wymienić k i l k a prac, które przypuszczalnie wyszły z warsztatu Feliksów. Nagrobek Ks. Biedronia w Dziekanowicach oraz M a r i i Łanoszkowej w B i s k u p i ­ cach powtarzają dokładnie sposób rozwiązania znanego już z opisu nagrobka M a r i i Bednarskiej ( i l . 7). N a t o ­ miast nagrobek Rozalii K u c i o w e j w Biskupicach — w f o r m i e ośmiobocznej k o l u m n y — jest bardzo podobny do innego, sygnowanego przez Feliksa, a znajdującego się w stanie daleko posuniętego zniszczenia na tymże cmentarzu. Istnieją pojedyncze wskazania, że jego ręki są f i g u r y przydrożne w Biskupicach z 1899 r. ( i l . 10) i Niżowej z 1913 r. Foprawnością neogotyckiej architek­ t u r y wyróżniają się kapliczki w Chorągwicy (1890 г.), Lednicy (1899 r.) i Nadolu (1907 г.), które ze względu na czas ich powstania można by również przypisać Fe­ liksom. Trzecim, najmniejszym ośrodkiem k a m i e n i a r s k i m był Rudnik. Prowadził w n i m warsztat Franciszek K u l ma, ur. w 1884 r. Gdy miał 20 lat wyjechał w poszuki­ w a n i u pracy do Francji. Przez trzy lata pracował w k a ­ mieniołomach w Nancy. Po powrocie został zatrudniony w pracowni Bodnickiego w Wieliczce, a potem w f i r m i e Trembeckich w K r a k o w i e . Mając 30 lat założył własny warsztat w R u d n i k u . W pracy pomagał m u najstarszy syn Kazimierz (ur. w 1922 г.), który jednak nie obrał tego zawodu po ojcu. K u l m a znany jest t y l k o z prac o charakterze n a g r o b k a r s k i m . Znajdują się one na cmen­ tarzach w Dziekanowicach i Biskupicach. Trzy z nich są autoryzowane. Nagrobek Z o f i i Widomskiej z Błasz­ czyków, najstarszy z tej grupy, jest zbliżony w f o r m i e do trzech nagrobków wykonanych przez Władysława Earana, ale figura M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczę­ cia, dłuta K u l m y , choć poprawna w proporcjach, r o b i w porównaniu z pracami Barana wrażenie sprymityzowanej. U w y d a t n i a się to w statyczności ujęcia i usztyw­ nieniu postaci a zwłaszcza w opracowaniu t a k i c h szcze­ gółów jak rysy t w a r z y . Na pełnym, ciężkim owalu wąski nos, zbyt blisko siebie osadzone oczy nadają twarzy w y laz wiecznego zdziwienia. Sygnowaną pracą K u l m y jest nagrobek Siudów (zm. w 1925, 1927 г.), na cmentarzu w Biskupicach. M a on formę w y b i t n i e „kapliczkową", a w płaskorzeźbach widać sporo uproszczeń, proporcje ciała dalekie są od naturalnych, raz skrócone, to znów w y ­ dłużone ( i l . 11). Trzecie podpisane dzieło K u l m y to na­ grobek Antoniego P i w k a , zm. w 1940 r. Powstał on w wiele lat po uprzednio w y m i e n i o n y c h pracach. Płasko­ rzeźby tego nagrobka są już znacznie lepiej opracowa­ ne, nadal jednak cechuje je pewna sztywność, twardość cięcia konturów postaci. K u l m a wykonał też inne p r a ­ ce, nawiązujące w f o r m i e do omawianych. Są to z n a j d u ­ j ą c e się na cmentarzu w Biskupicach n a g r o b k i : A n t o ­ niego Łanoszki (zm. w 1935 r.) oraz Agnieszki i Szymo­ na Traczyków (zm. w 1924, 1932 г.). Wieś Borzęta leży na uboczu w stosunku do wcześ­ niej w y m i e n i o n y c h ośrodków. Od końca ubiegłego w i e ­ k u działa t u kamieniarska rodzina Gubałów — dwóch, ur. w 1856 г., braci bliźniaków Piotra i Jana. Uważa �I I . 10. Figura św. Jana Nepomucena z kapliczki dworskiej w Biskupicach, gm. Gręboszów, w o j . tarnowskie, 1899 r. W y k . prawdopodobnie Jan Feliks z Grajowa. I I . 11. Figura św. Jadwigi na nagrobku Józefa (zm. 1929 r.) i Jadwigi (zm. 1926 r.) Siudów, Biskupice, w y k . F. K u l m a , Rudnik. się ich za samouków, ale przeczy temu rzemieślnicza poprawność eklektycznych w stylu przydrożnych k a p l i ­ czek. Spośród braci, Jan miał większe zdolności pla­ styczne, które ujawniły się już we wczesnym dzieciń­ stwie. Pracowali zazwyczaj razem, dzieląc się robotą w ten sposób, że Jan wykonywał rzeźby a Piotr dokuwał trzon. W m a r t w y m sezonie, w zimie, w y k o n y w a l i osełki, ft4óre potem sprzedawali na t a r g u w Myślenicach. Dwie f i g u r y w Myślenicach noszą ich sygnowania. Starsza, z 1884 г., znajduje się przy u l . Kazimierza Wielkiego ( i l . 12). K i l k u k o n d y g n a c j o w y trzon zawiera płaskorzeź­ by M a t k i Boskiej Myślenickiej z Dzieciątkiem oraz świę­ t y c h : Franciszka, Szymona, Jacentego. Całość wieńczy figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Rzeźby kształtowane są dość swobodnie, twarze wykonane w g jednego k a ­ n o n u : regularne, nieco l a l k o w a t e rysy. Zwraca uwagę przedstawienie M a t k i Boskiej Myślenickiej będące jakby trójwymiarową kopią obrazu, oraz rzadko spotykane ujęcie św. Franciszka adorującego krzyż. Podobną w opracowaniu plastycznym do tej ostatniej jest figura w K a l w a r i i Zebrzydowskiej z 1890 r. ( i l . 13). A n a l o ­ giczna jest architektura trzonu jak również przedsta­ wienie M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w f o r m i e obrazu i pełnoplastyczna figura św. Józefa. Druga, o 12 lat późniejsza praca, autoryzowana przez Gubałów zbliża się jeszcze bardziej do ideału perfek­ cyjnego kształtowania. Jest to figura św. Jana Nepo­ mucena ufundowana przez „parafian myślenickich" (il. 14). W rodzinnej w s i Gubałów, Borzęcie, znajduje się również k i l k a kamiennych f i g u r , ale żadna nie mogła być wykonana przez nich, gdyż powstały przed r o k i e m ich urodzenia. Jan zmarł w 1899 г., w w i e k u 43 lat. Piotr, dwóch swoich synów: Władysława (ur. w 1896 r.) i Jana (1898— —1919) wyuczył kamieniarstwa. Bracia pracowali u b u ­ downiczego Hołuja. Miał on zespół murarzy, kamienia­ rzy, cieśli, którzy w y k o n y w a l i pod jego k i e r u n k i e m prace budowlane w rejonie Myślenic. U Hołuja praco­ w a l i też spokrewnieni z Gubałami Cwierzowie — F r a n ­ ciszek i Andrzej. Cwierzowie z a j m o w a l i się głównie k a ­ mieniarstwem architektonicznym. T y l k o A n d r z e j (1899— —1956) znany jest z k i l k u prac o charakterze rzeźbiar­ skim. Wykonał nagrobek Marcina Budzowskiego na cmentarzu w Zakliczynie. Postać Ukrzyżowanego, r e a l i ­ stycznie ujęta, opracowana jest z dużą rzemieślniczą wprawą. Analogicznie kształtowana postać Ukrzyżowa­ nego występuje na dwóch niedatowanych nagrobkach z tego cmentarza i na jednym z Drogini. A n d r z e j Ćwierz jest wykonawcą jednego z. „kamieni węgielnych" znaj­ dujących się w Borzęcie. „Kamienie węgielne" są spe­ cyfiką miejscową. Mają one formę bloku w m u r o w a n e ­ go w naroże domu. Lico zdobi płaskorzeźba stylizowana l w a l u b jelenia. T a k i c h „kamieni węgielnych" jest k i l k a . Pierwszy wykonał Ćwierz ok. 1945 r. w g r y s u n k u Józefa Pera z Borzęty. Prawidłowością jest, że kamieniarstwo w omawia­ nych w i e j s k i c h ośrodkach miało kilkupokoleniową t r a ­ dycję. Z bardzo niepełnych wiadomości dotyczących właś­ cicieli tych warsztatów, wyłaniają się interesujące s y l ­ w e t k i ludzi, którzy w jakiś sposób odstawali od w i e j ­ skiej społeczności. Niejednokrotnie łączyli k i l k a talen­ tów artystycznych. Tak np. Władysław Baran i F r a n ­ ciszek K u l m a g r a l i na k i l k u instrumentach w orkiestrze dętej, założonej przez tego ostatniego. Większość kamie- 231 �I i . 12. Figura w Myślenicach, w y k . P. i J. Gubałowie z Borzęty, 1884 г. I I . 13. Figura przydrożna, K a l w a r i a Ze­ brzydowska, w o j . bielskie. I I . 14. Figura św. Jana Nepomucena, Myślenice, 1896 г., w y k . J. Gubała z Borzęty. marzy cechował niefrasobliwy stosunek do, niełatwo przecież, zarobionych pieniędzy. O Janie Feliksie mó­ w i angedota, że „dla pokazania się" obdarowywał na j a r m a r k u dzieci i dziewczęta c u k i e r k a m i zakupionymi z całego k r a m u lub też obsiewał drogę pieniędzmi roz­ mienionymi na drobne. M i m o stałego dopływu gotówki nie dorobili się majątku, nie d o k u p i l i ziemi. Wyjątkiem jest t u Franciszek Ślusarz, który za pieniądze płynące z kamieniarstwa spłacił pożyczkę zaciągniętą w Kasie Stefczyka (zakupił za nią chałupę i 4 morgi ziemi). B y ­ wało, że i wyglądem zewnętrznym różnili się od innych. Tenże Ślusarz wyróżniał się np. b u j n y m , r u d y m zaro­ stem, który zyskał m u przezwisko „Broda". Oprócz przedstawionych wyżej prac autoryzowa­ nych, względnie takich, które na podstawie analogii przypisać można k o n k r e t n e m u w y k o n a w c y istnieje na oadanym terenie sporo rzeźb anonimowych. Najstarszą jest wspomniana na początku figura z przysiółka Gaik (w pobliżu Dobczyc) z wykutą datą 1604 r. Obecnie znaj­ duje się ona w ośrodku skansenowym w Dobczycach. Trzon f i g u r y zdobiony jest płaskorzeźbami, których p r y ­ m i t y w n e w y k o n a n i e wskazuje wyraźnie, że m a m y do czynienia z dziełem artysty ludowego, a nie cechowe­ go kamieniarza. Ma formę cokołu (o wys. 2,30 m) zło­ żonego z dwóch prostopadłościanów przedzielonych pły­ tą. Górną kondygnację stanowi sześcian o bocznych ściankach p o k r y t y c h płaskorzeźbami, zwieńczony cztero­ spadowym daszkiem, nad którym wznosi się krzyż z po- 232 �П. 15. K o l u m n a przydrożna, Dziekanowice, 1685 г. I I . 16. Figura przydrożna, L i p n i k , gm. Wiś­ niowa, w o j . krakowskie, X I X w. stacią Chrystusa. Kondygnacja góraa zachowała ślady zdobnych profilowań naroży, których rysunek nie jest już czytelny. Pod daszkiem biegnie poziomy szlak głę­ boko ciętych zębów. Na f r o n t o w e j ścianie, w płycir.ie o n i e r e g u l a r n y m obrysie znajduje się płaskorzeźba C h r y ­ stusa Frasobliwego. Na pozostałych ścianach wyobrażo­ ne są t r z y nierozpoznane święte. W ujęciu postaci ude­ rza maksymalne skrócenie proporcji (głowa mieści się mecałe trzy razy w całości postaci). Twarze o niere­ g u l a r n y m owalu rzeźbione są p r y m i t y w n i e , prostymi nacięciami i wypełniają całą szerokość płyciny. U k r z y ­ żowany ma być j e d y n y m nowszym elementem w całości kapliczki. A u t o r jego jest nieznany, można jednak przy­ puszczać, że nie był on cechowym rzemieślnikiem, gdyż sposób kształtowania Ukrzyżowanego nie odbiega od pozostałych postaci. Figura najstarsza, ale już rzemie­ ślniczego w y k o n a n i a , to nagrobek z 1624 r. braci Stoj a n o w s k i c h (?) znajdujący się koło d w o r u w Stojowicach. Kapliczka nosi ślady dużego zniszczenia. Zacho­ wał się dwukondygnacjowy trzon, w którego części gór­ nej znajdują się z czterech stron płaskorzeźby scen z Męki Pańskiej, a w dolnej czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Trzecia, siedemnastowieczna figura p r z y ­ drożna (architektoniczna w typie) znajduje się w Dzie­ kanowicach. Ma formę k o l u m n y umieszczonej na coko­ le. Wystawił ją „karczmarz Michał S m ó ł k a " w 1685 r. (il. 15). Z X V I I I w . pochodzi k i l k a k o l u m n utrzymanych w uproszczonym stylu toskańskim, ozdobionych na co­ 5 kole płaskorzeźbami o charakterze s y m b o l i c z n y m . Spo­ sób ich w y k o n a n i a nie wskazuje na to, aby pochodziły z warsztatów k w a l i f i k o w a n y c h k a m i e n i a r z y . Ze względu na architekturę całości dziewiętnasto­ wieczne f i g u r y przydrożne można podzielić na k i l k a t y ­ pów szczególnie popularnych na t y m terenie. W a r c h i ­ tekturze tej zaobserwować można elementy zaczerpnięte ze stylów historycznych (zwłaszcza baroku), przeważnie przetransponowane na język uproszczonych f o r m . P i e r w ­ szy, popularny t y p f i g u r y to na k i l k u s t o p n i o w e j bazie kamienny, trzykondygnacjowy cokół. Podziały na piętra wyznaczone są przez wnęki f l a n k o w a n e k o l u m i e n k a m i . Całość wieńczy figura pełnoplastyczna l u b krzyż. Po­ szczególne kondygnacje oddzielone są gzymsem o esow y m p r o f i l u , który nad niszami zatacza łagodny ćwierćłuk. Gzyms jest zwielokrotniony i ozdobiony w o l i m i oczkami bądź ząbkami. Zawsze jednakowy jest porzą­ dek występowania określonych kolumienek na poszcze­ gólnych piętrach. Na dolnych są to t r a l k i , wyżej k o l u m ­ ny o żłobkowanych trzonach, na górnych zaś kręcone k o l u m n y będące echem barokowych ( i l . 16). Starsze kapliczki tej grupy mają układ poszczególnych k o n d y ­ gnacji p r a w i e piramidalny. Tej architekturze t o w a r z y ­ szy określony porządek występowania pewnych tematów figur. Z reguły na najniższej kondygnacji f r o n t o w e j w y ­ stępuje płaskorzeźba Chrystusa Upadającego pod k r z y ­ żem. Niszę nad tą płaskorzeźbą zdobią ząbki. Opoka, na której klęczy Chrystus, przedstawiona jest w postaci e 7 233 �17 11. 17. Matka Boska Różańcowa, fragment f i g u r y , L i p n i k . I I . 18. w o j . krakowskie, 1836 r. płaskiego cokoliku ozdobionego pasmowym ornamentem złożonym z kółeczek. Na najwyższym piętrze, w głębo­ k i e j niszy f r o n t o w e j , mieści się zazwyczaj przyścienna figura M a t k i Boskiej Różańcowej z Dzieciątkiem. Na innych kondygnacjach znajdują się bądź rzeźby, bądź płaskorzeźby. Wymienione elementy powtarzają się re­ gularnie w 21 obiektach rozmieszczonych na dość dużym obszarze sięgającym od Zelczyny (woj. krakowskie) po Tarnów na wschodzie i Jodłownik ( w o j . nowosądeckie) na południu. Powstały one w latach 1864—1905. Podo­ bieństwo, nawet identyczność a r c h i t e k t u r y kapliczek nie dowodzi jednak, że pochodzą one z jednego ośrodka wykonawczego. Wyróżnikiem pochodzenia z jednego ośrodka lub warsztatu jest dopiero podobieństwo w opracowaniu f o r m a l n y m rzeźby a zwłaszcza twarzy, szat, elementów dekoracji architektonicznej. Na tej podsta­ w i e można wnioskować, że spośród owych figur p r z y ­ drożnych 11 wyszło z jednej p r a c o w n i . Pomiędzy n a j ­ starszą a najmłodszą jest 12 lat różnicy, więc mogły być wykonane przez jednego kamieniarza, co nie znaczy, że jeden kamieniarz odkuwał zarówno cokoły jak i rzeź­ by. Szczególnie charakterystyczna jest w t y m zespole statua M a t k i Boskiej Różańcowej ( i l . 17). T y p ikono­ graficzny jest zawsze ten sam. Madonna t r z y m a na le­ w e j ręce Dzieciątko, w p r a w e j długi różaniec. Figura jest stosunkowo mało rozczłonkowana, przysadzista, k u ­ ta w sposób uproszczony. Tak samo kształtowane są r y ­ sy twarzy i fałda płaszcza na sukni. Twarz p r z y p o m i ­ na nieco „piękne M a d o n n y " z drewnianych rzeźb gotyc8 234 T Pieta, fragment figury, Niegowić, kich, ale o pogrubionym r y s u n k u : pełny owal, prosty, dołem trójkątny nos, regularne cienkie łuki b r w i , pod którymi starannie zarysowane są oczy o ciężkich powie­ kach. Przy zmieniającym się modelunku szat jeden ele­ ment jest zawsze ten sam — poła płaszcza układająca się na sukni z p r a w e j strony, złożona z trzech fałd. Trójkątny jej koniec zbiega się z końcem różańca. F a ł ­ dy szat są modelowane raz głębiej, raz płyciej, zaryso­ wane p r a w i e graficznie. Analogie w rozwinięciu plasty­ cznym rzeźby występują nie t y l k o wśród głównych figur tej grupy kapliczek, ale także wśród płaskorzeźb w y ­ stępujących na ścianach bocznych. Inną grupę stanowią f i g u r y przydrożne o trzonie zaczerpniętym z baroku. Najwcześniejsza kapliczka o t y m trzonie pochodzi z 1768 r. (Dobczyce) i właśnie to rozwiązanie różni się od zunifikowanych, późniejszych. Bryła cokołu ukształtowana jest swobodnie. Cokół ma postać piramidalną, dwie górne kondygnacje (spośród Trzech) ozdobione są po bokach w o l u t a m i . Pod półokrąg­ łym gzymsem środkowej kondygnacji mieści się muszla. Późniejsze czasowo f i g u r y przydrożne, o podobnym trzonie, powstałe na przestrzeni stu lat, są nieco inne, ale zbliżone do siebie pod względem opracowania p l a ­ stycznego. Cokół tych f i g u r zatracił p i r a m i d a l n y ciężki układ, wysmuklał. Gzymsy dzielą f r o n t o n na pięć pól. z czego środkowe ozdobione jest po boksach wąskimi, zredukowanymi w o l u t a m i . Trzon zamyka od góry pół­ kolisty gzyms z muszlą pod łukiem. Interesujące jest rozmieszczenie w terenie f i g u r o opisanym trzonie. P r a - �w i e wszystkie znajdują się przy drogach łączących M y ­ ślenice z Bochnią oraz Dobczyce z Wieliczką. J a k k o l w i e k cokół realizuje jeden wzór, to wśród f i g u r wieńczących go trudno znaleźć analogiczne f o r m y . Można wskazać zaledwie cztery kapliczki, z których dwie mogą być dziełem jednego warsztatu, a dwie pozostałe — innego, •ledna para kapliczek znajduje się w G r a j o w i e i po­ wstała w 1856 r. Cechuje je ten sam plan rozwiązania architektonicznego całości. Na opisanym już cokole w y ­ stępuje w jednej z kapliczek M a t k a Boska Różańcowa, a w drugiej M a t k a Boska Szkaplerzna. W obu p r z y p a d ­ kach M a r i i towarzyszy d w u patronów-fundatorów, przy czym postacie fundatorów są niższe od rzeźby głównej Postać M a t k i Boskiej wyniosła, nieco przegięta, z l e k ­ ko zaznaczonym kontrapostem. Układ szat jest podobr у — fałdy potraktowane płasko, uproszczone. Rysy twarzy są uogólnione i stypizowane. D w i e inne f i g u r y przydrożne analogiczne w kształcie znajdują się w Myślenicach. Trzony ich odkuł zapew­ ne jeden wykonawca — oprócz jednakowych elementów zdobniczych podobny jest krój liter. Charakterystyczne dla tych dwóch obiektów jest odnotowanie dnia f u n ­ dacji (czy też może ukończenia robót). Raz jest „23 crwca", raz „28 c r w c a " tego samego, 1806 r. Różny jest natomiast temat f i g u r głównych (Matka Boska Szka­ plerzna i Chrystus Nazareński), więc t r u d n o jest prze­ sądzać o t y m samym autorstwie. . Wśród f i g u r na opisanym wyżej b a r o k o w y m coko­ le należy wyróżnić trzy tematy z Pietą. Łączy je ta sa­ ma ikonografia. Najstarsza jest Pieta z Borzęty z 1795 r. Matka Boska Bolesna t r z y m a na kolanach płasko ułożo­ nego Chrystusa. Kompozycja jest zwarta i przejrzysta, zwraca uwagę sztywny układ ciała Chrystusa. V/ n a j ­ starszym opracowaniu z Borzęty widać jeszcze swobodę rysunku. Zaznacza się nawet pewna więź psychiczna między postaciami. Natomiast dwa późniejsze opracowa­ nia tego tematu są pod względem f o r m a l n y m ściśle związane ze sobą. Są to Pieta w e wsi Niegowić z 1836 r. (il. 18) oraz w Myślenicach z 1843 r. ( i l . 19). Twarze Madonn o ciężkim owalu, bez wyrazu, rysunek szat uproszczony, a modelunek spłycony w stosunku do n a j ­ starszego opracowania. Nawet towarzysząca t y m k o m ­ pozycjom metaloplastyka wykazuje analogie w e wzor­ nictwie. Trzeci rozpowszechniony typ architektoniczny f i g u r y przydrożnej występuje w licznych odmianach i przez to nie przedstawia się tak spójnie jak poprzednio omó­ wione. Na trójstopniowej bazie znajduje się d w u k o n dygnacjowy trzon zamknięty od góry dwuspadowym daszkiem. Na szczycie umieszczona jest pełnoplastyczna figura. Kondygnacje oddzielone są gzymsowaniem i m a ­ ją od f r o n t u głębokie nisze. Charakterystyczne dla tego t y p u architektonicznego jest towarzyszące m u zdobnic­ t w o — m o t y w w i c i roślinnej, czasem przeradzający się w stylizowaną gałązkę z k w i a t e m , wyrastającą z d o ­ niczki. Na górnej kondygnacji występują elementy zdob­ nicze w f o r m i e rozet i główek aniołków. W obrębie tej grupy figur można wyróżnić znów k i l k a zespołów, które mogły wyjść z jednego ośrodka. Dla najliczniejszego z nich udało się prawdopodobnie odnaleźć autora. Zespół ten tworzy 7 figur przydroż­ nych powstałych w krótkim okresie . Kapliczka z Ł ą k ty Górnej nosi sygnowanie autorskie: „Kazimierz z W i niar Slusarcyk" ( i l . 20). Pod względem architektonicz­ n y m prezentuje się następująco: trzon f i g u r y jest t r z y kondygnacjowy, z gzymsem pomiędzy środkową i gór­ ną kondygnacją. Od f o n t u środkowe piętro ogranicza­ j ą przyścienne proste wałki poznaczone systemem 9 I I . 19. Pieta, fragment f i g u r y , Myślenice, 1843 r. ukośnych nacięć imitujących zapewne kręcone k o l u m n y barokowe, górą natomiast występują k o l u m i e n k i o gład­ kich trzonach. T y l k o w tej części zawarta jest głęboka nisza z pełną rzeźbą, na pozostałych ścianach występują płaskorzeźby. A r c h i t e k t u r a ta powtarza się z całą k o n ­ sekwencją w e wszystkich siedmiu figurach. Charaktery­ styczne są również analogie w ornamentyce zdobiącej poszczególne kondygnacje. Na najniższej płycinę z U p a ­ dającym zamyka „ośli grzbiet". Płycinie towarzyszy po bokach głęboki r y t gałązki swobodnie wypełniający w o l ­ ną przestrzeń. Taka gałązka powtarzana jest na ścia­ nach bocznych środkowej kondygnacji ( i l . 21), natomiast frontowa ściana zdobiona jest prostymi, stylizowanymi gałązkami, których zawinięte l i s t k i tworzą zrytmizowany układ elementów. Nad większością płycin w y r y t e są rozetki. K a p l i c z k i Ślusarczyka zawierają jedną rzeźbę pełną i k i l k a płaskorzeźb. Postacie m a j ą podobne rysy twarzy i dekoracyjnie potraktowane szaty. O ile pła­ skorzeźby są spójne pod względem opracowania pla­ stycznego, o tyle pełnoplastyczne f i g u r y wstawiane do nisz są różne zarówno w ikonografii, jak i w szczegó­ łowym opracowaniu formy. Nasuwają się dwa rozwiąza­ nia: albo wykonawca nie miał ustalonego w z o r u postaci M a t k i Boskiej albo wykonywał t y l k o architekturę k a p ­ liczki z płaskorzeźbami i ornamentyką, a rzeźbę pełną dokupował. Omówione trzy typy rozwiązań architektonicznych f i g u r spotykane są głównie w południowej części w o j . krakowskiego i części wschodniej w o j . tarnowskiego. 235 T �U 20. Kapliczka, fragment, Łąkta Górna, gm. Żegocin, w o j . tarnowskie, w y k . K . Ślusarczyk z Winiar. I I . 21. F i ­ gura św. A n n y z kapliczki w Kunicach, 1862. Autor nie znany. Oprócz tego występują kapliczki bądź nawiązujące do omówionych, bądź rozwiązane w sposób i n d y w i d u a l n y . Wydaje się, że najpopularniejszym typem jest figura po­ dzielona na kondygnacje systemem płycin i gzymsów, przy czym poszczególne segmenty są ruchome. Rzadziej występują kapliczki t y p u rzeźbiarskiego — z główną figurą na wysokim trzonie. T y l k o w k i l k u przypadkach zdarzają się kolumny. Rzeźba cmentarna pod względem f o r m a l n y m nie odbiega od charakteru f i g u r przydrożnych. Jedną i d r u ­ ga w y k o n y w a l i ci sami kamieniarze. Wśród w i e l u ano­ n i m o w y c h X I X - w i e c z n y c h przedstawień można wyróżliiż zespoły rzeźb, które prawdopodobnie wyszły z je­ dnego ośrodka. Artystą, który mało zmieniał swój styl był „mistrz uśmiechającego się Chrystusa". Sądząc z l o ­ kalizacji rzeźb można przypuszczać, że autor ich pocho­ dził z Dziekanowic. N a g r o b k i jego dłuta znajdują się w Dobczycach (grób Wojciecha i K r y s p i n a Walasów, T o ­ masza K a n i zm. w 1880 r. i dwa nieznane), oraz jeden na cmentarzu w Dziekanowicach. Płaskorzeźba w y k o ­ nana jest w dużym uproszczeniu, choć proporcje ciała zostały zachowane. Postać Chrystusa Ukrzyżowanego opracowana została w sposób dekoracyjny. Żebra t w o ­ rzą układ poziomych, rzadkich nacięć, piersi i pępek zostały mocniej wyodrębnione przez koliste obwiedzenie k o n t u r u , perizonium jest nierozczłonkowane, grube i wąskie, z jedną większą fałdą na środku. Długie pasmo włosów spływające z p r a w e j strony głowy (mocno skło­ nionej do ramienia) zakręca się na s w y m końcu w ozdobny lok. T w a r z pozbawiona jest dramatyzmu, roz- 236 T pogodzona uśmiechem oczu i ust, który powtarza się ла wszystkich wymienionych płaskorzeźbach. Wzorem ikonograficznym powyższego ujęcia Ukrzyżowanego jest zapewne rzeźba znajdująca się obecnie na zamku w Dobczycach, a niegdyś stojąca w t y m mieście na placu przed kościołem św. Jana. Pochodzi ona prawdopodobnie z 2 poł. X V I I w . Przedstawienie postaci Chrystusa jest w p r a w d z i e w pełni realistyczne, ale odnaleźć można ła­ t w o analogie w ujęciu f o r m a l n y m szczegółów (twarz z charakterystycznym uśmiechem, ornamentalny lok, kształt perizonium). Porównując obiekt będący p r z y p u ­ szczalnie wzorem i jego naśladownictwo, w i d z i m y kie­ runek przekształceń — od realizmu do schematyzacji i dekoracyjnego opracowania f o r m y , a więc t y p o w y dla plastyki l u d o w e j . Według jednego t y p u ikonograficznego zostały w y ­ konane w i z e r u n k i Ukrzyżowanego znajdujące się na cmentarzach w Zakliczynie (grób Jana Oramusa, A n n y Wiechniak) i w Drogini. Daleko idące podobieństwo wskazuje na pochodzenie tych przedstawień z jednego warsztatu. Postać Chrystusa została wydobyta bardzo oszczędnymi środkami. Sylwetka jest wydłużona, smu­ kła, zamykają ją linie proste o gładkiej powierzchni, T y l k o na niektórych wyobrażeniach zaznaczona jest w sposób u m o w n y muskulatura ciała. Zwraca uwagę perizonium o f o r m i e rzadko spotykanej na przedstawie­ niach Ukrzyżowanego z tego terenu, w postaci czworo­ kątnego płatu m a t e r i i zwieszającego się na l e w y m b o ­ k u , a z p r a w e j strony przytrzymywanego skręconym sznurem ( i l . 22). 1 0 �Spójrzmy z kolei na rzeźbę od strony popularności pewnych tematów ikonograficznych. Występują t u róż­ nice pomiędzy rzeźbą pełną a płaskorzeźbą. W y n i k a to г r o l i jaką odgrywała jedna i druga w kapliczkach i pomnikach cmentarnych. Rzeźba pełna, wolnostojąca, służyła tematom podstawowym: przedstawiała C h r y ­ stusa i Matkę Boską, do których zanosili prośby i dzięk­ czynienia fundatorzy kapliczek. Postać świętego rzadko była figurą główną, częściej występowali jedynie świę­ ci — F l o r i a n i Jan Nepomucen, chroniący przed d w o ­ ma żywiołami groźnymi dla wsi, ogniem i powodzią. Liczbowo przeważają tematy mariologiczne, przy czym najczęściej występuje przedstawienie M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczęcia. Tematy chrystologiczne są na d r u g i m miejscu, przy czym najliczniej jest wśród nich reprezentowane Ukrzyżowanie. Tematy takie j a k : Serce Jezusa, Chrystus Nazareński i Chrystus Frasobliwy po­ jawiają się sporadycznie (Chrystus Frasobliwy jedynie w Myślenicach i najbliższej okolicy). Płaskorzeźby występujące na trzonie i i g u r przy­ drożnych przedstawiały świętych, którzy b y l i patrona­ m i fundatorów oraz ich rodzin. Stąd też w płaskorzeź­ bie pojawia się taka różnorodność tematów. Święci w y ­ obrażeni są zgodnie z chrześcijańską ikonografią p r z y ­ pisującą i m odpowiednie a t r y b u t y . To wskazuje, że w większości przypadków w y k o n a w c y f i g u r mieli do czy­ nienia z wzorami obowiązującymi w sztuce kościelnej. Tematem płaskorzeźb bywają również przedmiotowe symbole np. narzędzia Męki, symbol wieczności (wąż skręcony w koło i kąsający własny ogon), narzędzia p r a ­ cy św. Józefa, czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami. Tematyka rzeźby cmentarnej kształtuje się nieco inaczej. Znakomita większość wszystkich przedstawień f i g u r a l n y c h to Chrystus Ukrzyżowany. Na d r u g i m m i e j ­ scu znajdują się tematy maryjne. Natomiast tematem t y p o w y m t y l k o dla nagrobków jest anioł w różnych ujęciach ikonograficznych. Na wiejskich nagrobkach końca X I X w . i okresu międzywojennego występują też dość często płaskorzeźby przedstawiające świętych, będących patronami osób zmarłych lub patronami f u n ­ datorów nagrobków. Płaskorzeźby występujące na figurach przydrożnych i pomnikach cmentarnych odbiegają często pod wzglę­ dem plastycznym od dość poprawnych f o r m głównych f i g u r z tychże obiektów. Przypuszczalnie zawsze w i e j ­ ski kamieniarz wykonywał i architekturę kapliczki i rzeźby. Ponieważ figura umieszczona na szczycie k a p ­ liczki, a skupiająca główną uwagę wymagała staran­ niejszego opracowania, niektórzy mniej w p r a w n i kamie­ niarze woleli kupić taką figurę w m i e j s k i m warsztacie. Zostało to udokumentowane dla Podgórza Zachodnie­ go . Kamieniarz w i e j s k i wypowiadał się natomiast w sposób możliwie najpełniejszy rzeźbiąc płaskorzeźby i ornamenty cokołu. Właśnie kapliczkowe płaskorzeźby wykazują sporo formalnych analogii z ludową rzeźbą drewnianą. Przedstawiane postaci ludzkie są z reguły ujęte frontalnie, statycznie, nawet wtedy, gdy scena ma charakter dynamiczny. Przykładem może być często l l I I . 22. Chrystus z nagrobka w Zakliczynie, gm. Siepraw, w o j . krakowskie. / л 237 �spotykana płaskorzeźba Archanioła Michała zabijającego diabła — ujęta zawsze statycznie. Ponieważ płaskorzeźby miały przede wszystkim słu­ żyć k u l t o w i , musiały być jednoznacznie odczytywane, wykonawcy starali się więc podkreślić „świętość" w y ­ obrażanych postaci przez zaakcentowanie (powiększenie) głów, a zwłaszcza rąk złożonych w geście m o d l i t e w n y m . Czynili to zwłaszcza wtedy, gdy nie znali atrybutów przypisywanych danemu świętemu. Wydłużenie ciała w Ukrzyżowaniu nasilało wrażenie cierpienia, umęczenia. Jedną z bardziej wyrazistych cech omawianych rzeźb jest ornamentalność ujawniająca się nie t y l k o w spo­ sobie przedstawienia szat, ale nawet szczegółów ana­ tomicznych. Przykładem mogą być płaskorzeźby na k a p ­ liczkach Ślusarczyka z Winiar, mistrza „uśmiechającego się Chrystusa Ukrzyżowanego". Szaty zaznaczano często w sposób umowny, sute draperie, fałdy zastępowano przez proste nacięcia, tworzące częstokroć ciekawe ukła­ dy l i n i i i płaszczyzn. Ornament najczęściej o charak­ terze roślinnym, t r a k t o w a n y bywał także jako samo­ dzielny element zdobniczy występujący na pustych pła­ szczyznach ścian kapliczek. Zazwyczaj nie ujawniają one wpływu stylów historycznych, a raczej wskazują na ludową proweniencję swych twórców. Ilustracją niech będzie wcześniej już w y m i e n i o n y duży zespćł f i g u r p r z y ­ drożnych, ozdobionych r y t e m stylizowanej gałązki, w y ­ stępującej w w i e l u wariantach. Wcale częste jest rów­ nież wprowadzanie ładu i h a r m o n i i w kompozycji przez stosowanie uproszczeń i symetrii w układach elemen­ tów. Przykładem mogą być charakteryzowane wyżej przedstawienia Ukrzyżowanego na nagrobkach z Sieprawia i Zakliczyna oraz płaskorzeźba wyobrażająca Zmartwychwstanie na cokole kolumny z 1856 r. (na cmentarzu w Dziekanowicach), gdzie cała scena zbioro­ wa została podporządkowana wyżej opisanej zasadzie ( i i . 23). П. 23. Kapliczka, fragment, Celem m o i m było pokazanie, że występująca na nagrobkach i kapliczkach płaskorzeźba ma charakter zbliżony do dawnej rzeźby l u d o w e j , podczas gdy rzeźba pełna pochodzi na ogół z warsztatów miejskich. Dziekanowice. PRZYPISY Artykuł opiera się na danych zebranych przez autorkę do pracy magisterskiej o podobnym temacie, jak również na obszernym materiale t e k s t o w y m i zdję­ ciowym, zgromadzonym w Pracowni Dokumentacji P o l ­ skiej Sztuki L u d o w e j IS P A N . Władysław Łuszczkiewicz, Księga wydatków na budowania w Zamku Niepolomickim w r. 1568, w : „Spra­ wozdania K o m i s j i do Badania Historii Sztuki w Pol­ sce", T. 2, Kraków 1884. ' W o j . A r c h . Państwowe w K r a k o w i e , sygn. A . D . 496, 1590—1722, Regcstrum pro inscrebendis discipulis artiHcii muralorum et stametiorum. Pod rokiem 1607 wpisany jest na ucznia do cechu Jakub Skoczowski z Dobczyc, a pod rokiem 1668 Skawiński z Wieliczki. A r c h . Izby Rzemieślniczej w K r a k o w i e . Księga uczniów i czeladzi 1850—1920. Księgi uczniów i czelad­ ników od 1920 r. do ostatnich lat. Katalog zabytków sztuki w Polsce, Pomiat M y ­ ślenice, opr. Kazimiera Kutrze : ianka, Warszawa 1957 г., s. 284. 1 2 1 5 1 Fot.: E. Fryś, il. 22; A. Małeta, il- 1—4. 7—10, 14, 21; K o l u m n y tego t y p u znajdują się w Dobczycach i Sieprawiu na cmentarzach. W G r a j o w i e i Borzęcie w y ­ stępują jako f i g u r y przydrożne. Z y g m u n t Rewski, Majstersztyki krakowskiego ce­ chu murarzy i kamieniarzy XVI—XIX w., Wrocław 1954 r. Są to k a p l i c z k i z: Książnic (1875), Tarnowa (1869), Woli Rzędzińskiej (1869), L i p n i k a (1874), Wieliczki (1866), Jasienicy (1876), Podłopienia Górnego (1974), Jastrząbki Nowej (1870), K u n i c (1871), Targowiska (1878), Skotnik (1871), Chrostowej (1873). Daty te odnoszą się do czasu ich powstania. Znajdują się one we wsiach: Kunice (1863), M a r w i n koło Dobczyc (1863), Kurów (1863), Bilczyce (1863), Winiary (1863), Wierzbanowioe (1864), Łąkta Górna (1864). Informację tę uzyskałam dzięki uprzejmości dr Tadeusza Chrzanowskiego. Roman Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu, „Pol. Szt. L u d . " , R. 30, 1976, nr 3/4. 6 7 8 9 1 0 1 1 E. Snieżyń ska-Stolot, i l . 13; J . Świderski, il. 5, 6. 12, 15—20, 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52047cd41e67b3126445e99661c5eefc.pdf 7c040b74c60e30697f134bc589fe0758 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4356 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource kowalstwo artystyczne bramy żelazne budownictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4054 Title A name given to the resource Zdobione bramy żelazne w budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.213-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska Z D O B I O N E BRAMY ŻELAZNE W BUDOWNICTWIE WIEJSKIM (Z ZAGADNIEŃ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ) Nieodłącznym elementem każdego w zasadzie gos­ podarstwa chłopskiego jest otaczające je ogrodzenie. W y ­ znacza ono granicę własności, zabezpiecza nagromadzo­ ny w zagrodzie dobytek, a czasem stanowi dla całości zagrody oprawę dekoracyjną. Dla celów zdobniczych w y k o r z y s t y w a n a może być już sama konstrukcja ogrodzenia, jak to ma miejsce np. przy płotach wyplatanych, które w polskiej k u l t u ­ rze ludowej posiadają bardzo odległe tradycje. Jeżeli konstrukcja płotu np. drewnianego nie stanowiła sama w sobie elementu dekoracyjnego, wówczas wzbogacano ją niekiedy poprzez malowanie bądź wprowadzenie do­ datkowego m o t y w u zdobniczego — np. zakończone pro­ f i l o w a n i e m d r a n k i w postaci l u d z k i e j . Walor dekoracyjny zachowały ogrodzenia gospo­ darstw chłopskich również wówczas, gdy jako surowca zaczęto używać żelaza. Siatki, żelazne parkany z w k o m ­ ponowanymi niekiedy detalami z cegły l u b kamienia w postaci podmurówki czy też słupków, a przede wszyst­ k i m zamykające je bogato zdobione bramy znajdują szerokie zastosowanie w końcu lat 60-tych. Stanowią one nieodłączny element domów mieszkalnych, wznoszonych z cegły l u b pustaków. Zarówno zewnętrzny wystrój tych budynków jak i sposoby ich ogradzania są zazwyczaj zapożyczone ze stylu miejskiego i małomiasteczkowego. Nie jest to jednak wyłącznie mechaniczne powielanie wzorów miejskich. Rodzaj motywów zdobniczych, spo­ soby ich zakomponowania w a r u n k o w a n e są i n d y w i d u a l ­ n y m poczuciem estetyki zarówno zamawiających, jak i k o w a l i , którzy je wykonują. Ci ostatni są więc nie t y l k o autorami rozwiązań k o n s t r u k c y j n y c h , lecz przede wszystkim nadają ogrodzeniom kształt estetyczny, na który z kolei nie pozostają bez wpływu t r a d y c y j e l o ­ kalne. Jako surowca używają kowale żelaza zbrojenio­ wego, które gięte jest na zimno; poszczególne elementy łączone są przy pomocy spawania. Bogactwo i różnorodność f o r m zdobienia żelaznych oram i ogrodzeń gospodarstw chłopskich stanowi bez­ sprzecznie nowy element współczesnej sztuki ludowej, który wymaga głębszego zainteresowania ze strony etno­ grafów. Poczyniono już w t y m k i e r u n k u pewne k r o k i . W Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N zgromadzono kilkadziesiąt f o t o ­ g r a f i i obiektów, głównie z województw centralnych (sie­ dleckiego, warszawskiego, skierniewickiego, kaliskiego, poznańskiego, częstochowskiego, kieleckiego i t a r n o ­ brzeskiego) oraz województw północno-wschodnich (cie­ chanowskiego i ostrołęckiego). Mapa 1. Zebrany materiał, wskazujący na powszechność oma­ wianego zjawiska, pozwala również na przeprowadzenie wstępnej analizy tej nowej gałęzi ludowej twórczości artystycznej. Zdobione b r a m y żelazne z boczną furtką wejściową zamykają przede wszystkim żelazne parkany bądź ogro­ dzenia z siatki. Nierzadko b r a m y występują również przy m u r o w a n y c h budynkach mieszkalnych, czy dobrze zachowanych domach drewnianych, otoczonych zarówno w jednym, jak i w d r u g i m w y p a d k u t r a d y c y j n y m d r e w ­ n i a n y m płotem. Włączenie w drewniane ogrodzenia że­ laznych b r a m i f u r t e k skłania niekiedy ich właścicieli do dekorowania desek płotu przez malowanie ich, aby t y m sposobem złagodzić istniejący kontrast kolorysty­ czny. Niezależnie od rodzaju parkanu w j a k i m je osadzo­ no, żelazne b r a m y mają podobną konstrukcję. Są one dwuskrzydłowe. Otwierające się na boki skrzydła b r a ­ my zbliżone są kształtem do prostokąta, którego bok krótszy zamocowany jest na zawiasach osadzonych na słupie żelaznym w b i t y m w ziemię, rzadziej w k u t y c h do 213 �B r a m y wjazdowe; i l . 1. Wola Rasztowska, w o j . m. warszawskie; i l . 2. Konieczno, w o j . kieleckie; i l . 3. Chlęcin, w o j . siedleckie; i l . 4. Zawisna, w o j . częstochowskie; i l . 5. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie. I I . 6. F u r t k a wejściowa, Góry Miechowskie, w o j . kieleckie. I I . 7. F u r t k a wejściowa, Gułtowy, w o j . poznańskie 214 I �murowanego słupa. Podobnie w kształcie prostokąta w y ­ konana jest przylegająca do b r a m y f u r t k a boczna, któ­ r e j szerokość równa jest mniej więcej połowie szero­ kości jednego skrzydła b r a m y . B r a m y wjazdowe i f u r t k i są z reguły ażurowe. Większość z nich w dolnej części ma na około 1/3 wyso­ kości, раз w y k o n a n y zazwyczaj z jednego kawałka blachy. Zdobiony jest on niekiedy m o t y w a m i nakłada­ n y m i , rzadziej m a l o w a n y m i . Zdarza się również, że w polu t y m umieszczone są inicjały właścicieli i rok w y ­ konania bramy. Poziomy podział pól zdobniczych obowiązuje zarów­ no w k o n s t r u k c j i bramy, jak i f u r t k i bocznej. Natomiast na skrzydłach bramy wjazdowej wprowadzany jest d o ­ datkowy podział pionowy, wyjątkowo diagonalny (tab. I ) . W dokumentacji fotograficznej t y l k o w Wołominie (woj. M i e j s k i m Warszawy) zarejestrowano występowa­ nie b r a m w j a z d o w y c h z przylegającymi do nich f u r t k a ­ m i , które zostały wykonane z jednolitych kawałków blachy. Na powstałe t y m sposobem dwa pola b r a m y i jedno f u r t k i bocznej, nałożone zostały pojedyncze mo­ t y w y sześcio- i ośmioramiennej rozety ( i l . 1). Natomiast we wsiach w o j . tarnobrzeskiego sfotografowano dwie b i u m y wjazdowe, których pola zdobnicze wypełnione /ostały nieażurowymi, w y k o n a n y m i z blachy t r ó j k ą t a ­ m i . Formy te uzyskano dzieląc szerokim cięciem po­ szczególne płaszczyzny na krzyż, a następnie każdy z prostokątów podzielono jedną przekątną. Prowadzone w ten sposób proste wyznaczyły środek pola zdobnicze­ go, który dodatkowo podkreślono rozetą. Żelazne parkany posiadają zazwyczaj identyczną ornamentykę jak bramy i f u r t k i , tzn. zdobione są m o ­ t y w a m i geometrycznymi, bądź roślinnymi, względnie jednym i d r u g i m równocześnie. Tc ostatnie rozwią­ zanie kompozycyjne dotyczy jednak głównie b r a m . Po­ woduje ono zbytnią ich dekoracyjność, ale w całości ogrodzenia wyraźnie zaznacza wejście i wjazd do za­ grody. Górne krawędzie b r a m i furtek wypełniają p o w t a ­ rzające się, pojedyncze elementy m o t y w u , umieszczonego na polach zdobniczych. Pełnią one w t y m w y p a d k u rolę gzymsu. б stych elementów geometrycznych (tab. I I I , rys. 1, 2), względnie stanowi centrum, z którego rozchodzą się za­ kończone w o l u t a m i promienie (tabl. I I I , rys. 3). Te sposoby zdobienia notowano w w o j . ciechanow­ skim oraz tarnobrzeskim. W w o j . łódzkim i częstochowskim zarejestrowano dwie b r a m k i o diagonalnej kompozycji ornamentu. Prze­ kątne akcentują dodatkowo wychodzące z rogów pęki promieni rozchodzące się wachlarzowato (tabl. I V , rys, 1, 2). Mówiąc o ośrodkowym układzie ornamentu na spe­ cjalną uwagę zasługuje m o t y w rozety ( i l . 7), który nie­ jednokrotnie na skutek daleko posuniętej swobody i n - W stosowanej ornamentyce zdecydowanie dominują m o t y w y geometryczne, przy czym sposoby ich zakompo­ nowania wydają się być terytorialnie zróżnicowane. W kompozycji należy wyróżnić przede w s z y s t k i m układ pasowy o r y t m i e jednostajnym. W t y m w y p a d k u pola prostokątów podzielone zostały p i o n o w y m i poprzeczka­ m i , przy zachowaniu między n i m i jednakowej odległości. W powstałe w ten sposób zwielokrotnione pola w p r o ­ wadzono esowato wygięte pręty żelazne (tab. I I , rys. 1, 2, 3). I c h występowanie zarejestrowane zostało w w o ­ jewództwach centralnych. Układ ten, najmniej w s w y m charakterze ludowy, bywa niekiedy wzbogacony dodatkowym wewnętrznym podziałem poziomym, dzięki czemu zyskuje się więk­ sze możliwości rozwiązań kompozycyjnych. W t y m w y ­ padku kompozycja dekoracji składa się z trzech wyraź­ nie równoległych układów złożonych z różnych elemen­ tów (tab. I I , rys. 4, 5, 6 ) . Układ t a k i typu strefowego zanotowano na terenie w o j . Miejskiego Warszawy oraz w województwach ostrołęckim i tarnobrzeskim. Nieco inaczej rysuje się sposób zakomponowania mo­ t y w u geometrycznego w układzie ośrodkowym. W t y m w y p a d k u mamy do czynienia z wyraźnym zaznaczeniem środka zdobionego pola prostokąta przez wpisanie weń k w a d r a t u , prostokąta lub koła. Pole środkowe zamknię­ te bywa zwielokrotnionym obramieniem złożonym z p r o - 215 �il 8. Brama wjazdowa, Bukowska Wola, w o j . kieleckie. I I . 9. Ozdoba g c'mej krawędzi f u r t k i , St. Rudówka, w o j . suwalskie. terpretacji przybiera formę zbliżoną do gwiazdy względ­ nie k w i a t u (tab. V). Występowanie ich stwierdzono w przyległych do sie­ bie w o j . tarnobrzeskim, kieleckim, częstochowskim. jednostajnym z równoczesnym zaznaczeniem dodatko­ wych pól zdobniczych p i o n o w y m i jodełkami. Szczeble ogrodzenia w ich górnej części zdobiono stylizowanym k w i a t e m (tabl. V I I , rys. 2). Centralne ich usytuowanie bywa dodatkowo pod­ kreślane przez obramienie w postaci koła ( i l . 3), p r o ­ stokąta ( i l . 2, 5), niekiedy w ilościach zwielokrotnionych (ii. 4). Widoczna t u jest dążność do całkowitego wypeł­ nienia pola przez wkomponowanie prostych, geometrycz­ nych motywów krawędziowych. Są to najczęściej koła, stylizowane pojedyncze l i s t k i bądź k w i a t y , pręty esowato p r o f i l o w a n e l u b promieniście ułożone (tabl. V I , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8). W pozostałych obiektach (spośród z i n w e n t a r y z o w a ­ nych), mamy do czynienia z m o t y w e m roślinnym w układzie symetrycznym, w którym m o t y w ten przybie­ ra formę k w i a t o n u (tabl. V I I , rys. 3, 4, 5), jakże często spotykanego w meblarstwie l u d o w y m ( i l . 6, 8); oraz m o ­ t y w e m roślinnym w układzie diagonalnym, gdzie s t y l i ­ zowany m o t y w k w i a t o w y p o k r y w a szczelnie całe zdo­ bione pole (tabl. V I I , rys. 6). Spotyka się je w w o j , siedleckim, s k i e r n i e w i c k i m , kieleckim, częstochowskim. Szczególne ich bogactwo no­ towane jest w w o j . tarnobrzeskim. W materiale dokumentacyjnym I n s t y t u t u Sztuki P A N , wśród kilkudziesięciu f o t o g r a f i i zdobionych b r a m wjazdowych, t y l k o w ok. 7% obiektów występują mo­ t y w y roślinne. Zarówno ich f o r m y , jak i sposoby za­ komponowania w całości są i n d y w i d u a l n i e zróżnicowa­ ne. Zaznaczające się różnice wynikają z odmiennego po­ t r a k t o w a n i a przez wykonawcę zdobionej płaszczyzny, przez wprowadzenie dodatkowego jej podziału, a w ślad za t y m możliwości zwielokrotnienia zastosowanego m o ­ t y w u roślinnego. Stosunkowo n a j m n i e j l u d o w y w swym charakterze jest wyjątkowo t u występujący układ pasowy m o t y w u roślinnego, w którym pole zdobnicze podzielone jest pio­ n o w y m i prętami z centralnie usytuowanym na łody­ dze stylizowanym k w i a t e m . Po jego obu stronach umie­ szczono symetrycznie po dwie gałązki z dwoma l i s t k a m i na każdej (tabl. V I I , rys. 1). W większości jednak przykładów w zdobione płasz­ czyzny wpisano dodatkowe pole. Natomiast t y l k o w jednym nastąpiło połączenie układu pasowego o r y t m i e no 1 Występują one na terenie w o j . kaliskiego, często­ chowskiego i w południowej części w o j . kieleckiego. Bardzo rzadko zdarzają się przypadki umieszczania jako m o t y w u zdobniczego postaci ludzkich. Najczęściej bywają to postacie krasnali. Te ostatnie zdobią pola bram w j a z d o w y c h w w o j . k a l i s k i m i s^s-i.-.dujrcym z n i m w o j . sieradzkim, przy czym forma, w j a k i e j zostały przedstawione, jak i sposób ich zakomponowania są po­ dobne (tabl. V I I I , rys. 1, 2). Przy omawianiu zdobnictwa żelaznych b r a m w j a z ­ dowych na osobną uwagę zasługuje sposób przyozdabia­ nia ich górnych krawędzi, które jak już wcześniej wspomniałam, pełnią rolę gzymsu. Dominującym t u elementem są m o t y w y geometry­ czne, od f o r m bardzo prostych, jak wydłużone esowato wygięte pręty, wzbogacone niekiedy kółkami, trójkątami, spiralami bądź trójkątnymi prostymi f o r m a m i , które tworzą jakby rodzaj daszka (tabl. I X , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). Występują one głównie w w o j . centralnych, j e d ­ nostkowe zaś ich przypadki notowano w w o j . północno-wschodnich. I n n y rodzaj zdobienia to zachodzące na siebie pół­ kola (tabl. I X , rys. 8), częściej jednak zbiegające się krawędziami, między które wkomponowano proste m o ­ t y w y geometryczne w postaci krótkich, ostro zakończo­ ��Ozdoba górnej krawędzi bramy: i l . 13. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; i l . 14. Łuka wica, w o j . nowosądeckie. I I . 15. Ozdoba górnej krawędzi f u r t k i , Choszczenica, w o j . nowosądeckie. I I . 16. Brama wjazdowa, Topór, w o j . sied­ leckie. 218 �nych prętów (tabl. I X , rys. 9). T e n prosty m o t y w p r z y ­ biera niekiedy też inną postać, a mianowicie ostro za­ kończone pręty tworzą jakby rodzaj grzebienia (tabl. I X , rys. 10, 11). Wzbogacono je też przez wprowadzenie pomiędzy nie kółek (tabl. I X , rys. 12). Tak zakomponowane gzymsy rejestrowano przede wszystkim w w o j . M i e j s k i m Warszawy, sporadycznie zaś w w o j . częstochowskim. Drugą grupę ozdób górnych krawędzi b r a m i f u r ­ tek tworzą m o t y w y geometryczne, wyraźnie rozbudo­ wane w k i e r u n k u p i o n o w y m (tabl. I X , rys. 13, 14), przez co przybierają one postać zbliżoną do t y m p a n o ­ nu ( i l . 9). Występowanie ich stwierdzone zostało na razie w y ­ łącznie w w o j . północno-wschodnich. Bardzo proste, o nieskomplikowanej kompozycji, są również nieliczne dekoracje krawędziowe, do których wprowadzono m o t y w y roślinne ( i l . 10). Przy daleko p o ­ suniętej stylizacji przybierają one bądź formę listków (tabl. X , rys. 1, 2), bądź rozwiniętych parolistnych k w i a ­ tów (tabl. X , rys. 3, 4). Natomiast m o t y w y zoomorficzne (ptaki, zwierzęta) zarejestrowane zostały przede wszystkim na terenie w o j . centralnych, przy czym wśród nich można prze­ prowadzić pewien podział. I tak, podczas gdy w w o j . k a l i s k i m i leszczyńskim, a więc na sąsiadujących ze sobą terenach, dominuje postać konia ( i l . 12; tabl. X I , rys. 1, 2, 3) to w w o j . siedleckim, ciechanowskim, kieleckim na krawędzi umieszczone są p t a k i ( i l . 11; tabl. X I , rys. 4, 5, 6). Również w t y m w y p a d k u na uwagę zasługują nie­ liczne obiekty pochodzące z terenu w o j . nowosądeckiego, gdzie obok daleko posuniętej stylizacji ptaków ( i l . 14; tabl. X I , rys. 7) zarejestrowano na dwóch bramach r e ­ alistyczne sceny z życia codziennego ( i l . 13, 15; t a b l . X I , rys. 8). Występujące t u postacie ludzkie znalezione zo­ stały w j e d n y m w y p a d k u w w o j . leszczyńskim. Natomiast postacie krasnali zdobią krawędzie b r a m Tabl. żelaznych w w o j . siedleckim i nowosądeckim ( i l . 16; t a b l . X I , rys. 9, 10). Rodzaj i sposób komponowania przez k o w a l i w i e j ­ skich motywów zdobniczych odznacza się dużym zróż­ nicowaniem f o r m . Jest ono t y m większe i m wytwórca obsługujący określony teren jest bardziej uzdolniony pod względem plastycznym i poszukuje nowych roz­ wiązań kompozycyjnych. Narzuca on pewien styl, któ­ r y bywa naśladowany przez innych. Pewne kompozycje stają się modne. Jest to jeden z czynników, który po­ woduje zróżnicowanie terytorialne. Analiza materiału gromadzonego przez Pracownię Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztugi P A N dowodzi, że najmniej l u d o w y charakter posia­ dają ogrodzenia o motywach geometrycznych. Wyraź­ nie natomiast czytelny jest wpływ t r a d y c j i w rozwią­ zywaniu motywów k w i a t o w y c h . Elementem t r a d y c y j ­ n y m są przede w s z y s t k i m f o r m y tulipana oraz sposoby ich zakomponowania, w których to dopatrzyć się można analogii głównie ze zdobnictwem skrzyń ludowych. Powszechne jest przy t y m malowanie b r a m w j a z ­ dowych i f u r t e k bocznych. P o k r y w a n i e powierzchni że­ laza f a r b a m i służy przede wszystkim zabezpieczeniu metalu przed korozją. Ponadto w y k o r z y s t y w a n i e w t y m celu różnokolorowych f a r b umożliwia silniejsze zaakcen­ towanie i podkreślenie budowy ornamentu. Stosowana jest podstawowa gama czystych kolorów występujących w sztuce ludowej, a mianowicie żółty, czerwony, nie­ bieski. Przedstawione t u w f o r m i e szkicowej zdobnictwo ogrodzeń żelaznych, rozpowszechniające się w b u d o w ­ nictwie w i e j s k i m , jest zjawiskiem n o w y m . Wchodzi ono jednak do współczesnej ludowej twórczości plastycznej na tych samych zasadach, na których w przeszłości wkraczały do niej inne elementy, zapożyczone z k u l t u ­ r y miejskiej, a następnie adaptowane do potrzeb środo­ wiska wiejskiego i uzyskujące t u swój własny, nawiązu­ jący do t r a d y c j i , wyraz plastyczny. I , Podziały pól zdobniczych. 219 �Mapa 1. Miejscowości, w których zarejestrowano ozdobne ogrodzenia żelazne. Woj. Suwałki 1 — Stara Rudawka, 2 — Pozezdrze; w o j . Ostrołęka 3 — Sulęcin Szlachecki, 4 — Biel; w o j . Cie­ chanów 5 — Udozowo, 6 — Strzębowo, 7 — K a r o l i n o w o , 8 — Joniec ; w o j . Toruń 9 — Bierzgłowo; w o j . Włocła­ wek 10 — Choceń, 11 — Strzygi; w o j . Siedlce 12 — Topór, 13 — Polna, 14 — Mlęcin, 15 — Kisielsk; w o j . Miejskie Warszawa 16 — Małopole, 17 — Wola Rasztowska, 18 — Moczydłow; w o j . Skierniewice 19 — Zabłotnia, 20 — Wiejca, 21 — Siadów; w o j . Sieradz 22 — Turów, 23 — Naramice; w o j . K o n i n 24 — Lądek; w o j . Kalisz 25 — Ra­ dostów, 26 — Piątek Mały, 27 — Dębsko, 28 — Godziszcze, 29 — Szadek, 30 — Sucha; w o j . Poznań 31 — Targowa Górka, 32 — Jankowo, 33 — Gowarzewo, 34 — Gułtowy; w o j . Leszno 35 — Bolesław; w o j . L u b l i n 36 — K o r y t n i c a ; w o j . Tarnobrzeg 37 — Dąbrowica, 38 — Wola Baranowska, 39 — Wrzawy, 40 — Obojna, 41 — T u r b i a ; w o j . Kielce 42 — Bukowska Wola, 43 — Szczepanowice, 44 — K a l i n a Rędziny, 45 — Strzeżów I , 46 — K a l i n a Wielka, 47 — Góry Miechowskie, 48 — Miroszów, 49 — Bebelno, 50 — Konieczno, 51 — Motyczno, 52 — Wólka Ołudzka; w o j . Częstochowa 53 — Zamłynie, 54 — Łobodno, 55 — Olszyna, 56 — Gniazdów, 57 — J a w o r n i k , 58 — Winowno, 59 — Borowno, 60 — Zawisna, 61 — Mykanów; w o j . Katowice 62 — Dobraków; w o j . Nowy Sącz 63 — Moszczenica, 64 — Przyszowa, 65 — Łukowica; w o j . Rzeszów 66 — Jasionka, 67 — Strużów. 220 1 �Tabl. I I I Tabl. I V Tabl. I I . Kompozycje o jednostajnym układzie r y t m i c z n y m : 1. Naremice, w o j . sieradzkie; 2, 3. Gułtowy, w o j . po­ znańskie; 4. Małopole, w o j . m . warszawskie; 5. Biel. w o j . ostrołęckie; 6. Wrzawy, w o j . tarnobrzeskie. Tabl. I I I . Kompozycje o układzie ośrodkowym: 1. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 2. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 3. Bierzgłowo, w o j . toruńskie. Tabl. I V . Kompozycje o układzie diagonalnym: 1. Mykanów, w o j . częstochowskie; 2. Radostów, w o j . kaliskie. 221 ��T a b l V M o t y w y rozet na bramach i ogrodzeniach: 1, 2. Konieczno, w o j . kieleckie; 3. Gniazdów, w o j . często­ chowskie; Г zYwfena, w o j . częstochowskie; 5. Łobodno, w o j . częstochowskie; 6. Mykanów, w o j . częstochowskie 7 J a w o r n i k w o j . częstochowskie; 8. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie; 9, 10. Dąbrowica w o j . tarnobrzeskie. l a b ! V I . K o m ^ ° y c j e z m o t y w e m rozety: 1. Mlęcin, w o j . siedleckie; 2. Wiejca, w o j . skierniewickie; 3 Siadów, w o j . skia-niewickie^ 4 Zab>otnia w o j s k i e r n i e w i c k i ; 5. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 6. Borowno, w o j . częstochowskie; 7, 8 D ą t a o l a w o j . ^ Ь о е Г к Т е Л а Ы . V I I . M o t y w y roślinne: 1. Gniazdów, w o j . częstochowskie; 2, S - d e k w o j kaliskie, 3 Bukowska Wola, w o j . kieleckie; 4. Góry Miechowskie, w o j . kieleckie; a Bukowska Wola, w o j . kieleckie, 6. K a linaRędzfay, w o j . kielecicie. Tabl. V I I I . Ogrodzenia z postaciami krasnoludków: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. T u rów, w o j . sieradzkie. 223 �ЛЛ 1 t М t f t ł \ f 4 ,.|о<о<оЫоЫМ ЛЪ Tabl. I X Tabl. X -1«e^ |—^ |<И| lii—il l«».nli< Tabl. X I Tabl. I X . Ozdoby górnych krawędzi b r a m w j a z d o w y c h i furtek dla pieszych: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. Bierzglowo, w o j . toruńskie; 3. Winowo, w o j . częstochowskie; 4. Dobraków, w o j . katowickie; 5. Choceń, w o j . włocław­ skie; 6. Zablotnia, w o j . skierniewickie; 7. K a l i n a Rędziny, w o j . kieleckie; 8. Łobodno, w o j . częstochowskie; 9. Zawisna, w o j . częstochowskie; 10. Małopole, w o j . stoł. warszawskie; 11. Moczydłów, w o j . stoł. warszawskie; 12. Bo­ rowe, w o j . częstochowskie; 13. Stara Rudawka, w o j . suwalskie; 14. Uzdowo, w o j . ciechanowskie. Tabl. X. Ozdo­ by roślinne górnych krawędzi b r a m f u r t e k : 1. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 2. Łobodno, w o j . częstochowskie; 3. Strużów, w o j . rzeszowskie; 4. Konieczno, w o j . kieleckie. Tabl. X I . Zdobnictwo górnych krawędzi b r a m i f u r t e k . M o t y w y zoo- i antropomorficzne: 1. Godziszcze Wielkie, w o j . kaliskie; 2. Sucha, w o j . kaliskie; 3. Bolesławów, w o j . leszczyńskie; 4. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 5. Polna, w o j . siedleckie; 6. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 7. Ł u kawica, w o j . nowosądeckie; 3. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; 9. Topór, w o j . siedleckie; 10. Moszczenica, w o j . no­ wosądeckie. Fot.: J . Swiderski. Rys. A. Małela, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b3c0301701eb7700e88af4ac10d617f.pdf 54231787b58d0978b12618d4c11a7192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4059 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXXI . 1977 • NR 1 �T R E Ś Ć Krystyna Hermanowioz-Nowak Stan b a d a ń nad strojem l u d o w y m w Polsoe • próba oceny dotychczasowych o s i ą g n i ę ć . Wanda Drabik Zdobione p u s t a k i cementowe (Z b a d a ń nad współ­ 9 czesną sztuką ludową) Romualda Hankowska M a k a t k i na papierze malarek fajansu Jacek O l ę d z k i Prawdziwym pięknem jest n a t u r a malarskiej Bazylego A l b i c z u k a ) . . (O . . . . 17 iii) Adam Chętnik K r z y ż e i kapliczki kurpiowskie A n t o n i Stelmaoh P a m i ą t k a zniesienia p a ń s z c z y z n y w Gorajou . Jan E l e m e n t y s z t u k i ludowej w z l o t n i c t w i o Samek . twórozości 3fl S3 krakowskim (ryte p ł y t k i na naczyniach l i t u r g i o z n y o h z k o ś o i o ł a B o ż e g o Ciała i Św. M a r c i n a w K r a k o w i e ) VII—IX KRONIKA SUMMARY OF 1976 . . . . . 50 f>9 02 ARTICLES РЕЗЮМЕ 83 Na okładce: B a z y l i A l b i c z u k , D ą b r o w i c a M a ł a , w o j . bialskopodlaskie. Księżycowy ol./pł., w y m . 6 4 , 6 x 5 3 , 5 c m . 1974—1975. F o t . : J . Ś w i d e r s k i Na stronie t y t u ł o w e j : pejzaż, F r a g m e n t jednego z „ O g r o d ó w " B . A l b i c z u k a . F o t . : J . O l ę d z k i �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 . NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - G D A Ń S K I M I E N I A O S S O L I Ń S К I С H, W Y D A W N I С Т W О POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o ­ z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ n i a —• M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ s k a (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 48. �JÓZEF TEJCHMA W1CEPRBZES RADY MINISTRÓW MINISTER K U L T U R Y I SZTUKI Trzydzieści lat temu, Minister Kultury i Sztuki powołując do życia Państwowy Instytut Sztuki oraz organ Instytutu "Polską Sztukę Ludową" postawił przed nimi zadania - poznania, zbadania i ustalenia walorów, włas­ ności i tradycji sztuki ludowej - być łącznikiem między sztuką ludową a społeczeństwem. W kulturze i sztuce ludowej wyrażały się i przechowywały najcenniejsze i najbliższe naszemu narodowi postawy i osiągnięcia twórcze, stanowiące wynik mądrości i doświadczeń wielu pokoleń, własny nasz oryginalny wkład do skarbnicy kultury ogólnoludzkiej. Badania, które prowadzone były w okresie minionych 30 lat pozwoliły na wzbogacenie i poszerzenie wiedzy o sztuce ludowej. W całokształcie badań i dokumentacji nad sztuką ludową poważną rolę odegrało czasopismo "Polska Sztuka Ludowa". Najbardziej cenne i wartościowe jest to, że pismo nie ograniczało się tylko do publikacji naukowych opracowań, ale dokumentowało przemiany zachodzące zarówno w sztuce ludowej, jak i w świadomości ludzi uczestniczą­ cych w współtworzeniu nowej, socjalistycznej kultury. 30 lat pracy kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa" przyniosło poważny dorobek stanowiący wkład w kulturę naszego narodu. Należą się za to słowa najwyższego uznania dla Redakcji i wszystkich autorów, których prace pomogły społeczeństwu polskiemu lepiej poznać bogatą sztukę ludową oraz sylwetki jej twórców. Warszawa, dnia 19 stycznia 1977 r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f1717d6e2d8fb6f45e4aff672ed4afb.pdf a54d09c503c8c728756ab93884ea1d2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4360 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4058 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.245-246 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S Ludwik LOGICAL S t o m m a — M A G I C TODAY. METHODO­ REFLECTIONS. The w o r k is devoted to the history of research i n t o phenomena of so called spiritual culture and focuses particularly on that area w h i c h positivist ethnology has christened as magic. The immediate years f o l l o w i n g the 1st w o r l d w a r have to be considered as being a t u r n i n g point i n research into this subject. I t was at t h a t t i m e that ethnology stopped seeing magic as an incohesive collection of socially h a r m f u l errors and began instead to analizę i t as a system and to recognise that t h i n k i n g in terms of magic was an integral part of the human being's inbred predispositions. Four trends emerge at the moment as being of first class importance: f u n c t i o nalism — structuralism w h i c h sees magic as an element w h i c h preserves the social structure, various psycholo­ gical schools w h i c h see magic to be the result of per­ sonal complications, phenomenology w h i c h underlines the i n d i v i d u a l and as i t were „artistic" nature of m a g i ­ cal activity and f i n a l l y the negative trend w h i c h de­ clares that i t is impossible to propose theoretical conclu­ sions i n the shape of rules or those w h i c h recognize the basis difference between the „civilised" and the „prelogical" ways of t h i n k i n g . Each one of these trends covers o n l y one aspect of the subject of the research and this leads to one sided and fragmentary results. I n this situation the most wideranging and f e r t i l e seems to be the structuralist proposition. A n application of the structuralist analysis leads i n the area of spiritual c u l ­ ture to a breakthrough i n classification. One of the features of this is, and this is an unavoidable conse­ quence of the reasoning i n C. Levi-Strauss' w o r k ,,Totemism t o d a y " the recognition that magic is an a r t i ­ ficial creation called into being by etnographers and w i t h no equivalent i n social reality. T h a t w h i c h t r a ­ ditional ethnology called „magie" turns out to be a col­ lection of various elements belonging to very different sets and systems out of w h i c h they were a r t i f i c i a l l y and falsely taken. The very i m p o r t a n t conclusion that magic does not exist, reached thanks to structuralism, creates a completely new starting point for an analysis and interpretation of the phenomena w h i c h make up spiritual culture. A t this level however i t begins to become apparent that the structuralist assumptions i n their straussian f o r m are inadequate and u n f r u i t f u l . I t seems however that along w i t h N . Chomsky s t r u c t u ­ r a l i s m ean be recognised as being the taxonomic study of anthropology. A t the theoretical stage however i t seems essential that its research methods should be enriched above all by history. Historical structuralism seems according to the author to be the research pers­ pective for c u l t u r a l anthropology and this w i l l open the widest horizons and promise the greatest results. Krzysztof and Irena K u b i a k — THE MY­ STERY OF OUR LORD'S P A S S I O N I N K A L W A R I A ZEBRZYDOWSKA Calvaries w h i c h spread throughout Europe beginning w i t h the end of the X V century are a substitute for a pilgrimage to the Holy Land. I n K a l w a r i a Zebrzy­ dowska, which was set up at the beginning of the X V I I century and was one of the first i n Poland and the topography and the distance between the chapels bears a relation to various places i n Palestine. Contem­ porary mysteries w h i c h do not d i f f e r greatly f r o m the old ones gather crowds of pilgrims. They start on Palm Sunday and last for a few days. The roles of apostles, guards, Pilate etc are filled by amateurs, often the same people each year. A t present Jesus is played by a young universally respected seminarist. The actors are much affected by their roles, both actions and words and to a large extent they i d e n t i f y w i t h the characters they represent. The mystery deeply involves the m a j o r i t y of the pilgrims and many of them r e t u r n year after year. A t the same t i m e alongside the ,holy' area there is a place w i t h stalls food, devotional trinkets, toys and f a i r goods. I t is noisy notwithstanding the mystery. A t night the sounds of earthly pleasures can be heard i n the nearby wood. The authors analise the mystery i n categories of the holy area and the holy time connected w i t h i t . I t has three features: i t is periodic, repeatable and is everlastingly contemporary. I n August the mystery of the Assumption of Our Lady takes place i n K a l w a r i a . There are special paths for this w i t h chapels devoted to Our Lady along them. There are also prayers for the dead w h i c h also have a t h i r d system of paths. Taken all together they i o r m a k i n d of spiral. The mystery is the pattern for the m y t h and takes place i n spot w h i c h is considered to be holly. D u r i n g research carried out i n 1976 a m a j o r i t y of those questioned said they thought that K a l w a r i a Ze­ brzydowska was the place where the Saviorr had died. The effort w h i c h they put into f o l l o w i n g Christ's path allows them better to feel and understand his sacrifice and passion. Many of the pilgrims carry heavy stones up onto Golgotha and wear t h o r n crowns on their heads. M a n y make the climb on their knees. Two enormous m a m m o t h bones hang on the walls ot the monastery. Legend has i t that the larger is Adam's r i b and the smaller belongs to Eve. Each year the bones crumble a l i t t l e and when they disappear altogether that w i l l signify the end of the w o r l d . The authors compare these themes w i t h the m y t h about the end of the w o r l d and Lucifer's chain. There is a conviction as to the exceptional q u a l i ­ ties of the plants, stones and i n particular the water w h i c h is to be found i n t h area of K a l w a r i a . The spatial structure of K a l w a r i a on the earth — heaven — hell axis causes i t to be treated as the cen­ t r a l point i n the w o r l d . Aleksander Jackowski — COMPETITIONS D u r i n g the present period of the fading of t r a d i ­ tional peasant c u l t u r e modern folk art competitions are one of the most i m p o r t a n t instruments of preserving folk culture. The aim of the competitions is not to chose a w i n n e r but to encourage a continuation of t r a d i ­ tional forms and the u n d e r t a k i n g of new tasks (adap­ tation i n the crafts, new subjects i n sculpture and painting). I n a situation where the m i l i e u does not appraise the w o r k any more the competitions play a supplementary role, encourage ambitious solutions and allow achievements to be compared one against another. Competitions and the exhibitions w h i c h accompany them have become one of the most commonly met forms of popular mass occasions l i k e ,town days' or folklore festivals. Competitions have also played a significant role i n penetrating regions l i t t l e k n o w n before and i n f i n d i n g interesting folk artists. The author analyses the competitions w h i c h took place i n the years 1974—1978. Here are a few figures. I n this t i m e there were above 200 competitions 19 of those being national ones. The author draws attention to an excess of competitions especially the badly pre­ pared ones. The real sense of such a competition is determined by the preparation and the sense of the 245 �aims for w h i c h i t was organised. Examples i n the text show bear this out. Thematic competitions are especially d i f f i c u l t . The f o r m u l a t i o n of the subject determines whether i t enga­ ges the imagination of the artist or merely serves to disintegrate the structure of thought appropriate to folk art. Jackowski draws attention to the aims w h i c h com­ petitions are supposed to t u l t i l l : — i n f o r m a t i o n of the state of folk art and artists — to activate whole areas and milieux — rivalisation w h i c h leads to an improvement of the level of the w o r k — stimulation, among others by proposing subjects or works (adaptation for example) — distributing among the recipients things of artistic value and thus influencing modern aesthetic taste — recreating historical forms — a chance to make a creative statement (form exam­ ple, for painters women w o r k i n g i n faience works. — commemorating anniversaries, occasions Franciszek Kotula — ENCLOSURES The author examines various types of enclosure commonly to be found i n the Rzeszów countryside t i l l not long ago f r o m the point of v i e w of function, appe­ arance and construction technique. Such enclosures are to be found in other parts of the country as well. A shortage of i r o n meant that i t was only used to make tools and fences (enclosures that is) were made out of n a t u r a l r a w materials; meadow grass, faggots, beams, poles, planks etc. Inventories dating f r o m the years 1576—1700 show that the same names, types of enclosure have survived d o w n to the present day. The illustrations shows the various types of fence and their varied uses. Defensive: a) against attackers (even Tatar hordes i n the X V I I century) b) against u n i n v i t e d guests, animals „,the evil eye". D i v i d i n g the surface as regards: a) l i m i t s of ownership b) u t i l i t a r i a n reasons c) ambition, this includes aesthetic d) emotional (sacrum) Stefan Rosiński — XXth CENTURY SMITHERY I N THE RADOM REGION FOLK The article deals w i t h the state of smithery in the Radom district countryside f r o m the end of the X l X t h century to the present day. The author bases i t on material gathered while organising and artistic smithery competition (Te Radom Museum 1976). The significance of the forge and also the social position of the smith changed along w i t h the develop­ ment of industry. A t the end of the X I X century the village forge was the only producer of iron and steel articles. By the end of the Second W o r l d War it had lost in significance to the extent that i t merely executed repair w o r k . A l o n g w i t h the cange i n thearray of good w h i c h the smith produced the technique, r a w materials and tools the smith used also changed. A n d as smithery became less important thus the social pre­ stige of the smith himself also f e l l . The article includes maps and tables which show documentary material on the extent of the hereditary handing over of the trade and comparisons as to the humber of forges — at the end of the X l X t h century, i n 1939, i n 1976. The illustrations show some of the work sent i n for the competition. 34 smiths took part. Ewa K r a s i ń s k a — DECORATIVE IRON IN RURAL BUILDINGS GATES A t the end of the 1960's fences made out of i r o n became common i n the countryside. W i r e fences and especially decorative gates as a rule accompany newly b u i l t houses. The external character of these houses and the method of enclosure is borrowed f r o m urban styles but the aesthetic taste of the owners and of the smiths affect the character of the decoration. Decorative gates made out of pliable i r o n i n i t s cold state and t h e n welded are a new element in contemporary falk art and appear throughout the whole country. I n them one comes across traditional flower motifs and the gates are often painted i n yellow, red and blue especially. A l i c j a M a ł e t a — RESEARCH I N T O F O L K STONE SCULPTURE I N T H E W I E L I C Z K A , GDÓW A N D M Y ­ ŚLENICE REGION Stone sculptures i n Poland are to be found m a i n l y i n the south and the middle eastern regions where there are stone quarries. Stone workshops setup nearby car­ ried out sculptures for cemetaries and wayside chapels. The oldest k n o w n sculpture of this k i n d dates f r o m the beginning of the X V I I century, a few are f r o m the X V I I I century and the greatest number comes f r o m the second half of the X I X century. A f t e r 1900 the number of foundations of wayside chapels w i t h sculp­ tures changes w h i l e grave stones begin to appear i n country graveyards w h e r e as before they had been a feature of urban cemeteries. On the basis of w o r k i n the archives and research in the field the author has thied to reconstruct the history of i n d i v i d u a l workshops and centres and gives a description of the sculptures w h i c h came f r o m them. R u r a l masons i n the mentioned regions, south of cracow, d i d not have any professional t r a i n i n g and were combated by the stone masons g u i l d as w e l l as by the focal authorities. They made building materials as w e l l as sculpture and chapels. I n the chapels w i t h sculptures one can observe elements taken f r o m the historical styles especially baroque. The author discusses the various types of chapel and sculpture w h i c h do not differ f r o m the f i ­ gures i n the chapels. On the gravestones the dominant theme is the c r u c i f i x t i o n . The sculptures are modelled on the artefacts p r o ­ duced by the u r b a n stone workshops but the bas re­ liefs on the gravestones and i n the chapels are similar to the old wooden f o l k sculpture. РЕЗЮМЕ Л ю д в и к С т о м м а — МАГИЯ СЕГОДНЯ. . РАССУЖДЕНИЯ О МЕТОДЕ Настоящая работа посвящена истории исследо­ ваний, касающихся явлений, так наз. духовной культуры, в частности тех явлений, которые пози­ тивистская этнология называет магическими. Пере­ ломным периодом в исследованиях этой тематики надо считать года, наступившие непосредственно после первой мировой войны. В то время этнология изменила существовавший ранее взгляд, что магия является рядом разрозненных общественно вредных ошибок и перешла к анализу магии как определен­ но* т ной системы магического мышления, составляющего интегральный элемент врожденных предрасположе­ ний человека. На первый план выдвигаются теперь четыре тенденции: функционализм-структурализм, считаю­ щий магию элементом сохранения общественной структуры; различного рода психологические школы, пытающиеся рассматривать магию, как результат личностных осложнений; феноменология, подчерки­ вающая индивидуальный и своеобразно „искусствен­ ный" характер магических действий. И, наконец, не­ гативное течение, отрицающее в области духовной культуры теоретические утверждения о значении �правил, либо отмечающего принципиальное разли­ чие между „цивилизованным" и „предлогическим" спосооом мышления. Однако каждая из упомянутых тенденций учитывает только отдельные аспекты предмета исследований, что ведет к односторонней и фрагментарной интерпретации. Надо полагать, что при таком положении вещей наиболее плодотворным является предложение структуралистов. Применение в области духовной культуры методов структура­ лизма ведет к перелому в классификации. Одно из проявлений перелома — это неизбежное следствие рассуждений, представленных Леви-Строссом в его работе „Тотемизм сегодня". Утверждение, что магия это искусственное бытие, призванное к жизни этно­ логами, не имеет никакого эквивалента в общест­ венной действительности. То, что в традиционной этнологии получило название „магии", оказывается сором составленным из разнородных элементов, при­ надлежащим к совершенно различным категориям и системам, из которых их искусственным образом выхватили, искажая действительность. Магия не существует — это чрезвычайно в а ж ­ ное утверждение структурализма создает совершен­ но новую исходную точку для анализа и интерпре­ тации явлений духовой культуры. Однако, на этом уровне предпосылки структуралзма Леви-Стросса недостаточны, мало плодотворны. По всей вероят­ ности можно, вслед за Н. Чомским, считать структу­ рализм таксономической стадией антропологии. Од­ нако на этапе теории необходимо в первую очередь обогатить его исследовательский аппарат историчес­ кими методами. Исторический структурализм — та­ кова, по мнению автора, исследовательская перспек­ тива антропологии, перспектива, которая, надо ду­ мать, расширит горизонты, обещая крупнейшие ре­ зультаты. Кшиштоф и Ирена Кубяки — МИСТЕРИЯ СТРАСТЕЙ Х Р И С Т О В Ы Х В К А Л Ь В А Р И И З Е Б Ж И ДОВСКОЙ „Кальварии" (места, посвященные культу „Стра­ стей Христовых"), которые распространялись в Евро­ пе в конце X V в., привлекали массы верующих, заменяя им паломничество и святую Землю. В Поль­ ше одной из первых возникла в начале X V I I в. Кальвария Зебжидовская. Топография этой) мест­ ности и расстояние между поставленными часовнями соответствует отдельным местам пути на Голгофу в в Святой Земле. Современные мистерии, немногим отличающиеся от старых образцов, привлекают мас­ сы паломников. Мистерии начинаются в Вербное Воскресение и продолжаются несколько дней. Роли апостолов, стражников, Пилата и т.д. исполняют лю­ бители, часто из года в год одни и те ж е . Роль Иисуса Христа исполняет теперь молодой, всеми уважаемый клерк. Актеры глубоко переживают свой роли, свои действия и слова, эмоционально отожде­ ствляя себя с изображаемыми персонажами. Мисте­ рии производят глубокое впечатление на паломни­ ков и многие из них ежегодно возвращаются. Рядом со „святым" местом находятся торговые ряды с лавочками, торгующими съестными продук­ тами, предметами культа, игрушками, ярмарочными изделиями. Во время мистерий там очень шумно. Ночью в находящемся поблизости лесочке происхо­ дят события напоминающие празденства* посвящен­ ные Дионеу. Авторы анализируют мистерии в категориях святого пространства и связанного с ним святого времени, которое обладает 3 качествами, а именно: периодичность, повторяемость, вечное настоящее. В августе в Кальварии устраивают мистерии Вознесения Святой Девы Марии. Этому служат от­ дельные дорожки с часовенками Богоматери. Читают т а к ж е молитвы за) усопших, для чего используются дорожки. Все вместе дорожки образу­ ют своего рода спираль. Мистерия, это образец мифа и совершается на территории, которую считают свя­ той. Во время исследований в 1976 г. оказалось, что большинство опрашиваемых считало Кальварию З е бжидовскую подлинным местом смерти Спасителя. Усилия, связанные с отображением скорбного пути Иисуса Христа позволяют глубже переживать и понимать его жертвенные муки. Многие паломни­ ки таскают на Голгофу тяжелые камни, вкладывают терновые венцы. Некоторые ползут вверх на коле­ нях. На стенах монастыря висят две огромные кости (мамонта). Легенда гласит, что большая из них это ребро Адама, а меньшая — Евы. Кости эти из года в год крошатся и когда они совершенно исчезнут — наступит конец света. Авторы статьи сравнивают эти сюжеты с мифом о конце света и цепью Люцифира. Существует убеждение, что растительность, кам­ ни и, в особенности, вода на территории Кальварии, обладают необычайными свойствами. Пространственная структура Кальварии на оси небо—земля—ад вызывает уверенность, что она я в ­ ляется центральным пунктом мира. Александр Яцковски — КОНКУРСЫ В настоящее время, когда начинает отмирать традиционная крестьянская культура, конкурсы со­ временного народного творчества являются одним из важнейших факторов охраны народного искусства. Цель конкурсов — это не поиск победителя, но стремление создать стимулы (мотивировку) для д а л ь ­ нейшего использования традиционных форм, выпол­ нения новых задач (напр. применение в ремесле, но­ вая тематика в скульптуре и живописи). Ввиду того, что оценка собственной среды перестала действо­ вать, конкурсы исполняют ее роль, являясь стиму­ лом (мотивировкой) для удачных решений, и предо­ ставляют возможность сопоставлять достижения. Конкурсы и сопутствующие им выставки стали одной из самых частых форм популярных мас­ совых мероприятий, подобно тому как дни города или праздники фольклора. Конкурсы сыграли т а к ж е значительную роль в изучении регионов, мало до сих пор знакомых. Кон­ курсы способствуют т а к ж е выявлению интересных народных художников. Автор анализирует конкурсы, состоявшиеся в 1974—1978 гг. и приводит некоторые цифры. В упо­ мянутый период было проведено свыше 200 конкур­ сов, в том числе 19 всепольских. По мнению автора конкурсов было слишком много и порой слабо под­ готовленных. От правильного установления целей конкурсов и надлежащей подготовки зависит их подлинное значение. Об этом свидетельствуют при­ веденные примеры. Особенно трудно проводить тематические кон­ курсы. От формулировки темы зависит в какой мере она действует на воображение (фантазию) художни­ ков или ж е только способствует нарушению при­ вычной структуры художественного мышления, свойственного народному искусству. Яцковски отмечает задачи, которые исполняют конкурсы. Ими являются: — информация о состоянии народного искусства и о его творцах; — активизация среды; — соревнование, которое ведет к повышению уровня произведений; — стимулирование, в частности путем предложе­ ния темы или новой функции произведения (напр. адаптация); — популяризация ценных художественных про­ изведений, что в свою очередь влияет на формирование современных эстетических в к у ­ сов; — восстанавливапие старых форм; — шансы творческого высказывания (наприм. для художниц-работниц фабрик фаянса); — ознаменование годовщин и торжественных случаев. Фрапцишек Котуля — ОГРАДЫ Автор рассматривает функции, внешний вид и технику выполнения различного рода оград, до не­ давнего времени повсеместно встречаемых в ж е ш о в ских деревнях. Подобные ограды встречаются т а к ж е в других регионах Польши. Недостаток железа з а ­ ставлял употреблять его только для изготовления сельскохозяйственных орудий, а заборы (т.е. ограды) 247 �выполнялись из природного сырья: из ракитника, хвороста, брусков, жердей, досок и т.п. Многочисленные заметки в инвентарных запи­ сях с 1576—1700 гг. свидетельствуют о том, что одни и те ж е названия разных типов оград сохранились по сей день. Иллюстративный материал знакомит пас с раз­ личного типа ограждениями и их функциями. Защитимые: а) от нападений (даже от набегов татарских орд в X V I I в.), б) от незванных гостей, диких зверей, „сглаза". Ограничающие пространстово, имея в виду: а) границы собственности, б) утилитарные цели, в) удовлетворение честолюбия (а т а к ж е эстети­ ческие потребности), г) эмоциональность (sacrum). С т е ф а н Р о с и н ь с к и — НАРОДНОЕ КУЗНЕЧНОЕ М А С Т Е Р С Т В О В РАДОМСКОМ В О Е В О Д С Т В Е ( X X ВЕК) В статье говорится о состоянии кузнечества в деревнях! Радомского воеводства, начиная с конца X I X века до наших дней. Автор опирается на мате­ риалы собранью в связи с организацией конкурсов художественного кузнечества (Радомский музей, 1976 г.). По мере развития фабричной промышлен­ ности значение кузницы, а т а к ж е общественное по­ ложение кузнеца подвергались изменам. В конце X I X века кузница была единственным производителем ж е л е з н ы х и стальных изделий в де­ ревне, но постепенно она стала терять своё значение и после второй мировой войны превратилась лишь в ремонтирую (починочную) мастерскую. Вместе с измением ассортимента выполняемых предметов изменилась т а к ж е техника производства, сырье и кузнечные инструменты. По мере упадка кузнечества, уменьшался общест­ венный престиж кузнеца. Статью дополняют таблицы и карты, содержа­ щие анкетный материал, который касается традиции наследования (преемственной традиции) професии, а т а к ж е сравнительные данные количества кузниц (на переломе X I X / X X вв., в 1939 и в 1976 гг.). Иллюстрации отображают некоторые труды, по­ ступившие на конкурс, в котором приняли участие 34 кузнеца. Э в а К р а с и н ь с к а — ДЕКОРАТИВНЫЕ ЖЕЛЕЗ­ Н Ы Е В О Р О Т А В ДЕРЕВЕНСКОМ С Т Р О И Т Е Л Ь С Т В Е В конце 60-ых годов нашего века в деревне по­ лучили распространение железные ограды. Прово­ лочные сетки, в особенности ж е декоративные во­ ротца (ворота), как правило, сопутствуют вновь строящимся кирпичным домам. Внешний вид этих построек и способ их ограждения выполняются по городским образцам, но тем не менее эстетические вкусы их владельцев и кузнецов — исполнителей влияют на характер декоративного оформления. Декоративные сварные воротца из гнутого ж е л е ­ за являются новым элементом современного народ­ ного искусства и встречаются во всех районах стра­ ны. Можно отметить среди них цветочные мотивы и часто т а к ж е крашеные воротца, главным образом желтого, красного и голубого цвета. Алиция М а л е т а — ИЗ ИССЛЕДОВАНИЙ НА­ РОДНОЙ КАМЕННОЙ С К У Л Ь П Т У Р Ы В О К Р Е С Т ­ Н О С Т Я Х ВЕЛИЧКИ, ГДОВА, МЫСЛЕНИЦ Каменные скульптуры встречаются в Польше главным образом в ю ж н ы х и средневосточных ра­ йонах, там, где находятся каменоломни. Вблизи них возникали камнетесные мастерские, где выполня­ лись надгробные скульптуры и придорожные часо­ венки. Старейшая мастерская известна у ж е в начале X V I I I в., несколько из них датируются X V I I I в., но большинство мастерских возникло во второй поло­ вине X I X в. После 1900 г. число! основанных придорожных часовен со скульптурными изображениями умень­ шается, но на деревенских кладбищах появляются каменные памятники, которые раньше ставились только в городах. На основании архивных данных и исследований па месте автор пытается восстановить историю от­ дельных деревенских мастерских и центров, харак­ теризуя выполненные там скульптуры. Сельские каменотесы данного района (на юг от Кракова) не имели профессиональной подготовки. Их преследовали равно цех каменщиков — камне­ тесов, как и местные власти. В своих мастерских они изготовляли элементы для строительства, а так­ ж е скульптуры и часовенки. В часовенках со скульптурами можно отметить элементы исторических стилей (особенно барокко). Автор описывает отдельные виды часовен и скульп­ тур, которые по своему характеру не отличаются от фигур в часовенках. В надгробных памятниках пре­ обладает тема распятия. Надо сказать, что если круглые скульптуры в ы ­ полнялись по образцам городских мастерских, то ба­ рельефы на надгробных памятниках и часовенках по своему характеру сродни старинным деревянным скульптурам работы народных творцов. Zapadka żelazna, dł. 23 cm, w y k . F. Górka, Wólka L e siowska, gm. Jastrzębia. �