6 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40bfc3b142f51672f44f0ad13f41a294.pdf 4f1b03d1c0115734c4ead454856fa6b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne kolekcje etnograficzne Liga Morska i Kolonialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2072 Title A name given to the resource Zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi a Liga Morska i Kolonialna / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.109-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Styczyńska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. l. 83. 1999 \i\N:\ STYC/YŃSKA \lu/,,:uITI An:h..:ologiun..: Lód; i Flnograliun..: ZBIÓR POlAEUROPEJSKI ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI MIEJSKIEGO MUZEUM A LIGA MORSKA I KOLONIALNA W trakcie badali prowadzonych nad historią kolekcj i pozaeuropejskiej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi moją uwagę zwróciły powtarzaj'.lce się \v zachowanych archiwaliach nazwiska osób związanych z Ligą Morską i Kolonialną. Fakt ten stał się punktem wyjścia do szerszych studiów nad tymi działaniami stowarzyszenia, które mogły rozbudzać w społeczellstwie polskim zainteresowania kulturami pozaeuropejskimi'. Liga Morska i Kolonialna to organizacja o charakterze masowym, działająca w okresie międzywojennym, której aktywność przerwał wybuch II wojny światowej. Jej źródeł można szukać już w roku 1918, kiedy powstała "Bandera Polska". W miarę upływu lat stowarzyszenie rozrastało się, zmieniało profil i zakres zainteresowat"J, czego konsekwencją były kolejne zmiany nazwy: Liga Żeglugi Polskiej 1919, Liga Morska i Rzeczna1924, Liga Morska i Kolonialna-1930. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodd powstało w roku 1931 poprzez \\yodrębnienie zbiorów etnograficzno-archeologicznych dawnego Muzeum 'vfiejskiego. Była to wówczas niewielka instytucja, zajmująca lokal a powierzchni 220 m~ i posiadająca 343 zabytki (269 etnograficznych i 74 archeologiczne). której kierownictwo powierzono mgr. Janowi Manugiewiczowi. W ciągu następnych lat rozwinęła się w znaczny sposób. W roku 1934 zdołano uzyskać nowy lokal o powierzchni prawie '000 m2. Zbiory Muzeum w roku 1939 osiągnęły liczbę ponad 14000 pozycji katalogowych. Wśród nich znalazła miejsce liczna (prawie 1500 obiektów) etnograficzna kolekcja pozaeuropejska', W dziale kroniki pierwszego numeru kwartalnika "Wiadomości Ludoznawcze" wydawanego przez lódzkie Muzeum, czytamy: "Początek roku ubieg/ego pr::yniósl utwor::enie nowego 11' Polsce muzeum etnograficznego . .Jest nim Miej- I Art)kul j..:st oparty na jnlnYIll / rozdziałów nl/prawy na. a ro/.bud/ani..: /ainl..:r..:sowaJi etnograti,\ pozaeuropejską II roku 1998 II Instytucic t\rch..:ologii i Etnologii doktorskiej "Liga Morska społeezeJistwa polskiego". PAN. pod kierunkiem naukowym i Kolonialpowstałej prof dr. hab. Anor/.eja AbramOllil'/a. ~ Nazwa Mu/..:um byla pol..:m widokrolnic zmieniana. Obecnie - Muzcum Archeologiczne i Etnogratiun..: II Lod/j. Autorka niniejszego artykulu kieruje Działem Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich t..:go Muzeum. ; O historii MU/.cum pisała m.in. Tcn:sa licIle II' Lod::i Laszczewska. d::ieje. ::hiOlY. d::ia/a/no!;ć·... Prace Por.: Jfll::ellm Arche%gicne i Mnterialy Muzeum i f;tnogra- t\rcheologicznego i EtnograliC/ncgo II I.od/i Scria EtnograliC/lla". nr 21. 1980. s. 11-34. Na temat kołekcji pozaeuropejskiej pisał natomiast Witold NOllosz .- wieloletni kierownik Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich tego Mu/cum. Wys/czcg(')lnienie tytułów /Ilajduje się w wykazie literatury. �110 skie Muzeum EtnoKrąficzne w Lodzi, zmvierające nad/o oddział archeoloKiczny. Pow.~'/alo ono przez usamodzielnienie szczupZvch zbiorów etnograficznych i prehistorycznych, przechowywanych w dml'nem muzeulII miejskiem, a istnienie swe zayvdzięcza inicjatywie A1iasta. r ..) Muzeum ma zaczątek kolekcyj egzotycznych. z któ,:vch znaczniejszymi są zbiór wschodnioa:::jatycki. stanowiący depozyt p. Przeclawa Smolika i interesująca kolekcja z górnego dorzecza Amazonki. Osta,tnia kolekcja zos/a!c, zKromadzona przez p. Aleksandra Freyda, członka ek.~pedycji badmvczej. wydelegowanej przez Urząd EmiKracyjny na tereny koncesyjne w Montm?ji Peruwimiskiej',4. W archiwum Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zachowały się dokumenty z lat 1931 - 1939, dotyczące historii i charakterystyki interesującej nas kolekcji). Wynika z nich, że kierownik muzeum postanowił wykorzystać handlowo - przemysłowe kontakty ·Lodzi z innymi kontynentami do stworzenia zbioru ilustrującego kultury pozaeuropejskie. Nawiązał również współpracę z uniwersytetami oraz instytucjami typu emigracyjnego, licząc na efekty "kolekcjonerskich" zainteresowań polskich podróżników i emigrantów. Wśród wspomnianych instytucji znalazła się także Liga Morska i Kolonialna. Kontakty Muzeum z tym stowarzyszeniem rozpoczyna list z 17 października 1934 roku,' adresowany do wieloletniego działacza Ligi - Mieczysława Lepeckiego, zawierąjący sugestię dotyczącą jego pośrednictwa w nawiązaniu współpracy z powyższą organizacją. Argumentując swą prośbę dotychczasowym niewielkim zrozumieniem mieszkańców Łodzi dla sprawy zbiorów pozaeuropejskich Manugiewicz pisze: "Gdyby natomiast impuls llyszedł z Ligi Morskiej i Kolonialnej lO już pewne udatne próby pobudziżvby przemysł łódzki do lviększej ku temu uwaKi" i dalej: "Wszelki (...) udział finansowy liKi Morskiej i Ko- lonialnej szedlby prawie wyłącznie na powiększenie zbiorów. Radbym aby Pan kopi/on zechcia/ byĆ'rzecznikiem tej sprawy na terenie liKi. Bardzo by/bym wdzięczny za adre.~y znanych Panu osób, które według przypuszczeń g%we by/yby przekazać swe zbiory naszemu Muzeum,,6. r ..) Następne pismo zostało skierowane do Zarządu Głównego LMiK w Warszawie. Kierownik Muzeum wyraża w nim pragnienie nawiązania kontaktu 4 Kronika ... Wiadomości Ludol.llawczc". z. I. 1932. s.20 -21. Cytowanc w artykulc archiwalia są ze wzgl~du na zachowaną oryginalną składnię i pisowni.; wyróżnione w tckścic kursywą. , Jest to korcspondencja wykazy zabytków. rachunki. potwiadzenia I\)'płal. a także ksi.;gi majątkowe Muzeum. Zbiór ten uzupclniąją (nieliczne niestcty) karty katalogu naukowego. C'cnnym dodat- kiem. pochodzącym z nieco późni~is/ego okresu. są karty katalogu Muzeum II I.ipsku. do którego część zbiorów tratila II ł 941 roku. WykorLystlUle w opracOl\ aniu materialy były już w części prezentowane przcz autorkę VI' wystąpieniach na sesjach organilOwanych przez Uni\\wsytet Wrocłal\ski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu ..Polskie opisanie świata" w 1996 roku oraz Uniwersytet Wroclawski - sesja pl. .. Ludy Australii i Oceanii w polskich badaniach etnogralicznych" II 1997 roku. a takżc IV artykułach omawiających histori.; kolekcji pozaeuropejskiej MAil::!" których tytuły zostały \\yszezególnione IV spisie literatury. 6 List .I. Manugicwicza do kpI. M. Lepeckicgo z 18.10. ł 934 roku. MAiEL (Dokumenty Nicktóre cytowane Micjskiego w tckśeie Muzcum materialy Etnograłicznego) archiwalnc zostały nr !\rchil\ium Etnograficzne AI~ MAiUj[)MME/ł934il. zamieszClonc IV aneksie. �III z Zarządem stowarzyszenia w celu wspólnego działania "dla potrzeb zaniedbanej u nas dzied::.iny lIIu::.ealnictwaetnograficznego". Informuje w nim również Ligę o podjęciu współpracy z polskimi podróżnikami w celu utworzenia kolekcji amerykanistycznej. Pisze także: " ... nadzieję przykladamy do gromadzenia poważnych ::.biorówafi~l'kanistycznych, hiorąc pod uwagę poczynania Ligi Morskiej i Kolo- nialnej orct::.::.większające się ::.ainteresowania w kraju A.fiyką. (...) O ek.~pedycji liherJjskiej dowiadujemy się zhyt późno, nie mogli!illlY tedy przygotować interesujących nas spraw H' .\jJo.wJhnależyty zawczasu. niemniej pewne ogólne wska::.ówkiMuzewll lIIoglohy jej uczestnikom przesIać, co by ulatwilo wykorzystanie pobytu na lIIiejscu dla o/J/awianej sprawy,,7. W dalszej części listu Jan Manugiewicz prosi przedstawicieli Zarządu Głównego o ustalenie terminu spotkania, którego uczestnikiem miałby być także prof. Stanisław Poniatowski. Nie wiadomo niestety, czy do takiego spotkania doszło. Dalsze efekty tej korespondencji nie są znane, ponieważ nie zachowały się odpowiedzi na wspomniane listy. W materiałach brak także dowodów podjęcia stałej współpracy instytucjonalnej pomiędzy Muzeum i Zarządem Głównym Ligi Morskiej i Kolonialnej. Można więc domniemywać, że być może kontakty powyższe nie spełniały w pełni nadziei i oczekiwaó kierownictwa Muzeum. Jednakże podjęte działania zaowocowały nawiązaniem przez Jana Manugiewicza indywidualnej współpracy z ludźmi związanymi z Ligą, co w efekcie pozwoliło mu w znaczny sposób poszerzyć kolekcję pozaeuropejską. W zachowanych dokumentach odnajdujemy m.in. nazwiska Kazimierza Armina. Ludwika Anigsteina i Marii Januszewiezowej - osób zaangażowanych w działania kolonizacyjne prowadzone przez Ligę na terenie Liberii. Od nich rozpocznę przegląd i charakterystykę pozyskanych przez Muzeum kolekcji. Kazimierz Annin (jeden z liberyjskich plantatorów). przekazał Muzeum odpłatnie zbiór zawieraj<lcy: rzeźbę w drewnie, 19 masek obrzędowych. miecz oraz sztylet. Transakcja ta znajduje potwierdzenie zarówno w księdze majątku Muzeum, jak i \V zachowanym rachunku, opiewającym na kwotę 325 złR. Ze zbioru tego ocalały zaledwie trzy maski i wspomniany miecz w skórzanej, zdobionej pochwie9. Ludwik Anigstein - znany bakteriolog (rzeczoznawca Rządu Liberyjskiego do spraw higieny) przekazał Muzeum zbiór około 80 zabytków, zawierający m.in. przykłady uzbrojenia, wyroby ze skóry, obiekty sztuki i instrumenty muzyczne (fot. 110). Był to zbiór realizowany "na zamówienie" kierownika Muzeum. , Mowa o pnlll adlOll<:j IV lala<:h 30. na terenie Liberii akcji kolonizacyjnej. poprzedzonej podroż,\ specjalnej dekgacji Ligi. I.ist l Manugiewicza do Zarządu Głównego LMiK - AE MAiELlD 1ME!1934/2 8 Al-- MAiFł.lDMMLlI93XI2. 'i W zbiorach D/ialu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich MAiEL znąjduje się pewna liczba zabytk{m (w tym lakie liberyjskich) ocalałych z okresu międzywojennego. których proweniellcji nic udalo się jak dotąd określić w sposób jednoznaczny. Zdjęcia po<:hodz'l z i\r<:hiwurn Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnogratieznqw \\ Lud/i, Ich autorami S,t Władysław Pohorecki i Kazimierz Weee!. II) �112 Fot. I. Bransoleta z dl:\\"onkami. Lib,ria. nr in\\. M;\iU (zakupiona od dr Ludwika ;\nig.skina). Mowa o tym w liście skierowanym do Manugiewicza .(UII/23 5 sierpnia 1936 roku: "W związku z /is/em Pm/{{ przesIanym mi w 11I/ym r.h. do Uherii w sprawie zbiorów e/noKraJicnych. l11al11 zaszczyt zawiadomif: Pana. że czę.l:ciowo udalo mi się uwzKlędnić PWlskie życenie. przywożąc do Polski niekt()re obiekty. klóre jak sądzę posiadają dla Muzeum warlo.l:ćnaukową"". Natomiast \V zachowanej notatce z 13 grudnia tego roku mowa jest o przesłaniu Muzeum przez dr. Anigsteina 51 negatywów fotograficznych z Liberii. Niestety brak informacji o ich dalszych losachl2. W kolekcji zwraca uwagę spora ilość ozdób metalowych. ciekawy zestaw instrumentów muzycznych: bębnów, grzechotek, instrumentó\\ strunowych, ksylofonów oraz dobierane zespołami elementy uzbrojenia, np.: łuki, strzały do łuków, kołczan; oszczepy i ostrza do nich itd. Niestety w wykazach brak szczegółowego określenia pochodzenia poszczególnych przedmiotów. W obecnej chwili w zbiorach Muzeum znajduje się zaledwie kilkanaście obiektów, które można bezspornie zaliczyć do powyż.sz~i kolekcji. Są to głównie maski, ozdoby i kilka przedmiotów codziennego użytku ( w tym" łapka na szczury"). Niewątpliwie naj bogatszą okazała się współpraca .lana Manugiewicza z Marią .lanuszewiczową (żoną Edwarda .lanuszewicza. jednego z liberyjskich plantatorów). II 12 Al,: M;\ iJ-:/./DM ME/I 936/13. Al-: M;\it-:ł.lDMM L! I 936/26. �113 Korespondencja dotycząca tej kolekcj i jest szczególnie bogata. Rozpoczyna ją list zawierający propozycję przywiezienia z Liberii zbiorów etnograficznych oraz nadana już z terenu plantacji (24 lutego 1936 roku) oferta sprzedaży około 40 obiektów, zebranych wcześniej przez Edwarda Januszewiczal3. Już w październiku tego roku Muzeum otrzymało informację a wysłaniu pierwszej partii zbioru liberyjskiego, do której dołączono rachunek i opis 57 przedmiotów. O stosunku Marii Januszewiczowej do przeprowadzanej transakcji świadczy najlepiej fragment kolejnego listu: .. Robienie zbiorów dla Muzeum nie traktuję jako interes wie/ce dochodowy. gdyż (...) obliczając same wydatki minima/ny procent zostaje d/a mnie. Robię to raczej z zamilowania, oraz z chęci poznania tutejszej sztuki jak również ce/em zaopatrzenia pCl/lskiego Muzeum udostępniającego po:::nanies:::erszymwarstwom sztuki aftykOllskiej"14. Kołejny list, z 8 lutego 1937 roku, informuje a wysłaniu drugiej części zbioru. Zawiera także rachunek za sprzedaż 50 eksponatów i komentarz do tych obiektów. Charakterystykę współpracy obu wymienionych stron dobrze ilustrują dwa listy Jana Manugiewicza nadane w listopadzie 1936 roku. Kierownik Muzeum pisze: ,.Je.<1iwięc czas pozwoli proszę o możliwie pelny material mu- :::ea/n)l.ażeby.<my mie/i mniej więcej skończoną ko/ekcję liberyjską. (...) Przyda/aby się ]Je/na ko/ekcja różnych typów naczy'] choć będą trudności z transportem. Co do masek obr:::ędowych to pożądane jest także skompletowanie po::osla/ej od:::ie::yk/ubołl'iczrJw np. plm'zczy z sitowia itp."I) W następnym piśmie czytamy: jd/i wątle si~v naszej Ehploratorki pozwolą otrzyma Łódź warto.<dow)' owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ladną zaslugą ::rciową. (...) Warto. :::ew:::ględuna charakter Łodzi więks'zą uwagę przylożyć do tkanin. przydalobv się ki/kana<cie kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami >wars:::tat()I1'<w ruchu"I(,. Korespondencja ta świadczy o dużym zaangażowaniu obu stron w ideę utworzenia bogatej, wszechstronnej i co ważne dobrze określonej kolekcji zabytków ilustrujących życie i kulturę ludów zamieszkujących teren Liberii. Są zarazem dowodem na to, że stały wzajemny kontakt dawał szansę pomyślnego zrealizowania tych zamierzeó. Ostatecznie zbiór pozyskany dzięki współpracy z Marią Januszewiczową liczył okola 200 obiektów, przysłanych co najmniej w 4 ratach. Była więc to kolekcja liczna, a dołączona do spisów charakterystyka obiektów, zawierająca określellie funkcji przedmiotu oraz jego nazwę (podaną nieraz w kilku narzeczach), czyni ją jeszcze cenniejszą. Zbiór obejmował m.in. przykłady sztuki 11 Al': Mi\iEI./DMME/1935/43 i 1936/3. Maria Janus7.ewiczowa pośredniC7.y/a także w na\\ iązaniu konIaktów Manugiewicza z przchywąjącymi wówczas v.. Liberii prot: Janem Hirshlcrcm i dr. Ludwikiem i\nigsleinem. Niestety. wracający już do kraju prof. Hirshler nie zdołał zebrać l\okl\cji dla Muzeum. l~ l-ist M. Jarllls/.ell'iclOlI'ej do .I. Manugiewicza. z dnia 18 października 1936 roku. AE MAiLUDMME/1936iI9. I' List J. Manugie\\ icza do M. Janus7.c\\iczonej z dnia 13 listopada 1937 roku AE MAiELlDMMElI936/22. II> .I. IV .. list z 4 listopada 1936 roku. AL: MAiEUDMMEI1936/23 (aneks. nr I). �114 (rzeźby i maski), przedmioty codziennego użytku, strqje, broIl, pojemniki plecione z rafii, naczynia ceramiczne i tykwowe, a także co najmniej 10 instrumentów muzycznych (fot. 2 i 3). Oto krótkie fragmenty jednego ze wspomnianyc ł 1 wy k azow: f'ese Bossa Buze Ciissi 29) piszczolka z rogu gemo kolO/Ima Iell'zio P U III kllńll 30) bęben z hwnhuslI hule ke k/lłl(~v 33) cYJIlhalki z drzewo i li.ści blm/y kIl/Idu hO!11hus(JHych 17 hihej lali huma 39) ha!11ak z rafji slu::qcy jako hIe /;rodek lokoJllomocj i, drewniany drąg nctle::'v przeprowadzic: przez oha uszy nad le::ącym zastępuje nJwnież ló::ko Powyższy zbiór wyróżniał się przede wszystkim tym, że był prawie w całości zbierany ,.na zamówienie", a więc dostosowany do potrzeb. możliwości ekspozycyjnych Muzeum i uzasadniony merytorycznie. Jego wartość podnosi/a obecność dużej liczby przedmiotów codziennego użytku. zbieranych kompleksowo, zawierających po kilka sztuk podobnych przedmiotów (np. tkanin, ozdób. elementów strojów), różniących się między sobą wzorem, rodzajem materiału czy kolorystyką, co moglo pozwolić na uchwycenie różnic w stylach zdobniczych chal:akterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych. Warto także zwrócić uwagę na obecność naczY/l glinianych - przedmiotów nieczęsto przywożonych do kraju ze względu na trudności transportowe. Fol. 2. Ton:hka skór/.ana. Libćria. nr in\\. M/\iU .flo/II/50 (;: kolekcji ·1arii .Ianus/<:\ViCl). 17 AL MAiEł./DMMI-:/I')37/2 (an<:ks. nr 2). �115 Fol. 3. Bęl1l:n~k szcz<.:linllllY. I.ih~ria. nr irl\\. MAiI-:LlE/11/3-l (z kolekcji Marii .Ianllszcwicz). Obecnie zachowało się okolo pięćdziesięciu obiektów, które pochodzą z kolekcji Marii Januszewicz. Są one różnorodne i zawierają zarówno przykłady zdobnictwa i sztuki, jak i pozbawione ornamentów przedmioty codziennego użytku, które choć mniej ..ekspozycyjne'· są niezwykle istotnym elementem zbioru muzealnego. ilustrującym kultury poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących teren Liberii. Ocalała dokumentacja, spisy i komentarze do poszczególnych ohiektów, są pomocne w ich określeniu i opracowaniu merytorycznym. Wskazane jest takie odnotowanie w niniejszym artykule faktu nawiązania przez Muzeum współpracy z lekarzem płk. Jerzym Babeckim, który także brał udział w liberyjskich dzialaniach Ligi Morskiej i Kolonialnej. Księga inwentarzowa Muzeum zawiera wpis informujący o zakupieniu od niego instrumentu IX chordofonicznego . Sądzę także, że uzasadnione będzie umieszczenie w tym opracowaniu informacji o transakcji. jaką Muzeum przeprowadziło z p. Romanem Szabłowskim. który odsprzedał Muzeum sześć obiektów z terenu Gwinei Francuskiej (\\achlarz. torebkę, pantolle, nóż z paskiem i uprząż kOllską). Aktywnym działaczem Ligi Morskiej i Kolonialnej był co prawda Stanisław Szabłowski (także uczestnik akcji liberyjskiej). jestem jednak zdania. że małe prawdopodobiell- I' AL Mi\il.l.. Księga inwentarzowa. cz. l (przcpisana). pOL IS2. Co prawda zachowany biędzG II pis dOlyCly instrUIllGntll zakupionego od pik. Bahiekiego. lecz sądzę. l.t: drohna nie';cisloŚć w risowni mlz.\\iska mojc hyć zwykłym hłędem literowym. Zachowala się także odnośna doklllllGl1lacja Mu/cum II I.ipsku (ancks. nr 3). \I �116 stwo przypadkowej zbieżności nazwisk upowaznla nas do uznania, że także w tym przypadku zaowocowały kontakty Jana Manugicwicza z działaczami • 19 tego stowarzyszenia . Warto wreszcie odnotować fakt istnienia bogatego zbioru afrykanistycznego, powstałego w wyniku współpracy Jana Manugiewicza z Jerzym Giżyckim, podróżnikiem i literatem, a z zamiłowania etnografem. Brakuje, niestety, bezspornych dowodów na to, że był on członkiem Ligi Morskiej i Kolonialnej. Jednakże czynnym działaczem tego stowarzyszenia był Kamil Giżycki, jego krewny (również podróżnik, literat i dyplomata). Tak więc prawdopodobieństwo dotarcia Jana Manugiewicza do Jerzego Giżyckiego poprzez osoby działające w Lidze jest spore i daje podstawy do zasygnalizowania istnienia powyższego zbioru także w tym artykule. Jerzy Giżycki, podróżujący przez lat kilka po Afryce Zachodniej, zaproponował Muzeum sprzedaż kolekcji w roku 1936. Interesującym dokumentem dotyczącym tej współpracy jest wykaz 74 obiektów, uzupełniony odręcznym potwierdzeniem odbioru należności w wysokości 1500 zł"o. Kolejny list zawiera natomiast objaśnienia do 79 zabytków wraz 21 z obietnicą nadesłania brakujących 5 eksponatów • Cennym uzupełnieniem tych materiałów jest wykonany przez Manugiewicza wykaz obiektów zakupionych od Giżyckiego (obejmujący 168 pozycji)22. Ciekawy jest także list o przekazaniu przez Jerzego Giżyckiego 42 fotografii, zawierający zarazem listę komentarzy do poszczególnych zdjęć2:1. Dokumentacja obejmuje również potwierdzenie zakupu 150 klisz fotograficznych, ilustrujących sceny z życia Afryki Zachodniej, zawierające informację o przekazaniu Muzeum praw do ich reprodukowania24. W chwili obecnej w zbiorach Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich znajduje się 31 zabytków, które bezsprzecznie można uznać za pochodzące z omawianej kolekcj i oraz 21 kał1 katalogu naukowego z naklejonymi zdjęciami. Z klisz szklanych zachowały się zaledwie 3 egzemplarze, z których jeden uległ niestety uszkodzeniu"5. Kolekcja Giżyckiego była różnorodna i za\vierała przedmioty codziennego użytku (m.in. poduszki, sakwy, naczynia z tykwy, nakrywy do mis itd.), broó (m.in. zestaw uzbrojenia wojownika Lobi), stroje, różnorodne ozdoby oraz liczne, zróżnicowane stylistycznie. obiekty z zakresu sztuki. Zabytki pochodziły z terenu dawnego Sudanu Zachodniego, reprezentując m.in. kulturę plemion Massi, Lobi, Fulbe, Bambara, Tuareg (fot. 4 i 5). Wspomniany komentarz do przekazanych przedmiotów zawierał uwagi interesujące dla etnografa. Na przykład nr 44 listy dotyczył san- AE Ml\iEŁlDMME/1936/15. AE MAiEUDMME/l936/11. (aneks. nr4) 21 AE MAiEŁlDMME/l936/9. 22 AE MAiEUDMME/ wykazy/I 936/1. 13 List J. Giż.yckiego do T. Gumowskiego. R1iższych danych na temat tego ostatniego nie udalo się autorce odszukać. AE MAiEŁlDMME/1936/12. 24 AE MAiELlDMME/1937/5. eS Odbitki tych zdjyć znajdują si,,: archiwum Działu Kultur Ludowych Krajó\\ Pozaeuropejskich. 19 10 �117 dalów tuareskich. Opis tego obiektu brzmi następująco: "Noszone są przewainie na hardzo .\ypkilll piasku, gdzie zapohiegają zhylllielllu zapadaniu się, na hard:::ogorącym piasku, /uh na gorqL}'ch kamieniach >hamady< (puslyni kamienistej) lub na terenach poro.~niętych ko/ącemi >kram - kramami< - ro.~Ii/wlIli o wysoko.ki ok% 30 centymetrów, z I1'w/I!mi przez plemię Bambora ../v/usso .. koro - nji" zęhami starej kohiety. .. Sonda/y Ie są zwane przez ple/lIię hambara >\1'010<,co znaczy dos/ownie skóra. Luh >sena - w%< - skóra na nogi. Nazwv IV języku Fulhe nie znam . latomiast nr 14 spisu to luk Fot. 4. Rzcźha łiguralna. Hurkina Faso. nr inw. plemienia Gurunga, opatrzony naMAiF.UE/II/64 (z kolekcji Jerzego Giżyckiego). stępującym komentarzem: "Cięciwa. jak zwykle w Afiyce zachodniej, z >/yka< hambusowego. Norma/ne uzbrojenie wojownika z plemienia Gurunga (liczha poj. Liczba mnoga Gurunsi) z okolic' Leo luh też zamieszkując~vch tam również plemion Dagari i Zanga) sklada się: ( od >wielkiego dZłvonu<) z dwóch luków, 2 ko!c'zanów (l płaski nad le'wvm łokciu. J cylindryczny pod /e.vą pachą - przylrzymywany przez sznur /la lewem ramielliu) i oszczepu o zatruZvm grocie. zahezpieczonym przez kapltl- Fot. 5. I'odlls/ka skórzana. Afryka lachodnia. nr inw. MAil-:ljE/II/16 (z kolekcji Jerzego (ii~yckiego). �118 rek skórzany. Jest lo jedyne mieJsce, gdzie widziałem za/rute Gs::czep}'. Pozalem: nóż, zawieszony ztylu u pasa i toporek. Na glowach IIOSZą Ilieraz my.~liw(y GurU/lsi rodzaj hell7lóH' :: tykwy, slużących rÓlI'lloC=e\llie do c=crpalliu wodv (mam/otogra/ię tych "l<l'ojoH'llików)"6". Ze zdjęć zachowało się zaledwie 20 odbitek. Przedstawiają tancerzy w strojach obrzędowych, budownictwo, sceny z życia wsi itp. Okazały się bardzo przydatne przy identyfikacj i n iektórych obiektów. Ich wartość podnosi dobra jakość techniczna, pozwalająca na wykonanie reprodukcj i i powiększell. Uwagę zwracają także zdjęcia wykonane przez Giżyckiego w kraju [)ogonów (określanych przez niego jako Habe)27. Całość przedwojennej kolekcji musiała mieć znaczną wartość muzealną zarówno ze względu na różnorodność zbioru, staranny dobór obiektów stanowiących pierwotnie prywatną kolekcję, jak i na kompleksowość dokumentacji (także opisowej), uzupełnianej zdjęciami. W materiałach można też odnaleźć dowody kontaktów Jana Manugiewicza z prof. Jerzym Lathem, w sprawie przejęcia kolekcji afiykanistyczne/8. Natomiast Justynowi Wojsznisowi, znanemu taternikowi, kierownik Muzeum udzielał wskazówek dotyczących metod i zakresu penetracji tercnowych, w celu ewentualnego pozyskiwania dla Muzeum eksponatów poludniowoamerykCIIlskich~<). Kolekcj'a pochodząca z tego kontynentu była naj starszą i jedną z ciekawszych części zbioru pozaeuropejskiego Miejskiego Muzeum w Lodzi. Wśród osób, które przyczynily się do jej powstania znaleźli się Kazimierz Warchałowski i Aleksander Freyd. Obaj podróżnicy byli aktywnymi działaczami emigracyjnymi, związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Wcześniejszc doświadczenia Kazimierza Warchałowskiego w zakresie działaJl kolonizacyjno-emigracyjnych w Ameryce Południowej nie pozostały bez wpływu na zorganizowanie przez Ligę akcji osadniczej w Brazylii. Natomiast dr Aleksander Freyd był od 1930 roku przewodniczącym Sekcji Higieny Tropikalnej działającej w ramach Wydziału Kolonialnego tego stowarzyszenia. Jan Manugiewicz nawiązał z nimi współpracę jeszcze przed rozpoczęciem kontaktów'z Ligą i nie jest wykluczone, że właśnie K. Warcbałowskiemu lub A. Freydowi zawdzięczamy podjęcie inicjatywy nawiązania współpracy ze stowarzyszeniem. Dr Aleksander Freyd odsprzedał Muzeum niewielki zbiór 16 obiektów etnograficznych, na który składały się stroje, ozdoby i przedmioty codziennego użytku plemion Campa i Yagua'O (fot. 6). Natomiast kolekcja odkupiona od Kazimierza Warchalowskiego liczyła 87 zabytków i była pozyskana 26 AL: MAitl.l[)MME/1936/11 i 1936/9. Karty znajduj,! si.; 1\ archiwum [)zialu Kultur l.udowych Kraill\\ Po/.acurllpcjskich. W)daje się. żc .Jerzy Gii)'cki byl pierwszym Polakiem. który [)ogonó\\ opisal i sl()togral()\\al. Por.: .I. Giżycki, Hah£' ... Kuricr Literacko NaukO\\y" nr 16. 1l.J31. s. 10·11: {Jiali i ('::arni. Warsza\\'a 27 I 93-L s. 217 - 244 (aneks. nr Sl. 29 Al: MAiEI.IDMME/193511S. At MAiEł./DMME/1936/IX .10 Obecnic 2g pochodzą IV zbiorach z tcgo zbioru. naszego . Muzeulll znajduj,] sil; zalcdl\ic lu:) zabytki. którc na pcwno �119 Fot. (,. B.,:hend; d\\umemhranowy. Peru. nr in w, Ml\iEI./E111/220 (/akupione od dr I\kbandra I-'n:yda), \\ :2 ratael1. Tell ciekawy zbiór zawierał m.ill. liczIle ozdoby z nasion, piór, roślin i z~bów zwierzęcych. naczynia z gliny i tykwy. narzędzia drewniane i kamienne oraz tkaniny - pochodzące z ohszarów Montanii Peruwiaóskiej, kilka obiektów z tcrenu Chilcl1 (fot. 7). a takżc pewną liczhę zabytków wykonanych z kam icn ia (przedm ioty rzeźbione. maczuga). zgromadzonych głów n ie na terenach Peru. Na podstawie posiadanych dokumentów nie sposób jednoznacznie określić dokladncj liC/by ocalałych zabytków pochodzących z tej kolekcji. Zaledwie kilka przedmiotów z Chile (np. ozdoba srebrna, lassa. strzemiona) i z rejonu Ucaya Ii (Ill. ill. dwa naczyn ia. ozdoby, szydlo) Illożna uznać za zabytki odkupiolle z pcwnością od tcgo podróż.nika. Kazimierz Warchalowski skierowal do Muzeum także innych kontrahentów. B) li to Wacław Chrostowski. od którego Muzeum pozyskalo zabytki z terenu Ameryki Południowcj i Afryki Wschodniej'" oraz dr Zdzisław Szymoóski, który sprzedał Muzeum liczną kolckcję (około 200 ohiektów) ilustrującą kultury Indian dorzccza Ucayali, a także pomnicjszoną głowę ludzką, wykonaną przez Indian znad rzeki MaraJlon. Co prawda brak jest dokumentów potwierdzających przynależność SzymOllskiego do Ligi. ale jestem zdania, że uwzględnienie jego osoby w naszych rozwa:i.aniach jest zasadne właśnie ze względu na osohę Kazimierza Warchalowskiego - inicjatora i pośrednika kontaktów lekarza z Muzeum'l ..Sądzy. że powsta Iy zbiór można traktować jako jeden z efektów współpracy Manugiewicza 7. osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Zdzi'1,\1: M;\iFI!I)\HvlU) ': /\/', MAil,:! ').\5n (aneb. ksi.,:ga maj'ltku d~lIs/a ChroslO\\Skiego :; /\1: M;\il:UDMMI:iI /nanego ')'\5/-ł. nr (». MM/-:. p%~~ 171 i 156. Być może chodzi baJaua I\m~ryki Po!udnio\\cj. tu o krcwnego - Ta- �120 sław Szymollski był lekarzem, specjal izującym się w zagadnieniach chorób tropikalnych. W roku 1928 wyjechał do Peru, podejmując się sprawowania opieki medycznej nad grupą polskich osadników w jednym z ośrodków kolonizacji polski~j nad Ucayali. Organizatorem i dyrektorem tej akcji był wielokrotnie wspominany Kazimierz Warchałowski. Po upadku tego przedsięwzięcia, Szymollski wrócił na kilkanaście lat do kraju. Z tego okresu pochodzą Iiczne prace jego autorstwa:;-l. Współpracę z łódzkim Muzeum SzymOllski nawiązał w roku 1935. Na złożoną przez Jana Manugiewicza propozycję odstąpienia posiadanej kolekcji z terenu Montanii Peruwiallskie/5, podróżnik wyraził skłonność sprzedania Fol. 7. Ozdoba kobieca. Chile. nr in\\'. Muzeum zbioru za sumę 2200 zł. OpiMAiEŁ/E/ll/236 (z kolekcji Kazimierza sując jego zawartość, zwrócił szczególWarcha/cl\\skiego). ną uwagę na posJa. d aną "s/ynnq g / owę Indianina zmniejszoną do wie/koki pię.\:ci", określając ją jako "preparat" bezcenni('. o.statecznie, zbiór zdeponowany w Muzeum do czasu uregulowania należności, wyceniono, korzystając z konsultacji prof. Stanisława Poniatowskiego, na sumę 1600 zł. Wart odnotowania jest takt, że towarzysząca transakcji niezwykle bogata i pełna emocji korespondencja dotycząca rozliczell i zaległości płatniczych Muzeum wykazuje zadziwiające podobiellstwo do dzisiejszych realiów:;7. Zbiór zgromadzony dzięki współpracy ze Zdzisławem Szymońskim obejmował liczne ozdoby, stroje, środki toaletowe, tkaniny, warsztaty tkackie, plecionki, naczynia, przedmioty gospodarcze i łowieckie, instrumenty muzyczne, a także urządzenie służące do deformacji główek niemowlętom i wspomnianą zmniejszoną głowę ludzką (fot. 8). Obecnie w zbiorach naszego Muzeum znajduje się 18 zabytków, które możemy bez wątpienia uznać za pochodzące z powyższej .kolekcji oraz 12 obiektów, których pochodzenia nie sposób ostatecz- 34 Są to zaró\\'no opracowania medyczne. jak i zamicszClanc II Clasopismach wspomnienia z podróży do Peru. Kilka z nich ukazalo się IV •• Morzu". Wi,,:ks/.<l iloś\' informacji na temat działalności Zdzisława Szymońskiego. IV tym także na te maI jcgo Ilsp()łprac)' I. łódzkim Muzeum można uzyskać z opracowania autorki Indianie ,\/onlanii 11' opisach dr Id::islm1'(/ S::vI1101iskiego. złożonym do druku \\' redakcji ..Prac i Materiałów Muzcum Archeologie/.nl'go i Elnograliczn<:go IV Lodzi". ;, AE MAiLUDMMUI935/4(aneks, nr 7). 36 Ar: MAiEI./DMMI:/I935!7. 17 AE MAiEI./DMMI:/1935/R: 1935/19 i 1936/7 (aneks. nr 8). �121 Fot. 8. lir/ądz<:ni<: do spłaszczania główki niemowlęciu, nr inw. MAiEL/E/1I/113 (z kolekcji dr. Zdzisława Szymoński<:go). nie ustalić, ze względu na podobiellstwo przedmiotów pozyskiwanych od innych podróżników (m.in. A, Freyda i K. Warchałowskiego). Uzupełnieniem tego zbioru są zachowane odręczne notatki Szymońskiego, zawierające charakterysty~ę sprzedawanych obiektów oraz uwagi dotyczące kultury Indian dorzecza Ucayali. Prawie każdy z przedmiotów umieszczonych w wykazie opatrzony jest odpowiednim komentarzem. Możemy tutaj odnaleźć m. in. następujące uwagi: .,ku.{:lI1a:; kory drzewnej. którą używają najdziksi. Nabyta w górnej części Ucayali. Używająją /fl(ijanie, którzy nie mają kontaktu ze swymi w,~pólplemie'lcallli i którzyjeszc::e nie umieją tkać. Zdejmują korę z drzewa, mocząją i potem biją kamienialIIi. a:: kora zrobi się miękka i elastyczna", czy też "tabliczka do ucisku gl/J1l'kinoworodka Indjan = Czamasów. Zakladająją na czolo i silnie związują i tak na kilka IIIiesięcy. Czolo w tyl się odchyla, oczy na wierzch wychodzą. PotellI oczy wracają do normy, ale czolo na zawsze jest w tyl odchylo,..1R Ile Ciekawe są także wspomniane komentarze dotyczące gospodarki i obyczajów Indian Shipibo, określanych przez lekarza jako Czama. Oto ich krótki fragment: ,.Uprawa roli _. rolę drugorzędną odgrywa. Rolnictwo to zajęcie, którem Indjanin pogardza. System: Las się .ścina i wypala lecz nie karczuje. Banany. yuka. kukurydza, 'yż oto plody rolnicze. Fasola nieluhiana. Rolę upra'v wioją glównie kohiety mężczyźni ~ylko wycinają las ,,-,. Wartość tego rękopisu podnoszą rysunki, a także liczne wykrzykniki o znacznym zaangażowaniu ich autora. Al-: Mi\iICL/DMMJ:lI<H5/45. Al-: MAiEI./DMMLlI935/ 46. Materialy powyższe 11<:IIspolnnianym artykule autorki. Ponadto ich fragmenty ni<: Świata" (przypis 5). i podkreślenia świadczące 3~ 3') zostały prawic w calości przytoczone przedstawiono na sesji ..Polskie opisa- �122 Z korespondencji wynika, ze kierownik Muzeum planował zorganizowanie cyklu odczytów dla publiczności muzealnej, prowadzonych przez Szymońskiego, lecz nie udało mi się w zachowanych materiałach odnaleźć potwierdzenia 40 realizacji tego zamierzenia . Lektura zachowanych archiwaliów musi wywołać pewne refleksje. Świadczy bowiem niezbicie, że Muzeum już od początku działalności borykało się z poważnymi kłopotami finansowymi, które powodowały przeciąganie terminów płatności, dokonywanie oszczędności w rozliczeniach pocztowo-telekomunikacyjnych z kontrahentami itd. i niewątpliwie musiały znacznie utrudniać realizację działaó podejmowanych przez kierownika Muzeum. Interesującym źródłem są także materiały dotyczące skomplikowanych formalności celnych i przeliczeJl dewizowych. Z omawianych zbiorów do dnia dzisiejszego zachowało się niewiele obiektów. W znacznym stopniu uległy one rozproszeniu, zniszczeniu czy zaginięciu w okresie ostatniej wojny. W roku 1941 prawie cały zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego, liczący pod koniec lat trzydziestych około 1460 zabytków, został przez niemieckie władze Muzeum sprzedany do Muzeum w Lipsku, a następnie odsprzedany Instytutowi Etnologii przy Uniwersytecie w Getyndze (299 obiektów), Muzeum Etnologicznemu w Hamburgu (276 z.abytków) oraz Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu w Kolonii (148 obiektów)~I. Przedmioty, które udało się ocalić w Łodzi (niecałe 140 zabytków) lub odzyskać w drodze działall rewindykacyjnych z Museum fur V61kerkunde w Lipsku (około 300 obiektów) stanowią cenny trzon zbioru Działu Kultur Ludowych Krajów' Pozaeuropejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi42. Zachowana dokumentacja archiwalna dotycząca ich historii jest dzisiaj wartościowym źródłem umożl iwiającym identyfikację i interpretację merytoryczną obiektów. Świadczy ona także o wszechstronności działaó podjętych przez Jana Manugiewicza w celu stworzenia kolekcj i pozaeuropejskiej w łódzkim Muzeum. Jest dowodem na to, że zbiór był nie tylko liczny, ale dość dobrze określony i opisany. WaIte podkreślenia jest to, że kierownik Muzeum nie ograniczał się jedynie do odkupywania interesujących go fragmentów istniejących już zbiorów, ale starał się współuczestniczyć w ich tworzeniu, sugerując zakres, charakter i sposób pozyskiwania obiektów, biorąc pod uwagę aktualne potrzeby i możliwości Muzeum. Ważne jest także, że w doborze ewentualnych kontrahentów brał pod uwagę ich kompetencje, możliwości pozyskiwania obiektów i zainteresowania. Oczywiście miał świadomość współpracy z amatorami, o czym świadczą, jak sądzę, dość szczegółowe zalecenia dotyczące zakresu i sposobu pozyskiwania zbiorów zamieszczane w korespondencji, selekcja zabytków po- ~o AE tvIAiELlDtvltvlE/l936/4. Dane powyższe zaczerpnęlam ~I i Etnograjic::ne 11' Lod::i. d::ieje z opracowania: T. LaszC/cwska. ,Ihce/lnl ,-/rcheologiC::/I1! ::biory - d::icilalno'\:c:. op. cil.. s. 16. ~2 Pozostałe obiekty uznano za zaginione \\ trakcie działań wojennych pro\\adzonyeh nic Niemiec. na tere- �123 zyskiwanych z kolekcji prywatnych czy konsultowanie zakupów z profesorem Stanisławem Poniatowskim. Jednakże warto zwrócić uwagę, że wśród kontrahentów Muzeulll znajdujemy także nazwiska osób wykazujących znaczne zainteresowania etnografią (K. Warchałowski, Z. Szymoński, J. Giżycki), czemu dawali wyraz w publikacjach zawierających opisy kultury napotykanych grup etnicznych4.1. Działania powyższe umożliwiły zapewne zrealizowanie ciekawych, cieszących się uznaniem publiczności wystaw (iI. II). Dzięki zachowanym dokumentom niemieckim, głównie opisowi zabytków przygotowanemu w roku 1940 przez władze niemieckie Muzeum w związku z planowaną sprzedażą zbiorów, można było w przybliżeniu odtworzyć istniejący wówczas układ ekspozycji pozaeuropejskiej. Dokonała tego Teresa Laszczewska w opracowaniu dotyczą44 cym historii naszego Muzeum • Wynika z niego, że zbiory pozaeuropejskie zajmowały trzy sale wystawowe. Pierwsza - to zbiór z Ameryki Południowej, eksponowany w siedemnastu gablotach. W drugiej sali prezentowane były zbiory azjatyckie (cztery gabloty). Natomiast trzecia sala zawierała zabytki pochodzące z Afryki, grupowane w osiemnastu gablotach w układzie tematycznym, z uwzględnieniem zróżnicowań regionalnych. Z szacunkowych wyliczei1 wynika, że opisane w niniejszym artykule kolekcje, pozyskane dzięki nawiązaniu przez kierownika Muzeum kontaktów z osobami związanymi w rozmaity sposób z Ligą Morską i Kolonialną, stanowiły mniej więcej połowę zbiorów pozaeuropejskich Miejskiego Muzeum Etnograficzneg~ w Lodzi. Ich wartości muzealnej nie wolno nie doceniać choćby z tego względu, że Janowi Manugiewiczowi udało się zebrać co najmniej dwa zespoły obiektów pochodzących ze stosunkowo niewielkich obszarów, pozyskanych w krótkim czasie, ilustrujących w różnorodny sposób kultury zamieszkujących je grup etnicznych (Liberia i dorzecze Ucayali). Ponadto pozyskane wówczas zabytki były na tyle interesujące, że nawet dzisiaj, mimo burzliwych losów, które drastycznie zmniejszyły ich liczbę i wpłynęły na ich stan zachowania, stanowią cenny trzon kolekcji pozaeuropejskich naszego Muzeum, zawierając obiekty unikatowe w skali kraju (m.in. deseczkę służącą do spłaszczania czoła niemowlętom, łuk muzyczny, czy flet kościany z rejonu Ucayali, dzwonki do łuków plemienia Lobi, czy przykłady tradycyjnej sztuki afrykai1skiej z terenu Liberii). Wartość zbiorów podnosi wspomniana jednorodność terenu i czasu, w jakim zostały pozyskane. W odniesieniu do zabytków z Montanii, zachowane około 200 obiektów pozwala nadal na zilustrowanie podstawowych cech kultuPor. m.in.: K. Warehalowski. Na wodach Ama::onki. Warszawa 1938; J. Giżycki. Biali 1934 oraz Międ::y mor::em a pustynią, Warszawa 1936. Jerzy Giżycki i Zdzislaw Szymoński hyli także autorami artykulów zamieszczanych w ..Kurierze LiterackoNaukowym" ... Morzu" i ..Kurierze Porannym". Relacje te nic są wolne od subiektywizmu. emocjonalnego podcjśeia do tematu. w niektórych przypadkach widoczny jest brak dostatecznej wiedzy ctnograficznej (1:0 szezególnic widoczne jest w opisach autorstwa Zdzisława Szymońskiego). lecz można w nil:h odnalcż~ wiele interesujących opisów typu etnograficznego. 44 T. Laszczewska. :\IIceulI/ Archeologic:;ne .... op. cit .• s. 13. 43 i C::arni. Warszawa. �124 ry mieszkallców tego rejonu Peru45. Natomiast kolekcja afrykańska pochodząca z okresu przedwojennego pozwala (po uzupełnieniu) na zaprezentowanie podstawowych cech tradycyjnej sztuki i zdobnictwa Afryki Zachodniej. Oceniając powyższy zbiór z perspektywy czasu, należy stwierdzić, że był on efektem rzeczywistego zaangażowania Jana Manugiewicza w ideę utworzenia kolekcji pozaeuropejskiej naszego Muzeum. Na bazie niewielkiego zbioru (głównie azjatyckiego), przejętego z byłego Muzeum Miejskiego, udało mu się zebrać kolekcję ciekawą, niemałą i co istotne, planowo i konsekwentnie uzupełnianą. Widoczne jest także, że znaczą rolę w osiągnięciu tego celu odegrało nawiązanie współpracy z osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. BIRLlOGRArI/\ l3iałas T, 1983 Giżycki Liga :\lorska i Kolonialna 193()-1939. Gdallsk. .I, 1934 Biali i carni. Warszawa, 1932 Ilahe ... Kuri.:r Literacko - Naukowy" nr 16. s, 10-11. 1936\1ięd:v mor::em a pustynią. Warszawa. Królikowska L. 1980 Jan jolno-Mo/1l1giewic ~ ::olo::yciel Miejskiego A/lI::ellnl I:'tnograjic::nego IV Lod::i (/931-193'h "Prace i Materiały Muzeum Archcologicznego i Etnograficznego IV 1.IH!?j I..aszuewsk r. a 19lW Seria '·.tnografiC/.na·· ,\lu::elllli 1(I'dwu/ogiene nr 21. s. 41-47, i Etl1ografic::ne IV Lod::1 "Pr,lce I Materialy MuzeuITI Archeologicznegl' nograiie/na" nr 21. s. 11-39. Nowosz W. 1969 1970 Styczyńska Amt'n'konistyc::na t1::ieje i litnogralicznego ::hio/'v II' d::iall/l/1o.~ć, ł.odzi. koleA.cja w Afll::eum ;/rcht'ologic::nYIJl i !:'tnograjicnym Seria Et- w I.od::i. ,..Prace i Materiały Muzeum Archeologiu:nego i Ftnograliczncgo w ł.odzi. Seria Etnograficzna" nr 13. s, 153-167, AjiJ1k0l1skie maski i r::t'::'by obr::ędowe w ::hiorach ,HII::ellm .·lrclieologic::nf.'go i E1nograjic::nego w Lod::i. "Prace i Materiały Muzeum Archwlogicznego i Etnogra licznego w Lodzi, Seria Etnograticzna" nr 14. s, 169-175. A. 1992 Rola Jer::ego Gi::yckiego 1V Ilvor::enill kolekcji ajiykani,l'tyc::nei ,'vli(~jskiegoA/II::ellm Etnograjic::nego w Lvd::i. "Kronika Miasta Lodzi" t. 2 .. s, 131-137, Liga Morska i Kolonialna, a ro::bud::.anie::aintereSO\I'1I/1etnografią po::aellropejs/.:ą spolec::eństwa polskiego, rozprawa doktorska. Maszynopis w Bibliotece Instytutu 1999 Archeologii Warchalowski i Etnologii Polskiej Akademii Nauk II' Warszawie. K, 1938 Na wodach Ama::onki. Warszawa. SzynlOJ1ski Z. 1930 1934 'Lądem, mor::em, r::ekami. ,.Morze" z. 7 i dalsz.:. Z ::ycia Indian ::nad Ama::onki, Tam gd::ie nie dotarl ::aden wiew kllltllry. "Kurier Poranny" 45 Wybrane zabytki Anny Kowalskiej-Lewickiej l 9 września. z tej kolekcji zostały SllljJibo. Wrocław wykorzystane 1969. jako material ilustracyjny w prac~ �125 I\NEKSY . ., fJ'2 ::1/):.' ." A J;;b['iJ listopada .4 J9. ..-ł'JL~,'" ~- "i,.,{, N ISroano•• n •• Pani 6 ,,~~,~, "- I Niemal w~łldając do koperty list do Szanownej Pani otrzymałem wiadomości wraz z rachunkiem i spisem wysłanych przedmiotów. Jak widzę sprawy stoją doskonale. zbiór gromadzony jest bardzo starannis. Nawiązując do mego przewidywania o nabraniu przez Panią w przys~łości doświadczenia w zakupywaniu sądziłem. te są to ceny 'netto. Jeśli natomiast włącza Pani laszty to są wcale umiarkowane, bo istotnie koszty gromadzenia zbiorów etnograficznych .~ bardzo często przewytszają wartość przedmiol W wypadkach jaskrawszych motna podawać oeny oryginalne, a na osobnern zestawieniu /również pokwitowanem/ koszty transp~u. przejazdów, wyszukania itp. Chyba nie biezze mi Pani bardroo za złe owej niewczesnej uwagi.Nie mniej proszę mieć w pa~ięci na6zą umow~. przewidującą pewn" honorarjum. Nie chciałbym mieć na s.mieniu strat Pani zwłaszczh wobec dutego wysiłku fizycznego i zdrowotnego związanego z tą pracą· Projektowane otwarcie działu afrykanistycznego odłotyliśmy w oczekiwaniu na dodatkowy lokal i Pani materjały. Obecnie motemy zaryzykować większy zbiór aniteli projektowało się pierwotnie i.jeśli wątłe siły naszej Eksploratorki pozwol,. otrzyma Lódź wartościowy owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ładną zasługą życiową. Horopatrując się w .pieie wysłanych przedmiotów widzę, te wszystkie odpowiadają potrzebie. Warto, ze względu na charakter Lodzi, więkeząuwagę przyłotyć do tkanin, prZYdałoby się kilkanaście kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami "warsztatów" w ruchu. Z uwagi na silny wyraz czynnika społeczne u ludów nadgwinejskich warto znów zgromadzić sporą kolekcję przedmiotów związanych ze zwyczajami i produktów, tak tam nawsk społecznej sztuki. Zresztą ma Pani doskonałe wyczucie terenu 1 nie wątpię w dobre rezultaty. O uZYSKanie dewiz nie jest nam,Jak się okazuje, trudno. Bietącą należność prześlemy Dr. Szamocie, a pr~yszłe, Jeśli potrzeba, motemy wyełać do Liberji. Serdecznie dziękuję za pierwszą tyczę obojgu p •• ństwu powodzenia i muzealnych eprawach. partję zbiorów i s~czerze na przyszłość w prywatnych I jst .lana Manugicwicza do Marii Januszewicz z 4 listopada (Al: Ml\iEL/E/DMME/1936/23), 1936 roku �126 -==-7ó2r~ Pasy ~ pit.oiorKl5V~ l Ol1:().uu~ .~._._ --43) Ochraniaoz łuczniozy. (Większy) ,.. / . 44) Sandały Tuareg6w. 45) 7 amulet6w sudańskich. 46) Paciorki drewnlane.p6~n.8udaN.frana. '47) Pugilares czerwony. Okolice B~oko. 48) II bronzowy. Okolice T,mbuktu. -49) Tabakierka bambusowa. G6rna Wolta. . - 50) Derka wielka (Mostlllkera) Paster~e Pullo. 51) 3 derki bla~e. Okolica DOri. p6~n.górn~Wolta ._..52) Derka bawe~nlana. Z~ote Wybrzete. _ 53) 2 Wachlar ze. 7' ;7> 54) Wierzcho~ek Maski obrzędowej. 65) Nót .Mossl.Górna Wolta. 56) Nót z rękojeścl~ moslęt~.Nlgerja ang. 57) Tabakierka z pęcherza. Mossl. Górna ~oltA. 58) Bransoleta męska marmurowa. Górna ~olts. 59) Kosz. Nigerja. 60) 2 pary grzechotek od ~uków plemienia Lobi.Górna 101ta 61)1Jrzebleń drewniany. Plemię Bambara. Sudan franc. 62) Tabakierka bambusowa. Plemię 1.IOssl.Górna ·I/olts. 63) K~ódka arabska. Okolice Tlmbuktu. Ruden frAnc. 64»2 futera~y na kosmetyk. Plemię Pullo. Górna 'ilolta. 65) Ochraniacz ~uczniczy. Ma~y. Plemię LObi. Górna "mlta. 66) Przepaska na czo2:o.z paciorków. Okolice Timbuktu. 67) 7, bransolet z paciorków. Okolice Timbuktu,/ 68) 7 bransolet ze s~omy i trawy. Plemię Hossi.Górna '.'Iolta. 69) 5 bransolet mosiętnych notnych. j" , 70) 3 II aluminiowych II p. -- 71) 2 przetyczki kamienne do warg. Plemię Bobo.Górna "olta. '-72) 3 pierścienie na palce do nóg.Okolice Ramako.Plemię Bambara • • 73)LJ4 pierścienie mosiętne. ?' - '·74)75 groty od strza2 1', Jerzy aitycki Zakopane Willa"Nietwoja" Parcele urzędnie~~ .. 1 I ~.;".f!' ...•.~.. 'p-4 Fragment wykazu z opisem zabytków. autorstwa Marii Januszewicz. dotyczący jednej z partii nadesłanych eksponatów (AE Mt\iEŁlDMMElI(3712). �127 l ~'I ~ ~ 8 ci z;: 'o; .:t: ~c .I: :~ ,~ I- '~ ~ J ~\{ -.; " ~ O O c E E 2 ~ ~ •• •• VI i\~ E " ~ C Q o c > r::: ::I .c ••~ I- l- lU •• I- "ts 1: < c " "0"0 r::: C ::I U .x .• " > l- " ~ > ci ,,:o z: E" 'Ol: ,,:o VI .I: I_"O Q 4 ~ ~ "< "" "" '~ ~ -ti c o ~ -; I •.. VI c .:t: C. L-: "•• :I: { ~ 'Ol: ~·'v " ~ 'Ol: U l- Q " "ts C os ~ <::> ----.N- T ".•. ·I,~"·I}"· _:r~'· ..;~ Karla kala logu Muscum rur Viilkcrkundc IV Lipsku, dotycząca instrumentu zakupionego od pIk Jerzego 13ahickicgo (ze zhiorów Dzialu Kultur Ludowych Krąjów Pozaeuropejskich MAiEŁ). �128 Za zbiór aneryk~nistyczny przedmiotów: 3 1 l 1 1 2 10 l 5 1 4 2 l l l 1 l "klad~j~cy si~ z następuj~cvch baków peruwjai,skieh pas z nasion z nsd Ueaya1i grzebyłc. "" fi fajka makana łuki strzał rzeźba kamienna kuj z tykwy róg do wody siekierki kH.loienne ozdoby srebrne Chilijskie lasso bat bat (BJl-kador) pas tkany. Chilijski igła z koBei otrzymałem od rae,jskiego Muzeum Etnograficznego Zł. jczterysta w ; odz,i 480,-- oSiemdziRsi,tj (-) Kazimierz Wnrchałowski "';"J'szawa, Rybnki 30 m .10. ':arszawa, dnia 5 marea 1935 roku. ZAKSIĘGOW'NO • ksł.d~e in'Nent3fl ..,.J.L.. 9CUO> Udl •• n •• podoi., ; •. :ti' +:~-.., ;"ł £1. ~:l ' .,' ~t XfJ' ,t (/. j6JJ .' iJ ,f ~ / • '; P- ' .. ../ If OWI P1'Y;> 'ti- t.'.HI. ~ł;~ .... '\. -.••. ,.'-I':.s:~!;.,....•. Fragment wykazu zabytków potwierdzeniem zakupionych od Jerzego Giżyckiego. z naniesionym odręcznym odbioru należności (Al: tvIAiEł./DtvItvIE/I 936/1I ). �129 -;; :ł -" II Z .5 -1 " ·c " N -O O ..c. u a..O \ .•'u . -"'c.• .• ••.,..~ ~ / A C A ~ ..c >, .~ O o. Vl u . ~l;\ ~~ ~ ~.• ::E .• 'u ~ ~ C O -"c Jl'" Karta katalogu Miejskiego Muzeum Etnograficznego z naklejonym zdj.,:ciem autorstwa Jerzego Giżyckiego.(ze zbiorów DKLKP MAiEL). �130 1l "/' --'-<i', 1 __:,' /C.,. 5 r. 81/35. W.sznnowny Panie Od Panlł Ka~1mierza Pan ;)Okt6r podo~as nadzil zbiory chwili zbiór spoc.lalny korzystnej bę.dŹ w r:~ie nowym lokalu, się w tej nRsze skupia zbi6r muzealnej, bardzo ozasie gro- ze szozeg61i ms Ąrneryknnistycz~ (zbi, Radzibyśmy przej~, oriary. zachowu.lt'c w6wczlls pomieszozony b~dź tat nR drodze odb~lIie siq prosimy te i innyoh). dzi ••.;!: 1r.Jienin ofiarodnwOT Poniewn~ w na.lblitszym VI w polsoe p.~archRłowskiego oprawie siQ. mater j a2 porudniowo -ameryku{,skl najwiQkszy Pana Doktora. dO"iadujq w !llontawj1 peruwini:skiej etno"rRflol'me.'l.4uzeurn ry dr.Freida. l "Iarohałowskiego swego pobytu nem ~Rintere8owaniem w tej Doktorze o motHwle w tlllrdzo odst~pnej. otwarcie Muzeum rTClhłe wypo"ledzel' sprawie. ~czQ wyrazy nsletnego szaounku kustosz (Jan unnuglewioz) A" •... '":;.. , -~ ./#.~ ". ·~~J7;~~~/ .~~.~ ~'f'~.,.~ List Jana Manugiewicza do Zdzisława Szymońskicgo I.S marca 1935 roku (AE MAiELlDMMUI935/4), �] 31 Wykaz skr<itllw. AE MAiUJDMMUnr - Archiwum Etnograticzne Muzeum Archeologicznego ncgo w Lodzil Dokumcnty Miejskiego Muzeum Etnograficznego I nr DKLI:(I' .. Dzial Kultur Ludowych Krajów Pozacuropejskich. LMiK _. I.iga Morska i Kolonialna. MAiE!.-- Muzeum Archeologiczne i Ltnograticzne w Łodzi . i Etnogralicz- .\nna Styczyriska NON-I:lJROI'EAN COLI.ECTION OF THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM YS. TIlE MARINE AND COLONIAL LEAGUE IN ŁÓDŻ (Summary) This article w n CI': m s thc history ol' the non-European collection of the Ethnographic Museum (at prcsef1t calkd the Archeological and Ethnographic Museum) in Lódź, founded in 1942. Thl' then head of the Museum, .Ian Manugicwiez, wished to take advantage of the industrial and trade connections of the city so as to found an exotic collection in Łódź. He established cooperation with I'olish cxplorers. universities, and emigration institutions, among them the Marine }nd Colc)flial League. Owing (o his consistent and arduous efTorts, in the late 1930s the Museum ~athered almost 1500 exhibits from Africa. Asia, and South America. The Archeological and Ethnographic Museum in Łódź is in possession of some documents t'rom the !irst period. including ktters, inventories. lists of exhibits, etc. On the basis of those Tlateria!s it is possiok [o kam. at least pal1ially, aoout the methods and effect of the efforts un.lcrta"en oy .Ian !'vlanugiewicz lO set up the collection. The article 1~H:uses OIJ a pan ol· the collcction from Africa and South America, which came n\o tlH':pos:,e,:sion till' ,\11Iseum thanK:; to its clloperation with people associated (at ditTerent kgrees) \\ lib the MarilJc <mel I..·olonial I.eaguc. It is cmph:lsilCd in the article that" exhioits pur.·Ilas~d ,ja tksc <':Olllleelillll' constituted almost half ol· the pre-war non-European collection of 11<:City 1':thnogr;q>llie MUSl'llnl ill I.(\d;. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9424b8f42a389294952707efd673e031.pdf 40a50e3ec9518a64fa04e6af28daff97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2228 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etyka Polska - pożywienie przekaz międzypokoleniowy Słowacja - pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2070 Title A name given to the resource Niektóre aspekty wielopokoleniowego przekazu norm i wartości / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.79-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoličná, Rastislava Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. I. ln. 1999 RASTISLA VA STOU(:N;\ Instytut Etnologii Sllmaeka Akademia Nauk Bratysława (EKTÓRE ASPEKTY MIĘDZYPOKOLE IOWEGO PRZEKAZU NORM I WARTOŚCI. NA PRZYKLADZIE WSPÓŁCZESNYCH ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z PRZYGOTOWYWANIEM I SPOŻYWANIEM POSIŁKÓW W SŁOWACJI I W POLSCE Życie człowieka jako istoty kulturowej wymaga posługiwania się społecznymi kategoriami, które zapewniają mu orientację i komunikację, w najszerszym tych słów znaczeniu, między jednostką a społecznością. W tym sensie także zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków stanowią kulturową wartość pozwalającą zaspokajać pewne potrzeby społeczne. Idzie tu o otwarty i historycznie zmienny system informacji przekazywany w tradycyjny sposób, w którym pokolcnie młodsze uczy się od starszego. Pożywienie jako system kulturowy, podobnie jak inne, jest determinowane wartościami, normami i konwencjami, które jednocześnie ograniczają i konstytuują jednostkę w jej postępowaniu (Tolksdorf, 1976, s. 66-67). Właśnie zwyczaje związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków należą do najbardziej stabilnych wartości kulturowych poszczególnych grup społecznych czy etnicznych. W ramach projektu badawczego "Międzypokoleniowy przekaz a pokoleniowe aspekty cech i norm kulturowych", realizowanego w Instytucie Etnologii Słowackiej Akademii Nauk, postanowiłam przebadać współczesne zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków w Słowacji i w południowej Polsce (na Śląsku CieszYllskim i Górnym). Zainspirowała mnie krótka dziennikarska notatka, której autor stwierdził: "Wspólne spożywanie posiłków ma znaczenie dla rodziny. Już teraz przeciętna rodzina amerykaóska zasiada wspólnie do stołu raz lub dwa razy tygodniowo. Wspólny obiad lub kolacja jawią się jako coś wyjątkowego". Byłoby interesujące, aby sprawdzić, jak wygląda sytuacja w tym zakresie w rodzinach słowackich i polskich, zwłaszcza, że w ostatnich dziesięcioleciach w obydwu krajach pojawiły się lub nasiliły różne i w dodatku niestabilne czynniki i okoliczności wywierające w coraz większej mierze wpływ na cechy i normy kulturowe, w tym również w zakresie pożywienia. Na Słowacji badaó na ten temat dotychczas nie przeprowadzono. Pokrewną tematyką, a mianowicie fenomenem gościnności, zajmowała się Z. SzrombaRysowa prowadząc badania terenowe i ankietowe w kilku miejscowościach \\ zachodniej części Beskidów (Szromba-Rysowa, 1988). �80 Chociaż rodzina nie jest jedyną grupą społeczną, w której obrębie przebiega proces socjalizacji i wychowania, to jednak powszechnie przyjmuje się, że wpływ I"odziny jest najważniejszy (Biernacka, 1983, s. 378; Ratica, 1983, s. 534). Zapewne nikt nie wątpi, że także wspólne spożywanie posiłków należy do ważniejszych form międzypokoleniowej transmisji tradycji, wartości i wzorów zachowania w rodzinie, kiedy to dzieci uczą się od starszych członków rodziny, a więc tego wszystkiego co M. Mead nazwała kulturą postliguratywną (Mead, 1970, s.174). Jaki jest więc obecny stan tradycyjnej kultury w tym zakresie na Słowacji i w Polsce? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć analizując rezultaty ankiety przeprowadzonej równocześnie w obu krajach '. Ankietę wype/niły przeważnie respondentki z wykształceniem średnim. Respondentki z wyższym wykształceniem przeważały w mieście. Jeśli chodzi o ich wiek, to większość z nich mieściła się w -przedziałach 3 ł -40 i 41-50 lat. Przeważały rodziny z dwójką i trójką dzieci. Mimo że ankieta nie była przeznaczona dla dokładnie określonej grupy 2 kobiet , udało się uzyskać względnie wiarygodną próby, która może reprezentować tendencje występujące w obrębie interesującej nas tematyki we współczesnych słowackich i polskich rodzinach. Od wieków do tradycyjnych wartości należało wspólne spożywanie posiłków przez członków rodziny; charakteryzowało ono wszystkie warstwy społeczne. Stół i spożywanie przy nim posiłków tradycyjnie łączyły się z określonymi sposobami jedzenia, miejscami zajmowanymi przez domowników czy biesiadników, etykietą, formami i tematyką konwersacji. Istniała oczywiście zasadnicza różnica między spożywaniem posiłków w rodzinie chłopskiej, w której st6ł często stał w kącie jedynej izby mieszkaln~i i w której posiłek przygotowywała i podawała gospodyni, a spożywaniem posiłku w domu mieszczańskim czy zamożnego ziemianina, gdzie jadano w oddzielnej izbie - jadalni. a posiłki przygotowywała i serwowała służba, nie mówiąc już o biesiadowaniu w domach arystokratycznych, gdzie ucztowanie trwało kilka lub wiycej godzin i było skomplikowanym rytuałem z określonymi normami zachowania się poszczególnych współbiesiadników. Badając współczesne zwyczaje przy stole w naszych krajach winniśmy odnieść się zwłaszcza do kulturowych wzorów, które ukształtowały się wcześniej w rodzinach wicjskich. Na Słowacji należy się ponadto liczyć z wpływem mieszczaJlstwa, w Polsce natomiast w większym stopniu z wpływem dworów i dworków szlacheckich. I Ankiet<,: przeprowadzi lam w 1998 i 199<) roku. Była ona przćl:nauona dla kobid żyjących w pełnej rodzinie: zalażono. i.e codziennie przygotowuje si.; i spoi.ywa w niej posiłki. Ankiety wypełniały respondentki lub ieh dzieci - studenci wyższyeh uu.clni na SI(l\\acji i II Pabee (Cieszyn), 80 ankiet wypełnionych na Slowaeji rozdzielono na dwie grupy środO\liskowe: z rodzin wiejskieh uzyskano 26 odpowiedzi. z rodzin miejskieh 54 odpowiedzi. 2 Ankiety wypełniły przeważnie matki studentów \\ydziałóII humanistyu.nyeiJ II' 8ratysła- wic, Trnavie. (Śląsk Nitrze. Cieszyński Baóskicj i Górny) Bystrzycy. rozdzielono PreslOwie i Cies/ynic. na dwie grupy: 1<)9 ankiet ze wsi podlOd/i / poludniowej 68. a z miasta Polski - 131. �81 Na pytanie, czy w domu (mieszkaniu) jest stół, przy którym mogą spożywać posiłki wszyscy członkowie rodziny, odpowiedzi były twierdzące. W ankietach wypełnionych na Słowacji tylko raz znaleziono informację, że z braku dużego stołu członkowie rodziny jedzą przy małym stoliku, co uniemożliwia wspólny posiłek. W dwóch innych przypadkach stwierdzono, że mają dwa stoły; przy stojącym w kuchni jada się w dni powszednie, a przy stole stojącym w pokoju gościnnym - w niedziele i święta. U większości rodzin stół znajduje się \V kuchl,li lub w pokoju (największej izbie), niekiedy w hallu. Odpowiedzi z Polski ukazały odmienną tendencję; tu przypadków, kiedy w mieszkaniu są dwa stoły, jcst bez porównania więcej, niż na Słowacji, Na wsi takich przypadków było 64%, a w mieście - 47%, przy czym respondentki zwykle informowały, że przy stole kuchennym jada się wspólnie w dni powszednie, a przy stole w izbie (jadalni) - w niedziele i święta. Wzór, w którym stół znajdował się w największej izbie domu czy mieszkania. zdaje się świadczyć o preferowaniu mieszczallskiego lub ziemiańskiego stylu bycia przez polskie rodziny. Na Słowacji natomiast, jak się zdaje, przetrwał wiejski wzór mieszkania, w którym stół przeniesiono z pierwotnego domostwa jednownętrznego do kuchni, gdzie się wspólnie jadało posiłki. Także współcześnie w słowackich domach lub mieszkaniach często i podczas świąt jada się' w kuchni, natomiast w wielkiej izbie jest tylko mniejszy stolik, przy którym podaje się kawę, herbatę, potrawy na zimno itp. Wydawać by się mogło, że liczba i lokalizacja stołów zależy przede wszystkim od sytuacji konkretnej rodziny. w szczególności od wielkości mieszkania, pozycji ekonomicznej, umeblowania, jednakże zupełnie wyraźnie rysują się odmienności w tym zakresie między rodzinami polskimi a słowackimi. Przedstawione tu wstępne konstatacje \\ymagają dalsz~i analizy. która wyjaśniłaby te tendencje. Na pytanie, czy przy stole rodzina zasiada regularnie każdego dnia, odpo\\iedzi były następujące: na Słowacji w rodzinach wiejskich w dni powszednie nie jada się wspólnie w 57,6%, a w rodzinach miejskich - w 59,4% przypadków. Badania ukazały zatem, że w obu ankietowanych grupach, w ponad poło\\ ie rodzin, ich członkowie w dni powszednie ani razu nie spożywają wspólnych posiłków. W południowej Polsce (Śląsk Górny i CieszYłlski) w rodzinach wiejskich w dni powsZ<.:dnie nie jada się wspólnie w 36% przypadków, a w rodzinach miejskich w 34%, a więc w przybliżeniu w 1/3 zbadanych rodzin. Pozostałe odpowiedzi z obu krajów przynoszą informacje o jednym wspólnym posiłku w ciągu dnia - śniadaniu bądź wieczerzy. Zwłaszcza na Słowacji doszło zatem do zasadniczej zmiany tradycyjnego modelu w zakresie zwyczajów związanych z jedzeniem - materiały etnograficzne i historyczne pozwalają sądzić, że jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, zarówno na wsi jak i w mieście, jadano posiłki wspólnie. Współczesny materiał uzyskany drogą ankietową pozwala stwierdzić, że członkowie radliny zasiadają wspólnie do stołu głównie w niedziele i święta, przy czym najczęścit:i wymieniano Boże Narodzenie i Wielkanoc. �82 Na pytanie, ile osób siada przy stole do wspólnego posilku, respondentki podawały liczby od trzech do siedmiu, najczęściej wymieniano cztery do pięciu osób. Informacje te wyraźnie korespondują ze współczcsnym modelem rodziny na Słowacji i w Polsce, tj. z dwojgiem lub trojgiem dzicci. Pytano również o to. czy członkowie rodziny mają stałe miejsce przy stole. Na Słowacji odpowiedź twierdząca padła w 84,6% w przypadku rodzin wiejskich i w 85,8% w odniesieniu do rodzin miejskich. W Polsce w rodzinach wiejskich stałe miejsce przy stole stwierdzono w 70%, a w miejskich - w 73,5% przypadków. Wyraźna przewaga odpowiedzi twierdzących wskazuje na to, że współczesna słowacka i polska rodzina akceptują tradycyjną normę, w tym przypadku stabilny porządek zasiadania przy stole, nie podlegającą silnenlll wpływowi zewnętrznemu widocznemu w dowolnym wyborze miejsca, np. w stołówcc czy restauracji. Interesujące i jednocześnie potwierdzające poprzednie konstatacje są odpowiedzi podkreślające, że ojciec siedzi na honorowym miejscu za stołem. Fakt ten świadczy o nadal silnej tradycji zachowania stałego porządku przy wspólnym posiłku rodzinnym, zgodnie z którą najbardziej honorowe miejsce przy stole na wsi przysługiwało gospodarzowi, a w mieście ~jcu - żywicielowi rodziny. Ojcowska władza była w przeszłości powszechna, zwłaszcza w patriarchalnej rodzinie rolniczej, przejawiała się miydzy innymi w tym, że podczas posiłku przyslugiwał mu główny kąt za stołem, który uważano za miejsce poświęcone (bywał nad nim domowy ołtarzyk albo święte obrazy), stąd miał kontrolę nad wszystkim, co działo się w izbie. Przy jedzeniu zjedncj misy do niego należała największa łyżka, on też jako pierwszy zaczynał jedzenie, również jakość potrawy z jego strony misy była najwyższa (Svecova, 1976, s. 447). Z czasem, gdy wnętrze domu czy mieszkania uległo zmianie, a stół został przesunięty ku środkowi izby lub przeniesiony do kuchni, najwygodniejsze miejsce. a więc takie, z którego najlepiej można było widzieć całe otoczenie, przysługiwało ojcu. Podobnie stało się także w środowisku miejskim. Następne pytanie dotyczyło tradycyjnego zachowania się przy stole, a mianowicie, czy członkowie rodziny modlą się lub żegnają przed wspólnym posiłkiem. Respondentki z wiejskich rodzin na Słowacji odpowiedziały pozytywnie w 76,8%. Na marginesie uzyskano interesujące wypowiedzi dodatkowe, taką np., że codziennie przed posiłkiem każdy modli si(,: sam. natomiast podczas świątecznego wspólnego posiłku za wszystkich modli się ojciec, niekiedy po tej modlitwie cała rodzina śpiewa jeszcze nabożne pieśni. Jedna z respondentek napisała, że przed jedzeniem modli się będąc u swoich rodziców, natomiast we własnym domu już tego się nie praktykuje. Od miejskich n:spondentek uzyskano 40,4% pozytywnych odpowiedzi, a więc przeważały odpowiedzi negatywne. Na Śląsku Górnym i Cieszy6skim w rodzinach wiejskich na to pytanie twierdząco odpowiedziało 80% respondentek, a w rodzinach mi~jskich 79,4% odpowiadających na ankietę. W przybliżeniu, w połowie wszystkich odpowiedzi na to pytanie informowano, że tak posl<;:pujc się tylko przed wspólnym jedzeniem podczas większych świąt dorocznych, na przykład na Boie arodzenie i Wielkanoc. �83 Odpowiedzi na ankietę dokumentują roznlce między mieszkańcami wsi i miast słowackich. Wyraźnie widać, że w środowisku wiejskim dłużej aniżeli \\ mieście przetrwały utrwalone tradycją wzory zachowania się przy stole. Jest to zapewne cfektem większej kontrol i społecznej, która jest dużo prostsza na wsi aniżeli w mieścic, gdzie jednostka i rodzina stały się znacznie bardziej anonimowe, a w zachowaniu czy sposobie bycia w większym stopniu autonomiczne. Wysoki procent pozytywnych odpowiedzi uzyskanych od wiejskich respondentek z oou krajów dokumcntujc jednak siłę i trwałość rodzinnych trad)cji, do których należą zwyczaje modlenia się lub żegnania się i dziękowania Bogu za pożywienie. W związku z tym warto przypomnieć, że respondentki byly głównie w średnim wieku, a więc przeszły na Słowacji dosyć długi okres tZ\V. wychowania ateistycznego. Nast9pne pytan ia ank iety dotyczyły problematyk i tradycyj nych ról męża i żony w trakcie rodzinnego posiłku. W wiejskich domostwach na Słowacji na pytanie, kto podaje potrawy na stół, prawie wszystkie respondentki od po\\iedzialy. że czynią to one lub ich córki. Tylko w jednej ankiecie znalazła się odpowiedź, żc każdy przynosi sam sobie jedzenie na stół. W rodzinach miejskich w 9% odpowiedzi stwierdzono, że posiłki na stół podaje ojciec. Podobne wyniki przyniosły ankiety ze Śląska Cieszyr'tskiego i Górnego: na wsi do stołu podaje matka lub m~istarsza córka, w rodzinach miejskich 5% odpowiedzi mówi o pomocy ojca w tej czynności. Niewielki udział ojca w pomocy przy przynoszeniu i podziale posiłków świadczy o tym, że na Słowacji i w południowej Polsce przetrwał tradycyjny model, charakterystyczny dla rodzin wiejskich i miejskich, w którym zajmowanie się przygotowywaniem i podawaniem posiłkó\\ należało do typowych prac kobiecych. Jak już wspomniano. zachowała się tradycja wspólnego spożywania posiłk6\\. zwłaszcza w niedziele, podczas różnych świąt rodzinnych i dorocznych, głównie podczas wigilii Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Warto więc wspomnieć o potrawach. które obecnie uważa się za typowe dla tyeh świąt na Słowacji i w poludniowej Polsce. Na Słowacji ,,typową" potrawą wigilijną, zarówno \V mieście jak i na wsi, jest polewka z kwaśnej kapusty i ziemniaczana sałatka z ryb'1' W rodzinach wiejskich jada się ponadto polewki grzybowe, fasolowe, z soczewicy i grochu, "opekance" z makiem (niewielkie pieczywka polane miodem rOl.ciei1czonym wodą) gotowane pierogi, dalej owoce i miód. W rodzinach miejskich po polewce z kapusty podawane są polewki grzybowe, rybne, buraczane, z soczewicy i grochu, z pieczywa wspomniane już "opekance", opłatki. kołacze, pierogi, a także owoce i miód. Z tego wyliczenia wynika, że w obu środowiskach podaje się tradycyjne potrawy wigilijne. W miastach i miasteczkach Śląska Górnego i CieszYl1skiego jada się najczęściej. wedle respondentek, czerwony barszcz z uszkami, ryby (głównie karpie), ..makówki" i kapustę z grochem. niekiedy z grzybami. Dosyć często wymieniano jeszcze polewkę grzybową, żur, polewkę rybną, kompot z suszonych owoCÓ\Vi pierogi z kapusą Zaskakująca odpowiedź a podawaniu "kutji" z gotowanej pszenicy z makiem i miodem świadczy zapewne a tradycji przeniesionej �84 ze wschodniej Polski lub z Kresów Wschodnich. Na wsi śląskiej potrawami najczęściej· podawanymi na stół wigilijny są ryby (karpie lub śledzie), kapusta z grzybami, "makówki" (potrawa z tartego maku gotowanego na mleku, z dodatkiem bakaliów, orzechów, sucharków lub bułki krajanej w plastry) i "moczka" (potrawa z piernika i innych dodatków). W odpowiedziach na ankietę wymieniano także polewki z ryb, grzybów, grochu i konopi (.,konopiatka"), kapustę z grzybami albo fasolą i gotowane suszone owoce. Również odpowiedzi na pytanie o potrawy wielkanocne dowodzą przetrwania tradycji na Słowacji. Należy podkreślić, że wysoki procent współczesnych rodzin słowackich przestrzega postu w Wielki Piątek. Z zebranych ankiet wynika, że w 80,7% rodzin wiejskich i w 87,3% rodzin miejskich w dniu tym zachowuje się post i jada się głównie ryby i kluski. W Niedzielę Wielkanocną podaje się tradycyjne potrawy. W obu grupach dominuje szynka, kiełbasy, serek twarogowo-jajeczny i gotowane jajka podawane z chrzanem lub z ćwikłą. Pośród dalszych tradycyjnych potraw wymieniano kołacze, .,paskę" albo "wielkanocnego baranka", potrawę 7 bułek, wędzonego mięsa i jaj nazywaną "babą" albo "strateną kurą". Ankietowani odnotowali także podawanie pieczonej koźliny, mięsa jagnięcego lub baraniny, co również należy do wielkanocnej tradycji na Słowacji. W południowej Polsce (na Śląsku CieszYl1skim i Górnym) w rodzinach miejskich i wiejskich na Wielkanoc podaje się głównie szynkę, kiełbasę, gotowane jajka, chrzan, ćwikłę, żur z jajkami, "baby". makowce. mazurki i "barank j". Przetrwanie tradycyjnych wzorów konsumpcyjnych podczas tych dwóch najważniejszych świąt na Słowacji i w południowt:i Polsce jest oczywiste, a jeśli wziąć pod uwagę ich trwałość, zwłaszcza w środowisku miejskim, aż zaskakujące. Wydaje się, że w tych stwierdzeniach znajduje odbicie znana teza o tym, że właśnie potrawy podawane podczas świąt kalendarzowych opierają się zewnętrznym naciskom i najdłużej zachowują swój tradycyjny charakter. Wiąże się to przypuszczalnie z tym, że rodzaj potraw podawanych podczas tych świąt zawsze miał w społeczności charakter znaku, który często był ważniejszy aniżeli sama potrawa. Dalsze pytania ankiety były nakierowane na problematykę wiążącą się z przygotowywaniem potraw w domu. Interesowało nas, czy i o ile zmianom uległy role kobiet i mężczyzn w tym zakresie. Powszechnie wiadomo, że wostatnich dziesięcioleciach, gdy większość kobiet na Slowacji i w Polsce zaczęła pracować zawodowo, do prac domowych, w tym tab:c przy sporządzaniu posiłków, musieli aktywniej włączyć się mężczyźni. Na Słowacji, na pytanie, czy w domu gotuje także mąż, respondentki z miasta udzielily 61, I % odpowiedzi twierdzących, że mąż niekiedy gotuje - 12,9% badanych. Respondentki ze wsi odpowiedziały pozytywnie w 38,4% przypadków, że gotuje dorywczo - w 26,5%. Wynika z tego, że obecnie w 74% badanych rodzin miejskich i w 64,9% rodzin wiejskich mężowie potrafią przygotowywać posiłki. W polskich ankietach na to samo pytanie twierdząco odpowiedziało 28% respondentek wit:jskich; w 24% odpowiedzi znajdujemy informację, że mąż tylko �85 pomaga albo gotuje oka7jonalnie. W rodzinach miejskich na pytanie, czy mąż umie gotować liczby rozłożyły się odpowiednio: 41,1 % i 39,6%. W sumie zatem 52% mężów respondentek wiejskich i 80,7% mężów z miasta potrafi przygotować posiłek. Te dosyć wysokie wskaźniki dowodzą, że w odróżnieniu od stanu mni~i więcej sprzed trzech-czterech dziesięcioleci, kiedy to przy gotowy\\anie posiłków nalcżało wyłącznie do kobiet, sytuacja zmieniła się radykalnie, j to nie tylko w miastach, ale i na wsi. Łączy się to zjuż wspomnianą konstatacją. że mąż musiał włączać się do prac domowych, z przygotowaniem posiłków \\łącznie, gdyż kobicty pod naciskiem czynników ekonomicznych i socjalnych, ksztahujących się co najmniej od lat 50., podejmowały pracę poza domem. W tym samym mnicj więcej czasie rozpadały się tradycyjne rodziny wielopokoleniowe. w których matkę w kuchni mogła zastąpić babka. Przyjmuje się, żc już od chwili, gdy człowiek nauczył się użytkować ogieó i zaczął na nim warzyć strawę, do kobiety należało przygotowywanie posiłków dla rodziny. Następne pytanie ankiety dotyczyło wieku, w którym kobiety uczyły się gotować. Na Słowacji respondentki z prawie wszystkich rodzin wiejskich (96, I%) nauczyły się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako najniższy wiek podano ósmy rok; tylko jedna z respondentek podała, że nauczyła się gotować dopiero po ślubie. W miejskich rodzinach 74% respondentek nauczyło się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako naj niższy wiek podano dziewiąty rok, natomiast osiem respondentek (14,8%) nauczyło się gotować dopiero po ślubie. Wyraźnie zatem widać, zwłaszcza w wiejskiej grupie respondentek, że wychowywano je w sposób tradycyjny, szło a to, aby nauczyły się gotowania przed ślubem. Odpowiedzi rcspondcntek z miasta są bardziej zróżnicowane, jednak i tu widoczna jest tradycjonalistyczna postawa jeśli chodzi o rolę kobiety w małżer'tst\vie. W Polsce respondentki ze wsi w 80%, a z miasta w 82,7% umiały goto\\ać przed wyjściem za mąż, zwykle już w wieku 12-15 lat. Odpowiedzi na dwa ostatnie pytania są bardzo interesujące. Z jednej strony dowodzą, że zarówno słowackie, jak i polskie dziewczęta wychowywano w duchu tradycyjnym, ucząc je przed ślubem prac kuchennych związanych z przygotowywaniem posiłków. Z drugiej strony, pod wpływem czynników zewnętrznych, które zaistniały \\ społeczellstwach Słowacji i Polski w okresie tzw. budowy socjalizmu, kiedy to kobiety były nakłaniane do podejmowania pracy poza domem, mężowie musieli nauczyć się prac kuchennych, co zasadniczo naruszyło ich tradycyjny status w rodzinie. Wydaje się zatem, że właśnie we współczesnych rodzinach śred:liej generacji równolegle przebiegały procesy, w których z jednej strony prze:rwała tradycyjna rola kobiety jako "strażniczki domowego ogniska", a z dru~iej najczęściej ta sama kobieta musiała sprostać zadaniu i roli, które zostały jej .przydzielone" w socjalistycznym społeczeóstwie. W ten sposób role kobiet mężczyzn (żon i mc;żów) w zakresie prac związanych z przygotowywaniem )osiłków nie tylko ulegały modyfikacji, ale i w jaskrawy sposób odchyliły się )d tradycyjnego wzoru, który przez stulecia funkcjonował w rodzinach słowa c,ich i polskich. �86 Z badall etnologicznych wiadomo, że poprzednie generacje kobiet gotowały najczęściej tradycyjne potrawy, które podawano niekiedy codziennie przez całe tygodnie, przy czym gospodynie przygotowywały je "z pamięci", nie korzystając z jakichkolwiek kucharskich instrukcji. Zainteresowanie wyższą kulturą gotowania i spożywania posiłków można zaobserwować w XX wieku, przy czym należy podkreślić, że uwaga ta dotyczy głównie środowisk miejskich, gdyż warstwy wiejskie miały zupełnie inne historyczno-społeczne punkty wyjścia w tym zakresie. Na wsi w pierwszej połowie XX wieku zaczęto przeprowadzać różne kursy kucharskie, na których kobiety uczyły się przygotowywać nowe i bardziej wymyślne potrawy. Dalszymi źródłami informacji stopniowo stawały się także środki masowego przekazu i książki kucharskie. W ankiecie znalazło się pytanie o to, jakie źródła informacj i o sposobie przygotowywania różnych potraw wykorzystują współcześnie kobiety słowackie i polskie. Większość respondentek odpowiedziała, że zwykle zapisują receptury do domowego notatnika. Respondentki najczęściej odpisują receptury: I. z czasopism, kalendarzy i magazynów, 2. od przyjaciół, znajomych i sąsiadów, 3. od koleżanek z miejsca pracy, 4. z telewi7ji lub radia, 5. od matki lub babki; rzadziej są to notatki. 6. z własnych eksperymentów, 7. ze spostrzeżell w trakcie pobytów za granicą. Jest zatem oczywiste, że transmisja wiadomości i doświadczeń z zakresu umiejętności kulinarnych nie przebiega, jak dawniej. niemal wyłącznie w ramach przekazu rodzinnego, a więc z matki na córkę, ale że informacyjny kanał, z którego czerpią współczesne kobiety, jest o wiele szerszy. Ankieta potwierdziła, że do zwyczajnego wyposaż.enia słowackiego i polskiego domu czy mieszkania należą książki kucharskie. Respondentki podawały różne ich Iiczby zawierające się w przedziale 1-20. Na pytan ie, czy kobiety dziedziczą książki kucharskie po matce lub babce odpowied/iała twierdząco około 1/3 respondentek. Zebrane i częściowo przedstawione dane mówią o tym, że we współczesnych słowackich i polskich rodzinach w zakresie umiejętności kulinarnych istnieje wyraźne otwarcie się na nowe doświadczenia i informacje. Zwyczajnym wyposażeniem domu są dziś kucharskie książki i z własnej inicjatywy zbierane kucharskie przepisy. W tym zakresie nie widać zasadniczych różnic między rodzinami wiejskimi i miejskimi. W przyszłości można oczekiwać jeszcze większego przyspieszenia tego trendu, gdyż w ostatnich latach na rynku wydawniczym pojawia się coraz więcej nowych książek kucharskich. W odróżnieniu od przeszłości, kiedy to charakter potraw w naszych krajach był w znacznym stopniu ograniczony lokalnymi źródłami żywności i kulinarnymi tradycjami, można stwierdzić, że współcześnie kuchnia słowacka i polska znacznie się urozmaiciły, przede wszystkim potrawami przcjc;tymi z tzw. międzynarodowej kuchni, co wiąże się z dostępem do różnorodnych informacji i ogólnym zjawiskiem globalizacji kultury. Rezultaty ankiety, dotyczącej różnych aspcktów przygotowywania pożywienia i konsumpcji we współczesnych rodzinach słowackich i polskich, przyniosły ciekawe rezultaty. Okazało się, że obiegowe opinie, jakoby współczesne �87 Kobiety prezentowały styl życia zupełnie odmienny od poprzednich generacji i tradycyjne wartości i normy Kulturowe szybko zarzucały, są tylko częściowo prawdziwe. Do ich weryfikacji potrzebne będą dalsze nakierowane gnozeologicznie analizy. Badania dOKumentuj<1 decydującą rolę rodziny w podtrzymywaniu tradycyjnych wartości. w tym przypadKu - \V zakresie pożywienia. Rodzina jest pierwszoplanową instytucją, w której dochodzi do naturalnej i ciągłej transmisji tradycji kulturowych z generacji na generację. Dla swych członków odgrywa znaczącą rolę fonnatywn<l. Dokumentują to zwłaszcza dane z ankiety dotyczące przetrwania tradycyjnych norm zachowania podczas wspólnego posiłku, jak na przykład: trwaly porz<ldek zasiadania przy stole, żegnanie się lub modlenie członków rodziny przed wspólnym posiłkiem, rola kobiety przy rozdzielaniu daI1 i przetrwanie tradycyjnych potraw podawanych podczas świąt dorocznych. Wyniki ankiet potwierdziły również wpływ różnorodnych czynników ze\\nętrznych, które wyraźnie zmodyfikowały tradycyjne normy związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków na Słowacji, Śląsku CieszYI1skim i Górnym. Można dostrzec, że pod wpływem zmieniających się czynników społecznych i eKonomicznych wyraźnie zmieniła się rola męża w rodzinie; zostal on zmuszony do bardziej aktywnego włączania się do prac w kuchni, w tym także dó przygotowywania posiłków. W odróżnieniu od przeszłości, znacznie rozszerzyła się baza informacyjna, z której wszyscy mogą czerpać nowe wiadomości o sposobach sporządzania potraw i o ogólnych tendencjach w zakresie pożywienia. Także większa dostępność różnych, często także zagranicznych, surowców i przypraw wnosi do pożywienia współczesnych rodzin większą różnorodność posiłków i nowe doznania smakowe. W ostatnich dziesięcioleciach rozszerzył się zatem paradygmat elementów kulturowych, z których czlonkowie rodziny mogą wybierać te, które odpowiadają im w zakresie pożywienia. W tym wyborze nie brakuje czynnika emocjonalnego, który także w przypadku tradyej i kulinarnych odgrywa niebagatelną rolę, Ludzie często ląCZ<1określoną potrawę z konkretną sytuacją społeczną. Ogólnie jednak można stwierdzić, że każda wspólnota kulturowa formuje się i zapewnia komunikację rodzimych tradycji i zwyczajów (również w zakresie pożywienia) przede wszystkim za pośrednictwem rodziny, tak dzieje się również we współczesnej Słowacji i południowej Polsce. Także wówczas, gdy przenoszone z pokolenia na pokolenie wartości kulinarne modyfikują się ulegając wpływom unifikacji i globalizacji. Należą jednak nadał do tych elementów kulturowych, które wyrażaj<l tożsamość rodziny. BIBLIOGRAFIA Hm/illll'; l':/Il!lr narodopis" ('II/t/lI'e l. 1/1/1/ (/ l'(ch.\' l' dedinskej sp%"llosti tradieie a premenv .. 'slovcnskY 31. s. 377-3X5. CII/lImi/lllelll. ., Stl/dv in (Jenemtion (Jap. Ncw York. �88 Ratiea D. I<odinnó ~:vchova ako forma 1983 intergenerahlr'lto pr('n(lSlI e/n(lklllllirnych ..slovenskY narodopis" t. 3 I. s. 534-540. Szromba-Rysowa Z. 1988 Pr::y wspólnym stole. Wrocław. Svecov3 S. PróvOllloc Mavl' rodiny 1" rolnickej rodine na Slm'el/skl/ ... SlovenskY' 1976 t. 24. s. 446-457. Tolksdorf narodopis" U. 1976 Ratislava /radicii . Strl/k/uralisclte XaltrunR!orscltllng ... Ethnologia Europaea" vol. I). s. 64-122. Stolicn{l SOME ASPECTS OF GE ERATIONAL TRA SFER Ol' NORMS A D VALUES. THE EXAMPLE OF CONTEMPORARY CUSTOMS ASSOCIATED WIIIII'REPARING AND EATING MEALS IN SLOVAKIA AND POLAND (Summary) The present article is a rcsult of a research project conccrning inh:rgencrational transfer and a generation-speci lie character in the area of cultural values and nonns. The research focused on customs related to meals preparation and consumption. A questionnaire conducted in 19981999 in Slovakia and in southern Poland (Upper Silcsia and the Teshen region) yielded interesting results. It partially dclied the commonly held belieC ae<.:ording lO IIhich modern lillnilies. whose lite style considerably differs from the lite style of previous gcnerations. frequently give up tradi- tional values and norms. The conducted studies have proved that a family still plays a decisive role in sustaining cultural values. also in the lield of meal preparation and consumption. This thcsis is supported by such facts as observance orthe traditional code of conduct at the tahle. e.g. keeping the same scats at the table. making the sign of the cross or praying before a meal. the role or the wife in serving meals. as wt:ll as by serving the same traditional dishes during annual holidays (especially the Christian Eve supper or Eastcr breakfast). Also. the studies confirmed thc inlluence of various and still varying social and economic factors. These cxternal nictors havc definitely affectcd the role or thc hushand. \\'ho now joins some kitchen chores. tram which one draws decades havc brought members may choose including meal preparation. Unlikc in the past. no\\' the inl<xmation hase. recipes and learns about nutritious trends. has largely expanded. The last an expansion of thc paradigm or cultural clements from which ramily their lavorite culinary clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f27be696d4eb461ae5abf03826c9fb9.pdf c2703ebfc2ef580cbd4ddfa2799ca97e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4673 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4339 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Roman Reinfuss Z badań mad budownictwem ludowym w jewództwie kieleckim Antoni Kroh Zbójnik podhalański w kulturze polskiej . . 79 Józef Furdyna Józef Wrona •— rzeźbiarz ludowy z Tokarni . 99 Z A R C H I W U M wo­ 67 H I S T O R Y C Z N E G O Jerzy Czajkowski Budownictwo ludowe w w połowie X V I I I wieku okolicy Częstochowy 103 R E C E N Z J E Ryszard Brykowski 117 1 K R O N I K A S U M M A R Y Anna Pytlińska-Spiss. Przegląd wybranej lite­ ratury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Na stronie 2 5 12*> 127 Adam i Ewa, drewno. Wyk. Piotr Zelek, Krzyżówka k. Krynicy. Fot. Jan KurkieWicz tytułowej: Bóg Ojciec w karecie, obrazek na szkle. Podhale. Fot. Jan Świderski �W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c i o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iracka, Jacek Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s ( z - c a r e d . nacz.). S e k r e t a r i a t r e d a k c j i — W i t o l d Kaliński. R e d a k t o r t e c h ­ n i c z n y — Z b i g n i e w Cieślik. U k ł a d g r a f i c z n y — J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.), N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 3 1 3 2 7 1 , w e w n . 20 l u b 64. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d78701e83034fbc4f07689369ae5851f.pdf 85eaa185ad3f1eca871e54f5d93424fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource łowiectwo Asyryjczycy - łowiectwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1940 Title A name given to the resource Łowiectwo ludowe u współczesnych Asyryjczyków na pograniczu syryjsko-turecko-irackim / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.161-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 MICHAEL ABDALLA Katedra Orientalistyki UAM Po/nan ŁOWIECTWO LUDOWE NA POGRANICZU U WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW SYRYJSKO-TURECKa-IRACKIM Kiedy zapoznajemy się z historią starożytnej Mezopotamii i oglądamy słynne sceny "polowań na lwy" zdobiące pałace królów asyryjskich wydawać się nam może, iż w wyniku myśliwskich trzebieży krainę tę zupełnie pozbawiono dzikiej zwierzyny. A jednak co najmniej część jej przetrwała. Asyryjski uczony Bar Ebraja "Bar Hebraeus" (1226-1286) poświęcił cały rozdział jednej ze swych książek prawno-teologicznych zagadnieniom łowiectwa i rybołówstwa, rozpatrując je z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej w odniesieniu do tradycji Asyryjczyków 1. Przytacza opinie dostojników Kościoła Wschodniego na ten temat, stwierdzając m.in., że duchownym nie przystaje polować na zwierzynę, ani jej zabijać. Naucza też, że żadna zwierzyna, która zdechła podczas polowania, nie nadaje się do jedzenia, koniecznie bowiem musi z niej wypływać krew. Wyjątek stanowią ryby "nune" i szarańcza - "qam~e"2. Zabijając zwierzynę nożem, myśliwy powinien być odwrócony twarzą na wschód i w takiej pozycji trzymać ciało zwierzęcia, zwłaszcza zaś jego głowę. W momencie przykładania ostrego noża do gardła zwierzyny, należy wypowiadać formułę: "bsem Abo" (W imię Ojca). Bar Ebraja twierdzi, że nie wolno jeść koniny, mięsa wielbłąda ani osła, chyba że człowiekowi zagraża śmierć głodowa. Tylko w takiej sytuacji dozwolone są wszelkie rodzaje jadła. Mięso lisa "ta'lo", węża ,,~ewyo" 3 i jeża "qufgo", l Bar Ebraja, "HL/dii)'e II/e!ul qOłHine 'iloniiye w nomuse 'o/monoye" (Wprowadzenie do kG/lOnów ko.~eielllyeh i prow ,I'wiediehl, Bar Hebraeus Verlag, Holland 1986, s. 275-281 (w jęz. asyryjskim). Autor wymienionego dzicla występuje w literaturze europejskiej jako "Bar Hebraeus" (12261286) - duchowny Kościoła Syryjskiego i zasłużony działacz ekumeniczny, prawdziwy prekursor (jomo tllliversa/e epoki odrodzenia, uniwersalny myśliciel i pisarz, lekarz i astronom, egzegeta biblijny, teolog i Inawca prawa kanonicznego, historyk, filozof i gramatyk, poeta i encyklopedysta. Autor 36 oryginalnych dziel, przetłumaczonych na wiele jcrzyków. 2 U starożytnych Asyryjczyków, podobnie jak i wiciu innych ludów Bliskiego Wschodu, szaranczę wykorzystywano jako pożywienie. Georges Contenau, Życie codzienne w Babi/onii i A.\yrii, PI W, Warszawa 1963, s. 68. 3 Na Bliskim Wschodzie mięso węży jest jadane, choć nie praktykują tego Asyryjczycy. Obserwowałem kiedyś grupę 7.ołnierzy syryjskich ze specjalnych formacji, zwanych "Magawlr". Wycięli z ciała wcr/a odcinek długości około 15 cm (od strony głowy), resztę - po zdjęciu skóry, używanej czcrsto do wykonywania pasów - smażyli nad ogniskiem. Z pionowo trzymanego węża wyciekał w czasic sma/cnia biały płyn. Przyrz"dzonc mięso żołnierze skonsumowali. �170 "qg6ga" można traktować według indywidualnego uznania. Ciężkim grzechem jest natomiast zabicie jaskółki ,,~lawn6!o", ,,~nawni!e" lub pszczoły "dab6se". Na zakończenie swych wywodów Bar Ebraja apeluje do myśliwych o uczciwość, ostrzegając zarazem handlarzy mięsa i przetworów mięsnych przed fałszowaniem sprzedawanych towarów. Wywodzące się z XIII wieku wskazówki - trzeba podkreślić - są nadal przestrzegane przez Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie4. Zbierając informacje o łowiectwie ludowym u Asyryjczyków oparłem się na własnych wspomnieniach z okresu dzieciństwa spędzonego na wsi Tel Alo, w północno-wschodniej Syrii. W tejże sprawie zwróciłem się także do kilku studiujących w Polsce moich rodaków pochodzących z tego samego regionu (informatorzy: 1, 2, 3 i 4). Ich relacje okazały się nader przydatne. Skarbnicą wiadomości na ten temat stał się przede wszystkim mój ojciec (informator 5). Sporo szczegółów technicznych, dotyczących kształtu i budowy poszczególnych narzędzi i urządzeń łowieckich oraz całość wywodów językoznawczych zaczerpnąłem z opracowania Benyamena Haddada 5. Pomimo, iż wspomniany autor omawia rodzaje sprzętu łowieckiego znane u Asyryjczyków w miejscowości EI-Qosz w Iraku, okazały się one - poza drobnymi wyjątkami - identyczne z tymi, które znałem z rodzinnego regionu AI-Dżazira w Syrii, lub o których usłyszałem od moich informatorów. Na górzysto-równinnych terenach, które do dziś zamieszkują Asyryjczycy, można spotkać różne gatunki zwierząt. Występują tam m.in. atakujące owce wilki "dibe" 6. Budzą strach dziki "br6ze", ,,~zura" 7 i niedźwiedzie 4 Mor A!anasios - zmarły w 686 roku, 45. patriarcha Kościoła Syryjskiego jest podobno pierwszym w dobie chrześcijańskiej autorem tekstu poświęconego zagadnicniom łowiectwa. ze szczególnym uwzględnieniem zwierząt, których mięsa nic powinno się jadać. Gregorios Paulos Behnam, "Adiib ar-risala 'inda As-Syriiin" (Listy apostolskie jako literatura u Asyry;czykó\I"). ser. Studia Syriaca, Aleppo 1980, s. SO (w jęz. arabskim). 5 Benyamen Haddad, "Uddalu-,~~aydi /i-I-Qo§" (Sprz((t łowiecki w Al-Qosz), w: ,.Min turii{in<1 aś.~a'bi /i qura naynawa" (2 naszego /ólkloru wiej.~kiego w okolicy Mosulu), Komisja d/s Kultury Mówiących po Asyryjsku, Bagdad 1982, s. 8-45 (w jęz. arabskim). 6 Miesz.kańcy wioski Tel Alo niejednokrotnie słyszcli w nocy wycie wilków. Do owiec przydzielano psy obronne, których wilki panicznie się bały. W obawie przed wilkami pasterze starali się nie zasnąć, kiedy noc ze stadem spędzali na zewnątrz zagrody. U Arabów, hodujących przeważnie większą niż Asyryjczycy liczbę owiec, pasterze często przebywali poza wsią, śpiąc pod gołym niebem. Zbliżający się do stada wilk miał ponoć w pierwszej kolejności atakować śpiącego pasterza. Łapami usuwał ziemię spod jego głowy, aby następnie chwycić go za krtań' Zdarzyło się to podobno także w powyższej wsi (informator S). 7 W niektórych rejonach Tur Abdinu (południowo-wschodnia Turcja, przy granicy syryjskiej) Asyryjczycy uprawiali m.in. ryż. Było tak np. w wiosce Qanaq (w której żył mój dziadek do czasu zajęcia jej przez Kurdów w roku 1926). Pewnego dnia mieszkańcy wsi zostali zaalarmowani. iż na polu ryżowym grasuje duży dzik. Mężczyźni podzielili plantację na pasy, i z bronią w ręku ruszyli przed siebie. Groźne zwierzę należy trafić w oko, ucho lub ryj. Dzik wyszedł wprost na dziadka. który popisał się celnym strzałem. Zanim ucichł huk broni, dzika bestia rzuciła się na strzclca. wciskając go po kolana do błota i łamiąc jego karabin. Padła dopiero po przebiegnięciu kilkuset �171 ..debe"H, żmija "kurfo", "J:1ewyo" i skorpion ,,'lqarvo". Obok lisów "ta'le", poluj,!cych przeważnie na kury, szczurów "gurda" nieustannie wyrządzających znaczne szkody na plantacjach i w zapasach zbóż, szerszeni "debilre", pożerających winne grona oraz różnego ptactwa, zadomowiły się w Mezopotamii jelenie "hazale", "gazaJe", "ayle", których poroża często dekorowały wnętrza mieszk'ań, kozice ,,'eze d-wale" i muflony "erbe d-wale". Ilość i jakość zwierzostanu są uwarunkowane panującym w poszczególnych rejonach klimatem i innymi czynnikami, m.in. ukształtowaniem terenu 9. Polowania trwają cały rok, przy czym najbardziej nasilonym okresem łowów jest czas od zimy do wiosny. Zimową porą zarówno dorośli jak i dzieci często zastawiają pułapki na ptactwo szukające pokarmu. Czyni się to zazwyczaj prostymi sposobami, głównie poprzez zwabianie ptaków do kilku ziaren pszenicy umieszczonych pod sitem. Sito opada na ziemię po pociągnięciu sznurka przez myśliwego. Delikatne mięso ptasie jest chętnie konsumowane, ale bywa i tak, że ciekawsze okazy, wyróżniające się np. kolorowym upierzeniem, służą dzieciom do zabawy, aby po kliku dniach odzyskać wolność. Są to takie ptaki jak: potrzeszcz "qulbo", skowronek borowy "titiye", sroka ,.czoczane", która podobno przynosi wieść o zbliżającym się gościu, kukułki ..zaqraqa" i dudek "diddok". Inne, np. kuropatwy "qaqw6ne", trzyma się w klatkach i karmi przez jakiś czas, a następnie tresuje się do walki (informator 5). Na pograniczu syryjsko-tureckim zimą często pada śnieg. W tym czaSIe z górzystych terenów Turcji zlatują wielkie roje czarnych ptaków meco metrów. Historia ta uczyniła dziadka sławnym. Gdy mieszka/eOl w Syrii często przedstawi/cm się w nicktórych micjscowosciach jako "wnuk tego, który zabił dzka". ~ O nicdżwicdziu mówiło sit;, żc gdy jcst syty, nic zjada swcj ofiary, lecz spryskuje j'! swym moczem. Pod,!ża ona wówczas za nim jakby w transie i nie może sit; z niego wyrwać dopóki nic ujrzy krwi plynącej ze zranionego zwierzęcia. Zwiedzaj,!c asyryjskie wsie w Górach Tijarskich (region Hakkari w południowo-wschodniej Turcji) w połowie ubieg/ego stulecia, słynny angielski archeolog Hcnry Layard pisał: "niedźwicdzic potrafią siać taki poploch w tej okolicy, że z nastanicm zmroku chłopi nic odważają się samotnic wychodzić na dwór". Layard H. A., W poszukiwaniu Niniwy, wyd. Artystyczne i Filmowe. Warszawa 1983, s. 162-163. O nicdżwiedziu i górskich kozłach wystt;puj"cych w górach Gilo i okolicach Hakkari wspomina też Maciej Popko, Turc;a. Wiedza Powszechna, Warszawa 1984, s. 302. " Najbardzicj obfituj'lcym w zwicrzynt; łown,! jest - jak wyjaśnia Hanna Basso w artykule ..A.\-.\aydu 'il/(Ia a/-a,{uri,vun .fi bl'l nalll'ln" (Łowiectwo u Asyryjczyków w Mezopotamii), Qala Suryaya, Bagdad 1'.175, t. 3, nr 10, s. 68-70 - teren bagnisty, zwany "Ahwaz", u ujścia Tygrysu i Eufratu, nieopodal irackiego miasta Basra i jego okolice. Asyryjczycy mieszkający w micście Basra udaj" sit; w listopadzie na polowanie na gęsi (o wadze niekiedy do 5 kg!), w grudniu - na jelcnie i dropie. w styczniu - na kuropatwy i bażanty, w łutym - na kaczki i różne ptactwo, a w marcu - na dziki i zaj'1cc, Sczon udanych łowów kOl1czy się w tej okolicy w połowie kwietnia. Autor twicrdzi ponadto, iż ogromna ilość ptaków przylatuje tam zimą z Syberii, do której odlatuj,! latem. Dobry łowca potrafi dziennic upolować okolo 50 ptaków, lO jeleni i 5 dzików. Gęś można tam spotkać na wolnym od zabudowall tercnie i w zaroślach. Kuropatwa, której mit;so uchodzi za przysmak, wystr;puje wśród wysokiej trawy. Jelenie zaś wzdłuż poludniowej granicy iracko.irallskiej, a stada dzików - w łanach pszenicy i plantacjach kukurydzy. Na te zwierzęta Asyryjczycy poluj,! używaj,!c strzelby. Aby nie p/oszyć zwicrzyny, myśliwy ukrywa się w zaroślach. Ucickającc okazy ~oni samochodem (zły łowca) lub biegiem (dobry lowca). �172 mniejszych od gołębi, o nazwie "gag", "qarhe" lub "sehoriata". Gdy żerują na cienkiej warstwie śniegu, strzela się do nich 'śrutem, trafiając po kilka, a nawet kilkanaście sztuk naraz; przy czym należy zauważyć, że nie wszystkie są jadalne. Najpopularniejszym narzędziem do polowania na ptaki jest zwykly kamień "kITo", "kipa", "kefo", używany powszechnie i z wielką nieraz skutecznością. Biorąc pod uwagę terytorialny zasięg jego zastosowania, można się pokusić o stwierdzenie, iż jest on u Asyryjczyków takim narzędziem jak pałka u Arabów. Do dziś bowiem arabscy Beduini zamieszkujący Mezopotamię używają pałek o długości 40-50 cm, często zakończonych twardą kulką wykonaną z asfaltu i żwiru, nie rozstają się z nimi nawet w obrębie osad. U Asyryjczyków obyczaj "chodzenia z pałką" prawie nie istnieje. Ludzie starsi wiekiem posługują się kijem "hatro", wykorzystując go do podpierania się, nie zaś do celów obronnych. Wyjąte'k stanowią jedynie niektórzy młodzieńcy o których mówi się, że demonstracyjnie pragną upodobnić się do Arabów, kierowani o wiele bardziej swoistą modą, niż zasadną, obronną potrzebą na wypadek np. ataku zwierzęcia. Na terenach zamieszkałych przez Asyryjczyków zwierząt jest zresztą mniej niż na obszarach arabskich. Ponadto większość asyryjskich osad posiada punkty usługowe, sklepy a niekiedy nawet warsztaty, co zmniejsza potrzebę podróżowania, a tym samym konieczność zabezpieczenia się przed różnego rodzaju niemiłymi czy wręcz groźnymi niespodziankami (informator 5). Przebywając we wsiach zamieszkałych przez Arabów, rzadko widziałem dzieci polujące na wróble procą "czatal", "qista" - co było widokiem niemal codziennym w osiedlach asyryjskich. Można zatem sądzić, że taka kategoria łowiectwa u Arabów w Mezopotamii jest mniej popularna.-W okresie letnim na arabskich terenach pojawiały się jednak grupy łowców sokołów "bilza", "bas" - ptaków nazywanych "szlachetnymi" lub "wolnymi". Myśliwi przybywali prawdopodobnie z Kuwejtu. Rozbijali namioty na ścierniskach, zwracając tym na siebie uwagę ludności. Schwytane sokoły sprzedawali ponoć za duże sumy cudzoziemcom na specjalnym targu w Kuwejcie I 0. Chwytaniem sokołów, lub innych drapieżników, zajmowali się również Asyryjczycy mieszkający nad rzeką Chabur w Syrii. W tym celu posługiwali się tresowanymi gołębiami "yawne" (informator 2). Gołąb z nałożoną na tułów siatk<! połączoną z długim i mocnym sznurem stanowił przynętę. Z chwilą zauważenia lecącego drapieżnika myśliwy uwalnia gołębia trzymając jednak za sznur. Rzucający się na 10 Polowanie z sokołami na pustyni stanowi ulubione zajęcie rodzimych mieszkarlców Kuwejtu. Świat Arahski, Praca zhiorowa, Kontynenty, Warszawa 1977, s. 109. Podobno istnieją obecnie w Syrii dwa punkty skupu takich ptaków, w Damaszku i Aleppo. W polowaniu na "wolne" lub "szlachetne" ptaki uczestniczą również Asyryjczycy, a niekiedy nawet obywatele innych krajów, np. Iranu. Łowcy posługują się nieraz przynętami. Są nimi gołębic przywiązane mocnym sznurem zakończonym siecią. Myśliwy wypuszcza golybia na pewn,! wysokość w momencie zauważenia "wolnego" ptaka w locie (informatorzy 2 i 4). Informatorzy twierdzą. że polowania na dziki nadal należą na tym terenie do atrakcyjnych łowów, I.wlas/cza jeśli S,! organizowane w październiku i listopadzie. �173 ofiarę drapieżnik zaczepia pazurami o siatkę na przynęcie, wówczas myśliwy, ciągnąc sznur z gołębiem chwyta drapieżnika I I. Do dość popularnych praktyk łowieckich Asyryjczyków należy również poslugiwanie siC; psami myśliwskimi "kalbe d-~aydo", głównie chartami, zwanymi "tazi", do polowania na zające, w tym również do wydobywania tych zwierząt z nor. Stosuje się też inne sposoby, wykorzystując różne narzędzia lowieckie - od prostych i mało wydajnych, przeznaczonych głównie dla dzieci i młodzieży, czc;sto wykonywanych przez samą młodzież, do bardziej skomplikowanych, używanych przez dorosłych mężczyzn. Dodatkowo też, w poszukiwaniu groźnej zwierzyny - zwłaszcza takiej, która wyrządza właśnie jakieś szkody - korzysta się z pomocy tropicieli (informator 5). Niezależnie od innych celów, łowiectwo u Asyryjczyków jest też bez wątpienia pewnym rodzajem rozrywki uprawianej w wolnych chwilach wyłącznie przez mężczyzn, bądź też w ramach zorganizowanych zawodów. Nie podlega jakimkolwiek formalnym ograniczeniom prawnym ani zakazom religijnym, jest zajęciem drugorzędnym, podejmowanym w czasie wolnym i nie kolidującym z pracami na roli bądź w gospodarstwie domowym. Za główne cele uprawiania łowiectwa przez Asyryjczyków można w związku z tym uznać: I. Unieszkodliwienie tych gatunków zwierząt, które stanowią bezpośrednie lub pośrednie zagrożenie dla człowieka, inwentarza, roślin i płodów rolnych. Wierzy się, że niektóre zwierzęta są odwiecznym wrogiem człowieka (np. gady "rahso", a szczególnie żmije i węże, o których krążą fantastyczne opowieści). Po~szechnie uważa się, że żmija jest naturalnym wrogiem człowieka od czasów Adama i Ewy. Udzieliła gościny Szatanowi w swym ciele i pożarła ziele życia, którym Gilgamesz, bohater mezopotamskiego eposu, miał chronić ludzkość od chorób i śmierci. Toteż zmagania z nią urastają do prawdziwie bohaterskich czynów. Tego rodzaju motyw polowania dominuje. 2. Polowanie na zwierzęta, których mięso jest jadalne i dozwolone do spozywanla. Sprzęt łowiecki Do dość popularnych kiedyś, a dziś już rzadziej spotykanych narzędzi łowieckich nalei.y "miqra'a", "qalla" (proca). Sposób jej wykonywania pokazuje dość szczegółowo rysunek I. Robi się ją z białej przędzy wełnianej. Czasem używa się też wełny kolorowej do dekoracji ł2. Kamień umieszcza się w środkowej, najszerszej części pasa (a). Oczko (b) znajdujące się na końcówce sznurka zakłada się na kciuk. Drugi koniec (c) sznurka jest zaciśnięty palcami dłoni. Ruchem prawej ręki wprawia się ją w szybkie obroty. W momencie zwalniania jej końcówki (c) z dłoni, uwolniony kamień z dużą siłą i pręd- II Tylko niektóre gatunki schwytanych drapieżników sprzedawano po bardzo wysokich cenach. Inne, np. krogulce, wypchane służyły jako "strach" w ogrodach, winnicach i na polach (informator S). I ~ Po w/.orze "l1lyqra'a" mo7.na by/o poznać, do którego ze wspó/wicśniaków ona należy (informator 51. �174 Rys. I. "MTqra'a", "Qalla" (proca - typ biblijny). (rys. M. Abdalla za H. Haddad). kością podąża w kierunku celu. Używa się jej do polowania na duże ptaki i do wystraszania dzikiej zwierzyny 13. Wprawny myśliwy rzadko chybi celu 14. Asyryjska "miqra'a" jest pierwotną formą procy, za pomocą której Dawid zabił Goliata (l Ks. Samuela 17, 49-50). Owa biblijna proca nie byla taką, której do niedawna używało się w Polsce. Ta ostatnia bowiem stanowi u Asyryjczyków oddzielną broń, zwaną "qista", "czatal". Być może "miqra'a" w takim kształcie, jaki do dziś spotyka się u Asyryj'czyków na wsi, nie była w Polsce znana t s. Używany w niej kamieó bywa kilkakrotnie większy od kamienia używanego w "qista". Dobrze wprawiona w ruch "miqra'a" rzuca kamieó na znaczną odległość i z taką siłą, że może on zabić człowieka, zwłaszcza jeśli "ugodzi go w czoło", zgodnie ze sformułowaniem biblijnym. 13 "MTqra'a" była często używana przez chlopów i pasterzy jako pasek, stanowiąc~ dekoracyjną część stroju (informator 5). 14 Na początku lat 70. nad terenami zamieszkalymi przez Asyryjczyków w Syrii zacz.,:ly się pojawiać samoloty opryskujące rośliny. Latający na małej wysokości samolot płoszył pasące się stado owiec. Zdenerwowany i bezradny pasterz, nie mogąc zebrać rozpierzchłych owiec, chwycił za "mlqra'a" i z chwilą kolejnego zbliżenia maszyny celnie ugodzil pilota kamienien. W efekcie tego zdarzenia pilot ratował siy przymusowym lądowaniem. W rezultacie pasterz trafił do więzicnia. a współwieśniacy z jego wioski ponieśli poważne konsekwencje (informatorzy l i 4). 15 Nie mamy informacji czy biblijny typ procy był kiedykolwiek znany w Polsce. �175 Pochodzący od powyższego wyrazu czasownik "qara'" oznacza po polsku linczowanie lub chłostę. Jednak nazwa broni nie nawiązuje do takiej czynności, gdyż prawdopodobnie nigdy nie używano jej do wymierzania kary. Językoznawcy są skłonni uznać, iż geneza nazwy ma związek z rozdzierającym powietrze świstem pasa i odgłosem uderzenia w cel. "AquIta", "pa~~a", "fa~o" (klepce) to nazwy jednej z pierwszych samołówek. Dwie pierwsze nazwy są stosowane u Wschodnich Asyryjczyków, trzeci zaś - u Zachodnich. Końcówka "ta" w rzeczowniku "aqu1ta", tak samo jak .,a" w "pahha", czynią je rodzajem żeńskim. Utworzony z pierwszego wyrazu czasownik "agal" oznacza po polsku uwiązać lub uwięzić. Słowo "pahha" lub ..ra~o" można tłumaczyć po polsku jako zasadzka lub pułapka. .. Główną część tej samołówki (rys. 2) stanowi podstawa (a) z drewna w kształcie spłaszczonej litery "C", wycięta z pnia dębowego. Poniżej górnej Rys. 2. "Aquila", "Pahha", "Fiiho" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). �176 powierzchni obu końcówek znajduje się otwór zakończony od strony zewnętrznej szerszym wgłębieniem (b). Od jednego otworu do drugiego przebiegają dwa rzemienie (c), mocno skręcone za pomocą dwóch kołków drewnianych spoczywających w owych wgłębieniach. Rzemienie służą jako sprężyna. W środku boku podstawy przymocowane są za pomocą drewnianych gwoździ dwie końcówki pręta zgiętego w sposób podobny do pętli (d). Czasem taką pętlę formuje się ogrzewając pręt. Drugą, podobną pętlę (e), wykonuje się poprzez związanie rzemieniem (f) końcówki innego pręta (g). Tę część pętli wkłada się pomiędzy skręcone rzemienie główne, w takiej pozycji, jak to wyobrażono na rysunku. Obie pętle, przylegające do siebie dzięki dzi~lłaniu sprężyny, powinny mieć mniej więcej taki sam kształt. W środku boku podstawy przymocowany jest powróz (h). Wchodzi on w otwór klocka (i) trzymając go dzięki owinięciu nim przynęty 0). Klocek ma zwężenie na wysokości sięgającej poza obręb pętli. Wokół tego zwężenia zwija się rzemień, który wbity do gruntu trzyma pętlę (el w napiętej samołówce w położeniu poziomym, pod klockiem. Przed użyciem samołówkę obsypuje się w całości lekką ziemią, tak że na powierzchni widoczna zostaje tylko przynęta. W zależności od wielkości elementów "aquIty", używa się rozmaitej przynęty (ziarna pszenicy, kawałki mięsa itp.) do chwytania różnej wielkości ptaków i lisów. Klepce poruszane za pomocą zgiętego, sprężystego pręta dały początek wielu samołówkom metalowym, które z czasem całkowicie wyparły prymitywne, drewniane pierwowzory. Opisana wyżej "aqulta" zniknęła już blisko 30 lat temu. Rysunek 3 przedstawia metalową jej odmianę, wykonaną w całości z drutów i powrozów. Ma ona jednak mniejszy zakres zastosowania. Używa się jej do łapania ptaków. d C o b e Rys. 3. "AquI ta" (klepce met.). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). �177 Dwa identyczne łuki (a i b), stanowiące podstawowe elementy "aquity", wykonane są z mocnych drutów. Skręcony cienki drut wspólnej osi, którego końcówki zahaczają o ramiona łuku (a) nadają mu sprężystości. Ten łuk, za pomocą przerzuconego języczka (c) łączonego z małą pętlicą osiową, napina się skręconym powrozem w miejscu wycięcia (d). Tu umieszcza się przynętę w postaci kilk u ziaren pszenicy. Próba dziobania przez ptaka uruchamia cały mechanizm spustowy pułapki. Także i tę samołówkę zakrywa się ziemią, zostawiajc!c na wierzchu tylko ziarna. Przytwierdza do podłoża za pomocą dużego gwoździa (e), aby schwytany ptak nie uleciał razem z nią. Z chwilą poruszenia stróżyka, łuk (a) zostaje zwolniony i przyciska ptaka 16. "Aqulta d-aqubre" (klepce na myszy, rys. 4) jest wielokomorową pułapką na myszy, szeroko stosowane! w gospodarstwie domowym, gdzie w glinianych budynkach ilość tych gryzoni, zagrażających zapasom, stanowi poważny pro- a b I I I I I I r I l l I I c Rys. 4. "Aquila d-aqubre" (klepce na myszy). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). 1" Niceo podobne! samo/ówkt;. leu drewnianą, w kształcie muszlowatej siatki, zwaną klepiec siatkowy. stosowan,! w niektórych okolicach Polski do chwytania drobnego ptactwa, omawia K. MoszyIiski. Kullui'a Iw/owa .'l/owian. Warszawa 1967, t. l, s. 37-76. Ma ona o wiele prostszą konstrukcjt;. ale wydaje sit; być bardziej sk uteezna dzięki wyposażeniu w siatkę przywiązaną do każdej pętli. Zasit;g tego typu klepców ze spn;żyną w kształcie powroza nic wykracza - jak twierdzi K. Moszyriski (op. cil .. 1967). poza obszary wysoko ucywilizowane lub znajdujące się w sferze ich wpływów. l': Lud L LXXVII �178 blem gospodarczy. Jednorazowo, w zależności od liczby przegród, może ona chwycić 3-4 myszy. Nad każdą przegrodą, oddzieloną od drugiej drewnianą ścianką, umocowany jest na wspólnej drewnianej podstawie zestaw drutów tworzących oddzielną pułapkę. Główną jej część stanowią dwa druty na kształt prostokąta: poziomy naprężony (a) i pionowy (b). Dwa pionowe i dłuższe boki prostokąta (b) przy zastawianiu łapki wciska się przez otwory w tejże podstawie. Trzeci zaś bok poziomy (c), znajdujący się pod podstawą, sięga prawie ziemi. Przytwierdzony na stałe w przedniej części podstawy języczek przyciska wspólny bok prostokątów i zahacza a zwisający stróżyk z przynętą. Konstrukcja pułapki powoduje, że szkodnik znęcony pokarmem, wdzierając się do przegrody, znajdzie się na przyziemnym boku pionowego prostokąta. W momencie zwalniania się zaczepu, sprężyna powoduje poderwanie myszy i unieruchomienie jej między drutem a deską. Ciekawe, że często widok zdechłej myszy tkwiącej już w jednej przegrodzie nie stanowi ostrzeżenia dla innej, która akurat wdziera się do następnej przegrody, gdze ją czeka podobna śmierć. Wydaje się, że zanim wieśniacy wpadli na pomysł konstruowania różnego typu "agulty", musieli radzić sobie z myszami na terenie gospodarstwa stosując zwykły sprzęt kuchenny. Mianowicie: "garuma", czyli wałek do ciasta. i "dasti!a" - garnek, kociołek. Ten prymitywny zestaw nadal jest znany i stosowany obok "agulty". Zastawia się takie urządzenie na noc. Garnek napełnia się wodą. Wałek oblepia się miazgą sezamową, której zapach nęci gryzonie. Następnie kładzie się go na garnku, tak aby swobodnie toczył się po brzegu naczynia. Mysz, która wdrapuje się po ścianach garnka, trąca wałek. Ten odsuwa się od niej, a zwierzę wpada do wody. W walce z polnymi myszami praktykuje się bodaj tylko jeden sprawdzony sposób. Polega on na wykurzaniu dymem ciągnącej się nieraz na znacznym obszarze sieci nor. Do tego celu potrzebne są co najmniej dwie osoby. Po dokładnym rozpoznaniu terenu, zamykają otwory nor, z wyjątkiem dwóch. W jeden z zostawionych otworów kieruje się dym. Drugim otworem uciekają myszy, które pilnująca osoba zabija. Do niecenia ognia używa się tradycyjnie stalowego krzesiwa "kipa d-nura". Krzesiwem uderza się o krzemień, krzesząc iskry. Do mitjsca uderzenia przykłada się suchą, surową wełnę, która się zapala w wyniku ciepła powstającego przy tarciu. Sieczka znajdująca się obok, w płytkim zagłębieniu. łatwo się zapala od tlącej się wełny. Do wdmuchiwania dymu do wnętrza nor służy miech "npabtana" wykonany ze skóry, podobny do miecha kowalskiego. rzadziej drążek trzcinowy w postaci rury, w któn! dmie się ustami. Aby lepiej wykorzystać powstały dym, tlącą się sieczkę umieszcza się w prostokątnym pojemniku metalowym, zaopatrzonym w dwie rury umocowane na przeciwległych jego bokach. Powietrze wdmuchiwane przez zewnętrzny otwór porywa gromadzący się w środku pojemnika dym i kieruje go drugą rurą, wchodzącą w norę myszy. Walka z polnymi myszami nigdy nie była sprawą właściciela jednego tylko gospodarstwa rolnego. Przeprowadzali ją wspólnie, w sposób zorganizowany. właściciele kilku sąsiadujących ze sobą pól. Mobilizowała ona niejednokrotnie mieszkańców całej wioski. �179 Plantacje arbuzów i melonów rozpościerały się na obrzeżach asyryjskich wiosek, dając obfity plon dorodnych owoców. Młode jeszcze owoce często bywały wyjadane przez zające i lisy, a niekiedy - nawet wilki i niedźwiedzie. Zwierzęta te stanowiły również zagrożenie dla winnic, gdzie często się chroniły. Dla ich pochwycenia, bądź odstraszania stosowano specjalny typ klepców, zwany "agula" (rys. 5). Rys. 5. "Atjula" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). "Agula" jest w całości wykonana z żelaza. Jej podstawę stanowi gruba obręcz (a) o średnicy około 30 cm. Naokoło dolnej powierzchni obręczy przyklejone jest płótno lniane (b), tak że nakrywa ono przestrzeń utworzonego kręgu. "Agula" działa na zasadzie rozwartych kleszczy, zwieranych sprężyną, a uruchamianych mechanizmem naciskowym. Do zastawiania "aguly" potrzeba dwóch osób. Umieszczona zostaje wieczorem tam, którędy zwierz chętnie chodzi. Ścieżkę zwierza poznaje się po śladach lub po nadgryzionych owocach. Czasem zastawia się kilka sztuk na przejściach różnych zwierząt. Noga zwierzęcia, trafiając w zagłębienie, naciska płótno, uruchamia mechanizm naprężonych kleszczy, powodując ich zatrzaśnięcie się. Zaopatrzenie ,.aguly" w łańcuch, zakończony wbitym w ziemię klinem, uniemożliwia uwolnienie się zwierzęcia i jego ucieczkę. Polowanie na ptaki zabiera myśliwym najwięcej czasu. Latających ptaków nie trzeba szukać daleko, są wszędzie, chociaż miewają swoje ulubione zakątki, do których myśliwy stara się je zwabić. Poza terenem zabudowań wiejskich, na mało ruchliwym płacu, zwykle odwiedzanym przez ptaki, przygotowuje się �180 specjalne mIejSCe budując kamienną budkę o powierzchni około 1m2. Przykrywa się ją strzechą (rys. 6). Przed budką zagarnia się ziemię tak, by formować małe podwyższenie długości około 3 metrów i szerokości równej szerokości budki. W tym kopcu wykonuje się płytkie wgłębienie o nieco mniejszej powierzchni niż sam kopiec. W głębienie posypuje się ziarnem przez kiłka kolejnych dni, po to by zwabić większą ilość ptaków. Myśliwy udaje się do budki wczesnym rankiem, zabierając ze sobą specjalt1(! siatkę. We wgłębienie sypie ziarno, a siatkę rozkłada na kopcu. Jej prawy, długi bok przymocowuje do ziemi kijami, które owija siatką. Rogi lewego boku siatki ł<!czy Rys. 6. Zasadzka na ptaki. (rys. M. Abdalla za R. Haddad). mocnym sznurem. Sznury te, przerzucone za dwoma kijami wbitymi na początku i końcu lewego boku kopca, przeciąga razem do środka budki. Myśliwy, znajdujący się wewt1(!trz budki, trzyma obie kOI1cówki sznurów i przez otwory w ścianie obserwuje ruch ptaków. W momencie, gdy większa ich ilość znajduje się we wgłębieniu kopca dziobiąc ziarna, błyskawicznym ruchem ściąga sznury. Siatka rozwinięta nagle ku lewej stronie kopca opada na większą część ptaków, które następnie myśliwy chwyta żywcem. Kolorowe daje dzieciom, a resztę przeznacza na niedzielny obiad. Tym prostym sposobem można w ciągu kilku porannych godzin schwytać niekiedy kilkadziesiąt ptaków, wśród których trafiają się kuropatwy, bażanty i gołębic stepowe. Siatka u Wschodnich Asyryjczyków zwana jest, w zależności od regionu "garda", "soka", "soka" lub "sokta". U Zachodnich zaś znamy jej nazwy: "sabka". "sabka" lub "sbakta". Po arabsku brzmi ona "sabaka", i ta właśnie nazwa jest coraz powszechniej używana przez Asyryjczyków. Prostszą odmianą "soka" jest zapewne "mkabbe" (rys. 7). Zamiast siatki używa się kosza wiklinowego. W zimowe dni, gdy ziemia pokrywa się śniegiem, ptaki szukając pokarmu, kierują się w stronę zabudowaI1. Wiedz<!c o tym, gospodarz wysypuje na dziedzińcu trochę nawozu naturalnego lub sieczki, po czym posypuje je ziarnem pszenicy. W ich pobliżu trzyma kosz podparty kijem połączonym ze sznurem. Człowiek czai się w pomieszczeniu. trzymając drugi koniec sznura. W momencie gdy ptaki gromadz<! się by dziobać ziarna, gospodarz ściąga sznur. Kosz spada na znajdujące się pod nim ptaki. �181 Rys. 7. ,.Mkabbe" (kosz na ptaki). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). Do polowania na ptaki służy również sidło. Jest ono bardziej popularne u Asyryjczyków Wschodnich (w Iraku i Iranie), niż u Zachodnich (w Syrii i Turcji). W Iraku znane są popularnie jako "nas pa" lub "niswe", ale mieszkańcy regionu EI-Qosz nazywaj<! je "sirubi" (po arabsku: "sark", I.m. "sirak''). Istnieje przypuszczenie, iż ta nazwa wywodzi się z hebrajskiego wyrazu "sirub", oznaczającego wi<!zadło do butów. Zresztą, zarówno arabskie "sirak", jak asyryjskie "sirubi" wskazują na wspólne ich pochodzenie. W pierwszym przypadku oznacza pasek buta, który zakrywa przegub stopy, w drugim zaś taki sam element, ale wykonany z wełny. Sidło składa się ze sznura wykonanego przeważnie z końskiego włosia. Jedną jego końcówkę mocuje się w ziemi, druga zaś tworzy pętlę (rys. 8). Wokół i wewnątrz pętli posypuje się ziarno. Ptak trafiwszy głową lub nogą w otwór sidła zaciąga w pewnym momencie oko i w ten sposób się chwyta. Takich sideł zastawia się nieraz kilka w jednym mIeJscu. Kolejna samołówka stosowana do chwytania ptaków nosi nazwę ..~abka" 17. Zastawia si<! ją w miejscach odwiedzanych przez ptaki. Po wyko- Rys. X. ,.Naspa" (sid/a). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). 17 Znana w polskiej literaturze raehowej jako ,.pastka", "paść" lub "s/opiee". K. Moszyński, "p. cil .. s. 62. �182 paniu małego wgłębienia w ziemi, przy jednej z krawędzi wgłębienia ustawia się płaski głaz, podparty kijem spoczywającym na drugim, którego pewien odcinek wchodzi we wgłębienie (rys. 9). W środek wgłębienia i na zewnątrz, wzdłuż określonej linii, sypie się ziarno. Ptak, dzipbiąc ziarno, przesuwa się w kierunku wgłębienia. W momencie dotknięcia poziomego kija równowaga glazu zostaje naruszona. Po spadnięciu zamyka on ptaka w dołku. - ~'-t.-. I -~ ":::"\17=.- _ _:<.~. _ ~---"""'V{:~. B. Haddad). W polowaniu na ptaki wykorzystuje się również właściwości kleiste niektórych roślin. Roślina zawierająca substancje o dużej kleistości zwie się "dabaq". Wyraz ten, oznaczający roślinę, służy jednocześnie do określenia sporządzonego z niej lepu (po asyryjsku - "dabuqana"). (W ostatnich latach krążący po wioskach sprzedawcy oferowali gotowy, suchy wyciąg roślinny o właściwościach lepu. Miał on postać granulatu o ciemnej barwie. Sprzedawcy nie zdradzali z jakiej rośliny ów wyciąg pozyskiwali, ani z jakiej części roślinnej pochodzi. Granulat łatwo rozpuszczał się w letniej wodzie. Często handlarze proponowali również jakieś nasiona. Miały one czarną barwę i wielkość nieco mniejszą od nasion grochu. Rozcierano je w moździerzu do postaci papki, bez dodatku wody). Z lepu formuje się nitki, które się owija na patyczkach. Patyczki następnie kładzie się w poprzek nad wąskim odcinkiem koryta potoku lub strumienia, blisko lustra wody (rys. 10). Ptak, który staje na patyczkach, aby napić się wody, ma trudności z odklejeniem nóg. Inny, prymitywny sposób znęcania, a następnie chwytania ptaków, zwie się "yabusta". Wyraz ten nawiązuje do czasownika "ybas", czyli schnąć, gdyż używa się tu wysuszonego rodzynka, który łączy się z nitką (rys. 11l. Przy połykaniu rodzynka, do gardła ptaka dostaje się również kawałek nitki ,,~U!o". Myśliwemu pozostaje tylko delikatnie pociągnąć nitkę, by ptaka schwytać. W zależności od gatunku ptaków, czasem zamiast rodzynka używa się nasion bobu "baqelle" lub ciecierzycy "hemse". Wspomniana metoda bywa nieraz stosowania do łapania zabłąkanych kur "gio!e", "tarnoglo!o". �183 Rys. 10. "Dabllqana" Rys. II. "Yabllsta" Łowiectwo (patyczki z lepem). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). (rodzynek jako rodzaj rozrywki na nitce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). młodzieży Prawie wszędzie na terenach Bliskiego Wschodu zamieszkałych przez Asyryjczyków sportową bronią młodzieży była w latach 60. proca - cza!al", .,qista". Pierwsza nazwa, znana wśród Asyryjczyków Zachodnich, ma prawdopodobnie turecki rodowód i oznacza po turecku kolec. Drugiej nazwy zaś używają Asyryjczycy Wschodni. "Cza~al" składa się z trzech części, przy czym każda z nich jest wykonana z innego materiału (rys. 12). Kapa o owalnym kształcie zrobiona jest ze skóry. U jej boków znajdują się dwa otwory. Widełki w kształcie litery "V" otrzymuje się przez wycięcie odpowiedniej gałązki z dwiema odnóżkami. Często dla nadania surowym widełkom naj korzystniejszej formy poddaje się je działaniu ciepła. Ramiona łączy się z kapą paskiem gumowym, wiążąc jego końcówki mocną nitką. Pasek ma długość 20-30 cm, szerokość około I cm. Im twardsza guma, tym dalej miota kamień. Gumę w procach dla dzieci wycina się z uszkodzonych dętek do rowerów. W okresie wolnym od zajęć dzieci, zarówno w wioskach, jak i te z miasta, za pomocą procy bez przerwy polują na wróble. Procę zawieszają na szyi nawet podczas obiadu. Innym, ulubionym zajęciem dzieci w okresie letnim jest zabawa w zabijanie szerszeni. W godzinach najwyższej temperatury owady te opuszczają swoje gniazda w poszukiwaniu pokarmu. Ulubionym ich przysmakiem są owoce �184 Rys. 12. "Czatal", "Qiśta" (proca). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). winnej latorośli. Żywią się ich słodkim sokiem. Szerszenie są też bardzo groźne dla pszczół. Często właśnie hodowcy pszczół prosili dzieci o wytępienie tych owadów, oferując im nawet za to pewną zapłatę. Najskuteczniejsze narzędzie stosowane w walce z szerszeniami to krótki kij, do którego przybito prostokątną deskę lub blachę. Za pomocą tego narzędzia dzieci atakowały szerszenie w locie. Nie każde, nawet silne i celne uderzenie szerszenia deską lub blachą gwarantowało jego natychmiastowy zgon. Spadającego owada trzeba jeszcze dobić butem. Walka z szerszeniami, będącymi w gniazdach, polegała na zalepieniu wejścia gniazd gliną i zostawieniu małego otworu w środku. Wychodzące otworem pojedyncze szerszenie były miadżone dwoma płaskimi kamieniami. Przebywająca w pobliżu gromada dzieci również brała w tym udział, stanowiąc obstawę broniącą dostępu przed wracającymi do gniazda owadami. Płoszono je machając zdjętą z siebie i trzymaną w ręku odzieżą· Dzieci interesowały również inne owady, np. żuki. W otwór źdźbła słomy pszenicznej wkładano dwie końcówki włosia końskiego, oślego lub muła. tworząc pętlę (rys. 13). Dzieci tak manipulowały końcówkami włosia, by pełzający po ziemi owad znalazł się w obrębie pętli. W krajach Bliskiego Wschodu widok skorpiona nie jest zjawiskiem rzadkim. Mieszkaócy wiosek wiedzą nawet kiedy te owady mogą opuszczać swoje kryjówki. Strachliwych uspokajano, że jeśli materac, na którym się śpi. zostanie otoczony sznurem, skorpiony nie przekroczą tej bariery. Skorpiona uważano za "króla zwierząt", gdyż jest z nich wszystkich najbardziej "honorowym"; jeśli znajdzie się w niebezpieczeństwie sam popełnia samobójstwo. Dzieci często czyniły sobie z tego okrutną zabawę. Do kryjówki owada wlewały wodę, po czym wkładały źdźbło słomy. Skorpion, czuj,!C niebezpieczeństwo czepiał się słomy, którą następnie dzieci wyci'!gały. Stawiały �185 Rys. 1:1. Źdźhlo l. włosiem. (rys. M. Abdalla za B. Haddad). owada w środku przygotowanej wcześniej obręczy ze słomy pszenicznej i rozpalały ogicll. Owad, otoczony zewsząd ogniem, daremnie szukał wyjścia. Zatrzymywał siy w środku koła i kłuł się śmiertelnie. Folklor myśliwski W niektórych wsiach asyryjskich można niejednokrotnie zauważyć dekoracyjne malowidła utrwalone na ścianach izb mieszkalnych, przedstawiające dzikie zwierzęta: lisy, wił ki, niedźwiedzie, węże i inne. Niektóre malowidła wyobrażaj,! całe sceny myśliwskie I H. Oprócz malowideł nawiązujących do łowiectwa są jeszcze opowiadania i piosenki ludowe znane na ogół większości Asyryjczyków. Pragnę podkreślić, iż faktyczny folklor myśliwski Asyryjczyków jest o wiele bogatszy, niż to może wynikać z mego szkicu. Zebranie istniejącego materiału o folklorze, który na pewno nadal funkcjonuje zwłaszcza na wsi, wymagałoby jednak wnikliwych studiów i większej liczby informatorów pochodzących z pogranicza syryjsko-turecko-irackiego. Posiadana przeze mnie literatura jest nader uboga, a wyjazd w rodzinne strony nie jest aktualnie możliwy. Oto więc garść informacji, które udało mi się zgromadzić. - Dialog miydzy myśliwym a jeleniem (informator 2): Myśliwy do jelenia: Tyś jest jeleniem, żyj,!cym w górach i stepach. Ja zaś - myśliwym, idącym krok w krok za tobą. IX Istnieni.: tego rod/.ajll malowideł w domach asyryjskich wieśniaków w Górach Tijarskieh w połowic X I X wiek li odnotował wspomniany wcześniej archeolog Henry Layard. Określił on ten rodzaj ddorowania wn<;lr/. mieszkalnych jako "zamilowanie do sztuki, które dawało siC; tam wS7<;dzie I.auwai.y'::". Twierd/i on też, że ,.skoro w rozmowie dotknc;ło siC; tego tematu, Asyryjczycy stawali siC; od ra/u hardzo elokwentni i z przejc;ciem opowiadali o swych wyczynach oraz pr/ygodach podc/as polowali w górach". Przytacza ponadto nicodosobniony przykład pojcdynku, jaki na kilka dni pr/.cd jego przyhycicm do wioski Zawita, stoczył wiejski młodzieniec z dzikim niedźwiedziem, maj.!cym ponad dwa metry wZ.rostu. �186 Jeleń do myśliwego: Jeśli zabierzesz mnie do miasta, to umrę ze zmartwienia. Góra jest moim ojcem, a step - matką Dlaczegoś mnie zniewolił, myśliwcze? Czy w twym sercu nie ma choć odrobiny litości? Świat krzywdzi wiele istot. Tak już jest! Na polowanie na jelenie w górach wybrali się ojciec ze swoim synem. Aby zwierzynę zwabić, przyodziali się w skóry jelenia. Każdy z nich szedł w inną stronę. Ojciec spostrzegł zgrabnie poruszającego się jelenia. Strzelił. Tym jeleniem okazał się niestety jego własny syn (informator 2). - W wiosce Tel Hermez, nad rzeką Cha bur w Syrii, żył niejaki Adda (zmarł w 1983 roku). Znany on był w całej okołicy jako najlepszy ustawiacz połamanych kości. Ale nie tylko to uczyniło go sławnym. Uchodził za człowieka żyjącego ściśle wedle humanitarnych zasad. Był m.in. zagorzałym przeciwnikiem stosowania dynamitu do łowienia ryb. Uważał taką praktykę (zresztą dość popularną i nie potępianą nawet przez oficjalne władze państwowe) za barbarzyństwo. Tym, którzy nie chcieli go słuchać w tej sprawie kategorycznie odmawiał udzielania pomocy, choćby mieli i po 20 złamań kości. Uważano go również za bardzo pobożnego człowieka, którego słuchały nawet zwierzęta. Jego przygodę z niedźwiedziem, który słysząc prośbę Addi: "Si b-urlJ.olJ."(Idź swoją drogą) oddalił się, opowiada się w tamtych stronach do dziś (infrmator 2). Do niedawna asyryjscy wykonawcy amuletów (amulet: "k!uto", "yudo", "parośa") sporządzali teksty, które miały chronić wybierających się w podróż przed atakami dzikich zwierząt, lub uczynić plon myśliwych bardziej udanym. W roku 1897, na Kongresie Orientalistów w Paryżu przedstawiono teksty, które następnie wydano w Londynie w roku 1912 i przedrukowano w roku 1976 w Holandii 19. Zawarte w tym dwujęzycznym, asyryjsko-angielskim dziełku różne teksty, w liczbie 95, zaopatrzone 28 rysunkami, datują się na rok 1889. Pochodzą one z zamieszkałego przez Asyryjczyków regionu Urmia w Iranie. Oto 12 tekstów z tego dziełka, które dotyczą łowiectwa. Dodajmy, że zwyczaj pisania amuletów na różne okoliczności praktykują Asyryjczycy i obecnie. Przed powrotem z letnich wakacji w Syrii w 1988 roku informator numer 3 otrzymał sporządzony przez swego ojca amulet, którego treść miała uczynić jego powrót do Polski bardziej pomyślnym. "U czynienie zwierzyny łownej dostępną" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Szymon Kippa (Piotr) i Andrawos (Andrzej) rzucili swe sieci i otrzymali obfity połów ryb, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną temu, który nosi te słowa, jego psu i kompanom 19 Herman Gollancz, T/w book or protection, heing a collection ofSyriac c/wrms. A PA - Philo Press, Amsterdam 1976. Zamieszczone w opracowaniu teksty amuletów nosz,! numery: Codex A - 14 (s. lI, XXXIV); 21 i 22 (s. 15, XXXIX); 27 (s. 18, XLII); 37 i 38 (s. 23, XLVII-XLVIII): 42 (s. 26, L); 47 (s. 28, LII); Codex C - 14 (s. 84, LXXX); 15 (s. 85, LXXXI); 23 i 24 (s. 88-89. LXXXIV). �187 oraz górom, po których chodzą. Rozwiązuję ją przy pomocy Żywego Boga, który rozwiąże ją w niebie. Jak Bóg uwolnił Józefa z niewoli egipskiej, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną dla ... syna ... W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Panie, zajrzyj z niebios na ziemię, by te łowy nie stały się udziałem innych synów, ani nie groziła im śmierć. Daj im (myśliwym) mięsa niczym piachu, a skrzydlate ptactwo nieba - jak piasek mórz. Cnotliwi staną się wówczas silnymi w chwale. Niech zwierzyna łowna przychodzi ze wschodu i zachodu, z czterech stron świata: niech przychodzi i wpadnie w ręce jego (myśliwego) i w zasięgu broni ... syna ... Amen!". "Zamykanie psich pysków" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Wielkością Twego ramienia, Panie, niech psy utoną niczym kamienie. Ucisz je, o Panie Boże, ucisz je mocą kamienia, który został przytwierdzony przy wejściu do grobu naszego Zbawiciela. Niech ów kamień uciszy psy, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi i Mor Yuhanona (Jana) Chrzciciela i modlitwy wszystkich męczenników wiary i świętych naszego Pana. Amen! Poświęć trzy kęsy i wrzuć je psom !". "Uwiązanie złej bestii" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mój brat Mojżesz - sługa Boga pasł owce na terenie siedmiu gór. Spotkały go trzy nieczyste postacie: zły człowiek, zły wilk i zły lew. Wiąż mi, Panie złego człowieka w imię Ojca, złego wilka w imię Syna i złego lwa w imię Ducha Świętego. Uwiąż mi złego lwa, by nie zbliżył się do ciała, ani do domu tego, który nosi niniejszy amulet, przez modlitwę Maryi Dziewicy. Amen!". "Klątwa Rabbana Hurmitda, który pomógł opętanym psom" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Rabban Hurmizd od Persów, syn dowódcy Józefa, w czasie jego męczeństwa skierował swoje modlitwy, prośby, błagania i ukłony do Litościwego i Miłosiernego Boga. Powiedział on: Panie Boże Wszechmogący, Panie Dobroci, proszę Cię i błagam, by opętany pies nie gryzł nikogo, kto wspomni Twe Swięte imię i imię Twego sługi, Hurmizda od Persów, lecz oddal szkodliwego lwa, drapieżnego tygrysa, czającego się wilka i wszystkie zwierzęta drapieżne od tego, który nosi te słowa, od jego domu, synów, córek i od wszystkiego co posiada i posiądzie, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi. Amen !". "Zamknięcie wilczych paszcz przed owcami i bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Modlitwa, prośba, błagania i ukłony Mor Daniela Proroka sprawiły, że gdy zszedł do dołu głodnych lwów, nie wyrządziły Mu krzywdy. Niech moc łaski Mojżesza Proroka i sygnetu Salomona Bar Jaki zamkną, okiełznają i scementują paszcze wilków, niedźwiedzi i lwów, paszczę każdego szkodliwego zwierzęcia przed tym, co posiada i posiądzie ten, który nosi niniejszy amulet, przed bydłem i owcami ... syna ... Również niech będą zamknięte, okiełznane i scementowane ich paszcze i języki; jeśłi są one otwarte niech się wykrzywią, a jeśli są wykrzywione �188 niech się otworzą. Przez modlitwy Mor Rabbana Hurmizda, prośby Mor Eliasa i ukłony Mor Daniela Proroka niech zamkną się paszcze wilków. niedźwiedzi i wszystkich zwierząt szkodliwych. Amen !". "Związanie węży" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zwiąż nogi gotowego do skoku lwa i młodego smoka. Niech ich ciała wejdą w łańcuchy. Niech Bóg pokruszy zęby i wyrwie kły w paszczach przeklętych węży jadowitych i węży głuchych, które nie słuchają głosu zaklinacza ani czarownika. Niech Pan zmiażdży głowy smoków w wodzie, skruszy głowy smoków Lewiatana i wszystkich węży: centkowanych, czerwonych, czarnych i białych z rodu głuchych, a także węży. które chodząc ozdabiają się; połączywszy się z ciałem pawia zaszkodzily mu tak umiejętnie, że praktykują to od wtedy i praktykować będą po wsze czasy. Amen!". "Związanie skorpionów" "Trzymaj dwa skorpiony razem (i powiedz): jesteście związane, okiełznane i scementowane z pomocą aniołów: Gabriela i Michaela. Zamykam pyski skorpionów z pomocą łaski Mojżesza Proroka, nakrycia Eliasa, wniebowstąpienia Eliasa i sygnetu Salomona Bar Jaki. Amen !". "Zamknięcie dzioba wróbla i pyszczka myszy" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zamykam usta kradnącego. pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka i paszcze zwierz,!t cztcronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mon błogosławionej Maryi i z pomocą tego, który związał niebo, ziemię, potoki, strumienie, zwierzęta czteronożne, ptactwo nieba i dżdżownice. Zamykam pyszczki zwierząt pełzających, usta złodzieja, dziób ptaka i wróbla przed plonami tego, który nosi ten amulet. Wiążę je z pomocą tego, który zstąpił z nieba i ustanowił święte sakramenty. Wiążę usta kradnącego, pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka, paszcze zwierząt czteronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mort błogosławionej Maryi przed plonami ... syna ... Amen !". "Związanie wilka przed bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Daniel, wielki Prorok, gdy został wrzucony do lwiego dołu, modlił się klękaj,!c, powiedział: Panie Boże WszechmogąCY, proszę Cię, by ani wilk, ani niedźwiedź, ani pantera, ani tygrys nie zbliżył się do żadnego, kto wspomni Twe imię, Pana naszego Jezusa Chrystusa, i moje imię, Daniel, i do jagniąt tego, który nosi te słowa. Niech zamkną się paszcze, języki i zęby wilka, niedźwiedzia i tygrysów przed kozami, owcami i wołami tego, który nosi niniejszy amulet. Amen !". "Związanie psa" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Maryja i nasz Pan szli drogą· Maryja powiedziała naszemu Panu: oto zbliża się do nas nasz pies! Nasz Pan odpowiedział: zobacz, zwiążę go i zamknę żelaznymi IcIl1cuchami i mo- �189 slęznyml kamieniami. Niech dusza i cialo by nie szczekały, opanowały, ani okradły Amen!" . .,Związanie węży (potworów morskich - psów rozbójnika tego, kto nosi wejdą w żelazo, niniejszy amulet. smoków) .,W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Głos wielkiego czarownika l mędrca zamknie ucho, by nie słyszało szczękania zębów lwów. Wyrwij je. Panie. jak woda, która się przelewa. Wiążę czarnego węża, czerwonego węża, szarociemnego węża, cichego węża, smoka, syna smoka. Zargin, Zargin, Zerizyn, Zargigin. Wiążę je z pomocą Proroka Jeremiasza, Wielkiego Mojżesza, króla Ezaja, Proroka Ezechiela i Proroka Daniela. Wiążę wszystkie gatunki węży i złe gady i oddalam je od ciała i duszy dzieci tego, który nosi ten amulet. Amen !". ..0 udany pOlilW" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Pan Bóg kazał sprawiedliwemu Noemu, mówiclc: zrób sobie arkę drewnianą i zabierz na jej pokład ze wszystkich zwiem!t ziemi i ptaków nieba, tak niech zgromadzą się latające ptaki przed tym, kto nosi niniejszy amulet. Niech zdobycz napłynie ze \\schodu i zachodu, z północy i południa, z mórz i wysp, z gór i pagórków i z kaidego miejsca; niech wpadną w ręce tego, kto nosi ten amulet, przez modlitwy Mor Szymona Kippa (Piotra), Andrzeja, Mateusza, Marka, Łukasza, Jana i Pawła. Amen !". i cnotliwemu Zdaję sobie sprawę, że ten szkic daleki jest od zaprezentowania kompletnego obrazu dziedziny kultury ludowej określanej mianem tradycyjnego łowiectwa. Jestem także pewien, że przedstawione tu sposoby niejednokrotnie znajdowały bliskie odpowiedniki w kulturach chłopskich Europy. Mam jednak równocześnie nadzieję, że opisane przeze mnie sposoby oraz przytoczone fragmenty folkloru myśliwskiego przybliżą nieco polskiemu czytelnikowi obraz życia codziennego moich rodaków z pogranicza Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. NOTATKA O INFORMATORACH (wszyscy pochodzili z Syrii) 1. Jibrail Mousa I miasta AI-MalikiYl: (dawniej Derikl, doktorant Politechniki Poznańskiej, , Elias Ischaq z wioski Td Shamiram nad rzek" Chabur, doktorant w Instytucie Ochrony Roślin w PO/.naniu. 3. I-/anna Isho MaJek /. wioski Tel Tamer nad rzek" Chabur. doktorant w Instytucie Historii Sztuki w Poznaniu. -l. Sarcm Mousa I. miasla AI-Malikiye (dawniej Derik), student Akademii Wychowania Fizycznego II' PO/naniu. 5. Kuri Abdalla - do JlJ5X roku mieszkał w miasteczku Qabre Hewore (Qubur Al-Bid, obecnie AI-Qahtaniyc) oral w lr/ech wioskach: Shalhumiye, Mezgafte, Tel Ala, od 1958 w mieście Kamyszli. �190 Michael Abdalla FoLK HUNTING OF CONTEMPORARY ASSYRIANS LIVING IN AREAS BORDERING SYRIA, TURKEY AND IRAQ (Summary) We learn from ancient history textbooks that hunting was a favourite pastime of Assyrian kings. On reliefs that remained to date we see hunting scenes, often studied by school children and university students in many countries. Stone sculptures of a "wounded lioness" and "winged bulls" are excellent examples of great talents of ancient Assyrian artists and their ability to depict the behaviour of animals in various situations. The problem of hunting is often discussed by Assyrian Christian writers. The clergy preached about the need to observe certain rules, to comply with faith. The article docs not discuss the problem of hunting from a historical perspective but as an element of present day folklore of Assyrians. The author describes customs related to hunting, hunting equipment, and provides information on animals and folk beliefs connected with them. There is also a description of activities pursued by adolescents inspired by hunting. The author also discusses hunting folklore, both oral and written. The author quotes twelve talismanic texts, known and used for over 100 years. They protect the animals and hunters and contribute to hunting success. There are also brief descriptions of Assyrian hunters and short comparative notes. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f13834b81760b4e65a806e11644932ae.pdf fd652768af07c4200e3df34bbf9d1383 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3692 Title A name given to the resource Spis treści tomu VII r.1953 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.384 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R. VII — 1953 SPIS Il I I — 1 IIIIIU TREŚCI 3. 3-8 nr 1 nr 3 nr nr nr nr nr nr nr 1 3 1 6 1 1 4-5 nr nr nr 4-5 4-5 6 nr nr nr nr nr nr 2 2 6 3 6 2 nr nr 6 6 nr 4-5 nr nr 3 4-5 nr 4 -5 nr nr 3 1 nr nr nr 2 3 3 nr 1 nr 3 ARTYKUŁY Bazielich Barbara Ludowy haft śląski s. .165—171 Cieśla-Reinfussowa Zofia Materiały do sztuki ludowej Mazowsza Płoc­ kiego s. 38—55 Czasznicka Zofia Zdobione gorsety ludowe s. 159—164 Dzięgiel Leszek Malowane kafle z Leżajska s. 33—37 Frankowski Eugeniusz Hafty kurpiowskie s. 382—383 Jackowski Aleksander O wartości poznawczej folkloru s. 9—25 . . Kotula Franciszek Leżajski ośrodek ceramiczny s. 26—32 . . . . Kotula Franciszek Rzeszowska majolika ludowa s. 303—319 . . . Krassowski Witold Chałupa polska na przełomie X V I i X V I I wieku s. 281—302 Krzyżanowski Julian Ludowość w poezji Kochanowskiego s 345—356 . Pieńkowska Hanna Dekoracja malarska kościoła w Orawce s. 335—347 Pietkiewicz Kazimierz Zagadnienia opieki nad twórczością ludową s. 95—106 Piotrowski Stanisław O twórczości ludowej s 67—72 Piwocki Ksawery Próba definicji kilku pojęć s. 323—326 . . . . Przeździecka Maria Nieznany drzeworyt ludowy s. 153—158 . . . Przeźdsiecka Maria Zdobione „duhy" podlaskie s. 377—381 . . . Reinfuss Roman Aktualne zagadnienia ludowej plastyki s. 83—94 . Reinfuss Roman Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludo­ wym s. 327—334 Reinfuss Roman Polskie ludowe kowalstwo artystyczne s. 348—376 . Rosen-Przeworska Janino Z zagadnień renesansowego ubioru ludowego s. 357—380 Seweryn Tadeusz Niszczenie dzieł sztuki wynikiem zabiegów magicz­ nych s. 149—162 Seweryn Tadeusz Ludowa grafika staropolska s. 201—244 . . . . Starzyński Juliusz O ludowości i sztuce ludowej polskiego. Odrodzenia s. 199—200 Telakowska Wanda Próby włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego s 135—141 Vetulani Cecylia Pasłęckie formy piernikarskie s. 56—58 . . . . Wojciechowski Aleksander Z dyskusji nad pojęciami — „sztuka ludowa" i „ludowość w sztuce" s. 73—82 Wojciechowski Aleksander Wycinanka sannicka s. 142—148 . . . Zaręba Alfred Tańce ludowe w Szwecji s. 172—177 SPRAWOZDANIA, RECENZJE, KRONIKA Cieśla-Retnfussou>a Zofia Wystawa sztuki ludowej w Wysokiem Ma­ zowieckiem s. 59—60 Glapa Adam Elementy ludowe w pokazie szkół artystycznych Poznania s. 186—137 . . �Glapa Adam Recenzja przewodnika Stanisława Błaszczyka .,Dział kul­ tury i sztuki ludowej w Rogalinie'' s. 190—192 Głowa Zofia Barbara V I I powojenny konkurs szopki krakowskiej s. 62—63 Grzeszczak Maria Recenzja książki „Zarys rosyjskiej ludowej twór­ czości poetyckiej epoki radzieckiej" s. 131—132 Grzeszczak Maria Recenzja książki: M. P. Sztokmar „Issledowanija w obłasti russkowo narodnowo stichosłożenija" s. 192—196 Przeździecka Maria Wystawa „Tkactwo Świętokrzyskie" w Kielcach s. 61—62 Przeździecka Maria Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego wojewódz­ twa łódzkiego s. 178—185 Przyłuska Zofia i Wierzchów" Aurelia Z konferencji twórców ludowych s. 107—130 Reinfuss Roman Recenzja albumu „Architektura po'ska do połowy X I X wieku" s. 187—189 Reinfuss Roman Recenzja teki „Manesove narodopisne studie" s. 189 Reinfuss Roman Recenzja „Katalogu garncarstwa ludowego wojewódz­ twa rzeszowskiego" s. 189—190 W. T. G. W. Andrzej Czarniak Pająk s. 64 nr 3 nr 1 nr 2 nr 3 nr 1 nr 3 nr 2 nr nr 3 3 nr nr 3 1 �Wszystkie wydawnictwa Państwowego Instytutu Sztuki są do nabycia w więk­ szych księgarniach „Domu Książki", a w szczególności w następujących punktach: BIAŁYSTOK — Rynek Kościuszki 12/14. B Y D G O S Z C Z — Dworcowa 14. B Y T O M — Stalina 10. CZĘSTOCHOWA — A l . N.M.P. 14. GDAŃSK-WRZESZCZ — Grunwaldzka 8. G L I W I C E — Zwycięstwa 35. K I E L C E — Sienkiewicza 30. K O S Z A L I N — 1 Maja 14. KRAKÓW — Podwale 6. L U B L I N — Krakowskie Przedmieście 52. ŁÓDŹ — Piotrkowska 147. O L S Z T Y N — Plac Wolności 2/3. O P O L E — Ozimska 8. POZNAŃ — 27 Grudnia 23. RZESZÓW — 3 Maja 2. STALINOGRÓD — 3 Maja 12. S Z C Z E C I N — Sikorskiego 6. TORUŃ — Rynek Staromiejski 30. WARSZAWA — Krakowskie Przedmieście 7. WROCŁAW — Stalinogrodzka 21. Z A K O P A N E — Krupówki 28. Z I E L O N A GÓRA — Żeromskiego 16. Księgarnie te przyjmują zamówienia na czasopisma PIS. Poza tym czasopisma PIS są również do nabycia w Klubach Międzynarodowej Książki i Prasy. S t o ł e c z n e Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, W i ś l a n a 6. Zam. 2781. Pap. ilustrac. kl. III 100 g A l ł kred. III kl. 90 g BI + karton cham. III kl. 250 g B I . Nakład 2600 egz. — 4-B-20775. pap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f55f1ab7517cb71c4ce2ed90f347fab.pdf ad51293b745a695943572b82b06c6e3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3693 Title A name given to the resource Strona tytułowa i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 1 P A Ń S T W I U ROK O W Y VIII I N S T 1<)54 Y T V 7 S Z T U K I �Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina S i k o r H h k a . Chotyzie (pow. starachowicki). ZESPÓŁ REDAKCYJNY D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r S t a n i s ł a w H i ż (zastępco redaktora naczelnego), M g r Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman R e i n fuss, M g r Jan Sadownik, M g r M a r i a n Sobieski, M g r Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 SZTUKI �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI TREŚĆ str. Stanisław Piotrowski Janina Rosen-Przeworska Zofia Cieśla-Reinfussowa Współczesne dowego zagadnienie stroju lu­ 3 U b i ó r na ziemiach polskich w okre­ sie wczesnego Średniowiecza (Ma­ teriały do historii ubioru ludowego) . 14 Dywany dwuosnowowe braci S k ł a danowskich 36 Roman Reinfuss Malowanki ścienne z Chotyziów . . 50 Aleksander Wystawa pokonkursowa w y c i n a n k i kurpiowskiej w M y s z y ń c u . . . Wystawa sztuki ludowej B i i g o r a j szczyzny 55 Blachowski Maria Przeździecka 62 » ROK 1954 STYCZEŃ-LUTY P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T NR 1 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb5e105ff6ccde5547fd0f6b1a96077.pdf 0fa50f021c264a2297ab31fc7b9a70ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazury - sztuka ludowa tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3696 Title A name given to the resource Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.36-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DYWANY DWUOSNOWOWE BRACI SKŁADANOWSKICH Z W Y S Z K O W A ZOFIA W ś r ó d czynnych d o ' dziś w a r s z t a t ó w tkackich, w y ­ k o n u j ą c y c h tzw. tkaniny dwuosnowowe, j e d n y m z ważniejszych jest pracownia braci S t a n i s ł a w a i W ł a ­ dysława Składanowskich (ryc. 1), z n a j d u j ą c a się w Wyszkowie, miasteczku położonym w powiecie p u ł ­ tuskim, na p o ł u d n i o w y c h kresach Kurpiowszczyzny. Według tradycji rodzinnej z a w ó d tkacki ma b y ć w rodzie S k ł a d a n o w s k i c h dziedziczony od 300 lat, na­ tomiast z przeprowadzonych w parafii wyszkowskiej b a d a ń ksiąg metrykalnych, sięgających X V I I I w i e ­ ku, wynika, że najstarszym z uchwytnych dla nas w materiale ź r ó d ł o w y m członków tej rodziny b y ł Jan S k ł a d a n e k , m i e s z k a j ą c y w połowie X V I I I w i e k u we wsi Porządzie, należącej w ó w c z a s do tejże parafii. Syn jego Tomasz nadaje swemu nazwisku brzmienie szlacheckie i w y s t ę p u j e j u ż jako S k ł a d a n o w s k i . Czy przodkowie dzisiejszych tkaczy r ó w n i e ż zajmo­ w a l i się t y m zawodem, trudno jest stwierdzić, gdyż księgi metrykalne nie z a w i e r a j ą w t y m k i e r u n k u ż a d ­ nych w s k a z ó w e k . Dopiero o ojcu żyjących dziś tkaczy wyszkowskich wiadomo na pewno, że t r u d n i ł się w y ­ robem dwuosnowowych d y w a n ó w . W e d ł u g z a p i s k ó w z k s i ą g parafialnych, urodził się on w r o k u 1860 w T u m a n k u koło Niegowa, gdzie później przez czas j a k i ś p r o w a d z i ł p r a c o w n i ę t k a c k ą . Około r o k u 1900 prze­ niósł się do Wyszkowa i tam osiadł na stałe. W Wysz­ kowie urodzili się jego synowie do dziś żyjący: Stani­ s ł a w (1901) i W ł a d y s ł a w (1905). Prócz d w ó c h wyżej wymienionych p r a c o w a ł o t u do niedawna jeszcze k i l ­ k u tkaczy tego samego nazwiska, którzy jednak z a w ó d t k a c k i porzucili. N i e k t ó r z y z nich przenieśli się na Ziemie Odzyskane, gdzie znaleźli zajęcia bardziej i m 36 CIEŚLA-REINFUSSOWA o d p o w i a d a j ą c e . S p o ś r ó d tych, k t ó r z y odeszli od zawo­ du tkackiego, najzdolniejszym m i a ł b y ć podobno 16letni S ł a w e k S k ł a d a n o w s k i , p r z e b y w a j ą c y obecnie w Warszawie. S k ł a d a n o w s c y t k a j ą swe dwuosnowowe dywany w e ł ­ niane na szerokim warsztacie p o d n ó ż k o w y m o czterech nicielnicach. P r a c u j ą zawsze we dwóch, gdyż jeden nie b y ł b y w stanie p r z e w l e k a ć osnowy i p r z e r z u c a ć czółenka na całą szerokość tkaniny. W y m i a r y d y w a ­ n ó w w a h a j ą się mniej więcej około 1.5 X 2 m . Ojciec S k ł a d a n o w s k i c h w t y m samym mniej więcej czasie, kiedy ze w s i przeniósł się do Wyszkowa, a w i ę c oko­ ło r o k u 1900, n a b y ł warsztat ż a k a r d o w y , na k t ó r y m t k a ł czas j a k i ś swe dwuosnowowe dywany. Wzory szablony) do ż a r k a d u wyrabiano dla niego w Łodzi, na podstawie r y s u n k ó w dostarczonych na papierze k r a t ­ k o w a n y m . Jeden t y l k o z tych w z o r ó w był „ n a gotowo" sprowadzony z Łodzi. Miał to b y ć wzór ,,w róże", k t ó ­ ry jednak nie podobał się odbiorcom do tego stopnia, że S k ł a d a n o w s k i z a p r z e s t a ł go stosować w swoich d y ­ wanach. Nabywcy na ogół n i e c h ę t n i e ustosunkowywali się do w y r o b ó w ż a k a r d o w y c h nawet w ó w c z a s , gdy t e c h n i k ą t ą tkane były wzory tradycyjne. Przyczyna tej niechęci leżała w momentach technicznych. W a r ­ sztat ż a k a r d o w y nastawiony na o k r e ś l o n ą gęstość tkaniny przy zastosowaniu w e ł n y o nieco innej g r u ­ bości powoduje d e f o r m a c j ę wzoru, czego m o ż n a unik­ n ą ć przy z w y k ł y m warsztacie, gdzie gęstość tkaniny regulowana bywa o d p o w i e d n i ą gęstością płochy, do­ bieranej do grubości n i t k i . U r z ą d z e n i e to pozwala na otrzymanie poprawnego w z o r u przy każdej grubości użytej przędzy. �Ryc. 1. Bracia Stanisław (z lewej) i Władysław kowa (pow. Pułtusk), wytwórcy dywanów Obecne dywany S k ł a d a n o w s k i c h tkacie są z reguły w d w u kolorach, przy czym zestawienia barwne za­ leżne są od gustu z a m a w i a j ą c y c h (najczęściej czerwony z czarnym, zielony z czerwonym lub r ó ż o w y m ) . W i ę k ­ szą ilość k o l o r ó w p r ó b o w a ł w p r o w a d z i ć S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec), j e d n a k ż e w e d ł u g informacja s y ­ n ó w odbiorcy nie ustosunkowali się do tego p o z y t y w ­ nie. Jeden z takich czterokolorowych d y w a n ó w w y ­ konanych przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a n o w s k i e g o (ojca) o rozmiarach 300 X 500 cm znaleziony został w Starej Wsi, pow. W ę g r ó w , i n a s t ę p n i e odrobiony w nowej szacie kolorystycznej przez D o m i n i k ę B u j n o w s k ą z W ę g r o w a w r o k u 1952 (ryc. 2). Dywany S k ł a d a n o w s k i c h kompozycyjnie są bardzo proste; wzór s k ł a d a się z d w ó c h części, a mianowicie: pola ś r o d k o w e g o i o b r a m i a j ą c e j je z czterech stron bordiury. Czasem dodatkowym elementem są obrze­ żenia, z n a j d u j ą c e się po z e w n ę t r z n e j stronie bordiury w formie dwukolorowej kostki, a ponadto jeszcze nie­ kiedy kilkucentymetrowe paski mocno zbitej tkaniny. W y k o ń c z e n i e b r z e g ó w s t a n o w i ą frędzle, biegnące w z d ł u ż wszystkich k r a w ę d z i dywanu l u b t y l k o znaj­ d u j ą c e się przy jego węższych bokach. Wzorów, k t ó r e obecnie stosują S k ł a d a n o w s c y w swych wyrobach, jest niewiele. Liczba ich sięga zaledwie 10, z czego p o ł o w a to m o t y w y służące do w y p e ł n i e n i a pól ś r o d k o w y c h , p o ł o w a zaś u ż y w a n a jest do tkania bordiur. W e d ł u g informacji żyjących dziś S k ł a d a n o w s k i c h , te same wzory m i a ł s t o s o w a ć też i ich ojciec. Wzory u ż y w a n e przez S k ł a d a n o w s k i c h do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h p o s i a d a j ą swe nazwy. S p o ś r ó d nich najbardziej t y p o w y jest w z ó r „w k o ł a " zwany też „ g w i a z d ą z pazurkami". Jest to rodzaj rozety; składającej się z 4 z ę b a t y c h p ł a t k ó w , oddzielonych od siebie „ p a z u r k a m i " w postaci j a k gdyby stylizowanej palmy. Stosując o m ó w i o n y tu m o t y w tka się dywan „w d w a k o ł a " (ryc. 3), b ą d ź „ w t r z y " (ryc. 4). Ze względu na to, że szerokość d y w a n ó w jest mniej w i ę ­ cej jednakowa (około 150 cm), w pierwszym wypadku* dodaje się b o g a t s z ą b o r d i u r ę , k t ó r e j szerokość r ó w n a się prawie ś r e d n i c y „gwiazdy", w drugim wypadku Składanowscy z Wysz­ dwuosnowowych. bordiura jest o p o ł o w ę węższa. W ś r ó d starych dywa­ n ó w wyszkowskich z d a r z a j ą się czasem tkane ,,w 4 koła" bez bordiury . 1 N a s t ę p n y m motywem u ż y w a n y m do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h są tak zwane przez S k ł a d a n o w s k i c h ..dębowe liście", s t a n o w i ą c e w rzeczywistości m o t y w winorośli (ryc. 5), k t ó r y bez zmian stosowany jest w tej rodzinie jakoby od k i l k u pokoleń. Odmienny cha­ rakter p o s i a d a j ą dywany tkane „ w k r a t ę " (ryc. 7) o u k o ś n y c h k w a d r a t o w y c h oknach, z k t ó r y c h k a ż d e w y p e ł n i o n e jest przez cztery umieszczone na k r z y ż k w i a t k i sześciopłatkowe. Na zasadzie u k o ś n e j k r a t y zbudowane są r ó w n i e ż dwa dalsze wzory d y w a n ó w , mianowicie w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8) oraz w z ó r „ p r u s k i " (ryc. 6), k t ó r y w e d ł u g w i a d o m o ś c i przekaza­ nych S k ł a d a n o w s k i m przez m a t k ę m i a ł b y ć przynie­ siony „z M a z u r ó w " . Kompozycja ś r o d k o w a ujęta jest w Wąską r a m k ę w postaci jednej (ryc. 4), d w ó c h (ryc. 6) lub trzech (ryc. 5) l i n i i prostych, oddzielających pole w e w n ę t r z n e od dekoracji k r a w ę d z i o w y c h . S p o ś r ó d w z o r ó w stoso­ wanych na b o r d i u r y najprostszy przedstawia ryc. 13: s k ł a d a się on z połączonych n a r o ż a m i u k o ś n y c h k w a ­ d r a t ó w , biegnących między l i n i a m i prostymi. Pozo­ stałe trzy wzory k r a w ę d z i o w e zbudowane są na za­ sadzie l i n i i ł a m a n e j . W miejscach z a ł a m a n i a umiesz­ czone są abstrakcyjnie potraktowane m o t y w y r o ś l i n ­ ne (ryc. 9) lub geometryczne (ryc. 10, 11, 12). Ze w z g l ę ­ d ó w technicznych (zbijanie w ą t k u przy pomocy p ł o ­ chy), we wzorach krawędziowych powstaje często pewna różnica p o w o d u j ą c a , że bordiura w z d ł u ż b o k ó w dłuższych ma nieco inne proporcje niż ta, k t ó r a za­ myka boki krótsze, mimo że w obu wypadkach wzo­ ry zbudowane są w sposób identyczny (ryc. 5). Rza­ dziej zdarza się, by wzory k r a w ę d z i o w e zdobiące boki dłuższe i k r ó t s z e d y w a n u różniły się m i ę d z y sobą w kompozycji czy doborze m o t y w ó w . Przypadek taki 1 D y w a n tego rodzaju posiada Apolonia Jaroszewska z Orzechówki, pow. W ę g r ó w . 37 �przedstawia fotografia d y w a n u ze Starej Wsi (ryc. 15), wykonanego w roku 1901 przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a nowskiego (ojca). Z w y k l e w jednym z r o g ó w dywanu, czy to na polu ś r o d k o w y m , czy na bordiurze, umieszr czona jest data wykonania oraz monogram właściciela (nigdy zaś wykonawcy). Pracownia S k ł a d Ł n o w s k i c h obsługuje teren w sze­ rokim promieniu. Z a m ó w i e n i a o t r z y m u j ą z Suwal­ szczyzny, z okolic Czyżewa k. Ostrowi Mazowieckiej i zza Buga. Ostatnio z a m a w i a j ą u n i c h r ó w n i e ż wyszkowianie, a nawet ta część okolicznej ludności, k t ó r a przeniosła się obecnie na Ziemie Odzyskane. Tkanie dywanu dwuosnowowego jest p r a c ą ż m u d n ą i p o c h ł a n i a j ą c ą wiele czasu. Dla p r z y k ł a d u należy po­ dać, że wykonanie jednego dywanu w dwa l u b trzy ,,koła z pazurkami" o wymiarach 1,5 X 2 m wymaga jednego tygodnia pracy dla d w ó c h ludzi siedzących przy warsztacie po 10 godzin dziennie. Obecnie ilość z a m ó w i e ń na dywany dwuosnowowe p o w a ż n i e zmala­ ła, dawniej jednak było ich tyle, że pracownia z t r u ­ dem mogła z a m ó w i e n i o m podołać. Ś w i a d e c t w e m tego jest informacja J u l i i Dziemianowskiej (ze Starej Wsi), k t ó r a przed I w o j n ą ś w i a t o w ą m u s i a ł a czekać cały rok, zanim S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec) w y k o n a ł jej trzy z a m ó w i o n e dywany. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy Bujnowską (Węgrów) 33 W e d ł u g informacji Składanowskich poszczególne wzory nie wszędzie b y w a j ą jednakowo lubiane. I tak na p r z y k ł a d w z ó r „w k r a t ę " rozchodzi się najbardziej w okolicy Ostrowi Mazowieckiej, „w koła z pazurka­ m i " popularny jest przede wszystkim na Kurpiach w okolicy P u ł t u s k a , zaś wzór „w d ę b o w e liście" w ogóle bywa mniej zamawiany, gdyż jest „ d r o b n y i za­ mazany", W m a ł e j ilości rozchodzi się r ó w n i e ż wzór „pruski". Produkcja warsztatu S k ł a d a n o w s k i c h , o g r a n i c z a j ą c a się do stałego powtarzania k i l k u w z o r ó w odziedzi­ czonych po ojcu, posiada wszelkie cechy produkcji rzemieślniczej. Charakteryzuje j ą wysoki poziom tech­ niczny wykonania przy r ó w n o c z e s n y m b r a k u inwencji t w ó r c z e j . Jest zjawiskiem bardzo znamiennym, że ci dwaj tkacze w ciągu swego pracowitego życia nigdy nie usiłowali sięgnąć po nowe wzory i m o t y w y czy bodaj w p r o w a d z i ć pewne zmiany w o b r ę b i e tego zes­ połu form, k t ó r y został i m przekazany w dziedzi­ ctwie. W tkactwie dekoracyjnym często spotykamy się z t y m , że pewien m o t y w czy też cały w z ó r w ę d r u j e z pracowni do pracowni i b y w a tam niemal bez zmian stosowany. Spotykamy się z t y m z a r ó w n o w ś r ó d za­ wodowych tkaczy (np. na zachodnim Podlasiu), jak — wzór „w gwiazdy z pazurkami" — skopiowany w 1952 roku przez D o m i n i k ę ze starego dywanu tkanego przez Stanisława Składanowskiego (ojca). �39 �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy — wzór „w dębowe Uście" — wykonany przez braci z Wyszkowa. Składanowskich �41 �Ryc. 9. Wzór krawędziowy z dywanu dwuosnowowego, stosowany w pracowni Składanowskich z Wyszkowa. �Ryc. 12. Wzór krawędziowy i w ś r ó d kobiet wiejskich, w sposób dorywczy. z dywanu dwuosnowowego. stosoioany w pracowni zajmujących się tkactwem Ciekawe w y n i k i daje p o r ó w n a n i e d y w a n ó w w y r a ­ bianych przez S k ł a d a n o w s k i c h z podobnymi t k a n i n a ­ m i , pochodzącymi z innych o ś r o d k ó w . Jak wiadomo, zasięg dawnej i dzisiejszej produkcji d y w a n ó w d w u osncwowych na terenie Polski obejmuje Mazury (oko­ lice Ełka, Olecka, P i s z u , Grajewa), Podlasie zachod­ nie (pow. W ę g r ó w i Sokołów) i wschodnie (pow. Bielsk z o ś r o d k a m i w Ciechanowie i B r a ń s k u ) oraz powiaty: sokolski i augustowski. Geograficznie o ś r o d e k wysz­ kowski sąsiaduje najbliżej z pracowniami Podlasia zachodniego, czynnymi jeszcze na p o c z ą t k u bieżącego stulecia. W okresie, kiedy wyroby ojca S k ł a d a n o w 2 Konrad H a h m : Jena—Berlin 1937. Ostpreussische Bauernteppiche. z Wyszkowa skich rozchodziły się za Bug, na teren p o w i a t u w ę ­ growskiego i sokołowskiego, istniało t a m k i l k a pracow­ ni tkackich (w Kosowie, Toczyskach, Sokołowie Pod­ laskim) , k t ó r y c h produkcja b y ł a S k ł a d a n o w s k i e m u n i e w ą t p l i w i e znana. Wyroby zachodnio-podlaskie, o bardzo charakterystycznych wzorach geometrycznych czy r o ś l i n n y c h , w najmniejszym nawet stopniu nie oddziałały na pobliski ośrodek wyszkowski. N i e w ą t ­ pliwy natomiast związek zachodzi m i ę d z y n i e k t ó r y m i wzorami stosowanymi przez S k ł a d a n o w s k i c h a t y m i , które w y s t ę p o w a ł y na starych tkaninach mazurskich. Jednym z p r z y k ł a d ó w może tu b y ć w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8), k t ó r y w formie niemal identycznej rozpozna­ jemy na fragmencie zniszczonego d y w a n u mazurskiego 3 4 3 2 Składanowskich Roman Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachod­ niego. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr 4—5. jw. 4 �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy wykonany przez Stanisława Składanowskiego (ojca) z Wyszkowa w 1901 roku. Wzór „w dębowe liście". Bordiura jak na ryc. 10 i 11. 44 �Ryc. 16. Mazurski dywan dwuosnowowy. (ryc. 16). Ten sam zasadniczo wzór, ale wzbogacony o motyw k w i a t o w y , nieznany S k ł a d a n o w s k i e m u , w y stępuje r ó w n i e ż na i n n y m dywanie mazurskim z okolic E ł k u (ryc. 17). Dalszych analogii dostarcza nam m o t y w „ d ę b o w y c h liści". Na dywanie S k ł a d a n o w s k i c h m o t y w ten, k t ó r y , jak p o d k r e ś l o n o wyżej, przedstawia w istocie g a ł ą z k ę winorośli, w y s t ę p u j e w d w ó c h wariantach p o w t a r z a j ą - Ryc. 17. Mazurski dywan dwuosnowowy. 45 �Ryc. 18. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoioowego. cych się na z m i a n ę w układzie szachownicowym (ryc. 5). Jeden wariant staaowi g a ł ą z k a w postaci listka i schematycznie potraktowanego grona, drugi s k ł a d a się z d w ó c h listków od siebie o d w r ó c o n y c h Ten ostat­ ni w ł a ś n i e m o t y w w formie bardzo zbliżonej spotyka­ my t a k ż e na starym, zniszczonym dywanie mazur­ skim (ryc. 14). I n t e r e s u j ą c y c h analogii d o s t a r c z a j ą r ó w n i e ż motywy k r a w ę d z i o w e . I tak na p r z y k ł a d w z ó r stosowany na bordiurze przez S k ł a d a n o w s k i c h , złożony ze s t y k a j ą ­ cych się n a r o ż a m i k w a d r a t ó w (ryc. 13), czy jeden ze w z o r ó w zygzakowatych (ryc. 12) z n a j d u j ą ścisłe o d ­ powiedniki na dywanach mazurskich (ryc. 18 i 22). Do w z o r u bordiurowego przedstawionego na ryc. 11 zbliżony jest wzór w y s t ę p u j ą c y przy k r a w ę d z i d ł u ż ­ szej dywanu z okolic E ł k u (ryc. 19), wykonanego na początku ubiegłego stulecia. Szereg wskazanych wyżej zbieżności, zachodzących między wzorami w s p ó ł c z e s n y c h d y w a n ó w dwuosnowowych produkowanych przez braci S k ł a d a n o w s k i c h a w y s t ę p u j ą c y m i na dywanach mazurskich z k o ń c a X V I I I i połowy X I X wieku, wskazuje na to, że przy­ najmniej część z a s o b ó w ornamentalnych, j a k i m i dy­ sponuje pracownia S k ł a d a n o w s k i c h , stanowi dziedzic­ two odleglejszej przeszłości przekazanej do naszych czasów w formie prawie nie naruszonej. Jest z j a w i ­ skiem i n t e r e s u j ą c y m , że tak bezpośrednich analogii między wzorami współczesnych t k a n i n dwuosnowowych a z a b y t k o w y m i tkaninami mazurskimi nie uda­ ło się dotychczas o d k r y ć ani na terenach s ą s i a d u j ą ­ cych z Mazurami (Augustowskie), ani w ś r ó d dwuosnowowych d y w a n ó w z p o w i a t u sokolskiego, mimo że one, jak słusznie stwierdził w swej pracy A . Wojciechow­ ski, z a r ó w n o w ogólnej kompozycji, jak i w zakresie m o t y w ó w ornamentalnych w s k a z u j ą na w y r a ź n e po­ w i ą z a n i a z d a w n y m tkactwem m a z u r s k i m . Wzory t k a n i n sokolskich czy augustowskich nie p o s i a d a j ą j u ż charakteru bezpośredniego dziedzictwa warsztatowego, jakie obserwujemy p o r ó w n u j ą c poszczególne m o t y w y S k ł a d a n o w s k i c h ze starymi w y r o b a m i mazurskimi. 5 s Aleksander Wojciechowski: Dwuosnowowe t k a n i n y białostockie. „Polska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12. 46 Wzór określony przez S k ł a d a n o w s k i c h jako „ p r u s k i " (ryc. 6) nie ma odpowiednika w znanych nam wzo­ rach d y w a n ó w mazurskich. Podobny schemat w y p e ł ­ nienia pola ś r o d k o w e g o spotykamy w jednym z d y ­ w a n ó w dwuosnowowych, z n a j d u j ą c y c h się w koście­ le w J a b ł o n n e j (pow. S o k o ł ó w Podlaski), gdzie jednak poszczególne elementy t w o r z ą c e ornament s ą bez po­ r ó w n a n i a uboższe (ryc. 20) od tych, k t ó r e zdobią d y ­ wany S k ł a d a n o w s k i c h . D w a pozostałe wzory z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą wysz­ kowskiego o ś r o d k a tkackiego (wzór „ w k r a t ę " i „ w k o ł a " czy „ w gwiazdy z pazurkami") nie p o s i a d a j ą analogii ani w starych tkaninach mazurskich, ani w znanych nam późniejszych wyrobach augustowskich, sokolskich czy zachodnio-podlaskich. Z n a j ą c jednak konserwatyzm, z j a k i m stare m o t y w y tkackie b y ł y przez p r a c o w n i ę S k ł a d a n o w s k i c h z pokolenia na po­ kolenie przekazywane, m o ż e m y przypuszczać, że i te wzory r ó w n i e ż należeć m o g ą do zasobu m o t y w ó w starych. A n a l i z u j ą c w y r o b y S k ł a d a n o w s k i c h na tle posiada­ nego m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o , stwierdzić musimy, że najwięcej b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń łączy je z t k a n i n a ­ m i mazurskimi. Należy jednak podkreślić, że w zespole wzorów stosowanych przez S k ł a d a n o w s k i c h znalazła swe odbicie jedynie m a ł a cząstka m o t y w ó w znanych nam z tkactwa mazurskiego. Szereg natomiast r o z w i ą ­ zań kompozycyjnych czy m o t y w ó w (jak chociażby m o ­ t y w y zoo- i antropomorficzne) w ogóle nie weszło do inwentarza form dekoracyjnych, u ż y w a n y c h przez o ś r o d e k wyszkowski. P r z y c z y n ą tego zjawiska jest być m o ż e to, że w y r o b y mazurskie t w o r z ą dość roz­ legły wachlarz form, k t ó r y c h pochodzenie warsztatowe jest najprawdopodobniej r ó ż n e . Nie w c h o d z ą c w szcze­ gółową analizę d y w a n ó w mazurskich, p r a g n ę jedynie zwrócić u w a g ę na istnienie w ś r ó d nich d w ó c h grup, różniących się od siebie wyrazem plastycznym. Do jednej z grup, liczebnie mniejszej, n a l e ż ą dywany o d u ż y m bogactwie m o t y w ó w , niejednokrotnie r ó ż ­ niących się między sobą w szczegółach l u b w ogóle nie p o w t a r z a j ą c y c h się, gęsto w y p e ł n i a j ą c y c h pole ś r o d k o w e w sposób, k t ó r y na pierwszy rzut oka robi �Ryc. 1&. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoviowego. w r a ż e n i e u k ł a d u dość swobodnego, jeśli nie chaotycz­ nego (ryc 21). Biegun przeciwny s t a n o w i ć b ę d ą dywany grupy drugiej, w k t ó r e j na plan pierwszy wybija się u k ł a d wzoru, p o d p o r z ą d k o w a n y ściśle założeniom geome­ Ryc. 20. Dywan dwuosnowowy trycznym, s k ł a d a j ą c y się z niewielkiej ilości powtarza­ j ą c y c h się e l e m e n t ó w (ryc. 22). D y w a n y pierwszej grupy, z a r ó w n o ze w z g l ę d u na treść, j a k i f o r m ę oraz u k ł a d m o t y w ó w dekoracyjnych, m o ż n a z a k l a s y f i k o w a ć do kategorii w y r o b ó w ludowych, k t ó r y c h t w ó r c a m i znaleziony w kościele w Jabłonnej (pow. Sokołów Podlaski). 47 �Ryc. 21. Mazurski dywan były zapewne kobiety wiejskie, podobnie jak to ma miejsce do dziś na terenie Augustowskiego czy Podla­ sia. Natomiast dywany grupy drugiej, o s w y m ubo­ gim, technicznie b e z b ł ę d n y m wzorze, o u k ł a d z i e zdy­ scyplinowanym aż do oschłości, robią w r a ż e n i e czegoś obcego ludowej twórczości, p e ł n e j temperamentu, nie uznającej monotonii i nudy. Być może, że wspomnia­ ne tu dywany grupy drugiej s t a n o w i ą pewnego rodzaju odpowiednik zachodnio-podlaskich d y w a n ó w „ t k a c o w skich", wyrabianych przez zawodowych tkaczy. Ce­ chą d y w a n ó w „tkacowskich", jeśli chodzi o wyroby podlaskie, jest w ł a ś n i e rzemieślnicza doskonałość tech­ n i k i wyrobu, niewielka ilość stosowanych m o t y w ó w 48 dwuosnowowy. i ich u k ł a d w y k l u c z a j ą c y w s z e l k ą dowolność i swobo­ dę kompozycji. Jeżeli w y s u n i ę t e wyżej przypuszczenie o r z e m i e ś l n i c z y m pochodzeniu części d y w a n ó w mazur­ skich jest słuszne, m o g ł o b y to w pewnej mierze t ł u ­ maczyć, dlaczego w tej w ł a ś n i e grupie w z o r ó w znaj­ dujemy analogie dla w y r o b ó w o ś r o d k a wyszkowskiego. Jest bowiem rzeczą z r o z u m i a ł ą , że do rzemieślniczych w a r s z t a t ó w tkackich tego t y p u co warsztat S k ł a d a nowskich ł a t w i e j p r z e n i k a ł y wzory z innych pracowni zawodowych tkaczy, niż z tkactwa wiejskiego, do k t ó ­ rego wyszkoleni r z e m i e ś l n i c y tkaccy odnoszą się w sposób lekceważący. Opinie te p r z e d o s t a w a ł y się r ó w ­ nież do ś r o d o w i s k a wiejskiego p o w o d u j ą c , że dywany �Ryc. 22. Mazurski dywan „ t k a c o w s k i e " b y ł y w y ż e j cenione od w y k o n y w a n y c h przez tkaczki wiejskie. Te ostatnie często s t a r a ł y się n a ś l a d o w a ć wyroby swych zawodowych k o n k u r e n t ó w , czym t ł u m a c z y ć należy p o d o b i e ń s t w o w i e l u m o t y w ó w , Ryc. 14, 15, 16, 18, 19, 21 i 22 reprodukowane Fotografie dwuosnowowy. k t ó r e — j a k na p r z y k ł a d m o t y w w i n o r o ś l i czy szereg wzorów k r a w ę d z i o w y c h — z tkactwa zawodowego p r z e n i k n ę ł y do produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w włościańskich w Augustowskiem czy na Podlasiu. są z pracy: Konrad Jena—Berlin 1937. i reprodukcje wykonał St. Hahm, Ostpreussische Bauernteppiche. Deptuszewtki. 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2789fbe18a31eb7d7a0a8485cd17ca26.pdf e0585316e8e48e186ac15a922eeb1745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3697 Title A name given to the resource Malowanki ścienne z Chotyziów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Malowanka ścienna. Malowała Maria Bartosz. Chotyzie (pow. starachowicki). M A L O W A N K I ŚCIENNE Z C H O T Y Z I Ó W ROMAN Szeroki rozgłos, j a k i w ciągu ostatnich k i l k u lat zyskały s ł y n n e na całą P o l s k ę malowanki ludowe z Zalipia na P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , zwrócił u w a g ę ba­ daczy i szerokich warstw społeczeństwa przede wszy­ stkim na ten niezwykle ciekawy ośrodek. Inne nato­ miast podobne ośrodki g u b i ą się w cieniu, chociaż również zasługują na to, aby ich artystyczne osiągnię­ cia stały się przedmiotem zainteresowania e t n o g r a f ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki ludowej. W czasie b a d a ń terenowych, prowadzonych od lat k i l k u przez Z a k ł a d Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, niejednokrotnie spoty­ kano po wsiach w n ę t r z a zdobione przez kobiety w i e j ­ skie malaturami, czy to w y k o n y w a n y m i wprost na wybielonej ścianie, czy też m a l o w a n y m i na papierach, u ż y w a n y c h do dekoracji ścian podobnie, jak gdzie in­ dziej stosowane są tkaniny czy wyszywane m a k a t k i W sprawozdaniach z prac badawczych, j a k i e ukazy­ wały się w „Polskiej Sztuce Ludowej", n o t o w a l i ś m y już tego rodzaju odkrycia. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć wzmianka o malarstwie ś c i e n n y m w Jadachach ipow T a r n o b r z e g ) o ręcznie malowanych dywanach papie­ rowych z Przedborza (pow. Kolbuszowa) , czy mala2 1 R. Reinfuss: Z obozu naukowego w W e r y n i . ..Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12, s. 139 i ryc. 11 na s. 140. * 3.w. s. 139. 50 REINFUSS turach, zdobiących w n ę t r z a d o m ó w w Pliskowoli (pow. Sandomierz) i Woli Jachowej (pow. Kielce) . W archi­ w u m Z a k ł a d u znajdują się ponadto nie publikowane dotychczas notatki, w s k a z u j ą c e , że m a l o w i d ł a ścienne w postaci papierowych „ d y w a n ó w " w y s t ę p u j ą również w gminie B o l e s ł a w (pow. D ą b r o w a Tarnowska) orarz w powiecie ł a ń c u c k i m (wieś Sietesz i in.). W czasie tegorocznych p o s z u k i w a ń , prowadzonych przez .Zakład w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części w o j e ­ w ó d z t w a kieleckiego, u d a ł o się r ó w n i e ż w jednej z ba­ danych miejscowości n a t r a f i ć na i n t e r e s u j ą c e malo­ w a n k i ścienne. Była to m a ł a wioska Chotyzie. położo­ na w powiecie starachowickim, k i l k a k i l o m e t r ó w na południe od Ciepielowa. W Chotyziach zwyczaj dekorowania ścian przy po­ mocy malatur nie posiada odleglejsze] tradycji. Daw­ niej w n ę t r z a izb zdobione tam b y w a ł y g a ł ą z k a m i jed­ liny, czasem s p o t y k a ł o się też naklejane na ścianach wycinanki, jakie jeszcze i dziś n i e k t ó r e dziewczęta potrafią w y c i n a ć . Malowane ręcznie dekoracje wyko­ nywane na papierze pojawiły się w chotyziskkh izbach po raz pierwszy dopiero w grudniu ubiegłego roku, kiedy w z w i ą z k u z p o r z ą d k a m i ś w i ą t e c z n y m i zabrał? 3 3 4 R. Reinfuss: Badania terenowe w regionie kielecko-sandomierskim. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr l . s. 42 i ryc. 13 na s. 41. j w . s. 42. 4 �się dziewczęta do przyozdabiania m i e s z k a ń . Chociaż historia malowanek w Chotyziach jest tak k r ó t k a , że sięga nieledwie dnia wczorajszego, trudno jest już ustalić z całą pewnością, k t o pierwszy w p a d ł tam na pomysł zdobienia izb malowankami, zwłaszcze że no­ wa forma dekoracji pojawiła się niemal równocześnie w k i l k u domach. 'Nie ulega wątpliwości, że p r y m w ś r ó d młodocianych malarek (w Chotyziach malowaniem dekoracji ścien­ nych z a j m u j ą się dziewczęta w w i e k u 14—16 lat) wie­ dzie Janina Sikorzanka, córka m a ł o r o l n e g o chłopa, k t ó r a spośród wszystkich m a l u j ą c y c h d z i e w c z ą t w y ­ różnia się n i e p r z e c i ę t n y m talentem plastycznym. Jani­ na Sikorzanka urodzona 1.II.1937 r. uczęszczała do szkoły podstawowej w pobliskich Ł a z i s k a c h . Po ukoń­ czeniu k l . 7 w y j e c h a ł a na dwa tygodnie do Łodzi, gdzie chciała zapisać się do liceum ogólnokształcącego. Gdy z braku miejsca skierowano ją do technikum budowy maszyn, p r z e r w a ł a po k i l k u dniach n a u k ę , zwłaszcza że pobyt w Łodzi u t r u d n i a ł y jej kłopoty mieszkanio­ we. Po powrocie do Chotyziów Janina Sikorzanka za­ jęła się p r a c ą d o m o w ą . Wtedy po raz pierwszy na tar­ gu w Zwoleniu zobaczyła rozchwytywane przez kobiety wiejskie malowanki z Zalipia, wydane przez C e n t r a l ę P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w formie dru­ kowanych na papierze makat. Sikorzanka przyjrzała się malowankom, ale sama ich nie kupiła. „Po co m i a ł a m k u p o w a ć , kiedy mogę sobie sama w y m a l o w a ć . " Z czasów pobytu w szkole walały się w ś r ó d rupieci domowych k r e d k i szkolne i farby akwarelowe. Po powrocie do domu Sikorzanka odszukała je i na z w y k ł y m papierze kancelaryjnym zaczęła k o m p o n o w a ć swe pierwsze wzory przeznaczo­ ne dla dekoracji ścian. te, podobnie zresztą j a k i obydwie siostry Sikorzanki, nie są oczywiście samoukami w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wszystkie bowiem uczęszczały b ą d ź też jeszcze uczęszczają do szkoły, s k ą d w y n i o s ł y pewne „wiadomości warsztatowe", j a k choćby u m i e j ę t n o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się p ę d z l e m i farbami. P r ó c z tego uczono je oczywiście w szkole r ó w n i e ż „ r y s u n k ó w " i „ m a l o ­ wania". Prawie k a ż d a z nich posiada w domu teczki z pracami szkolnymi, z a w i e r a j ą c y m i niezwykle poucza­ j ą c y m a t e r i a ł dla badacza sztuki ludowej. Okazuje się bowiem, że m i ę d z y t y m , czego dziewczęta uczyły się w szkole, a t y m , co m a l u j ą dla dekoracji ścian, istnie­ je absolutny rozbrat. Rysunki i m a l o w a n k i „do szko­ ł y " to typowe prace dzieci. S ą to mniej l u b więcej nieporadnie wykonane obrazki, p r z e d s t a w i a j ą c e sce­ ny z życia codziennego, ilustracje do o p o w i a d a ń z czytanek czy zadania na tematy takie j a k , Idzie wiosna", albo tzw. „ s t u d i a z natury", w postaci doniczek z k w i a ­ tami, b u k i e t ó w itp., malowane z w y r a ź n ą t e n d e n c j ą do ujęcia realistycznego, co orientuje nas o k i e r u n k u , w k t ó r y m szła inspiracja szkoły. Natomiast zupełnie inaczej p r z e d s t a w i a j ą się prace tych samych autorek, przeznaczone na „ścianę". W pracach ich z tego zakresu przebija s i ę przede wszy­ stkim dążność do osiągnięcia możliwie największego efektu dekoracyjnego. Celowi temu p o d p o r z ą d k o w a n a jest z a r ó w n o kompozycja w z o r ó w , j a k ł ich strona P o c z ą t k o w o p r ó b o w a ł a wzory w y k o n y w a ć kredkami, „ale to nie wychodziło, bo było blade". Zaczęła więc m a l o w a ć akwarelami i te dopiero dały rezultaty, k t ó ­ re ją w pełni zadowoliły. Pierwsze m a l o w a n k i wyko­ nała Sikorzanka dwa lata temu przed „ G o d a m i " i po świątecznych p o r z ą d k a c h zostały j u ż one naklejone na ścianie razem z k i l k u wycinankami, k t ó r e r ó w n i e ż w t y m czasie wycięła dla przyozdobienia izby. P r ó b y malarskie Sikorzanki s p o t k a ł y się z d u ż y m uznaniem rówieśniczek. Jedne z w r a c a ł y się do niej z p r o ś b ą o namalowanie podobnych wzorów, inne zaś same z a b r a ł y się do malowania. Pierwsza seria malo­ wanek p r z e t r w a ł a w domu S i k o r ó w do Wielkanocy 1953 r. Przed ś w i ę t a m i podniszczone j u ż ozdoby zo­ stały usunięte i spalone, a na ich miejsce Sikorzanka w y m a l o w a ł a nowe, k t ó r e w sierpniu r. ub. d a r o w a ł a ar­ chiwum Z a k ł a d u . Przy malowaniu drugiej serii malo­ wanek p o m a g a ł a jej młodsza siostra Irena (ur. 1938 r.) • która w y k o n a ł a samodzielnie 3 sztuki. W chwili, kiedy ekipa Z a k ł a d u p r z y b y ł a do Choty­ ziów, prócz domu S i k o r ó w malowankami udekorowa­ nych było jeszcze szereg innych izb, z czego w y n i k a , że nowa forma dekoracji w n ę t r z znajduje się w sta­ dium w y r a ź n e j ekspansji. Obok Skorzanek malowa niem w z o r ó w dla dekoracji ścian zajmuje się szereg dziewcząt z 6 i 7 klasy szkoły podstawowej, spośród nich w y m i e n i ć należy I r e n ę Burek (lat 14), Cecylię Kwiecień (lat 15), M a r i ę Kowalczyk (lat 15), M a r i ę Bartosz (lat 14) i J a n i n ę Kominek (lat 14). Dziewczęta Ryc. 2. Malowanka ścienna. Malowała Janina Chotyzie (pow. starachowicki). Kominek. 51 �kolorystyczna, czy forma poszczególnych m o t y w ó w be?, wyjątku „czerpanych" ze świata roślinnego, o ile wol­ no wyrazić się w ten sposób o motywach, które z for­ mami botanicznymi stoją w związku co najmniej l u ź ­ nym. Ciekawego p r z y k ł a d u dostarczają nam t u wybitnie dekoracyjne m a l a t u r y wspomnianej już w y ż e j J a n i ­ ny Sikorzanki. A u t o r k a ta, obdarzona n i e p r z e c i ę t n y m wyczuciem koloru, odznacza się dużą śmiałością w operowaniu barwami. M a l u j ą c swe k w i a t y abstrahuje ona od obserwacji przyrodniczej. Formy kielichów kwiatowych, podobnie j a k i liści traktuje w sposób schematyczny, p o d k r e ś l a j ą c ich kształt k i l k a k r o t n y m konturowaniem w r ó ż n y c h kolorach (tabl. 2). Tło malatur stanowi zwykle biały kolor papieru; jedynie w kompozycyjny jest tu mniej przejrzysty 1 robi w r a z ó nie pewnego niepokoju, spowodowanego odmiennym rozmieszczeniem gałązek z listkami, k t ó r e t w o r z ą tło dla k i e l i c h ó w k w i a t o w y c h . Bardziej indywidualny charakter posiada malowanka trzecia (ryc. 3), k o m ­ pozycyjnie też raczej s ł a b a , ale p o s i a d a j ą c a k w i a t y ciekawie r o z w i ą z a n e , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m gra­ ficznym, jak i kolorystycznym. Prace wszystkich pozostałych malarek z Chotyziów stoją niżej od prac Sikorzanek. B y ć może ponad prze­ c i ę t n y poziom w y b i j a się jeszcze p i ę t n a s t o l e t n i a M a ­ ria Kowalczyk. W czasie, kiedy ekipa Z a k ł a d u prze­ b y w a ł a w Chotyziach, w izbie K o w a l c z y k ó w odbywa­ ły się w ł a ś n i e generalne p o r z ą d k i . Stare malowanki n o r m a l n ą koleją rzeczy znalazły się w piecu, a nowych L «•*« R y c 3. Malowanka ścienna. Malowała Irena dwóch wypadkach wprowadza malarka ciepły kolor czerwony. Z w y j ą t k i e m jednej malowanki, na k t ó r e j widzimy p o j e d y n c z ą g a ł ą z k ę z a k o ń c z o n ą kwiatem o sylwetce podobnej do tulipana (tabl. 1), wzory jej, złożone z w i e l o p ł a t k o w y c h k w i a t ó w i gałązek, posia­ dają u k ł a d symetryczny o w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n e j osi pionowej i poziomej. Wolne partie tła pozostające po krajach i rogach w y p e ł n i a niekiedy Sikorzanka w p r o ­ wadzając proste elementy geometryczne w postaci l i ­ nii ł u k o w a t y c h lub falistych (tabl. 3). Duże p o d o b i e ń s t w o do wyżej opisanych zdradzają malatury wykonane przez młodszą S i k o r z a n k ę , I r e n ę . Z trzech prac dwie, z a r ó w n o jeśli chodzi o f o r m ę k w i a ­ tów, j a k i b a r w ę , n a w i ą z u j ą do w z o r ó w malowanych przez siostrę. Różnica polega jedynie na tym, że u k ł a d 52 Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). jeszcze nie było, gdyż w y t ę ż o n e prace ż n i w n e nie sprzyjały zajęciom artystycznym. Dorobek M a r i i K o ­ walczyk rqprezentuje w archiwum Z a k ł a d u jedna tylko malowanka, m a j ą c a s t a n o w i ć duplikat k t ó r e j ś ze zniszczonych, wykonany przez a u t o r k ę z pamięci ..na poczekaniu". Ubogi 'ten m a t e r i a ł nie pozwala oczywiście w y r o k o w a ć o talencie m ł o d e j autorki, wska­ zuje jednak na to, że potrafi ona w sposób interesu­ jący o p e r o w a ć b a r w ą , podczas gdy opracowanie po­ szczególnych e l e m e n t ó w oraz ich wzajemny u k ł a d , po­ zostawiają w t y m w y p a d k u sporo do życzenia. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Sikorzanek, k t ó r e swe malo­ wanki w y k o n u j ą wprost p ę d z l e m bez uprzedniego r y ­ sunku, K o w a l c z y k ó w n a najpierw rysuje ołówkiem wzór na papierze. Jest to rysunek bardzo ogólny, za- ��Tablica I I . Malowanka ścienna. Malowała Janina Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). �Tablica TH. Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina Kominek. Chotyzie (pow. starachowicko �w e ' r a j ą c y rozkład g ł ó w n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e g o zre.=zmalarka w dalszej pracy nie zawsze przestrzega. Wedhig szkicu omawiana tu malowanka m i a ł a np. kwiatów, z k t ó r y c h jeden, największy, umieszczony b. ł centralnie, pozostałe zaś cztery na osiach popro­ wadzonych diagonalnie. t a 5 v W wykonaniu farbami czwarty kwiat, k t ó r y miał wypełniać lewy dolny r ó g k a r t k i , zastąpiony został ga­ łązką z czterema w y d ł u ż o n y m i listkami. Chociaż ma­ lowanka m i a ł a być ścisłym p o w t ó r z e n i e m wzoru po­ przednio wykonanego, rozwiązanie kolorystyczne jest inne. K o w a l c z y k ó w n a , p o s ł u g u j ą c się m a ł ą p a l e t k ą szkolnych farb akwarelowych, dobierała barwy na no­ wo, z a s t a n a w i a j ą c się nad k a ż d y m kolorem i próbując niekiedy z e s t a w i e ń na m a ł y m karteluszku, leżącym w pobliżu. M a l o w a n k i Janiny Kominek i Cecylii K w i e c i e ń po­ siadają pewne cechy w s p ó l n e . Jedna i druga w sze­ regu swych prac powtarza ten sam motyw, m a j ą c y p r z e d s t a w i a ć naczynie z k w i a t a m i , ale tak wykona­ nymi, że nie p o w i ą z a n e ze sobą g a ł ą z k a m i liście i kie­ lichy k w i a t ó w j a k gdyby unosiły się w powietrzu nad stojącą p o ś r o d k u doniczką (tabl. 4). W n i e k t ó r y c h z tych malatur nawet kolorystyczne r o z w i ą z a n i e jest identyczne, co świadczy o t y m , że dziewczęta (miesz­ kające sobą w b l i s k i m sąsiedztwie) w z o r u j ą się w swych pracach jedna na drugiej. Bardziej samodziel­ ne prace K o m i n k ó w n y ani w rysunku (ryc. 2), ani w barwie nie p r z e d s t a w i a j ą nic specjalnie interesującez e go. Natomiast w ś r ó d prac Cecylii K w i e c i e ń , prócz tych, k t ó r e m o ż e m y u w a ż a ć za wykonane w s p ó l n i e z K o m i n k ó w n ą , i d w ó c h innych opartych na swobodnie przetworzonych wzorach Sikorzanek (motywy k w i a t ó w o kielichach obwiedzionych w i e l o b a r w n y m konturem), znajdujemy m a l o w a n k ę , w k t ó r e j z a r ó w n o ciekawe rozplanowanie m o t y w u , j a k i forma k w i a t ó w , czy wreszcie ze smakiem dobrany zespół b a r w świadczy pozytywnie o talencie autorki (ryc. 4). Ostatnia z wymienionych poprzednio malarek Maria Bartosz, mimo m ł o d e g o w i e k u (liczy około 14 lat), w y ­ wiera p o w a ż n y w p ł y w na swe m a l u j ą c e k o l e ż a n k i , k t ó r e c h ę t n i e n a ś l a d u j ą jej wzory. W p ł y w ten zawdzię­ cza nie tyle osobistym zdolnościom, ile raczej specjal- nemu zbiegowi okoliczności, k t ó r y przyczynił się do ugruntowania jej autorytetu. Mianowicie matka M a r i i Bartosz, zajmująca się od dawna r o b ó t k a m i kobiecy­ m i , uczęszczała w 1936 roku na kurs hafciarski zorga­ nizowany w Ciepielowie przez j a k ą ś o r g a n i z a c j ę spo­ łeczną. Z kursu przyniosła do wsi szereg w z o r n i k ó w , z a w i e r a j ą c y c h głównie wzory do haftu. Z tego „skar­ b u " c h ę t n i e korzysta c ó r k a , p r z e n o s z ą c te l u b inne motywy na m a l o w a n k i ścienne. S p o ś r ó d jej w z o r ó w w y m i e n i ć n a l e ż y koszyczek z k w i a t a m i (ryc. 1), na k t ó r y m n i e w ą t p l i w i e w z o r o w a ł y się dwie poprzednio omawiane m a l a r k i . Skromny i dla całości polskiej sztuki ludowej m a ł o ważny materiał zebrany w Chotyziach stanowi w istocie cenny przyczynek, n a ś w i e t l a j ą c y tak t r u d n y 53 �do uchwycenia proces powstawania nowych w danym środowisku przejawów twórczości artystycznej. Widzimy tu, jak przypadkowy impuls, w tym wy­ padku pochodzący z zewnątrz, staje się katalizatorem wyładowania się drzemiących i nie uświadomionych poprzednio dyspozycji artystycznych. Widzimy, jak w pierwszym etapie twórczości ujawnia się w malowan­ kach szeroki wachlarz indywidualności artystycznych, od pełnych temperamentu malarskiego i na wskroś oryginalnych prac Sikorzanek do wzorowanych na drukowanych wydawnictwach malatur Marii Bartosz. Na tle z r ó ż n i c o w a n e j p o c z ą t k o w o twórczości poszcze­ gólnych malarek, już w drugim roku rozwoju nowej gałęzi zdobnictwa zaczynają z a r y s o w y w a ć się pierw­ sze przejawy w p ł y w ó w i zapożyczeń. Wzory powtarza­ ne z p e w n y m i zmianami przez inne m a l a r k i zostają niejako sprowadzone do w s p ó l n e g o mianownika, na­ b i e r a j ą c zwolna podobnego wyrazu, k t ó r y w przy­ szłości zadecyduje o wytworzeniu się specyficznego stylu, w y r ó ż n i a j ą c e g o prace malarek z Chotyziów od podobnych w y t w o r ó w , pochodzących z innych ośrod­ ków. Reprodukcje wykonał 54 J. Langda. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2bffcf461b8235299eff378c21abe84.pdf ab61f96a96c8ca6e4c451e1afd11b3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4022 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.6 ; s.162 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK 1IE CZERTIEC 1949 NR 6 �Redaguje zespól kierowników Sekcji Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Redaktor Naczelny Tadeusz Zygler * Wydawca Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej * Sekretarz Redakcji okładka i układ graficzny Barbara Suchodolska * klisze Państwowe Warszawskie Zakłady Graficzne i „Atlas" Warszawa, ul. Chmielna 61 * tłoczono w drukarni Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie pod kierunkiem Tadeusza Galewskiego * Redak­ cja i Administracja Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej — Warszawa, Krak. Przedni. 15. �J ' ^« UADAV;r~- POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE Revue m ensиe P O L I S H O R P Tadeusz R O S W A С N I A — Polskie zabamki Iudome. D Z I A Ł Kazimierz C A R T r e v u e E A Seweryn IIe P E A S A N T M o n t h l y T POLONAIS I N Pietkiewicz nalne zdobnictmo F O R M A C Y J N Y — Konkurs ш Opocznie na regio­ Iudome. Leonard Życki — N a margi­ nesie Piermszej O g ó l n o p o l s k i e j Wustamu Amatorom Plas­ Marian Sobieski ludomej. Janina tykom. Ginett — O g ó l n o p o l s k i Festimal m u z y k i — Wojnarowiczowa — Wystaina sztuki i r ę k o d z i e ł a Iudomego ш W a r s z a m i e . R O K III C Z E R W I E C 1 9 4 9 Nr 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bed4b5344affc466478483232b80eaf1.pdf 122833cc5fa667dcb1f81f9e20f577ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4020 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.134-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TWÓRCZOŚĆ PLASTYC7NA GÓRNIKÓW Cz. I I I . MARIA O C I E P K A T E O F I L urodzony w 1892 r o k u w Janowie Ś l ą s k i m , t a m u k o ń c z y ł szkołę p o w s z e c h n ą , teraz miesz­ ka i pracuje jako maszynista w y c i ą g o w y na k o ­ p a l n i i m . Jana Wieczorka. Ociepka zaczął m a l o w a ć p ó ź n o , w 1927 r o k u , m a j ą c 35 lat. B y ł j u ż w t e d y d o j r z a ł y m c z ł o w i e ­ kiem o głębokim życiu w e w n ę t r z n y m , które pozwoliło m u z b u d o w a ć swój w ł a s n y świato­ p o g l ą d . Gdy z d o b y ł się na malowanie, s t a ł o się ono dla niego raczej ś r o d k i e m w y r a ż a n i a jego p r z e ż y ć w e w n ę t r z n y c h , a nie d o z n a ń artystycz­ nych. P ó ź n i e j o b u d z i ł się w n i m artysta. Prze­ ż y c i a swe oddaje s k o m p l i k o w a n ą symboliką, k t ó r a w jego t w ó r c z o ś c i ma dwa g ł ó w n e ś r o d k i w y r a z u : dziwaczne p o t w o r y , p r z y p o m i n a j ą c e c h i m e r y k a t e d r y N o t r e - D a m e w P a r y ż u , czy r y s u n k i A l b r e c h t a Durera, w z g l ę d n i e M a r t i n a Schongauera, w y o b r a ż a j ą c e p r z e w a ż n i e siły złe i bujna, fantastyczna przyroda, s y m b o l i z u j ą c a dobro. W obu t y c h w y p a d k a c h fantazja Ociepki nie da s i ę o g r a n i c z y ć j a k i m i k o l w i e k kanonami r e a l i s t y c z n y m i , k t ó r e b y z m n i e j s z y ł y siłę m a j ą ­ cą r e p r e z e n t o w a ć jego p r z e ż y c i a . Posuwa się w t y m w y p a d k u do przesady, g r a n i c z ą c e j n i e ­ kiedy z groteską, byle spotęgować założenie dy­ daktyczne n a r r a c j i obrazu. (,,Droga życia". „Golgota"). T e m a t y k a jego o b r a z ó w w y r o s ł a nie t y l k o z jego osobistych w y o b r a ż e ń i w i e r z e ń , ale jest z w i ą z a n a s i l n y m i w ę z ł a m i z c a ł o k s z t a ł t e m at­ mosfery k u l t u r y l u d o w e j Ś l ą s k a . Jego swoista interpretacja w ą t k ó w religijnych wzbogacająca jej t r e ś ć całą p l e j a d ą duchów, dziwacznych s t w o r ó w jest b e z p o ś r e d n i m wyrazem świata b a ś n i i legend l u d o w y c h . Ociepka m a l u j e zawsze f a r b a m i o l e j n y m i na s z t y w n y m k a r t o n i e bez ż a d n e g o p o d k ł a d u . N a j ­ p i e r w w y k o n u j e l e k k i szkic o ł ó w k i e m , po czym f a r b ę stara się r o z p r o w a d z i ć r ó w n o , aby uzys­ k a ć g ł a d k ą p o w i e r z c h n i ę obrazu. Gdy p r a c ę u w a ż a za s k o ń c z o n ą , p r z e c i ą g a obraz bezbarw­ n y m l a k i e r e m . P r ó b a zainteresowania go d a w ­ n y m i t e c h n i k a m i m a l a r s k i m i z u w a g i na pewne p o k r e w i e ń s t w o w jego tendencjach artystycz­ nych, s p e ł z ł a na niczym. Ociepka grzecznie w y s ł u c h a ł k i l k u w y k ł a d ó w fachowych, jednak w r ó c i ł do swego pierwotnego sposobu malo­ wania. 154 ŻYW1RSKA Praca malarska nie przychodzi m u ł a t w o . Nad k a ż d y m obrazem pracuje po k i l k a tygodni, a na­ wet m i e s i ę c y . P o s z c z e g ó l n e p a r t i e nieraz k i l ­ k a k r o t n i e przemalowuje. „ S z a c h y " r o z p o c z ę t e w 1927 r o k u , u k o ń c z y ł w 20 lat p ó ź n i e j . „ P o c a ­ ł u n e k Judasza" m a l o w a ł c a ł y rok, z a ś „ P u s t e l ­ n i k a " t r z y lata. P i e r w s z y m jego obrazem b y ł a „ D r o g a czło­ w i e k a " i „ S z a c h y " — oba obrazy przepojone p i e r w i a s t k i e m m o r a l i z a t o r s k i m . Te same cechy c h a r a k t e r y z u j ą dalsze jego obrazy, j a k : „ C h r y ­ stus w O g r ó j c u " , „ U k r z y ż o w a n i e " (1929), czy „ P i e k ł o " . W n a s t ę p n y c h latach dopiero p r z y ­ c h o d z ą obrazy z w i ą z a n e z t e m a t y k ą legend śiąskich, j a k : „ P u s t e l n i k " (1933). Po w y s t a w i e n i u i c h na pierwszej, zorganizo­ wanej przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w 1946 r e k u w y s t a w i e , z a c h ę c o n y do dalszej pracy na­ m a l o w a ł w ciągu 1947 r o k u k i l k a o b r a z ó w o p a r t y c h o t e m a t y k ę zawsze m u b l i s k ą , tema­ t y k ę ś l ą s k i c h legend ludowych. Będą to: „ S k a r b n i k " (ryc. 1), „ U t o p l e c " w k i l k u wersjach. N a s t ę p n i e maluje „ S u c h e drzewo", wreszcie „ P o c a ł u n e k Judasza", „ R a j " , „ N a r o d z i n y czło­ w i e k a " . Dalsze jego obrazy, choć i d ą po l i n i i j e ­ go z a i n t e r e s o w a ń , jednak są inspirowane zew­ nątrz, jak „Łąka", „Madagaskar", „Rodzina g ó r n i c z a " (ryc. 2), czy ilustracje do legend k o ­ palnianych. Ostatnie d w a obrazy: „ U r o k h a ł ­ d y " i „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3) — namalowane z o s t a ł y na z a m ó w i e n i e . Powoli porzuca Ociepka krainę duchów i zjaw, z w r a c a j ą c się do o t a c z a j ą c e g o go życia, co daje s i ę z a u w a ż y ć w ostatnich jego obrazkach. Jednak najbardziej aktualne zagadnienia w y r a ­ ża jeszcze symbolami, o c z y m ś w i a d c z y ostatni jego obraz, k t ó r y ma na warsztacie: „ G e n i u s z Pokoju". M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem o l e j n y m , Ociepka rysuje szereg o b r a z k ó w p i ó r k i e m czy o ł ó w k i e m . S ą to p r z e w a ż n i e postacie ludzkie, czy fantastyczne drzewa w y k o n a n e niezmiernie drobiazgowo i czysto. Pomimo d o ś ć b ł y s k o t l i w e j k a r i e r y artystycz­ nej, j a k a s t a ł a się u d z i a ł e m Teofila Ociepki, k t ó r y po w y s t a w i e zorganizowanej w g r u d n i u 1948 r o k u w Warszawie s t a ł się do pewnego stopnia s ł a w n y i m i a ł b o d a j ż e n a j o b f i t s z ą p r a s ę zc wszystkich malarzy po wojnie. Ociepka z ą - �Ryc. 2. Ociepka Teofil. Rodzina górnicza. Fot. ze zbiorów Zwązkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. �c h o w a ł swoje ' n d y w i d u a l n e oblicze: acz zawsze uważnie słuchał licznych uwag zawodowców i n i e z a w o d o w c ó w , p o z o s t a ł p r z y swoich z a ł o ż e ­ niach technicznych i o p e r o w a ł nadal dyspozy­ cjami m a l a r s k i m i , tak, j a k je r o z u m i a ł i czuł. Teofil Ociepka tystyczną wyraża c a ł ą s w ą t w ó r c z o ś c i ą ar­ swoją głęboką osobowość. Zarysowuje s i ę to w y r a ź n i e w z a ł o ż e n i a c h k o m ­ pozycyjnych. Tak, j a k sam jest w sobie zam­ k n i ę t y , tak zamyka k a ż d ą k o m p o z y c j ę p e w n y m i p a r t i a m i b r y ł , czy p ł a s z c z y z n , n a j c z ę ś c i e j ciem­ n y m i drzewami, a n a p r z y k ł a d w „Szachach" — d w o m a c i e m n y m i szafami. Odgradza swój ś w i a t fantazji od r z e c z y w i s t o ś c i . Kompozycję swą r o z w i ą z u j e na osi s y m e t r i i , z e ś r o d k o w u j ą c sed­ no t r e ś c i na ś r o d k o w y m p u n k c i e c e n t r a l n y m bez w z g l ę d u na to, czy to b ę d z i e grupa l u d z i ( „ S z a c h y " ) , czy z w i e r z ą t („Raj"), czy fanta­ stycznych r o ś l i n ( „ N a r o d z i n y c z ł o w i e k a " ) . Na­ w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie p o s t a ć starca przy w ó z k u , umieszczona p o ś r o d k u obrazu, j a k o j e ­ dyna, w i ę k s z a , ciemna plama ś c i ą g a w z r o k na siebie. Dalsze p l a n y w obrazach O c i e p k i są r o z w i ą ­ zane e t a ż o w o i zawsze p o z o s t a j ą j e d y n i e t ł e m r o z g r y w a j ą c e j się na planie p i e r w s z y m — akcji. Postacie ludzkie, z w i e r z ę t a , czy symboliczne po­ twory sprawiają wrażenie upozowanych do zdjęcia fotograficznego i m a j ą s z t y w n o ś ć p r z y ­ p o m i n a j ą c ą postacie z fotografii m a ł o m i a s t e c z ­ k o w e j p r a c o w n i . Jednak ta — pewnego rodza­ j u — h i e r a t y c z n o ś ć postaci upozowanych j a k g d y b y u r o c z y ś c i e , c e l e b r u j ą c y c h s w o j ą r o l ę na­ d a n ą i m przez a r t y s t ę , p o d k r e ś l a s p e c y f i c z n o ś ć c h a r a k t e r u jego t w ó r c z o ś c i . Wszelka p r ó b a w y ­ r a ż e n i a r u c h u przechodzi w g r o t e s k ę , co tak w y r a ź n i e zaznacza się w obrazie: „Skarbnik w s t u d n i " (ryc. 1). Ociepka maluje p ł a s k o ; ś w i a t ł o nie ma na j e ­ go obrazach s t a ł e g o ź r ó d ł a . W „ U r o k u h a ł d y " pada, j a k g d y b y od strony widza, to z n ó w na spodniach starca z p r a w e j , na w i a d e r k u z w ę ­ g l e m z lewej, na o k r ą g l a k a c h d r z e w n y c h l e ż ą ­ cych na w ó z k u ś w i a t ł o pada z g ó r y . T y m c z a ­ sem, j a s n o - ż ó ł t a plama słońca jest umieszczona na horyzoncie, na l e w y m brzegu obrazu, u góry. Podobnie na obrazie: „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3). Na drzewie, z a m y k a j ą c y m obraz od lewej stro­ na w i d a ć , że ś w i a t ł o pada od p r a w e j . T y m c z a ­ sem, m a l u j ą c p t a k i , zdaje się z u p e ł n i e zapomi­ n a ć , tak jest p o c h ł o n i ę t y i c h b a r w ą , że zdaje się nie m i e ć czasu na p o d k r e ś l e n i e i c h m i ę k k i e j okrągłości. Dlatego tak ż y w o przypominają m a l o w a n k i . Na krokusach (?) w y r a ź n e ś w i a t ł o z p r a w e j strony, z a ś szerokie, fantastyczne liś­ cie m a j ą swoje w ł a s n e ź r ó d ł o ś w i a t ł a , p ł y n ą c e gdzieś z góry. Jest r z e c z ą n i e w ą t p l i w ą , że ta z u p e ł n a bez­ troska o p r a w i d ł o w o ś ć ś w i a t ł o c i e n i a w y p ł y w a z charakterystycznego dla tego t y p u t w ó r c z o ś c i , nieświadomego p o m i n i ę c i a p r a w d y na rzecz pewnej w i z j i malarskiej, a przede w s z y s t k i m barwy. Ociepka kocha p r z y r o d ę , z i e l e ń i jej p o ś w i ę ­ ca n a j w i ę c e j u w a g i . Dlatego t e ż stara się roz­ p r a c o w a ć jej r ó ż n o r o d n o ś ć , drobiazgowo w y ­ k a ń c z a swe o fantastycznych k s z t a ł t a c h drze­ wa, czy r o s n ą c e nad brzegiem s t r u m y k a s z t y w ­ ne laski t r z c i n y wodnej, rozkoszuje s i ę r ó ż o w o ­ ścią k r o k u s ó w ; p r z y m a l o w a n i u p t a k ó w i n t e ­ resuje go j e d y n i e ż y w o ś ć i c h p l a m b a r w n y c h , g d y ż t a k ą r o l ę m a j ą s p e ł n i ć w obrazie. I c h proporcje są w r ę c z fantastyczne; tłoczą się jedne na d r u g i c h . Ten z u p e ł n i e abstrakcjonistyczny stosunek do realistycznych i n t e n c j i a r t y s t y jest w ł a ś c i ­ w i e d e c y d u j ą c y m faktem, jeśli chodzi o egzot y z m jego t w ó r c z o ś c i . I na t y m polega jej urok. Pozorne l e k c e w a ż e n i e p r a w d y , w y t ł u m a c z y ć m o ż e fakt n a s t ę p u j ą c y : m a l u j ą c „ U r o k h a ł d y " Ociepka c h c i a ł je p r z e d s t a w i ć m o ż l i w i e n a j p r a w d z i w i e j . A w i ę c n a m a l o w a ł most, po k t ó ­ r y m w y w o z i się s z l a k ę z k o p a l n i na h a ł d ę . Most ten codziennie w i d z i z okna swej k o t ł o w n i . Da­ je t a k ż e szpaler t o p o l i otaczających szkołę P r z e m y s ł o w ą w Janowie, ale r e s z t ę sztafażu ustawia dowolnie. O d s ł a n i a z p r a w e j strony zabudowania kopalniane, aby u z y s k a ć potrzeb­ n ą m u p l a m ę p r z e s t r z e n n ą . U d o ł u h a ł d y , gdzie ludzie z b i e r a j ą drzewo, jest w r z e c z y w i s t o ś c i las stary. W obrazie Ociepki w y p a d ł on na p i e r w s z y m planie, j e d n o c z e ś n i e t w o r z ą c nie­ o d z o w n ą p l a m ę dla obrazu. A r t y s t a c h c i a ł go o d d a ć jaknajbardziej realistycznie i w i e r n i e . Gdy zaczął m a l o w a ć z f a n t a z j i — nie b y ł za­ dowolony. P o s z e d ł do lasu, nie m ó g ł t u jednak a i a l o w a ć z n a t u r y . U ł a m a ł k i l k a g a ł ą z e k i do­ piero w d o m u zaczął je m a l o w a ć , s t a r a j ą c się bardzo rzetelnie o d d a ć model. Z d a w a ł się za­ p o m i n a ć , ż e m a j ą s t a n o w i ć część obrazu i przed­ s t a w i a ć rzeczywisty j a n o w s k i las. M a l o w a ł je same dla siebie. W rezultacie s t a ł y się j e d y n i e symbolem tego lasu, ale w z u p e ł n o ś c i zadowo­ liły a r t y s t ę . Tak, j a k t r e ś ć o b r a z ó w m a l o w a n y c h przez O c i e p k ę jest nie t y l k o w y r a z e m jego w e w n ę t r z ­ n y c h p r z e ż y ć , ale i w y o b r a ż e ń jego ś r o d o w i s k a , tak i k o l o r y t w y k a z u j e ścisłą z a l e ż n o ś ć od t r a ­ d y c j i l u d o w y c h ; jednak, o p r ó c z niej, c i ą ż y na / r> �Ryc. 3. Ociepka Teofil. Raj ptaków. Olej 1950 r. Fot. jego palecie p i ę t n o odpustowych o b r a z ó w wocyjnych, barwnych oleodruków czy de- wresz­ cie b ł y s z c z ą c y c h malowanek. Ociepka nie l u b i niezdecydowanych b a r w i nawet jeśli p r ó b u j e w p r o w a d z i ć do swoich o b r a z ó w p ó ł t o n y — w y p a d a to niedobrze. N a j ­ lepszym tego dowodem jest k o l o r y t „ R o d z i n y g ó r n i c z e j " (ryc. 2). Zasadniczo w y ż y w a się c a ł ­ k o w i c i e w ś m i a ł y c h , ostrych zestawieniach na­ syconych k o l o r ó w , d a j ą c p r z y t y m p r z e w a g ę szafirom, zieleni i tonacjom o s t r o r ó ż o w y m . Najbardziej f a w o r y z o w a n y m przez a r t y s t ę jest w ł a ś n i e kolor s i l n o - r ó ż o w y w t y m samym odcieniu, k t ó r y tak często m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć na szatach c h o i n k o w y c h a n i o ł ó w . Z n a j d u j e m y go w k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. W „ R a j u p t a ­ k ó w " , czy „ Ł ą c e " zajmuje całą p a r t i ę c e n t r a l n ą , w y o b r a ż a j ą c ą fantastyczne k w i a t y , c h o ć wielka rzesza ptasia raczej t a m n i k n i e , a n i ż e l i s i ę u w y ­ p u k l a . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " zestawia j ą w lewej p a r t i i z c i e m n ą z i e l e n i ą , pomimo, że istnienia j e j nic realnego nie t ł u m a c z y . Jego u m i ł o w a n i e p r z y r o d y p r z e j a w i a się w bogatej skali zieleni, j a k ą przesycone są n i e m a l wszyst­ kie jego obrazy. Z c a ł y m u p o r e m stara się w y ­ z y s k a ć wszystkie odcienie, z a c z ą w s z y od gra136 ze zbiorów Związk. Muzeum Górniczego w Sosnowcu. natowo-zielonego aż po odcienia ugrowe. Nada­ j ą c swoim d r z e w o m i k r z e w o m dowolnie fanta­ styczne k s z t a ł t y , p r z y t y m bogactwie k o l o r y t u podnosi jeszcze bardziej egzotyzm swoich prac. D l się to p r z e ś l e d z i ć na k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. N a j w i ę k s z a z a l e ż n o ś ć od o g l ą d a n y c h „ w i d o c z ­ ków" — niewątpliwie podświadoma — wystę­ puje w kolorycie nieba i w o d y . Niebo u Ociep­ k i jest zawsze, niezmiennie niebieskie z b i a ł y m i o b ł o c z k a m i . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie — zda się — c a ł e w i n n o b y ć p o k r y t e d y m a m i uno­ s z ą c y m i się z niezliczonych k o m i n ó w kopalni i f a b r y k — c h o ć s k r a w e k w y g l ą d a ulubionego, monotonnego b ł ę k i t u . To samo, da się p o w i e ­ dzieć o wodzie, j a k g d y b y b e z p o ś r e d n i o przenie­ sionej z m a l o w a n k i w y o b r a ż a j ą c e j np. p ł y w a ­ jące łabędzie z reklamy mydła. U p o r c z y w e t r z y m a n i e się l a k i e r u dla uzyska­ nia b ł y s z c z ą c e j p o w i e r z c h n i obrazu jeszcze s i l ­ niej p o d k r e ś l a t ę z a l e ż n o ś ć . Jednak specyficzny z e s t r ó j wszystkich, na­ gromadzonych w a r t y ś c i e e l e m e n t ó w przepusz­ czonych przez f i l t r jego silnej osobowości, s k ł a ­ da się na w ł a ś c i w y u r o k jego i n d y w i d u a l n o ś c i twórczej. �Rozrzucone na ł a m a c h prasy polskiej liczne wzmianki o twórczości Ociepki kilkakrotnie p o t r ą c a ł y o jego w y b i t n e p o k r e w i e ń s t w o a r t y ­ styczne z H e n r i Rousseau, w c z y m t k w i nie­ wątpliwie wiele prawdy. A b s t r a h u j ą c od skali talentu, obu a r t y s t ó w m o ż n a b y z a l i c z y ć do g r u p y n a i w n y c h r e a l i s t ó w , c h o ć k a ż d y w y r ó s ł z innego p o d ł o ż a k u l t u r o ­ wego. Uderza w t w ó r c z o ś c i obu a r t y s t ó w drobiaz­ gowo p r z e m y ś l a n a symbolika. W e ź m y np ,,Szachy" Ociepki i „ A u t o p o r t r e t " Rousseau ) . W obrazie naszego a r t y s t y nie t y l k o k a ż d a po­ s t a ć centralnej g r u p y ma swoje symboliczne znaczenie, co z r e s z t ą , z o s t a ł o j u ż o m ó w i o n e na i n n y m miejscu ) , ale c z e r w i e ń pieca, w y p a l o n e ognisko, ilość k s i ą ż e k w bibliotece, czy wresz­ cie szachownica p o d ł o g i ma s w o j ą s p e c j a l n ą , s y m b o l i c z n ą r o l ę do s p e ł n i e n i a . P o d o b n ą f u n k ­ cję p r z e z n a c z y ł Rousseau k o n t u r o m L o u v r e ' u na dalszym planie obrazu, k t ó r y m i a ł b y ć w y ­ razem jego nadziei, że jego obrazy t a m s i ę k i e ­ d y ś z n a j d ą . Szeroko otwarte, nadmiernej w i e l ­ kości oczy m a j ą w y r a z i ć , że artysta w i e l e w i ­ dzi, z a c i ś n i ę t e usta, że nie chce w i e l e m ó w i ć . Z u p e ł n i e analogicznie do koncepcji O c i e p k i t r z y m a n a przez Rouseau l a m p a w r ę k u m a b y ć symbolem pocieszenia. Wypisane na palecie i m i o n a obu z m a r ł y c h żon, m a j ą t u t a k ż e s w o j ą określoną wymowę. 1 2 Z drugiej strony ł ą c z y i c h obu g ł ę b o k i e u m i ­ ł o w a n i e p r z y r o d y , c h o ć w przedstawieniu j e j , obaj a r t y ś c i r ó ż n i ą się zasadniczo. Drzewa Rousseau m a j ą s z t y w n o ś ć r o ś l i n n o ś c i p o d z w r o t ­ n i k o w e j , w ś r ó d k t ó r e j j a k i ś czas p r z e b y w a ł , ko­ l o r y t ma zawsze u t r z y m a n y w e w s z y s t k i c h od­ cieniach zielonego, c h o ć b y drzewa w istocie b y ł y czerwone czy ż ó ł t e — w całości przewa­ żają ciemne stonowane w a l o r y , gdy tymczasem Ociepka — w ł a ś n i e t u w p r o w a d z a n a j b o g a t s z ą g a m ę b a r w n ą , co n i e w ą t p l i w i e jest ś l a d e m t r a ­ dycji kulturowych środowiska. Wreszcie w i ą ż e obu a r t y s t ó w g ł ę b o k a powa­ ga w stosunku do przedstawianej rzeczywisto­ ści, b y ć m o ż e dlatego, że ma w y r a ż a ć i c h g ł ę b o ­ kie p r z e ż y c i a . N a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e to w na­ r y s o w a n i u postaci. F u t b o l i ś c i na obrazie Rous­ seau „ G r a j ą c y w p i ł k ę " z a m a r l i sztywno w j e d ­ nej pozie i z d a j ą się c e l e b r o w a ć g r ę , podobnie, jak w „Golgocie", czy „ R o d z i n i e g ó r n i c z e j " (ryc. 2) O c i e p k i postacie stoją, j a k g d y b y spe­ cjalnie upozowane. Wreszcie ł ą c z y i c h b r a k j a k i e j k o l w i e k linii e w o l u c y j n e j . Obaj zaczęli m a l o w a ć , j a k o ludzie dojrzali. Rousseau m i a ł p r z e c i e ż 40 lat, gdy na­ m a l o w a ł s w ó j pierwszy obraz i obaj w y r a ż a l i p r z e k o n y w u j ą c o swoje koncepcje, g d y ż obaj wierzyli w ich prawdziwość. Jednak jest zasadnicza cecha, k t ó r a r ó ż n i i c h k r a ń c o w o , j u ż j a k o l u d z i — nie a r t y s t ó w . Rous­ seau przez 25 lat swego artystycznego ż y w o t a , gdy p o r z u c i ł s w ó j z a w ó d celnika, ż y ł ze s k r o m ­ n y c h d o c h o d ó w małegci s k l e p i k u prowadzonego kolejno przez jego d w i e ż o n y . Gdy u m a r ł y , nie c h c i a ł w z i ą ć się do ż a d n e j pracy, ż y ł z j a ł ­ m u ż n y , g r a j ą c na skrzypcach po p o d w ó r k a c h paryskich p r z e d m i e ś ć , b ą d ź t e ż z ł a s k i s w y c h s ą s i a d ó w . Tymczasem Teofil Ociepka kocha swoją pracę zawodową. N ę c ą c y c h propozycji p r z e j ś c i a na p e ł n e u t r z y m a n i e p a ń s t w a , nie p r z y j ą ł . N i e c h c i a ł r o z s t a ć się ze s w y m i maszy­ n a m i . Najbardziej l u b i n o c n ą z m i a n ę , g d y c i ­ sza panuje w o k o ł o , ś w i a t jego w y o b r a ź n i za­ p e ł n i a j ą w t e d y w i z j e malarskie, k t ó r e w r ó c i w ­ szy po pracy, przenosi do swoich o b r a z ó w . Jego antropomorficzny stosunek do otoczenia k a ż e m u w y c z u ć ż y w y r y t m pracy jego maszyny, co nawet s t a ł o się b o d ź c e m do zastosowania pew­ nego ulepszenia, z y s k u j ą c T e o f i l o w i Ociepce zaszczytny t y t u ł racjonalizatora na jego kopalni. R E J D Y C H B R O N I S Ł A W urodzony w 1910 r o k u . Mieszka i pracuje w Brzeszczach, jako palacz k o p a l n i a n y na ko­ palni „Brzeszcze". Rej d y c h zaczął m a l o w a ć dopiero w 1948 r o ­ k u . O d c z a s ó w u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej p o r z u c i ł rysunek i dopiero w czasie okupacji, k i e d y o b o w i ą z y w a ł a godzina policyjna, zaczął r y s o w a ć , k i e d y — j a k sam m ó w i : „ n i e b y ł o i n ­ nej r o z r y w k i " . Z b a r w ą z a p o z n a ł się dopiero na kursie. N a j p i e r w m a l o w a ł a k w a r e l ą , potem z c h ę c i ą p r z e s z e d ł na t e m p e r ę , j a k o t e c h n i k ę łatwiejszą. Rysuje p r z e w a ż n i e a r c h i t e k t u r ę . Inspirato­ rem t e m a t u jest zawsze u Rej dycha m o t y w z a u w a ż o n y . B ę d z i e to w i ę c n a j b l i ż s z e otoczenie, a w i ę c jego kopalnia, pobliska k o k s o w n i a czy j a k i ś i n n y z a k ł a d pracy. P r z y s t ę p u j ą c do malowania, n a j p i e r w z na­ t u r y szkicuje wybrany motyw, zwracając baczniejszą u w a g ę na p a r t i e zasadnicze, j a k wieże wyciągowe, kominy, grupy budynków. Nie u m i e d a ć sobie r a d y z p e r s p e k t y w ą , z r e s z t ą nie p o ś w i ę c a j e j z b y t w i e l e u w a g i , z a j ę t y roz­ mieszczeniem g r u p y g ł ó w n e j , co da się zauwa­ żyć na r y s u n k u w ó z k a z p r a w e j strony p i e r w ­ szego p l a n u w obrazie „ K o p a l n i a Brzeszcze" (ryc. 4, 5). Dopiero, k i e d y w r ó c i do domu, z a k ł a ­ da rysunek b a r w ą . Rej d y c h t w i e r d z i , że m a l u - �Ryc. 4. Rejdych Bronisław. Kopalnia je „ p r a w d z i w i e " , a w i ę c wierzy, że w i e r n i e od­ daje model. Odrazu jednak w y s t ą p i s p r z e c z n o ś ć tego orzeczenia z p r a w d ą , gdy s p o j r z y m y na obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y k o p a l n i ę Brzeszcze, namalowany a k w a r e l ą i przeciągnięty lakierem; uderzy w n i m dekoracyjne zestawienie b a r w ze z d e c y d o w a n ą p r z e w a g ą p e w n y c h , przez m a l u ­ j ą c e g o f a w o r y z o w a n y c h . M a m y tam, m i a n o w i ­ cie n a s t ę p u j ą c e zestawienia b a r w n e : b u d y n e k w i ś n i o w y , jasny, lekko p r z e ł a m a n y , dach szafi­ r o w y , obok n a s t ę p n y b u d y n e k w t y m samym kolorze, nieco j a ś n i e j s z y z szafirowo-zielonym dachem; dalej, na p r a w o ż ó ł t y z c z e r w o n y m dachem z p o d k r e ś l e n i a m i szafirowymi. Nad n i ­ m i w i e ż a niebieska, niebo szafirowe. Wzboga­ cona całość przez ciemne o b w ó d k i w o k o ł o okien. Кус. 5, Rejdych Bronisław. Brzeszcze. Fot. Makarewiczów a. Rejdych maluje p ł a s k o , z a k ł a d a r ó w n o całe p ł a s z c z y z n y k o l o r e m nie p o d k r e ś l a j ą c ś w i a t ł o ­ cienia. Jednak, gdy maluje ł ą k ę p o k r y t ą k w i a ­ t a m i — na planie p i e r w s z y m , p o s ł u g u j e się su­ c h ą farbą, stosuje j ą nieporadnie, stara się d a ć szczegóły, co w p r o w a d z a p e w i e n n i e p o k ó j w ca­ łość obrazu doskonale zestrojonego. W y s t ę p u j e to jeszcze silniej w „ C e m e n t o w n i w Brzesz­ czach", gdzie Rejdych chce n a m a l o w a ć naturalistyczne drzewo, czy d y m y u n o s z ą c e się z ko­ m i n ó w fabrycznych. R ó w n o w a ż y to h a r m o n i j n e ustawienie całego s z t a f a ż u , jednolite z a ł o ż e n i e p ł a s z c z y z n , z e s t r ó j b a r w n y , co decyduje o sta­ t y c z n o ś c i i spokoju. Wszystkie elementy k o m ­ pozycji s t a n o w i ą j a k g d y b y same dla siebie od­ r ę b n ą całość przez silne w y o d r ę b n i e n i e ich z tła Kopalnia. Fot. Maria Zywirska, �obrazu. Decyduje o t y m w d u ż e j mierze w y ­ raźne okonturowanie. Przez s w ą t e m a t y k ę i j e j ujęcie, R e j d y c h re­ prezentuje p e w n ą g r u p ę a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w z g r u p y g ó r n i c z e j , k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest w y ­ razem podobnych m o ż l i w o ś c i artystycznych i j e d n a k o w y c h ś r o d k ó w w y r a z u . B ę d z i e to zaw­ sze e t a ż o w e budowanie krajobrazu, gdzie d o m i n a n t n y m m o t y w e m są zabudowania fabryczne czy kopalniane, obrysowane k o n t u r e m , z a ł o ż o n e r ó w n o k o l o r e m z w y r a ź n y m akcentem dekora­ c y j n y m . Do tej g r u p y n a l e ż e ć b ę d ą : A d a m u s Antoni, wcześniej już omówiony, poza t y m Z y g m u n t Szumna, czy S t a n i s ł a w G ł o w n i a . U R B A N E K G E R H A R D urodzony w 1919 r o k u . Mieszka i pracuje w Janowie, na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka, ja­ ko g ó r n i k d o ł o w y . Od czasu u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej, nie r y s o w a ł z u p e ł n i e . Dopiero zorganizowana we w r z e ś n i u 1948 r o k u w y s t a w a p l a s t y k ó w - g ó r n i k ó w z a c h ę c i ł a go do s p r ó b o w a n i a swoich sił na t y m polu. N a t ę w y s t a w ę d a ł g ł o w ę dziewczy­ ny n a m a l o w a n ą o l e j n y m i f a r b a m i o bardzo sil­ n y c h zestawieniach b a r w n y c h . P o s z c z e g ó l n e płaszczyzny tła i ubioru sprawiają wrażenie n a l e p i a n k i z kolorowego, glansowanego papie­ r u nie t y l k o ze w z g l ę d u na w y r a ź n e odgrani­ czenie jednej od d r u g i e j , ale na t y p o w e dla te­ go rodzaju papieru n a t ę ż e n i e barwne. Całość namalowana p ł a s k o i n a i w n i e . W wyborze tematu brak m u bezpośredniego bodźca wizualnego. Raczej obrazki jego są od­ t w o r z e n i e m w i d z i a n y c h z d a r z e ń , przeczytanych k s i ą ż e k , scen o g l ą d a n y c h w k i n i e l u b są nama­ lowane na o k r e ś l o n y , p r z e m y ś l a n y temat. W p i e r w s z y m okresie, a w i ę c w 1948 r o k u U r ­ banek m a l o w a ł p r z e w a ż n i e sceny b ę d ą c e p r z y ­ puszczalnie i l u s t r a c j ą j a k i e j ś , b r u k o w e j l i t e r a ­ t u r y , czy w i d z i a n y c h f i l m ó w . Szybko jednak p r z e s z e d ł na odtwarzanie m o t y w ó w pracy (ryc. 6) i t u bardzo u m i e j ę t n i e u m i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i ­ w y , szczery i p r a w d z i w y w y r a z . U c z ę s z c z a j ą c na k u r s w y r ó ż n i ł się zdolnością rysowania z n a t u r y c h w y t a j ą c ł a t w o proporcje jak t e ż i charakter rysowanego modelu. Dlatego też w pracach U r b a n k a w i d a ć najlepiej s z y b k ą d r o g ę , j a k ą p r z e s z e d ł od n i e u d o l n y c h r y s u n k ó w do z u p e ł n i e p o p r a w n y c h przez u m i e j ę t n e opa­ nowanie zasad proporcji, p e r s p e k t y w y i ś w i a ­ tłocienia (ryc. 7). Urbanek n a j p i e r w rysuje całość kompozycji zdecydowanie o s a d z a j ą c p r z e d m i o t y i ludzi (ryc 8) w p ł a s z c z y ź n i e obrazu, p o d k r e ś l a j ą c to jesz­ cze s i l n y m o k o n t u r o w a n i e m . Upraszcza sobie jednak zarys rysowanego p r z e d m i o t u p ł y n n ą m o d e l u j ą c ą k r e s k ą , d ą ż ą c w pewnej mierze do szematu, b y ć m o ż e , pragnie j a k najszybciej przejść do b a r w y . P r a w i d ł o w o ś ć r u c h u przed­ stawianych postaci zdaje się w s k a z y w a ć na jego z d o l n o ś ć p o d ś w i a d o m e g o notowania w p a m i ę c i z a u w a ż o n y c h sytuacji. I w t y m w y p a d k u w y ­ s t ę p u j e p o ś p i e c h , czy t e ż pewna, zrozumiała z r e s z t ą n i e d o j r z a ł o ś ć , z w ł a s z c z a , gdy na t y m samym obrazie, jedna p o s t a ć ma p e ł n e realiz­ mu, p r a w i d ł o w e ruchy, druga jest nieudolna, jak g d y b y wyciosana z grubego drzewa. Jednak z zasadami p e r s p e k t y w y daje sobie Urbanek najlepiej r a d ę ze wszystkich o m a w i a n y c h ama­ torów. U r b a n e k nie l u b i w y r a ź n y c h , zdecydowanych barw. K a ż d a b r y ł a jest oddana konglomeratem k i l k u b a r w , t y m bardziej, że ś w i a t ł o c i e ń w y d o ­ b y w a nie t o n a c j ą , a d o w o l n y m r ó ż n i c o w a n i e m i k o n t r a s t o w y m zestawieniem b a r w według swego w ł a s n e g o klucza. Na p r z y k ł a d kobalto­ w y m p r z e d m i o t o m daje r ó ż o w e , czy c y t r y n o w e światła. O i l e w p i e r w s z y c h obrazkach o l e j n y c h d a w a ł p r z e w a g ę o s i l n y m n a t ę ż e n i u b a r w n y m (czer­ w o n y obok granatowego z s i l n y m c z a r n y m k o n ­ t u r e m ) , to w p ó ź n i e j s z y c h pracach t e m p e r o w y c h przechodzi na jasne, w e s o ł e zestawienia, d a j ą c pizy tym zdecydowaną przewagę wszystkim odcieniom k o r a l o w y m l u b u j ą c się w zestawie­ n i u i c h z k o b a l t e m i c y t r y n o w y m . Rzadko w p r o ­ wadza niebieski, nawet p r z y k o l o r y c i e nieba daje p r z e w a g ę r ó ż o w y m o b ł o k o m . O b r a z k i U r b a n k a są p e ł n e d y n a m i k i . Dzięki d u ż e j p a m i ę c i malarskiej udaje m u się zsyn­ c h r o n i z o w a ć r u c h y danego m o m e n t u pracy, k t ó r y przedstawia u wszystkich o s ó b w y s t ę p u ­ j ą c y c h w danej kompozycji. Na p r z y k ł a d robot­ n i k p o d c i ą g a na l i n i e m u r a r z o w i w i a d r o z w a p ­ nem, k t ó r y w t y m samym momencie je chwyta, p r z y czym dziecko s i e d z ą c e z b o k u wskazuje m u je r ą c z k ą . D z i ę k i t e m u oddany jest dosko­ nale r y t m pracy, jej p r a w d z i w o ś ć . M i m o tego samego ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y r a s t a j ą oma­ wiani plastycy-górnicy, w pracach U r b a n k a jest najmniej ś l a d ó w p i e r w i a s t k ó w l u d o w y c h . W i ą ż e s i ę to nie t y l k o z jego w i e k i e m (jest j e d ­ n y m z n a j m ł o d s z y c h ) , ale i jego m e n t a l n o ś c i ą . Pragnie on, b o w i e m , j a k n a j p r ę d z e j malować tf.k, j a k dojrzali a r t y ś c i . U z u p e ł n i a swoje w i a ­ d o m o ś c i s z e r o k ą l e k t u r ą , o g l ą d a w i e l e repro­ d u k c j i , odwiedza zawodowych malarzy. Na rzecz pozyskanych w i a d o m o ś c i czy w y r a ż o n y c h 159 �Ryc. 7. Urbanek Gerhard. Narada wytwórcza. Fot. ze zbiorów Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu �Ryc. 8. Urbanek Gerhard. Żniwa. Fot. ze zbiorów s ą d ó w , ł a t w o w y r z e k a się s w y c h własnych u p o d o b a ń , p r a g n ą c j a k n a j p r ę d z e j s t a ć się „ p r a w ­ d z i w y m " malarzem. W R Ó B E L P A W E Ł urodzony w 1913 r o k u w Szopienicach, t a m ukończył s z k o ł ę p o d s t a w o w ą w niezmiernie c i ę ż k i c h w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h . Od p i e r w ­ szej klasy o d r a d z a ł ogromne z a m i ł o w a n i e do rysunku. Gdy u k o ń c z y ł szkołę, t r u d n o m u b y ł o z n a l e ź ć p r a c ę , t y m bardziej m a r z y ć o dalszym k s z t a ł ­ ceniu się w rysunkach. J e ś l i m u się u d a ł o pójść czasem do k i n a l u b p r z e c z y t a ć j a k ą ś k s i ą ż k ę z p r z y g o d a m i , p r z e n o s i ł na papier swoje w r a ­ żenia, w z b u d z a j ą c — j a k pisze w swoich wspo­ m n i e n i a c h — p o d z i w k o l e g ó w , a nawet zainte­ resowanie j a k i e g o ś malarza, k t ó r y c h c i a ł się n i m z a o p i e k o w a ć i k s z t a ł c i ć w t y m zawodzie. S p r z e c i w i ł a się t e m u babka, na k t ó r e j u t r z y ­ m a n i u b y ł razem z m a t k ą , k t ó r a s t r a c i ł a w t y m czasie p r a c ę w hucie. Potem p r z y s z ł a s ł u ż b a wojskowa, w o j n a . W k r ó t c e po z a j ę c i u Szopie­ nic przez N i e m c ó w , P a w e ł w r ó c i ł z w o j n y , o ż e ­ n i ł się i zaczął p r a c o w a ć na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka w Janowie, j a k o ł a d o w a c z , a p ó ź n i e j r ę b a c z . Czasem t y l k o , gdy w r ó c i ł z pracy, r y ­ s o w a ł o ł ó w k i e m l u b tuszem sceny kowbojskie. Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. Dopiero, gdy z o s t a ł a zorganizowana p i e r w ­ sza w y s t a w a g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w i koledzy z j e ­ go k o p a l n i w z i ę l i w niej u d z i a ł (Urbanek czy Ociepka), W r ó b e l z a p i s a ł się na k u r s y zorgani­ zowane p r z y Oddziale Z w i ą z k u Zawodowego G ó r n i k ó w w Janowie. W t e d y po raz pierwszy z e t k n ą ł się z b a r w ą , s t a r a ł s i ę z g ł ę b i ć j e j t a ­ j e m n i c e i o d d a ł się j e j c a ł k o w i c i e . W r ó b e l jest g ó r n i k i e m d o ł o w y m i c h o ć ma n i e d u ż e o c i e n k i c h palcach r ę c e , pracuje n i m i zapamiętale i ambitnie wyrabiając przeciętnie 130% n o r m y . W r ó c i w s z y z kopalni, odpoczynek znajduje w pracy artystycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Ociepki, interesuje go n a j b l i ż s z e m u realne ż y c i e w e w s z y s t k i c h swo­ ich przejawach; czy to b ę d z i e w n ę t r z e d o m u g ó r n i c z e g o , k o b i e t y i d ą c e do p i e k a r n i , dzieci na h a ł d z i e , ulica w Szopienicach, czy t e ż ż y c i e zbiorowe jego ś r o d o w i s k a , j a k : targ, niedzielne p o p o ł u d n i e , z b i ó r j a b ł e k , karuzele, odpust. W r ó ­ bel w y ż y w a s i ę w przedstawianiu ż y c i a w i ę k ­ szego zbiorowiska ludzkiego, l u b i t ł u m . N i e i n ­ teresuje go w t y m w y p a d k u psychiczna t r e ś ć obrazu (czego najlepszym dowodem jest b r a k r y s ó w t w a r z y u przedstawianych postaci); r a ­ czej t ł u m l u d z k i jest d l a ń kalejdoskopem poz­ w a l a j ą c y m u k a z a ć c a ł e jego bogactwo barwne. O ile ś w i a t w y o b r a ż e ń W r ó b l a obraca się w c i ą ż w t y m s a m y m k r ę g u , to na przestrzeni t y c h 141 �trzech lat, k i e d y m o ż e m y śledzić r o z w ó j jego talentu, w i d a ć ciągłe poszukiwania n o w y c h ś i o d k ó w w y r a z u , p r ó b y nieraz ś m i a ł e i cie­ kawe. C a ł y ten czas, m o g l i b y ś m y p o d z i e l i ć na t r z y okresy. Pierwsze jego p r ó b y malarskie w y k o ­ nane na kartonie, z w y k ł ą , z i e m n ą f a r b ą m a ­ l a r s k ą , k t ó r ą sam sobie p r z y g o t o w a ł , cechuje nieopanowanie p e r s p e k t y w y , proporcji, poczucia b r y ł y . Rysuje ś m i a ł ą k r e s k ą , u p r a s z c z a j ą c sobie skomplikowane n i e k i e d y k o n t u r y p r z e d m i o t u , n a d a j ą c i m s w o i s t ą f o r m ę . W t y c h obrazkach jest n a i w n o ś ć p r y m i t y w u w beztrosce o j a k i ­ k o l w i e k r e a l i z m przedstawienia. Operowanie b a r w ą zdaje się t c h n ą ć r a d o ś c i ą dziecka, k t ó r e po raz pierwszy d o s t a ł o farby i nie m o ż e s i ę n i m i n a c i e s z y ć . W r ó b e l zestraja je bardzo ostro i na m a ł e j p ł a s z c z y ź n i e obrazka, chce ich z m i e ś c i ć j a k n a j w i ę c e j . Dlatego też, przed­ s t a w i a j ą c w n ę t r z e izby g ó r n i c z e j („Powrót z pracy", r y c . 9), r ó ż n i c u j e p ł a s z c z y z n y ścian, d a j ą c na m a ł e j przestrzeni aż cztery z a ł a m a ­ nia, p r z y c z y m k a ż d e z a k ł a d a i n n ą , k o n t r a s t o w ą b a r w ą ; ś c i a n y te jeszcze urozmaica, d a j ą c na jednej fantastyczny p e j z a ż w zielonej ramie, n a s t ę p n i e wazon z k w i a t a m i i wreszcie na t l e ż ó ł t e g o okna ustawia słoiki — k a ż d y innego k o l o r u . A l e to jeszcze nie wszystko: w w n ę c e stoi łóżko n a k r y t e zieloną, k r a c i a s t ą k a p ą , prze­ sadnie w y d ł u ż o n e , m o ż e dlatego, aby na n i m zmieścić jak najwięcej kolorowych poduszek zasznurowanych b a r w n y m i tasiemkami. P o d ł o ­ ga na n i e w i e l k i m odcinku jest zestawiona z dziewięciu różnobarwnych, nieregularnych p ł a s z c z y z n , na k t ó r e j z lewej strony, na p i e r w ­ szym planie jest umieszczona dziecięca koloro­ wa p i ł k a . P a t r z ą c na ten obrazek, czy inne z tego okresu, j a k : „ K a r m i ą c a matka", „ Z a b a ­ wa po szychcie", „ T a n c e r k a w c y r k u " — m i m o w o l i n a s u w a j ą się t u asocjacje z u w a g ą Ste­ fana Szumana w y p o w i e d z i a n ą na marginesie b o d a ń nad k o l o r y s t y k ą w ś r ó d dzieci. M ó w i on o malowankach dzieci z Chorzowa — a w i ę c bliskiego Szopienicom — gdzie p r z e p r o w a d z a ł badania. „ O r y g i n a l n a , ś w i e ż a i p i ę k n a k o l o r y ­ styka k i l i m u wykonanego przez dzieci, m o ­ g ł a b y b u d z i ć przypuszczenie, że dzieci p o c h o d z ą ze ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m sztuka l u d o w a jest jeszcze ż y w a " ) . To samo w r a ż e n i e odnosi się wobec t y c h p i e r w s z y c h prac W r ó b l a . ;; W r a ż e n i e to p o t ę g u j e r o z b r a j a j ą c a beztroska o proporcje czy p e r s p e k t y w ę , Nogi stolika z lewej strony są nieproporcjonalnie grube w p o r ó w n a n i u do b l a t u . S i e d z ą c a na lewo ż o n a g ó r n i k a , o b i e r a j ą c a kartofle, z u w a g i na brak 142 jakiegokolwiek uwzględnienia załamania świa­ tła, czy zgięcia postaci, sprawia w r a ż e n i e , j a k g d y b y s t a ł a , a miska pozbawiona p u n k t u opar­ cia, w i s i w p o w i e t r z u . Jednak m i ę k k i r u c h c ó r k i o b e j m u j ą c e j m a t k ę za szyję, r a d o ś n i e w y ­ c i ą g n i ę t e r ą c z k i dziecka do p o w r a c a j ą c e g o ojca, d b a ł o ś ć o drobne nawet akcesoria s t a n o w i ą c e 0 charakterze w n ę t r z a izby g ó r n i c z e j — wszyst­ ko to s k ł a d a się na ż y w ą i p r z e k o n y w u j ą c ą n a r r a c j ę obrazu. Z d e c y d o w a n ą dekoracyjność o b r a z ó w W r ó b l a p o t ę g u j e jeszcze p ł a s z c z y z n o w o ś ć p l a m b a r w n y c h , p r z y k t ó r y c h l i n i a jest raczej ś r o d k i e m oddzielenia jednej p l a m y od drugiej. Po p a r o m i e s i ę c z n y m u c z ę s z c z a n i u na k u r s y , W r ó b e l zdobywa podstawowe w i a d o m o ś c i tech­ niczne, jednak nie przez staranne studia, a przez m o ż n o ś ć poznania rodzaju farb i ich sto­ sowania. W t e d y zakupuje t e m p e r ę , m a l u j ą c nadal na n i e g r u n t o w a n y m kartonie. Podobnie, ]ak Ociepka l u b i b ł y s z c z ą c ą p o w i e r z c h n i ę obra­ zu i p r z e c i ą g a n i e k t ó r e l a k i e r e m . P r ó b u j e w t y m czasie z m i e n i ć t e m a t y k ę swo­ ich o b r a z ó w , p r z e c h o d z ą c na zagadnienia pracy. Jednak nie j e m u n a j b l i ż s z e j . B o w i e m W r ó b e l rzadko m a l u j e k o p a l n i ę . D l a swoich w y p o w i e ­ dzi a r t y s t y c z n y c h m u s i m i e ć powietrze, ż y w e barwy. To też namaluje p o w r ó t z kopalni, bu­ d o w ę f i ń s k i c h d o m k ó w (ryc. 10), r e p e r a c j ę t o ­ r ó w kolejowych, p r a c ę p r z y b r u k o w a n i u szos. I tutaj, z e s t a w i a j ą c jego p r a c ę z pierwszego okresu ( „ P o w r ó t do p r a c y " ryc. 9) z obrazkami z drugiego okresu ( „ B u d o w a " , r y c . 11), czy ( „ B r u k a r z " ryc. 17), w i d a ć j u ż p o s t ę p w opano­ w a n i u r y s u n k u . P r ó b a perpektywicznego roz­ w i ą z a n i a d r u g i c h p l a n ó w w z g l ę d n i e m u się uda­ je. Jak k o n s t r u k c j a f r a g m e n t u b u d o w y tak i po­ stacie cieśli cechuje p r a w i d ł o w o ś ć p r o p o r c j i . Kompozycja jest przejrzysta, p e ł n a powietrza, nie ma t u j u ż t ł o k u , j a k w obrazkach z pierwsze­ go okresu, gdzie artysta c h c i a ł wszystko p o w i e ­ dzieć odrazu. W operowaniu b a r w ą p o z o s t a ł na­ dal w i e r n y o s t r y m kontrastom, d a j ą c w „ B u ­ d o w i e " ż ó ł t e drzewo budulcowe, czerwone na n i m cienie i mocne, szafirowe niebo. Ś w i a t ł o ­ cień stara się u z y s k a ć przez silne k o n t r a s t y barwne. W t y m czasie, często odwiedza swego w y k ł a ­ d o w c ę prosi o pokazanie j a k n a j w i ę c e j ilości k s i ą ż e k z zakresu sztuki. Fascynuje go j u ż nie t y l k o barwa, ale urzeka pewne, o k r e ś l o n e z a ł o ­ ż e n i e t w ó r c y , jeśli chodzi o p o s z c z e g ó l n e b a r w y 1 m o ż n o ś ć zastosowania szerokiej j e j skali. Gdy w t y m czasie z o s t a ł a o t w a r t a w K a t o w i c a c h w y s t a w a m a l a r s t w a francuskiego, (niewiele o r y - �Ryc. 9. Wróbel Ryc. 10. Wróbel Paweł. Powrót z pracy, r. 1948. Fot. ze zbiorów Paweł. Kolonia fińskich domków, Związkowego wrzesień 1950 r. w Sosnowcu Muzeum Górniczego Fot. ze zbiorów Związkowego w Sosnowcu. Muzeum �Ryc. Ryc. 12. Wróbel Paweł. 11. Wróbel Paweł. Zbieranie jabłek, Budowa. 1949. sierpień 1950. Fot. w Sosnowcu. Fot. Kalus ze zbiorów Stanisław. Związkowego Muzeum Górniczego �Ryc. 13. Wróbel Panel. Targ na kapustę, 1C50 r. Fot. ze w Sosnowcu. g i n a ł ó w — p r z e w a ż n i e k o l o r o w e reprodukcje), pomimo, że W r ó b e l często j ą odwiedza i jest pod jej u r o k i e m , obrazki jego nie w y k a z u j ą na­ ś l a d o w n i c t w a . W e ź m y np. „ B r u k a r z a " r y c . 17. C e c h u j ą go te same, silne m o d e l u j ą c e linie, k t ó ­ r y m i rysuje b r u k a r z a i d w i e p o m a g a j ą c e m u k o ­ biety. K o l o r nadal z a k ł a d a p ł a s k o , nie sili się na oddanie b r y ł y , zato całość k o l o r y s t y c z n ą prze­ prowadza konsekwentnie w tonacji u g r ó w , c h c ą c w y p r ó b o w a ć swoje m o ż l i w o ś c i w t y m k i e r u n k u . W r ó b e l nadal rysuje s i l n ą k r e s k ą upraszcza­ j ą c k o n t u r y przedstawianego przedmiotu, j e d ­ nak u s i ł u j e b u d o w a ć p r a w i d ł o w o k o m p o z y c j ę obrazu, p r ó b u j ą c z a s t o s o w a ć te ze zdobytych w i a d o m o ś c i , k t ó r e m u o d p o w i a d a j ą . I to jest jego okres d r u g i . W lecie 1950 r o k u jest po raz pierwszy nad morzem, s k ą d p o w r ó c i w s z y m a l u j e s e r i ę obraz­ k ó w , gdzie z n o w u u s i ł u j e o d d a ć charakter po­ wszedniego dnia w ż y c i u l u d n o ś c i wybrzeża. A w i ę c b ę d z i e to ż o n a r y b a k a o c z e k u j ą c a po­ w r o t u m ę ż a z dzieckiem na r ę k u , odpoczynek na w y c i ą g n i ę t e j łodzi, fragment w i o s k i rybac­ k i e j , czy dziewczyna t r z y m a j ą c a kosz z r y b a ­ m i (ryc. 17). N a s t ę p n i e , w m i e s i ą c a c h jesiennych 1950 r e k u maluje d r u g ą s e r i ę o b r a z ó w d u ż y c h zbiorów Związkowego Muzeum Gó nizego r o z m i a r ó w w y s t a w i o n y c h częściowo na ostatniej, wojewódzkiej wystawie plastyków - amatorów w K a t o w i c a c h . Wraca w n i c h do ulubionego te­ m a t u zbiorowego ż y c i a d a j ą c „ T a r g na k a p u ­ s t ę " (ryc. 13), ,Zbiór j a b ł e k " (ryc. 12), wreszcie ostatni „ K a r u z e l e " . M a l u j e je na p ł ó t n i e d a j ą c g r u n t suchy, k t ó r y bardziej odpowiada jego t e m ­ peramentowi. I w t e d y nie t y l k o wraca do d a w ­ nej t e m a t y k i , ale i jej swoistej i n t e r p r e t a c j i m a ­ larskiej. Porzuca t r o s k ę o zbyt staranne, r r a i i styczne u j ę c i e w i z j i malarskiej, przestaje zajmo­ w a ć s i ę s z c z e g ó ł a m i , j a k np. r y s a m i t w a r z y , daje ujście s w e m u u m i ł o w a n i u k o l o r u (ryc. 14). Jed­ nak w budowie obrazu, r o z ł o ż e n i u d r u g i c h p l a ­ n ó w , czy umiejscowieniu ź r ó d ł a ś w i a t ł a jest bar­ dziej zdyscyplinowany i ś w i a d o m y tego, co chce w y r a z i ć . To nie znaczy, że w y r z e k a się p r a w d y . W r ó b e l stale do niej zmierza, jednak tempera­ m e n t jego nie pozwala m u j e d n o c z e ś n i e r o z w i ­ j a ć swoich m o ż l i w o ś c i ; w c i ą ż jeszcze jest po­ c h ł o n i ę t y b a r w ą . W i d z i m y , b o w i e m w t y c h ob­ razach, że pragnie z a s t o s o w a ć zdobyte w i a d o m o ­ ści, p r z e p r o w a d z i ć konsekwentnie założenia kompozycyjne i kolorystyczne (ryc. 16, 17). Jednak nie zawsze m u s i ę jeszcze to udaje. 145 �czerwone p u n k t y . Te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y a r t y s t ą p r z y stosowaniu b a r w w obrazie „ J a n Wieczorek p r z e m a w i a j ą c y na w i e c u " , gdzie w z b o g a c i ł b a r w ą ubrania s ł u c h a c z y , c h o ć szta­ faż a r c h i t e k t o n i c z n y s t a r a ł s i ę o d d a ć j a k n a j ­ bardziej realistycznie. Ryc. 14. Wróbel Paweł. ze zbiorów Związkowego Rybaczka. Muzeum Sierpień 1950. Fot. Górniczego w Sos- W „ T a r g u na k a p u s t ę " (ryc. 13) p r ó b u j e opraco­ w a ć ś w i a t ł o c i e ń w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w . Jed­ nak p r ó b ę przeprowadza na p i e r w s z y c h d w ó c h postaciach p i e r w s z o p l a n o w y c h (u d o ł u z lewej strony) — na w i ę c e j nie ma c i e r p l i w o ś c i . T a k samo stanowczo odrzuca rysowanie szczegółów t w a r z y . W „ Z b i o r z e j a b ł e k " (ryc. 12) d a ł je, po­ t e m z a m a l o w a ł — nie m ó g ł d a ć , tak j a k b y p r a g ­ n ą ł . Jednak ś w i a t ł o c i e ń na s p ó d n i c y k o b i e t y sto­ j ą c e j na drabinie, g w a ł t o w n i e o d w r a c a j ą c e j się do widza w p o r ó w n a n i u z opracowaniem ż o n y g ó r n i k a w obrazie „ P o w r ó t z p r a c y " (ryc. 9) w y ­ kazuje d r o g ę r o z w o j o w ą W r ó b l a , j a k ą p r z e s z e d ł w swoich poszukiwaniach p o m i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem. C z ę s t o jednak daje się u n i e ś ć s w e m u tempe­ r a m e n t o w i i z m y s ł o w i dekoracyjnemu, k t ó r y tak w y r a ź n i e znaczy c a ł ą jego t w ó r c z o ś ć . W e ź ­ m y obraz: „ Z b i ó r j a b ł e k " (ryc. 12). J a b ł k a u k ł a ­ dane w koszu na p i e r w s z y m planie, z p r a w e j strony obrazu są d u ż o mniejsze od t y c h , l e ż ą ­ cych w g ł ę b i na ziemi za m ę ż c z y z n ą , k t ó r y j e u k ł a d a w koszu. Na pytanie, dlaczego tak je na­ malował, W r ó b e l o d p o w i e d z i a ł , że p r z e s t r z e ń zielona b y ł a za pusta i b y ł o b y b r z y d k o , g d y b y j a b ł k a t w o r z y ł y na zielonej t r a w i e j e d y n i e m a ł e 141 Podobnie apodyktycznie ustosunkowuje s i ę W r ó b e l do modela. W ogóle nie l u b i i nie u m i e r y s o w a ć z modelu. Raczej model u w a ż a za p o d ­ n i e t ę do w ł a s n y c h p r z e d s t a w i e ń w i d z i a n y c h p r z e d m i o t ó w , czy z d a r z e ń . Charakterystyczny będzie dla jego artystycznej m e n t a l n o ś c i e p i ­ zod n a s t ę p u j ą c y ; k t ó r y m i a ł miejsce w czasie w y k ł a d ó w na kursie. W y k ł a d o w c a ustawił m a r t w ą n a t u r ę — ciemnozielona b u t e l k a na tle czerwonej m a t e r i i , obok k a w a ł e k szafirowej tkaniny. Wróbel próbuje naszkicować ołów­ kiem, czy w ę g l e m , zaledwie paroma k r e s k a m i , po c z y m przechodzi do malowania. Z u p e ł n i e m u się nie udaje; maluje tego dnia a k w a r e l ą , po­ s z c z e g ó l n e b a r w y z l e w a j ą s i ę ze sobą. W r ó b e l traci c i e r p l i w o ś ć . Wreszcie z m y w a c a ł y papier w o d ą , bierze f a r b ę palcem i na w i l g o t n y m pa­ pierze m a l u j e ś m i a ł o p r a w i e nie p a t r z ą c na m o ­ del. Przestaje b y ć dla niego potrzebny. N i e po­ doba m u s i ę o d c i e ń szafiru i nie chce go p o ł o ­ żyć obok czerwieni. Daje zamiast t k a n i n y sza­ firowej — żółtą. Jednak w zestawieniu z czer­ w o n ą , r o z c z ł o n k o w a n ą z i e l e n i ą b u t e l k i , ta — wydaje m u się za pusta. N a m y ś l a się c h w i l ę , po czym u k r ę c o n y m z p a p i e r u kwaczem, daje na żółtej m a t e r i i d u ż e , fioletowe k r o p k i . M o ż e ­ m y to w y t ł u m a c z y ć j e d y n i e t y m , że poprzez wszystkie obrazy W r ó b l a p r z y ś w i e c a tak cha­ rakterystyczne dla sztuki dziecka i sztuki l u d o ­ wej zagadnienie d e k o r a c y j n o ś c i obrazu. Jest ono w c i ą ż jeszcze c z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m i raczej, ono decyduje o charakterze obrazu. W r ó b e l jest n i e z w y k l e p ł o d n y m malarzem. Dotychczas n a m a l o w a ł o k o ł o 50 o b r a z ó w . M a ­ luje szybko, c h c ą c j a k n a j p r ę d z e j d a ć odbicie p r z e ż y t y c h w r a ż e ń . Bardzo często — j a k sam m ó w i — temat przychodzi d o ń z z e w n ą t r z . W r a ­ cając z pracy, z a u w a ż y j a k i ś szczegół, który staje się p u n k t e m w y j ś c i o w y m całej k o m p o z y ­ cji. Jednak w o k o ł o tego s z c z e g ó ł u narasta po­ t e m cała, w ł a s n a narracja obrazu. Szczegół ten jest p u n k t e m w y j ś c i o w y m nie t y l k o t r e ś c i przedstawianej na obrazie, ale n i e k i e d y k o l o ­ r y t u . T a k na p r z y k ł a d b y ł o z c i e k a w y m obra­ zem: „Dzieci na h a ł d z i e " (ryc. 18). W r ó b l a za­ i n t e r e s o w a ł k o l o r y t nieba r o z c i ą g a j ą c y się poza h a ł d ą , na k t ó r e j b a w i ł y się dzieci. S t a r a ł się go n a m a l o w a ć po c z y m całość r o z w i ą z a n i a b a r w ­ nego u z a l e ż n i ł od tego nieba. �Ryc. 15. Wróbel Paweł. Manifestacja, Ryc. Paweł. Dworzec, r. 1950. Fot. ze zbiorów 16. Wróbel tempera 1950 r. Fot. ze zbiorów w Sosnowcu. Związk. Związk. Muzeum Muzeum Górniczego Górniczego- w Sosnowcu. �Ryc. 17. Wróbel tiyc. 18. Wróbel Paweł. Dzieci na hałdzie. Paweł. Brukarz. Fot. Adam Wrzesień 1950 r. Ze zbiorów w Sosnowcu Bogusz Związkowego Muzeum Górniczego �Tak zresztą przeprowadza Wróbel zagadnie­ nie kolorytu we wszystkich swoich kompozy­ cjach. Kolor zakłada zaczynając od nieba i od tonacji, w jakiej utrzyma niebo, uzależnia całą kompozycję barwną obrazu. Raczej nie zdaje sobie sprawy, że następne plamy barwne wy­ pływają konsekwentnie ze sharmonizowania ich z pierwszą. Tak, naprzykład w „Targu na ka­ pustę" (ryc. 13) niebo ma zielonawoszare tony i takie same są płócienne dachy straganów, czy dachy domów. Kieruje tu nim podświadoma wola twórcza, która silnie broni Wróbla przed zmanierowaniem czy niewolniczym naśladow­ nictwem oglądanych obrazów, czy reprodukcji dzieł malarstwa dojrzałego, do której ma ułat­ wiony dostęp bardziej, niż którykolwiek inny artysta ludowy. Silne więzy z tradycjami sztuki ludowej tak wyraźnie zaznaczone w pierwszych jego pra­ cach, wystąpiły ostatnio u Wróbla, gdy skom­ ponował projekt na dekorację świetlicy, za któ­ ry otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie. Całość koncepcji artystycznej została rozwią­ zana w charakterze ludowym. Ujął tak nie tylko wnętrze, ale styl projektowanycn me­ bli i ich ornamentykę. Po czym, idąc po tej linii, trzymał się ściśle założeń konkursowych, interpretując je samodzielnie, czego dowodem jest portret Prezydenta w całej postaci, choć takiego nigdzie nie widział. Ściany świetlicy, meble, a więc krzesła, stoły, szafy, podstawy do kwiatów, czy stolik pod radio zostały cał­ T kowicie wykorzystane, jako płaszczyzny deko­ rowane. Motywy stosowane są niewątpliwie re­ miniscencją mebli ludowych, które widział w domu rodzinnym, czy u sąsiadów, co zresztą powtarzało się w jego obrazach wnętrz górni­ czych. Dzięki tym momentom, które były w y ­ razem silnych tradycji kulturowych, projekt Wróbla tchnął prawdą i stworzył wnętrze do którego każdy mieszkaniec Szopieniec, czy Ja­ nowa chętnie przyjdzie, aby odpocząć po pracy. Wróbel — nie tylko ze względu na duży ta­ lent, silną łączność z tradycjami sztuki ludowej, ale swoją drogę twórczą — jest jednym z naj­ ciekawszych i najbardziej charakterystycznych przykładów kształtowania się surowego talen­ tu robotniczego, poddanego nagle silnemu dzia­ łaniu czynników zewnętrznych wyzwalających zeń doznania artystyczne. Twórczość jego jest przykładem, jak tego typu „naiwny realista" powoli adaptując wybrane przez siebie elemen­ ty ze sztuki dojrzałej staje się artystą świado­ mym swoich możliwości. Jego nawroty do nie­ których dawnych środków wyrazu są tylko jed­ nym z licznych etapów na jego drodze ciągłych poszukiwań ) . 4 1. Mobius M. R.: Henri Rousseau (Zum Zelstbildniss von 1890). Der Cicerone X V I I I Jahrg. Heft 6. str. 179— 193. 2. Żywirska Maria: Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej. Polsk. Szt. Lud., nr. 1—2. 1949. 3. Szuman Stefan i Brzychczy Karol. Rozwój kolo­ rystyki w sztuce dziecka. Warszawa 1938, str. 3. 4. Większość cytowanych obrazów jest własnością Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58db87a9682cf9172bc99912af6979c8.pdf f9b1acea91c1fe1592106fbf067ee009 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4021 Title A name given to the resource Recenzje i drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.146-160 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA W JADWlSlNlE Aktualne zagadnienia plastyki ludotuej BOHDAN Zorganizowana w Jadwisinie przez P a ń s t w o w y I n ­ stytut bziuki w dniach 13, 14 i 15 maja br. Konferen­ cja poświęcona aktualnym zagadnieniom plastyki ludodowej była nawiązaniem do obrad Sekcji Sztuki L u ­ dowej krakowskiej Konferencji w Sprawia Badań Nad Sztuką. Znaczenia Konferencji Krakowskiej, wchodzącej w skład prac naukowych związanych z Kongresem Nauiii, polega na gruntownym przeanalizowaniu proble­ matyki naukowej wszystkich dziedzin sztuki. Dyskusja przeprowadzona w szerokim zespole twórców, teore­ tyków i historyków sztuki, dotyczyła przede wszyst­ kim podstawowych założeń metodologicznych i ideo­ logicznych, dokonała krytycznego przeglądu i oceny nauki polskiej w zakresie badań nad sztuką, wytycza­ jąc nowe kierunkF prac teoretycznych i histoiycznych. Konferencja przeprowadziła również podsumowanie dotychczasowego dorobku ideologicznego i metodolo­ gicznego, k t ó i y wyrastał w walce o realizm socjali­ styczny w polskiej sztuce, a hierarchię i kolejność prac naukowych podyktowały przecie "wszystkim wy­ mogi twórczego warsztatu sztuki polskiej. Konferencja Krakowska stanowiła przejście do nowego etapu ze­ społowych p i a ć naukowych, do rozwiązywania pro­ blematyki płynącej z leninowskiej teorii odbicia, jak również w n i o s k ó w w y n i k a j ą c y c h ze stalinowskiej teo­ rii narodu i narodowej kultury, a zwłaszcza ostatnich prac Stalina związanych z zagadnieniami językoznaw­ stwa. Zasadniczy problem kształtowania nowej sztuki polskiej socjalistycznej w treści i narodowej w for­ mie, określa problematykę sztuki ludowej Konfe­ rencja Krakowska wytyczając program prac nau­ kowych, mając na celu gruntowne przebadanie dziedzicta polskiej sztuki, zaakcentowała sprawę przera­ stania „ludowości" w ogólnonarodową twórczość artystyczną. "W dziedzictwie bowiem narodowego folkloru, w rozległych doświadczeniach ludu, wyrosłych z jego pracy i walki, z jego sytuacji klasowej, z radości ludu i z jego smutków, tkwią wielkie skarby mądroś­ ci i doświadczeń, sięgające tradycjami niekiedy we wczesnodziejową przeszłość narodu. W dziedzictwie tym tkwią zarazem i przesłanki narodowej formy. Zachodzi więc pytanie, w jaki sposób zamierzamy obecnie, w oparciu o analizę naszego dorobku sztuki warstw elitar­ nych i twórczości ludowej, przy pomocy czynnika nau­ kowego, zapewnić poszanowanie artystycznego dzie­ dzictwa sztuki ludowej, zapewnić pełne poznanie, prze­ badanie i wykorzystanie doświadczeń twórczych i war­ sztatowych, przy jednoczesnym włączeniu jej ż y w y c h sił twórczych w szeroki nurt rozwojowy współczesnej sztuki polskiej. Dyskusje krakowskie wykazały z jednej strony, du­ że bogactwo dorobku faktograficznego, szerokiego za­ sięgu badań terenowych, — z drugiej strony istniejące duże zaniedbania w zakresie prac teoretycznych, syn­ tetycznych, ujmujących całokształt zagadnienia twór­ czości ludu. 146 URBANOWICZ Tak w i ę c przed Konferencją Jadwisińską zarysowały Bię następujące zagadnienia: a) problem definicji, isto­ ty i zakresu sztuki ludowej, w oświetleniu materializ­ mu dialektycznego i historycznego; b) problem klasowości sztuki ludowej, jej stosunek do sztuki warstw elitarnych; c) wykrycie postępowych nurtów sztuki l u ­ dowej, jak również e l e m e n t ó w ludowości w sztuce warstw elitarnych, d) analiza i ocena dotychcza­ sowych metod opieki nad sztuką wsi polskiej (pra­ ce teoretyczne i krytyczne); e) zagadnienie tzw. twór­ czości amatorskiej; f) rola sztuki ludowej w kształto­ waniu jednolitej ludowej socjalistycznej kultury narodu polskiego; g) zagadnienie rzemiosła i przemysłu, me­ tody korzystania z dorobku ludowego, strona gospo­ darcza i kulturalna tego zagadnienia; h) problem kształcenia twórców ludowych i metody przyswajania dorobku ludowego w naszym szkolnictwie artystycznym oraz sprawa kadr pracowników naukowych. Streszczając, Konferencja Jadwisińską stanęła przed trzema zasadniczymi zagadnieniami: 1) określenie sto­ sunku do dorobku plastyki ludowej, 2) analiza aktual­ nej sytuacji, 3) przerastanie twórczości ludowej w sztu­ kę ogólnonarodową epoki realizmu socjalistycznego. Ogrom tych zagadnień przekraczał oczywista możli­ wości jednej parodniowej konferencji. Konferencja zgromadziła zespół etnografów, historyków sztuki, pla­ styków zawodowych i ludowych, jak również działaczy i organizatorów, oraz przedstawicieli instytucji gospo­ darczych, gdzie problematyka kultury ludowej posiada szczególne znaczenie. Konferencja miała charakter roboczy, pizy czym wy­ stąpienia poszczególnych uczestników nie posiadały charakteru wypowiedzi oficjalnych, reprezentujących stanowiska tej czy innej instytucji. Na obradach za­ ciążyła zbyt duża ilość referatów i przygotowanych wypowiedzi, co z jednej strony w p ł y n ę ł o na w a g ę kon­ ferencji, z drugiej strony skracało czas, przeznaczony na dyskusję. N i e w ą t p l i w y m brakiem była niedostateczna ilość referatów poruszających ogólne zagadnienia teorii sztuki i estetyki. Celem niniejszej pracy, jest wypunktowanie pro­ blematyki konferencji, omówienie szkicowe zasad­ niczych tez referatów i dyskusji oraz podanie w cyta­ tach istotniejszych sformułowań. Biorąc pod u w a g ę fakt publikowania przez „Polską Sztukę Ludową" sze­ regu referatów i wypowiedzi, nie zachowujemy właści­ wych proporcji przy omawianiu poszczególnych refe­ ratów i wystąpień, pomijając lub określając szkicowo wypowiedzi, niejednokrotnie wartościowe, które jed­ nak bądź stały na uboczu zasadniczej problematyki konferencji, bądź w y m a g a j ą szczególnych omówień. P o d s t a w o w ą wypowiedź, określającą stosunek do do­ robku plastyki ludowej, stanowi referat prof, dr К. P i w o c k i e g o pt. „ N u r t ludowo-narodowy w s z t u c e p o l s k i e j " . Cytujemy z refe­ ratu zasadnicze, uogólniające sformułowania, pomijając całą bogatą dokumentację historyczną tez referatu. �„Ujmowanie sztuki ludowej w jej historycznym roz­ woju napotyKaio i napotyka na znaczne trudności, — każdemu badaczowi rzuca się przecie wszysdom w oczy jej Konserwatyzm, przywiązanie ao form i procederów technicznym przecnoazącycn tradycyjnie z pokolenia na poKoieme. wszyscy uczeni wysuwali na czoio swych iOiwazLii Wiasrue zachowawczość tej sztuki — stad po­ jawiła się w nauce tendencja by przy pomocy nie­ zmiennych i jakoby wiecznotrwałych cech sztuki l u ­ dowej rekonstruować zaginione ogniwa naszej przesz­ łości artystyczntj. bkierowanie uwagi badaczy na eraay cyjność s a u k i ludowej przesłoniło im zrozumienie, ze jak wszytUio mne w zjawiskach społecznych, roz­ wija się ona, zmienia, usycha w niektóry cii swoich gaięziacn, że sztuka ludowa przecie wszystkim jest kate­ gorią historyczną. Pozorna niezmienność lorai sztuki ludowej, kusiła nas ao formułowania ogólnych prawideł twórczości ludowej, do zacieśniania zagadnień tej twór­ czości, do zjawisk najuporczywiej trwałych niezmien­ ny cń i prymitywnych. Tendencje te eliminują z zakre­ su badań ogromne działy przeszłości artystycznej. Inną trudnością w traktowaniu sztuki ludowej w aspekcie historycznym jest brak materiału zabytkowego sięga­ jącego głębiej niż wiek X V I I I " . Prof. I-iwocki stwier­ dza dalej, „ogromne połacie naszej spuścizny arty­ stycznej możemy uważać za nurt ludowy w sztuce pol­ skiej. Czy można go jednak nazwać narodowym? We­ dle klasycznego sformułowania Lenina, w każdym spo­ łeczeństwie klasowym płyną dwa równoległe nurty kultury, jeden służący interesom klas posiadających, drugi wyrażający potrzebę mas ludowych. Prądy te w ciągu dziejów niejednokrotnie się ze sobą splatają i krzyżują, gdyż niezorganizowana, ale żywiołowa siła tych mas, odgrywa w życiu każdego społeczeństwa de­ cydującą rolę. Odnosi się to także, oczywiście, do zja­ wisk artystycznych. Stąd pierwiastki ludowe przenika­ ją z reguły do najbardziej zdawałoby się ekskluzywnej sztuki, służącej potrzebom najwyższej elity społeczeń­ stwa klasowego. Tak należy, sądzę, rozumieć dialek­ tyczną jedność kultury mimo istnienia w niej dwóch antagonistycznych nurtów. Wspólnota kultury jest prze­ cież obok języka, terytorium, życia ekonomicznego i układu psychicznego — jedną z cech narodu w rozumie­ niu definicji Stalina. Wspólnota układu psychicznego i kultury objawiają się w sztuce przez narodową for­ mę sztuki, mająca w stosunku do szybko zmieniających się ich treści ideologicznych, służących każdorazowej nadbudowie — charakter bardziej statyczny, w y r a ż a ­ jący się w pewnych tradycyjnych nawykach przedsta­ wiania rzeczywistości, jej widzenia i odbijania. W tym sensie nurt ludowy sztuki polskiej, którego cecha, jest przecież kształtowanie obrazu plastycznego, w oparciu o tradycyjną formę, jest równocześnie nurtem narodo­ wym. Stąd waga badań nad sztuką ludową dzisiaj, gdy mamy praktycznie budować nową, bezklasową, jedno­ litą kulturę, narodową w formie, o nowej socjalistycz­ nej treści. Badania te nie są właściwie rozpoczęte. Ucze­ ni zajmujący się sztuką ludową ograniczali się niemal wyłącznie do twórczości X I X wieku, zrzadka cofając się w wiek poprzedni. Wartościowanie sztuki, oparte o obce wzory, nie pozwoliły nam na zwrócenie uwagi na niezmierne bogactwo polskiej tzw. prowincjolnej sztuki oraz na jej cechy wyróżniające ją od współcze­ snych dzieł na zachodzie Europy. Jej odrębna od wzor­ ców, swoistość form piętnowana była nazwą barbaryzmów". Prof. К. Piwocki konkluduje tezy swego referatu: „głównym celem była próba udowodnienia, że współ­ czesna sztuka ludowa posiada s w ą historię, swój nie­ przerwany rozwój od najdawniejszych czasów i że bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców była prowincjonalna sztuka" i że „sztuka prowincjonalna w swej istocie była równocześnie głównym nurtem sxtuki narodowej w formie". Prof. Stanisław S z c z o t k a , dając w swym re­ feracie obszerny zarys politycznej i gospodarczej hi­ storii wsi polskiej, zwraca u w a g ę na możliwości prze­ sunięcia głęboko wstecz badań na szaika. ludową, przy odpowiednim wykorzystaniu archiwaliów w postaci sądowych ksiąg wiejskich, zapisów testamentowych itp. Mgr. Zbigniew R e w s k i, polemizując z szereS-Kiri w y w o d ó w prof. Piwockiego, podkreślił w swej wypowiedzi konieczność przeprowadzenia dodatkowycn badań dla potwierdzenia szeregu uogólnień referatu. Wskazał on na ciągłość tradycji cechowej, przedstawił szereg przykładów „majstersztyków" krakowskiego cechu budowniczych i kamieniarzy, w których rzucają SxQ w oczy pewne odstępstwa od kanonów poprawności architektonicznego komponowania. Posiada to dla nas doniosłe znaczenie, gdyż jak stwierdza mgr. Z. Rewski omawiana sztuka prowincjonalna stanowi najsilniej wyczuwalną i wizualnie zrozumiałą grupą sztuki na­ rodowej. Jeśli chodzi o sztukę ściśle chłopską uważa on za możliwe (mimo braku bezpośrednich przekazów źródłowych) przyjęcie znacznie szerszego zakresu twór­ czości, od tego jaki zarysował się w referacie prof. P i ­ wockiego. Na marginesie tematyki konferencji, mgr. Rewski przedstawił nowe naświetlenie genezy architektury późnorenesansowej, określanej dotąd terminem lubelsko-kaiiskiej, a zawężanej do pewnej części architek­ tury kościelnej. Referent rozszerza zasięg tego typu do granic historycznej Małopolski z Krakowem na czele. Architektura ta występująca w szeregu miast prowin­ cjonalnych jak: Pińczów, Kielce, Sandomierz, l u b l i n , Tarnów, Jarosław, wiąże się z ówczesnym ż y w y m r u ­ chem budowlanym, rozwijającym się pod patronatem magnackich rodów małopolskich. Obejmuje ona zarów­ no zabytki budownictwa kościelnego jak i świeck.ego oraz cały zespół form plastyki architektonicznej. Mgr. Kazimierz P i e t k i e w i c z podkreśli ko­ nieczność uzupełnienia problematyki referatu pref. P i wockiego zagadnieniami rzemiosła wiejskiego, a w szczególności ceramiki, tkactwa itp. Badania prowa­ dzone w tym kierunku niewątpliwie poszerzyłyby znacznie zakres naszych wiadomości o twórczości ludu wiejskiego. Dr Roman R e i n f u s s w swej wypowiedzi, idzie po linii w y w o d ó w referatu, podkreślając między inny­ mi, iż badania sztuki ludowej dotąd szły zasadniczo w kierunku szukania istoty sztuki ludowej, pojmowa­ nia jej jako swoistego „ludowego stylu", w zasadzie swej niezmiennego, ponadklasowego i wspólnego wszy­ stkim ludom świata. Wynikiem tego były coraz bar­ dziej precyzyjnie rozbudowane określenia ludowego stylu, oparte na analizie cech formalnych wiejskiej twórczości artystycznej. Jako sztukę prawdziwie ludo­ wą uznawano sztukę „samorodną' wsi, przekazywaną z pokolenia na pokolenie w drodze tradycji ustnej i warsztatowej. Dr Reinfuss stwierdza, iż rozważanie 147 �rozwoju sztuki ludowej w płaszczyźnie wyłącznie for­ malnej, jest z gruntu ahistoryczne, nie ujmuje istoty zróżnicowania twórczości artystycznej na ludową i nieludową. Kryterium formalne powoduje zawężanie obrazu sztuki ludowej, eliminując z tych badań całe ich dziedziny. Warunki historyczne przyczyniały się do powstania odrębnej szluki ludowej determinując jej rozwój. O sztuce ludowej jako twórczości artystycznej, wyodrębnionej od innej nieludowej, można mówić do­ piero wówczas, gdy istnieje sam „lud", pojmowany j a ­ ko klasa społeczna; — w społeczeństwie żyjącym w warunkach wspólnoty pierwotnej nie ma wyodrębnio­ nej sztuki ludowej. Przejaw świadomości klasowej w twórczości ludowej dostrzega dr Reinfuss w tematy­ ce zbójnickiej obrazów na szkle i satyrze społecznoobyczajowej, zawartej w niektórych utworach ludo­ wej literatury. Prot'. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i podkreśla w dotychczasowych badaniach jednostronność zainte­ resowań sprawami zdobnictwa i ornametyki („zbie­ ractwa motywów"). ,,I to co w badaniach winno być opracowane na końcu, stało się podstawą do określeń i charakterystyki sztuki ludowej". Konsekwencje tych tendencji odczuwamy szczególnie silnie w praktyce przez sprowadzanie całej problematyki sztuki ludowej do zagadnień zdobiny, motywu, ornamentu, gubiąc w ten sposób cały złożony charakter tego zagadnienia. Prof, dr Juliusz Starzyński, podsumowując pierwsze wyniki dyskusji, akcentuje znaczenie i wartość prac prof. Niedosziwina oraz Fiedorowa Dawidowa piętnu­ jącego, między innymi, tendencje niektórych history­ ków sztuki „błędnie usiłujących z różnych dzieł prze­ szłości w y ł a w i a ć jakieś drobne aspekty i w nich w i ­ dzieć wyraz ludowości, — w ten sposób akcentowano przy analizie dzieła zjawiska drugorzędne, urzekając się faktem zniekształceń wzorów i apoteozując to, u patrywano w prymitywizmie cechy ludowości". Referat Aleksandra V/ o j C i e c h o w s k i e g o , publikowany w niniejszym numerze, był jakby k o n t y ­ nuacją referatu prof. Piwockiego; referent sumuje i wartościuje sformułowania teoretyków, traktujące 0 sztuce ludowej, omawia sposoby popierania twórczo­ ści ludowej i opieki nad istniejącymi ośrodkami tej sztuki w wieku X I X i X X , jak również formy łącze­ nia sztuki ludowej z rzemiosłem i przemysłem arty­ stycznym. Mgr. Mieczysław P o r ę b s k i (nawiązując do zagadnienia dziedzictwa przeszłości) starał się w swej wypowiedzi dać odpowiedź na pytanie: „co z tego do­ robku i w jaki sposób przejąć ma współczesne nadze malarstwo, rzeźba, grafika, architektura, rzemiosło 1 przemysł, dalej, jaki rna być stosunek sztuki ludo­ wej do tradycji artystycznych sztuki uprzywilejowa­ nej". Zadaniem historyków i t e o i e t y k ó w oraz badaczy kultury ludowej jest szukać odpowiedzi na te p y t a ­ nia, w oparciu o konkretny materiał faktów i o ogól­ ne zasady teorii materializmu dialektycznego i histo­ rycznego. Fakty przytoczone przez prof. Piwockiego przyczyniają się do zerwania legendy rzekomej „nie­ zmienności", „pierwiastkowości" i izolacji naszej sztuki ludowej, wykazując jej dialektyczne przemiany na przestrzeni dziejów, jej stałe zazębianie się ze sztuką służącą potrzebom kościoła, dworu, szlachty czy mie­ szczaństwa. Autor referatu rewindykuje w ten spo­ sób dla pojęcia sztuki ludowej czy ludowości nowe 14H obszary pogranicza, wskazuje nowe kierunki, w k t ó ­ rych powinny iść dalsze badania jej dziejów i dorob­ ku. Ale ta wymiana wartości pomiędzy szeroko histo­ rycznie pojętym podłożem ludowym, a kulturą i sztu­ ką warstw uprzywilejowanych, ten ruch podwójny występujący i zstępujący urywa się. W X I X wieku mamy już do czynienia właściwie tylko z ruchem „zstępującym". Wypieram przez konkurencję przemysłowo-kapitalistyczną rzemieślnicy cechowi wycofują się na wieś, pracują dla odbiorcy wiejskiego — który w tym okresie uzyskuje szersze możliwości kulturalnoartystycznego rozwoju. Sztuka cechowa przekazuje wsi szereg swoich zdobyczy, form i umiejętności, ulegając z kolei twórczemu przeobrażeniu i przystosowaniu — w dalszej walce z kapitalistycznym rynkiem, ta sztu­ ka ludu stopniowo traci pozycję po pozycji. Poprze­ stanie na tym obrazie, określałoby nasze wnioski r a ­ czej pesymistycznie — inaczej to będzie wyglądać, gdy uwzględnimy drugą nieodłączną cechę dialektycznego procesu „ruch wstępujący". Są to zjawiska związane bezpośrednio z siłami ludowego chłopskiego czy m a ł o ­ miasteczkowego podłoża, zjawiska pierwszego rewo­ lucyjnego wystąpienia sił ludowych — wyrażające się w zapoczątkowaniu naszej wielkiej ogólnonarodowej linii malarstwa historycznego i rodzajowego. Przecho­ dzenie do sztuki ogólnonarodowej jednostek twórczych na tym właśnie podłożu wyrosłych, z nim bezpośrednio związanych, lub tkwiących w jego problematyce, stwa­ rza właśnie ó w ruch „wstępujący" przenoszenia pro­ blematyki ludowej, jej realistycznego widzenia i k l a ­ sowego stanowiska na grunt sztuki ogólnonarodowej. Fakty te świadczą, że lud w okresie, o którym mowa, nie był już bynajmniej bierną izolowaną żyjącą w ł a s ­ nym tylko życiem masą — że stawał się coraz dobit­ niej żywą częścią narodu. Nurt ludowy w sztuce ó w ­ czesnej, nie płynął jakimś odosobnionym korytem sztu­ ki ludowej w sensie ścisłym, ale przelewał się w ogólny nurt sztuki polskiej, wnosząc w e ń najbardziej istotne i cenne wartości. Kol. Wojciechowski w referacie swym przypomniał nam jak to Norwid chciał podnosić „ludo­ we" do „narodowego". W tym wypadku Norwid kwito­ wał proces, który był warunkowany samą logiką dialektyki dziejowej. Ref. kol. Wojciechowskiego miał r ó w ­ nież w y d ź w i ę k i pesymistyczne. Przez cały długi okres „zajmowania się sztuką ludową nie umiano zrobić z nią nic rozsądnego i dziś — problemom nie widać końca". Zajmowanie się sztuką ludową nie mogło dać p e ł n i e j ­ szych rezultatów, to jasne, i to wynika wyraźnie z kla­ sowego uwarunkowania tego zjawiska. Istotnym jest jednak fakt, że od połowy X I X wieku żywa i zdolna do przemian sztuka ludowa jest ciągle aktualnym pro­ blemem, że jej istnienie będące wyrazem wzmożonej prężności sił chłopskich — zmuszało ideologów panu­ jącego systemu do takiego czy innego zajmowania dla niej miejsca w klasowej antagonistycznej strukturze społeczeństwa, a w gruncie rzeczy szukania ratunku wobec jałowości i bezpłodności takich w y k w i t ó w kul­ tur kapitalistycznych jak „style historyczne", secesja cz.y modernistyczny funkcjonalizm. Dziś cały ten pro­ blem dla nas nie istnieje. Nie chodzi już o znalezienie miejsca dla sztuki ludowej, ale o pełne rozwinięcie jej i przetworzenie w jednolitą już socjalistyczną w treści, sztukę całego narodu. Kamieniem probierczym w ca­ łym procesie nawiązywania i wytyczną przejmowania kultury ludowej jest kryterium realizmu. Kryterium �to będzie dla nas decydujące w określeniu przydatno­ ści poszczególnych elementów dziedzictwa dla tworzo­ nej przez nas sztuki realizmu socjalistycznego''. „Nie będę się tu zatrzymywał przy zagadnieniach fi­ guralnego malarstwa i rzeźby. Sztuka ludowa ma tu praktycznie stosunkowo mniejszą rolę do spełnienia, a dzisiejsza twórczość ludowa w tym zakresie wiąże się już raczej ze skomplikowanym problemem twór­ czości amatorskiej. Natomiast w zakresie rzemiosła i przemysłu zagadnienie dziedzictwa sztuki ludowej jest b e z w ą p i e n i a zagadnieniem centralnym, stanowiąc tutaj główne i podstawowe dziedzictwo naszej przesz­ łości. Rozumiejąc przez realizm prawdziwe odbicie rzeczywistości społecznej swojego czasu w jej istotnych cechach, uważamy za istotne przy tym cechy walki i wzrostu, wzmagania się i potężnienia postępowych sił społecznych — walki o awans klasowy, gospodar­ czy i kulturalny". ( Prof. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i w wypowie­ dzi swojej podzielił się z uczestnikami Konferencji do­ świadczeniami nabytymi w wieloletniej pracy w „War­ sztatach Krakowskich" i „Ładzie". Obszernej jego wy­ powiedzi na tym miejscu streszczać nie będziemy, gdyż ukaże się ona w całości w jednym z najbliższych nu­ merów Polskiej Sztuki Ludowej. Analizę metod opieki nad twórcami i ośrodkami sztuki ludowej otwiera wypowiedź mgr. K . P i e t ­ k i e w i c z a . Scharakteryzował on działalność R e ­ feratu Sztuki Ludowej, Min. Kultury i Sztuki w l a ­ tach 1945 — 1951. Referat Sztuki Ludowej, który rea­ lizował swe prace w zakresie opieki nad samorodną twórczością ludową na trzech odcinkach: 1) opieka n&d twórcą i twórczością, 2) oddziaływania na jej treść i formę w sensie artystycznym i ideologicznym, 3) upowszechniania wartości sztuki ludowej. W prak­ tyce akcja ta polegała na zakupie prac, udzielaniu za­ pomóg i stypendiów talentom samorodnym, przezna­ czonych na dokształcenie, pracę twórczą, narzędzia, materiały, umożliwianiu zdolnej młodzieży dostępu do szkół artystycznych, jak również organizowaniu kon­ kursów, krótkich próbnych kursów, opracowywaniu wzorców, reaktywowaniu wartościowych, a zanikają­ cych dziedzin sztuki i oddziaływaniu tą drogą na treść i formę sztuki ludowej i dostosowywaniu jej do potrzeb życia współczesnego. Po za tym zajmowano się upo­ wszechnieniem i naświetlaniem istotnych wartości twór­ czości ludowej przez planowe wystawy krajowe (regio­ nalne i objazdowe) i zagraniczne, prelekcje, wydawnic­ twa, dalej przez wprowadzanie plastyki ludowej do og­ nisk zbiorowego życia społecznego i kulturalnego (świe­ tlice, domy kultury, szkoły, zespoły amatorskie). Wpro­ wadzanie konkursów i wystaw z nagrodami ujawniało szereg talentów, zapoczątkowało proces ożywienia roz­ woju kulturalnego wsi. Twórcy ludowi zaczęli sobie uświadamiać swoją rolę i znaczenie uprawianej przez nich sztuki. Wiele młodzieży ze zaktywizowanych ośrod­ ków, skierowano do szkół artystycznych, rozpoczęła się akcja zakładania spółdzielni oraz zespołów artystycz­ nych i chałupniczych. Planowość akcji pozwalała na coraz silniejsze kształtowanie artystyczne ludowej na­ leciałości, z okresów rabunkowej eksploatacji przez spe­ kulantów z czasów kapitalistycznych, oraz przystoso­ wanie dawnych i cennych form sztuki do nowych wy­ mogów życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego. W latach 1945—1950 zorganizowano 45 konkursów, (1406 uczestników, 6876 eksponatów), 55 wystaw — 2860 uczestników, z 9241 eksponatami). Zorganizowano kilka wystaw objazdowych i 5 wystaw zagranicznych (Mo­ skwa, Kijów, Budapeszt, Paryż, Amsterdam, Londyn, Włochy, Austria, Szwajcaria, Meksyk, Stany Zjedno­ czone). W ostatnich latach sztuka ludowa uzyskuje co­ raz w większym stopniu zastosowanie w przemyśle (wzory druków na tkaninach, fajanse), dokąd dociera dzięki współpracy artystów ludowych zorganizowa­ nych w kolektywy z zawodowymi artystami plasty­ kami. Przemiany, zachodzące w życiu Polski Ludowej wy­ wierają swój w p ł y w na artystę ludowego. W jego twórczości zaczyna coraz wyraźniej odbijać się nowa rzeczywistość socjalistyczna, w tematyce uwidaczniają się zagadnienia pracy, walki o pokój, przemiany eko­ nomiczne i gospodarcze (wycinanka, malarstwo, rzeź­ ba). Przy rozwiązywaniu tych złożonych zagadnień pię­ trzą się przed praktykami trudności, wynikające z niesprecyzowania dotąd szeregu zagadnień teoretycznonaukowych. Dotychczasowe prace instytucji nauko­ wych ograniczały się do dokumentacji i inwentaryza­ cji faktów — pozostawiając praktykę procesom ż y w i o ­ łowego rozwoju. „Przed P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki i innymi pla­ cówkami naukowymi stoi obecnie pilne zadanie sfor­ mułowania założeń teoretycznych, oparta na nauce i estetyce marksistowskiej, które stanowiłyby wytycz­ ne w dalszej akcji ochrony ludowej sztuki. Teoria bo­ wiem winna wyprzedzać praktykę. Dotychczasowe de­ finicje w okresie szybkich przemian rewolucyjnych wsi i miasta, nie są już wystarczające. Sztuka ludowa żywiołowo wychodzi poza ramy środowiska chłopskie­ go, przy czym w tym środowisku przestaje pełnić do­ tychczasową funkcję. Następuje proces zbliżenia się twórczości chłopa do twórczości amatorskiej robotni­ ka. Stąd nasuwają się następujące zagadnienia do opracowania: 1) określenie pojęcia zakresu sztuki ludo­ wej ; 2) określenie wartości pozytywnych dorobku twórczości ludowej, istotnych dla kultury narodowej; 3) wypracowanie metod i form postępowania w zakre­ sie opieki, organizacji i oddziaływania ideologicznego na twórczość ludową. W dalszym ciągu mgr. Pietkiewicz stwierdza, iż no­ wa tematyka w p ł y w a na zmianę dotychczasowych tra­ dycyjnych form wypowiadania się plastycznego twórcy ludowego. Na odcinku tym obserwujemy dziś n i e w ą t ­ pliwie zjawisko poważnego przesilenia. Sprawa kształcenia i dokształcania twórców ludo­ wych oraz znalezienie w ł a ś c i w y c h metod przestawia­ nia ich twórczości na wzornictwo rzemiosła i przemy­ słu jest również jednym z pilniejszych zagadnień. Szereg nowych zagadnień w zakresie ochrony ludo­ wej sztuki wyłania się w związku z rozwojem spół­ dzielczości produkcyjnej na wsi. Akcja ta mogąca bar­ dzo silnie przyczynić się do intensyfikacji twórczości i produkcji artystycznej wsi do dziś dnia nie znalazła w ł a ś c i w y c h form organizacyjnych. Problem stworze­ nia w a r u n k ó w pracy dla wybitnych talentów ludowych w ramach wiejskich spółdzielni produkcyjnych wyda­ je się rzeczą absolutnie konieczną. Prezes Z. S z y d ł o w s k a , przedstawiciel Cen­ trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, omawia problem aktywizacji twórczości ludowej w aspekcie ekonomicznym i gospodarczym. 149 �Prezes S z y d ł o w s k a stwierdza, iż C P L i A jest w y ­ k ł a d n i k i e m praktycznych p r ó b zorganizowania w y ­ twórczości ludowej. D e c y d u j ą c e przy powstaniu insty­ t u c j i były n a s t ę p u j ą c e zadania: a) aktywizacja rezerw wiejskich sił roboczych, b) wykorzystanie biernych gospodarczo t e r e n ó w wsi, c) stworzenie dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej. Jako problem w y o d ­ r ę b n i o n y akcentowano p o t r z e b ę równoległego u a k t y w ­ nienia i reaktywowania tradycyjnych o ś r o d k ó w ludo­ wej twórczości artystycznej. Referent p o d k r e ś l a zmia­ nę funkcji społecznej sztuki ludowej , a wsi. Daw-, na izolacja wsi od zdobyczy cywilizacyjnych w a r s t w wyższych — s t w a r z a ł a konieczność zaspakajania przez wieś wszystkich n a j ż y w o t n i e j s z y c h potrzeb iudności c h ł o p s k i e j : — dziś w fazie w i e l k i c h przemian k u l t u ­ ralnych (elektryfikacja wsi, mechanizacja produkcji rolnej, radio, u ł a t w i o n y kontakt z miastem i robotni­ kami) stwarza nowy ś w i a t w r a ż e ń i potrzeb wsi pol­ skiej. Obecnie d o p ł y w artykułów p r z e m y s ł o w y c h zas­ pakaja potrzeby wsi, k t ó r a zamiast produkować dla siebie zaczyna, jeśli chodzi o w y t w o r y sztuki ludowej, p r z e s t a w i a ć się na rynek miejski. Wiemy iż w a r u n ­ kiem istnienia i rozwoju wszelkich dziedzin 'wytwór­ czości jest popyt na wytwarzane produkty. Dziś ob­ serwujemy zjawisko k o ń c z e n i a się na wsi popytu na w ł a s n e wyroby artystyczne przy r ó w n o c z e s n y m niew y k s z l a ł c e n i u się jeszcze nowego odbiorcy. Tak więc m ó w i ą c o drogach organizowania i intensyfikowania wytwórczości ludowej musimy p a m i ę t a ć o k o n i e c z n o ś ­ ci zachowania i utrzymania zapotrzebowania na te w y ­ twórczość, w pierwszym rzędzie na wsi. nie m ó w i ą c już o zapotrzebowaniu i dostępności tych p r o d u k t ó w w samych o ś r o d k a c h jej produkcji. Dotychczasowe miejskie r y n k i zbytu ludowej w y t w ó r c z o ś c i artystycz­ nej m i a ł y formy spekulacyjne, lub były w y n i k i e m dzia­ łalności patronackich instytucji. W każdym razie pro­ dukcja tych w y t w o r ó w była obliczona na w ą s k i e k o ­ ło indywidualnych odbiorców, m a j ą c w y r a ź n i e charak­ ter zapotrzebowania typu elitarno-kfrrernlneRo. Dziś i ten odbiorca w ł a ś c i w i e nie istnieje. Szczególne t r u d ­ ności u p ł y n n i e n i a na rvnku posiadają ze względu na swa ceno produkty o wysokich walorach artystycznych (hafty, tkaniny dekoracyjne itp.). „ W a r u n k i e m n i e z b ę d n y m utrzymani:?, y.ywotnnści oś r o d k ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej jest stworzenie szersze­ go zapotrzebowania na jej p i o J a k e j ę . Zaczyna się dziś z a r y s o w y w a ć realna funkcja v.vtwórez::,5'.i l u ć o w e i , 'wy­ nikająca z rozwoju budownictwa socjalistycznego. Pow­ staje nowy lealny cdbisrca — m y ś l ą tutaj o inwesty­ cjach socjalnych z a r ó w n o na teremJe w r i jak domy k u l t u r y , świetlice, Jomy dziecka. Roapody ludowe, szko­ ły zespo'y teatralne — tam n ' o w a ' p n w ' e iwó' с о : ' / : 'wdowa winna znaleźć dla siebie w ł a ś c i w e miejsce i pod­ stawowy rynek". W z w i ą z k u z s a m ą działalnością Centrali rmesowuje się dobitnie, konieczność op armvama specjalnych i szczegółowych zasad konstruowani?, p i o n ó w produk­ cji, norm pracy i systemu płacy. Specyfika zadudnie­ nia, nie mieści się w kategoriach p r z e d s i ę b i o r s t w p r a ­ cujących w innych warunkach dla celów w y ł ą c z n i e gospodarczych i u ż y t k o w y c h . Koniecznością wydaje się przejście z systemu plac akordowych na system pre­ miowania. Podobnie zagadnienie podatku obrotowego i inwestycyjnego wymaga tu specjalnych n o r m i za­ sad. P o w y ż s z e sprawy w y n i k a j ą , z analizy obecnej sy­ 150 tuacji, z konieczności stworzenia w a r u n k ó w dla roz­ szerzenia odbiorczości i jej upowszechnienia. Zagadnie­ niem dużej wagi jest polityka surowcowa. P o w y ż s z e uwagi m a j ą na celu wskazanie przeszkód h a m u j ą c y c h jeszcze rozwój w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej. Wydaje się celowym wprowadzenie i w s p ó ł u d z i a ł w pracach Centra ii n i e z b ę d n y c h f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , -historyków i p l a s t y k ó w zawodowych. W a ż n ą r ó w n i e ż sprawa jest szeroka propaganda w a r t o ś c i kulturalnych wytwórczości wiejskiej na ł a m a c h prasy. Coraz m n i e j ­ szą rolę v/ pracach C P L i A posiada zagadnienie stwo­ rzenia dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej, £dyż rezerwy ludzkie v/si coraz silniej w c h ł a n i a n e są przez ruch budowlany i przemysł. Dyr. Wanda T e 1 а к o w s к a, przedstawiciel I n ­ stytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o ,zapoznaje uczest­ n i k ó w k o ą f e r e n c j i z dorobkiem k o l e k t y w ó w robotni­ czych, wiejskich i młodzieżowych, opracowujących wzorce i modele dla rzemiosła i p r z e m y s ł u lekkiego. Istotą takiego k o l e k t y w u jest połączenie wiedzy, do­ świadczeń technicznych i ś w i a d o m o ś c i artystycznej d o j ­ rzałego artysty-plastyka z d o ś w i a d c z e n i a m i , realizmem myślenia i i n w e n c j ą samorodnych t a l e n t ó w . W. Telakowska ilustruje swoją wypowiedź, p r z y k ł a d a m i prac k o l e k t y w ó w prof. E. P l u t y ń s k i e j , prof. Buszka i G r z e ś kiewiczów (fabryka f a j a n s ó w w W ł o c ł a w k u i Pruszko­ wie), Dewitzowej (fabryka jedwabiu w M i l a n ó w k u ) , da­ lej zespołów Bujakowej i Szczepanowskiej, młodzieżo­ wych k o l e k t y w ó w prof. Kenara i Miklaszewskiego, jak również w y n i k a m i działalności a r t y s t ó w malarzy Grześkiewiczów w opracowaniu w z o r ó w na tkaniny dla p r z e m y s ł u w zespole malarek wsi Zalipie. Poczynania te m a j ą charakter pionierski. Zespoły kierowane przez !•'••styków, potrafiły z jednej strony w y k o r z e n i ć w swo­ ich realizacjach wszelkie w p ł y w y p s e u d o l u d o w o ś c i . t a n ­ dety i złego smaku, z drugiej strony u t r z y m a ć t w ó r ­ cze tradycje techniczne warsztatowe, m a t e r i a ł o w e . Nie p o w t a r z a j ą c mechanicznie dawnych w z o r ó w i m o t y ­ w ó w stworzono ośrodki wciąż innej, nowej i żywej sztuki ludowej. W ten sposób p o w i ą z a n o a r t y s t y c z n ą tradycja ludowa z zaspakajaniem bieżących potrzeb naszych czasów. Istnieje paro sposobów n a w i ą z y w a n i a do twórczości ludowej i przejmowania jej dorobku: a) branie mo­ t y w ó w ludowych i aplikowanie ich mniej lub więcej mechanicznie na przedmiotach o dowolnym przezna­ czeniu, b) wprowadzanie ludowych sposobów kompozy­ cji i doświadczeń warsztatowych wiejskiego artysty do twórczości zawodowego plastyka, c) organizowanie zespołów t w ó m . e j w s p ó ł p r a c y plastyka zawodowego z zespołom ludowych t w ó r c ó w , na prawach równości i wymiany wzajemnych doświadczeń, s t w a r z a j ą c wzor­ ce, posiadające r e a l n ą v r r t o ś ć dla poi.izeb i zadań współczesnych. ó.tydajc się, że ta ostatnia droga p djęta przez B N E P i kontynuowana przez I n s t y t u t Wzornictwa Przemy­ słowego — okaże się w ł a ś c i w ą , g<1yż przyczynia sir; do przenoszenia dorobku ludowego na nowy szczebel tech­ niczny, dostosowuje go dla nowych celów i nowych treści społecznych, z drugiej strony wyprowadza zawo­ dowego plastyka w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z t w ó r c ą l u d o w y m z k r ę g u kosmopolitycznych i konwencjonalnych spe­ kulacji, u ł a t w i a mu głębsze zrozumienie n a r o d o w o ś c i i ludowości sztuki, daje m u możność analizowania spe­ c y f i k i widzenia najszerszych w a r s t w społeczeństwa. �Prof, dr G a j e к omawia zagadnienie oddziały­ wania formy ludowej na produkt przemysłowy. Prze­ mysł seryjny posiada własne formy pracy, nie pozwa­ lające na wierne przenoszenie motywu ludowego na swój artykuł. Prof. Gajek widzi trzy metody rozwią­ zywania tego zagadnienia, pierwsza metoda polega na tworzeniu k o l e k t y w ó w twórców ludowych kierowanych przez przygotowanego technicznie plastyka, umiejącego zastosować te wzory do produkcji masowej, druga me­ toda polega na adaptowaniu przez samych plastyków elementów ludowych, trzecia metoda polega na bez­ pośrednim wykonywaniu wzorca przez robotnika, tkwiącego w tradycjach ludowych swej sztuki. Wyda­ je się, iż pierwsza metoda jest najsłuszniejszą. Druga metoda daje dotychczas rezultaty w tworzeniu indy­ widualnych dzieł dekoracyjnych, niepowielanych, trze­ cia metoda daje małe widoki pozytywnych osiągnięć skutkiem przytłoczenia twórcy ludowego całym skom­ plikowanym procesem techniki przemysłowej. Innymi słowy, najwłaściwszą wydaje się metoda przenoszenia wartości sztuki ludowej przez twórców ludowych i ro­ botników przy współudziale i kierownictwie plastyka, wykształconego w zakresie techniki i metod przemysłu. Dr Mieczysław G ł a d y s z w swej wypowiedzi omawia zagadnienia wsi jako środowiska produkcji ar­ tystycznej, (zagadnienie twórcy i odbiorcy wiejskiego), opierając swoje wnioski i uwagi na badaniach wsi śląskiej, ograniczając się do przykładów z końca ubieg­ łego i początku bieżącego stulecia. Wypowiedź ma od­ powiedzieć na następujące pytanie: „Jak właściwie społeczność wiejska zapatruje się na rozwój i zanikanie własnej twórczości, jak ustawia swojego artystę, przyjmuje lub odrzuca jego wytwo­ ry, jakie w swoim życiu przypisuje im znaczenie, z ko­ lei zdanie sobie sprawy jak artysta ludowy pojmuje r.woją pracę w jakich warunkach rozwija swą twór­ czość, jakie są obopólne w p ł y w y , kontakty itp. Odpo­ wiadając na te pytania dr Gładysz rozróżnia dwa ty­ py artystów ludowych, a mianowicie pierwszy tworzą­ cy dla siebie względnie swoich najbliższych, oraz drugi produkujący dla całej klasy społecznej, tej samej lub innej. Twórczość pierwszego typu nie jest celowo przemyślanym wysiłkiem. Potrzebę estetyczną poprze­ dza użyteczność przedmiotu, zdobnictwo jego w y p ł y w a z doskonalenia rzemiosła. Obiekt nieudany użytkowo, nie odpowiadający swemu celowi nie jest zdobiony. Ornamenty wykonywane na wielu przedmiotach peł­ nią przy tym funkcję znaków rozpoznawczych czyli niejako gmerków. Proces doskonalenia użytecznego przedmiotu, uzupełnianie go ornamentem, zdobiną jest wykazaniem odpowiedniej sprawności i umiejętności obchodzenia się z narzędziem, jest określaniem stosunku do przedmiotu, przywiązania do rezultatu swej pracy i troski. U artystów zwłaszcza wyczuwających głębsze znaczenie sztuki, rodzą się niekiedy zupełnie samorzut­ nie zastanawiające obowiązki społeczne: „jakom miołech w tym (tj. zdobieniu) uciechę, coby ludzi rozwei:etić" m ó w i J . Krężelok z Istehnej". „Miasto dostarczając szybciej i taniej regulując wy­ magania estetyczne ludu, wprowadziło zupełnie odręb­ ne elementy do twórczości ludowej. Poczyna zanikać powszechna sprawność ręki, a jednocześnie zaczyna się rozwijać drugi rodzaj twórców ludowych, grupa spe­ cjalistów, oczekujących na zamówienie zamożnych. Po­ siadanie ozdobnych przedmiotów staje się bowiem oz­ naką bogactwa. Poczyna się wtedy dawać coraz bar­ dziej wyszukane ozdoby, coraz mniej wiążące się z użytkowością przedmiotu. Okres ten tak charakterystycz­ ny dla czasów rozrostu wiejskiej klasy posiadającej, a zwłaszcza w zamożnych wsiach nizinnych, dostarczał odrębnych p.zeżyć pozaestetycznych. Tymczasem nie­ kontrolowany rozwój produkcji fabrycznej zaspakaja wymagania ludności ubogiej, wypaczając zupełnie jej dawny smak estetyczny. Ludność niezamożna przestaje być odbiorcą wiejskiej wytwórczości, a coraz większa troska o byt, stwarza warunki nie pozwalające na roz­ wój dawnych samorodnych przejawów artystycznych. Stosunki społeczne i gospodarcze zmieniły częściowo upodobania ludności wiejskiej i przyczyniły się do za­ niku estetycznych przeżyć. Nad rozwojem sztuki ludo­ wej zaciążyła klasowość wsi. W twórczości ludowej po­ czyna decydować gust odbiorcy. Powstają kanony „smaku", „im więcej tym piękniej". .Artysta wiejski staje onieśmielony wobec odbiorcy: „Najpierw dać do opływu czi szie bydzie ludziom po­ dobało" (Istebna). Strona estetyczna wyprzedziła uży­ teczność. Dążność by przez sztukę być społeczności wieiskiej pożytecznym zanika. Wreszcie wy wtóry sztu­ ki ludowej stają się przedmiotem handlu, a głównym jej odbiorcą jest miasto. L u d w szerokim pojęciu prze­ staje powoli brać udział w kierowaniu upodobaniami własnych twórców. Obecnie rozpoczyna się nowa faza w rozwoiu ludowej twórczości, a mianowicie uiawma się zamówienie społeczne, kierowane przez spółdziel­ nię produkcyjną. Jakie będą jej dalsze losy nie wiemy. Wydaje sie je-lnak. na podstawie ostatnich obse-wacji, że pozostał wśród śląskich twórców ludowych i to zu­ pełnie świadomie, ważki czynnik, a mianowicie tradycyina potrzeba pracy zespołowej". Dr G ł a d y s z cytuje szereg wypowiedzi świad­ czących o tej praktyce zespołowej, mającej czasem cha­ rakter jakby narad twórczych, nad użyciem takiego czy innego motywu czy sposobu rozwiązania jakiegoś mo­ tywu zaobserwowanego na zewnątrz. „Ślącka sztuka nie jest statyczna, środowisko jest źródłem nowych pomysłów, umyślnych i celowych zmian opartych jednak na tradycji. Potrzeba w y w o ł u ­ je zmienność, jednakże nie wyłącza zdobyczy trady­ cyjnych. Zjawisko to jest podstawowym w rozwoju sztuki ludowej. Fakt twórczości indywidualnej jest właściwie procesem współtwórczyni całego zespołu. Sztukę ludową tworzy nie jednostka lecz grupa. Przyj­ mowanie elementów z zewnątrz i ożywienie nimi tra­ dycyjnych tematów to znów niezmiernie ciekawe zagad­ nienie oczekujące wnikliwych badań terenowych. Rea­ sumując należy podkreślić, że sztuka ludowa związana jest jak najbardziej z życiem; mimo związku z trady­ cja rozwija się właśnie w zależności od rzeczywistości życiowych. Wartości dzieła sztuki nie warunkuje pięk­ no formalne a przeżycia estetyczne zjawiają się w związku z realną doskonałością obiektu użytkowego. Twórca ludowy służy przede wszystkim własnej grupie i rozwija się w w ł a ś c i w y m mu środowisku. Grupa też decyduje głównie o takich czy innych walorach dzie­ ła. Warunkiem rozwoju jest głębokie zrozumienie tra­ dycji, i umiejętność ożywienia jej elementami zaczerp­ niętymi z zewnątrz. Źródła jej formowania tkwią jed­ nak w warunkach materialnego bytu i społecznej struk­ turze środowiska. Nosi ona wybitne cechy społeczne, aktywne, oddziaływujące na środowisko. Jeśli nie słu­ ży własnej grupie, jeśli jej forma nie pozostaje w jed- 151 �ności z treścią nie jest zrozumiała dla środowiska, wte­ dy zamiera. Pomimo ogólnego biadania nad zanikiem ludowej sztuki, które zresztą przewija się przez naszą literaturę etnograficzną przynajmniej od stu lat, na­ leży stwierdzić istnienie nie tylko dużej wrażliwości estetycznej ludu, ale także istnienie żywotnych sił twórczych. Zdanie sobie sprawy z tych wielkich walo­ rów, pozwoli na wyzyskanie ich w nadawaniu kierun­ ku ogólnej sztuce narodowej. Ważne są one bowiem na równi, a może niekiedy ważniejsze dla tego celu od samych dzieł ludowej sztuki". Dotychczasowe badania, a raczej zbieractwo ograniczało się do formalnej reje­ stracji ludowej twórczości. Należy zatem przystąpić do badań nad samym twórcą i jego środowiskiem, w celu ujawnienia wyżej omawianych sił twórczych i pro­ cesów tworzenia zachodzących w środowisku wiejskim. Badacz podejmujący prace w terenie, poza specjalnym przygotowaniem winien być wprowadzony w całość problemów kulturowych danego środowiska oraz po­ siadać zdolność wnikliwej obserwacji i umiejętności pokonywania nieodłącznych z tego rodzaju badaniami oporów". Problematyka sztuki amatorskiej przebija się w sze­ regu wypowiedzi Konferencji. Obszerniej to zagadnienie omawia mgr Maria Ż y w i r s k a z Katowic, Po­ nieważ wypowiedź jej nie wychodzi zasadniczo poza ramy artykułu drukowanego w Polskiej Sztuce Ludowej (nr 1-5/51) poglądów autorki nie będziemy na tym miej­ scu szerzej omawiali. Prof, dr S z u m a n zwraca uwagę na trudności ustalenia definicji sztuki ludowej. Sztuka ludowa jako kategoria historyczna zmienia swój zakres i treść będąc czymś innym w ubiegłych okresach i dzisiaj. Jednak­ że możemy podać parę ogólnych cech, pomocnych w określaniu definicji. Tak więc cechą sztuki ludowej jest 1) powszechność współudziału w wytwarzaniu; 2) użytkowość wytworów, 3) kształtowanie otoczenia w którym twórca żyje; 4) prostota techniczna ma­ teriałów i narzędzi nie wymagających specjalnego szkolenia i specjalizacji; 5) bogactwo m o t y w ó w — oce­ na ciągłej zmienności, wzór nie jest tworzony mecha­ nicznie, naśladowany); 6) mniejsza refleksyjność; 7) na­ turalność. Cechy te wyraźnie zarysowują się w kon­ frontacji do sztuki uczonej, inteligenckiej. Nie mamy tutaj różnicowania się odbiorcy i twórcy, nie zaryso­ wują się wybitnie indywidualności ze swojej grupy. Jeżeli przyjmiemy istnienie potencjału sztuki ludo­ wej, to musimy stwierdzić, iż mówiąc o kończeniu się pewnego okresu czy epoki tej sztuki, musimy od razu widzieć poczęcie drugiego nowego jej życia. I jeżeli w naszych warunkach obserwujemy zanik powszech­ ności trwania jej form dotychczasowych, to w każdym razie za przesłankę jej odrodzenia w nowej roli i w nowych formach musimy uznać powszechność jej za­ potrzebowania. Rozporządzamy dziś bronią marksi­ stowskiej pedagogiki głoszącej kierunkowość kształce­ nia. Ważnym elementem rozwoju nowej sztuki ludowej jest właśnie konieczność kierunkowego budzenia po­ trzeb estetycznych w społeczeństwie. Prof, dr E . F r a n k o w s k i stoi na stanowisku traktowania sztuki jako „momentu biologicznego, wy­ ładowania fizjologicznego i psychologicznego". Prof. E. F r a n k o w s k i stwierdza: „żadne ratownictwo sztuki nie dało i nie da rezulta­ tów. Fakt obumierania sztuki ludowej nie świadczy 152 bynajmniej, że sztuka zaginęła, zawsze istnieje potrze­ ba wyładowania przeżyć i wzruszeń emocji wobec świata, z którym człowiek staje do walki zdobywając, tworząc syntezę wrażeń w danej chwili, a jutro już czego innego potrzebując. Dziś chłop wchodzi pełnym krokiem w społeczność ogólnopaństwową i jako taki musi korzystać ze wszystkich dóbr. Spółdzielnie pro­ dukcyjne, mechanizacja rolnictwa tworzą n o w ą psy­ chologię, musi ona znaleźć swój emocjonalny wyraz w odnowionej sztuce. Sztuka nie zginie, ale wycinan­ ki, strój ludowy mogą zginąć. Trzeba dać kulturę l u ­ dowi, a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w nim i w nas, znajdą swój wykwit i przejawy w wa­ runkach przeżyć, które są nieodzowne dla wytworze­ nia prawdziwej sztuki". Dyr. M a n u g i e w i c z podkreśla, iż przemiany w sztuce ludowej nie mają charakteru skoków rewolu­ cyjnych, w związku z tym polemizuje z szeregiem wy­ powiedzi, iż kwestią czasu jest zupełne zaniknięcie twórczości ludowej. Dyr. M a n u g i e w i c z twier­ dzi, iż nie możemy pozwolić na zniknięcie całego do­ robku istniejącej jeszcze sztuki ludowej i nie możemy stać na stanowisku spirytualistycznym, oczekiwani-, biernie czegoś co ma przyjść samo. Musimy bronić dziedzictwa kulturalnego chłopów, mając pełną świado­ mość jego twórczych przemian doskonalenia i odpowie­ dzi na potrzeby nowego człowieka. Dyr. M a n u g i e ­ w i c z podkreśla, że w Związku Radzieckim stosuje się indywidualną opiekę nie tylko nad twórcą ludowym, ale również i opiekę zbiorową — mamy tam dzisiaj całe zespoły, kolektywy produkujące i opierające się na wzorach tradycyjnych. Prof. J . S o ł t a n i prof. A. Ś l e d z i e ws к a w obszernych wypowiedziach omawiają prob­ lematykę sztuki ludowej w systemie kształcenia arty­ stycznego. Ze względu na wagę, zagadnienia te wy­ magają odrębnego i szerszego omówienia i przedysku­ towania ,czego nie była w stanie dokonać trzydniowa Konferencja. Podsumowanie Konferencji przeprowadził prof, dr J . S t a r z y ń s k i referując wyniki prac dwóch ko­ misji oraz rezultaty trzydniowej dyskusji. Tezy opra­ cowane przez komisję i uchwalone następnie przez plenum, zostały opublikowane w poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej". Konferencja w y s u n ę ł a na czoło zagadnień sprawę opracowania szczególowego planu prac naukowych i badań sztuki ludowej, w oparciu o metodę materia­ lizmu dialektycznego i historycznego i o doświadcze­ nie nauki radzieckiej. — Podkreślono konieczność zre­ konstruowania całego przebiegu historii sztuki ludowej, od epoki wczesno-historycznej począwszy, posługując się wynikami wykopaliskowymi i pełnym wykorzysta­ niem źródeł pisanych. Przeprowadzono próbę oceny dotychczasowych kierunków i metod prac naukowych, badawczych i krytycznych. Podkreślono, iż prace na­ ukowe i badawcze winny mieć za zadanie aktywizację twórczości ludowej; — wyciągając wnioski z analizy obecnej sytuacji, prace te i badania należy podejmo­ w a ć ze świadomością ich oddziaływania i na warsztat twórcy plastyka, oraz na działalność organizacyjną, opiekuńczą i gospodarczą istniejących placówek i in­ stytucji. Sprawa przenikania postępowych wartości tradycji sztuki ludowej, w sztukę ogólnonarodową jest zasadniczą dziś problematyką. �P a ń s t w o w y Instytut Sztuki winien działać tutaj w ścisłej łączności z odpowiednimi instytucjami nauko­ wymi, jako centralny ośrodek prac i badań nad sztu­ ką ludową, w szczególności w zakresie zagadnień hi­ storycznych i estetycznych. P.I.S. winien również stać Gię ośrodkiem dokumentacji działalności wszystkich instytucji w zakresie sztuki ludowej. Zaakcentowano w a g ę i znaczenie wzmożenia prac faktograficznych, inwentaryzacyjnych, ikonograficz­ nych. Inwentaryzacja winna objąć całe terytorium k r a ­ ju uwzględniając całokształt czynników w p ł y w a j ą c y c h na sztukę ludową, twórcę i jego środowisko. Prace te winny być prowadzone ciągle, nie jak dotychczas se­ zonowo; — ciągłość pracy rozwiąże sprawę stałych kadr naukowych. Okres najbliższy winien dać okre­ ślenie zasadniczych wytycznych metod i techniki prac terenowych. Do prac tych należy zmobilizować nowe koła społeczeństwa i fachowców. Z całym naciskiem podkreślono konieczność opieki i aktywizacji istnieją­ cych ośrodków, gdzie praktyka posiada jeszcze ż y w e związki z tradycją sztuki ludowej jak również skiero­ wywanie twórczości ludu wiejskiego na drogę nowych zadań i potrzeb gospodarczych. Proces uprzemysławiania wsi wysuwa nowe potrze­ by, stwarzając nowe warunki życia, przesuwa proble­ matykę sztuki ludowej na wyższy społecznie i tech­ nicznie stopień rozwoju. Twórca ludowy musi mieć za­ pewnione pełne możliwości rozwoju kształcenia ogól­ nego i artystycznego — dostępu do szkół, oraz szkole­ nia warsztatowego. Wybitni twórcy ludowi, zweryfiko­ wani przez kompetentne instytucje, winni posiadać po­ dobne uprawnienia jak i twórcy plastycy zawodowi. Ustawienie tych zagadnień w ramach spółdzielni produkcyjnych posiada dziś rozstrzygające znaczenie dla przyszłości twórczości ludowej. Całokształt zagadnień wytwórczości ludu wiejskiego winien być rozpatrywany w aspekcie gospodarczym i kulturalnym. Planowanie wytwórczości, o ściśle arty­ stycznym charakterze musi być warunkowane odpo­ wiednim realnym oparciem w odbiorczość jej pro­ duktów. Na szersze upowszechnienie odbiorczości, przede wszystkim we wsi i w miejscach jej produkcji, w p ł y ­ nie właściwa polityka p l a n ó w produkcyjnych, specjal­ na polityka surowcowa, norm pracy, płac i podatków, licząca się z całą odrębną specyfiką wytwórczości ar­ tystycznej. Ważną rolę w upowszechnianiu odbiorczoś­ ci spełni współudział organizacji i instytucji wiejskich i rolniczych, jak również szeroka akcja prasowa i pro­ pagandowa. Oddziaływanie sztuki ludowej na kształtowanie wy­ razu artystycznego przedmiotu powszechnego użytku — produkcji przemysłowej, w szczególności przemy­ słu lekkiego, jest dziś zagadnieniem dużego znaczenia. Metoda opracowania wzorców przez kolektywy, ze­ społy twórców ludowych wiejskich i robotniczych, działających pod kierunkiem artystycznym i technicz­ nym plastyków, w obecnej fazie wydaje się właściwą. Konferencja była wyrazem najściślejszego wiąza­ nia problematyki teoretycznej i praktycznej. Teorety­ cy i plastycy znaleźli wspólny język, wspólne zagad­ nienia i wspólne wnioski, nie tylko ideologiczne, teo­ retyczne, czy metodologiczne, lecz organizacyjne i go­ spodarcze. Metoda pracy kolektywnej sprawdziła jej celowość i słuszność. Zorganizowany na Konferencji pokaz eksponatów współczesnej twórczości ludowej — przykłady działal­ ności spółdzielni, ludowych ośrodków chałupniczych, dalej prace plastyków zawodowych oparte na moty­ wach sztuki ludowej, jak również wzorce wykonane przez kolektywy chłopskie i robotnicze prowadzone przez plastyków — a opracowywane i częściowo rea­ lizowane przez przemysł — zawierający przykłady nie tylko w ł a ś c i w y c h ale i negatywnych rozwiązań — sta­ wały się cenną ilustracją dla poszczególnych wypowie­ dzi w p ł y w a j ą c w ten sposób na ich konkretność i real­ ność. Jasno i dobitnie sprecyzowano traktowanie sztuki ludowej w kategoriach historycznych i klasowych. Uznano za niesłuszne dotychczasowe tendencje za­ mykania sztuki ludowej w rozważaniach formalnych, ograniczających się do pojęcia „stylu ludowego" — pojmowania sztuki ludowej jako katalogu specyficz­ nych m o t y w ó w zdobniczych. Podobne ustawienie pro­ blematyki sztuki ludowej prowadziło w praktyce do mechanicznego kopiowania tych wzorów. Konferencja .podkreślając dialektyczne uwarunko­ wanie sztuki ludowej, jej związki i przenikanie się ze sztuką zawodową — wskazała perspektywy z jednej strony rodzenia się syntezy o nowych jakościowych treściach, — z drugiej strony w y k a z y w a ł a istnienie pogranicza, gdzie zacierają się różnice odrębnych nur­ tów sztuki ludowej i wykształconej. Na tym właśnie pograniczu znajdujemy dzieła sztuki, gdzie najdobit­ niej i najsilniej wyrażają się swoiste narodowe cechy, w ł a ś c i w e całej grupie narodowej widzenie i odczuwa­ nie formy. Przyjęcie kategorii dialektycznych i historycznych, przy określaniu sztuki ludowej, wyjaśniło klasową ge­ nezę odrębnych nurtów w sztuce, a jednocześnie wska­ zało dalsze perspektywy życia sztuki ludowej, która przystosowując się do nowych zadań wchodzi do sztu­ ki ogólnonarodowej. Innymi słowy pojęcie ludowości identyfikować się zaczyna z pojęciem narodowości sztuki. Zagadnienie ludowości z pojęcia klasowo w a ­ runkowego zamienia się w pojęcie naczelne i kierun­ kowe dla całej nowej tworzącej się sztuki. Granica dwu nurtów sztuki „ludowej" i sztuki „uczonej" zacie­ ra się. „Treścią całej sztuki dzisiejszej jest jej nierozerwal­ na łączność z ludem, służenie życiowym potrzebom ludu, wyrażanie spraw ludu, jego walk i zwycięstw, potrzeb i wartości" (Niedosziwin). Sformułowania te wyprowadzą nas z kręgu dotych­ czasowych pesymistycznych w n i o s k ó w co do losów i przyszłości sztuki ludowej, akcentują one konieczność poznania i przewartościowania całego historycznego i współczesnego jej dorobku, mówią o konieczności twórczej opieki nad istniejącymi przejawami sztuki ludowej, wyjaśniają proces jej przemian, przetwarza­ nia się w ludowość sztuki całego naszego narodu. Konferencja spełni s w ą rolę, gdy zarysowana pro­ blematyka znajdzie swój wyraz nie tylko w pracach naukowych, badawczych ale i w konkretach codzien­ nej praktyki. Opracował Bohdan Urbanowicz 133 �IV KONKURS CERAMIKI L U D O W E J ш K I E L C A C H ROMAN W czasach dzisiejszych gdy ludowa wytwórczość ce­ ramiczna chyli się coraz wyraźniej do upadku, jednym z najbardziej interesujących, jeśli chodzi o wyroby gliniane, zakątków Polski jest w o j e w ó d z t w o kieleckie, gdzie spotykamy jeszcze liczne ośrodki garncarskie o zróżnicowanej skali technik, form i sposobów stoso­ wanych w zdobnictwie. Ludowa produkcja ceramiczna w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego znajduje się pod stałą opieką Ministerstwa K u l ­ tury i Sztuki, które co pewien czas urządza tam kon­ kursy, mając na celu podtrzymanie tej gałęzi t w ó r ­ czości artystycznej i oczyszczenie jej z nawarstwiają­ cych się obcych naleciałości. Dnia 12 czerwca br. odbył się czwarty z kolei kon­ kurs tego rodzaju zorganizowany w Kielcach z ini­ cjatywy Departamentu Twórczości artystycznej Mini­ sterstwa Kultury i Sztuki przez miejscowy Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej. Dzięki staraniom Naczelnika tego Wydziału Ob. Piotra G a n a, który nie szczędził osobistego w y ­ siłku w czasie przygotowywania konkursu, objeżdża­ jąc poszczególne ośrodki i zachęcając garncarzy do jak najliczniejszego udziału w konkursie. Impreza ta po­ wiodła się bardzo dobrze, dając przejrzysty i stosun­ kowo pełny obraz twórczości ceramicznej regionu kie­ leckiego. REIN FUSS Przechodząc do omawiania nadesłanych ekspona­ tów, uporządkowanych przez organizatorów konkursu według ośrodków i pracowni, zaczniemy od w y r o b ó w iłżeckich. Iłża jedno z najbardziej znanych w Polsce centrów w y r o b ó w ceramicznych posiada odległe tra­ dycje historyczne. Cech garncarski istniał tam po­ dobno już w X I V w., a wyroby iłżeckie za czasów zygmuntowskich sprzedawane były w w i ę k s z y c h mia­ stach polskich (Kraków, Gdańsk), nie mówiąc już o tym, że były również eksportowane zagranicę (np. do Szwecji). W r. 1823 Lewin Seliga Sunderland zakłada w Iłży fabrykę a ściślej manufakturę, w której wyrabiano fajanse. Manufaktura ta istniała jeszcze do I I poł. ub. stulecia, zatrudniając 36 robotników, rekrutujących się prawdopodobnie spośród miejscowych garncarzy. W bieżącym stuleciu ośrodek iłżecki staje się przed­ miotem częstych interwencji z zewnątrz, podejmowa­ nych pod hasłem uszlachetniania ludowej twórczości artystycznej. Nieprzemyślane te eksperymenty pro­ wadzone nieraz przez osoby zupełnie do tego niepo­ w o ł a n e spowodowały, że ceramika iłżecka coraz bar­ dziej oddalała się od tradycji ludowych, przesiąkając różnymi mniej lub więcej przypadkowymi w p ł y w a m i obcymi. W wytworach iłżeckich spotyka się naczynia o formach helenistycznych, plastyczne, naturalistycznie traktowane ozdoby kwiatowe (np. róże), świeczni­ ki o dziwacznych kształtach itp. Oprócz tej produkcji pozbawionej wartości artystycznej wyrabiano jednak w niektórych iłżeckich pracowniach garncarskich pięk­ ne kropielniczki, świątki, oraz różne drobne przed­ mioty gliniane (głównie ptaszki), sprzedawane na tar­ gach jako zabawki dla dzieci. Ten właśnie dział pro­ dukcji rozwinięty w latach międzywojennych p-zez wybitnego artystę - garncarza Stanisława Kosiarskiego (1893 — 1939) stanowi dziś najbardziej pod w z g l ę ­ dem artystycznym wartościową część twórczości ośrodka iłżeckiego. Jak wynika z materiału zebranego na konkursie, dziś cały szereg garncarzy iłżeckich zaj­ muje się tego rodzaju wyrobami. Wśród garncarzy w i dzirrw iednostki twórcze, utalentowane, umiejące dzie­ łom swej ręki nadać piętno indywidualnego wyrazu ar vstycznego, posiadaiące swój w ł a s n y styl i mniej uzdolnione, które nie starając się lub nie umiejąc zna­ leźć drogi własnej osraniczają się raczej do pracy c d twó-czej i powtarzają formy wypracowane przez i n ­ nych. + .Spośród licznych w y r o b ó w nadesłanych na konkurs przez garncarzy iłżeckich wybijały się prace Konstan­ tego Ciepielewskiego (1.49),, Wincentego Kitowskiego (1.52), oraz Jadwigi Pastuszkiewicz (1. ok. 26). Ryc. 154 1. Twardowski na kogucie. Wyk. Jadwiga siarska, Iłża. Fot. R. Reinfuss. Ko- Ciepielewski dał serię ptaszków i rzeźb, przedsta­ wiających sceny rodzajowe. Wśród ptaszków i rzeźb, zwracała u w a g ę niewielka, ale doskonała kompozycja, przedstawiająca dwa walczące koguty. Z rzeźb o te- �Ryc. 2. Dzbanek o polewie ciemno brązowej. Wyk. Stanisław Pastuszkiewicz, Iłża. Fot. R. Reinfuss. matyce rodzajowej była najlepszą figurka, wyobraża­ jąca chłopca, jadącego na oklep, trzymającego na r a ­ mieniu prymitywne radło, zatytułowana: ,,Z dawnej wsi" (ryc. na okładce). Wyroby Ciepielewskiego charakteryzuje świeżość i swoboda w traktowaniu formy i umiejętności syn­ tetyzowania. W rzeźbach jego ujętych w sposób dość realistyczny brak tej cyzelerskiej precyzji wykonania, tego przeładowania naklejanymi ozdobami, które spo­ tykamy w wyrobach innych pracowni iłżeckich. Z a ­ miast tego rodzaju ozdób stosuje Ciepielewski bardzo umiejętnie różnokolorowe polewy. Drugim obok Ciepielewskiego garncarzem iłżeckim, którego wyroby reprezentują niewątpliwy poziom ar­ tystyczny jest Wincenty Kitowski. Polubił on do tego stopnia pracę rzeźbiarską, iż niemal całkowicie oddał się lepieniu ptaszków i figurek. Podobnie jak Ciepie­ lewski tak i Kitowski wykonał na konkurs tradycyjne iłżeckie ptaszki oraz rzeźby o tematyce rodzajowejTematem kilkakrotnie przez niego opracowywanym jest kobieta dojąca krowę. W pracach jego również przebija się podejście realistyczne. Jadwiga Kosiarska, córka wspomnianego wyżej Stanisława Kosiarskiego jest kontynuatorką prac ojca. Wyroby jej to głównie ptaszki a wiec: kogutki, pawie, indyki, traktowane w sposób dekoracyjny, wykonane bardzo starannie. Ciała ptaków pokryte są piórkami. Ryc. 3. Dzban zdobiony rytem, polewa ciemno zielona, na wierzchu szkliwo. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary). Fot. R. Reinfuss. Ryc. 4. Dzban szkliwiony, polewa zielona na uchu brą­ zowa, powierzchnia brzuśca zdobiona ornamentem stempelkowym. Wyk. Józef Głuszek Chałupki. Fot. R. Reinfuss. i 55 �jej prac zwracała u w a g ę figurka, , przedstawiająca Twardowskiego na kogucie (ryc. 1). Stosunkowo słabo wypadł na konkursie dorobek rodziny Pastuszkiewiczów. Stanisław Pastuszkiewicz (1.66), nestor iłżeckich garncarzy wykonał na konkurs szereg naczyń o dziwacznych kształtach i świeczni­ ków, świadczących o tym, że twórczość jego jest sil­ nie skażona obcymi naleciałościami (ryc. 2). Córka Pastuszkiewicza Matylda (1.19) wykonała szereg świąt­ ków, odznaczających się dużą naiwnością w traktowa­ niu postaci ludzkiej. Prócz tradycyjnych figurek Chry­ stusa Frasobliwego znalazła się wśród nich postać po­ pularnego w Kielecczyźnie św. Emeryka (ryc. 9). Trze­ ci z rodziny Pastuszkiewiczów, Wacław (1.22), w y k o n a ł na konkurs kilkanaście zabawek dla dzieci w postaci małych miseczek i garnuszeczków. Listę garncarzy i ł ­ żeckich zamykał Franciszek Godzisz, którego wyroby (głównie ptaszki) są naśladownictwem prac Kosiarskich. Ryc. 5. Dzbanek kol. brązowego o wzorze rytym i ma­ lowanym na żółto. Wyk. Jan Purski. Sobótka. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 6. Misa zdobiona polewą w kolorze ierrakota i bia­ łym, nieoszkliwiona. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary) Fot. R. Reinfuss. z łuskowato nalepionych płateczków gliny, kogucie ogony robione są z cienkich w a ł k ó w glinianych o po­ wierzchni ozdobionej drobniutkim rytem. Kosiarska stosuje najczęściej polewy w kolorze jasno-żółtym i brązowym, przy czym poszczególne plamy barwne są od siebie starannie rozgraniczone, co w y w o ł u j e w r a ­ żenie niezbyt dla oka przyjemnej sztywności. Wśród 1% Bardzo ciekawie przedstawia się na konkursie pro­ dukcja ceramiczna Denkowa. Spośród garncarzy tego ośrodka wybija się Fryderyk B.ąbel (1.40 — D e n k ó w Koszary), który w y k o n a ł szereg bardzo pięknych na­ czyń glinianych zwłaszcza dzbanów i mis. Wśród nich dadzą się wydzielić dwie grupy, jeśli chodzi o techni­ kę wykonania i zdobienia. Jedną grupę stanowią na­ czynia (dzbany i misy) pozbawione szkliwa, wykonane z czerwonej starannie szlamowanej gliny, malowane polewami w kolorze brązowym i białym. Wzór składa się z białych i brązowych pasów szerokości 2 — 3 cm, obiegających poziomo ściany naczynia, na których to pasach malowane są linie zygzakowate na brązowych białe i odwrotnie (ryc. 6). Na dzbanach w miejscu przejścia szyjki w brzusiec wykonuje niekiedy Bąbel ozdobę plastyczną w postaci pierścienia o przekroju trójkątnym, którego grzbiet jest nasiekany gęsto krót­ kimi ukośnymi nacięciami. Obok w y ż e j opisanych wy­ rabia Fryderyk Bąbel również misy i dzbany ozdo­ bione na powierzchni rytem w postaci poziomo bieg­ nących pasów, złożonych z linii prostych, falistych lub jodełek (ryc. 3). Powierzchnia tych naczyń pokryta jest ciemną polewą (brązową lub zieloną) i szkliwem. Prócz Fryderyka Bąbla nadesłali swe wyroby z ośrodka denkowskiego Jan Bąbel, Tadeusz Bąbel, Edward Maj, Gustaw Poletek, (Kąty), Władysław Szymański, Stanisław Kaczmarski oraz Stanisław K i ­ towski. Była to przeważnie ceramika użytkowa, na ogół mało ciekawa. Spośród prac wymienionych garn­ carzy na u w a g ę zasługuje dzban Stanisława Kitowskiego (jedyny przedmiot jaki nadesłał na konkurs) 0 powierzchni pokrytej jednolicie kremową polewą pomalowaną w poziome pasy w kolorze terrakota, między którymi na środkowej i górnej części brzuśca biegły tej samej barwy szeregi kątów zwróconych w jedną stronę, zaś na szyjce linie faliste (ryc. 7). Stosunkowo bogato reprezentowany był ośrodek garncarski w Rędocinie. Wyroby tamtejsze dosyć róż­ norodne świadczą raczej o zaniku tradycji ludowej 1 są przykładem szukania nowych form. Z ciekaw­ szych prób tego rodzaju w y m i e n i ć należy garnki i dzbanki wykonane przez Jana Purskiego (Rędociu Sobótka), który powierzchnie naczyń zdobi rytymi motywami roślinnymi, powierzchnie pokrywa ciemno­ brązową polewą jedynie rowek rysunku malowany �jest na żółto, z e w n ą t r z naczynia jego pokryte są szkli­ wem (ryc. 5). Jan Szubartowski dał k i l k a g a r n k ó w 0 p i ę k n e j polewie koloru jasno-zielonego i bardzo starannie w y k o n a n y m szkliwem. Duże ambicje w y k a z a ł Andrzej Rokita. W y k o n a ł on na konkurs dwie duże p r z e ł a d o w a n e kropielnice, b r ą ­ zowego niedźwiedzia, pokrytego sierścią z gliny prze­ ciskanej przez płótno, oraz dzban o ł a d n e j polewie 1 szkliwie. P r ó c z wymienionych wzięli też udział w konkursie garncarze z Rędocina Czesław M o ł d a w a , S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i i W ł a d y s ł a w Lubartowski. Bardzo i n t e r e s u j ą c ą część m a t e r i a ł ó w zgromadzo­ nych na konkursie s t a n o w i ł y wyroby ze Szczekocin, n a d e s ł a n e przez Jana i Piotra C a b a n ó w oraz F :liksa F a b i a ń s k i e g o . Wyroby ich wykonane z gliny niepolewanej i nieoszkliwione wypalane są przy zmniejszo­ n y m dostępie powietrza skutkiem czego w y p a l a j ą się na kolor ciemno popielaty. W celu osiągnięcia ciem­ niejszej barwy do pieca wrzuca się ponadto smolaki, k t ó r e p o w o d u j ą powierzchowne okopcenie naczynia. Naczynia ze Szczekocin (dzbanki, m i s k i garnki, dwo­ jaki) p o s i a d a j ą k s z t a ł t y tradycyjne. Dzbany i garnki zdobione są na powierzchni prostym ornamentem geo­ metrycznym, w y k o n y w a n y m na w i l g o t n y m naczyniu przy pomocy gładzika. W y l e w y n i e k t ó r y c h d z b a n k ó w posiadają ozdoby plastyczne w postaci falistych k o ł n i e r z ó w (ryc. 8). Ceramika czarna wykonana w analogiczny sposób do wyżej opisanego była niegdyś na terenie Polski bar­ dzo rozpowszechniona. Skorupy z tego rodzaju n a c z y ń spotykano w ś r e d n i o w i e c z n y c h warstwach w y k o p a l i ­ skowych na obszarze Śląska, w K r a k o w i e i i n . Zasięg tych n a c z y ń , w y s t ę p u j ą c y c h jeszcze w ub, w i e k u w O p o c z y ń s k i m cofa się stale k u wschodowi. Szczekoci­ ny s t a n o w i ą dziś bodaj, że jedyny w Małopolsce p o ł o ­ żony na zachód od Wisły żywy ośrodek produkcji czar­ nej ceramiki. Najbliższe geograficznie centra wyrobu tego rodzaju n a c z y ń z n a j d u j ą się dopiero w w o j . rze­ szowskim (Niwiska pow. Kolbuszowa, Medynia G ł o g o w ­ ska pow. Ł ó ń e u t ) . 'j* }£' i*"* Ryc. 7. Dzban malowany kremową polewą z wzorem koloru terrakota nieoszkliwiony. Wyk. Stanisław Ki­ towski, Denków (Kąty). Fot. R. Reinfuss. C h a ł u p k i jeden z w i ę k s z y c h i ciekawszych o ś r o d k ó w garncarskich w Kielecczyźnie r e p r e z e n t o w a ł y jedynie wyroby Józefa Głuszka (1. ok. 40), zdolnego garncarza, k t ó r e g o prace odznaczają się p i ę k n ą f o r m ą i bogatym zdobnictwem. Szczególnie u w a g ę z w r a c a ł y w s p a n i a ł e dzbany (ryc. 4) z uchami zdobionymi plastycznymi wolutami, o b r z u ś c u p o k r y t y m ornamentem w y t ł a c z a ­ n y m przy pomocy stempla. Specjalnością pracowni Głuszka jest polewa w kolorze zielonym lub b r ą z o w y m z m a ł y m i nieregularnymi k r o p k a m i w kolorze ciemno brązowym. L i s t ę u c z e s t n i k ó w konkursu z a m y k a j ą Jan ski z Pierzchnicy i Leon Sus z Wierzbnika. Armań- W wyborze m a t e r i a ł u , k t ó r y garncarze przysłali na konkurs pozostawiono z u p e ł n ą swobodę. Organizato­ rowie konkursu niczego nie narzucali, niczego nie do­ radzali i stąd pochodzi owa rozbieżność jaka się d a ł a z a u w a ż y ć w charakterze w y r o b ó w dostarczonych przez poszczególne pracownie. Jedni bowiem garncarze przysłali na konkurs poprostu naczynia ze swej bieżą­ cej produkcji (Jan Szubartowski, Czesław M o ł d a w a ) drudzy sięgnęli po wzory do form starszych, dziś już nie wyrabianych ( S t a n i s ł a w K i t o w s k i ) i n n i wreszcie starali się w y r ó ż n i ć czymś w ich pojęciu n o w y m i nie- Ry:. S. Dzbanek nieoszkliwiony koloru ciemno popie­ latego. Wyk. Feliks Fabiański, Szczekociny. Fot. R. Reinfuss. �mysły skarbonek okazały się nie do przyjęcia. Było widoczne, że garncarze silą się na wypracowanie form niezwykłych, oryginalnych, efektownych, stwarzając w rezultacie serie potwornych dziwologów, które sta­ nowiły żałosny kontrast w stosunku do prawdziwie artystycznej ceramiki ludowej. Nieudany ten eksperyment powinien być poważ­ nym ostrzeżeniem dla czynników zajmujących się or­ ganizacją handlową ludowego przemysłu. Widać z po­ wyższego, że nie dosyć jest dać ludowemu artyście za­ mówienie. W niektórych wypadkach, zwłaszcza gdy artysta staje wobec zagadnienia dla siebie nowego, rzeczą konieczną okazuje się życzliwa pomoc i kultu­ ralna opieka. Ideałem byłoby gdyby w charakterze opiekuna doradcy występował plastyk zorientowany w zagadnieniach miejscowej kultury ludowej. Do­ świadczenie uczy, że współtwórczość artysty ludo­ wego z wykształconym plastykiem dawać może rezul­ taty bardzo pozytywne, natomiast obarczanie ludowe­ go twórcy (oczywiście gdy chodzi o przedmioty dla niego nowe) samym zamówieniem lub co gorsza do­ starczanie mu gotowych wzorów do masowej produk­ cji jest z punktu widzenia wartości artystycznej i przy­ szłości sztuki ludowej niewskazane. Ryc. 9. Sw. Emeryk. Wyk. Iłża. Fot. R. Matylda Reinfuss Pastuszkiewicz, z w y k ł y m dając w rezultacie rzeczy niezawsze stojące pod względem artystycznym na należytym poziomie lub wręcz dziwaczne. Jedyny wyjątek gdzie garncarze biorący udział w konkursie mieli przed sobą konkretne zadanie do roz­ wiązania, było opracowanie projektu glinianych skar­ bonek na zamówienie C P L i A . Rzecz charakterystycz­ na, że te właśnie wyroby u wszystkich niemal garn­ carzy wypadły najsłabiej. Poza kilkoma wypadkami, gdzie projektanci nawiązali do form tradycyjnych zna­ nych nam z niedawnej przeszłości, wszystkie inne po­ W wyniku konkursu podzielone zostały między uczestników nagrody pieniężne, wyznaczone przez De­ partament Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki i Wojewódzką Radę Narodową oraz książkowe zgło­ szone przez Redakcję Słowa Ludu w Kielcach oraz Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej. Nagrody pieniężne otrzymali w wysokości 600 zł: Józef Głuszek, Wincen­ ty Kitowski, Jadwiga Kosiarska, 500 zł — Fryderyk Bąbel, Konstanty Ciepielewski; 350 zł — Tadeusz B ą ­ bel, Piotr Caban, Gustaw Poletek, 200 zł — Feliks F a biański, Matylda Pastuskiewicz, Jan Purski, Stanisław Seweryński, Władysław Szymański, 100 zł — Stanisław Kitowski, Andrzej Rokita, Jan Szubartowski, Włady­ sław Szubartowski. Nagrody książkowe Redakcji S ł o ­ wa Ludu otrzymali: Franciszek Godzisz, Stanisław Kaczmarski, Czesław Mołdawa, Stanisław Pastuszkie­ wicz, Leon Sus. Rocznik Polskiej Sztuki Ludowej uzy­ skali Edward Maj i Stanisław Pastuszkiewicz. �O T W A R C I E MUZEUM W Ryc. 1. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym Krakowie. Fot. Z. Furman. ETNOGRAFICZNEGO KRAKOWIE w Dnia 3 czerwca br. nastąpił w Krakowie długo oczekiwany moment otwarcia P a ń s t w o w e g o Muzeum Ryc. 3. Izba dolnośląska w Muz. Etnograficznym w Kra­ kowie. Fot. Z, Furman. Ryc. 2. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym, Krakowie. Fot. Z. Furman. w Etnograficznego. Zbiory te stanowiące pierwotnie w ł a ­ sność Towarzystwa Muzeum Etnograficznego, gnież­ dżące się przez okres 20-lecia międzywojennego w nie­ odpowiednim, napoły zrujnowanym lokalu na Wawelu, przez czas okupacji złożone w pakach, dopiero w Pol­ sce Ludowej uzyskały odpowiedni lokal w postaci oka­ załego budynku ratusza Kazimierskiego (plac Wolnica 1) i tu po ukończeniu adaptacji sal parterowych nastą­ piło otwarcie dla zwiedzających części Muzeum. W chwili obecnej wystawa obejmuje korytarz i siedem przyległych pomieszczeń. W korytarzu umie­ szczony jest szereg malowanych skrzyń z różnych stron Polski, na ścianach zaś zawieszone są reproduk­ cje sztychów i powiększone fotografie przedstawiają­ ce wnętrza mieszkań chłopskich. W salach po obu stronach korytarza urządzone są wnętrza domów mie­ szkalnych oraz niektórych wiejskich warsztatów prze­ m y s ł o w y c h (folusz, olejarnia, pracownia garncarska). Z pomieszczeń mieszkalnych wybrano izbę krakow­ ską, góralską, oraz dolnośląską. Dobór ten nie jest przypadkowy. Daje on bowiem obraz wnętrz miesz­ kalnych, różniących się od siebie charakterem, typem kultury i wyrazem plastycznym. Izba krakowska (z Zalipia koło Dąbrowy) działa przede wszystkim ko­ lorem. Jest tam okazały piec, ceglany, o pięknej archi­ tekturze, malowany w kwiaty (ryc. 4), podobnie malo­ wana powała, futryny drzwi, okien, krakowskie malo­ wane meble o tle zielonym, ozdobione kwiecistymi �Wzorami o jasnych ż y w y c h kolorach, nad łóżkami ma­ lowane na papierze „dywany" na ścianach znakomicie harmonizujące z całością wnętrza obrazy święte, ma­ lowane przez utalentowaną artystkę zalipską Zofię Barańską. Od jasnej grającej bogactwem barw izby krakow­ skiej odbija s w ą surową powagą izba podhalańska o ścianach i powale ze złotawego, heblowanego drzewa, z krzywym prymitywnym piecem, zastawionym ubo­ gimi góralskimi naczyniami (ryc. 1). Ozdobę izby sta­ nowi pięknie rzeźbiony tragarz. Sprzęty a więc łóżko, stołki, stół, kołyska, półka niemalowane, lecz zdobione rzeźbą (ryc. 2), na jednej ze ścian starannie dobrana galeria obrazów na szkle pod nią listwa z zawieszony­ mi smukłymi dzbanuszkami, które wyrabiane na Spi­ szu szeroko się po Podhalu rozchodziły. Przy piecu żerdki na ubranie, na których wiszą kożuchy i inne części góralskiej przyodziewy. Izba dolnośląska odbiega charakterem swym od obu wyżej wymienionych. Ściany murowane, wybie­ lone wapnem, poczerniała powała drewniana na trzech potężnych tragarzach, piec zielony kaflowy, meble malowane i rzeźbione, wśród których na plan pierw­ szy wybijają się: łóżko z baldachimem (ryc. 3) i duże szafy o niebieskim marmurkowatym tle z bukietami k w i a t ó w i postaciami świętych malowanymi na filunkach drzwi. Na ścianach obrazy na szkle, różne w typie od g ó ­ ralskich, na półkach zamiast glinianych misek i dzba­ n ó w fajansowe talerze malowane w kwiaty, w kącie stojący zegar w wysokiej malowanej szafce. Wnętrza, zwłaszcza izba krakowska i góralska, dają w wysokim stopniu złudzenie autentyku. Zwiedzając je zapomina się, że to jest muzeum, położone w centrum miasta, odnosi się wrażenie, że są to prawdziwe izby chłop­ Ryc. 4. Izba krakowska J60 (z Zalipia p. Dąbrowa) skie, z których co dopiero wyszli ich stali mieszkańcy. Wrażenie autentyczności potęgują drobne ale bardzo umiejętnie porozmieszczane akcenty jak np. suszący się serek nad piecem w izbie krakowskiej, trzaski i wiór?, w izbie góralskiej itp. Podobne złudzenie stwarzają dwa wnętrza o cha­ rakterze przemysłowym, a mianowicie folusz przenie­ siony w całości wraz z budynkiem z Jaworek koło Szczawnicy i olejarnia z Ochotnicy koło Krościenka. Osiągnięcie tak doskonałego efektu możliwe było jedynie dzięki temu, że przy budowie, urządzaniu i zdobieniu wnętrza zatrudnieni zostali rzemieślnicy i artyści wiejscy sprowadzeni, czy to z Powiśla d ą ­ browskiego, czy z Nowotarszczyzny. Prócz pomieszczeń, w których urządzono wnętrza udostępniona została dla publiczności jedna sala prze­ znaczona na wystawy zmienne. W chwili obecnej znaj­ duje się tam wystawa zdobnictwa wnętrz. Obejmuje ona wycinanki (kurpiowskie, łowickie, opoczyńskie, krakowskie), malowane dywany z Powiśla dąbrow­ skiego, trochę malowanych mebli (krakowskich i k u ­ jawskich), tkanin (kurpiowskie i opoczyńskie) oraz ceramikę. Bardzo interesującą z punktu widzenia ekspozycji jest próba pokazania wycinanek w przeźroczu. Wyci­ nanki naklejone są na taflach szklanych, umieszczo­ nych przed oknem i przykryte od strony widza matową kalką. W otwartej obecnie części muzeum udostępniony został dla publiczności zaledwie drobny ułamek boga­ tych zbiorów Muzeum Etnograficznego, reszta znajdu­ je się w dalszym ciągu w magazynach, dopóki nie zostanie ukończona przebudowa drugiego piętra. Cał­ kowitego urządzenia muzeum należy spodziewać się pod koniec bieżącego roku. w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Fot. Z. Furman. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/374d524eeceffad5a8f4e0cb8f49b285.pdf 2b4731a202d5586d4e2a9ef0bdfec9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4028 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK XXXI - 1977 L U D O W A B r z o z o w s k i J u l i a n , O sobie, s. 181—185 nr 3 C i e ś l a - R e i n f u s s o w a Z o f i a , E r a z m Szyszko — nestor p o l s k i c h garncarzy l u d o w y c h , s. 167— —176 nr 3 C h ę t n i k A d a m , K r z y ż e i k a p l i c z k i k u r p i o w s k i e , s. 39—52 nr 1 D r a b i k W a n d a , Zdobione; p u s t a k i cementowe (Z b a d a ń n a d w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą ) s. <J—16 nr 1 H a n k o w s k a R o m u a l d a , M a k a t k i n a papierze malarek fajansu, s. 17—28 nr 1 H e r m a n o w i c z - N o w a k K r y s t y n a , Stan b a d a ń nad s t r o j e m w Polsce — p r ó b a oceny d o t y c h ­ czasowych o s i ą g n i ę ć , s. 3—8 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o ludowe i jego pogranicza, s. 79—94 . Jackowski Aleksander, Malowanki, nr 2 m a k a t k i , okrany (Współczesne malarstwo ludowe i jogo pogranicza) s. 147—166 nr 3 J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , Obrazy na p ł ó t n i e i papierze ( W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o l u d o w o i jogo pogranicza) s. 195—210 nr 4 J a k u b o w s k i Z b i g n i e w , P l a k i e t k a w o t y w n a fundacji J a n a R u b i n k o w s k i e g o z 1680 r o k u w k o ś c i e l e B o ż e g o Ciała w K r a k o w i e , s. 119—120 nr 2 K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a Teresa, K o n k u r s „ M a l o w a n a Chata," n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , s. 95—106 nr 2 K o t u l n Franciszek, W świecie a m u l e t u , s. 131—146 nr 3 K u r a l B o ż e n a , L u d o w o k w i a t y z w i ó r ó w , s. 211—214 nr 4 K u r e k J a n , K o n c e p c j a w s z e c h ś w i a t a w t w ó r c z o ś c i S t a n i s ł a w a Majewskiego, s. 215—224 nr 4 O l ę d z k i Jacek, P r a w d z i w y m p i ę k n e m jest n a t u r a (O t w ó r c z o ś c i malarskiej Bazylego A l b i c z u k a ) s. 29—38 nr 1 O l ę d z k i Jacek, D y w a n na suficie, s. 107—114 Oźminkowska Ewa, Chciałem mieć dom ładny s. nr 2 ( J u l i a n B r z o z o w s k i i jego m u z e u m ) 177—180 nr 3 Samek J a n , E l e m e n t y s z t u k i ludowej w z ł o t n i c t w i o k r a k o w s k i m (ryto p ł y t k i n a naczy­ n i a c h ł i t u r g i c z n c h z k o ś c i o ł a B o ż e g o C i a ł a i ś w . M a r c i n a w K r a k o w i e ) s. 66—58 nr 1 Smoluchowski Z d z i s ł a w , F o l k l o r s ł o w n y , obyczaj i l u d o w a k u l t u r a j a k o inspiracja t e a t r u amatorskiego, s. 225—230 nr 4 Stelmach A n t o n i , P a m i ą t k a zniesienia p a ń s z c z y z n y w Gorajcu, s. 53—55 T T u r n a u I r e n a , W p ł y w szlacheckiej i m i e s z c z a ń s k i e j w XVI—XIX wieku, o d z i e ż y na polski . . ubiór . nr 1 ludowy s. 67—78 nr 2 W a l l i s A l e k s a n d e r , W i e ż a Simona R o d i i , s. 115- -118 Z nr 2 A R C H I W U M И I ST O R Y СZ N E G O F r y ś - P i e t r a s z k o w a E w a , W a w r z y n i e c Dudziewiez, nauczyciel i garncarz, s. 231—239 nr 4 Falniowska-Gradowska A l i c j a , M a t e r i a ł y do d z i e j ó w o ś r o d k a garncarskiego we w s i Zalas h r a b s t w a t e n c z y ń s k i e g o , s. 240- -245 nr 4 S P R A W O Z D A N I A. Bartoszewski W ł a d y s ł a w , I I P r z e g l ą d T w ó r c z o ś c i L u d o w e j w o j . ł o m ż y ń s k i e g o w W y s o ­ kiem M a z o w i e c k i e m , s. 246 nr 4 R E C E N Z J E Blaszczyk S t a n i s ł a w , L o n g i n M a l i c k i . Kocietmka sztuka ludowa, s. 246—248 . Gajerski S t a n i s ł a w F r . , I r e n a T u r n a u . Ukórnictwo odzieżowe s. . iv Polsce XTI-X . nr 4 wieku. 186 nr 3 K a n t o r R y s z a r d , E m a M a r k o w a . Slovenske liidoce tkaniny, s. 186—187 nr 3 K u n e z y ń s k a - I r a c k a A n n a , S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k . Ludowa, plastyka kultowa w Wielkopolsce s. 121—122 nr 2 T u r n a u I r e n a , E k a t e r i n a I v a n o w a M a t o j k o . Ukraiński] narodnij odjag, s. 248 . . . . . nr 4 R Ó Ż N E L I S T D O R E D A K C J I ( B e r n a r d M ą c z y ń s k i , O m i n i a t u r a c h n a szkle), s. 187 Kronika VII—IX 1976, s. 59—62 1977, s. 188—189 K r o n i k a I V — V I 1977, s. 249-253 Summary Г o f articles nr 3 nr 1 K r o n i k a X — X I I 1976, s. 122—125 Kronika I — I I I . nr 2 , nr 3 nr 4 n r 1, 2, 3, 4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXII . 19 7 8 . NR polska sztuka ludowa W R O C Ł A W - W A R S Z A W A ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , T - K R A K Ó W - G D A Ń S K WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1 �CONTENS Jan Krzysztof M a k u l s k i The definition and scope of ethnography in the 'light of contemporary social require­ ments 3 Teresa Ambrozewicz The decorated 7 Aleksander Jackowski Pictures Anna K u c z y ń s k a - S k r z y p e k The interiors of workers houses at Ż y r a r d ó w in the late 19th and early 20th centuries . . 43 Eugeniusz Madejski Chapels in Krasiczyn and Gruszczyn . 51 S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa Pictures on glass done by B r o n i s ł a w Czech and his f a m i l y 33 FOLK r u r a l bread in Poland . . on glass 21 ART MATERIALS . REVIEWS Antoni Kroh Teresa J a b ł o ń s k a , A Catalogue of A r t Works in the W ł a d y s ł a w Orkan Museum i n Rabka 55 Irena T u r n a u D e r ż a w n y j muzei etnografii 56 Piotr Szacki Remarks on the T o r u ń f u r n i t u r e e x h i b i t i o n 56 CHRONICAL V I I — X I I 1977 58 REPORTS OF EXHIBITIONS SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . 64 66 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. inacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman, Feiinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz chowska. redakcji — Ewa Ozminkowska. Redaktor 'techniczny — Halina Ż e l e ­ T ł u m a c z e n i a — Krzyszltof Bobiński (ang.) li Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/555d467a40fe7c766fb0f38a01132a7d.pdf 47e1fc176fb556ae00d21826e3e2599b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4440 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4129 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Antoni Kroh Piotr Szacki Norbert Lippóczy Maria Teresa Maszczak, Magdalena Kroh A.B.J. Aleksander Jackowski Ludwig Zimmerer Wojciech Siemion Ferdynand Kijak-Solowski Aleksander Jackowski Antoni Kroh Aleksander Jackowski Jan Pluciński Adam Hoffmann, Andrzej Wieluński Henryk Zawadzki Kazimierz Biela Pochwala zbieractwa Kolekcja im. Szymańskich w Zakopanem . . Kolekcja entograficzna Jana Michalskiego . „Semper sitio" - . Kolekcja Zofii i Stanisława Chrząstowskich oraz jej znaczenie dla wsi Podegrodzie . . . . Mini-skansen Eugeniusza Foryckiego . . . . Ludwig Zimmerer i jego kolekcja . . . . O swojej kolekcji Pamiętnik spotkań Zaczęło się od krakowskiej szopki . . . . W kręgu ludowych fascynacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego Paszyński ośrodek plastyki ludowej . . . . Ewa Pape i jej kolekcja polskiej sztuki . . . Ludowe zbiory w chochołowskiej szkole — smutne wspomnienia 107 Kolekcja Adama Hoffmanna ze Żnina . . Moja kolekcja kropielniczek ceramicznych . Moje świątki 110 112 113 . . O KOLEKCJACH — W PRASIE 3 9 13 19 45 52 53 58 79 85 89 95 105 Ц4 RECENZJE Kazimiera Zawistowicz-Adamska Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Lążku Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce 119 Jan Kurkiewicz (1915—1973) 121 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE A.B.J. KRONIKA 121 SUMMARY O F A R T I C L E S 127 РЕЗЮМЕ 128 Na o k ł a d c e : Bazyli Albiczuk, Dąbrowica D., pow. Biała Podlaska. Ogród, ol/pł., wym. 65 X 53 cm. 1967 r. Z kolekcji Ludwiga Zimmerera. Fot.: Piotr Barącz N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Katarzyna Gaweł, Zielonki, pow. Kraków. Ostatnia wieczerza, tempera, sklejka, wym. 46 X 55 cm. Fot.: Jan Swiderski �— P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK XXVIII - 1 9 7 4 TREŚĆ ^ Brykowski Ryszard Sukienka wotum metalowe ze wsi TJlan (w nawiązaniu do artykułu dr hab. Jana Samka) s. 245—248 Derwiz Grigorij Tradycyjna sztuka ludowa republik radzieckich s. 83—97 . Hankowska Romualda Sto lat fajansu włocławskiego s. 135—158 Jackowski Aleksander Kopernik w ludowej rzeźbie s. 29—46 Jackowski Aleksander Sobota i inni s. 99—104 Jackowski Aleksander Plastyka amatorska w krajach socjalistycznych s. 117—126 Jackowski Aleksander Plastyka nieprofesjonalna s. 195—220 Kural Bożena Podhalańskie skrzynie malowane. Cz. I I s. 159—172 . . . Majka Maria Budownictwo drewniane w Norwegii s. 173—185 Milewska-Mlynik Anna Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy wnętrz domów mieszkalnych we wsi Rościszewo) s. 47—56 ' Olędzki Jacek Malowidła współczesnej Afryki s. 3—28 Pokropek Marian Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty s. 105—115 . Samek Jan Do zagadnienia sukienek i wotów w sztuce polskiej opoki baroku (na marginesie komunikatu R. Brykowskiego „Sukienka — wotum metalowe z Parczewa") s. 243—245 Setkowicz Jan Karol Englert — rzeźbiarz ludowy z Przyłękowa s. 249—251 . Szczepanek Tadeusz Z badań nad twórczością Nikifora s. 221—242 . . . Więckowski Tadeusz Rola Cepelii w rozwoju współczesnej twórczości ludowej s. 75—82 Z ARCHIWUM nr nr nr nr nr nr nr nr nr ¿ 4 2 3 1 2 2 4 3 3 nr 1 nr 1 nr 2 nr 4 nr 4 nr 4 nr 2 HISTORYCZNEGO Gajerski Stanisław Statut cieszanowskiego cechu tkackiego s. 60—62 . . nr 1 RECENZJE Kunczyńska-Iracka Anna Maria Przeździecka. O małopolskim malarstwie, ikono­ wym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemys­ kiej i na terenach sąsiednich s. 188 MATERIAŁY DO SZTUKI Krasińska Ewa „Dźwierka na nalepę" s. 186—188 . LUDOWEJ . . Poloczkowa Barbara XVII-wieczna skrzynia wałaska z Istebnej s. 57—59 . WSPOMNIENIA nr 3 nr 3 . nr 1 POŚMIERTNE Orynżyna Janina Zofia Czasznicka (1889—1973) s. 63 Rss. Felicja Curyłowa (1903—1974) s. 252—253 RÓŻNE nr 1 nr 4 Kunczyńska-Iracka Anna I I I Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych, Lublin, 1—2.XII.1973 s. 127 nr Kronika V I I — I X 1973 s. 64—68 nr Kronika X—XII.1973 s. 128—132 nr Kronika I — I I I 1974 s. 189—192 nr Kronika I V — V I 1974 s. 254—268 , nr Summary of articles . . nr 1, 2, 3, РЕЗЮМЕ nr 1, 2, 3, 2 1 2 3 4 4 4 ^ ^ �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT S Z T U K I . ROK X X I X . 1975 . NR 1-2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W NAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa Kostyrka (sekr. red.), Anna Kunczyńska-Iracka, Jerzy Ło­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Układ gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/667e3a3b1d895c6873d42024afa68823.pdf 9d07267c3d5ff618911a79a9987d95c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4437 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4128 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.252-254 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S U M M A R Y K s a w e r y P i w o c k i — FOLK S O F CARVINGS T h e a u t h o r gives a s y n t h e t i c o u t l i n e o f o l d P o l i s h f o l k car­ vings destined above a l l for f o r e i g n readers. I n his o p i n i o n f o l k c a r v i n g s are a f i e l d o f P o l i s h a r t t h a t reflects m o s t f u l l y t h e na­ t i v e character of Polish art. I n the 14th a n d 15th century there was a rich development o f Gothic carving o f an expressive a n d decorative t y p e i n the Silesian a n d M a ł o p o l s k a regions. T h i s w o r k was the p r o t o t y p e for later f o l k c a r v i n g s . W h e n , a b o u t 1500, Renaissance a r t c a m e t o P o l a n d the Gothic c a r v i n g workshops c o u l d n o t cope w i t h the demands of the new ,,learned" art and began to move into the provinces a n d w o r k for the simple people. I n P o l a n d the Renais­ sance s t y l e w a s a d o p t e d a b o v e a l l b y t h e h i g h e r classes. T h e p e a s a n t s r e g a r d e d i t as , , a n i n v e n t i o n o f t h e n o b i l i t y " , a n d t h i s w a s u s e d as a n a r g u m e n t b y t h o s e p r o p a g a t i n g t h e c o u n t e r - R e f o r ­ mation. I n particular the Jesuits i m b u e d Polish Catholicism w i t h f o l k e l e m e n t s s u c h as t h e c u l t o f p a t r o n s a i n t s w a t c h i n g o v e r t h e everyday activities o f the people a n d miracle pictures. This c u l t and the custom of m a k i n g pilgrimages to places k n o w n for h o l y grace was later t o p l a y a n i m p o r t a n t role i n the d e v e l o p m e n t o f f o l k c a r v i n g a n d i n P o l i s h f o l k a r t as a w h o l e . I n t h e s e c o n d h a l f o f t h e 1 8 t h c e n t u r y , i n P o l a n d as i n o t h e r E u r o p e a n c o u n t r i e s , t h e p e a s a n t r y b e c a m e c l a s s - c o n s c i o u s . T h e of­ ficial a r t o f t h a t p e r i o d — classicism — was again a far c r y f r o m t h e p e a s a n t s ' u n d e s t a n d i n g o f a r t as a c r a f t . D u e t o t h e c o n t r a ­ d i c t i o n b e t w e e n t h e g r o w i n g class-consciousness o f t h e p e a s a n t r y and their estrangement f r o m the art of the ,,nobles", there was a flourishing development of peasant art created for the peasants. O f some i m p o r t a n c e here w a s t h e g r o w i n g p r o s p e r i t y o f some stra­ ta of the peasantry i n the 19th century. This was the ,.golden age" of folk carvings. C o n t r a r y to the eastern a n d southern Slavs, t h e Poles d i d n o t develop decorative carving. A b o v e all, the Polish folk artists concentrated on carving religious figures. T h i s k i n d o f a r t b e g a n t o d i e o u t as f r o m t h e s e c o n d q u a r t e r of the 20th century. N u m e r o u s sculptors a n d carvers w o r k i n g i n t h e r u r a l a r e a s t o t h i s v e r y d a y a r e , i t is t r u e , s t i l l c a l l e d f o l k artists, b u t the a u t h o r considers t h e i r w o r k a m a t e u r i n character or a n a r t i f i c i a l c o n t i n u a t i o n o f t h e o l d p a t t e r n s a n d desings. T h e o l d folk a r t h a d to give w a y to the r e v o l u t i o n a r y changes i n the m e n t a l i t y o f the people. T h e a u t h o r a n a l y s e s f o l k c a r v i n g o n a n a t i o n a l scale because o f i t s l a c k o f s t r o n g r e g i o n a l c h a r a c t e r , f o r i n h i s o p i n i o n t h i s is i n accordance w i t h the general u n i f o r m i t y o f the c u l t u r a l a t t i t u d e of the whole Polish nation. F o l k carvings were f o u n d all over P o l a n d i n peasant cottages a n d above a l l i n a l l k i n d s wayside shrines. Also figures b y the wayside. T h e y were v e r y numerous and the author analysed t h e m a c c o r d i n g t o basic t y p e s , e x a m p l e s o f w h i c h i l l u s t r a t e t h e t e x t . P i w o c k i argues against the R o m a n t i c thesis, d e e p l y r o o t e d i n earlier w o r k s devoted to Polish folk carvings, m a i n t a i n i n g t h a t the authors o f the carvings were peasants whose w o r k was spontaneous and w i t h o u t a n y t r a i n i n g i n the trade. The m a t t e r of carving wayside figures was, i n the author's opinion, t o o i m p o r t a n t for the peasants for t h e m t o entrust the c a r v i n g t o amateurs. A group o f master carvers came into being i n the rural areas, whose t r a d e i t w a s t o m a k e t h e f i g u r e s a n d c a r r y o n t h e traditions o f the o l d carvers' guilds. P i w o c k i mentions the best k n o w n names and w o r k s of this group. The author links a f o r m a l analysis o f the carvings w i t h a description o f t h e m o s t t y p i c a l subjects because i n his o p i n i o n the expressive f o r m o f the carvings was strongly l i n k e d w i t h their ideological function. T h e great m a j o r i t y of Polish religious figurines represent Christ. T h e y show the Crucifixion, Christ S t u m b l i n g under the C r o s s a n d t h e S a d C h r i s t . T h e l a t t e r is a n e x a m p l e o f a n e x t r e ­ mely individual treatment o f a subject imposed b y the old pat­ t e r n s . T h i s is a G o d s p e c i f i c t o t h e p e a s a n t s , a G o d r e f l e c t i n g o n tho evil of the w o r l d a n d the violence done to m a n b y m a n . A n o t h e r s u b j e c t n e a r l y as p o p u l a r as t h e l i f e o f C h r i s t is t h a t o f the V i r g i n M a r y . M a n y o f the carvings are copies o f m i r a ­ c u l o u s p i c t u r e s a n d f i g u r e s s u c h as t h e M a d o n n a o f S k ę p s k a i n the Mazovian region. However, the most frequent subjects — as t h e o n e s m o s t e a s i l y u n d e r s t o o d b y t h e v i l l a g e p e o p l e — • P E 3 K D M E A R T I C L E S — w e r e t h e M a d o n n a f e e d i n g C h i l d a n d t h e P i e t a , w h i c h , toge­ ther w i t h tho Sad Christ, were found generally all over Poland as f r o m t h e l a t e G o t h i c p e r i o d . N u m e r o u s f i g u r i n e s r e p r e s e n t v a r i o u s s a i n t s a n d t h e i r fun­ c t i o n as p a t r o n s o f t h e e v e r y d a y a c t i v i t i e s o f t h e p e a s a n t s , for i n s t a n c e , J a n N e p o m u c e n , p r o t e c t i n g t h e s p r i n g s a n d r i v e r s , or S t . F l o r i a n g i v i n g p r o t e c t i o n a g a i n s t f i r e . I t is i n t e r e s t i n g t o note t h a t even i n regions t h a t were separated f r o m Poland in t h e l a t e M i d d l e A g e s , t h e f a v o u r i t e s a i n t s w e r e P o l i s h o n e s , such as C a s i m i r , S t a n i s l a u s , H e d v i g a . T h i s i n d i c a t e s r e s i s t a n c e aga­ inst efforts to germanise the p o p u l a t i o n . A n o t h e r c h a r a c t e r i s t i c t h i n g is t h a t t h e c a r v i n g s o f p a t r o n s a i n t s w h o h a d a d e f i n i t e p r o t e c t i v e f u n c t i o n , s h o w n b y t h e res­ p e c t i v e a t t r i b u t e s , w e r e t r e a t e d b y t h e c a r v e r s w i t h less i n d i ­ v i d u a l i n t e r p r e t a t i o n . T h e i r r e p r e s e n t a t i o n d i d n o t g i v e so m u c h scope t o t h e a r t i s t s ' i m a g i n a t i o n . I n c o n c l u s i o n , t h e a u t h o r deals w i t h t h e h i s t o r y o f research i n t o P o l i s h f o l k a r t b y scholars a n d a r t i s t s a n d i t s role i n t h e conte­ m p o r a r y n a t i o n a l c u l t u r e as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n f o r s c u l p t o r s . T h e t r a d i t i o n s o f f o l k c a r v i n g i n w o o d are s t i l l a l i v e t o d a y , b o t h i n official a r t (the w o r k o f R z ą s a , K u l o n , S ł o n i n a ) a n d i n the works o f a m a t e u r s a n d m o d e r n p r i m i t i v e s . T h e y are a n i m p o r t a n t e l e m e n t o f t h e a r t i s t i c consciousness o f t h e Poles, c o n s c i o u s l y or unconsciously c o n s t i t u t i n g a p o i n t of departure or comparison, w h i c h e l s e w h e r e is t h e r o l e o f w h a t is k n o w n as , , g r e a t a r t " . T h u s i t is one o f t h e e l e m e n t s o f P o l a n d ' s c o n t r i b u t i o n t o the art of the world. T a d e u s z C h r z a n o w s k i SCULPTURES I N SILESIA — PRIMITIVE STONE T h e a u t h o r d e a l s w i t h p r i m i t i v e a r t as a m a r g i n a l o c c u p a ­ t i o n o r a v a r i a t i o n o f m o d e l s c o m i n g f r o m o u t s i d e , f r o m the basic t r e n d o f s t y l i s e d a r t . T h e a r t i c l e c o v e r s S i l e s i a n s c u l p t u r e i n s t o n e f r o m t h e ear­ l i e s t p r e - C h r i s t i a n e x a m p l e s a n d G o t h i c p e n i t e n t i a l crosses, t o m ­ bstones a n d e p i t a p h s d a t i n g f r o m t h e 1 6 t h t o 1 8 t h centuries, a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n i n s t o n e , as w e l l as f i g u r e s a n d s h r i ­ nes b y t h e w a y s i d e , h e w n i n s t o n e . T h e f o r m a l analysis o f the m a t e r i a l was t a k e n b y the author as a b a s i s f o r t h e f o r m u l a t i o n o f g e n e r a l t h e s e s c o n c e r n i n g p r i ­ m i t i v e s c u l p t u r e . I n t h e e a r l y s t a g e w h e n S i l e s i a n s c u l p t u r e s were t a k i n g shape (in accordance w h i t the general laws o f phenomena a c c o m p a n y i n g t h o b i r t h o f a n e w b r a n c h o f a r t ) t h e sculptures h a d t h e f o r m a l f e a t u r e s o f p r i m i t i v e a r t ( p e n i t e n t i a l crossess e a r l y a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n ) ; o n e also o b s e r v e s t h e trans­ m i s s i o n o f c e r t a i n elements f r o m tho p a s t t o sculptures belonging t o l a t e r periods (relics o f sepulchre a r t f r o m t h e t u r n o f t h e Gothio a n d R e n a i s s a n c e p e r i o d s ) , as w e l l a s i n c l i n a t i o n s t o w a r d s t r a d i ­ t i o n a l i s m , the p r e s e r v a t i o n a n d special v a r i a t i o n o f models that h a d a l r e a d y become o u t - d a t e d i n t h e m o r e c e n t r a l places. Ano­ t h e r c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e o f m a n y o f t h e S i l e s i a n s c u l p t u r e s is r o u t i n i s m resulting f r o m serial p r o d u c t i o n (tombstones). T h e l a s t g r o u p o f s c u l p t u r e s d i s t i n g u i s h e d b y t h e a u t h o r are w o r k s a r i s i n g f r o m a specific social d e m a n d , n a m e l y sculptures f o u n d e d b y t h e l o w e r classes, w h i c h a c c o r d i n g t o t h e author, g a v e b i r t h t o a u t h e n t i c f o l k a r t . T h i s g r o u p i n c l u d e s Silesian way­ side f i g u r e s . R o m a n R e i n f u s s — F O L K S C U L P T U R E S I N STONE IN T H E WESTERN FOOTHILLS T h e a u t h o r g i v e s t h e r e s u l t s o f h i s f i e l d r e s e a r c h i n t h e Gor­ lice r e g i o n . H e f o u n d a q u i t e l a r g e c e n t r e o f s t o n e - w o r k a t Jodł ó w k a T u c h o w s k a a n d several workshops operating individually in villages. T h e a u t h o r i s o n e o f t h e f e w r e s e a r c h e r s so f a r i n t o P o l i s h f o l k s c u l p t u r e s i n s t o n e ( a n e a r l i e r s t u d y c o n c e r n e d t h e a r t of t h e Ł e m k o w i e ) . U n t i l r e c e n t l y t h i s k i n d o f s c u l p t u r e s w a s regar­ d e d as t h e e x c l u s i v e d o m a i n o f c r a f t s m e n i n t o w n h a v i n g n o t h i n g in c o m m o n w i t h folk art. �Reinfuss d r a w s a t t e n t i o n t o t h e f a c t t h a t t h e a r t i s t i c g e n e ­ alogy o f m a n y s t o n e w o r k e r s m a k i n g w a y s i d e f i g u r e s i n s t o n e c a n be traced t o r u r a l c r a f t s m e n w h o m a d e s u c h t h i n g s as m i l l - s t o n e s , g r i n d i n g stones, w h e t s t o n e s , e t c . . H e d i s c u s s e s i n d e t a i l t h e t e c h ­ nical p r o c e d u r e a p p l i e d b y t h e s t o n e w o r k e r s o f J o d ł ó w k a b e g i n ­ ning w i t h t h e i r m o t h o d o f c h i p p i n g s t o n e a n d a n a l y s e s t h e w o r k of the l o c a l w o r k s h o p s t h a t h a v e e x i s t e d f o r s e v e r a l g e n e r a t i o n s and wore s t i l l i n o p e r a t i o n t i l l t h e f i f t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . I n some case h e h a s m a n a g e d t o t r a c e t h e p a t t e r n s u s e d b y t h e stone m a s o n s . A m a t t e r u n e x p l a i n e d so f a r is w h e r e t h e s t o n e masons f r o m J o d ł ó w k a t o o k t h e i r f i r s t m o d e l s f o r m a k i n g s t o n e figures. T h e a u t h o r t h i n k s — o n t h e b a s i s o f h i s r e s e a r c h so f a r — • — that the first stone masons o f J o d ł ó w k a m a y h a v e l e a r n t t h e i r trade f r o m t h e s c u l p t o r s i n t h e t o w n o f C i ę ż k o w i c e . A p a r t f r o m t h e sculptors w h o , l i k e t h e ones f r o m J o d ł ó w k a , originated f r o m centres o f c r a f t s m e n w o r k i n g i n s t o n e , t h e r e were also s c u l p t o r s i n t h e w o s t e r n f o o t h i l l s w h o d i d n o t b a s e t h e i r work on the t r a d i t i o n s o f t h e local c r a f t s m e n a n d d e v e l o p e d t h e i r own i n d i v i d u a l s t y l e i n v i l l a g e s . T h e a u t h o r a n a l y s e s t h e w o r k of t w o o f t h e m : M a r i a n D z i a d z i o f r o m R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i and W o j c i e c h J ę d r u s i a k f r o m T u r z a . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — CARVED CROSSES AND W O O D E N M O N O L I T H I C F I G U R E S I N T H E MAŁO­ POLSKA REGION T h e a u t h o r e s s a n a l y s e s m o n u m e n t a l crosses m a d e b y f o l k sculptors i n t h e n o r t h p a r t o f t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n . T h e g r e a t majority o f the k n o w n relics, o f w h i c h there are a b o u t 90, h a v e survived to this d a y i n villages. T h e y w e r e discovered i n recent years d u r i n g f i e l d r e s e a r c h c o n d u c t e d m a i n l y b y t h e A r t I n s t i ­ tute o f t h e P o l i s h A c a d e m y o f Sciences (the a u t h o r e s s p a r t i ­ cipated i n t h i s research) a n d b y t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Cracow. T h e o l d e s t k n o w n e x a m p l e s a r e f r o m t h e e n d o f t h e 18th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y . M o s t o f them date back to the last q u a r t e r o f the 19th c e n t u r y a n d the most recent ones w e r e m a d e i n t h e t w e n t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . M o n u m e n t a l s c u l p t u r e s i n t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n are — —apart f r o m t h e examples f o u n d i n s o u t h e r n W i e l k o p o l s k a — — the o n l y large g r o u p o f m o n o l i t h i c , c a r v e d crosses a n d w o o d e n f i g u r e s a n d w a y s i d e s h r i n e s d i s c o v e r e d so f a r . O t h e r e x a m p l e s similar to those i n M a ł o p o l s k a a n d W i e l k o p o l s k a h a v e been f o u n d , t h o u g h v e r y f e w i n n u m b e r , i n o t h e r r e g i o n s as w e l l ( p a r t i c u l a r l y in the Podlasie a n d K u r p i e regions) a n d t h i s leads t h e authoress to the c o n c l u s i o n t h a t t h i s k i n d o f p e a s a n t w a y s i d e m o n u m e n t could h a v e boon g e n e r a l a l l o v e r t h e c o u n t r y . T h e t e c h n i c a l s k i l l i n c a r v i n g t h e w o o d , w h i c h is o n q u i t e a h i g h l e v e l , l e a d s t h e authoress t o assume t h a t t h e y are l i n k e d u p w i t h t h e g e n e r a l national traditions o f c a r v i n g i n P o l a n d . All the examples k n o w n to the authoress were founded b y peasants, b e i n g f i n a n c e d c o l l e c t i v e l y b y a w h o l e v i l l a g e , a f a m i l y or b y t h e m o s t w e a l t h y p e a s a n t s . T h e m a k e r s o f t h e c r o s s e s a n d figures w e r e s c u l p t o r s w o r k i n g f o r t h e v i l l a g e c h u r c h e s a n d also peasants w i t h a k n o w l e d g e o f w o r k i n g i n w o o d , c a r p e n t e r s a n d village w h e e l w r i g h t s . A m o n g t h e r e a l p e a s a n t s c u l p t o r s w a s t h e most well k n o w n o f t h e M a ł o p o l s k a carvers w h o l i v e d i n t h e second halt o f the 1 9 t h c e n t u r y — W a w r z y n i e c Szwej. Although there m u s t have been m a n y makers of m o n u m e n t a l sculptures i n M a ł o p o l s k a ( t h i s is seen i n t h e differences e v i d e n t i n the w o r k i n g o f d e t a i l s o f v a r i o u s crosses a n d f i g u r e s f o u n d i n the w h o l e r e g i o n ) , t h e y a l l c o n f o r m e d t o a c o m m o n c o m p o s i t i o ­ nal scheme a n d i c o n o g r a p h i e p r o g r a m m e . T h i s w o u l d i n d i c a t e the existence o f c o m m o n m o d e l s w h i c h w e r e m u c h o l d e r t h a n t h e examples w h i c h h a v e s u r v i v e d . I t is n o t o u t o f t h e q u e s t i o n t h a t the t r a d i t i o n s o f t h e c a r v e d crosses go b a c k t o t h e l a t e G o t h i c period. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY PTURES K N O W N AS F O L K A R T SCUL­ S c u l p t o r s h a v e a l w a y s b e e n less b o u n d b y c o n v e n t i o n t h a n craftsmen. T h e i r w o r k d i d n o t h a v e regional features, this being due t o t h e d i f f e r e n t f u n c t i o n i t p l a y e d i n t h e c o m m u n i t y a n d t h e different w a y t h e a r t i s t s a c q u i r e d t h e i r s k i l l . T h e v a r i e d degree of s k i l l i n w o r k m a n s h i p a n d p o s s i b i l i t i e s o f i n t e r p r e t i n g t h e i r subject h a d a s t r o n g e r i n f l u e n c e o n t h e difference i n a r t i s t i c approach t h a n local traditions. C o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s differ f r o m o l d e r ones i n t h e i r c h a n g e d f u n c t i o n ( p a r t i c u l a r l y t h e c h a n g e - o v e r f r o m c u l t t o aes­ t h e t i c v a l u e s ) a n d t h e i r p u r c h a s e r s ( t o d a y t h e y a r e b o u g h t bypeople i n t o w n s ) . W h e r e a s i n t h e f o l k c r a f t s t h e o l d f e a t u r e s o f style are c a r e f u l l y p r e s e r v e d , i n c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s o n e observes considerable of the subject m a t t e r sculptors. This means a m a t e u r a r t is b e i n g differences, m o s t l y due t o the expansion a n d also t o t h e c h a n g e d m e n t a l i t y o f t h e t h a t the borderline between folk art and g r a d u a l l y erased. T h e a u t h o r considers t h e m o t i v e s l e a d i n g t h e a r t i s t s t o choose certain subjects a n d a t t r i b u t e s t h e m to t w o kinds o f creative personality, namely introvert and extravert. The former work f r o m a need f o r self-expression a n d t h e i r a r t is a n expression o f s o m e t h i n g t h a t f i l l s t h e i r t h o u g h t s . I n m o s t cases t h i s i n n e r s t i ­ m u l u s is f o u n d i n p e o p l e a l i e n a t e d f r o m n o r m a l l i f e a n d is also due to a greater sensitivity. T h e i n t r o v e r t sculptors do not borrow ideas f r o m others b u t create f o r m s t o suit t h e i r e m o t i o n a l state a n d g i v e t h e m t h o p o s s i b i l i t y o f expressing themselves i n scul­ p t u r e s . T h e i r w o r k is m u c h m o r e i n t e r e s t i n g t h a t t h a t o f t h e e x t r a v e r t artists, o f w h o m there are m a n y m o r e a n d w h o express themselves i n f o r m s created b y others before t h e m . V e r y often t h e y d o n o t u n d e r s t a n d t h e essence o f t h e f o r m s t h e y c o p y b u t j u s t i m i t a t e ist seeming message, whereas t h e artists w o r k i n g f r o m a deep inner need create authentic w o r k s . T h e i r strength is i n t h e i r i n d e p e n d e n c e f r o m b o r r o w e d f o r m s , a l t h o u g h s o m e ­ t i m e s t h i s is a l s o a w e a k n e s s . A s s u m i n g t h i s d i v i s i o n t h e a u t h o r discusses c o n t e m p o r a r y sculptures according to different groups: s p o n t a n e o u s r u r a l a r t ( f i g . 7 - 1 1 ) a n d u r b a n a r t ( f i g . 5 7 ) , p s y c h o p a t h ol o g i c a l a r t ( f i g . 12-15) a n d t h e w o r k o f such i n d i v i d u a l per­ sonalities as C h a j e o a n d Z e g a d ł o o r L u r k a ( f i g . 1 8 , 2 3 ) , whose sculptures are a n expression o f t h e i r r i c h personality. D e p e n d e n c e o n e x i s t i n g f o r m s a n d b o r r o w i n g s are f o u n d i n o t h e r groups: i n centres o f sculptors influenced b y fascination w i t h the w o r k o f one o u t s t a n d i n g a r t i s t or the d e m a n d for a certain k i n d o f s c u l p t u r e ( f i g . 24-35), i n families ( f i g . 36-38), i n sculpture of t h e r e l i c t y p e h a v i n g a d i r e c t l i n k w i t h o l d t r a d i t i o n s ( f i g . 1-4), i n s c u l p t u r e s p r o d u c e d f o r c o m m e r c i a l p u r p o s e s a n d also i n t h e w o r k o f amateur sculptors basing their art on the principles a c c e p t e d i n f o l k a r t . S i m i l a r t o t h e s e is t h e g r o u p o f i n t e l l e c t u a l s of rural origin a n d still e m o t i o n a l l y linked w i t h their villages, w h o p r o d u c e w o r k i n " f o l k s t y l e " ( f i g . 6 1 ) . T h e r e is a l s o t h e w o r k p r o d u c e d b y t r a i n e d c r a f t s m a n a n d a d u a t o s o f a r t schools for commercial purposes, n a m e l y , souvenirs for tourists. The last g r o u p consists o f sculptures m a d e i n villages a n d i n t h e su­ b u r b s i n f l u e n c e d b y t h e c u l t u r e o f t h o t o w n s , w h i c h are p r o d u c e d for the local people, catering for t h e i r tastes (fig. 5). A n a l y s i n g the changes t h a t h a v e t a k e n place i n contempo r a r y sculpture, the a u t h o r draws a t t e n t i o n to the greater freedom o f i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i c subjects (i.e. f i g . 16-23) a n d t o t h e increased r o l e o f o b s e r v a t i o n s f r o m n a t u r e (i.e. f i g . 3 6 - 5 0 ) . H e also emphasises t h a t c o m p e t i t i o n s a n d organised help for artists has c o n t r i b u t e d t o t h e d e v e l o p m e n t o f c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e , w h i c h is d o n e b y s e v e r a l h u n d r e d a r t i s t s t o d a y . L u d w i g Z i m m e r e r — REFLECTIONS BEFORE THE F I G U R E O F ST M I C H A E L T H E A R C H A N G E L S C U L P T E D I N 1971 B Y W Ł A D Y S Ł A W C H A J E C O F K A M I E N I C A G Ó R ­ NA. T h e a u t h o r , F R G r a d i o c o r r e s p o n d e n t , d u r i n g t h e 20 y e a r s he spent i n P o l a n d gathered a huge collection o f contemporary f o l k s c u l p t u r e s a n d is o n e o f t h e b e s t e x p e r t s o n t h i s a r t . A n a l y ­ sing the w o r k o f Chajec, L u r k a , Z e g a d ł o a n d K r a j e w s k i he tries t o reconstruct the w o r l d o f i m a g i n a t i o n t h a t distinguishes the f o l k character o f religious t h o u g h t f r o m official religion. Chaj e c ' s S t M i c h a e l ( f i g . 2 ) is n o t a g r e a t p r i n c e , l e d a e r o f t h e h e a ­ v e n l y hosts, b u t an o r d i n a r y m a n , a peasant. I n the sculptures of Chajec, L u r k a a n d Zegadlo we f i n d a specific a u t o - i d e n t i f i c a t i o n . T h e y express t h e k i n d o f t h o u g h t s f o u n d i n f o l k tales i n w h i c h t h e p e a s a n t is n o t a f r a i d o f t h e D e v i l a n d s h o w s h i m s e l f to be m o r e c u n n i n g a n d the simple m e n , the son n o b o d y t h i n k s a n y t h i n g of, m a n a g e s t o p e r f o r m deeds t h a t m o r e p o w e r f u l m e n t h a n he h a d n o t been able t o do. T h e St M i c h a e l i n c h u r c h sculp­ t u r e s a n d p i c t u r e s c o n f i r m s t h e v a l i d i t y o f t h e d i v i s i o n i n t o lea­ ders a n d m e n , t h e h e a v e n o f the r i c h a n d t h e poor. T h e experiences o f t h e p o w e r f u l are d i f f e r e n t f r o m those o f t h e p e a s a n t . H e l l h o l d s n o fears f o r t h e m a n w h o l i v e s n e x t t o i t i n his e v e r y d a y life. S a t a n t e m p t s the r i c h m a n w i t h the p o w e r o f t h e t e m p o r a l w o r l d , b u t t h e d e v i l i n t h e villages is s i m p l y the p o w e r g o v e r n i n g p o v e r t y a n d b a d crops. T h e m o r t i f i c a t i o n c a l l e d f o r b y t h e c h u r c h c o u l d be a h e a v y sacrifice f o r t h e r i c h m a n , b u t for the poor m a n i t was j u s t his fate. T h e p i c t u r e s o f B a r a ń s k a ( f i g . 17) l i n k a b o l d a n d n a i v e transformation of paganism into christianism. I n their lush sensuality original sin a n d the p o v e r t y o f m a n disappear and the b o r d e r l i n e b e t w e e n t h i s a n d t h e o t h e r w o r l d is e r a s e d . T h e folk approach to religion links m a n directly w i t h the h e a v e n l y w o r l d , thus n e g a tin g the division i n t o priests and l a y m e n . 253 �T h e c o n s e r v a t i v e a t t i t u d e o f t h o c h u r c h , t a k i n g the side o f the rich a n d powerful, was c o n d u c i v e to this division. I t was expressed i n i c o n o g r a p h y , a f a r c r y f r o m t h e f o l k a t t i t u d e t o w a r d s r e l i g i o n . T h e ParUokrator a n d t h e Sad C h r i s t m a k e one realise the difference b e t w e e n c o n c e p t i o n s : t h e t h r o n e d one a n d the t i r e d G o d , w o r r i e d a n d s a d a b o u t t h e f a t e o f m a n ( f i g . 3, 5 ) . is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e i r w o r k s g i v e s h a r p e r e x p r e s s i o n t h a n t h e o l d f o l k a r t t o f e a t u r e s o f f o l k s p i r i t u a l i s m . W h e r e a s i n Chajec's w o r k s t h e i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i e s u b j e c t s is i n t e r e s t i n g , i n L u r k a ' s s c u l p t u r e s h i s a p p r o a c h is a r e s u l t o f h i s o w n m e d i t a t i o n s a n d h i s o w n c o n c e p t i o n o f f a i t h . F o r i n s t a n c e , h e shows C h r i s t c a r r y i n g t h e cross w i t h a l l m a n k i n d ( f i g . 12), or protecting p e o p l e so t h a t t h e y s h o u l d n o t f a l l i n t o t h e b o t t o m l e s s p i t ( f i g . 13) — t a k i n g the f o r m o f a tree-cross. Discussing the w o r k s o f Chajec a n d L u r k a , the a u t h o r stresses t h e i r e x c e p t i o n a l c h a r a c t e r i n P o l i s h f o l k s c u l p t u r e , b u t h e PE3IOME K c a B e p H n H B o K M — CTMX HAPO.ZI.HAfl C K Y J I B I l T y P A CKyjitnTyp iiacToanieM HacTOHmiiM — Tpyfl uieHHbiM CTapoii BHanajie npe/niasnaHeu MneHHio ariTopa OTpacJibio X I V poKoe pa3BMTwe OKOJIO 1600 nojiyHM.ua BMTbca B MMenno B caaji HOBOro Mace, BajiMCb HGCTM U,M3M ero KaK ne „ynenoro" M CJIOM o b m e c T B a . 3aTeio', KpccTbaue <ieM BOcnojib30- HapOflHWMM 3JieM6HTaMM, KäK ocoöea- nOJIbCKHM Haiip. KaTOJlM- KyJIbT CBHTblX iiuKpoBM-iejieii noBceflneBHoro 6biTa M HyflOTBopiibix o o p a 3 0 B . "3lGT K y j l b T , K a K M o ß b I H a Ü n a j I O M H M H e C T ß a K C B a i b l M MecTaM c b i r p a j j saHHM no3flnee cKyjibiiTypbi cymecTBenHyw M EOo6m;e pojib B Hapojinoro ocobo HTO M X BbinojineHiie AepeBHax Bo BTOpoíí nojiOBHHe tBpcneiiCKMx CBOio K J i a ^ c u b y i o CTBO TOrO ptiviecjia. IIIMMCa B. B OT Ha — C03IiaHMeM OnaTb ancKoe r .A>i. iii neKOTopbix nacTyr.atT B HSM dpaKT KpecTbaii- „30JIOTOM cpeflM Bcero CTaJia rM03iioro CTynMJi fleHb HMKOB BTopOM aBTOp CHMTaeT, MX MCKyCCTBO He npeoopaHceiiMM ABIOP SToro X X TBOP'ieCTBO noflpaJKaiineM MacuiTa6e, najibubiii no BCTpeTHTb xaTax a H TaKJKe no na TeppMTOpMM npeJKse B ero snjie acero B bbiTa nojibijiM: 6WJIO B ^epeBencKMx po^a 'lacoBeiiKax, opwryp, T MJIM 'leMaiHKOii, nocBa- B TaK, H B Iiojibme, KaK nanp. jinbo napa^y flu o co CBa3anbi c MX noBceflHeBiicrc HenoMyqeH, ^ITO flasKe B no3flneM flj^Biira. CKop- TOTMKM. CB. cpjiopnan, MHTepecno, CBMseTejibcTByeT IIOHHT- BoroMaTepi no3flHeii CBaTbix peKii, iianp. OflnaKü, naMOOJiee noKpoBMTe^eii C'iaiiMCJiaB, o'robpa- KaK BoroMaTepw. nOKpOBMTejIba.MM aBJiajIMCb Ka3WMeJK, TMB obpa3a, c nepMOfla em,e TeMaTMKa, CKyjibmopbi M3obpaJKeiiHa MCTOHHMKM aBJiaeTca CXeMbI, HaBH3aiIH0M n3o6pajKeHMa, KaneciBe M30bpa- TaMiecibW aBjiaeTca CKOMncKOii BCTpenajmcb no^ nacmiMa. iyflOTBopiibie pacnpocTpaneHHbie JIK)6MMbIMK ubi.-u cpyHKi^weii. KpecTbaHCKMíi, roproiouiMii 3Jia M MapMM. MHorne OT IIojibuiM, Ha 3eMJiax, cpeaneEcKOBbt nOJIbCKMe 3TO B conpoTMBjienMM CTe- npe^o- CBHTblt KaKOii TO iiacejieiiMH cTenpo- repMaHW3an.MM. XapaKTepHO TaKHîe, H T O cKyjibnTopw flyajiM3wpoBaJiM HMa CKyjibnTypw l npeflHa3Ha iaj!MCb GTjiMHajiMCb Tex MeHee MHAMBM- CBaTbix noKpOBHTejien, 4)yHKl(MM M K0- KOHKpeTHbie CBOMMH a T T D M O y T a M M . npe^0CTaBJia.7in Meiibme MetTa Mx M3o6pas<e- TBopnecKoü dpaiiTa- 3MM. B KOiqe CTaTbM xyao»CHMKOB CKyjibiiType, M a aBTOp OTMenaeT, MCCJieflOBaTejieu TaKjKe iiaiTMOHajibHOü K nojjHepicuBaeT KyjibType, öojibinoii nOjibCKOíí ee pojib KaK B cOBpeMen- xyfloxtHMKOB-CKyjibnTopoB. TpaAML(Ma ¡íapoflHOíi XMBa CKyjibnTypbi MCKyccTBe M B iio,nco3HaTejibHO McnojiHaeT TaK 3TO Ha3. KOTOPBIX 6MJIO o6pa30M anaJiM3MpyeT ocHOBHbie Twnbi HepTOíí nojibCKOro u aBjiaerca co3naHMH KaK M B >Koi;cbi, K y j i o n a , .THobMTejieíi MCKyccTBa »cecTBennoro JIM6O eme (CKyjibnTypbi paooTax BHfl Bee rastubiM npMMWTMBOii. ajicMeiiTOM Co3flaeM aBjiaeTca BKjiaaa MCKyccTBO '. cBceo6pa3HOM, B MMpoBoe xyflo- co3Ha.Tejibno TOHKy OTCneTa, K O T o p y i o „bojibiiioe TiepeBaii- o^MqwaiibnoM CjionHiibi) TBK cospeMenHbix noiiaKOB. miTepec HapoflHOü BfloxnoBHTejibHMnu HOÜ 3TOT MOJKIIO JJfiBe OT OTHH. neHH MCKyccTBa nocjiefliiMM nonyjiapuOM . ^aiiaioniMM a?e oömeü B Mwpe GTTOprHyTbix Topbie BjieperH;- 3TOT nacKB03b Hie KpecTbauMiia perym,Mü ceü napofla. CKyjibnTypw npn/iopoxcHbix ABTOP ee XpMCTa. Mnoro'iMCJieHHbie pe3- cKyjibnTypbi B OO- aToro ÄepeBeHCKOü cpe^bi, K B KK o p M a m a a cpyHKrniHMH liofi yiHTbiBaa pa3JiiiMHoro M ñ u t í a , aBiop M U X ïeMaTMKy, crabaiomeroca OÄIL(MM XpMCTOM, naHMHaa M JJaBaee CTOjib Bcero BaaílieMIIIHC 3 T O rjiaBHWM 0bpa3OM XpwcTa, Ma30Bei4KOM fljia inacTe- CKynbiiTyp )\IVA „xpMcTOJiorwiecKOji ' dpMrypbi no peBOJIIOUMOIlIlblX MHeHMio STO OTF.enaeT Bceit ^aure M MfleojioiHtiecKoíi XpMCTa. 3TO Bor nGCBÄLü,eiiHaa Hbie 'rpyfliio juooinejiaM. Ö O J I b i n U H C T B O I I O U b C K M X M 3 0 u i j a > K e H M M CBH- Eiapaiiiero noHTM KCTOpbIM MJ1M o6pa3iiaM. aHajiM30M ïMnwHiiyK) ero CKopbantero noBOfly flJiH peMecieimbix MMeiia Bbipa»eHna c PacnaTMa, iia- oflnaKO JIKlÖMTejIbCKMM nojibCKOro napoflHOii BEJiMKOe MHOJKecTBO. 254 napoflHbiMM, npoBOflMT anaJiM3 n a p o f l i i o ñ npoM3BeflenMH pejiw- TBop'iecTEa npaB^a, BBIlflV He dpopMa uopa3iiaMH. nero n;exoBbix I i p M M e p O M OCObOÍÍ M H / I , M B M f l y a j I M 3 a L I , M M npescfle napofla. n;erocyii,apcTBeHiioM xapaKTep; CJiaßa- BBMfly no HMeji nopynajiucb npMBOflMT iiawoojiee naMaTM KpecTa, cnpH- npocpeccMOi'.ajibiibix cjaopMajibiibiM OTjiMHaeTca jKenMa — MCKyccTBO cKyjibnTopoB cTapbiM MOrJIO C O X p a u M T B C a Torfla CKyjibnTypa BeKa. Ha3MBaioT OfliiopoflHOii K y j i b T y p e 3a?KMTOH- nojibiue BMfla flepeBencKMx B cosnanMM B dpHrypnaa neTBepTM no-npejKneMy MCKyccTBenHbiM fleiioparaBnoe 3aKaT MnoroHMCJienHMx B. MMeHiio BOCTOHHbIM M l O J K H b I M pe3H0e pa3BMBaTbca X I X CKyjibnTypbi. pacnpocTpaneHMa. xapaKTepa. EO B B G K " napoflHOÍí nojiaKCB ocoßoro K p e c T b a a . l/iineji T S K - KpecTbHHCTBa. npOTMBCnOJICIKHOCTb nojiyHMJio fljia KpecTb- c (JrpOMHOe uieHHOH TBcpuaMit C a M b l X M 3 3 e C T H b I X M3 H M X . CBH3ana TblX Kacia bw dpMryp 3na>ieHMe, nacjieflHMKOB nHBOU,KM H TO MCKyccTBa, ObOCObjieuHOCTM B03pacTaioiHeM cjioeB iiCKyc- npooyflMB- MCKyccTBO, c o 3 A a B a e M 0 e 3Ha>.eiine B MeJKAy CTBa M H y j K f l O C T i i „ n a H C K C r o " M C K y c c T B a p a c u B C u o jKe v. ocosnajio p e i B M l e.HbHO noi'.wMaHMa nporaBopeHMH KJiaCCOi-jOU KaK OdbMiTMajiBHOe KJiaCCMIIM3M KpecibHHCKOro no<iBe nojibiue KpecTbancTBo upMuaA^JKHOCTB. BpeMeuM OTMejKeuaJica KaK X V I I I cipanax, B03HMKJia CMJibHO cpiirypa flpyrwx Basinoe uHMTaa xaiOT MCKyccTua. Ttanca nocBameu- noflroiOBKM. npn/iopoJKHbix KpecTban <pcpMnpo- nojibCKOro Tpy/iax, KpecTbane, nojiaraTb, tiapafly fljlil lexcT poMaiiTMnecKoro B npeJKHMX npop^sccMOiiajibHOM Bonpoc paccMaTpMBaeT ne- npexiRd KOHTppecj?opMaiH«i. B M e a y M T b l H a C b l T M J l M B TO B p e M a MHeHMK) peneccaHC, paÖOTaTb BcaKOíi IlpOM3BeJ4eHHa Korfta peHeccanc óe3 TpaflMH,MM. nepBbiM nporas paoOTarauiMe pcB-CKyjibnTopoB, no- MCKyccTsa, HaHMIiaJIM „bapcKyio pacnpocTpaHMTejiM tTajia TBopnecTBa. BbicrynaeT yKOpenMBuieroca by^ro B jj,e- M yMeBiiiMx npunüpu-- ilojibCKMii Bcero 3aüHTepecoBaJi BepxnMe 6jiM3Kaa MJijnocTpnpyiom.Mx Hbix nojibCKOü HapoAHOíi CKyjibinype, ero xa- npMMepax 3TMX i i p o M 3 B e f l e H M Í i b b i J M TanHO KO'iopaa nojitme UIM- pa3BMBaTbca pesiMKOB, npOBMHL(MK) iiapo/n.bix BOCiipHUHJiM Ho TOM CKyjibnTypa, OHa napoflHOro iiojibme K TpeooBaHMaM Hya^fl rOTj«ecKan MaccaM. MacTepcKMe peHOCMJIMCb M Majioíí i?KcnpeccMBiiaa, no3flHeMiuero r. i roTM iecKne aajiaeTca OToßpajKaeT HanMOnaJibubiM TA r j i y ô o K O fljiH HwraTeJieii. TBOpnecTBa, rjiyôoKO 6BIJI CKyjibnTypa njiacraRecKOro nMBGirKM nocBH- sapybeJKHtix BB. B C m t e 3 M M niMpoKMM obpa3u,OM onepK, CKyjibnType, ucKyccTBa. M X V Kopa-iMtJiiaH HHTiiaH fljia o6pa30M paKTep nojibCKOro B nojibCKOü nap^/inaa nojibCKOro caMBiM j i y n i u M M cMHTeTMnecKMii iiapoflHOíi ;ia paooTbi. y ppyrMx M TaKiiM OTjiM^iMTeJibiioii MCKVCCTKO. �a A e y ni X m a n o B C K H — nPMMMTWBHAÍI MEHHAfl C K y . H b n T y P A B CMJIE3MM T KA- A B T O P Mccjie^yeT a B j i e i i M e n p M M M T M B u o r o T B o p n e c T B a , B03iiMKaioinero K a K K O C B e i n i b i e 3 J i e M e ¡ i T b i M J I M >Ke B M f l O H3MeneHHbie o6pa3Hbi, n e p n a e M b i e M S B H C , M3 ccHOBiioro Tenelína CTMJieBoro n c a y c c T s a . CBOMMM MCC.TieflOBaHMflMW a B T O p O X B a T b I B a e T CMJie3CKyio Kaiiennyio C K y j i b n T y p y , n e p s b i x eme AOxpncTnanCKMX naMHTHMKOB C T a p M u o i VI r O T M H e C K M X K p e C T Ü B K a K ) nj,nxca r p e n i H M K O B , a a T e M M o r M j i b i i b i e r u i w T b i vi snnraipMii n a H H X C X V I flo X V I I I B B . , C K y j i b n T y p H b i ñ a p x n TeKTypHbiü fleKop B n n o T b flo K a M e u H b i x npMjjppojKHbix (Jjuryp M > i a c o B e n . Ha o c n O B e npoBei;eHnoro (popMajibnoro a n a J i M 3 a í n a repnajia a s T o p ( p o p M y a u p y e T n e c K O j i b K O o 6 m n x T C S M C O B , KacaiOlUMXCH n p M M M T M B H C ñ C K y j I b n T y p b i : B HanajIbHOM cpa3e cpopMMpoBanwH CMJie3CK0M C K y j i b n ' r y p b i ( c o r j i a c u o oomeñ 3aK0H0MepH0CTM a B j i e H M Ü , c o n y T C T B y K ) i n ; n x p o ? K fleiIMK) HOBOít O r p a C J I M M C K y C C T B a ; , B 0 3 H M K a j I M npon3EefleiMa, O T j i n n a i o i n M e c a (popMajibHbiMM nepiaMM npnMM'iMBa (Kpt-CTbi K a i o m M x c a rpeiUHMKOB, p a n í i a a apxMTeKTypnaa c K y j i b n T y p a ) ; 3 a M e n a e T c a TaKHíe flBjieiiMe 3anMCTUOBaiiMa n e K O T o p b i x 3 J i e M e n T O B n p o u u i o r o B i i p o n 3 B e fleimax, iipmiaflji«Kam,nx yace K HOBOÍÍ anoxe (cxapMHH t i e MorwjibHbie n a M a T H M K M n a n e p e J i O M e T O T M K M H p e í i e c c a u c a ) ; TarOTeHne K Tpa,nnB,M0tiM3My, K coxpaueHMW M ocobOMy BMAOH3MeHeiiMK) o 6 p a 3 n O B , K O T o p b i e B n e n T p e CTaJin yxe n e p e j K M T K a M M . RJIH oojibmoro coopaHMH C M ae3CKMx c i c y B b n T y p x a p a K T e p u a T a K J K e p y T M H a , B b i 3 B a H iiaa cepuMiibiM x a p a K i e p o M npon3B0flCTBa (¡viorujibiibie njiMTbi). üocjiefliiaa, OTMenemiaa aBTopcM r p y n n a , Bb!,ie^ena M M BBMfly cneuMCpMKM o O i n e c T B e i n i o r o c n p o c a , c o r j i a c u o KOTOpCMy 3TM C K y j I b n T y p b l BbinOJlHHJIMCb. 3 T O 6 b I J I M 3 a Ka3w HM3UIMX e j i o e B c o m e c T B a . M n a n o « i B e S T H X s a n a J Ü B paSBMJIOCb, IIO M H 6 H M K ) a B T O p a , nOflJIMHHQ i-japofluoe MCKyccTEo. K 3Toro p o ^ a npon3Be/ieiiMaM npnna/(;iejKaT pacnpocipaneiiHbie B O n j i e 3 M n n p n f l o p o j K i i b i e t p K r y p b i . P o Ma H P e í i n c p y c c CKyjiBnxyPA — HAPOflHAH KAMEHHAfl 3AnA,n;Horo n o r y j K A A B T O P c o o 6 i n a e T o p e 3 y j i b T a T a x C E O M X Mccjie^OBanMíí, npoBefleinibix B O K p e c T u o e r a x ropjinu;. M M 6bui n a u s e a /(OBOJibno 6ojibmoM K a M e H O T é C H b i í í o;eHTp B MofljiyBne 'iyXOBCKOM VI HeCKOJIbKO MHJIMBMJJ.yajIbHbIX M a C T e p C T K M X B pa3JiMHHbix flepeBnax. A B T O P C T a T b M n p M H a f l J i e j K M T K HMCJiy n e M n o r n x M C cneflOBaTejiew, M 3 y H a B u i M x pp C M X n o p n o j i b C K y i o n a p o f l nyio K a M e n n y K ) C K y j i b n x y p y ( T S K I I M x e o 6 p a 3 0 M O H paHee HccjieflOBají n a M H T H M K M c i a p M H b i J I 3 M K O B ) . CymecTBOBano MHenne, H T O 3 T 0 r o p o f l a C K y j i b n T y p b i a B J i a r o T c a M C K J I I O •iMTeJibiio n p o n 3 B e f l e H M a M M r o p o f l C K w x p e M e c n e n n i i K O B vi lie MMeiOT H i i n e r o o 6 m e r o n a p o f l H b i M MCKyccTBOM. c Peünopycc oSpamaex B H M M a H w e H a T O T qJiaKT, H T O TBOp'ieCTBO MHOrMX K a M e i l O T e c O B — aBTOpOB npMflopojKHbix q>nryp — 6epeT CBOe H a i a j i o O T flepeBeHCKoro peMecjia — o6pa6oTKM K a M H a ; M 3 r 0 T 0 B j i e H K e MejibHMHHbix srepuoBOB M T O H M J I . B C T a T b e noflpo6no p a c c M a r p M B a i O T c a TexiiMnecKMe npweMbí K a i n e n o T e c o B M o f l j i y B K M , O T M O M C H Ta flo6biBanna K a M n a . A H a j i M 3 n p y e T c a fleaTejibHOCib MHOrax noKOjienMÍí, M B H M a c T e p c K M e p a ó O T a j i M ^o naTMfiecHTbix rOflOB H a r n e r o C T O J i e r a a . I I p M M c c n e ^ O B a n M M H e KOTOpblX M3 3TMX M a C T e p C K M X SbIJIM o 6 H a p y j K e i i w o6pa3I Í M , KOTopwMM n o j i b 3 0 B a j i M C B K a M e n o T e c b í . C M X nop üe Bbiacneno eu^e O T K y f l a n e p e H a n n w o f l j i o B c K i i e K a M e n o Tecbí nepBbie o6pa3u;bi fljia cpHrypHbix CKyjibnTyp. Ha ociiOBaimn p e 3 y n b T a T O B C B O M X noMCKOB a B T O p cxaTbM iipefliiojiaraeT, H T O B O 3 M O J K H O n e p B b i e K a M e n o T e c b í Vlo¡ijiyBKM y H M j i n c b peMecjiy y C K y . 7 i b n T o p o B M e c T e H K a I í e n j K KOBMqe. i H a p a f l y co C K y j i b n T o p a M J f , KOTopbie K a K B M o f l j i y B K e Bbipaciajín B p e M e c j i e i m w x K a M e a O T e c H b i x i;eiiTpax, B üoryjKy pa6oTajiM M T€, KOTopbie ne cjieflOBajín peMecj-.eimbiM T p a f l i i n n a M flaHKoñ cpeflbi vi MuflMBJiayajifaHO 'il.y,a;njincb B flepeBHHX. A B T O P aHajiM3npyeT TBop iecTBO flBonx M3 H M X : M a p w a n a ^ l , 3 a « 3 é M3 y K e n e H H W K a CTZKMmeBCicoro vi B o i í u e x a E n f l p y c a K a v¡3 Tyxvi. i AHHa — PE3HBIE K P E C AEPEBHHHBIE OMryPBI B K y H H M H b C K a - l l p a i i K a TBI M MOHOJIMTHBIE MAJIOH n O J l b l l I E anann3MpyeT n a M H M H K H napofluoñ M O i i y M e n CKynbnTypbi B ceBepuoü nacTM Majiow Dojibuin. ABTOP Ta.ibiiofí B nacToam.ee B p e M a M 3 B e c T i i b i O K . 90 o o t e K T O B , M3 K O T O pbix SojibinmiCTBO naxoflnTca B flepeBiiax. Ü H H 6bun-i oonapyjKeHbi B nocjieflHiie roflbi BO BpeMa MecTHbix M C C J i e A o s a n n ñ , K O T O p w e r j i a B H M M o6pa30M B e j í n M u c T M T y T M C K y c c r B I I o j i b C K O M A K a f l e M M n HayK ( B H M X npnunMaJia y n a c T n e a B T o p H a c T o a m e í i C T a T b n ) vi K p a K O B C K n ñ 3 T H O rpaopnHecKnñ My3eíl. CTapeñmne M3 n 3 B e c r H b i x Han oórbeKiOB flaTnpyíOTCH KOHIIOM X V I I I B. H nanajiOM X I X B . B o j i b n n i H C T B O OTHOCiiTca K nocne/jiieñ n e T B e p i n X I X B . HeKOTopbie 6biJin BbinojiHeubí B flsafliíaTbix ro~ flax n a u í e r o C T O j i e T n a . M O H y M e H T a J i b n a H C K y j i b n T y p a B M a j i o ñ riojibme c o ciaBJiaeT, napafly co cKyjibnTypaMn KJKHOÍÍ BejinKOn o j i b m n , eflMHCTBeHHbiñ M 3 B e c T H b i ñ n O K a K p y í m b í n K O M njieKc MOHOJIMTHO B B i n o j i H e H H b i x M 3 sepeBa n p n f l o p o j K H b i x K p e c T O B , c£>nTyp w n a c o B e n . OfliiaKO, B flpyrnx pernoHax Ilojibmn (ocoSenHO B KypneBCKOM paíiOHe), coxpaiinjincb B He6ojibmoM, n p a B f l a , R O j i n n e c T B e n a M H T H H K n , c x o j K n e c B e JiMKOnOJlbCKMMIl VI MajIOnOJIbCKMMM. Ha 3TOM OCHOBaHMM a B T o p n p e f l n o j i a r a e T , H T O no,i(o6Hbie K p e c T b a n C K M e npnflopojKHwe n a M a T H M K n M o r a n TaKJKe n a x o f l M T b c a n a T e p pMTOpMM B C e í í C T p a H b l . flOBOJIbHO BBICOKI1M y p O B e H b 0 6 p a ÜCTKH flepeBa BW3biBaeT npeflnojiojKenwe o I I X CBH3M c oOmenamioiiajibnoñ Tpaflwnneü n o j i b C K O f i pe3b6bi. ITofljiacnM VÍ Bce M 3 B e c T H b i e n a M f l T H H K H C T a p w n w Bbinojinajincb H a C p e f l C T B a K p e C T b a H C K M X n O J K e p T B O B a H M ñ , CTaBKJlMCb B C t í i ñ e p e B H e í í , Bceifi c e M b e ñ J I M 6 O n o j K e p T B O B a H n a M n caMbix C O C T O a T e J I b H b l X K p e C T b a H . T B O p i ^ a M H 3TMX OOrbeKIOB 6 b I J I H JIMSO C K y j i b n T o p b i , pa60Tawmne B flepeBencKnx KOCTejiax, JIMSO K p e c T b a H e , 3 H a B n j n e T a ñ H n K M c6pa6oTKM «epeBa, K a K n a n p . H J I O T H M K M M J I K KOJiecHMKw. K c T a T M K K p e c T b a n CKHM CKyjibnTopaM npnnafljieHcaJí caMbiíi BbiaaK>mMíic;i cpe/in ManonojibCKiix BaaTejiefí I I nojiOBnubi X I X B . — B a B J K n n e n ; IIlBeM. XOTH B Majioií nojibiue S B I J I O M H O T O C K y j i b n T o p o B -MOnyMeHTajincTOB, o neM CBnfleTejiBCTByiOT pa3JiMHna B o b p a o o T K e OTflejiBHBix K p e c T O B n o p n r y p , necoMnenno na Bceñ STOÍÍ T e p p n T o p n n o 6 a 3 b i B a j i a oóinaa KOMIIO3 M U M 0 H H a a c x e M a vi M K O H O r p a q p M H e c K a a n p o r p a M M a fljia K a j K / i , o r o BMfla S T O X C K y n b m y p . B O 3 M O J K H O , H T O S T O C B M fleTeJibCTByeT o c y m e c T B O B a H n n o6mnx o 6 p a 3 i í O B r o p a 3 f l o 6ojiee p a H H e r o n e p n o f l a , neM c o x p a H n B m n e c a naMHTHHKM. He n c K J i M H e H O , H T O T p a j i n n i i a pa3Hbix K p e c T O B n p M n a f l Jie?KHT K s n o x e n o 3 f l H e ñ r o T M K M . AjieKcaiiflp H I I K O E C K M — COBPEMEHHAH CKyjiBnTypA, HA3BIBAEMAH HAPO^HÜÍI C K y j i b n T y p n o e TBOpHecTBO Bcerna 6 b u i o Menee ycJiOBHbiM, H 6 M p e M e c j i o vi He H O C M J I O p e r w o H a j i b n o r o K J i e i í M a . O T O oO'bacHaeTca pa3JiMHneM B b i n o j n i a e M b i x o ó m c c T B e n u b i x cpyiiKij;Míí vi c n o c o S o B n p n o 6 p e T a H n a 3 i i a n M M . Pa3j i n n n e B y p o B n e M a e r e p c T B a vi B B 0 3 M O ? K n o c r n nmepnpeTau,nn T e M U cmibHee B J i n a j m n a p a 3 i m i r y B xyflüJ K e c T B e H H b i x p e L u e i m a x , n e i a M e c T u a a TpaflHL(na. C o B p e M e H H y í o C K y j i b n T y p y OTjinnaeT OT cTapoñ H 3 Menenne c p y H K u n ñ (oco6eHHO nepeBonjiomenne KyjibTOBoñ B 3 C T e T H H e c K y K > ) vi n O T p e 6 n T e j i a ( m m e H M aBjiaeTca ropofl). E C J I H H a p o f l H w e p e M e c j i a n o - n p e j K K e M y coxpanaioT cTapbie C T M j i e B B i e o c o B e n H O C T H ( n p n 3 i i a K n ) , T O B coBpeM e n H O í i C K y j i b n T y p e B W C T y n a w T 3 i i a H n T e j i b i i b i e pa3JiMHMH, C B H 3 a i i n b i e r j i a B H b i M o6pa30M c p a m n p e n n e M n p e ^ c T a B jiaeMOfi Te-MaTMKn, a T a K J K e c n e p e M e n a M n B cnocoóe Mbiuijienna xyjjpjKHMKOB. 3TO 3aTnpaeT r p a n n u b i Mexfly H a p O f l l i b l M VI J I K ) 6 n T e j I B C K M M T B O p H e C T B O M . A B T O P p a c c M a T p n B a e T MOTMBannw, K O T O P B I M M ncjib3yMTca CKyjibnTopw, ynnTbiBaa npn STOM flsa Bnija JIMH1IOCTM T B O p q O B fleííCTByiOIliMX M 3 BHyTpeHHMX IIOByJKa e i m ñ M J I M ate fleñcTByiomnx nofl B J i n a n n e M M3Bne ( B I I M M a n n e ! T e p M M H O J i o r n a P n c M a n a ) . T B o p n e c T E O nepBbix B w 3biBaeTca CTpeMjieHneM K caMOBbipajKennio, noTpe6HOCTbio M 3 j i M T b vi B b i C K a 3 a T b o 6 y p e B a e M b i e n x HyBCTEa. Hame Bcero B H y T p e H H n e C T M M y j i b i B b i C T y n a W T y J I M U ; , Bbi6poH i e H H b i x M3 K O J i e n H O p M a j i b H O í í JKM3HM M O T j i n n a i o m n x c a Sojibnien B n e H a T J i n T e j i b H O C T b i o . C K y j i b H T o p b i , noSyjKflaeM b i e K T B O p n e C T B y B H y T p e H H M M M CTOMyJiaMM, n e «myT o 6 p a 3 n p B , O H M c o 3 f l a i O T n a f l j i e j K a m y K ) cpopMy JJ,JIH B b i p a j K e n n a C B O M X n y B C T B vi 3 M O B ; M M B C K y j i b n T y p i i O M T B O p n e c T E e . Mx n p o M 3 B e f l e n M a r o p a 3 j j o M i i T e p e c n e e , H O M npoM 3 B e f l e n M H T e x , K T O n e p n a e T B f l o x n o B e i i M e n3Biie. 3 T M X nocjie^HMx 3HaHMTejiBH0 6 o j i b m e . O H M BbTCKa3biBaK)Tca B opopMax, c o 3 f l a i i H b i x flpyrMMM. O H M nacro flajKe ne 255 �noHMMawT cyniHOCTH n o j i p a j K a e M b i x H M H dpopM, nepeH H H a a JIMUIb MX B H e i I I H M M B M f l , B TO B p e M H K 3 K X y f l O J K - JIIOPKM, 3 e r a f l j i b i HMKM, XapaKTep TBoparqne CaMOSbITHbl UOB M B M3 r j i y S o K M x no6yjKJj,eHMM O H K He3aBMCMMbI O T o 6 p a 3 - M OpMrMHaJlbHM. 3TOM BHyTpenHMX 3aKJlMHaeTCH M X CMJia, XOTH nOpOM 3TO McxoflH M3 CKOe TaKoro fleJiemiH, caMOpofluoe TBOp^eciBo (MJIJI. ncMxonaTonorM'iecKoe aBTop (MJIM paccMaTpnBaex cnoHTaiiHoe), 7—11) M TBop^ecTBO jTepeseH- ropojrcKOe (MJIJI. (MJIJI. 12—15), T y p y TaKMX xyfloaKHMKOB, K a K X a m , 3 e r a s J i o 57), CKyjibn- (MJIJI. n a T M - JIMSO K p a e s c K o r o , M M p B O o 6 p a JKeiIMM, MMxaMJi Xaíiubi (MJIJI. COHMOB B 2) MbiurjienMa, nopoíi ne3aMeTHbiM M3o6pa>KaeMbiií KOHiiocTfa rax rpynnax: B03HMKJIM M3 6ojiee nOfl jTOjiJKaeT a TaKHce TBOpaUIMX XOflaiJJMX (MJIJI. B jiyioinaa flepeBHM TaKJKe KOMMepiecKMe peBHe fljia u.eJiM, rpynna, CBa3aHHbIX nanpMM. cyBenMpbi yHMJiMirr. K «JIH nocjiefl- TBOpMMaa K y j i b T y p b i ropo.ua, B coBpeMeHHOM BaeT nepeMenbi, BbinojinaeMaa cKyjibnTypw, aBTop, B B oBjiacTM 'iacTHOCTM, luBJieiiMe 6biTb aBTop noflMepKMBaeT HaMepeHHbix q¡x>pM coBpeMeHHOM BpeMH 3aHMMaeTCfl JIwjTBMr 3na'ienMe noneieiiMa, yKasbi- cKyjibnTypbi, HeCKOJIbKO H , M M M e p e p — 36—50). KOHKypcoB KOTopOM B paflMO, npe6biBaa rpoMa^Hyío poflHOM JiBafliiaTt KOJiJieKUMio CKyjibnTypw. jieT B najieHMe TOitaM 3Toro MCKyccTBa. A n a j i i ! 3 M p y a oár.::; BIEJ.ÍQ M MMpa fleimo co6jia3iiaeT M Ha KOTOpoMy B3biBaeT fljia Borana, cero HOUIHO SoraTbix M O flepeBCHCRMü SeflaMM M n e y p o s c a a M M . jiMiueHMeM HapoflHaa 'iejiOBeKa KOCTejí, a /rjia YMepMOTJIO 6eflHHKa cyjj,b6oü. (MJIJI. 17) O T o 6 p a » c a K ) T nEPE.II, M 3 B A H H M 3 KA- pacTBopaeTca 6eflCTB£HH, M HenocBHineHHbix. KOCTejia, KOTopbift naxojj,MJic CBOO flajieKa Tpone MMPOM, 3T0My Bcerjra jiyHiiiMM Ha3iia- Xaüiibi, pa3fleJ! 3TMX cy;!b6oM MKOnorpaqbMM, M XPMCTOC CKOP6HIHMÍÍ Bor nojiaraa CTynasoT -qepTbi i(bi MHTepeeHa yKa3biBaioi B o c c e f l a w r i i M M HE Bor, yflpyHenubiM TBopnecTBO OTHCTJIMBO KOTopaa Hapofliibra ropbKOM nejio- JIMPKM, aBTO¡ ( M J I J I . 3, 5 ) . XaMD,bi MX MCKJHOMMTejIblIOCTb CKyjibnType, 60Jiee CMJibiibix. 3 T C BooBpasceHHH KOimenqMM, M CTpaHCflyíoirfMM Ha sípeu;OB R0HcepBaTM3M Ha cropoHe B CBHSMBaei pa3/ieji cnoco6cTBOBaji 6biji Bbipa>Keiiiie XpMcroe-cyflMH BenecKOM OTpMD,aa O T pejiMrM03iioro pa3jiMHMe npeACTaBJiaeT coBpeMeimOM rpexo- cTMpaeTCH o^naKO, eaMa no M nOJIbCKOÍÍ H T OB i e M B CTapOM Hapofluoro B M X np0M3BefleHMH; HapOflHOM MCKyCCTBe Bbb enMpMTyajiM3Ma. ee6e HapOflHOf ECJIM y X a ü MHTepnpeTan,Ma icconorpa cpMnecKOM TeMaTMKM, T O y J I I O P K M OHa BbiCTynaeT cocTaBMJi cMejioe npeTscpeHMe asbiiecTBa Bxpw- pejiMTM03HOCTb nenocpeflCTBeiiHO c ne6ecHbTM PaccMaTpMBan CKyjibnTypbi 3a- M6JKJJ,y 3TMM M nOTyCTOpOHHMM M M p O M . ITojibiiie K TOJIBKO -qejiOBeMecKMe e npoM3BefleHMM CMJibiibix TeM, K T O flbaBOJí BapaHBCKOM 3anafliiorepMancKoro O H npMiiaflJiejKMT flejia, O H . CB. M Hapofl, MMpa, B T O BpeMH K a K K flypaneK, neM cero nacToamee P A 3 M H I H J I E H M H KoppecnoiifleiiT McnbiTauMa crpauíen jiMuib ero OTMeiaeT APXAHrEJIOM M M X A M J I O M " , H B I M B 1 9 7 1 T . BJIAflMCJIABOM X A Í l U E f t MEHMIÍBI ryPHEÍl. CTaTbM, nejiepa3BM- COT HejIOBeK. „CBHTBIM AETOP KpoMe M cnoco6cTByKHiiMx a TaKMe nojjTBepjKflaeT MMpa CTMancTBO. B 6 y p H 0 M cJiaflOCTpacTMM na MJIJI. B xocrejiax, M B T O JKe B p e M H n a M B i i o e Mace. (Hanp. TajKejibiM KapTMHbi MecKOM T e M a T M K M ( n a n p . M J I J I . 1 6 — 2 3 ) M H a 6 o J i e e B a j K i i y i o npMpoAbí KOTOporo n e 6OMT- 6ejrnbix. HHM. njioTM, aBjianocb pojib Ha6jiK)JieHMM MHTepnpeTanMio c jjbHBOjí y n p a B j i H e T 6bijia TMK) cBo6oflnyio CTajiKMBaeTca He ero, BepuiMT TOJIKOBBIM, cMJibiibix pa3JiMHHbi AH CMeTJiMBee Sojiee S o r a T b i x M JTJIH KpecTbaH. MKOiiorpadpM- Toro Ha Sojiee npoMcme/riiiMe fljia na ryriTecTBOM S p e H n o r o fle- 3 T O M c p e ^ b i B cotMBeTCTBMM c ee B K y e a M M (MJIJI. 5). AHajiM3Mpya cMJiy aejieHMa OfluaKO, M c Heü npecjie- peMecjiennMKaMM CKyjibnTypa, aBTOMflenTMdpMKaqMH, npoMC- CKyjibnTypa, npMynenHbiMM npMHaflJiejKMT M Ha nepMcpepMM npo- onMparoixrMxca MHTejIJIMreHTOB, M 3M0UM0IiajIbH0 CyurecTByeT rpynne ceMbax TpanMUMaMii jnoBMTejieíi, BbinycKHMKaMM xyjjojKecTBeHHbix iieM B KOTopaa cTapbiMM CTMJie" TypMCTOB, M3roTOBJiaeMbie M co Sjiaro- CKyjibnTypbi. M M 6jiM3Ka „HapOflHOM M3 61). 24—-35), neSo o/inoro BbinojiHaeMOíi c KOMMepHecKoíi B TBopiecrBe npMHLtMnbi Hapo/rHOM TBOpHeCTBa (MJIJI. flpy- Koxopbie M KOH'biOHKTypbi CKyjibnType, CBa3b 1—4), B c K y n b n r y p e , nejibio, na CKyjibnTypw B pejiMKTOBOM B ueiiTpax, BJIMatlMeM CKyjibnTopOB coxpaHHTb EbICTynaiOT cKyjibmypHbix rJlyOOKMM flJia 36—38), (MJIJI. Tex BMJTHBIX npMaTHOM (MJIJI. B M 3aMMCTB0BaHMe 23), M 3e- OToSpajKenMeM cbiHOBefi MMxaMJi, 18, noii M3 HOCTM. 3 a B M C M M 0 C T b (MJIJI. paflo- JIIOPKM Xafiubi, SbiBaeT flbasojia, caMwü Bescflb HejIOBeK, ca K O T o p b i x HBJiaeTca B b i p a j K e i i M e M M X a p K O f í MHjTMBM/xyajib- JIiopKa BeJitMoasa, CKa3KM. B H M XK p e c T b a i i M H He MJIM IiapOflHHM aBJiaioTca napoflubie KOTopbie jiMCTe) STO ne CBoeo6pa3iiaa XOJI TBOpHeCTBO TyjibHOM — CKyjibnTypax npoMCxoflMT BbipajKaeTca n w T a e T c a BOC- 3TO o 6 b I K H O B e H H b I M KpecTbHHMH. rajjjibi aBTop OTJIM'iaiOIUMÍi OT O C ¡ 3 M H M a J I b H 0 Í t p e j I M T M M . C B . pejIMrM03HOCTM IieBeCHblX roM cocTaBJiaeT M X cjiaSocTb. CKyjibnTypw: CTaHOBMTb co ero pasMwmjieHMHMM, BCCM 'lejicBeMecTBOM Fa-Kpec.Ta (MJIJI. 13). nanpMMep 3ainMm,aioiiTero c ero XpMCTa, (MJIJI. KOHu;enHiieM Hecyuíero KpecT 12), M J I M jiw/reM B CBH3I Bepbi. >Ke B O T nasenMH Bup,e E Oí BMCCT sepe nponacr �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł 72.— zł 36.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz urzędy pocztowe i doręczyciele •— w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego i na cały rok następny — do dnia 10 miesiąca, poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy ro­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach RSW „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 50%> droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto PKO nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż numerów bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, sprze­ daż gotówkowa i wysyłkowa numerów bieżących i archiwalnych płatność go­ tówką, przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR PAN, Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abrcad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 München 34, Postfach 68, Bundesre­ publik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Indeks 36 940 PL ISSN 0032-3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w War­ szawie 1976. Nakład 2000 egz. Objętość 20,70 ark. wyd.: 16,00 ark. druk. Papier ilustracyjny k l . I I I 90 g. 61 X 86. Oddano do składu 10.IX.1976. Podpisano do druku w marcu 1977 r. Wydrukowano w kwietniu 1977 r. w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 501. F - l l . Cena 36.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c07241565fb8c69b8b1bda1dd10afca9.pdf 74b96726af3fc13f43914471eb41fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4431 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4122 Title A name given to the resource Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss LUDOWA RZEŹBA KAMIENNA NA ZACHODNIM POGÓRZU Na t e m a t l u d o w e j r z e ź b y w k a m i e n i u n i e w i e l o dotychczas pisano. O ile b o w i e m r z e ź b a w d r e w n i e o d d o s y ć d a w n a cieszyła sii; y.aintoresowaniem ze s t r o n y b a d a c z y s z t u k i l u d o w e j , z w y k l e skalnicy po dwóch kamiennej lub trzech, d o b i e r a j ą c się „ p o z n a j o m o ś c i " . Jeżeli praca układa zachowano prowincjo­ s i ę i m d o b r z e , w ó w c z a s z e s p ó ł t a k i u t r z y m u j e s i ę p r z e z czas d ł u ż ­ rezerwę. Uważano ją za wytwór tyle do skały. w stosunku do p o d o b n e j p o d w z g l ę d e m f o r m y r z e ź b y dużą o „ p o l o w e g o " , dopiero po I I wojnie światowej zaczęto u ż y w a ć t e g o c e l u k a m i e n i a ł u p a n e g o ze Do pracy „ w skale" przystępują nalnych, r z e m i e ś l n i c z y c h p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , k t ó r e z „ p r a w ­ szy. dziwą" s z t u k ą l u d o w ą n i e m a j ą wiosną, chociaż „ n a zimnie robota kamieniarska bardzo szkodzi". nic I m bliżej j e d n a k p r z y g l ą d a m y bardzioj o c z y w i s t e staje się, że znalazła się p o z a nawiasem obróbka jest monopolem l u d z i , k t ó r z y praktyki ogóle 1 nie produkujących zdobywali dobrze czynienia mówiąc kamieniarzach, p r z y g o t o w u j ą c y c h już kamień przedmioty dla z o czy Podobnie j a k w o ś r o d k a c h w i e j s k i c h Wydobywanie kamienia odbywa S k a l n i c y ł u p i ą k a m i e ń w czasie w o l n y m się jesienią lub wczesną od innych zajęć, często nie c z e k a j ą c nawet na konkretne z a m ó w i e n i e . G d y zjawi się od­ biorca, s p r z e d a j ą m u p r z y g o t o w a n y k a m i e ń i dzielą się u z y s k a n ą nie drogą opano­ kamieniem zawodowych celów użytkowe, brusy do ostrzenia, k a m i e n i e d o ż a r e n ludową. bynajmniej Równie do tym niesłusznie sztuką tę umiejętność i dłutom, j a k n p . m ł y n a r z e , ozy zagadnieniu, kamienna kamienia rzemieślniczej. wywali j ą c i , k t ó r z y m i e l i w nych się t e m u rzeźba zainteresowania Okazuje s i ę , ż e a r t y s t y c z n a systematycznej wspólnego. I I . 1. Oselkarz M i c h a ł D u d e k p r z y p r a c y , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a , g m . T u c h ó w , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2. N a r z ę d z i a k a m i e n i a r s k i e : A — śpica, B — oskarb, C— siulajza, D — k n y p e l , E — stohamer budowla­ jak osełki, młynów. przemysłu drzewnego, które od p r o s t y c h w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , j a k ł y ż k i c z y w r z e c i o n a , przechodziły do p r o d u k c j i b a r d z i e j a r t y s t y c z n e j — np. zabawek, tak w o ś r o d k a c h k a m i e n i a r s k i c h z d a r z a ł o s i ę , ż e o b o k produkcji osełek ozy m ł y ń s k i c h kamieni rozwijała figuralna. P r z y k ł a d y t a k i o z n a m y czy z okolic się z z terenów czasem rzeźba Łomkowszczyzny 2 3 Lubaczowa . Oprócz o ś r o d k ó w , w k t ó r y c h obróbką kamienia zajmowała się znaczna c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w w s i , p r z y c z y m z d o l n i e j s i p a r a l i się rzeźbą, m a m y p r z y k ł a d y twórców działających w rozproszeniu. W i e j s c y r z e ź b i a r z e w k a m i e n i u swych prac, co o b e c n i e z w y k l e u t r u d n i a i c h pojedynczo, nie podpisywali autoryzowanie. Ludowa r z e ź b a w k a m i e n i u n i e n a l e ż y w P o l s c e d o r z a d k o ś c i . Wszędzie gdzie w y s t ę p u j e o d p o w i e d n i s u r o w i e c , s p o t y k a m y rów­ nież k a m i e n n ą r z e ź b ę c z y t o w f o r m i e p r z y d r o ż n y c h f i g u r , nagrobków n a cmentarzach. Sporo togo rodzaju notujemy n a t e r e n i e K a r p a t i P o d k a r p a c i a , biarskich w y k o r z y s t y w a n y j e s t Kieleckiem, piaskowiec, gdzie w y d o b y w a n y j o s t ł a t w y wapienny, c z y l i t z w . gdzio do celów rzeź­ jak również np. w do obróbki kamień Gorlic i Jasła, ludowa opoka. Na z a c h o d n i m P o g ó r z u , w okolicy rzeźba k a m i e n n a j o s t b o g a t o r e p r e z o n t o w a n a . wej, s ą s i a d u j ą c e j czy przykładów z Łemkowszczyzną, W części p o ł u d n i o ­ występują często i krzyże p r z y d r o ż n e w y k o n a n e p r z e z k a m i e n i a r z y Natomiast w c z ę ś c i p ó ł n o c n e j figury łemkowskich. działały j u ż inne miejscowe pra- oownie k a m i o n i a r s k i e . M i e s z k a ń c y w s i p o ł o ż o n y c h n a p ó ł n o c od (ierlic j a k o c e n t r u m k a m i e n i a r s k i e , g d z i e w y r a b i a n o r z e ź b y ka­ mienno, w s k a z u j ą J o d ł o w k ę T u o h o w s k ą, wieś łożącą k i l k a k i l o m e t r ó w n a p ó ł n o c n y w s c h ó d o d G r o m n i k a . Nie u d a ł o s i ę d o t y c h c z a s u s t a l i ć g e n e z y k a m i e n i a r s t w a w J o d lów.H) T u c h o w s k i o j . N i e u l e g a j e d n a k wątpliwości, że to posiada we w s i t r a d y c j ę s i ę g a j ą c ą c o n a j m n i e j k i l k u rzemiosło pokoleń. We wsi z n a j d u j ą s i ę m i e j s c a , g d z i o w y b i e r a n y j e s t k a m i e ń . Miejs- oa to, zwano „ s k a ł y " , z n a j d u j ą s i ę w d o l n e j c z ę ś c i w s i „ p o d W i e l k ą Górą", na , , G n i d ó w k a c h " k o l o s z k o ł y , n a „ Ś w i e r c z u " i i n . M i e j s c o ­ wy piaskowiec n i e j o s t w y s o k i e j k l a s y . Z M ł y n a r z o w e j Góry na­ daje się n p . j e d y n i e d o b u d o w y d r ó g i j a k o d o d a t e k p r z y w y r o b i e betonu. W y d o b y w a n i e m którzy p r z y g o t o w u j ą kamienia zajmują się tzw. skalnicy, k a m i e ń g ł ó w n i e n a cele b u d o w l a n e . Obro­ biony k a m i e ń k u p u j ą o d n i c h c h ł o p i z o k o l i c z n y c h w i o s e k . U p r a ­ wianie k a m i e n i a r s t w a nie wywarło wyraźniejszego miejscowe b u d o w n i c t w o . S t a r s z e d o m y n i e m a j ą rówki k a m i e n n e j , a p i w n i c e b u d o w a n e wpływu nawet na podmu­ były dawniej z kamienia 167 �ze s p r z e d a ż y k w o t ą . Z a e k s p l o a t a c j ę k a m i e n i a n i e m a ustalonej o p ł a t y . S k a l n i c y z g ł a s z a j ą j e d y n i e w ł a ś c i c i e l o w i g r u n t u , ż e „po­ trzebują k a m i e n i a u c i ą ć " , r o z r a c h u n e k z n i m n a s t ę p u j e dopioro wtedy, gdy wyłupany k a m i e ń zostanie sprzedany. „ Ł a m a n i e s k a ł y " j e s t p r a c ą c i ę ż k ą . N a l e ż y n a j p i e r w zebrać z powierzchni darń taczkach poza „rumowiska". i ziemię, a następnie usunąć obręb miejsca Kamień eksploataoji występuje w Jodłówco w p o s t a c i j e d n o l i t e j m a s y s k a l n e j , lecz w i w y w i e ź ć na warstwę skalnego T u c h o w s k i e j nie kawałach. Odsłonięte b l o k i s k a l n e ł u p i e s i ę n a m n i e j s z e c z ę ś c i p r z y p o m o c y : „śpicy", „ k l i n ó w " i m ł o t a . „ Ś p i c a " j e s t t o s t a l o w y p r ę t o ś r e d n i c y 2 cm, a d ł u g o ś o i 2 6 c m , z a o s t r z o n y n a j e d n y m k o ń c u . S ł u ż y o n d o wy­ bijania wbija otworów. W się stalowe otwory kliny, te, które biegnące wzdłuż uderzane 6 —7 jednej linii, kilogramowym m ł o t e m p o w o d u j ą o d ł u p y w a n i e s i ę m n i e j s z y c h b l o k ó w kamienia. O d k r u s z o n y b l o k o d s u w a n o n a b o k p r z y p o m o o y l e w a r a zwanego „śtangla", Zwykle w czyli stalowego charakterze Prócz kamienia budowlanyoh, pręta, długiego śtangli u ż y w a n a łamanego wydobywano przez go na ok. 1,5 metra. j e s t s t a r a o ś o d wozu. „skalników" również dla dla dalszej celów obróbki. Z a j m o w a l i s i ę t y m t z w . o s e ł k a r z e , k t ó r z y r o b i l i o s e ł k i d o ostrzenia kos, 3 brusy i kamienie do żaren, młyńskich w Jodłówce miejscowy piaskowiec czyli tzw. żarnowce. Tuchowskiej nie był na ten cel Kamieni odkuwano, „za slaby", ponieważ o ż y l i zbyt m i ę k k i . M a t e r i a ł n a b r u s y i ż a r n o w c e ł u p a n y b y ł ze s k a ł y . Wstęp­ n a o b r ó b k a o d b y w a ł a s i ę p r z y k a m i e n i o ł o m i e . T a m p r z y pomocy ś p i c y i m ł o t a d z i e l o n o b r y ł y k a m i e n n e n a m n i e j s z e c z ę ś c i , którym n a d a w a n o z grubsza k s z t a ł t b r u s ó w czy ż a r n o w c ó w . J o d l ó w k a T u o h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 3. N a g r o b e k , w y s . 2 0 0 c m . 1 8 4 5 r . I I . 4 . B r o n i s ł a w W a ń t u c h , Św. Rodzina, rzeźba n a g r o b n a , w y s . 115 c m . O k . 1 9 4 9 r . I I . 5. K z e z b a n a g r o b n a . i l . 6. A n t o n i H a j d e c k i , n a g r o b e k , w y s . . 1 4 4 c m . I I . 7. B z e ź b a n a g r o b n a . b y ł y dalszej 4 168 Półfabrykaty p r z e w o ż o n o n a t a c z k a c h l u b w o z i e p r z e d d o m , g d z i e poddawane 5 o b r ó b c e , a ż do c a ł k o w i t e g o 4 wykończenia . �Na osełki w y k o r z y s t y w a n o o d p a d y k a m i e n i a r s k i e w odprysków, które zbierały się na dnie postaoi „kamieniaka", czyli 5 miejsoowej, W jego uprawiająoej warsztacie kamieniarstwo zatrudnionych było od paru ok. 6 pokoleń. praoowników. dołu, gdzie w y b i e r a n o k a m i e ń . K a m i e n i a r z e p r a c o w a l i z r e g u ł y Prowadził on roboty kamieniarskie przy kościołach w na w o l n y m p o w i e t r z u i t o z d u ż y m i p r z e r w a m i , p o n i e w a ż Żmigrodzie, a t a k ż e w r ó ż n y c h wsiach Sądecozyzny. W pracowni mieniarkę r o b i ć , t o n a j w y ż e j p a r ę dni w miesiącu, bo na „kapłuca jego w y r a b i a n e b y ł y p o m n i k i nagrobne z a r ó w n o chrześcijańskie, idzie". C h o r o b ą z a w o d o w ą k a m i e n i a r z y j e s t p y l i c a i r e u m a t y z m . j a k i ż y d o w s k i o „ m a c e b y " , zwane przez j o d ł o w s k i c h Uważa się, ż e „ k a m i e n i a r z n i e ż y j e „ciajwesy". d ł u ż e j j a k 50 lat". Narzędzia s ł u ż ą c e do o b r ó b k i k a m i e n i n i e s ą s k o m p l i k o w a n e . Używany jost w t y m c e l u „ o s k a r b " , k t ó r y m obciosują kamień przy k s z t a ł t o w a n i u f o r m y ( i l . 2 b ) , „ s i u l a j z a " , c z y l i d ł u t o o o s t r z u szerokim na 3 — 4 c m — do w y g ł a d z a n i a drowniana p a l k a , z w a n a „knypel", p o w i e r z c h n i ( i l . 2c), do pobijania dłuta oraz „ ś p i o a " ( i l . 2a) i „ s t o h a m e r " ( i l . 2 e ) , t j . m ł o t o k ( i l . 2d) karbowany w kratkę, do w y r ó w n y w a n i a p o w i e r z c h n i . U z u p e ł n i e n i e stanowi d u ż y brus osadzony na palikach w pobliżu m i e j s c a p r a c y , s ł u ż ą c y do wbitych ostrzenia sprzętu w ziemię narzędzi. rannie Obok „ s k a l n i k ó w " i „oselkarzy" byli jeszcze w według Prostą zostawały wzorów płytę zdobioną robotę" w p o s t a c i d e k o r a c y j n y c h e l e m e n t ó w Wspomniana gałąź kamieniarstwa 6 iv okresie m i ę d z y w o j e n n y m . przy budowie k o ś c i o ł ó w Niektórzy, j a k n p . 7 Kamieniarze Osika, w się tu „czyści" i innych obiektów Teofil architektonicznych. rozwinęła głównie pracowali architektonicznych. ogóle w domu „rzemiosła nio prowadzili, t y l k o p r a c o w a l i p o ś w i e c i e " . I n n i d z i a ł a l i r ó w n i e ż na miejscu, w y k o n u j ą c r ó ż n e r o b o t y n a z a m ó w i e n i e mieszkańców okolicznych w s i . B y ł y t o g ł ó w n i e p r z y d r o ż n e i c m e n t a r n e k r z y ż e , a takżo p ó ł f a b r y k a t y zamawiane W Jodłówce Tuchowskiej kamieniarskich. K a ż d y nionymi przy przez kamieniarzy nie kamieniarz wydobywaniu było większych (poza kamienia) miejskich. warsztatów „skalnikami" pracował Jedyną p r a c o w n i ą z a t r u d n i a j ą c ą k i l k u k a m i e n i a r z y . b y ł Konstantego Wantuoha. Pochodził on z zatrud­ oddzielnie. niezamożnej warsztat rodziny ostatecznie ozdób u kamieniarzy wykończone i zaopatrzone przez trzeba profilowaniem sta­ dopiero Maceby wyrabiała pracownia dostarczonych bez któro kamieniarzy b y ł y to tylko kamieniarzy było obrabiać odpowiednio Wantucha żydowskich. przoz dłużej, 4—6 dni, wynikały r ó ż n i c o c e n , w a h a j ą c y c h s i ę o d 12 d o 2 0 z ł z a s z t u k ę . stąd Najdroższo b y ł y k o l u m n y z ozdobionymi kapitelami na żydowskie nagrobki, za k t ó r e p ł a c o n o p o 30 — 50 zł. W s p o m n i a n e Jodłówce „czystą półfabrykaty, odpowiednie napisy. Wańtuch Tuchowskioj t z w . k a m i e n i a r z e c z y ś c i , k t ó r z y w y k o n y w a l i jednym i drugim przypadku wykonane miejskich w W Ołpinach, co t y d z i e ń f u r m a n k ą Chrześcijańskie nagrobki kamieniarskich P. Musiał i P. żydowscy. nież Podobną zamówień odbierali właściciele maceby dwóch tamtejszych t r u d n i l i się oraz A n t o n i z Jodlówki Tuchowskiej i nagrobnych mieszkańców okolicznych wsi. Przykłady również zakładów kamieniarze w y k o n y w a n y c h dla d u ż y c h się w y r o b e m k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h znajdujemy zaś półfabrykatów z rodziny Gnidów kamieniarskich, kamieniarze dla t u wyroby odsyłał Tarnowa*. Kulka, produkcją „czyści kamieniarze" szowski. P r ó c z do rów­ Swo- pracowni zajmowali oraz kapliczek tego r o d z a j u prac w samej J o d ł ó w c e Tuchowskiej czy to omentarzach, przy czy drodze na biegnącej, ś r o d k i e m w s i . I t a k n p . M i c h a ł D u d e k (ur. 1902), o s e ł k a r z znający r ó w n i e ż „ c z y s t ą r o b o t ę " ( i l . 1), w y k o n a ł k r z y ż s t o j ą c y w p o b l i ż u jego pola, odrzwia Wyrób są a ponadto zwieńczone prostych umieszczonego na ufundował i półkolistym nagrobków zbudował kamiennych cokole, m u s i mieć kaplicę, kamiennym w w postaci Jodłówce której nadprożem. krzyża Tuchowskiel �170 �dość odległą t r a d y c j ę , s k o r o n a s t a r y m c m e n t a r z u tego rodzaju n a g r o b e k z datą 1845 znajduje rozbudowania w ł a s n e j p r a c o w n i , s k ł o n i ł y K o n s t a n t e g o chęć Wantuoha do n a w i ą z a n i a b l i ż s z e j w s p ó ł p r a c y z J a n e m S r o c z y ń s k i m , 9 byl mistrzom k a m i e n i a r s k i m w J a ś l o . S r o c z y ń s k i , wykonywał dla „ R o d z i c e B . i S. W a n t u c h o w i e " . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e l i t e r a , , B " jest s k r ó t e m imienia B r o n i s ł a w a W a n t u c h a , k t ó r y Kontakty z kamieniarzami t a r n o w s k i m i , j a k r ó w n i e ż rzeźbę f i g u r a l n ą , się ( i l . 3). pracowni który uprawiający Wantucha sam dla swych tu poza szablon różne Przypisują ikioj rodziny, k t ó r y r z e m i o s ł o r z e ź b i a r s k i e n a t y l e o p a n o w a ł , ralne. W e d ł u g wykonać rzeźbę pełną. Jogo roboty jest np. rzeźba przedstawiają­ przeciętnej Najozynniejszym mieniu Bronisław* W a ń t u c h , j e d y n y z t e j r o z r o d z o n e j , k a m i e n i a r - wyobrażająca ś w . R o d z i n ę ( i l . 4 ) o r a z k i l k a f i g u r nagrobek. Ogólna rzeźby nagrobnej, rzeźbiarzem z Josla do w Jodłówco informatorów, „ t o był rzeźbiarz Wańtuchów formy nagrobków zaczerpnięto kamieniarskiego sposób traktowania rzeźbionych uprawia­ n y c h w formie, wyrobów kamieniarskich Przykładem i rodziny W a ń t u c h ó w , b r a t K o n s t a n t y o r a z sław W a ń t u c h na nagrobku tycznyoh w y r a ż a n o s i ę d o ś ć p o g a r d l i w i e ( „ j a k b y matoła m o g l i z r o b i ć " ) , c h o c i a ż K o n s t a n t e m u pisują niektórzy wykonanie raoźlą, przedstawiającą Boskiej O ich możliwościach pomnika co, t o jakiegoś Wańtuchowi cmentarnego z anioła w locie ( i l . 5). A u t o r s t w o stantego W a n t u c h a j e s t t u j e d n a k m a ł o p r a w d o p o d o b n e . bok p o s t a w i o n y przez rodziców na grobie dzioci oraz artys- nosi oraz typowy dla postaci, tego jest ś w . R o d z i n a ( i l . 4), k t ó r ą w y k o n a ł brata Józefa 1 0 . AV s w e j i cen­ rzemiosła p o z b a w i o n y c h ekspresji i artystycznego jącym r z e ź b ę f i g u r a l n ą . D z i a ł a j ą c y w s p ó ł c z e ś n i e z n i m k a m i e n i a r z e wykonywali j o d y m o p ł a s k o r z o ź b i o n o t w a r z e M a t k i figu­ odpowiedzialny z wzorników Wańtuch Chrystusa n a c o k o ł a c h n a g r o b k ó w . Sroczyński. rzeźby n a cala. o k o l i c ę , a ż d o K r a k o w a " . S r o c z y ń s k i w n i ó s ł d o p r a c o w n i 'lachowskiej. W o d ł u g o p i n i i i n f o r m a t o r ó w , Wilhelm, — m u n i e m a l wszystkie nowszo kamienno ników bratanek na Tuchowskiej b y l pracowni W a ń t u c h ó w Jodłówco Bronisław wykraczają spotykanej cych M a t k ę B o s k ą , k t ó r e z n a j d u j ą s i ę n a c m e n t a r z u w byl pierwszym w J o d ł ó w c o m i e j s c o w y m k a m i e n i a r z e m zapewne kompozycja m i e j sk i c h o m e n t a r z a c h . sprowadzany potrafił zrobił nagrobka, j a k i s p o s ó b w y k o n a n i a postaci anioła nie roboty r z e ź b i a r s k i e . U n i e g o t e r m i n o w a ł i u c z y ł s i ę r z e ź b y w k a ­ że dzieci banal­ wyrazu. Broni­ „poprawnej b e z d u s z n o ś c i " z b l i ż o n a jost ona do rzemieślniczej f i g u r y przedsta­ wiającej Chrystusa ( i l . 6), zrobionej przez Antoniego Hajdeckie- go, Bochni"", wspomnianego „rzeźbiarza z na grobie wyżej przy­ Bronisława połną w Jodłówce Tuchowskioj rzeźbiarza, k t ó r e m u można by powierzyć Kon­ wykonanie nagrobka Nagronapis: Wantucha. W i d o c z n i e po jego śmierci nie było z rzeźbą już figuralną. Zapowne d ł u t a jasielskiogo m i s t r z a S r o c z y ń s k i e g o s ą p ł a s k o ­ rzeźby na cokołach dwóch nagrobków stawianych ok. 1931 r., II. S 13. R z e ź b y n a g r o b n e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j . I I . 8. Madonn-i z Dzieciątkiem, r z e ź b a p o ł i e h r o m . 1 9 1 1 r . I I . 9. Serce Jezusa, płasko­ rzeźba, wys. C h r y s t u s a 60 c m . I I . 1 0 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 1 0 0 c m . O k . 1 9 2 4 r . I I . 1 1 . Madonna z Dzieciątkiem, rzeźba poliohrom., w y s . 72 c m . W y k . p r a w d o p o d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . I I . 1 2 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 100 c m . W y k . prawdopo­ d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . O k . 1 9 2 9 r . I I . 1 3 . B r . W a ń t u c h , Matka Boska Różańcowa, w y s . 115 c m . 171 �przedstawiające anioła trzymającego w jednej ręce zwisającą g i r l a n d ę r ó ż , a w d r u g i e j — g a ł ą z k ę p a l m y (ił. 7). S p o s ó b t r a k t o ­ wania twarzy, jak również miękkie, światłocieniowe rozwiązanie fałdów szaty, wskazuje na d u ż ą biegłość t e c h n i c z n ą w y k o n a w c y , d a l e k ą od prostoty r z e ź b y ludowej. T o samo m o ż n a b y powiedzieć o rzeźbie Madonny przykładem z Dzieciątkiem rzemieślniczej Inaczej wygląda sprawa, p r z e d s t a w i a j ą c ą Serce na ręku rzeźby kutej w Jezusa gdy ( i l , 8), k t ó r a spojrzymy na płaskorzeźbę ( i l . 9). W y r a ź n e dysproporcje (duża głowa, skrócone ręce), płytkie, choć dość m i ę k k o wane fałdy wzory szat, z d a j ą przyniesione zaczynają się w się ś w i a d c z y ć przez swej jest kamieniu. o t y m , że zawodowego ludowej. Podobny proces m o ż n a c/.teroch Madonn, z których stwierdzić dwie „szlachetne" kamieniarza formie p r y m i t y w i z o w a ć w miejskiego duchu patrząc (Niepokalana ciała udrapo- i rzeźby na rzeźby Różańcowa) podawano s ą przez m i e s z k a ń c ó w J o d ł ó w k i j a k o dzieła Bronisława Wantucha. w (il. Gdybyśmy 10—13), m o ż n a te by cztery rzeźby wskazać, jak ustawili uczeń s t a r a ł się w z n o s i ć do p o z i o m u swego m i s t r z a w 1 2 pospolicie w y k o r z y s t y w a n y c h w mozolo . Wszystkie r z e ź b y opierają się oczywiście na o k r e ś l o n y c h wzorach ficznych, szeregu ciężkim oztery ikonogra­ rzemiośle kamieniar­ s k i m . W i d o c z n e j e s t j e d n a k , ż e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u ( i l . 10) wzór został jak gdyby przetłumaczony z potocznego języka literackiego n a g w a r ę . P o s t a ć M a t k i Boskiej u t r a c i ł a s w ą smuk- łość, twarz została pozbawiona szablonowej gładkości i piękności na rzecz surowej typizacji, fałdy szat, szczególnie uprościły się i z r y t m i z o w a ł y w pionowe Podobnie, zaś sukni, bruzdy. c h o ć nieco inaczej w s z c z e g ó ł a c h , przedstawia się s p r a w a r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e j M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 11). Tu również fałdów nastąpiła szat, dość typizacja twarzy, nieporadnych w znaczne wykonaniu uproszczenie (fałdy płaszcza poniżej lewej ręki). Trzecia z kolei figura, p r z e d s t a w i a j ą c a Boską Niepokalaną pierwszą. W y n i k a ( i l . 12), w ogólnym wyrazie II. 14. F r a g m e n t nagrobka, J o d ł ó w k a Tuchowska. Ok. 1940 r. t o n i e t y l k o ze w s p ó l n e g o w z o r u i k o n o g r a f i c z ­ nego, ale p r z e d e w s z y s t k i m z p e w n e g o p o d o b i e ń s t w a w rzeźby, Matkę przypomina widocznego w sposobie t r a k t o w a n i a fałdów fakturze sukni. Od­ Nagrobki, względnie przydrożne figury z pełnymi m i e n n a jest n a t o m i a s t g ł o w a , p r o p o r c j o n a l n a w s w y c h w y m i a r a c h stanowiły w stosunku do całej postaci, o t w a r z y znacznie bogatszej w t r a k t o ­ one szczytowe robione niezbyt osiągnięcie często, pracowni ponieważ, rzeźbami, Wańtuchów. jak na czasy Były między­ w a n i u s z c z e g ó ł ó w ( r y s u n e k oczu, nosa, u s t ) , co n a d a j e j e j w p o ­ w o j e n n e , c e n a i c h b y ł a w y s o k a , k o s z t o w a ł y b o w i e m o k o ł o 200 zł. r ó w n a n i u z poprzednimi wyraz pewnej Przeciętną rzeźbie, nisław wyobrażającej Wańtuch (o Matkę ile Boską subtelności. W Różańcową informatorzy słusznie ostatniej ( i l . 13), Bro­ przypisują mu się wyrobem nagrobnych czy p r z y d r o ż n y c h figur stanowiły krzyże wykonane według produkcję wzorów kamieniarzy znanych zajmujących z katalogów różnyoh firm kamieniar­ autorstwo r z e ź b y ) zbliża się j u ż bardzo do ideału, j a k i przedsta­ s k i c h . P r a c o w n i a W a ń t u c h ó w r ó w n i e ż p r o d u k o w a ł a t e g o rodzaju wiały nagrobki, z t y m , że jedne ( b y ć m o ż e kute przez rzeźby mistrza Sroczyńskiego. Postać Matki Boskiej, s m u k ł a , o lekko w y d ł u ż o n y c h proporcjach, odziana jest w z poprawnie zakomponowanymi fałdami. Jedynie twarz nieco pogrubione Widoczne to posiada p r z y c a ł e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i w y k o n a n i a — m i a ł y jednak wówczas, pewien gdy zestawimy o m a w i a n ą figurę M a t k i Boskiej z rzeźbą Chrystusa w postaci pionowej, p r o s t o k ą t n e j przez b o c h e ń s k i e g o r z e ź b i a r z a mierze realizuje ideał rzemieślniczej Bronisław dla innych wykuć jest b y ł y ś c i s ł y m n a ś l a d o w n i c t w e m o b i e g o w y c h w z o r ó w , i n n e zaś - szczególnie wykonaną rysy. Wańtuch robił jodłowskich „statuy", więc pełne kamieniarzy zwracali ( i l . 6), k t ó r a rzeźby . się z figuralne Nie tym potrafili do łalność frontu do i sami natomiast przygotowania ścian bocznych Podobna współpraca sami poprzednio postumentu i przyozdobienia o tematyce wiejskimi jego sakralnej. kamieniarzami, rzemieślnikami artystami rzeźbiarzami dzia­ czy miejskimi była zjawiskiem 1 4 , dosyć p o s p o l i t y m . T ł u m a c z y ona t a k c z ę s t o nas z a s k a k u j ą c ą r o z b i e ż n o ś ć , j a k a zachodzi w sposobie w y k o n a n i a f i g u r postać główna, mieślniczej stojąca na poprawności, podczas zdobiące cokół m a j ą charakter takie nasuwają mawiający autora 272 duże przydrożnych, cokole, u t r z y m a n a trudności gdy jest w stylu figuralne ustalaniu rze­ płaskorzeźby ludowego p r y m i t y w u . przy gdzie Przykłady autorstwa. uważają tę osobę, z którą zawierali Przykładem tego jest płyty, w której nagrobek o s a d z o n y jest (il. 16) 1 6 . S c h e m a t t o n z r ó ż n y m i d r o b n y m i w a r i a n t a m i p o w t a r z a się d o s y ć c z ę s t o . M u s i a ł o n b y ć p o p u l a r n y w ś r ó d o d b i o r c ó w , sko z n a j d u j e m y g o r ó w n i e ż w e w s i a c h o k o l i c z n y c h , j a k n p . n a cme tarzu w Rzepienniku dzące z Jodłówki pod względem Strzyżewskim. Niektóre Tuchowskiej zdobione technicznym w y k o n a n ą dekoracją wzornikowego. Czasem na t a f l a c h n a g r o b k ó w cięciu ramion krzyża) znajdują nagrobki są poprawnie poch i dobrze roślinną typu ( r z a d z i e j n a prze­ się p ł a s k o r z e ź b y przedstawiające t w a r z M a t k i B o s k i e j ( i l . 16) l u b C h r y s t u s a w c i e r n i o w e j koroni Niski z poziom techniczną artystyczny poprawnością tych płaskorzeźb, dekoracji w roślinnej, zestawieniu nasuwa puszczenie, ż e w y s z ł y one spod d ł u t a K o n s t a n t e g o lub przy Wilhelma W a ń t u c h ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e b y l i d o b r y m i kamieniarzami, ale k i e p s k i m i rzeźbiarzami. Za przypuszczeniem fakt, że nagrobek w 1952 r . 1 7 t y m przemawia ten wykonany został prawdopodobnie , a więc rok po śmierci B r o n i s ł a w a W a n r j dopiero Ucha. Za­ nie i n t e r e s u j ą się b o w i e m t o k i e m w y k o n a w s t w a i za całości lokalny. k r z y ż m i ę d z y d w i e m a d o n i c z k a m i z w y r a s t a j ą c y m i z n i c h bukie­ również oni płaskorzoźbą między charakter tami kwiatów ograniczali s w ą a r t y s t y c z n ą między nimi a wykwalifikowanymi względnie nawet dużej wprawniejszego w rzemiośle r z e ź b i a r s k i m kolegi l u b do wspomnianego Hajdeckiego; w dewocyjnej. rzeźby 1 3 Sroczyńskiego) szaty umowę 1 5 . Na kamiennych rozpiętego Chrystusa. krzyżach spotyka się często wizerune Sposób t r a k t o w a n i a ciała, a nawet ikon �grafia wykazuje d o s y ć d a l e k o i d ą c e r ó ż n i o e . C h r y s t u s n a nagrob- porcjo oiala p o p r a w n e , ramieniu, t u ł ó w głowę lekko przechyloną wymodelowany z zaznaczeniem micznych k l a t k i p i e r s i o w e j i b r z u c h a , z lekkim podkreśleniem rzeźba Matki Boskiej. prawemu napis: „F BR muskulatury, kamioniarskim. B y ć m o ż e na autorem cech ręce i nogi ułożono w f a ł d y . S p o s ó b p r z e d s t a w i e n i a różny w s z c z e g ó ł a c h , w s k a z u j e ku perizonium rękę wprawną ich mógł Strzyżowskiogo ( i l . 1 6 ) , k t ó r y , wodług Tuchowskiej, w Jodłowce potraktowana j e s t d o ś ć s c h e m a t y c z n i e starannie w rzemiośle być wielokrotnie informacji Rzepiennika miejscowych, postać Chrystusa N Na podstawie Wańtuch", Bronisław Wańtuch". co kropielnicy znajduje należy czytać: W J o d ł ó w o e T u c h o w s k i e j s ą jeszcze d w i e druga — w kaplioy p r z y drodze Po I I wojnie światowej Tuchowskiej zaczął szybko wymarło, Ziemie wielu Dudek lub jako szkoły. Sporo starych małorolnych i n n i poszli do węgła lub dojeżdżają Michał upadać. bezrolnych Zachodnie, poniżej ośrodek kamieniarski w pracy w przeniosło śląskich do p r a o y w T a r n o w i e . Jeszcze w jeden z ostatnich zajmował się chodzi o s e ł e k i b r u s ó w ( i l . 1), k t ó r e s p r z e d a w a ł n a t a r g u w pozba­ Później stosunkowo wym boku m a k i l k a p o z i o m o z a z n a c z o n y c h p ł y t k i c h fałd. pra­ Intere­ sująco jost, ż e w o p i s y w a n e j r z o ź b i e s t o p y C h r y s t u s a n i e s ą z ł o ż o n e jedna na drugiej i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i e m , j a k t o j e s t w ikonografii r z y m s k o - k a t o l i c k i e j , l e c z u s y t u o w a n e '•¡111110 na w y s t a j ą c e j podpórce i przebito d w o m a zgodnio z w y m o g a m i o b r z ą d k u Oprócz f i g u r chowskiej wyrabiali artystycznym. inne Według gwoździami, wschodniego. przydrożnych, kamieniarze jeszcze przedmioty miejscowych Jodłówki o Wańtuch charakterze informatorów, świeconą, o p o d s t a w i e — stojącą kropielnicę w formie profilowanego Tu­ Maciej słupa, kościel­ na z wodę kolistą czaszą o z d o b i o n ą z e w n ą t r z r o z e t a m i . N a k r a w ę d z i c z a s z y w z n o s i dla celów „skalnicy" budowlanych. jednak mało i codziennie czasu, ponieważ 1965 I n n ą wsią, o której się t a m Dorywczo Tuchowie. kamieniarką zatrudniony jest w na­ temu przemyśle pracy. m ó w i o n o , że kamieniarstwem", r. t r u d n i l i się w y d o b y w a n i e m jest w y j e ż d ż a ze w s i d o na wyrobem g r o b k o w ą z a j m u j e s i ę jeszcze K o n s t a n t y W a b n o . P o ś w i ę c a „ p r a w i e wszyscy Ł u ż n a , trudnili wieś leżąca w woje­ wództwie tarnowskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód od z Wańtuch w y k o n a ć m i a ł k a p i t e l e n a s ł u p a c h o g r o d z e n i a nego, zaś B r o n i s ł a w kamienia przyjęte równolegle, tylko niektórzy się kopalniach i dowolnie, jeśli wiono m u s k u l a t u r y , s z e r o k a , p ł a s k a k l a t k a p i e r s i o w a , Jodłówoe kamieniarzy o proporcje. U w a g ę z w r a c a z b y t d u ż a g ł o w a , c i e n k i e r ę c e grube i s ł a b o w y m o d e l o w a n e n o g i . P e r i z o n i u m z w i ą z a n o n a się „Fundator ozdobne kropielnicę. J e d n a znajduje się w k a p l i c y „ z a d w o r e m " , jakkolwiek wspomniany S r o c z y ń s k i . N a t o m i a s t n a n a g r o b k u z wykonany z o s t a ł anato­ potraktowano tych rzeźb, się w j e d n y m miejscu s m u k ł a ś c i a n k a , na k t ó r e j widnieje płasko­ pro­ kaoh z omentarza w J o d ł ó w o e T u o h o w s k i e j ( i l . 1 4 , 1 5 ) m a Gorlic. Przeprowadzone nie p o t w i e r d z i ł y jednak uprawiana w bieżącym roku badania terenowe tego, ż e b y w Ł u ż n e j obróbka kamienia b y ł a w sposób tak powszechny. O k a z a ł o się, że fama o k a m i e n i a r s k i m charakterze Ł u ż n e j w i ą ż e się z j e d n ą t y l k o r o d z i n ą Jamerów. Dziś kamieniarskiego trudne sprawę opowiadanie o kilometrów parę jest już odtworzyć rodu. B y ć może Zofii od Swiderskiej Łużnej. pełną historię tego nieoo ś w i a t ł a r z u c i ł o b y n a z Szalowej, Wiekowa ta wsi informatorka II. 15. F r a g m e n t n a g r o b k a z p r a c o w n i K o n s t a n t e g o W a n t u c h a , w y m . 5 0 x 5 0 c m , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a . O k . 1 8 8 9 r . I I . 16. nagrobka w y k . w J o d ł ó w c e Tuchowskiej, Rzepiennik Strzyżewski, w o j . tarnowskie. tę odległej (ur- Fragment, �17 w 18 1886 r.) podała, (1872 — 1884 że r.), gdy w czasie odbywały budowy kolei się prace n a Zajmował podkarpackiej odcinku Stróże — J a s ł o , p o j a w i l i się j a k o r o b o t n i c y r ó w n i e ż kamieniarze. N i e k t ó r z y i z n i c h p o ż e n i l i się w Szalowej i pozostali na (woj. stałe. Opowiadanie staruszki p o t w i e r d z a fakt, że na c m e n t a r z u w Szalowej dekorację formie architektoniczną np. rzemieślnikiem". i w okolicznych wsiach ( Ł u ż n a , Polna) p o d o b n y c h n a g r o b k ó w się nie s p o t y k a . Z a p a m i ę c i informatorki, „Jamry". w Szalowej czynni Jeśli ktoś znalazł w byli polu kamieniarze ,,szedł z n i m do J a m r a na ż a r n a " ( ż e b y zrobił k a m i e ń ż a r n o w y ) . b y ł y dalsze losy J a m o r ó w z Szalowej, Ś w i d e r s k a n i e Kamieniarzy o t y m Według tradycji działających przebywał nazwisku znajdujemy przez Jakie pamiętała. w pobliskiej Łużnej. rodzinnej, nie z n a n y z i m i e n i a dziadek obecnie Jamorów lat z domu Bratysławską, wywędrowal za miodu czterdzieści, przywożąc do rysunku, Czech, stamtąd wraz z pasierbem. P o c z ą t k o w o do kaplicy unikał też kamienie Przy Rzeźby starannie świadczących nazwiskiom odpowiedni kamień, Nie chłopom i to prawdopodobnie skoro architektoniczną. do kościoła w cmentarnej robót żaren Wyko­ Grybowie w zupełnie Siarach prostych, kieratowych. J a k o r z e ź b i a r z b y ł W ł a d y s ł a w J a m e r „ d o b r z e wyszkolonym a r c h i t e k t o n i c z n e j . Ś w i a d c z ą one, ż e d z i a ł a l i t u j a c y ś k a m i e n i a r z e miejscowi, również kamieniarką nowosądeckie). Odkuwał znajduje się sporo s t a r y c h n a g r o b k ó w k a m i e n n y c h o p r y m i t y w n e j się o n n a ł m . i n . k a m i e n n o o b r a m i e n i a o k i e n do jego były wygładzone o indywidualności Władysławie skiego jego b r a t J a n poprawne twórczoj Jamerze w proporcjach i p o z b a w i o n e w s z e l k i c h cech uozył artysty. się zawodu kamieniar­ ( 1 8 7 9 — 1 9 3 4 r . ) . N i e m i a ł j e d n a k d o rzeźby j z d o l n o ś c i , w o b o c c z e g o o g r a n i c z a ł s i ę j o d y n i o d o k u c i a prostych! n a g r o b k ó w i detali architektonicznych. Ś l a d a m i Jana w wyboru! z a w o d u p o s z l i j e g o d w a j s y n o w i e — J ó z e f ( u r . 1 9 1 2 r . ) i Gustaw; (ur. 1907 r.), k t ó r z y r ó w n i e ż uczyli się w p r a c o w n i Władysławłj gdzie Jamora, podobnie j a k jego w ł a s n y syn żonę, W ł a d y s ł a w S z y m c z y k . P o z a t y m m i a ł j e s z c z e W ł a d y s ł a w Jamer zamiesz­ kilku uczniów z Nowego Sącza. Tadeusz' Spośród nich 9 i siostrzeniec rzeźbiarstwem k a l i oni w G r y b o w i e , gdzie dziadek J a m e r t r u d n i ł się kamieniar­ figuralnym stwem. n i e ś m i a ł j - m , s t r o n i ą c y m o d l u d z i , z p o w o d u c z e g o u z y s k a ł przy­ Po czternastu latach co m o g ł o b y w s k a z y w a ć n a pobytu przeniósł jakieś weześniojsze się do Łużnej, więzy łąoząoe go z t ą miejscowością czy okolicą. Po w y j e ź d z i e ojczyma pracownię w uczył Grybowie zawodu 1935 przejął pasierb kamieniarskiego r.), uzyskując Bratysławski. syn dyplom Jamera — U niego Władysław mistrzowski. nej. B y ł on z n a n y m w okolicy r z e ź b i a r z e m . W y k o n y w a ł cach czy współpracował łemkowskimi kul figuralne detale do dziełem m. jest in. z kamieniarzami z Przegońmy nagrobków statua Matki miejskimi Boskiej, rzoźby w i B a r t n e g o " , dla i figur Łuż­ Gorli­ których przydrożnych. stojąca w Jego Łużnej „dziki". Do swego artystycznego człowiekiem rzemiosła o d n o s i siej z z a m i ł o w a n i o m . P i e r w s z ą r z e ź b ę u l e p i ł z g l i n y , g d y m i a l lat 18, Później, gdy najpierw model cokołów Władysław Jamer prowadził warsztat kamieniarski w figuralne, ,się (1873 — domek t r u d n i się j o d y n i e J ó z e f J a m e r . Jest on do zaczął rzeźbie z gliny. figur w kamieniu, Józef Jamer przydrożnych. f i g u r a l n ą . Jego d ł u t a są m . i n . nie Zajmuje również robi się wykonywał n a g r o b k ó w czyj wyłącznie rzeźbę s t a t u a M a t k i B o s k i e j z Dzieciąt-} k i e m , s t o j ą c a p r z y d r o d z e w C h o d o r o w e j , Serce Jezusa — figura! z n a j d u j ą c a s i ę w G r ó d k u k o ł o S z y m b a r k u i k i l k a f i g u r nagrobnych, m. i in. w na Polnej cmentarzu (anioł w Łużnej trzymający Jamer r ó ż n e prace dla (Matka wianek). Boska Niepokalana) Wykonywał innych kamieniarzy, np. dla t o ż Józoi Franciszka oraz D u s z y z G o r l i c , k t ó r e m u k u ł w i z e r u n k i M a t k i B o s k i e j i Chrystus! figura Chrystusa z portalu kościoła w Jodliezu (woj. krośnieriskie). J a k o p o j ę t n y u c z e ń s w e g o s t r y j a , J ó z e f J a m e r p r z e j ą ł całkowicie przy 274 drodze, druga — w Polnej, przy romizie strażackiej �w swej r z e ź b i e r z e m i e ś l n i o z y styl, k t ó r y nie pozwolił m u poza przeciętną kamieniarską W s p o m n i a n a poprzednio n i e c h ę ć do n a w i ą z y w a n i a z ludźmi powodowała, rachunek. że Zamówienia Gustaw, k t ó r y swoim Józef rzadko przyjmował imieniem w y k o n a n e przez J ó z e f a . Sam wyjść poprawność. pracował zwykle jego kontaktu na własny starszy i nazwiskiem podpisywał Gustaw rzeźb figuralnych odkuwał natomiast cokoły. Z poważniejszych nie robił, jego prao w s p o m ­ n i e ć n a l e ż y w y k o n a n y w 1935 r . p o s t u m e n t d o s t o j ą c e j w zabytkowej figury św. Floriana, z 1826 w pracowniach którzy i lub swe kwalifikowanych pracowali doświadczenie środowiska. zdobywali indywidualnie, bez oparcia Przykładem umiejętności w tradycjach zmarły w ośrodkach rzeźbiarskie rzemieślników, zdobywając jest Łużnej r. Oprócz rzoźbiarzy, k t ó r z y wyrastali w wiejskich kamieniarskich brat rzeźby byli i potrzebną taoy, wiedzę swego czy obcego 1962 r. Marian Dziadzio, chłop z Rzepiennika Strzyżewskiego (woj. tarnowskie) Powołany do służby wojskowej p o w r ó c i ł do d o m u j a k o i n w a l i d a w czasie I wojny światowej całkowicie pozbawiony słuchu Ciężkie k a l e c t w o p r z y c z y n i ł o się do tego, że nie z a ł o ż y ł rodziny mioszkał w d o m u zamężnej siostry i zamiast rolnictwem zajął się r ó ż n y m i p r a c a m i , do k t ó r y c h k w a l i f i k o w a ł y go w y b i t n e u z d o l n i ę nia manualne. Dziadzio był przysłowiową konywał a także dla sąsiadów kamieniarskie. N a kilka nagrobków Są to kutych krzyże prymitywnych, z nywał czasami prace „złotą rączką". stolarskio, m i e j s c o w y m cmentarzu znajduje jego postacią się ręką. Chrystusa, wzniesione na profilowanej płyty. N a podstawie Dziadzio Wy blacharskie zwykle kilkuczłonowych postumentach w cie s ł u p a l u b p i o n o w o j , 19 przeróżne wypukłą dekorację w dość kształ­ wyko­ formie grubo odkutej gałązki z listkami. P o s t a ć Chrystusa rozpiętego na krzyżu II. 17. Marian D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i . 1 9 4 9 r . I I . 18. M . D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y tewski. I I . 19. W o j c i e c h J ę d r u s i a k . Św. Rodzina, f i g u r a n a k o l u m n i e , T u r z a , g m . R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 20. W . J ę drusiak. Św. Bronisława, r z e ź b a w d r e w n i e , T u r z a . U . 2 1 . W . J ę d r u s i a k . Św. Andrzej, f r a g m . n a g r o b k a z i l . 24. I I . 22. W . J ę d r u s i a k Frasobliwy. (Obecnie M u z . w Bieczu, w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . 21 175 �I I . 23. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . J a n a N e p o m u c e n a , T u r z a . O k . 1887 r. I I . 24. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . A n d r z e j a , T u r z a . rzeźbił w z dużymi u p r o s z c z e n i a m i , ale niejednakowo. się o d siebie n i o t y l k o d r o b n y m i s z c z e g ó ł a m i ale również p r e z e n t o w a ł y inne ujęcia Najprymitywniejsza, ale też natury j e s t n a j e d n y m n a g r o b k u n a l e w y m b i o d r z e C h r y s t u s a , n a drugim z a ś — p o s t r o n i e p r a w e j , co w s k a z u j e , ż e i t y m r a z e m Dziadzia formalnej, ,,ludowa" i l . 17. R z e ź b a wybitnie symetryczny. G ł o w a wzniesiona pionowo posługiwał jest ikonograficzne. najbardziej postać Chrystusa przedstawiona na że różniły Widać, konkretnych przypadkach korzystał z wzorów, które ta m a jest układ się nie wykluczone, jednym, że mogły ale tu dwoma jako pochodzące z J o d ł ó w k i Tuchowskioj, również na Tarę potraktowana cmentarz kilometrów północ Turza, gdzie r ę c e r o z p i ę t e s ą n i o m a l p o d k ą t e m p r o s t y m w s t o s u n k u do p ł a s k i e j , figury. Był pozbawionej szczegółów anatomicznych k l a t k i piersiowej. Nogi, podobnie jak Dziadzio. J ę d r u s i a k muskulatury, gospodarstwo rolne podobnie jak ręce, są słabo modelowane, ułożone równoległo, wsparte na wystającej bez p o d s t a w c e , co czy, że D z i a d z i o k o r z y s t a ł t u z w z o r u p r z e d s t a w i a j ą c e g o wanie według obrządku wschodniego. Rysy świad­ Ukrzyżo­ twarzy, zarost, zaznaczone są w s p o s ó b z u p e ł n i e s c h e m a t y c z n y . K o r o n a cierniowa i wąskie perizonium p r z e k r e ś l o n o jest k i l k o m a s k o ś n y m i Na dwóch innych nagrobkach sposób karbami. wykonania postaci ziemi nim niczym rolnictwa i na pracował Wojciech się Jędrusiak nie rozpięte ręce wznoszą lekko k u górzo, k l a t k a piersiowa w jednej z rzeźb jest i obła, bez s z c z e g ó ł ó w a n a t o m i c z n y c h ( i l , 18), w wydłużona, jak i nogi z są lekko zaznaczonymi wałkowate, słabo żebrami. modelowano. się szeroka d r u g i e j z a ś —Zarówno ręce, Stopy złożone jednia n a d r u g i e j i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i o m , z g o d n i e z są ikono­ '. l e ż y wi wykonujący kamie ( 1 8 6 0 - 1907 posiadał w ojcu, czenia z b o ż a , a p o n a d t o u p r a w i a ł r z e ź b ę r . ) , samouk Turzy który Syn niewielki p o z a uprani n a t o m i a s t obok w d r e w n i e i kamieniuj Z r z e ź b d r e w n i a n y c h z a c h o w a ł s i ę C h r y s t u s n a k r z y ż u , znajdujący się obecnie w z b i o r a c h M u z e u m w B i e c z u i f i g u r k a Św. B r o n i s ł a w ę (ma j ą r o d z i n a r z e ź b i a r z a przydrożne ramienia, 2 miejscowości zajmował. lona lewego przedstawiając! — i l . 20) kamioniu — oraz fera k u l J ę d r u s i a k figur] i nagrobne, w postaci rzeźb p e ł n y c h umioszczanycj n a c o k o ł a c h . P o d s t a w y s w y c h r z e ź b c i o s a ł w k a m i o n i u z miejsco­ wych złóż, na figuro sprowadzał piaskowiec pińczowski. I s t n i e j e p a r ę f i g u r z p o d p i s e m J ę d r u s i a k a . N a t e j podsta j a k o d z i e ł a j o g o r ę k i u s t a l o n o — w T u r z y n a g r o b e k L o o n a Nio z ustawioną na postumencie postacią kobiecą w d ł u g i e j , luź grafią przyjętą w kościele łacińskim. K o r o n y cierniowe w o b y d w u splywająoej przykładach p r z y p o m i n a j ą c y m c i e r n i o w ą k o r o n ę i dalej — figurę stojącą p perizonium, 176 posiadają o dosyć kształt miękko wąskiego, karbowanego potraktowanyoh fałdaoh, wałka, wiązane Nief rzeźby, w y k o n y w a ł n a z a m ó w i e n i e s ą s i a d ó w m ł y n k i do ozysi t r o n y w miejscowym kościele. W kierunku tej rzeźbiarz Chrystusa jest nieco o d m i e n n y . G ł o w a jest nieznacznie przechy­ w od Strzyżewskim odziedziczone po więcej wzorami. oddziaływać k t ó r e , j a k w i o m y , docierał;- Rzepienniku ramienia, j e s t f r o n t a l n i e , bez n a j m n i e j s z o g o p r z e c h y ł u w k i e r u n k u żył w różnymi wzory drodze s z a c i e , z p r z e w i e s z o n y m p r z e z z ł o ż o n o r ę c e wiońo wiodącej z Turzy do Rzepiennika (il. 19). Trądy �11. 2 5 . N a g r o b e k , miejscowa p r z y p i s u j e p o n a d t o T u r z a . I I . 26. N a g r o b e k z f i g u r ą Jędrusiakowi autorstwo statuy wyobrażającej Serce J e z u s a , u m i e s z c z o n e j n a w y s o k i e j k o l u m n i e w Rzepienniku B i s k u p i m , oraz przed dawnym - św. R o d z i n ę p r z y d r o d z e w parkiem Moszczenicy nadto bliżej n i e o k r e ś l o n e r z e ź b y J ę d r u s i a k a m a j ą na starym c m e n t a r z u w T u r z y . W wana jest %vykonana p r z e z niego Jędrusiak b y ł z n a n y m w dworskim ( i l . 19). znajdować Muzeum w Bieczu rzeźba okolicy Po­ ekspono­ Frasobliwego rzeźbiarzem, się ( i l . 22). do którego M a t k i Boskiej Szkaplerznej, napisu, j a k i m a b y ć umieszczony Turza. na płycie nagrobka W i l g a z O s t r u s z y , p r z e ż y ł l a t 83, z m a r ł 28 m a r c a C i e k a w e , ale n i e s ł y c h a n i e t r u d n e do o d e y f r o w a n i a , s ą z a p i s k i odnoszące się do ikonografii. Na temat figury Matki lowany do 1/2 z góry różowy, malkut (sic!) n i e b i e s k i , (sio!) t r o n u w z n o s i s i ę p o n a d głową, tron z boku czu, wśród p a p i e r ó w p o z o s t a ł y c h p o r z e ź b i a r z u , z n a l a z ł s i ę j e g o f i o l e t , n a g ł o w i e t y l k o w ł o s y bez t u w a l n i . O b u w i e w notatnik. P r o w a d z o n y j e s t o n d o ś ć n i e p o r z ą d n i e , m a ł o c z y t e l n y m modzie, pismom, zielony, fałd}' na kant, fałdy że mistrz w swej m ł o d o ś c i ortograficznych, nie p o ś w i ę c a ł co zbyt świadczyłoby, wiele czasu szkolną n a u k ę . U d e r z a j ą c e j e s t n a t o m i a s t , ż o z n a j d u j ą c e ołówkowe, c z ę ś c i o w o z a t a r t e r y s u n k i , praw nie, co wskazuje Przedstawiają rysowanych one na wykonane są bardzo plastyczne architekturę prawdopodobnie z uzdolnienia pomników jakichś cmentarnych, katalogów notatniku są również. zapiski zamówień i w y d a t k ó w . D o w i a d u j e m y się z nich, zrobił n p . : „ N a g r o b e k do Jodłowej, u dołu 34, z b o l c u 2 2 , p ł y t a szeroka wysoki że razem z frontu po­ wysokości rękawy w rozmiarze głowy, sukienki wywinięte ze pomalowany podszywka złotymi płaszcza dawniejszej paskami zakończone na okrągło. złożenie, korona wraz z głową robiona. Głowa Dziecięcia z brwiami, Dziecię trzyma w ręku różaniec, płaszcz m a aż na kolor Ostrożnie równo wywinięty nodze". Jędrusiaka. lub Bawet r y s o w a n y c h z n a t u r y o r a z s z k i c e p o s t a c i M a t k i Chrystusa i i n n e . W na się t a m butki z ł o t e na dole i n a g ó r z e , n ó ż k i t r z y m a n a lewej ręce, p i e r i m e t do p ó l t o r y błędów Boskiej z Dzieciątkiem siedzącej na tronie czytamy: „ t r o n z b o k u poma­ chetnio zwracano s i ę z z a m ó w i e n i a m i . W z b i o r a c h M u z e m w B i e ­ polnym („Jakub 1902"). Boskiej, dotyczące Jędrusiak 185, 34". W miejscu z n a j d u j e m y w i a d o m o ś ć , ż e w y k o n y w a ł j a k i e ś prze­ może slup innym zamówienie W rzeźby, ten sposób ołówkowym. klientów Nie została Jędrusiak uzupełniając Widać, studiował można przez opis że dla wzory, stwierdzić, Jędrusiaka t o w a ł starannie kolory, notował wygląd wykonanym zaspokojenia nabywając czy interesującej przez siebie wymogów potrzebne opisana w swych wiadomości. notatniku zrealizowana. Natomiast go szkicem fakt, rzeźba że no­ pozwala przypuszczać, że przynajmniej n i e k t ó r e swe d z i e ł a p o l i c h r o m o w a ł . Przypuszczenie t o p o t w i e r d z a dla Alojzego M a j a k a w Z a g ó r z a n a c h . N i e k i e d y j e d y n y m ś l a d e m i n n a jeszcze n o t a t k a , z k t ó r e j jogo artystyoznej p o t r z e b n y do złocenia m a t e r i a ł . P r ó o z r z e ź b , podobnie j a k i n n i działalności jest notatka zawierająca treść wynika, że k u p o w a ł w Tarnowie 177 �I I . 2 7 . Św. Józef z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a n a n a g r o b k u , T u r z a . I I . 2 8 . W o j c i e c h M u s z k o . F i g u r a p r z y d r o ż n a , C i ę ż k o w i o e , w o j . tar­ n o w s k i e , u l . K o l e j o w a 1883 r . kamieniarze, w y k o n y w a ł J ę d r u s i a k kamienne kropielnice. Wska­ p o r ó w n a w c z e j . Zniszczeniu uległy też n i e k t ó r e napisy, zuje n a t o zapis w n o t a t n i k u : „ k r o p i e l n i c e , p o d s t a w a możliwia do ziemi, m i s k a 42, 42, 27, z g o d z i ć Jędrusiak, „był który według d o b r y majster, się za 15 złotych". opinii miejscowych nie robił dużo, ale 3 2 , 3 3 , 55 w poszczególnych co unie­ nagrobków. Z p e w n ą d o z ą p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m o ż n a p r z y p i s y w a ć Ję. informatorów, starannie", datowanie świetle drusiakowi figurę autorstwo paru nagrobków. św. Jana, wzniesioną na Zaliczyłbym do grobie Jana Wrzosia, nich zmarłego swych a u t o r y z o w a n y c h prac nie przedstawia się z b y t interesująco w (il. ( i l . 2 4 ) , k r z y ż z p o s t a c i ą C h r y s t u s a i p ł a s k o r z e ź b ą Ś w . J a n a ( i l . 25), 19). Rzeźby jego są poprawne w proporcjach, posiadają piękne twarze, j a k przystoi ś w i ę t y m osobom, starannie wypraco­ wane szaty, Nie o m i ę k k i c h , realistycznie p o t r a k t o w a n y c h ulega jednak wątpliwości, że J ę d r u s i a k jako i gromadzenia warsztatowych doświadczeń. Jego wcześniejsze mitywniejsze i mniej rzeźby uzależnione od i były (il. samouk, oraz f i g u r ę M a t k i Boskiej Szkaplerznej niewątpliwie i ż e w T u r z y ż y j ą jeszcze l u d z i e , k t ó r z y go p a m i ę t a j ą , cmentarzu przez jego r z e ź b nasuwa znajduje ludowych twórców, stety, nie pamiętają. niektóre z nich duże się k i l k a rzeźb nazwisk Można wyszły trudności. rzeźby są przeważnie z ż a r t e przez k o r o z j ę , znakiem 178 zapytania co z a c i e r a wnioski ustalenie że nie­ przynajmniej Jędrusiaka. wskazanie. przez czytelność formy i stawia na 27), s t o j ą c y zasadzie czas, pod analizy ś w . Andrzeja na grobie J ó z e f a Bułasa, zmarłego w 1874 r. n a n a g r o b k u z d a t ą 1873 1878 ( i l . 26). W p r a w d z i e w r o k u ś m i e r c i B u ł a s a o z y o s o b y , n a g r o b i e której stoi figura młodym Matki chłopcem przeszkadzać, fundowane Boskiej (13—14 wiadomo Szkaplerznej, lat), nie bowiem, w wiele lat po że Jędrusiak b y ł jeszcze powinno nam nagrobki to zbytnio bywają często śmierci. Z trzech rzeźb p e ł n y c h najprostsza Szkaplerznej ( i l . 26). Ciężka, j e s t f i g u r a M a t k i Boskiej przysadzista, z dużą głową prze­ c h y l o n ą k u p r a w e m u r a m i e n i u , o t w a r z y szerokiej, schematycznie potraktowanej modlitwy spływa silnie n a d w y r ę ż o n e wysnuwane lub miejscowym wykonanych N i e s ł y c h a n i e t r u d n e jest n a w e t hipotetyczne i c h Starsze odległe informatorzy, przypuszczać, spod d ł u t a Na niewątpliwie których pry- zewnętrznych. M i m o że czasy, k i e d y d z i a ł a ł J ę d r u s i a k , nie s ą z b y t autorstwa prób, figurę c o k ó ł z p ł a s k o r z e ź b ą ś w . J ó z e f a t r z y m a j ą c e g o n a r ę k u Dzieciątko artystycznych wpływów napisu fałdach. z a n i m doszedł do t a k i c h r e z u l t a t ó w , m u s i a ł przejść d r o g ę poszukiwań 1887 r . ( i l . 2 3 ) , n i e p o s i a d a j ą c ą po Natomiast w szczegółach. zupełnie fałdy gładkiej sukni Ze złożonych powiorzchni zaznaczone są do płaszcza kilkoma rąk szkaplerz. nierównymi, b i e g n ą c y m i p i o n o w o ż ł o b k a m i . P o d o b n i e p r z e d s t a w i a s i ę statua św. Jana Nepomucena ( i l . 23), t r z y m a j ą c e g o w rękach krzyż z c i a ł e m C h r y s t u s a . P o s t a ć ś w i ę t e g o w y k o n a n a j e s t w f o r m i e słabo �traktowana jest bardziej i Jezusa Józefa światłocieniowo, widoczna jest troska a o w twarzach podkreślenie św. różnicy w i e k u . T w a r z ś w . J ó z e f a , o b r a m i o n a z a r o s t e m , z silnio zaznaczo­ nymi łukami nadoczodołowymi i kośćmi policzkowymi, w ogólnym ujęciu przypomina twarz św. Andrzeja ( i l . 24) a także C h r y s t u s a na k r z y ż u ( i l . 25). M o ż n a j ą t r a k t o w a ć j a k o twarz przejście do bardziej w y p r a c o w a n e g o u j ę c i a t w a r z y w rzeźbie św. R o d z i n y ( i l . 19). O m a w i a n e t r z y p ł a s k o r z e ź b y n a w i ą z u j ą w s w y m układzie do od ogólnie natomiast znanych obrazków płaskorzeźba dewocyjnych. czwarta, Odbiega znajdująca się na nioh cokole na­ g r o b k a J a n a W r z o s i a ( i l . 23). W i d z i m y t a m d w a a n i o ł y u s t a w i o n e symetryozme przy krawędziach wnęki, trzymające nad wieniec, w k t ó r y w k o m p o n o w a n y jest tekst o treści Sposób nie wykonania odbiega obydwu zasadniczo postaci, a od szczególnie poprzednio sobą dewocyjnej. faktura opisanych, szat inny natomiast rysunek t w a r z y , a przede w s z y s t k i m u k ł a d jest kompozy­ c y j n y całości, w s k a z u j ą c y na to, że a u t o r sięgnął do w z o r u bardziej dostosowanego już Omawiając bliższym do architektury materiał nagrobkowej. zebrań}' w Turzy, która teronem działania Wojciocha Jędrusiaka, przedstawić domniemaną drogę rozwoju była naj­ starałem wiejskiego się samouka, k t ó r y w y c h o d z i z p r y m i t y w n e j r z e ź b y l u d o w e j i przez samouetwo — drogą naśladownictwa — zdołał rzeźby rzemieślniczej. Jeżeli domysły wiotkich podstawach) są słuszne, przyswoić sobie (oparte zresztą na mielibyśmy styl bardzo jeszcze jeden p r z y k ł a d wielokrotnie obserwowanego procesu, g d y t w ó r c a ludo­ w y , d ą ż ą c do artystycznego awansu, zatraca s w ą indywidualność n a rzecz b a n a l n e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i , k t ó r e j staje się dla niego n a j w y ż s z y m Efemerycznym w pierwszym osiągnięcie celem. ośrodkiem wiejskiego trzydziestoleciu kamieniarstwa bieżącego wieku były O l s z y n y ( w o j . t a r n o w s k i e ) . Jego p o c z ą t k i w i ą ż ą się z o s o b ą J ó z e f a (1840—1925 r.), urodzonego w Olszynach, k t ó r y uczył Bąka się ka­ mieniarstwa w Ryglioach, a następnie praoował jako kamieniarz w Tarnowie, Gorlicach i Tuchowie. W Olszyn, z ożenił pierwszego się z wdową małżeństwa 1900 r. B ą k p o w r ó c i ł nazwiskiem dwoje dzieci, Sterkowicz, syna 1907 r . ) i c ó r k ę M a g d a l e n ę ( u r . 1906 r . ) . W się B ą k kapliczki, przedmioty, ił. 28. zaznaczone s ą bloku, szczegóły na którym szat — koronka, s t u ł y i s u t a n n y . N a płytkimi komży wgłębieniami zakończonej ramionach ma u dołu narzucony krótki np. przydrożne, bardzo u zdolnego pełnych do poprawiał teścia, ucząc (1901—1937 r . ) 2 1 się r z e m i o s ł a w rzeźbiarza. wykańczał Do nagrobki, gdy na pleoach k r z y ż o s k o ś n y c h r a m i o n a c h , w s t o s u n k u d o niej wykazuje d o s y ć p o w a ż n e sposób w y k o n a n i a twarzy, różnice. U w a g ę o nadoczodołowych, w y s t a j ą c y c h wyraźnie poprzed­ zwraca zarówno zaznaczonych łukach kościach policzkowych i staran- nio w y m o d e l o w a n y m z a r o ś o i e (wąsy, realistycznie z a k o m p o n o w a n y układ broda), jak szat, o również dość zróżnicowanych, silnio p o g r u b i o n y c h f a ł d a c h . S p o s ó b t r a k t o w a n i a t w a r z y p o d o b n y jeat pod w z g l ę d e m c h a r a k t e r u u o g ó l n i e n i a d o t w a r z y Frasobliwego w y k o n a n e g o p r z e z W . Na frontowych ścianach Jędrusiaka cokołów, wykuto są p ł a s k o r z e ź b y f i g u r a l n e . Dwie siebie pod a względem formalnym, Matki Boskiej z c o k o ł u , na którym w ( i l . 22). płytkich z nich on mianowicie W obydwu przykładach są do płaskorzeźba stoi figura św. podobny Andrzeja przedstawio­ jest że B ą k też ogólny rysunek postaci, l e k k i e p r z e c h y l e n i o g ł o w y k u p r a w e m u r a m i e n i u , wykonywał informatorów Serce J e z u s a , i n n i n a t o m i a s t n i g d y r z e ź b f i g u r a l n y c h nie robił, t y l k o k u p o w a ł i n n y c h r z e ź b i a r z y , w z g l ę d n i e w y k o n y w a ł je dla niego Jan wał się on wzorami w postaci figur drewnianych, rzeźbionych przez jego przyjaciela, S t a n i s ł a w a B o c h e n k a z pobliskich O ł p i n D u ż a liczba rzeźb kamiennych w y s t ę p u j ą c y c h na Pogórzu wskazuje, że ta gałąź twórczości była . chłopów b a d a n i a . W i e l e r z e ź b w c i ą ż jeszcze pozostaje d z i e ł a m i anonimo­ w y c h t w ó r c ó w . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, gdzie z n a j d o w a ł o się c e n t r u m artystycznego rzemiosła kamieniarskiego, które promieniowało na wsie P o g ó r z a . P o m i j a j ą c T a r n ó w , J a s ł o , G r y b ó w czy które powstają jako ośrodki raczej w t ó r n e j rzeźby (douczali się t a m odpowiedzi ni, to dosyć późno Gorlice, i w formie n i e k t ó r z y wiejscy kamieniarze), pytanie należy szukać w Ciężkowicach. ta w t y m mieście m o g ą b y ć dość odległe. W ubiegłym wieku płaskorzeźba 2 2 zachodnim wśród Nazareńskiego, (il. 27) ma w z a s a d z i e z b l i ż o n e c e c h y , a l e od R z e ź b y Karasia m a j ą charakter rzemieślniczy. W pracy posługi­ Postać Józefa je Karaś. Bułata z nagrobka Bąka twierdzili, Sw. Józefa z D z i e c i ą t k i e m ręku do rzeźby typizacja t w a r z y i f a k t u r a z r y t m i z o w a n y c h f a ł d ó w s z a t . na ponoć się miejscowym cmentarzu jako dzieło Józefa rzeźbę przedstawiającą za rzeźb o wiele bardziej rozpowszechniona, niż to u j a w n i ł y dotychczasowe wnękach zbliżone (il. 24) oraz ś w . J a n a N e p o m u c e n a z c o k o ł u k r z y ż a nego na i l . 25. Chrystusa na Bąk uchodził kucie zabierał p e ł n e , nie z o s t a ł o ostatecznie w y j a ś n i o n e . J e d e n z wskazywał Józef ten zaznaczono s ą n i e m a l s y m b o l i c z n i e p a r u p i o n o w y m i wrąbkami. czy i na Bąka, należało rzeźby dźwigającego Pytanie, niego mantolet. F a ł d y s z a t , p o d o b n i e j a k w o p i s a n e j p o p r z o d n i o f i g u r z e , Trzecia z k o l e i r z e ź b a , w y o b r a ż a j ą c a ś w . A n d r z e j a figuralnej. prace kamieniarskiego. opinii miejscowej kaplic p r z y d r o ż n y c h i r. ka­ inne Bąka, pracować 1921 z także chwili Karaś chrzcielnice. W a pasierbica zaczął jak figury M a g d a l e n a , w y s z ł a za m ą ż za J a n a K a r a s i a , k t ó r y o d tej Jan rozczłonkowanego nagrobki, (ur. zajmował kamieniarstwem architektonicznym. W y k o n y w a ł mienia II. 29. Wojciech M u s z k o . C o k ó ł f i g u r y p r z e d s t a w i o n e j n a Aleksandra Olszynach do mającą po­ Jak wskazuje na to l u d o w a w charakterze figura nosząca datę 1848, kamieniarskie Chrystusa tradycje działał 279 �t u jako rzeźbiarz w k a m i e n i u Wojciech Muszko (1824—1892 r.), w „ o b y w a t e l C i ę ż k o w i c " (tak p o d p i s a ł się na cokole f i g u r y charakter ludowego znaczeniu. Cechuje w Ciężkowicach przy ul. Kolejowej). dzieło stanowi k a m i e n n y k r z y ż D r u g i e jego stojącej autoryzowane s t o j ą c y p r z y drodze wiodącej ze Staszówki do Ciężkowic. N a p i s umieszczony na p ł y c i e informuje, że „ w y r ó b t y figury Wojoiecha Muszoka z Ciężkowic". Figura słupa z ulicy o Kolejowej przekroju frontowej i obu kwadratowym, bocznych. ś w i ę t y c h ( i l . 29). N a Matkę Boską jak Ciężkowioach, w cokołu Zarówno ozdobione tak znajdująoe się z ludowego dziełami postaci wnękami wnękach przed sobą i krzyż wykutymi Matki na We z jest w na wykute cokole znajduje się s t a t u a trzymającą rzeźba wykonana Boskiej cokołach ze we z małego a ścianach są — postacie przedstawiająca Jezusa. Podobnie ma wnękach płaskorzeźbami. Jezusem, jak nie wysokiego Staszówki wskazują, samouka podstawy że mamy zawodowo i trzy kamieniarza. Prace, które prymitywu je duża w wykonał Muszko, najlepszym przejrzystość mają tego słowa kompozycji hiera­ tyczny spokój, swoboda w traktowaniu proporcji ciała szone dekoracyjnego głowy, rytmizowania styl rzeźb temu pozwala w Andrzeja W z rzeźby wsiach, liczno m o ż e nieco p ó ź n i e j dotychczas jak rzeźby artystyczna czynienia oddziaływania na wyszkolonego szczegółowych badań. wieś obu i w (powięk­ indywidualny przypisać anonimowe samych i to Ciężkowicach M a t k i Boskiej z płaskorzeźbą na miejscowym z Wojciechem współcześnie rzoźbił w określony, prawdopodobieństwem Stawiskach figura czy umiejętność Wyraźnie dużym niektóre Ciężkowicach działalność korpusy), szat. okolicznych (np. s t o j ą c a na św. krótkie fałdów autorowi zarówno ściany płaskorzeźby do rzeźbie kamieniu niejaki kamieniarzy, pogórzańską lub Serwo. Zarówno jak wymaga cmentarzu). Muszko i problem jeszcze ich dalszych PRZYPISY 1 Z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wiadomo, że np. na Żywiec­ czyźnie wykonawcami kamiennych figur przydrożnych bywali m ł y n a r z e . J . S z a b ł o w s k i , Zabytki sztuki w Polsce. Powiat Żywiecki, W a r s z a w a 1 9 4 8 , s. 2 7 7 . 2 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków. Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I , „ P o l . Szt. L u d . " . R . X V I I , 1 9 6 3 , n r 3 / 4 , s. 1 2 2 . K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", K r a k ó w 1 9 6 6 , s. 1 1 7 ; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie, pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Przemyski", t. X I , P r z e m y ś l 1 9 6 7 , s. 1 9 3 . 3 4 B r u s y l u b k a m i e n i e do ż a r e n w y k o n u j e się w t e n s p o s ó b , że po w y c i o s a n i u odpowiedniej p ł y t y , f o r m u j e się j ą w k s z t a ł c i e k o ł a p r z y p o m o c y „ o s k a r b a " w e d ł u g kreski zaznaczonej c y r k l e m , a n a s t ę p n i e w y r ó w n u j e się p ł a s k i e powierzchnie „ ś p i e ą " i d ł u t e m p o b i j a n y m , „ k n y p l e m " . Po w y g ł a d z e n i u powierzchni o b r ó w n u j e się i w y g ł a d z a p o w i e r z c h n i ę o b w o d u , na k o ń c u z a ś p r z y u ż y c i u śpicy, dłuta i knypla przekuwa p o ś r o d k u koła otwór, który musi b y ć w y k o n y w a n y z d w u stron, aby u n i k n ą ć pęknięcia kamienia. Powierzchnio trące po w y g ł a d z e n i u m u s z ą jeszcze z o s t a ć nasiekane w radialnie r o z c h o d z ą c e się r o w k i . 5 Obrobione z grubsza „ o s k a r b e m " kamienie na osełki moczono kilkanaście godzin w wodzie, a następnie tarto pod w o d ą j e d n ą osełkę o d r u g ą , b y przez szlifowanie u z y s k a ć k s z t a ł t ostateczny. Jeśli m a t e r i a ł b y ł przygotowany, w ciągu dnia w y k o n a ć m o ż n a b y ł o 1/2 k o p y ( 3 0 s z t . ) o s e ł e k , a j e ś l i s u r o w i e c był dobry, to nawet pełną kopę. 6 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł o w J o d l ó w c e T u c h o w s k i e j 15 „ k a m i e n i a r z y c z y s t y c h " , w t y m J a n i J ó z e f M a r k i e w i e ż o w i e , Teofil i Stanisław Osikowie, Bronisław, W ł a d y s ł a w i Stanisław Gnidowie, pięciu W a ń t u c h ó w (Stanisław, W ł a d y s ł a w , Maciej, B r o n i s ł a w i Wilhelm), A n t o n i Swoszowski. W y r o b e m o s e ł e k i b r u s ó w z a j m o w a ł o się o k o ł o 20 k a m i e n i a ­ rzy, w t y m Tadeusz Grzela, M i c h a ł D u d e k i nie z a p a m i ę t a n y z imienia Brzenia. O d k u w a n i e m b r u s ó w i k a m i e n i do ż a r e n trud­ n i l i się m . i n . J a n K u k u ł k a z p r z y s i ó ł k a „ Ś w i e r c z e " , M i c h a ł D u ­ dek, S t a n i s ł a w W a ń t u c h , W o j c i e c h P i ą t e k i niejaki P r z ą c e k . „Skalników" było wielu, informatorzy wymieniali trzech: Stanisława Wiśnię, W ł a d y s ł a w a Osikę i Franciszka K u k u ł k ę . Przy budowie kościoła w Jodłówce Tuchowskiej pracowali jako „kamieniarze czyści": Teofil Osika z bratem Stanisławem, B r o n i s ł a w W a n t u o h i trzej bracia Gnidowie (Bronisław, W ł a d y ­ sław i Stanisław). Ponadto „ s k a l n i k " W ł a d y s ł a w Osika w towa­ r z y s t w i e c z t e r e c h i n n y c h : t r z e c h z Jodło w k i Tuchowskiej, a jednego z Frysztaka (woj. k r o ś n i e ń s k i e ) . 7 8 Przewozem w y r o b ó w kamieniarskich z Jodłówki Tuchow­ skiej do T a r n o w a t r u d n i ł się do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Konstanty Wabno z Jodłówki Tuchowskiej. W e d ł u g niego p r z e d s i ę b i o r c y t a r n o w s c y b r a l i k a ż d ą ilość t o w a r u . 9 Józef Sroczyński był mistrzem kamieniarskim. Pochodził z D ę b o w c a ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . J a k i ś ozas p r z e b y w a ł w A m e r y c e ; po powrooie założył w pierwszych latach po I wojnie ś w i a t o w e j p r a c o w n i ę k a m i e n i a r s k ą w J a ś l e , p r z y u l . Zielonej, w p o b l i ż u bramy cmentarnej. W y k o n y w a ł kute w piaskowcu nagrobki i figury przydrożne z rzeźbami figuralnymi. Miał licznych po­ m o c n i k ó w i u c z n i ó w . N a c m e n t a r z u w J a ś l e jest jego g r ó b z na­ p i s e m : „ J ó z e f S r o c z y ń s k i a r t . r z e ź b i a r z u r . 1864 z m . 1934". N a d g r o b e m znajduje się d u ż a r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a orła t r z y m a j ą c e g o w szponach kajdany, d ł u t a J ó z e f a Sroczyńskiego. 1 0 Informacje o autorstwie Bronisława Wantucha należy w t y m p r z y p a d k u p r z y j m o w a ć z r e z e r w ą , b o w i e m np. „ w Granicaoh" (przysiółek J o d ł ó w k i Tuchowskiej) r z e ź b ę o analogicz­ n y m t e m a c i e w y k o n a ł S r o c z y ń s k i , p o d c z a s g d y W a ń t u c h kul jedynie cokół. Antoni Hajdecki, mieszkający stale w Bochni, byl r z e ź b i a r z e m o d u ż y m d o ś w i a d c z e n i u i o p a n o w a n y m rzemiośle a r t y s t y c z n y m . K a m i e n i a r z e z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j zapraszali g o d o s i e b i e , b y w y k o n y w a ł d l a n i c h r z e ź b y f i g u r a l n e d o wyra­ b i a n y c h przez nich n a g r o b k ó w . W okresie międzywojennym b y ł t o j u ż c z ł o w i e k s t a r y . R z e ź b i ł n a p o d s t a w i e s z k i c ó w rysun­ kowych, k t ó r e w sposób precyzyjny przenosił na kamień. 1 1 1 2 B r o n i s ł a w W a ń t u c h m i m o n a u k i u J ó z e f a Sroczyńskiego nie zdobył żadnych uprawnień rzemieślniczych. Wykonując r z e ź b ę , p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r e m w p o s t a c i f i g u r k i g i p s o w e j lub porcelanowej, k t ó r ą k o p i o w a ł w odpowiednim powiększeniu w kamieniu. 1 3 Jednym z klientów Bronisława Wantucha Osika (1902—1971 r.), k t ó r y pierwotnie zatrudniony cowni Wańtuchów. Jako „kamieniarz czysty" nagrobki t y p u architektonicznego, natomiast gdy u niego p e ł n ą r z e ź b ę f i g u r a l n ą , o g r a n i c z a ł się do cokołu, a s t a t u ę z a m a w i a ł u bardziej sprawnego b y ł Teofil b y ł w pra­ wykonywał zamówiono wykonania rzeźbiarza. 1 4 Wykonując cokół dla ś w . R o d z i n y r z e ź b i o n e j przez S r o c z y ń s k i e g o , w y k u ł B r o n i s ł a w W a ń t u c h n a f r o n t o w e j ścianie płaskorzeźbę archanioła Michała przebijającego diabła. W S z e r z y n a c h ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) z n a j d u j e s i ę figura p r z y d r o ż n a z p o s t a c i ą M a t k i B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą c a dużych r o z m i a r ó w f i g u r k ę p o r c e l a n o w ą , n a t o m i a s t p ł a s k o r z e ź b a z pos­ t a c i ą C h r y s t u s a n a c o k o l e w s k a z u j e n a r ę k ę r z e ź b i a r z a ludowego. Według fundatorów figurę (jako całość) w y k o n a ł rzeźbiarz T e o f i l O s i k a z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j , a l e s y n n i e ż y j ą c e g o już k a m i e n i a r z a w y j a ś n i ł , ż e o j c i e o w y k u ł t y l k o p o d s t a w ę i płaską r z e ź b ę ( s i c ! ) , n a t o m i a s t s t a t u ę M a t k i B o s k i e j z r o b i ł n a jego zamówienie Hajdecki. 1 5 1 6 Na n a g r o b k a c h m i e j s k i o h , n p . n a c m e n t a r z u w Jaśle, w y s t ę p u j e w p o d o b n y m u k ł a d z i e m o t y w w p o s t a o i d w ó c h wa­ z o n ó w ze s t y l i z o w a n y m i p ł o m i e n i a m i z n i c z y , k t ó r e w Jodlówce T u c h o w s k i e j z a m i e n i ł y się w k w i a t y . Błażej Wojtanowski, na k t ó r e g o g r o b i e z n a j d u j e się p o m n i k , z m a r ł 1 p a ź d z i e r n i k a 1 9 5 2 r . , a l e w ą t p l i w e jest, aby postawienie nagrobka nastąpiło bezpośrednio po pogrzebie, R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, o p . c i t . , s. 131. " T a d e u s z J a m e r w y k o n a ł w c z a s i e s w o j e j kamieniarskiej pracy jedynie: jedną rzeźbę pełną (Matka Boska Różańcowa — z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y , w w o j . t a r n o w s k i m ) i j e d n ą płasko­ rzeźbę (głowa Chrystusa na nagrobku w Łużnej). N a w z ó r n a g r o b k a w y k o n a n e g o w J o d ł ó w c e Tuchows­ k i e j , a z n a j d u j ą o e g o s i ę n a c m e n t a r z u w R z e p i e n n i k u Strzy­ ż e w s k i m , w y r z e ź b i ł M a r i a n D z i a d z i o p o s t a ć a n i o ł a . Rzeźba została zakupiona i wywieziona do K ą t ó w Wrocławskich. 1 7 1 8 2 0 2 1 R z e ź b y J a n a K a r a s i a r o z c h o d z i ł y s i ę w s z e r o k i m pro­ m i e n i u . J e g o f i g u r y p r z y d r o ż n e z n a j d u j ą s i ę w Święcanaoh, B i e c z u ( M a t k a B o s k a ) , S z e r z y n a c h ( M a t k a B o s k a ) o r a z w Dąb­ r ó w c e T u c h o w s k i e j ( S e r c e J e z u s a ) . N a g r o b k i K a r a s i a z rzeźbami f i g u r a l n y m i s ą n a c m e n t a r z u w O l s z y n a c h i s ą s i e d n i c h wsiach. 2 2 S t a n i s ł a w B o c h e n e k u r o d z o n y i z a m i e s z k a ł y s t a l e w 01p i n a c h ( z m . 1 9 4 9 r . ) b y ł s a m o u k i e m . T r u d n i ł s i ę s n y c e r k ą (m. in, w y k o n a ł o ł t a r z g ł ó w n y d l a k o ś c i o ł a w O ł p i n a c h ) , r z e ź b i ł też. w d r e w n i e f i g u r y d o f e r e t r o n ó w i k a p l i c . S ą d z ą c n a podstawie f e r e t r o n u z f i g u r ą M a t k i B o s k i e j ( z n a j d u j ą c e g o s i ę w kościele w O ł p i n a c h ) , r z e ź b a j e g o m i a ł a c h a r a k t e r c z y s t o rzemieślniczy, M i m o ż e n i e p o s i a d a ł ż a d n y c h u p r a w n i e ń — m i a ł uczniów. R z e ź b y j e g o z n a j d u j ą s i ę m . i n . w L i p i n k a c h i K r y g u k o ł o Gorki) o r a z w S z e r z y n a c h k o ł o J a s ł a . Z a p r z y j a ź n i o n y z J a n e m Karasiem w y p o ż y c z a ł m u na w z ó r swoje r z e ź b y . Tot.: Autor —- U. 20, 21; L . Dzięgiel — 11. 28: J. Świderski — il. 1, 3—19, 22—27, 29. Eys.: M. Czarnecka — il. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/701c7cda2d8d735e2db2673c20f568a8.pdf 3a7e5e41b10fda7741dfebfa8e88755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4120 Title A name given to the resource Rzeźba ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.131-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż r z e ź b i o n y , D r o s z e w , g m . N o w e S k a l m i e r z y c e , w o j . k a l i s k i e . W y k . P a w e ł B r y l i ń s k i . U f u n d o w a ł M a r c i n S z y m c z a k w 1865 I I . 2. K a p l i c z k a s ł u p o w a , w y s . o k . 3 m , K ą p i e l e W i e l k i e , g m . W o l b r o m , w o j . k a t o w i c k i e , 2 . p o ł . X I X w . r., Ksawery Piwocki RZEŹBA LUDOWA 2. W 1. R z o ź b a w d r z e w i e t w o r z y w p u ś c i ź n i o a r t y s t y c z n e j P o l s k i ogromny k o n t y n e n t nie kolwiek k s i ą ż k i i do do ujęoia pokazania w w jednym rozdziale kilkudziesięciu jakiej­ ilustracjach. Należało więc d o k o n a ć w y b o r u . O d r z u c o n o t u p o l s k ą , szczególnie krakowską szkolę r z o ź b y gotyckiej X V w i e k u , r z e ź b ę ołtarzową X I V i X V wieku na K o r o n y Czeskiej), na wy) i głównie gotycka, w której Śląsku Małopolsce szczyt — oznaczał rozwinęła rzeźba ołtarz W jej o b r ę b i e r o z w i n ę ł y się baroko­ różne pejzażu kościoły artystycznym Polski i i d e k o r a c y j n a z a r a z e m , z r o z u m i a ł a d l a s z e r o k i o h rzesz sztuka ta odgrywa niemałą rolę p o c h l u b i ć się szeregiem z n a k o m i t y c h d z i e ł i m i s t r z ó w , t o spleciona jest wyraźnie z innymi krajami Europy, może jednak tworząo i bogato wej, s z c z e g ó l n i e w X V I I I w i e k u . J a k k o l w i o k b o w i e m w kościółki całej warsztaty, Polski. których Była to prace sztuka w świadomości nie tylko warstw wykształoonych, p o j ę t y c h — l u d o w y c h i s t a ć się niejako w z o r c e m dla m i a ł swe s z c z y t y . W rozwoju. poszukiwaniu najbardziej rodzimych war­ odbić zapełniły ekspresyjna ludzkich. Jej f o r m a , s y m b o l i k a , jej w y m o w a m i a ł y na stale z a g n i e ź d z i ć się peryferie s z t u k i n a s z e g o k o n t y n e n t u , k t ó r o j m a s y w g d z i o i n d z i e j tości, najbardziej s p e c y f i c z n y c h d l a P o l a k ó w i i c h h i s t o r i i do Krzyżo­ ogromny d o b y renesansu X V I w i e k u , i m p o n u j ą c y r o z k w i t r z e ź b y i odmiany się niewątpliwie Mariaoki W i t a Stwosza w Krakowie. lokalne (należącym wówczas P o m o r z u ( p o d b i t y m przez Z a k o n ale Coraz szerzej rozsiane w a r s z t a t y m i s t r z ó w obsługujące p o t r z e b y coraz dalej o d centrów kraju szeroko późniejszego gotyckioh, położonyoh w twórczości plastycznej, z w r ó c i l i ś m y się w i ę c do r z e ź b y f i g u r a l ­ m i e j s c o w o ś c i — n a w e t d r o b n y c h miasteczek i osiedli — s t w o r z y ł y nej k a d r y w p r a w n y c h snycerzy, u m i e j ą c y c h ludowej, na której niezwykłe walory zwrócono uwagę i to t a k ż e poza g r a n i c a m i naszego k r a j u . od Jest prezentacja n a p e w n o j o d n o s t r o n n a , ale podnosząca interesująco i o d r ę b n e d z i o d z i n y naszej sztuki. dawna to więc szczególnie pytania, kiedy rozwinęła się ta gałąź naszej sztuki i dlaczego, gdzie s p o t k a ć j ą m o ż n a , k i m b y l i t w ó r c y dziol, j a k a b y ł a i c h t e m a t y k a i j a k i e s e n s y c z y zawierają. świdrem posługiwać się dłutem snycerskim. Rozkwit ten został w pewnym sensie z a h a m o w a n y przez r e n e s a n s , p r z e n i e s i o n y d o P o l s k i o k o ł o 1500 r o k u . B y ł a t o w s z a k W dalszych k r ó t k i c h u s t ę p a c h b ę d z i e m y s t a r a l i się o d p o w i e ­ dzieć kolejno n a i tych idee p r a c e te sztuka „uczona", pozostająca na usługaoh dworu, najpierw k r ó l e w s k i e g o w K r a k o w i e , p o t e m m a g n a t ó w i coraz powszechniej w y k s z t a ł c o n e j szlachty, bogatego m i e s z o z a ń s t w a . D r o b n e warsz­ t a t y snycerskie rozrzucone po kraju, w y r a ź n i e rzemieślnioze, m i a ł y ż a d n y c h n i e m a l szans, b y k o n k u r o w a ć z t ą f a l ą , nie preferującą 131 �— i dostarczały k a m i e ń i jego t r u d n ą o b r ó b k ę , n i o s ą c ą u c z o n ą i wysoce l i t e r a c k ą panteonu zakorzenionej już tradycji nową alegorykę w n a l n y m w a r s z t a t o m n o w y c h , b l i s k i c h i m w z » r c ó w . S t ą d w naszej treściach. Silą rzeczy więc z wolna snycerze ci s z u k a l i d l a siebie o d b i o r c ó w p o z a k r ę g i e m u c z o n y c h i w y k s z t a ł ­ conych „sfer w y ż s z y c h " i coraz w i ę c e j z w r a c a l i się do sztuce ludowej wieku" jej kultury, tj. w zachodnich i X V I wieku. południowych W przeciwieństwie sąsiadów — do reformacja o b j ę ł a raczej szczyty s p o ł e c z n o : s z l a c h t ę i m i e s z c z a ń s t w o . Mimo więc szlachetnych niekiedy idei d e m o k r a t y c z n y c h (np. arian) była odczuwana przez c h ł o p s t w o jako „pański s a m y m j a k o coś obcego i wrogiego. W reformacji sytuacja propagatorów, ta była zręcznie wymysł" okresie wczesnej wykorzystana i — tym kontr­ przez szczególnie jezuitów, k t ó r z y wówczas to polski katolicyzm charakterystycznymi elementami jej nasycili „ludowymi", kultem świętyoh opiekunów codziennych spraw ludzkich, obroń­ ców od najbardziej przyziemnych plag, a t a k ż e akcją propagando­ wych pierwotnie pańszczyźnianym pielgrzymek chłopom do miejsc dawały możność cudownych, oderwania się które choć chwilowo od jarzma codzienności, przeżycia z ł u d y wolnej wędrów­ ki. Kult cudownych w kształtowaniu obrazów się r z e ź b y Od połowy X V I I wszystkim wieku, szlacheckie wyszło przez szwedzkich i n n o w i e r c ó w katolicyzmu i rzeźb (i w gdy z miał odegrać wielką ogóle sztuki) wojen rozpętanych p o w r ó c i ł y już ostatecznie na — nastała inna sytuacja: kler przestał łono kokietować „ l u d " , p r z e s z e d ł do o b o z u jego ciemiężycieli. K o ś c i o ł y b a r o k o w e , bogato dewocji 132 wyposażone w kontynuowały rzeźbę jednak drewnianą niektóre form i przedstawień. Druga połowa X V I I I wieku, tak tragiczna w dziejach naszego k o n t y n e n t u , d o c h o d z i do w y r a ź n e g o klasowego chłopstwa, o którego krajach samouświadomienia przyczynach nie tu miejsce m ó w i ć . N o w a „ u c z o n a " sztuka doby klasycyzmu z n ó w wyraźnie oddala Na się tym od tle chłopskiego — wyczucia sprzeczności między jako rzemiosła. o b u d z e n i e m się sztuki — odrębności klasowej i obcości wobec „ p a ń s k i e j " i uczonej sztuki — rozkwita w niebywały sposób sztuka chłopska i dla chłopów tworzona, w s p a r t a ekonomicznie przez r o s n ą c ą w c i ą g u X I X wieku f i n a n s o w ą niezależność n i e k t ó r y c h w a r s t w wiejskich. także Przychodzi „ z ł o t y w i e k " r z e ź b y l u d o w e j , k t ó r a w y s u w a się na czoło osiągnięć a r t y s t y c z n y c h k u l t u r y w s i polskiej, a s k u p i a j ą c e j w sobie tradycje i e l e m e n t y f o r m y i t r e ś c i n a r o s ł e w p r z e d s t a w i o n y m r o z w o j u histo­ rycznym. Jest rzeczą znamienną, że w przeciwieństwie do naszych s ł o w i a ń s k i c h b r a c i ze w s c h o d u i p o ł u d n i a — ozdobna snycerka nie polskiego jest najmocniejszą stroną twórczości r z e ź b a a r c h i t e k t o n i c z n a , a n i z d o b n i c t w o s p r z ę t ó w nie takiego poziomu i bogactwa form Snycerka ogranicza się właściwie jak w krajach ludu. Ani osiągnęły sąsiednich. (wykonywana z reguły przez m ę ż c z y z n ) d o s t a t k ó w o f i a r o w y w a n y c h k o b i e t o m w czasie u r z ą ­ typie dzania dla nich d o m u po ś l u b i e : zdobiono więo przęślice i koło­ „ludowego" w r o t k i , wrzeciona i krosna, k i j a n k i , łyżniki, solniozki i w niektó- ołtarzową, cechy barokowyoh Polski, przynosi n o w ą sytuację. Podobnie jak w innych rolę ludowej. m a s y mieszczańskie i przede „potopu" nalot „ludu". S p r z y j a ł a t e m u s z c z e g ó l n a sytuacja P o l s k i w okresie „ z ł o t e g o naszych obfity prowincjo­ w �133 ��II 11 G m Szczurowa, w o j . t a r n o w s k i e . F i g . w y k . J a n K ł o s i e ń s k i . 1820 r . I I . 12. O k o l i c e D ą b r o w y Z i e l . , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e II. 13. K r o s n o . 1863. 135 �r y o h okolicach p o s a ż n e skrzynie. Bogaciej w okolicach o gospodar­ D a w a ł o m u t o w p r z e s z ł o ś c i n a p e w n o siłę n i e z w y k ł ą w przeciw, ce p a s t e r s k i e j , n p . n a P o d h a l u , a l e d a l e k o i m w ł a ś c i w i e d o r o z w i ­ nościach dziejowych. Materiału, jaki prezentujemy, niętej snycerki dekoracyjnej u sąsiadów p o ł u d n i o w y c h i wschod- toż wodlo geograficznych nio-karpackich. mało O d 2. ć w i e r c i X X w i e k u n a s t ę p u j e w y r a ź n y z m i e r z c h f i g u r a l ­ nej r z e ź b y ludowej, opartej n a w y r o b i o n y c h t r a d y c j a c h : się wprawdzie zwani wciąż pod liczni i coraz liczniejsi „ l u d o w y m i " , ale s z t u k a rzeźbiarze i zjawiają charakteru bądź bądź czytolne. W y d a j e się natomiast r z e c z ą o w i e l e c i e k a w s z ą i dla zrozu­ mienia r z e ź b y ważniejszą zastanowienie s i ę , g d z i e w ł a ś c i w i e nale­ ż a ł o j e j s z u k a ć w p o s z c z e g ó l n y c h o s i e d l a c h . M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo tradycją dzieli się ona p o d t y m k ą t o m w i d z e n i a n a d w i e g r u p y : pierwsza — i c h , z r y w a j ą c a ,z to sztuki amatorskiej, — sztucznio niejako kontynuuje p r o d u k c j ę dawnych wzorów, z któroj ulotnił to r z e ź b y zawieszano w domach, wymiarów i z przewagą, często ciekawsza w chatach, najczęściej tematyczną i bardziej krucyfiksów monumentalna: s i ę sens p i e r w o t n y , p i e r w o t n a w i a r a w w a g ę p r z e d s t a w i e ń i i c h z kapliczkami lub niekiedy wolno stojące rolę w życiu wsi. Kapliczki... one Polski hitlerowski 3. J e s t r z e c z ą d o p r a w d y z d u m i e w a j ą c ą , wana jest różnych kultura przecież i sztuka dziejów ludowa jak mało naszego poszczególnych kraju, od wieków, a od X V I I I zróżnico­ mimo regionów kiedy Śląsk i kraje n a d b a ł t y c k i e b y ł y oderwano tak Polski — od p a ń s t w a już w. na trupie Polski zaborcy wykreślili nowe granice p a ń s t w o w e . Specjaliści oczywiście w y r ó ż n i a j ą r e g i o n ó w , ale granice i c h s ą m o c n o c h w i e j n e , a cechy szorog charakterys­ tyczne najczęściej nieliczne. Poza pasem g ó r na p o ł u d n i u pasterską kulturą — kraj b y ł wszak geograficznie i gospodarczo mało zróżnicowany, przejścia łatwe. W odróżnieniu z ich więc — co za t y m idzie — także w swej kulturzo niu pola Były dla to figury pod małych i druga, związano gołym niobom. charakterystyczne, żo o k u p a n t r o z m y ś l n i e j e n i s z c z y ł , z m y ś l ą o oczyszcze­ dla nieprzebrane przyszłego mnóstwo „Lebensraumu" i dotąd jest Niemiec. jeszcze sporo. Było ich Strzogą wsi u w y l o t ó w d r ó g do niej w i o d ą c y c h , s t o j ą n a c e n t r a l n y m miejscu osiedli, przed kościołem, prywatno skarby przed fundatorów, poszczególnymi wybiegają daleko domami jako poza domy na s k r z y ż o w a n i e d r ó g (gdzio d i a b ł y k r ę c ą p i a s k i e m ) , n a d b r o d y rzek i strug, p i l n u j ą c bezpiecznego przejazdu l u b d z i u r a w y c h mostów, strzegą i spokoju ówdzie jakieś zmarłych wokół w a ż n e lokalne cmentarzy, upamiętniają tu zdarzenia. artystycznej. J e s t t y c h z n a k ó w k i l k a t y p ó w : s ą z w y k ł e krzyże, najczęściej wysokie i z dala widoczne, i takież k r z y ż e zdobione rzeźbą, jak •I' J 1 •., ME 136 tak — od naszych s ą s i a d ó w , n a r ó d nasz jest n i e z w y k l e j e d n o l i t y k u l t u r a l n i e i dzielimy dla obcych snycerze, wpływem rewolucyjnych przemian w świadomości ludu nabiera nie podziałów, różnice byłyby �I I . 14, 15. K a p l i c z k i d o m o w e , o l t a r z y k o w o , z M a t k ą B o s k ą S k ę p s k ą . Z n a l e z i o n e : O s t r o w i t e , w o j . w ł o c ł a w s k i e o r a z o k o l i c e P ł o c k a . I I . 16. J ę d r z e j W a w r o , G o r z e ń D o l n y , g m . W a d o w i c e , w o j . b i e l s k i e . Św. Emil, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 43 c m . I I . 17. K a p l i c z k a p r z y ­ drożna, drewniana. B u ś n o , gm. Białopole, woj. c h e ł m s k i e cmontarny w Droszewio, o r o z g a d a n y m , w i e l o f i g u r o w y m (ił. 1), bardzo c z ę s t o s ł u p y - k o l u m n y , o słabym trzonie podziale archi­ w ciężkich chwilach życia, kiedy m ó g ł zawieść oficjalny z parafialnego tektonicznym, j a k r e p r o d u k o w a n y z K ą p i e l i W i e l k i c h , z r o z b u d o ­ w a n y m i scenami w i e l o f i g u r o w y m i przedstawieniem Xi św. trzon k o l u m n y Trójcy), szczytu (w chronionymi wybiegają zdobią głowy, j a k b y u niekiedy wypadku daszkiem roślinne (il. wici, kapitele — dźwierzami, rozrastały z Muzeum się wiszące czasem Etnograficznego w nad do łóżkami, formy stołami i stojącej — ła­ jak Warszawie, a pochodzący ten z Ma­ może stoi M a t k a motywom boży, r o z ł o g a c h tej p r o w i n c j i ) w otoczeniu l i c h t a r z y i j a k i c h ś osłaniająca pod dwu- lub u wami t u l ą się do s ł u p a a p o s t o ł o w i e c z y ś w i ę c i . N a j p o s p o l i t s z y m na, słupie a niekiedy nad z o w s z a ( i l . 14), g d z i e p o d a ż u r e m d e k o r a c y j n i e r o z w i ą z a n e j p a s j i umieszozona średniowiecznych, 2). Nieprzeliczone k r z y ż e zawieszane w domaoh, w ich w n ę t r z a c h i bazy jest reminiscencjo tym pośrednik kościoła. kapliczka-domok czterospadowym daszkiem latarenka, dalokio echo barokowych miniatu­ r z y k a , umieszczonogo na rozwiązań (il. 3). głębiej kto z lorzeźbioną głowicą, j a k w jono Wierzbicy dziwaczny pod pioniek Olkuszom ( i l . 5), ten małych rzeźb dostarczał społeczności zadajemy tych stole (por. także żo wobec t y c h i jakie Istniała północnych pomniej­ zajmował ongiś ołta­ i l . 15). tysięoy sobio p y t a n i e , k i m figur wiejskiej. czczona na s p o s ó b rodzaj domowego małym 4. J e s t r z e c z ą n a t u r a l n ą , i często (szczególnie szych świętych. Powstaje w Drewniana k o l u m n a , w m i a r ę p r ó c h n i e n i a o d d o ł u , j e s t z r e g u ł y wkopywana i pozostaje Skępska „święto" figury, rzeźbiono l u b m a l o w a n e , a n a d d a s z k i e m s t e r c z y rowa Boska większych byli ich miejsco romantyczna autorzy, w ciasnej logenda, żo przykrytą dla ochrony d a s z k i e m i u b r a n ą w l a t a r n i ę z krzyżom. t w ó r c a m i tej s z t u k i b y ł „ s a m l u d " , żo niejako sama p r z y n a l e ż n o ś ć Często slup r e d u k o w a n y j e s t o d r a z u d o r o l i w s p o r n i k a kapliczki do klasy chłopskiej pasowała każdogo dziedzica jej prastarych (il. (i), czasom t r ó j k ą t n e j , w k t ó r e j r o z p i e r a s i ę z t r u d o m U k r z y ż o - tradycji wany, j a k w K r o ś n i o ( i l . 13) ł u b w D o m i n i k o w i c a c h p o d ś r o d o w i s k u ludzie t w o r z ą c y spontanicznie, j a k b y „ s a m i z siebie", (ił. 6), gdzio d a s z o k d ź w i g a p o t ę ż n y liczno k a p l i c z k i sensu stricto, krzyż. Istnieją ledwo otwarte z jednej s t r o n y s k r z y n k i , w Gorlicami też odstało od których wnętrzu bardzo ziemi, postacio C h r y s t u s a , M a r i i z D z i e c i ą t k i e m l u b k t ó r y ś zo jakby goszczą świętych na strugający dzieci, twórcę. kozikiom lalki eldopców. Po dla Oczywiście laski, czasem dziewczynek upadku zawsze zdarzali się w jakieś oraz chlopskiogo „święte" w naszym wieku figurki, ruchomych każdym zabawki dla „traczy" zapotrzebowania — z tych spontanicznych na dla figury majsterków (il. 7, 8, 1 1 , 12). B y w a ł y t e ż k a p l i c z k i s t a n o w i ą c e o d r ę b n e b u d o w l o i s n y c e r z y w y w o d z ą się dzisiejsi „ t w ó r c y l u d o w i " . D o s p r a w y architektoniczne, jeszcze p o w r ó c i m y . jak np. w Buśnie, niedaleko Hrubieszowa ( i l . 17). K a p l i c z k i w y k o n y w a n o z m i ę k k i e g o d r z e w a (najczęściej sosny), w y s o k i e k r z y ż e c i o s a n o n i e k i e d y z m o c n e g o d ę b u , figury rzeźbiono z podatnej l i p y l u b j a w o r u . S ł u p y to i k a p l i c z k i pełniły wieloraką rolę: n i o k i e d y z n a k ó w g r a n i c z n y c h czy w bezmiarze c h ł o p s k i c h 0 zagonów, alo orientacyjnych najczęściej były clirony życia i mienia wsi, p r z e d m i o t e m nieoficjalnej próbą dewocji sprawa „świętej powierzać na tak rękom Jednakże figury" byle była jakim, dla chłopa zbyt XVIII ważna, amatorom. by i X I X można Toteż w było ją odpowiedzi szorokie zapotrzebowanie, jakio z a r y s o w a l i ś m y w y ż e j musiała powstać tej wieku — klasa l u d z i z a w o d o w o t r u d n i ą c a się rzezaniem t3'ch figur dla d o m ó w i kapliczek, n i e k i e d y n a w e t dla odległych wiejskich kościółków. B y l i to zawodowi majstrzy, spadkobiercy 137 �138 �wiodzy, s p o s o b ó w , s c h e m a t ó w — d a w n y c h m a j s t r ó w cechowych. Uozyli się swego r z e m i o s ł a w w a r s z t a t a c h p o p r z e d n i k ó w , dy — j a k n p . z m a r ł y o k o ł o 1920 r . A n d r z e j K a c z y ń s k i , na K u r p i a c h , nawet w trzoetwa. Z a w o d o w i Warszawie, gdzie uczył niekie­ dzia'ający się organmis- ci r z e ź b i a r z e nie b y l i o s i a d ł y m i kmieciami, leoz c z ę s t o w ę d r u j ą c , z m i e n i a l i m i e j s c e z a m i e s z k a n i a . C i e s z y l i na ogól s p o r y m c h y b a p o w a ż a n i e m , j a k o w t a j e m n i c z e n i w zawód r z e m i e ś l n i c y , często zmieniali nawet nazwiska, „szlacheckie" „ s k i " do d a w n y c h a l b o p r z y j m u j ą c jak właśnie wspomniany Kaczyński, się N i e d ź w i e d ź . S z c z e g ó ł t e n ich p r e s t i ż w w i e j s k i m który W dodając całkiem podobno w y d a j e się w a ż n y , j a k o środowisku. nowe, nazywał ilustrujący czasie s w y c h wędrówek s t y k a l i się z i n n y m i w a r s z t a t a m i , k s i ę ż m i o d n a w i a j ą c y m i ołtarze, z b u d o w n i c z y m i sażonych. Zdobywali kościołów swoisty nowo zasób się swój wznoszonych i doświadczoń, różno wypo­ wzorców, wiadomości. Pozostawali j e d n a k w c i ą ż r z e m i e ś l n i k a m i o m e n t a l ­ ności z b l i ż o n e j do i c h c h ł o p s k i c h o d b i o r c ó w i u p a r c i e w kręgu t r a d y c y j n y c h t e c h n i k i r o z w i ą z a ń tkwiącymi formalnych. D ł u g i czas s z t u k ę l u d o w y c h r z e ź b i a r z y u w a ż a n o za a n o n i m o ­ wi). stąd rodził się m i t o p o w s z e c h n e j z d o l n o ś c i l u d u w nicznej t w ó r c z o ś c i . D z i ś w i e m y c o r a z w i ę c e j o t w ó r c a c h ich ż y c i u i i c h p r a c y . N i e sposób tu szerzej zajmować stroną zagadnienia. P r z y t o c z y m y p r z y k ł a d o w o nych. J e d n y m z n a j w c z e ś n i e j s z y c h z Grabonoga, c z y n n y o d o s t a t n i c h l a t X V I I I on w s z e r o k i m p r o m i o n i u tylko świątkarz wieku. się kilka a r t y s t ó w tej g r u p y , nam z n a z w i s k a i t w ó r c z o ś c i b y l w i e l k o p o l s k i sponta­ ludowych, znanych Walonty Pozostawił w o k ó ł G o s t y n i a o g r o m n e , cale bione k r z y ż e , o b o g a t e j i k o n o g r a f i i , tą da­ zarzeź- lecz s t a ł o o s c y l u j ą c e j Miał nych n a s t ę p c ó w w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Poznańskiego, połaci j a k P a w o l B r y l i ń s k i ( i l . 1) i F r a n o i s z e k N o w a k . N a on wokół plaskorzoźbionej postaci C h r y s t u s a F r a s o b l i w e g o . licz­ Kujawach, I I . 2 1 . Ukrzyżowany ( f r a g m . ) , d r e w n o . P ł o s k i n i a , W a r m i a . I I . 2 2 . Chrystus upadający pod krzyżem (fragm.), drewno polichrom., M a ł o ­ polska. I I . 23. Chrystus niosący krzyż, z kapliczki drewnianej, s ł u p o w e j . Wierzbica, w o j . c h e ł m s k i e . AVyk. W a w r z y n i e c Szwej. 22 23 �24 25 Chrystus Frasobliwy, r z e ź b y w d r e w n i e p o l i c h r o m . I I . 2 4 . W y s . 31,S c m . W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2 5 . ( F r a g m . ) . W i e l k o p o l s k a . I I . 26. W y s . 29 c m . O k o l i c e M a k o w a , w o j . b i e l s k i e . I I . 27. W y s . 4 1 c m . Z o k o l i c B o c h n i . I I . 28. W y s . 52 c m . P a n t a l o w i c e , g m . K a ń c z u ­ ga, w o j . p r z e m y s k i e . w Nieszawie b y ł z n a n y z nazwiska ostatni ś w i ą t k a r z typu, Feliks Blaszczyk, na Kurpiach — na Mazowszu — W i n c e n t y Krajewski. nym majsterkiem rzeźbiarz, i stolarz kościołów. nazwiska. Krąg Łączą był w Małopolsce i „wynalazca", Jan ludzi: Zawidzu Wszechstronnie uzdolnio­ Jan Nastaj pracujący z Goruszowa, także ten m o ż n a by rozbudować, tych dawnego Sęk. W dla ale dworów wystarczą r u c h l i w o ś ć te bylebym pełnił figury. mu rolę dostarczył „abrysu", Mieli oni wzoru, który dla podstawowego naturalną skłonność tak (świątkarze opracowujący rzemieślników wykonywanej do nych s c h e m a t ó w ikonograficznych, np. wciąż tych projektu powtarzania Centkowski i schemat postaci M a t k i poszukiwany w ich Boskiej określo­ Błaszczyk, Skępskiej, środowisku. G d y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m o s ł a b ł o z a p o t r z e b o w a n i e na wielkopolscy p r a c o w a l i za k o r d o n e m p r u s k o - r o s y j s k i m w K o n g r e ­ świątki chłopi, objęci sówce, zahaczali o austriacki w ó w c z a s K r a k ó w ) w powszechnym kształceniem, porzucali tradycyjne nawyki wiary p r a c y i obfitego z b y t u swej p r o d u k c j i , gdzie z d o b y w s z y pod koniec życia poszukiwaniu dłuższe postoje po środki materialne, wnikali bytowaniu — pojawiają „naiwni", pracujący piach), warsztacie p o p r z e d n i k ó w p r a k t y k a osobiście w Franciszek Krzeszowiak (np. ze Kur­ znany Stryszawy w Ż y w i e c k i e m , u r o d z o n y w r o k u 1885, k t ó r y u c z y ł s i ę u o j c a , wyposażał w rzeźby kościółek K a r m e l i t ó w w Zawoi pod moc magiczną drewnianych od strony postawa), tak ważnych kloców ich dla i polan. tradycyjnych Same odbiorców chłopskich. 140 się coraz liczniej w codziennym utalentowani spontanicznie „dla twórcy własnej miejs­ k t ó r a o d k o ń c a X I X w i e k u o d k r y ł a artys­ p o s ł u g u j ą się jeszcze s t a r y m i „ s p o s o b a m i " w s w y c h w a r s z t a t a c h : wzor­ były (atrybuty, Wspomniany Krzeszowiak zapewnił mnie, że potrafi wyrzeźbić ż ą d a n ą „pomocy" t y c z n e w a l o r y i c h s z t u k i . P i e r w s i z n a n i n a m r z e ź b i a r z e tego t y p u trójwymia­ wzory znaczeń ich gdy k s i ą ż k i do bryły potrzebę mierze Babią niepiśmienny komentowane większej początkowo kich, dla inteligencji, o b r ó b k i d r e w n a , ale u c z y l i się k o r z y s t a n i a z t r a d y c y j n y c h rowe figur, coraz s a t y s f a k c j i " , p o t e m b a r d z o c z ę s t o d l a o d b i o r c ó w , ale j u ż G ó r ą ) . W warsztacie t a k i m p o z n a w a l i nie t y l k o sposoby fachowej c ó w graficznych, przenoszenia niejako t y c h w z o r ó w w w w (nawet wychrzta Czerwiński na jeszoze gdy wsiach, w miejscowe społeczności mi i. f i g u r y , figurę, Jędrzej Wawro nabożeństwa, (1864—1937) szukając kupuje ilustrowane ikonograficznych schematów, k t ó r o j e d n a k u b i e r a i w z b o g a c a w coraz w i ę k s z e j m i e r z e i coraz dowolniej w twory własnej fantazji, dodając postaciom „świę­ t y m " p o e t y c k i e d r z e \ v k a z p t a s z k a m i ( i l . 1 6 ) , L e o n K u d ł a (1879 — 1964) posiadał wśród swych „pomocy warsztatowych" teczki n i e t y l k o ze „ ś w i ę t y m i o b r a z k a m i " , a l e w y c i n k i i l u s t r a c j i z czaso- �pism. B y l t o c z ł o w i e k b y w a ł y , b r a ł u d z i a ł j a k o c a r s k i w wojnie j a p o ń s k i e j 1905 roku, potem pracował w żołnierz Warszawie jako listonosz, n a s t a r o ś ć o s i a d ł w r o d z i n n e j N o w e j W s i w P u s z c z y Kozionickiej p o d R a d o m i e m , p r o d u k u j ą c swe r z e ź b y dla miejs­ kich n a b y w c ó w . J e g o t e m a t y k a k o ś c i e l n a n a b i e r a c o r a z t o wych a k c e n t ó w i w a r i a c j i w s t o s u n k u d o t r a d y o y j n y c h np. w Ucieczce do Egiptu ( i l . 43) kusi się o stworzenie „świeckich", r o z m a i t y c h p t a k ó w , saren, j e l e n i , lisów, figurek wiewiórek, chłopskich postaoi z otoozenia. O d r y w a n i e s i ę o d s c h e m a t ó w dycyjnych jest ceohą współozesnych rzoźbiarzy „ l u d o w y c h " , a właściwie i to już no­ wzorców, tra­ najwybitniejszych twórców pracujących dla pozaludowego ś r o d o w i s k a . D z i a ł a c z l u d o w y I g n a c y K a m i ń s k i , poseł na Sejm z tematyki świeckie Łęczyoy legendy z Zachodniej U k r a i n y płaskorzeźbach — świadomie miejscowe, Zygmunt okropności wprowadza przybyły Skrętowicz oświęcimskiego do na ilustruje obozu. swej Pomorze w swych Przykładów można dać więcej, j a k o że p r a c u j ą dziś s e t k i snycerzy, zbywając swój t o w a r p o p r z e z o d p o w i e d n i e s p ó ł d z i e l n i e w m i a s t a c h , w y s t a ­ wiając swe praoe na speojalnie organizowanych w k r a j u i za g r a n i c ą . S ą w ś r ó d n i c h ale ioh s z t u k a n i e ma już ludzie wysoce właściwie nio wspólnego wystawach uzdolnieni, zo ludową, której r o z w ó j p r ó b o w a l i ś m y p r z e d s t a w i ć w t y m Jak wszystko n a tej ziemi — sztuka ludowa zjawiskiem h i s t o r y c z n y m , z r o d z o n a spolecznyoh i p o l i t y c z n y o h , zamrzeć, u l e g a j ą c w puściźnie coraz naszemu to i w innych nowym narodowi szozególnie w y r a ź n e w r z e ź b i e w 27 w tradycyjna określonych niezwykłe była warunkach okolicznościach przemianom. drzewie. sztuką ustępie. musiała Pozostawiła wartości, właśnie �142 �I I . 32. Matka Boska z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i o h r o m . , 4 5 , 5 x 3 6 e m . L a s e k , g m . N o w y T a r g . I I . 3 3 . Matka datkiem ( f r a g m . ) , d r e w n o m a l o w a n e , B r z o z o w y K ą t , g m . C z a r n i a , w o j . o s t r o ł ę c k i e . I I . 3 4 . Matka Boska Skępska, fi. B y j e p o z n a ć , t r z e b a r o z p a t r z y ć j e n a tle ich tematyki, gdyż forma w y r a z o w a t e j s z t u k i ł ą c z y s i ę w y r a ź n i e z j e j ideolo- giozną f u n k o j ą . s a m y m schemacie i t y c h nościach walki samych u każdego mistrza z materiałem — różność osiągniętych trud­ efektów, różność wyrazowa, sposób korzystania z polichromii dla podbicia Ogromna w i ę k s z o ś ć l u d o w y c h chrystologiczną. tym Boska z Bziedrewno. Przede świątków wszystkim wiszący w k a ż d e j t r a d y c y j n e j posiada oczywiście chłopskiej tematykę Ukrzyżowany, izbie, r o z p i n a j ą c y ramiona na p r z y d r o ż n y c h k r z y ż a c h , s k r y t y w p u d ł a c h swe kapliczek. ostrości w wymowy głowie nawet s k ł o n g ł o w y n a p r a w e r a m i ę b y ł n i e m a l z a w s z e p r z e s t r z e ­ usiłowania gany. B y ł u ś w i ę o o n y głowy nieprzekraczalny. Widać to wyraźnie krucyfiksie z Muzeum w O l s z t y n i e ( i i . 2 1 ) . J e d n a k ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e o b r a z ó w na p ł ó t n i e i s z k l e , z n a n y c h w naszej sztuce do ludowej, pewno już zamierzonej. z Muzeum Widać Olsztyńskiego i n n y sens, n i ż b a r d z i e j to ( i l . 19). poprawnie w y r z e ź b i o n e poprzedniej pasji. A u t o r p o d h a l a ń s k i e j pasji z Muze­ um i na Jego nieco s k o ś n e oczy m a j ą Odwieozny s c h e m a t b y ł t u d a n y — m o ż n a r z e c — b e z a p e l a c y j n i e : w swoistej „ p o p r a w n o ś c i " w p r o p o r c j a c h c i a ł a , n p . w dzieła, Chrystusa również Etnograficznego w modelunku Chrystusowej. oczu, p o z i o m y m Krakowie torsu: Kilku zarysom mękę, zacierającą rzeźby ludowej cały porzuca wysiłek skupia zacięciami, ust rysów. się m i ę d z y po wyrazić Istota prostu na opuszczeniem i nosa usiłuje wyrazistość rozwija ( i l . 18) wyrazie skośnych nieludzką wartości polskiej b i e g u n a m i u s t a l o n e g o sche­ których m a t u , u ś w i ę c o n e g o od w i e k ó w przez kościół i powszechny n a w y k , można było w z ó r i k o n o g r a f i c z n y g r a f i k i d e w o c y j n e j o d b i ć w p r o s t a p r ó b a m i narzucenia m u w ł a s n e j w i z j i , w ł a s n e j ekspresji, włas­ mechanicznie nego zobaczenia sensu i do w s p a n i a ł y c h polskich przez drzeworytów odpowiedni ludowych, przerys — w rzeźbiarz musiał bardziej s a m o d z i e l n i e p a r a ć s i ę z p r z e n i e s i e n i e m w z o r c a n a swój klocek. „ P o p r a w n e " było łatwe, a materiał rozmieszczenie w nie detale formy. S t ą d z a p e w n e p o c h o d z ą p o w s z e c h n i e s p o t y k a n e w rzeźbie do duży proporcji opór ręce kształtującej ludowoj n a w y k i stawiał nim rytmicznego powtarzania splotów włosów, fałd p o r i z o n i u m , z a r y s ó w ż e b e r . . . S t ą d g e o m e t r y z a c j a u p r o s z c z o ­ nych k s z t a ł t ó w p e r i z o n i u m , b u d o w y k l a t k i p i e r s i o w e j . m y te oeohy d z i ś j a k o s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i f o r m y o d u ż e j ekspresyjnej. C z y Odczuwa­ nośności słusznie? Reprezentuję p o g l ą d , że tak. Częsty wśród upadającego z pod barokowych' Krakowem Pozostaje dzieła. świątkarzy małopolskich krzyżem, ukształtowany rzeźb kapliczek schemat pod Kalwarii Chrystusa wpływem pod — b y w a też najrozmaiciej rozumiany i traktowany. odrażająca w swym upodleniu człowioka c z o ł g a j ą c e g o się Chrystusa (jak zwierzęoia) p o d c i ę ż a r o m Twórca figurki z Muzeum w Bytomiu prześwit jednej Zebrzydowskiej między korpusem pełznącego ( i l . 20), w y c i n a w na czworakach postawa krzyża. klocku Jezusa a „ z i e m i ą " , ale g ł o w ę z w y s u n i ę t ą w p r z ó d b r o d ą u m i e s z c z a n a Świadczy o t y m — przy wciąż osi ciała, j a k b y t k n i ę t ą p a r a l i ż e m , n i e m o c ą jej poruszenia. R y t m i c z n e 143 �I I . 35. Piela, d r e w n o , w y s . 57 e m . K l e w k i , g m . O l s z t y n . I I . 3 6 . P a w e ł B i e ń , Pieta, tarnobrzeskie. n a c i ę c i a ozy z a g ł ę b i e n i a s z a t y s u g e r u j ą — c h y b a celowo — r a n y . C h r y s t u s z M u z e u m D i e c e z j a l n e g o w T a r n o w i e (ił. 22) j e s t dziej p a t o t y e z n y i w y r a ź n i e Odwraca wzmóc głowę spod niebywale zwracający ciężaru ekspresję się do krzyża, a w i d z a , do polichromia wytrzeszczonych oczu. widać wyraźnie napięcie między surowością indywidualnej jego interpretacji. Podobny patos zwrotu głowy" k u widzowi bar­ I ludu. Czy Do rozważań nad dla „retorycznego krzyż, ten w Jak późnym rzeźby on ludowej schematu, przekazywanie m u wiadomo, narodził gotyku apokryficzny na się t o n terenie Niemiec. motyw Jest przez Fraso­ twarz F r a s o b l i w y c h m a m y w Polsce setki, jeśli nie t y s i ą c e , podobnej pozycji, i jakby zrywają boku. Archo- i kultury c h r z e ś c i j a ń s k i e j , ale z a t r z y m a n i e a k c j i p a s j i Z b a w i c i e l a w momen­ brały w tym czasie n o w e g o wykorzystuje wkrótce robotnika, Diirer a w ten sensu. schemat znanej Rzeźbiarz dla rycinie Umęczonego weneoki, pokazania umieszcza z siedziska, i n n i p r z e r a ż e n i w y t r z e s z c z a j ą na­ Ricci, umęczonego Frasobliwego królewskie Zbydniowa zdaje się wistości. jabłko, Wolno o zwykłe ujście, wbrew ficznej opowieści. W nie rażący, ale wzorców: celowe ekspresję. Ważniejsze powszechne z a d o m o w i e n i e F r a s o b l i w e g o w naszej sztuce l u d o w e j oczy, najeżoną świątkarzy, w Rabce jak u ( i l . 26). zwycięstwa, zdaje że oczy na dalekich sprawy od tego straszliwej charakterystyczny stają dla się ikonograficznemu odskok Spłukanie od wszelkie płynnego już zdają w świata rzeczy­ Polaków z n a l a z ł w t y m t e m a c i e nie­ schematowi sprawy mimo Frasobliwy, t y c h w a r u n k a c h w y d a j e się n a m konieczny tematowi tak przymyka sprawach mniemać, chłopskiej r ó ż n e sensy i ż e nie jest n i c z y m d o w o l n y m p r z y p u s z c z e n i e , ż e przyszłego niougięty i niesforny indywidualizm (1525). D o w o d z i to, że już w ó w c z a s nadawano t e m u znak (¡1. 3 0 ) , a z n ó w j e s z c z e i n n y ( i l . 29), dumać na szczycie p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o straszliwej w o j n i e 144 każdy kolano, s i ę z g o ł a n i e f r a s o b l i w i e u ś m i e c h a ć , d o m o n s t r u j ą o w i d z o w i w lewej ze kręgu zadumy o zeum w Bochni, o skroniach ściśniętych żelazną koroną t y p i c z n y gest „ z a d u m a n e g o " w s p a r c i a g ł o w y n a r ę k u b y ł p r a w d o ­ i nagiej łokciem g w o ź d z i a m i ( i l . 27). Jest t a k i F r a s o b l i w y z K r o s n a , k t ó r y podobnie znany już chwilowego w y p o c z y n k u wspartą j a k t e n spod P r z e w o r s k a ( i l . 28), s i e d z ą o g ł u p i a l i , j a k ten z M u ­ chwilowego upodlenia cie ręką wieku, na w z p o d t r z y m u j ą c g ł o w ę , a k a ż d y n i e m a l j e s t i n n y : j e d n i b u n t u j ą się ręce tylko przerażeniu ( i l . 24). motyw Krzyżo­ nią „ c h ł o p s k i e g o m y ś l i c i e l a " z P o z n a ń s k i e g o ( i l . 25) o t w a r z y skupio­ gdy Jezus m i a l usiąść p o z o s t a w i o n y c h w i l o w o nie Polski, — zaduma nad nej l u b u F r a s o b l i w e g o z W i ś n i c z a , z a s ł a n i a j ą c e g o w w e j a l b o s p o c z y n k u w czasie w k o p y w a n i a p r z e z o p r a w c ó w k r z y ż a , i to „chłopski". Wprawdzie X V — o d p o c z y n k u C h r y s t u s a w czasie D r o g i wcześniej specjalnie i przemocą. chyba w to temat złością b y ł a s z c z e g ó l n i e p o p u l a r n a i g ł ę b o k o p r z e ż y w a n a , j a k n p . u tego pomysł t o coraz n o w y c h z n a c z e ń — n a d a j e się s z c z e g ó l n i e m o t y w bliwego. nad dola p a ń s z c z y ź n i a n a nie b y ł a c h a r a k t e r y s t y c z n a t y l k o dla siedzi w charakterystyczną jako świata, n y c h , k t ó r y c h w i r y c z ę s t o r o d z i ł y się u nas więc chęcią t y l k o d e k o r a c y j n y sens ? polskiej „ i n d y w i d u a l i z a c j ą " złem tu schematu a dziwny interpretowane nad ale w o l n o s ą d z i e , ż e w okresio r u c h ó w p o w s t a ń c z y c h i rewolucyj­ ze s z c z y t u k a p l i c z k i w W i e r z b i c y p o d O l k u s z e m ( i ł . 2 3 ) . S t ą p a ma być Zaduma pozwala cechuje Chrystusa n i o s ą c e g o po listkach r o z w i n i ę t e g o j a k b y k w i a t u . może d r e w n o , w y s . 90 o m . Ł a z o r y , g m . H a r a s i u k i , w o j , jałowej ważyć świecie t w ó r c y rzeźby apokry­ nie tylko „poprawności" „deformacje" się i potęgujące na deoyzjaeh Frasobliwego p r z e z deszcze i w i a t r y , na �I I . 37. I'ielá, d r e w n o , w y s . 38 c m . Ś l ą s k . I I . 3 8 . M i k o ł a j G o m i e l a , Orantka, jakio b y ł a o n g i ś n a r a ż o n a w s w e j k a p l i o z o e — p o d k r e ś l i ł o doskonale czytelny, abstrakcyjny kształt szukanej tylko ekspresji drewno, wys. 62 e m . H u t a K r z e s z o w s k a , g m . Harasiuki. ś w i a t „ s a c r u m " zostaje o d d a l o n y o d o p o w i e ś c i epickiej o zdarze­ niu, jak formy. to b y w a ł o ongiś we wczesnośredniowiecznych tworach. Częstsze jednak i chyba bardziej poszukiwane b y ł y Tematyka m a r y j n a jest n i e m a l r ó w n i e p o p u l a r n a j a k sowa. Część f i g u r ł ą c z y s i ę z p r z e d s t a w i e n i a m i M a r i i w jezu­ licznych mniej ezoteryczne kiego. B y ł y to tematy jej s a n k t u a r i a c h w P o l s c e . S z c z e g ó l n i e o b f i c i e n a t e r e n i e M a z o w ­ przestrzenione w sza b y ł a gotyku. reprezentowana Od wcale p o p r a w n y c h figurka jej cudownej Madonny „kopii" — interpretacje fantazyjnych f o r m i u p r o s z c z e ń , j a k t e j nego w Ł o d z i (ił. 3 4 ) : z d u m i e w a j ą c y Skępskiej. jej z Muzeum sięgają Etnograficz­ zestaw k o n t r a s t u j ą c y c h ze i bardziej do Matki Karmiąca Egiptu) z ołtarzowych piedestałów Autor rzeźby, mimo zbliżonych do zredukowane do z n a k u n i o m a l a b s t r a k c y j n e g o . M a d o n n a z D z i e c - licom Marii chłopskiego kiom na r ę k u , p o c h o d z ą c a z L a s k u p o d N o w y m T a r g i e m , t r z y m a ­ dziele jakby rodzaj j ą c a s/kaplerz i f l a n k o w a n a majstra. budowana jest prymitywizm warsztatu snycerza niszczy o b o w i ą z u j ą c y wdzięk wymagany wprost możliwość od togo aprobaty przez ś r o d o w i s k o i w s k a z u j e w odczuciu odbiorców rodzaju tego przedstawień. rodzaju — jak sądzę wbrew utartym przeoież Zdumiewa postaci — na po­ Nieporadny „świętyoh" wagę ekspresji szablonom „smaku". równie Inny już niemal p o z i o m u jej roalizmu proporcji oharakteru. portretu był stosunek popularnej w do Polsce przedstawienia łączy bliskość ludzkiej dystans do codzienności, jako b y ł a mniej codzienna, niż w że waha modelki w jak z obu nego przedstawienia i równie indywidualnie z wzorce ludowych w Marii r y t m i z a c j i f o r m , j a k w Zaśnięciu Marii Dzieckiem dekoracyjnej z M u z e u m we Włocławku nasuwająca przemyślane tycznej „ k u b i z a c j i " jak te pewien b a r d z i e j z ł o ż o n e t r e ś c i ideowe. S t ą d dalsze o d r e a l i z m u potocz­ w grupie Frasobliwych. W p ł y w miały t u niewątpliwie i detalów, Piety, Oba wypadkach i charakterys­ brył tym otoczenia rozpaczy, a t a k ż e w nadać w tematyoe wypadku Karmiącej kształ­ się Frasobliwy. sytuacja Marii czcicieli. widzieć Walka z o p o r n y m m a t e r i a ł e m p r o w a d z i ł a c z ę s t o d o z Brzozowego K ą t a p o d O s t r o ł ę k ą ( i l . 3 3 ) — l u b d o (fragment nadawania nie Marii roz­ późnego ściągnięcia Można określonej dobie chłopskich — wiejs­ i Piety, Olsztynie przykładem wprawy w umiejętności tom „drzewkami", do tematy środowiska Karmiącej z Muzeum w jest d o b r y m sobą b r y ł g o o m e t r y c z n y c h , g d z i e p i e r w o t n e p r z e d s t a w i e n i e z o s t a j e dobnie — z p r o s t y c h f o r m g o o m e t r y c z n y c h ( i l . 3 2 ) . Boskiej dla Polsco w r a z z F r a s o b l i w y m w Madonna Ucieczki zrozumiało jak pierwotne snycerzy: gotycki, w w y p a d k u Piety z Muzeum N a r o d o w e g o w e W r o c ł a w i u ( i l . 37), b ę d ą c e j d a l e k i m e c h e m dzieł piętnastowiecznych, gdzie Matka zdaje się świadoma sensu sposób rzeczywistości iłustro- w y m a g a n e j o d niej o f i a r y l u b tej z M u z e u m w O l s z t y n i e ( i l . 35), wanogo z d a r z e n i a e w a n g e l i c z n e g o — p o z o s t a j ą j u ż t y l k o właści­ bardziej ludzkiej (il. 31). Z u p o r z ą d k o w a n e j wie f o r m y - z n a k i : ciało w ten Marii zamienione w pasy obłoki n a d N i ą w s y s t e m p ó ł k o l i , g ł o w y a p o s t o ł ó w fałdów szat, (indywidualnie jednak z r ó ż n i o o w a n y c h ) z o s t a j ą o d e r w a n e o d c i a ł , k t ó r e zują jono s ł a b e z n a k i , z ł o ż o n y o h m o d l i t e w n i e d ł o n i . W t e n w wyrazie uozuć macierzyńskiej rozpaczy nad o i a ł e m s y n a . Ż y j ą c y w 2. p o l . X I X w i e k u , w z a n u r z o n y c h w l a s a c h wsiach biłgorajskich, Paweł Bień — jeszcze inaozej u j m u j e ten symboli­ t e m a t : d z i a ł a nie poprzez r o z b u d o w ę g e s t y k i ozy p r ó b y o ż y w i e n i a sposób b ó l e m w y r a z u t w a r z y , lecz z m a s o w a n ą r z e ź b i a r s k ą b r y ł ą ( i l . 36). 145 �Odwieczny m i t bolejącej M a t k i otrzymuje niezmienną talność geometrycznej zwartości. Współczesny mu monumen­ wodą; św. działający strzegł wsio p r z ó d i Florian, czczony pożarem; szczególnie św. Otylia na południu opędzała w t y m s a m y m regionie Mikołaj Gomiela ś w i a d o m i e c h y b a przeciw­ szczurów; Agata i Barbara strzegły życia i mienia od stawia p ł a s k i e m u pejzażowi s w ą „ O r a n t k ę " Ambroży (ił. 3 8 ) : s ł u p l e d w i e r o z c z ł o n o w a n y , j a k kręgiel, p o g r ą ż o n y w ciszy form wiecznotrwałych geometrycznych. Z t y m ostatnim przedstawieniem był patronem pszczelarzy; do tematyki figur świętych patronów, świętych opiekunów obfitej codzien­ Roch od piorunów; bronił zarazą; Antoni — przed złodziejami i bywał pomocny w niu zguby cennych przedmiotów, przechodzimy św. kraju, spichrze przed odszuka­ p o m a g a ł m u św. Jacek, wróg z ł o d z i e i . Ś w . M i k o ł a j o p ę d z a ł p o d r ó ż n y c h p r z e d w i l k a m i i szcze­ gólnie był łaskawy nego b y t o w a n i a c h ł o p a . Jest i c h r ó w n i e ż nieprzeliczone mnóstwo, Apolonia była a k a ż d y p o s i a d a ł w y z n a c z o n ą sobie o k r e ś l o n ą r o l ę : J a n Nepomu­ Wspomożyciele dla litościwa ci byli sierot dla błagających osób oczywiście o znani na i wzywani cen s t r z e g ł b r o d ó w i m o s t ó w , d u m a ł n a d s t r u g a m i w ó d b i e ż ą c y c h w Polsce, w s p ó l n i b y l i d l a w s z y s t k i c h k r a j ó w i s t a w ó w , a t a k ż e u s t a w i o n y w ś r ó d ł a n ó w m i a ł d b a ć o i c h zroszenie w religijności polskiej szczególnie opiekę, ciorpiących a ból znów zębów. nie katolickich, tylko choć zakorzenieni. I I . 3 9 . Św. Onufry, d r e w n o , w y s . 9 0 c m . Ż o k o l i c D ą b r o w y T a r n o w s k i e j . B . 4 9 . Św. Antoni, d r e w n o , w y s . 52 o m . B a ż y n y , g r a . O r n e t a , w o j . e l b l ą s k i e . I I . 4 1 . Św. Jan Nepomucen ( f r a g m . ) , d r e w n o p o l i c h r o m . Z o k o l i c L i m a n o w e j . I I . 4 2 . Św. Florian, drewno poliohrom., w y s . 110 c m . Z a w a d a , g m . N o w y W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I ł . 4 3 . L e o n K u d ł a , Ucieczka do Egiptu, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 e n . 1947. 146 �42 �Jest nadto rzeczą ciekawą, żo nawet na ziemiach j u ż w niowieczu oderwanych od Polski — w ś r ó d ulubionych można znaleźć postacie ś w . K a z i m i e r z a , S t a n i s ł a w a , śred­ patronów oczywiście św. J a d w i g i Śląskiej, rzadziej św. Wojciecha. S ą to jakieś ślady częściej kolan w skupionej modlitwie, z imponującą ( i l . 11, 39), a z n ó w Św. F l o r i a n brodą u swych s t ó p przedstawiany b y ł w formie bardziej i ruohliwej, czerpanej sięgająoą gaszący płomienie z barokowej tradycji domu dynamicznej ( i l . 42). o p o r u g e r m a n i z o w a n e j l u d n o ś c i . Z n a l a z ł o t o t e ż odbicie w naszej rzeźbie ludowej. W każdej wsi i przy wszystkich drogaoh całego 6. W y d a j e s i ę r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b r a z i e t o j kraju m o ż n a więo s p o t k a ć św. Jana Nepomucena w kapliczkach że (il. określonego w typu 12) i jako wolno stojąco ikonograficznych figury. przedstawień Mimo — ściśle świątkarze ludowi n a d a w a l i m u ooraz t o i n n y w y r a z , w y k o r z y s t u j ą c b a r o k o w e c z ę ś c i e j w z o r c e , ale o p r a c o w u j ą c z u p e ł n i e s a m o d z i e l n i e twarzy i ruohu, jak w figurze w Polsce k l a s z t o r y B r a c i jego z P o d h a l a Mniejszych różnej kult św. Antoniego, trzymającego c i ą t k o Jezus ( i l . 40). najczęściej Oracz św. Onufry ( i l . 41). obediencji naj­ okspresję Liczne szerzyły w objęciach przedstawiany był Dzie­ naj- święci patroni zapędzeni do pełnionia żyoiu codziennym wsi, odróżniani sztuki, określonych stereotypowymi funkcji atrybuta­ m i — pozostawiali mnioj pola dla indywidualnej ich reprezentacji, n i ż bardziej a b s t r a k c y j n e w swoj istocie sensy p r z e d s t a w i e ń np. Frasobliwego i Piety. Obracając nie sposób opędzić się poczuciu się w k o l e t y c h w y o b r a ż e ń , szukania przez tych skromnych i przecież p r z e w a ż n i e a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w — pola dla alnych przemyśleń formy turze redukowanie przedmiotu gromadzkich społeczności dualny tych tyczny pęd 0 artystów, ich wiejskich który — wydaje się ten oni ma funkcji niejako większe rzeźby w z znaczenie życiu odbiorców, jak potrzeb wkład indywi­ charakterys­ b o w i e m na tradycyjnych dla ich i w mojej ekspresji, wyłączenia odlewów wiejską — od wymowy z potoku w tym wagi sensie o d e j ś c i e tych tworów, w kapliczkach miejsce po sprzedanych jeszcze w m a j u dawnych ich na codzien­ gipsowych przez społeczność spospolitowanie i ich roli w ż y c i u wsi. R ó ż n e gipsowe zajmujące czy oznacza przez spotęgowania dzieł przez f a b r y c z n ą t a n d e t ę rozumienia wiedza opinii, wskazuje świątków że dostrzegalne to, że b y ł y niejako ś w i a d o m i e w y k o r z y s t y w a n e dla określonych niż łatwo figur. Aprobata ich zarówno samych artystów, ności. Zastąpienie tych to, sohematów, odbioru, niż litera­ dla tak Wygląda chłopstwa nieporadności w formowaniu pomija się n a m okowów indywidu­ dzieł. Częste w interpretacji dla ludowej r z e ź b y polskiej. wyrwali i i treści swych ich „Niepokalane", zaginionych, mieszkańcach skradzionych — otrzymują k w i a t y , p o d z i w i a się i c h g ł a d k ą i s ł o d k ą „pięk­ n o ś ć " , ale s ą n a p e w n o o b o ą i j a k b y n i e s w o j s k ą n a r o ś l ą importo­ waną wiernych z innego świata. Nie powstawały na oczach 1 w o k ó ł n i c h nie t o c z y ł y się dyskusje k r y t y c z n e , j a k i e zanotowali b a d a c z e t e r e n o w i z w y p o w i e d z i l u d z i p a m i ę t a j ą o y c h d a w n e czasy. S ą j a k u b r a n i a k u p i o n e w m i e ś c i e , „ p i ę k n e " i p r a k t y c z n e , tanie i poręczne, 7. J a k wieku w w zuniformizowano, innych 1855 o pozbawione krajach Europy, w Polsce z w r ó c o n o Wprawdzie w r. ale wielkich baczną uwagę walorach indywidualności. ostatniej ćwierci na ludową artystycznych wiolki poeta Cyprian K a m i l Norwid, Kraszewski w wydanej o b c e j ę z y k i Sztuce przełamał jej u w roku Słowian 1860 jej mówił a Józef i tłumaczonej — pierwszy w XIX plastykę. wkrótce skali już Ignacy na europejskiej powszechne lekceważenie, dopiero w k o ń c u wioku S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z , m a l a r z i k r y t y k sztuki, pisarz i ideolog — u z a s a d n i ł w p e ł n i t k w i ą c e w sztuce l u d o w e j w a r t o ś c i i p r ó b o w a ł p r z e n i e ś ć je do „ w i e l k i e j s z t u k i " , tworząo w budownictwie „styl od zakopiański". Działające pierwszego różne grupy a r t y s t ó w („Polska Sztuka Stosowana", Krakowskie", potem posiedli p e ł n ą że trzeba w o zgodności o chodziło zgodności tu wierzą, że matorialu, artystycznej bynajmniej i rzeźbio „stylów artystycznej do prawidłami jego i te ludowi formy, zaginione o ż a d n e pastisze psoudonaśladownictwa historycznych" — „stylem „ d o b r e g o r z e m i o s ł a " , do wypowiedzi S z c z e p k o w s k i (1878 — 1964) „Warsztaty art3'ści funkcji dziewiętnastowiecznego — lecz o p o w r ó t odwiecznymi i inne) świadomości zastąpienie budownictwie ludowym" z wiedzę przywróoić wartości. Nie ludowe, „Ład" swój dziesięciolecia z charakterem poprawnej pełnej tworzywa, obróbki. Np. interpretuje ludowe wzorce Jan (Święta) w d u c h u d e k o r a c y j n y c h i nieco k u b i z u j ą c y c h f o r m l'art nouveau (il. 44). K ł a d z i o n o b o w i e m w ó w c z a s nacisk w ł a ś n i e n a te w a r t o ś c i , n ieobce ludowej Istniejąca szkoła od snycerska sztuce. ostatniej dla ćwierci szczególnie w X I X tym w Zakopanem kierunku wioku uzdolnionej młodzieży góralskiej odegrała t u wielką rolę i odgrywa ją 44 tradycje tego r o d z a j u p o s z u k i w a ń p r z e k a z a ł wielu 148 dotąd. K i e r u j ą c y n i ą j u ż p o o s t a t n i e j w o j n i e A n t o n i K e n a r ( 1 9 0 8 — 1959) wspólczosnym �11. 44. J a n S z c z e p k o w s k i , Święta, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o . I I . 4 5 . S t a n i s ł a w S ł o n i n a , Anatol France, d r e w n o , w y s . 90 c m . I I . 4 6 . J e r z y B e r e ś , Zwid II, d r e w n o . 1 9 6 0 . I I . 4 7 . A n t o n i K e n a r , Kobiecość, d r e w n o , w y s . 70 c m . 1956, rzeźbiarzom, k t ó r z y się zbiegali d o ń z c a ł e j P o l s k i . Z b e z p o ś r e d n i e j inspiracji tematycznej niewiele tu już pozostało: Konara t r ą c a j e d y n i e o n i e o k r e ś l o n e a l u z j e d o f o r m Kobiecość tradycyjnych (il. 47). Jego u c z e ń A n t o n i R z ą s a ( u r . 1 9 1 9 ) w c a ł e j s w e j t w ó r c z o ś c i albo S t a n i s ł a w K u l o n ( u r . 1 9 3 0 ) (il. 48) — w y r a ź n i e żyją w — w p r a c a c h t a k i c h , j a k Na atmosferze tradycji ludowej, targ choć coraz bardziej o d d a l a j ą s i ę o d j e j f o r m a l n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h schematów. V Stanisława i l . 45) p o z o s t a ł a Słoniny umiejętność (Portret obróbki Anatola drewna, France zwartość niefrasobliwa s w o b o d a o p e r o w a n i a a t r y b u t e m ( p i s m o n a Jerzy B e r e ś ( u r . r ó w n i e ż w r . 1 9 3 0 ) bardziej a b s t r a k c y j n e j f o r m y , odszedł najdalej w c h o ć p o z o s t a ł u niego, 8. T a k więc tradycji tradycja tradycyjne ś w i ą t k a r s t w o zarówno w sztuce (Zwid I I ludowej przeszło „oficjalnej" — rzeźby już i ił. do szczególnie w drzewie „uczonej", jak nasza twórczość — rzeźbiarska choć — żyje i w Jest w a ż n y m nikiem a r t y s t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w i bez j e j także współczesna słownego 46). historii amatorów i „współczesnych p r y m i t y w ó w " . twarzy). kierunku iv pierwszej fazie t w ó r c z o ś c i , n i e u c h w y t n y i t r u d n y d o określenia n a s t r ó j — bryły, wciąż pracach skład­ uwzględnienia nie może w pełni odczuta i z r o z u m i a ł a . J o s t w c i ą ż z d u m i o w a j ą c ą być 47 legity- 149 �m a c j ą zdolności P o l a k ó w w zakresie p o w o ł y w a n i a do ż y c i a rzeźbiarskich, tworząc świadomie lub podświadomie form punkt odniesienia, j a k i gdzio indziej s p e ł n i a tak z w a n a „ w i e l k a s z t u k a " . W ten sposób b y w a j e d n y m z w y r ó ż n i k ó w polskiego w k ł a d u sztuki Publikując tekst prof. dr. Ksawerego Piwockiego, jedon z ostatnich, k t ó r y w y s z e d ł spod jego p i ó r a , w i n n i j e s t e ś m y telnikom cyjne wyjaśnienie. ekspertów Otóż w maju „Programu rzyło prof. dr. Juliuszowi 1972 r. zebranie słowiańskiego" Starzyńskiemu z słowiańskich. Z projektowanych w architekturze inicjatywy albumów i rzeźbie prof. powie­ koordynatora o sztuce Starzyńskiego poświęcono krajów Zc kra­ pierwszy tematowi: słowiańskich. czy­ konsulta­ UNESCO funkcję „ P r o g r a m u " dla opracowania i w y d a n i a a l b u m ó w jów do światowej. Drewno strony polskiej przewidziano dwa teksty — o architekturze drewnianej i rzeźbie. Napisanie tekstu o architekturze zaproponowano dr. Tadeuszo­ w i Chrzanowskiemu, a o rzeźbio — prof. dr. K s a w e r e m u kiemu. Tekst ten wiosnę 1974 p o w s t a ł na został przełomie przedstawiony zorganizowanym w Rylskim na 1973 i 1974 posiedzeniu Monastyrze w Andrzej Piwocki Redakcję prof. Juliusza S t a r z y ń s k i e g o — prof. dr Ryszkiewicz. Sądzimy, znany śmierci na naradzie. A l b u m U N E S C O u k a ż e się w j ę z y k u f r a n c u s k i m . jego p r z o j ą l po a roboczym, Sofii. Prof. z p o w o d u operacji nie m ó g ł w z i ą ć u d z i a ł u w tej Piwoc- roku, w że tokst prof. Polsce; jest Piwockiego powinien bowiem najlepszą — jaką być tezą polskiej r z e ź b y .ludowej. Dlatego też p u b l i k u j e m y ginalnej, polskiej szeroko mamy — syn­ go w ory­ wersji. D z i ę k u j e m y na t y m miejscu Polskiemu K o m i t e t o w i U N E S C O , a zwłaszcza zgody na życzliwą prof. tę dr. Andrzejowi publikację pomoc, którą Ryszkiewiczowi oraz dr. J a n u s z o w i nam za wyrażenie Michałowskiemu za okazał. Redakcja O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z . w L u b l i n i o — i ł . 7 ; Muz. Etn. il. 15, 3 4 ; w W a r s z a w i e — ił. 14, 3 0 , 4 3 ; M u z . E t n . Doc. A n n a K o w a l s k a - L e w i e k a — ił. 1 6 ; w K r a k o w i e — i l . 18, 2 4 , 3 3 , 3 9 ; M u z . M a z u r s k i e w Państw. w Lodzi Muz. Olsztynie i l . 19. 2 1 , 3 5 ; M u z . G ó r n o ś l ą s k i e w B y t o m i u — i l . 2 0 ; M u z . cezjalne, T a r n ó w — i l . 22; -Muz. Narodowo. M u z . i m . O r k a n a , R a b k a — i l . 2 6 , 32 27, 29; Muz. Wrocław — i l . — i l . 40; Muz. Kujawskie 37; Muz. Sztuki, we Poznań— Nowy Die­ il. 25; 41; Muz. w Bochni— ii. Włocławku — il. 31; Sącz — il. Ł ó d ź — il. — Etn. 38; Jan Muz. Etn.. Swiderski 46 11. 4 8 . Stanisław Kulon. Na targ, drewno. 1960. F o t : E . Ciotek — il. 48; S. Deptuszeiyski — il. 22, 23, 33, 43; J . Grabowski — il. 13, 33, 32; E . K o s t o w s k ł - T o a i c z y k — il. 48; A. Kunozyuska-Irask.i — il. 23 Oz. Olszewski — U. 44; Ł. Perz, F . Maćkowiak — il. i ; 3. Swldaraki — il. 2 - 7 , 9, 1(1, 12, 14—21, 31, 27-.-2.>, 31, 93—35, 37—42, 15 (rapr.); K'. Zakrzewska — 11. 47 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb0f8c8d28bb69082a9161b7508a620a.pdf 22c675690d1c6b79e4c8bc511687a25e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4436 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4127 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.246-251 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I I — V I Imprezy folklorystyczne i regionalne 20—22.11 — w B u k o w i n i e T a t r z a ń ­ skiej o d b y ł się „ G ó r a l s k i Karnawał", zorganizowany przez W o j . O ś r o d e k K u l ­ tury w N o w y m Sączu, Filię P o d h a l a ń s k ą w Nowym Targu o r a z G m i n n y O ś r o d e k Kultury i Dom Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej. W r a m a c h i m p r e z y o d b y ł się m . i n . przegląd zespołów kolędniczych, kon­ kurs na taniec z b ó j n i c k i oraz k u l i g z wa­ trą góralską. * * 4 . I V — w M a s ł o w i e o d b y ł się „ M a ­ słowski J a r m a r k L u d o w y " , zorganizo­ w a n y przez m i e j s c o w y G m i n n y O ś r o d e k Kultury i Świętokrzyski Klub STL. Podczas J a r m a r k u p r z y g r y w a ł a l u ­ dowa kapela Gminnego O ś r o d k a K u l t u r y w Masłowie pod kierunkiem Edwarda Zagnieńskiego. * ( 11.IV. — w p a r k u Szczytnickim we W r o c ł a w i u o d b y ł się d o r o c z n y ^ k i e r m a s z wielkanocny w y r o b ó w sztuki ludowej, zorganizowany przoz M u z e u m Etnogra­ ficzne oraz W r o c ł a w s k i P a r k Kultury i Wypoczynku. * 1 l . I V — w M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h o d b y ł się „ J a r m a r k W i e l k a ­ n o c n y " , zorganizowany przez M u z e u m , W D K i S T L — oddział w Opolu. Na program Jarmarku złożyły się: pokazy zdobienia kraszanek, w y s t ę p y zespołów o b r z ę d o w y c h ze Ś c i g o n i , O b r o w c a , S m o ­ ł a m i oraz s o l i s t ó w l u d o w y c h . Zorganizo­ wano także kiermasz w y r o b ó w ludowych — głównie kraszanek i p a l m nych. wielkanoc­ * 2.V — w Górnośląskim Parku Etno­ graficznym w Katowicach odbył się „Wiosenny Jarmark Ludowy". Program imprezy obejmował — prócz normalnogo z w i e d z a n i a s k a n s e n u — w y s t ę p y zespo­ łów regionalnych z Wisły i Kozłowej Góry, a t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych z terenu Śląska. * 6 — 9 . V — w M i e l c u o d b y ł y się V I Ogólnopolskie Spotkania Folklorystyczne — „ J a r m a r k Pieśni i T a ń c a — Mielec 76". W p r z e g l ą d z i e u d z i a ł w z i ę ł o 2 5 zes­ p o ł ó w i 15 k a p e l z r ó ż n y c h stron k r a j u . 246 ' A 1 9 7 6 Honorowe nagrody Jarmarku — „Złoto Skrzydjo I k a r a " otrzymali: w kategorii widowiska — Zespół Pieśni i Tańca Ziemi C i e s z y ń s k i e j w Cieszynie za widowisko „ N a d r z e k ą " ; w konkursie na u k ł a d i w y ­ konanie polskiego m a z u r a — Zospół Pieśni i T a ń c a , , P o l t e x " z Ł o d z i oraz ,,Rzeszow i a c y " z Mielca. N a g r o d ę o t r z y m a ł też „ J u h a s " z U j s o ł ó w za w i e r n e k u l t y w o ­ wanie tradycji ludowego t a ń c a i pieśni. * 7—9.V — z okazji „ D n i W r o c ł a w i a " o d b y ł a się w t y m m i e ś c i e „ C e p e l i a d a " , połączona z kiermaszem i występami zespolów ludowych. T I I I — w R a d o m i u o d b y ł się I „ T ę ­ czowy Jarmark", k t ó r y zainaugurował projektowany cykl spotkań mieszkańców miasta z l u d o w y m i t w ó r c a m i regionu. O r g a n i z a t o r e m tej a k c j i jest W D K w R a d o m i u . W pierwszej imprezie w y s t ę ­ powali artyści ludowi ziemi kozionickiej. K * 21-23.V — w Orawie o d b y ł a się „ O r a w s k a W i o s n a - 76 — Ś w i ę t o P a s t e r ­ skie", impreza regionalna, zorganizowana przez W o j . O ś r o d e k K u l t u r y w N o w y m Sączu, Filię P o d h a l a ń s k ą w N o w y m Tar­ gu, Gm. Ośrodek K u l t u r y w. Jabłonce oraz R e d a k c j ę „ N o w e j Wsi". W programie zademonstrowano wyp ę d b y d ł a i ptactwa na łąki i nad rzeki, w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne, o d b y ł się „ W i e l k i J a r m a r k " i o t w a r t o w y s t a w y : pokonkursową wystawę pn. „Sztuka lu­ d o w a O r a w y " , w y s t a w ę s p r z ę t u paster­ skiego, n a c z y ń , ziół lecznictwa ludowego oraz w y s t a w ę f o t o g r a m ó w Eugeniusza Kaczmarka i Stanisława Momota, pn. „Zwyczaje orawskie". * 27.V — z okazji „ D n i Stargardu" o d b y ł się w t y m mieście „ P o m o r s k i Jar­ m a r k Folkloru" połączony z kiermaszem - w y s t a w ą sztuki ludowej i a m a t o r ó w oraz „ S p o t k a n i e z folklorem", podczas k t ó ­ rego w y s t ą p i l i : Zespół P i e ś n i i T a ń c a Ziemi Pyrzyckiej, Ludowa Kapela Cym­ b a l i s t ó w z K a m i e n i a Pomorskiego oraz zespół K o ł a G o s p o d y ń Wiejskich z K o ­ bylanki. * 20.V — w Grójcu, z okazji trwają­ c y c h o d 19 d o 2 3 . V „ D n i K w i t n ą c e j Ja­ b ł o n i " , o d b y ł się koncert z e s p o ł ó w ludo­ wych. * 23.V — w Izbicy K u j . , w ramach Dekady „Gazety Pomorskiej" i „Dnia Działacza K u l t u r y " zorganizowano „ J a r ­ mark Folklorystyczny". Na program imprezy złożyły się: występy zespołów a m a t o r s k i c h z w o j . w ł o c ł a w s k i e g o oraz kiermasz sztuki ludowej. * 28-30.V — w Wolsztynie odbyły się „ S p o t k a n i a F o l k l o r y s t y c z n e " , zorga­ nizowane przez W D K w Zielonej G ó r z e , Lubuskie Towarzystwo Kultury, U r z ą d Miasta i G m i n y w W o l s z t y n i e oraz M u ­ zeum Ziemi Lubuskiej. Na p r o g r a m i m p r e z y z ł o ż y ł y się m . i n . : sesja f o l k l o r y s t y c z n a i s e j m i k k u l ­ t u r a l n y t o w a r z y s t w r e g i o n a l n y c h , otwar­ cie w y s t a w y f o t o g r a f i c z n e j p n . „ B i e s i a d y koźlarskie", w y s t a w y p l a s t y k i amator­ skiej p n . „Piękno regionu", wystawy „ S z t u k a l u d o w a " i „ S z t u k a l u d o w a na z n a c z k a c h p o c z t o w y c h " . O d b y ł się kon­ c e r t f o l k l o r y s t y c z n y , w y s t ę p y k a p e l ludo­ w y c h , k o n k u r s y dla dzieci, „Biesiada R y b a c k a " — pokaz tradycyjnego połowu r y b oraz kiermasz s z t u k i ludowej. * 29. V — r o z p o c z ę ł y s i ę „ D n i Jasia", z w i ą z a n e w t y m r o k u z p r z e g l ą d e m ak­ tywności kulturalnej ludzi pracy. Wśród i m p r e z s z c z e g ó l n y m p o w o d z e n i e m cie­ s z y ł y się k o n f r o n t a c j e k a p e l ludowych z z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h oraz jarmark sztuki ludowej. * 30. V — n a p l . D e f i l a d w W a r s z a w i e o d b y ł a się V „ C e p e l i a d a " . Podobnie jak w latach ubiegłych na estradzie odby­ w a ł y się w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklorystycz­ nych i pokazy m o d y inspirowanej sztuką l u d o w ą ( „ P o z i o m " , „ M o d a i s t y l " ) , a wo­ k ó ł P a ł a c u K u l t u r y o d b y w a ł a s i ę sprze­ d a ż w y r o b ó w l u d o w y c h i p o k a z y ludo­ wego rękodzieła — rzeźbienia, malowa­ nia, haftowania, koronkarstwa i wyrobu ceramiki. W tegorocznej imprezie uczestni­ c z y ł o 7 0 t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h re­ gionów Polski, z r z e s z o n y c h w 28 ce­ peliowskich spółdzielniach. * V — w K o n i n i e o d b y ł się kiermasz sztuki ludowej, zorganizowany przez Muzeum Okręgowe. * V — w M i e l c u o d b y ł się „Mteleoki J a r m a r k L u d o w y " — doroczny przegląd amatorskich zespołów pieśni i tańca, kapel ludowych i zespołów regionalnych. W tegorocznej imprezie — odbywa­ jącej się w r a m a c h P r z e g l ą d u A k t y w ­ n o ś c i K u l t u r a l n e j L u d z i P r a c y — udział w z i ę ł o p o n a d 30 z e s p o ł ó w i k a p e l . * 3-6.VI — w Młodzieżowym Domu K u l t u r y w Ż y w c u o d b y ł się „Ogólno­ polski Festiwal F o l k l o r u Górali Polskich" o r g a n i z o w a n y przez W D K w Bielsku-Białej. W F e s t i w a l u w z i ę ł o u d z i a ł 20 zespołów z regionów: bielskiego, cie­ s z y ń s k i e g o , gorlickiego, limanowskiego, n o w o t a r s k i e g o , s ą d e c k i e g o , suskiego, wał­ brzyskiego, zakopiańskiego i żywieckiego. T W r a m a c h F e s t i w a l u o d b y ł się kon­ kurs Kapel Góralskich w Ujsołach, w k t ó r y m w y s t ą p i ł o 15 k a p e l . J u r y w y - �typowało na „ M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Folkloru Z i e m G ó r s k i c h " w Z a k o p a n e m następujące kapele i z e s p o ł y : w k a t e ­ gorii kapel a r t y s t y c z n i e o p r a c o w a n y c h — „Beskidy" z Ż y w c a i „ L i m a n o w i a tiie" z L i m a n o w e j ; w kategorii kapel autentycznych — „ H a r n a s i e " z P o r o ­ nina, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ I s t e b n a " z I s tebnej, „ I I k a p e l a M a ś n i a k i " z Z a k o p a ­ nego, „ Ś w a r n i " z N o w e g o T a r g u , „ I m . Sabały" z Zakopanego, „ Z a w o j a " z Z a ­ woi. Z e s p o ł y r e g i o n a l n e w kategorii autentycznych — „ M a ś n i a k i " z Z a k o ­ panego, z e s p ó ł i m . S a b a ł y z Z a k o p a n e g o i zespół z I s t e b n e j . Z e s p o ł y r e g i o n a l n e w kategorii a r t y s t y c z n i e o p r a c o w a n y c h — „Jodły" z Żywca, „ Ś w a r n i " z Nowego Targu, „ B e s k i d y " z Ż y w c a . Z e s p ó ł w k a tegorii s t y l i z o w a n y c h — Z e s p ó ł Ziemi (lieszyńskiej. * 4-6.VI — w Ostrołęce o d b y ł się „Jarmark Kurpiowski", zorganizowany przez W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . W o j . oraz W D K . W czasie J a r m a r k u o d b y ł s i ę p r z e ­ gląd z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z w o j . o s t r o ­ łęckiego, b i a ł o s t o c k i e g o i ł o m ż y ń s k i e g o oraz o t w a r t e z o s t a ł y w y s t a w y s z t u k i l u ­ dowej r e g i o n u K u r p i Z i e l o n y c h i B i a ł y c h . * 4-6.VI — w Sieradzu o d b y ł się „Festyn Sztuki Ludowej i F o l k l o r u W o j . Sieradzkiego". F e s t y n r o z p o c z ą ł s i ę ga­ lowym koncertem, n a k t ó r y m w y s t ą p i ł Zespół T a ń c a i m . H a r n a m a , a w c i ą g u następnych dni o d b y ł y się: „ C e p e l i a d a " , występy zespołów pieśni i ' t a ń c a w o j . sieradzkiego, „ B i e s i a d a S i e r a d z k a " z u działom w y b i t n y c h twórców ludowych regionu. O t w a r t o t e ż w y s t a w y : sztuki ludowej w o j . s i e r a d z k i e g o i p r a c S t a n i ­ sława K o r p y . * 4 - 6 . V I — w Opocznio o d b y ł y się I Wojewódzkie D n i Folkloru, podczas których w y s t ą p i ł y p o p u l a r n e z e s p o ł y re­ gionalne i ś p i e w a c y l u d o w i , o d b y w a ł y s i ę spotkania z l u d o w y m i t w ó r c a m i , pro­ jekcje f i l m ó w o t e m a t y c e folklorystycz­ nej. O t w a r t a t e ż z o s t a ł a w y s t a w a , na której z a p r e z e n t o w a n o praco n a d e s ł a n e na o p o c z y ń s k i k o n k u r s p l a s t y k i o b r z ę d o ­ wej. Punktem kulminacyjnym Festiwalu było wręczenie laureatom nagród im. Oskara Kolberga. O d b y ł o się t e ż spotkanio z p o e t a m i ludowymi i F o r u m Folklorystyczne, na k t ó r y m d y s k u t o w a n o n a d miojscem sztu­ k i ludowej we współczesności. * 25-27.VI — w Kozienicach odbyły się doroczne „ D n i Puszczy K o z i e n i c k i e j " , w czasie k t ó r y c h z o r g a n i z o w a n o m i ę d z y ­ gminny turniej folklorystyczny połączo­ n y z pokazem tkaniny ludowej, popisem p i e ś n i a r e k i kapel oraz z a w o d a m i hafciarok. * V I — na Z a m o j s z c z y ź n i o o d b y ł y się „ D n i Folkloru", w których uczestniczyły zespoły muzyczne, folklorystyczne grupy teatralne oraz t w ó r c y l u d o w i tego regionu. W wielu miejscowościach zorganizowano kiermasze sztuki ludowej oraz k o n c e r t y z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a oraz k a p e l . Konkursy i I — w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie c z y n n a b y ł a w y s t a w a prac szczecińskich t w ó r c ó w ludowych i piastyków-amatorów. * 14.1 — w g m a c h u C R Z Z w W a r s z a ­ wie została o t w a r t a w y s t a w a prac człon­ ków Woj. Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Lublinie, zorganizowana przy współudziale W R Z Z , Zarządu To­ warzystwa i Wydziału Oświaty, Kultury i Prasy CRZZ, pod hasłem „CzłowiekPraea-Twórczośó", w ramach przeglądu aktywności kulturalnej różnych środo­ wisk zawodowych. N a w y s t a w i e p o k a z a n o 72 p r a c e 3 4 a u t o r ó w . P r z y w y r a ź n e j przewadze ma­ larstwa, reprezentowane b y ł y t a k ż e inne dziedziny działalności artystycznej, jak: rzeźba, grafika, kowalstwo artystyczne. * 15.1 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Krakowie otwarta została wystawa rzeźb W i k t o r a Ćwierzyka, a r t y s t y ludo­ wego z Myślenic. * * 6.VI — w R a d o m i u , z okazji święta „Słowa L u d u " , o d b y ł się kiermasz s z t u k i ludowej. * 6 - 1 3 . V I — w C i e c h o c i n k u o d b y ł się doroczny „ F e s t i w a l F o l k l o r u " , w r a m a c h którego występowały zespoły ludowo oraz o t w a r t o w y s t a w ę o b r a z u j ą c ą tra­ dycje regionalnej sztuki kujawskiej, a z o r g a n i z o w a n ą przez M u z e u m O k r ę g o ­ we w e W ł o c ł a w k u . Festiwal z a k o ń c z y ł się w i e l k i m w i ­ dowiskiem f o l k l o r y s t y c z n y m i kierma­ szem s z t u k i l u d o w e j . * 18-20.VI — w Płocku odbył się „Ogólnopolski Festiwal Folkloru i Sztuki Ludowej". W tegorocznej imprezio wystąpiło 27 z e s p o ł ó w l u d o w y c h i 12 k a p e l . O t w a r t o wystawy: „Święto plonów w rzeźbie lu­ dowej", „ S z t u k a ludowa we współczes­ n y m w n ę t r z u " i w y s t a w ę t w ó r c ó w ludo­ wych. wystawy 15.1 — w S p ó ł d z i e l c z y m D o m u K u l ­ t u r y w M a l b o r k u otwarto w y s t a w ę prac plastyków a m a t o r ó w z 9 ośrodków kraju. Organizatorem wystawy był Zarząd G ł ó w n y Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h Praco­ w n i k ó w Spółdzielczości Pracy, uczestni­ k a m i — s p ó ł d z i e l c y . Prace najlepsze w y ­ t y p o w a n o na Ogólnopolski Przegląd w Kwidzynie. I — w Zielonej Górze rozstrzygnięty został konkurs doroczny na s z t u k ę lu­ d o w ą z terenu województwa. J u r y przy­ znało nagrody następujące: W dziedzinie rzeźby — nagrody I nie p r z y z n a n o , nagrody I I otrzymali: Tadeusz Borkowski, Wiechlice — za c y k l r z e ź b „ M u z y k a n c i " oraz Jan D o m ski, Dzikowice, za c a ł y zestaw p r a c . W dziedzinie h a f t u i stroju ludowego — — nagrody I przyznano Gertrudzie K u ­ bickiej, Przyprostynia, za całokształt p r a c i J a d w i d z e H i r t , C h r o ś n i c a , za t i u ­ l o w y czepiec h a f t o w a n y ; n a g r o d y I I — — A n n i e S a r b i c k i e j , Z i e l o n a G ó r a , za c a ł y zestaw prac i Jadwidze D ą b r o w ­ s k i e j , J o r d a n o w o , za czepiec w e s e l n y . W dziedzinie t k a c t w a — nagrodę I otrzy­ m a ł a M a r i a N a j d e k , W i c h ó w , za c h o d ­ n i k d e k o r a c y j n y , n a g r o d ę I I —• A l f o n s K r y n a j e w s k i , Z i e l o n a G ó r a , za d w i e t k a ­ n i n y dekoracyjne. W dziedzinie garncar­ s t w a i p l e c i o n k a r s t w a n a g r ó d I i I I nie przyznano. W dziedzinie plastyki obrzę­ dowej — nagrodę I otrzymała Broni­ s ł a w a K a m i ń s k a , Ś w i e b o d z i n , za k o l e k ­ cję p a l m w i l e ń s k i c h , n a g r o d y I I — Olga Macewicz, Zofia M ą c z a k , Zielona Góra, za k o l e k c j ę pisanek. W dziedzinie w y r o ­ b ó w ze s ł o m y — n a g r o d y I n i e p r z y z ­ nano, n a g r o d y I I o t r z y m a ł y : Genowefa L a s k o w s k a , O l s z y n i e c , za p a j ą k i W ł a ­ dysław Klejszta, Witoszyn Górny, za pająk. i Ponadto przyznano wyróżnienia. 9 nagród I I I * I — w M u z e u m w Głogówku czynna b y ł a w y s t a w a szopek oraz r z e ź b w drew­ nie M i e c z y s ł a w a T r e p y , ludowego t w ó r c y z Prudnika. * I — w Krzywej Wioży w Toruniu o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a prac plastyk ó w - a m a t o r ó w z terenu województwa, na której zaprezentowano dorobek kon­ kursu ogłoszonego w ramach Przeglądu Aktywności Kulturalnej Ludzi Pracy, pod hasłem „Człowiok-Praca-Twóre z o ś ć " . N a k o n k u r s n a d e s ł a n o 110 p r a c z zakresu r ó ż n y c h dyscyplin artystycz­ n y c h . N a g r o d z o n e p r a c e p r z e k a z a n e zos­ t a ł y n a P r z e g l ą d O g ó l n o p o l s k i do K w i dzynia. * 3.II — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa pn. „ W y c i n a n k a ludowa woj. piotrkow­ skiego", zorganizowana przez M u z e u m Regionalne w.Radomsku, Muzeum Okrę­ gowe w P i o t r k o w i e T r y b u n a l s k i m oraz Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. P o k a z a n o o b i e k t y ze z b i o r ó w m u z e a l ­ nych. * * 21.1. — w g m a c h u W i M B P w Zielo­ nej G ó r z e o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a p r a c p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu b. woje­ wództwa zielonogórskiego. Wystawa — p r e z e n t o w a n a w r. u b . w W a r s z a w i e , zorganizowana została przez Lubuskie Towarzystwo Kulturalne. * 9.II — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ K o r o n k a łomżyń­ ska". Wystawę przygotowało Muzeum Okręgowe w Łomży, prezentując kilka­ dziesiąt przykładów koronek klockowych w y k o n a n y c h p r z e d p o n a d 50 l a t y p r z e z łomżankę Leonię Górską. * 30.1 — w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu otwarta została wystawa pn. „Szopki Krakowskie", zorganizowana przy współudziale Muzeum Historycz­ nego w Krakowie. 10.11 — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie otwarto wys­ t a w ę „ P o l s k i pjlakat o t e m a t y c e etno­ graficznej". * * 347 �1 4 . 1 1 — w R a b c e r o z s t r z y g n i ę t y zos­ tał konkurs na s z t u k ę l u d o w ą z w i ą z a n ą ze s t a r y m i z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i z i m o ­ wymi. Konkurs zorganizowało Muzeum i m . W ł a d y s ł a w a O r k a n a w Rabce oraz Ośrodek Kultury. S p o ś r ó d 40 n a d e s ł a n y c h p r a c n a g r o ­ dy uzyskały : gwiazda kolędnicza Jana Rapciaka-ojca i Jana Rapciaka-syna z Orkanowskiej P o r ę b y Wielkiej, pająki Eleonory Jurczak z Tokarni i Stanisława S t o ż k a z P o r ę b y Wielkiej oraz p o d ł a ź n i c e Jana Gacka z Rabki-Słonego. * 15.11 — w s a l a c h M i ę d z y s p ó ł d z i e l nianego D o m u Kultury w Kwidzynie otwarta została ogólnopolska wystawa prac plastyków-amatorów, zorganizo­ wana w ramach Przeglądu Aktywności Kulturalnej Ludzi Pracy, pod hasłem , , C z ł o w i e k - P r a c a - T w ó r c z o ś ć ' '. Organiza­ torami byli: CRZZ, Związek Zawodowy P r a c o w n i k ó w Spółdzielczości P r a c y , Fe­ deracja Socjalistycznych Z w i ą z k ó w Mło­ d z i e ż y Polskiej oraz M K i S . D o P r z e g l ą d u z g ł o s z o n o 512 prac z całego kraju. J u r y pod przewodnictwem A l e k s a n d r a J a c k o w s k i e g o ( I S P A N ) za­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 266 p r a c , p r z y ­ znając nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziedzinie m a l a r s t w a — 2 n a g r o d y specjalne (po 5.000 zł) za c a ł o k s z t a ł t t w ó r c z o ś c i o t r z y ­ mali Bronisław i Eugeniusz Krawczuko­ w i e (ojciec i s y n ) z G l i w i c , n a g r o d ę I (5.000 zł) — S t a n i s ł a w O r a s z e k z W a r ­ s z a w y ; d w i e I I (po 2.500 zł) — E w a M a l ­ cher z P o z n a n i a i J a n D u d w a ł z R a d o m ­ ska; w dziedzinie g r a f i k i — n a g r o d ę I z d o b y ł J a n N o w a k z K a t o w i c za zostaw l i n o r y t ó w , I I — J ó z e f R o c k s t r o h z,_Ka>\ towic i K r y s t y n a Wiertelorz z R u d y Śl. ; / w dziedzinie r z e ź b y — n a g r o d ę I I — J a n G r a c z y k z U r s u s a za z e s t a w 3 r z e ź b , n a ­ g r o d ę I I I — M a r i a S z p a k o w s k a ze S z c z e ­ cina. W dziale t k a n i n y p r z y z n a n o 3 w y ­ różnienia, k t ó r e o t r z y m a ł y : B o ż e n a Sko­ wron z Puław, Jadwiga Wosik z Często­ c h o w y oraz Z e s p ó ł P l a s t y k i U ż y t k o w e j przy Zakładowym Klubie K u l t u r y Związ­ k u Z a w o d o w e g o W ł ó k n i a r z y ze S t a r g a r ­ du. N a uroczyste otwarcie w y s t a w y przy­ byli przedstawiciele centralnych insty­ tucji kulturalnych, organizatorów ruchu amatorskiego, organizacji związkowych oraz w ł a d z w o j e w ó d z k i c h i m i e j s c o w y c h . Otwarcia d o k o n a ł sekretarz generalny CRZZ, Stanisław Lewandowski, w asyś­ cie T a d e u s z a P a b i a n a , p r z e w o d n i c z ą c e g o Zarządu Głównego Związku Zawodowego Spółdzielczości Pracy. 16, 17.11 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n y m w Toruniu rozstrzygnięte zostały 2 k o n k u r s y o g ł o s z o n e w r. ub. d l a t w ó r c ó w ludowych, p n . „ D z i e c k o w sztuce ludo­ w e j " i „ T w ó r c z o ś ć ludowa dla dziecka", zorganizowane przez M u z e u m E t n o g r a ­ ficzne w T o r u n i u p r z y w s p ó ł p r a c y M K i S i redakcji „ G r o m a d a — Rolnik Polski", przy poparciu Wydziału K u l t u r y Urz. Wojewódzkiego. W konkursie pierwszym udział wzię­ ł o 272 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i ł ą c z n i e 1103 p r a c e z z a k r e s u r ó ż n y c h dyscyplin a r t y s t y c z n y c h : m a l a r s t w a n a szkle, r z e ź ­ by, ceramiki, t k a c t w a i in. W konkursie d r u g i m u c z e s t n i c z y ł o 214 a u t o r ó w , n a d ­ s y ł a j ą c 1830 p r a c . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m doc. dr K r y s t y n y Czerniewskiej ( I W P w War­ szawie) p r z y z n a ł o u c z e s t n i k o m o b u k o n ­ kursów nagrody i wyróżnienia ufundo­ wane przez M K i S , „ C e p e l i ę " , R e d a k c j ę 248 pisma „ G r o m a d a - R o l n i k Polski", Wy­ dział K u l t u r y i Sztuki w Toruniu. W konkursie „ D z i e c k o w sztuce l u ­ dowej" nagrody I otrzymali: Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie, Jan Gajdowski z Grudziądza, Stanisław Korpa z R u d y , w o j . sieradzkie i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , w o j . rze­ szowskie. N a g r o d y I I — C z e s ł a w A m brożkiewicz z B ę c z y n a , w o j . lubelskie, Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego, Stefan F u s z S o k o ł o w a M a ł o p o l s k i e g o , w o j . rze­ szowskie, Z d z i s ł a w W a l c z a k z Zakopa­ nego, K r y s t y n a M o ł d a w a z Rędocina, w o j . kieleckie, Zdzisław P u r c h a ł a z Kossowa, w o j . częstochowskie. N a g r o d y I I I — Jerzy W i t e k z B ę c z y n a , w o j . lubelskie, Jan Rysiewicz z Grybowa, woj. nowo­ sądeckie, Zofia Gąsienica-Roj z Zakopa­ nego, M a r i a n K a r o l L e j a z Ł u k o w i c y , woj. nowosądeckie, Józef Citak z K r y ­ nicy, Józef Kaczmarek z Chyczy, woj. częstochowskie, Janina Jarosz z Zakopa­ nego, Stefan K w a p i s z z R ę d o c i n a , w o j . kieleckie oraz W ł a d y s ł a w W a l c z a k z Za­ kopanego . P o n a d t o p r z y z n a n o 17 wyróżnień, m.in. twórcom tak znanym jak: Edward Kołacz, Bolesław Grabski, Olimpia Jaro­ szewicz, J ó z e f Serwik, Z y g m u n t W a l e n ciuk i in. Wyróżnienie specjalne ze względu na o d r ę b n y charakter prac otrzy­ m a ł Stanisław Zagajewski z W ł o c ł a w k a . W konkursie „ T w ó r c z o ś ć ludowa dla dziecka" nagrody I otrzymali: Stanisław N a r ó g z Ż o ł y n i G ó r n e j , w o j . rzeszowskie, K a r o l Brej z Jasła, woj. krośnieńskie, Jan Ż a b o w s k i z P ł o ń s k a , w o j . ciecha­ nowskie. Nagrody I I — Józef R u m i a k z Lachowic, w o j . bielskie, J ó z e f H o d u r e k z Poręby, woj. krakowskie, Michał N a r ó g z B r z o z y Stadnickiej, w o j . rzeszowskie, S t a n i s ł a w B i e g u n z Ż y w c a , w o j . bielskie, Franciszek Biegun z Lachowic-Zagrody, w o j . bielskie, Michał K a n i a z B i ż o w a , woj. zamojskie. Nagrody I I I — Euge­ n i u s z P i o t r o w s k i z P u ł t u s k a , w o j . cie­ chanowskie, Jan Gajewski z U r z ę d o w a , w o j . lubelskie, Jan Gąsior i W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, woj. rzeszowskie, Czesław Latoszek i Z d z i s ł a w Plagowski z Pułtuska. P o n a d t o p r z y z n a n o 17 wyróżnień. Wszystkie zakwalifikowane prace z o s t a n ą zaprezentowane na wystawach w Warszawie i Krakowie. * 20.11 — w K l u b i e M P i K w e W r o c ł a ­ wiu otwarto wystawę U N E S C O pn. „Sztu­ ka Oceanii", na której oprócz dokumontacji fotograficznej pokazano t a k ż e ory­ ginalne obiekty sztuki ludowej. * * I I — w Muzeum Narodowym w Kiel­ cach otwarta została w y s t a w a malarstwa Marii Wiśnios (Rataje k/Wąchocka). Z a p r e z e n t o w a n o t u 22 o b r a z y tej b a r d z o interesującej artystki. * Państwowym w Warszawie * I I — w galerii B W A w N o w y m Sączu c z y n n a b y ł a w y s t a w a s z t u k i nieprofesjo­ n a l n e j , n a k t ó r o j z a p r e z e n t o w a n o dorobek X I I konkursu twórczości amatorów, zorganizowanego przez W o j . Ośrodek K u l t u r y , D o m K u l t u r y K o l e j a r z a i To­ warzystwo Sztuk Pięknych. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 199 p r a c 39 autorów, k t ó r y c h j u r y oceniało w dwóch grupach — „plastyków prymitywistów" i a m a t o r ó w . W grupie I n a g r o d y otrzy­ mali : Maria W n ę k z Nowego Sącza i An­ tonina Juszczak z Zawady — malarki, S t a n i s ł a w M i k a i W o j c i e c h O l e k s y z Pa­ szyna — r z e ź b i a r z e . W grupie I I — Joan­ na Elster z Nowego Sącza — malarka oraz K r z y s z t o f W i a t r z Nowego Sącza — rzeźbiarz. * 10.111 — w w a r s z a w s k i m „Domu Chłopa" otwarto pokonkursową wystawę pn. „ K o b i e t a wiejska regionu radom­ skiego w r z e ź b i o l u d o w e j " . W y s t a w ę przy­ g o t o w a ł o M u z e u m w R a d o m i u . Pokazano tu 105 rzeźb Stanisława Denkiewicza z J e d l n i K o ś c i e l n e j , W ł a d y s ł a w a Grusz­ czyńskiego (pracownika MO) z Radomia oraz Grzegorza Szewczyka z Kozienic. * 16.III — w Muzeum Okręgowym w Białymstoku otwarta została wystawa pn. „Skrzynie ludowe Pomorza Środko­ w e g o ze z b i o r ó w M u z e u m w Słupsku". * 17.III — w Wysokiem Mazowieckiem z a k o ń c z o n o w o j e w ó d z k i przegląd twór­ czości ludowej, zorganizowany przez W D K p r z y w s p ó ł p r a c y z r e j o n o w y m Do­ m e m K u l t u r y w W y s o k i e m Mazowiec­ kiem. W przeglądzie udział wzięło ponad 50 a u t o r ó w z t e r e n u w o j . ł o m ż y ń s k i e g o , k t ó r z y n a d e s ł a l i p r a c e z r ó ż n y c h dzie­ dzin sztuki ludowej, jak: rzeźba, tkanina, h a f t , ' w y r o b y ze s ł o m y . Szczególną uwagę zwracały dywany dwuosnowowe Jadwigi Stypukowskiej ze w s i P l e w k i , E u g e n i i W o j n o ze w s i Piec­ ki, Zofii Murackiej z Radziszewa-Królo oraz r z e ź b y J ó z e f a I d ź k o w s k i e g o z Kropiwnicy-Raciborów. * 22-29.11 — o d b y w a ł y się doroczne „ Z i m o w e D n i K r y n i c y " , w czasie k t ó r y c h zorganizowano w y s t a w y prac: Nikifora oraz d w ó c h r z e ź b i a r z y l u d o w y c h — J ó z e ­ fa C i t a k a i J ó z e f a Sikorskiego. W y s t ę p o ­ w a ł y też zespoły regionalne: „Sądeczanie" z Nowego Sącza i dziecięcy zespół „Krynickie Dzbanuszki". 24.11 — w Etnograficznym r z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ R a d z i e c k i e wy­ dawnictwa etnograficzne", zorganizo­ w a n a z o k a z j i 25 Z j a z d u K P Z R . Muzeum otwarta I I I — w klubie międzyspółdzielnian y m „ R e l a x " w Rzeszowie czynna była w y s t a w a r z e ź b i p ł a s k o r z e ź b Franciszka Ś w i d r a , z z a w o d u stolarza i konserwatora mebli antycznych. * III — w Lesznie rozstrzygnięty został I I Międzywojewódzki Konkurs G r a f i c z n y p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , zorgani­ z o w a n y przez D o m y K u l t u r y w Kaliszu i Lesznie oraz P a ł a c K u l t u r y w Poznaniu. Celom konkursu było zainteresowanie p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w t ą t e c h n i k ą artys­ t y c z n ą . U d z i a ł w k o n k u r s i e w z i ę ł o 48 a u t o r ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i w s u m i e 123 p r a c e , z czego 54 z a k w a l i f i k o w a n o na wystawę pokonkursową. Nagrodzono i w y r ó ż n i o n o 26 p r a c . �ł I I I — w Klubie Dziennikarza we Wrocławiu czynna b y ł a w y s t a w a r z e ź b dolnośląskiego t w ó r c y l u d o w e g o , S t a n i s ­ ława S u c h o c k i e g o . * III — w Państwowym Muzeum Et­ nograficznym w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a wystawa p n . „ L u d o w e s k r z y n i e w i a n n e " . * 5.IV — w M P i K w Białymstoku otwarto w y s t a w ę t k a n i n l u d o w y c h r e g i o ­ nu, z o r g a n i z o w a n ą p r z e z S p . P r a c y „ B i a ­ łostockie R ę k o d z i e ł o L u d o w e " , S p . Z r z e ­ szenie T w ó r c ó w L u d o w y c h i M P i K p o d patronatem W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . Woj. w B i a ł y m s t o k u . Na wystawie zaprezentowano doro­ bek k o n k u r s u , k t ó r e g o j e d n y m z g ł ó w ­ nych celów b y ł o o d k r y c i e n o w y c h t w ó r ­ ców l u d o w y c h , nie współpracujących d o t ą d z „ C e p e l i ą " . S p o ś r ó d a u t o r ó w 150 n a d e s ł a n y c h n a k o n k u r s p r a c 39 p r a c o ­ wało d o t ą d na w ł a s n y u ż y t e k . * 7-10.1V — W G a l e r i i W s p ó ł c z e s n e j Sztuki L u d o w e j w K r a k o w i e c z y n n a b y ł a wystawa m a l a r s t w a n a szkle S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej i W ł a d y s ł a w a W a l ozaka. W y s t a w a p o ł ą c z o n a b y ł a z p o k a ­ zem m a l o w a n i a n a s z k l e i s p r z e d a ż ą . * li.IV — w Muzeum Okręgowym w Zielonej G ó r z e o t w a r t a z o s t a ł a po­ konkursowa w y s t a w a sztuki ludowej woj. zielonogórskiego, zorganizowana przez M u z e u m . W konkursie u d z i a ł w z i ę ł o 121 t w ó r ­ ców, n a d s y ł a j ą c w sumie 880 prac, z czego p o n a d 2 0 0 n a j l e p s z y c h z a k w a l i ­ fikowano n a w y s t a w ę . N a g r o d y u f u n d o ­ wane p r z e z W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . Woj., Muzeum O k r ę g o w e , W D K , L T K , P T T K oraz p o z n a ń s k ą „ C e p e l i ę " o t r z y ­ mali: w dziedzinie stroju ludowego i haf­ tu: nagrody I — Gertruda Kubicka z Przyprostni i J a d w i g a H i r t z Chrośnicy; n a g r o d y I I — A n n a S a r b i c k a z Z i e ­ lonej G ó r y i J a d w i g a D ą b r o w s k a z J o r d a ­ nowa; n a g r o d ę I I I — R e g i n a B o g a n i k zo S t a n o w a . W d z i e d z i n i e r z e ź b y : (na­ grody I nie p r z y z n a n o ) , n a g r o d y I I — T a dousz B o r k o w s k i z W i e c h l i c i J a n D o m s k i z Dzikowie; n a g r o d y I I I — J ó z e f To­ maszewski z Z i e l o n e j G ó r y i Marian Krzysztołowski z Ż a g a n i a . W dziedzinie garncarstwa: ( n a g r o d y I i I I nie p r z y z n a ­ no); n a g r o d y I I I — K a r o l D r o z d o w s k i z Raculi i K a z i m i e r z Szyszko z L e t n i c y . W dziedzinie t k a c t w a : n a g r o d ę I — M a r i a Najdek z W i c h o w a ; n a g r o d ę I I — A l f o n s Krynajewski z Zielonej G ó r y . W dzie­ dzinie p l e c i o n k a r s t w a : ( n a g r o d y I i I I nie p r z y z n a n o ) , n a g r o d y I I I — Maria Morawska i M i c h a ł S t o p e r a z Ż a r - K u n i c . W dziedzinie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j — O l g a Macewicz i Z o f i a M ą c z a k z Z i e l o n e j G ó r y . 1 1 . I V —- w Ł y s y c h o d b y ł s i ę V I I I Kurpiowski K o n k u r s Twórczości L u d o ­ wej n a P a l m y W i e l k a n o c n e i — w t y m roku r ó w n i e ż n a w y r o b y z d r e w n a . O r g a ­ nizatorami konkursu byli: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce, K u r p i o w s k i e M u ­ zeum R e g i o n a l n e w Ł o m ż y o r a z W y d z i a ł y Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Ostrołęce i Łomży. Na konkurs nadosłano 200 palm i 85 r z e ź b . P r z y z n a n o n a g r o d y i w y r ó ż ­ nienia. nicy-Szostaka, Stanisława Zubka nieszki Gąsienicy-Kotefnickiej. Na konkurs wpłynęło p r a c o k . 500 a u t o r ó w . ponad 600 I V — w D o m u Kultury w Wyso­ kiem Mazowieckiem otwarto wystawę — I Przegląd Amatorskiej Twórczości Plastycznej w W o j . Ł o m ż y ń s k i m . * I V — w C z e r s k u , z o k a z j i 50-lecia miasta, zorganizowano wśród licznych impjrez w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j miejsco­ wych artystów. Pokazano m.in. bogaty dorobek rzeźbiarzy, malarzy i hafciarzy. * * 13-26.IV — w „ D o m u Chłopa" w Warszawie czynna była wystawa pn. „Palmy kurpiowskie", zorganizo­ w a n a przez M u z e u m O k r ę g o w e w Ł o m ż y i „ D o m C h ł o p a " w Warszawie. 24.IV — w Muzeum w Gliwicach otwarta została wystawa plastyki nie­ profesjonalnej, zorganizowana przez: Woj. Ośrodek Kulturalno-Oświatowy — — filię w G l i w i c a c h , W y d z i a ł Kultury i Sztuki Urz. Miejskiego i M u z e u m w Gli­ wicach oraz T o w a r z y s t w o Miłośników Gliwic i Redakcję „ N o w i n Gliwickich". N a wystawie pokazano prace z kresu malarstwa, rzeźby i grafiki. Ag­ * * 12.IV — w Muzeum Okręgowym w Częstochowie otwarta została wysta­ wa prac n a d e s ł a n y c h na I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d A m a t o r s k i e j T w ó r c z o ś c i Plas­ tycznej, z o r g a n i z o w a n y przez Wydział Kultury i Sztuki Urz. Woj., Woj. R a d ę Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h , W D K oraz Fe­ derację SZMP. i 3.V — w Galerii Towarzystwa Przy­ jaciół Sztuk Pięknych w Warszawie otwarta została wystawa rzeźb Bronisła­ wa Chojęty, t w ó r c y ludowego z Adamo­ w a , w o j . siedleckie. Wystawę zorganizowała Cepelia i TPSP. Z okazji wystawy wydano katalog, zawierający tekst A n n y Kunczyńskiej- I r a c k i e j oraz ilustracje. * 7.V — w M u z e u m w Z a b r z u o t w a r t o w y s t a w ę pn. „ M a l o w a n y Fajans Włoc­ ławski", zorganizowaną przy współudzia­ le M u z e u m O k r ę g o w e g o w e W ł o c ł a w k u . * za­ * 26.IV — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto w y s t a w ę p n . „ F a j a n s W ł o c ł a w s k i " , zor­ g a n i z o w a n ą p r z y udziale M u z e u m Okrę­ gowego we W ł o c ł a w k u . * 2 7 . I V — w Salonie P l a s t y k i W s p ó ł ­ czesnej „ D E S A " p r z y u l . N o w o g r o d z k i e j w Warszawie otwarta została wystawa malarstwa Haliny Dąbrowskiej. * IV — w Wieluniu rozstrzygnięto konkurs na l u d o w ą sztukę obrzędową, zorganizowany z inicjatywy Muzeum Ziemi Wieluńskiej. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 35 o s ó b , p r z e w a ż n i e s t a r s z y c h — z 23 w s i z W i e ­ luńskiego, Wieruszowskiego i Pajęczańskiego. Ogółem wpłynęło 262 prace, z k t ó r y c h część z w i ą z a n a b y ł a z określo­ n y m obrzędem, a część stanowiły obiekty u ż y w a n e t r a d y c y j n i e do zdobienia izby. Nagrody otrzymali: Wanda Majtyka z Popowie, H e n r y k Dudaczyk z Okalewa, Stanisław N o w a k z Szynkielowa, Antoni Chłód, A d a m Głąb z Nietuszyny i A d a m K u b i a k oraz a u t o r z y masek o b r z ę d o w y c h : Henryk Wróbel z Rudy, Antoni Małys z Cieszęcina, Leokadia Orłowska ze Słupska, Marianna Lipieta z Bojanowa, Zofia Ulfikowa z Ożarowa i Wincenty Mucha z Załęcza Wielkiego. * I V — w lokalu K l u b u „ T u r n i a " w Zakopanem otwarta została wystawa prac t w ó r c ó w ludowych, zorganizowana przez T a t r z a ń s k i e T o w a r z y s t w o K u l t u ­ ralne, S T L i M u z e u m T a t r z a ń s k i e . N a w y ­ stawie pokazano prace Zofii GąsienicyR o j , Zofii Czubernat, Bartłomieja Gąsie- 10.V — w M D K w M y ś l e n i c a c h i w Gminnym Ośrodku Kultury w Tokarni otwarta została wystawa ozdób bibuł­ k o w y c h pn. „ K w i a t y Polskie", na której zademonstrowano dorobek konkursu ogłoszonego przez Miejski D o m K u l t u r y w Myślenicach, Klub Plastyków Amato­ r ó w i T w ó r c ó w L u d o w y c h oraz G m . Ośr. K u l t . w Tokarni w porozumieniu z Wydz. K u l t . i Szt. U r z . m . K r a k o w a i K r a k o w ­ skim Domem Kultury. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 32 t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h oraz 24 d z i e c i i m ł o d z i e ż y głównie z Tokarni. Nagrody I otrzymali: — Piotr Durł a t k a z Sierpawa, Eleonora Jurczak i A n ­ na K l u s k a z T o k a r n i oraz J ó z e f a Miłkowska z Wierzbanowej. W czasie t r w a n i a w y s t a w y z o r g a n i ­ z o w a n o szereg i m p r e z towarzyszących, m . i n . pokaz p r a c y t w ó r c z e j , lekcje wie­ dzy o kulturze ludowej, spotkanie twór­ ców ludowych oraz w y s t ę p y zespołów ludowych. Z okazji w y s t a w y w y d a n o folder, zawierający informację o konkursie, tekst w s t ę p n y Jana Koczwary, wykaz laureatów dotychczasowych konkursów myślenickich, listę, u c z e s t n i k ó w tego­ rocznego k o n k u r s u oraz p r o g r a m imprez towarzyszących. * 10.V — w Miechowie rozstrzygnięty został konkurs na sztukę ludową. W kon­ k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 25 o s ó b , p r z e w a ż n i e kobiet, a w ś r ó d n a d e s ł a n y c h prac wyróż­ n i a ł y się p a j ą k i . * 10. V — w M u z e u m w Ż y w c u o t w a r t a została wystawa rzeźb rodziny Ficoniów. * 11. V — w M u z e u m O k r ę g o w y m w Częstochowie otwarto wystawę pn. „ K o ­ w a l s t w o a r t y s t y c z n e r e g i o n u bielskiego 249 �i częstochowskiego". Zaprezentowano t u e k s p o n a t y p o c h o d z ą c e ze z b i o r ó w m i e j ­ scowych oraz M u z e ó w w B i e l s k u i B y ­ tomiu. A r t y s t y c z n e j . Z tej o k a z j i z o r g a n i z o w a n o t e ż j a r m a r k p l a s t y k i a m a t o r s k i e j i rze­ miosła. * * 14.V — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa „ R z e ź b a ludowa z oś­ rodka łukowskiego", na której pokazano 111! p r a c 8 a u t o r ó w : M a r i a n a A d a m s k i e ­ go, Tadeusza C ą k a l y , M a r i a n a Ł u b i a n i a , Adama W y d r y , Ryszarda Sęka, Wacława i Bolesława Susków, Bronisława Chojęty. Z okazji w y s t a w y w y d a n o w a n y k a t a l o g ze w s t ę p e m m g r Olędzkiej. ilustro­ Haliny * 20.V — z okazji o b c h o d ó w 840-lecia Łowicza otwarta została w Muzeum Ło­ wickim wystawa „ S z t u k a ludowa i fol­ klor jako temat współczesnego plakatu polskiego". * 29.V — w M u z e u m Górnośląskim w B y t o m i u otwarta została wystawa pn. „Koronki", zorganizowana przez Mu­ zeum Górnośląskie, Śląskie Muzeum w O p a v i e (CSRS) oraz Sp. Cepelia „ A r w " w Katowicach. * 29.V — w M u z e u m Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa „ R z e ź b a ludowa w zbiorach muz. woj. piotrkowskiego". Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum w Radomsku, Muzeum Regionalne w P i o t r k o w i e T r y b . oraz M u ­ zeum w Tomaszowie Maz. * V — w Domu Kultury w Ełku, z okazji „ D n i K u l t u r y K s i ą ż k i i Prasy" otwarto wystawę sztuki ludowej z terenu w o j . suw alskiego. P o k a z a n o p r a c e z za­ kresu: rzeźby, tkactwa, wikliniarstwa, haftu, wycinankarstwa i garncarstwa. r * V — w Klubie Dziennikarza w Łodzi o t w a r t a b y ł a w y s t a w a r z e ź b Stanislaw a Romaniaka, t w ó r c y ludowego z Siemko­ wic. : V — w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce otwarta została wystawa „Lu­ dowe skrzynie wianne" — b ę d ą c a kolejną prezentacją ludowej sztuki K u r p i ó w . * V — w Klubie Międzynarodowej Prasy i K s i ą ż k i w Lublinie zorganizo­ wana została wystawa rzeźby ludowej. Zaprezentowano na niej dorobek w y b i t ­ n y c h t w ó r c ó w z w o j . chełmskiego, lubel­ s k i e g o , s i e d l e c k i e g o , t a r n o b r z e s k i e g o i za­ mojskiego. W ś r ó d kilkudziesięciu ekspo­ n a t ó w z n a l a z ł y się t e ż r z e ź b y X I X - w i e c z n e ze z b . M u z e u m O k r ę g o w e g o . * r * V — w Gorzowie o d b y ł się I W o j e ­ wódzki Przegląd Amatorskiej Twórczości 2.50 Na konkurs nadesłano 300 prac, z k t ó r y c h n a j l e p s z e z a p r e z e n t o w a n o na wystawie. * 15. V I — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w W arszawie otwarta została wystawa pn. „Maski Meksykań­ s k i e " , z o r g a n i z o w a n a zo z b i o r ó w V i c t o r a J o s e M o y a p r z e z M u z e u m , M K i S oraz N a r o d o w o M u z e u m A n t r o p o l o g i i w Mek­ syku. r V — w M u z e u m O k r ę g o w y m w Częs­ tochowie otwarta została wystawa „ K o ­ walstwo artystyczne regionu Często­ chowy". Pokazano t u wyroby artystów ludowych i rzemieślników kontynuujących t r a d y c j e t u t e j s z e g o f o l k l o r u . W y r o b y te miały posłużyć również jako wzory pa­ miątek. * r * V — w Muzeum Okręgowym Ziemi Kaliskiej otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę projektów pamiątek z Kaliskiego. Z a p r e z e n t o w a n o 174 p r a c e 24 t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w z całego regionu. Wśród oksponatów dominowały hafty, rzoźba, ceramika i wyroby ze słomy. W d n i u o t w a r c i a o d b y ł a s i ę g i e ł d a za­ kwalifikowanych prac, w • k t ó r e j udział wzięli przedstawiciele „Cepelii" i „ R u ­ chu". * LVI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ D z i e c k o w sztuco l u d o w e j — T w ó r c z o ś ć l u d o w a dla dziec­ ka". Zaprezentowano t u dorobek 2 kon­ k u r s ó w zorganizowanych przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Ministerstwo Kultury i Sztuki, W ydział Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Toruniu, STL i „Gromadę-Rolnik Polski". Otwarcia w y s t a w y d o k o n a ł minister k u l t u r y i sztu­ ki Tadeusz Kaczmarek. T 16. V I — w s a l i S p . Z r z e s z e n i a R ę k o ­ dzieła Ludowego i Artystycznego w War­ szawie o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Rzeźba l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n ą przez „Cepelię". * V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na pamiątkę bieszczadzką, ogłoszony przez T o w . R o z w o j u Bieszczadów. Na k o n k u r s w p ł y n ę ł o 50 p r a c t w ó r c ó w ludo­ wych . * V I — w Stargardzie czynna była w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j p o ł ą c z o n a z kier­ maszem. * V I — w Muzeum Mazowieckim w Płocku otwarto pokonkursową wystawę „Obrzędy, zwyczaje i folklor regionu w m a l a r s t w i e i r z e ź b i e l u d o w e j " . Organi­ zatorami konkursu byli: Wydział Kultu­ ry i Sztuki Urz. W oj. w Płocku, „Ce­ pelia" i Muzeum Mazowieckie. r W konkursie I — pn. „Dziecko w sztuce l u d o w e j " — udział wzięło 272 a u t o r ó w , n a d e s ł a n o w s u m i e 1103 p r a c e , z k t ó r y c h na w y s t a w ę zakwalifikowano 87. N a k o n k u r s I I — p n . „ T w ó r c z o ś ć l u ­ dowa dla dziecka" — nadesłano 1830 p r a c 214 a u t o r ó w . N a w y s t a w ę z a k w a l i ­ f i k o w a n o 99 p r a c . J u r y n a g r o d y I n i e p r z y z n a ł o , na­ g r o d y p o z o s t a ł e o t r z y m a l i : n a g r o d y 11 — S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i , Z a w i d z Kościel­ ny, Stanisław K o p k a , Dzierzbiętów Duży, Filomena Robakowska, Witonia. Na­ grody I I I — J a d w i g a Matusiak, Witonia, J a n R y b c z y ń s k i , Ł ę c z y c a . P o n a d t o przy­ znano 4 wyróżnienia. Z okazji w y s t a w y wydano katalog o p r a c o w a n y przez m g r A l e k s a n d r a B ł a chowskiego, k t ó r y był t a k ż e autorem scenariusza w y s t a w y . K a t a l o g zawiera: informacjo o konkursach, wstęp Redakcji pisma „ G r o m a d a - R o l n i k Polski", proto­ koły jury z wykazem nagrodzonych t w ó r c ó w oraz w y k a z prac zakwalifiko­ w a n y c h na w y s t a w ę Komisarzem konkursu i autorom s c e n a r i u s z a o r a z w s t ę p u d o k a t a l o g u był Tadeusz Baraniuk. * V — w D o m a c h K u l t u r y w Ursusie zorganizowana została VIII Ogólno­ polska W ystawa P l a s t y k ó w Amatorów Z w . Zaw. M e t a l o w c ó w . W y s t a w ę poprze­ dził konkurs, na k t ó r y n a d e s ł a n o 127 p r a c , z czego z a k w a l i f i k o w a n o 94 praco 46 a u t o r ó w . Z a najlepsze p r a c e p r z y z n a n o nagrody i wyróżnienia. * 14. V I — w M u z e u m w Ż y w c u o t w a r ­ ta została V I I I pokonkursowa wystawa ludowego z d o b n i c t w a b i b u ł k o w e g o Ży­ wiecczyzny. Organizatorami konkursu b y l i : M K i S , Urz. W o j . w Bielsku-Białej oraz Sp. Zrzeszenie R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o i Artystycznego w Krakowie. 4.VI — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu otwarta została wystawa „ S z t u k a ludowa Mazowsza". Pokazano t u e k s p o n a t y ze z b i o r ó w M u z e u m M a z o ­ wieckiego w P ł o c k u . * 9 . V I — w M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego otwarta została wystawa malarstwa, r z e ź b y i g r a f i k i z m a r ł e g o w u b . r. a r t y s t y ludowego — Mariana Kurdziela. * V I — w Klubie Międzynarodowej K s i ą ż k i i P r a s y w R a d o m i u o t w a r t o wy­ s t a w ę ludowej ceramiki figuralnej. Or­ g a n i z a t o r a m i w y s t a w y b y l i : K M P i K oraz Muzeum Okręgowe. * V I — w L i m a n o w e j o t w a r t a została p o k o n k u r s o w a w y s t a w a h a f t u , zorgani­ z o w a n a p r z e z l i m a n o w s k i e M u z e u m Re­ g i o n a l n e , M i e j s k i O ś r o d e k K u l t u r y oraz Towarzystwo Miłośników Ziemi Lima­ nowskiej. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 2 1 1 haf­ ciarzy z całego w o j e w ó d z t w a , nadesłano o g ó ł e m 710 p r a c . �Nagrodę I w kategorii h a f t u ludo­ wego a u t e n t y c z n e g o o t r z y m a ł S t a n i s ł a w Budzyński z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j za komplet s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W k a t e g o r i i haftu a r t y s t y c z n e g o — A p o l o n i a Ś w i e r z -Zalewska z K o s t r z y z a z e s t a w p r z e d s t a ­ wionych p r a c . V I — w Tarnowie otwarto w y s t a w ę malarek z Z a l i p i a . W ś r ó d e k s p o n a t ó w p o ­ kazano m a l o w a n e p r z e z n i e skrzynie, talerze, o b r u s y . * V I — w Kielcach rozstrzygnięto konkurs na w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą s z t u k ę sakralną z województw radomskiego i kieleckiego. D o k o n k u r s u p r z y s t ą p i ł o 88 t w ó r c ó w z t a k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u ­ dowej j a k : r z e ź b a i p ł a s k o r z e ź b a w d r e w ­ nie, k o w a l s t w o , c e r a m i k a o r a z w y c i n a n k i i bukiety ludowe. W grupie r z e ź b y l u d o w e j I n a g r o d ę zdobył W ł a d y s ł a w G r u s z c z y ń s k i z Ra­ domia, I I i I I I — G r z e g o r z S z e w c z y k i Stanisław P i w o ń s k i z Kozienic. Wśród kowali — I nagrodę zdobył Kazimierz M a r k i e w i c z z Wierzchowin, I I — Krzysztof Jakubiak z Rajca, a I I I — syn M a r k i e w i c z a — B o g u s ł a w , wszyscy z w o j . r a d o m s k i e g o . W grupie ceramiki — I n a g r o d ę zdo­ był S t a n i s ł a w K w a p i s z z R ę d o c i n a , a I I — Jadwiga Kosiarska z I ł ż y . W ś r ó d w y ­ cinarek — I n a g r o d ę z d o b y ł a z n a n a t w ó r ­ czyni Genowefa C z a c h o r z J a r o s z e k . Konsultantem n a u k o w y m wystawy, autorem scenariusza jest r a d o m s k i etno­ graf dr S t e f a n R o s i ń s k i . * Polska s z t u k a ludowa za granicą I V — w ośrodku uniwersyteckim pod Montrealem ( K a n a d a ) c z y n n a b y ł a w y ­ stawa p o l s k i e g o f o l k l o r u i s z t u k i l ą d o ­ wej, z o r g a n i z o w a n a p r z e z m i e j s c o w e o r a z kanadyjsko-polskie c e n t r u m kultury. * IV — w Wiedniu otwarta była wy­ stawa p o l s k i e g o rękodzieła ludowego i artystycznego. 2 6 . I V — o d b y ł a się t a m mini-Cepeliada, w czasie k t ó r e j z o r g a n i ­ zowano s p r z e d a ż wyrobów ludowych, pokazy r ę k o d z i e ł a . P r z y g r y w a ł a k a p e l a Regionalnego Z e s p o ł u P i e ś n i i Tańca „Cepelia" z Poznania. Nagrody V I — Przyznano doroczne nagrody i m . J a n a P o c k a , u f u n d o w a n e p r z e z re­ dakcję „ C h ł o p s k i e j D r o g i " dla t w ó r c ó w ludowych. W t y m roku otrzymali je: Bazyli Albiczuk, malarz z D ą b r o w i c y Małej, woj. bialskopodlaskie, M e l a n i a B u r z y ń ­ ska, p o e t k a ze w s i J a ś w i ł ł y , w o j . b i a ł o ­ s t o c k i e , E u g e n i u s z C a b a n , g a r n c a r z ze Szczekocin, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e , J a n K o ­ walski, rzeźbiarz z Iławy, woj. olsztyń­ skie, A d a m Pach, g a w ę d z i a r z i pisarz z Zakopanego. N a g r o d ę zespołową przy­ znano kapeli „ M u z y k a Orawska" z Z u ­ brzycy Górnej, woj. nowosądeckie. . * V I — nagrody i m . Oskara Kolberga, fundowano przez R e d a k c j ę „ B a r w " otrzy­ mali w t y m r o k u : Zofia i Stanislaw C h r z ą s t k o w s c y z P o d e g r o d z i a — za w y ­ bitne osiągnięcia w dziedzinie kultural­ nej i s p o ł e c z n e j , za k o l e k c j ę zabytków kultury ludowej Sądecczyzny; Aleksan­ d r a Czelusta — za h a f t y i w y r ó b u n i k a l ­ n y c h nicielnic do krosien; O l i m p i a Jaro­ szewicz — za m i s t r z o w s k i e o p a n o w a n i e warsztatu tkackiego i nowe wzory biało­ stockich d y w a n ó w dwuosnowowych.; Jan K a w u l o k (pośmiertnie), pasterz z Isteb­ nej — za w y r ó b u n i k a l n y c h i n s t r u m e n ­ tów muzycznych; Władysław Kirstein — n a n c z y c i e l m u z y k i z G d y n i — za zbio­ r y p i e ś n i k a s z u b s k i c h i k o c i e w s k i c h oraz za k o n t y n u o w a n i e t r a d y c j i O s k a r a K o l ­ berga na P o m o r z u ; doc. dr Franciszek K o t u l a — za d o r o b e k n a u k o w y i w i e l o ­ letnią opiekę nad zbiorami etnograficz­ nymi na Rzeszowszczyźnie; Czesława K o n o p k a z K a d z i d ł a — za c a ł o k s z t a ł t działalności artystycznej i społecznej; Wincenty Krajewski z Zawidza — za działalność a r t y s t y c z n ą i zasługi w stwo­ rzeniu ośrodka rzeźbiarzy sierpeckich; J ó z e f D u r k a , d r w a l z N o w e g o S ą c z a — za oryginalne osiągnięcia w twórczości rzeź­ biarskiej ; Aleksander Oleszczuk — ża zbieractwo i popularyzację folkloru Pod­ lasia; Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego — za t w ó r c z ą k o n t y n u a c j ę malarstwa n a s z k l e ; K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z —• z a pracę badawczą i wieloletnią opiekę nad sztuką ludową; Zofia Pokusa z Kanady — za p r a c ę w zespole , , C r a c o v i a " , w L o n ­ d o n ; M a r i a S i w u l a z K a n a d y — za p o ­ p u l a r y z a c j ę k u l t u r y polskiej w ś r ó d dzieci i młodzieży z Deaborn; Mateusz Startek z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o — za w a l o r y ar­ tystyczne w y r o b ó w garncarskich; Józefa S i w e k ze w s i Z a k o ś c i e l e — z a c a ł o k s z t a ł t działalności artystycznej i społecznej; J e r z y W i t e k z U r z ę d o w a — za c e r a m i k ę figuralną; Prof. dr Maria Znamierowska-Prüfferowa—za dorobek n a u k o w y i wiel­ k i w k ł a d do opieki n a d k u l t u r ą l u d o w ą Polski północnej; Kapela Braci Bździuc h ó w z B i ł g o r a j a — za p ó ł w i e k u m u z y ­ kowania i kultywowania m u z y k i regio­ nalnej; Zespół „ T r z y Pokolenia" z Do­ m a n i c — za p i e ś n i , t a ń c e i s t r o j e l u d o w e Podlasia; Zespół Pieśni i T a ń c a i m . K l i m ­ k a B a c h l e d y z Z a k o p a n e g o — za k u l t y ­ wowanie tradycji góralskich w śpiewie i tańcu; Zespół Pieśni i Tańca Ludowego „ K o r o n k a " z B o b o w e j — za ś p i e w n o -muzyezne widowiska folklorystyczne; Zespół Taneczny „ K r a k o w i a k " z Bos­ t o n u ( U S A ) — za p o p u l a r y z a c j ę p o l s k i c h t a ń c ó w l u d o w y c h na terenie S t a n ó w Zjed­ noczonych; Zespół Tańców Ludowych „ J a n o s i k " z F i l a d e l f i i ( U S A ) — za w y s o k i poziom artystyczny i popularyzację fol­ k l o r u polskiego w a m e r y k a ń s k i c h ośrod­ kach studenckich; Zespół Taneczny „Unia-Juventus" z Kurytyby (Brazylia) za k u l t y w o w a n i e t r a d y c j i i k u l t u r y p o l ­ skiej w ś r o d o w i s k a c h polonijnych Ame­ ryki Południowej. * Ludwig Zimmerer, korespondent R F N , o d 1956 r o k u m i e s z k a j ą c y w Polsce, w y b i t n y znawca polskiej sztuki ludowej i jej kolekcjoner (pisaliśmy o kolekcji w n r 3 - 4 , 1975 r . ) o d z n a c z o n y z o s t a ł przez ministra K u l t u r y i Sztuki odznaką „Za­ służony dla K u l t u r y Polskiej". Inne 20, 27, 30.1 — o d b y ł y się w W a r ­ szawie — zorganizowane przez C e n t r a l ę Wytwórczości i Handlu Dewocyjnego „Ars Christiana"—spotkania z twórcami l u d o w y m i z terenu całej Polski. Celem o r g a n i z a t o r ó w jest pomoc a r t y s t o m l u ­ d o w y m , z%vłaszcza m ł o d y m , k t ó r z y nie mieli d o t ą d okazji zaprezentowania swych prac. * 2 3 . I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć z o k a z j i 85 r o c z n i c y u r o d z i n T e o f i l a O c i e p k i , k t ó r y u d e k o r o w a n y zos­ tał K r z y ż e m Kawalerskim Odrodzenia Polski, p r z y z n a n y m m u przez R a d ę P a ń ­ stwa. * 27.111 — w W D K w O p o l u o d b y ł o się d w u d n i o w e spotkanie f o k l o r y styczne, zorganizowane przez W D K , M u z e u m W s i Opolskiej, Muzeum Śląska Opolskiego i Z a k ł a d F o l k l o r y s t y k i WSP. W spotka­ n i u u d z i a ł wzięli t w ó r c y l u d o w i i teore­ t y c y . W y s t ę p o w a ł o 12 z e s p o ł ó w , g r u p obrzędowych, gawędziarzy. Zorganizo­ wano też kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 13.V — z m a r ł w Istebnej Jan K a w u ­ lok — najwybitniejszy przedstawiciel fol­ kloru Śląska Cieszyńskiego, muzyk, tan­ cerz, b a j a r z , d z i a ł a c z s p o ł e c z n y . Dom jego s t a ł się m a ł y m m u z e u m , odwiedza­ n y m przez tysiące t u r y s t ó w . * 19-29.V — w Parku Z i m o w y m w S z a m o t u ł a c h o d b y ł się I Ogólnopolski Plener R z e ź b y Ludowej, w k t ó r y m udział w z i ę ł o 17 p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . * V — w B i a ł y m Dunajcu dokonano otwarcia izby pamięci Andrzeja Florka Skupnia, poety ludowego. Uroczystość ta o d b y ł a się w r a m a c h spotkania artys­ tów ludowych z Redakcją „Chłopskiej Drogi". Uchwalono wprowadzenie do programu „ D n i Prasy i Książki" do­ rocznych s p o t k a ń poetów i artystów lu­ dowych w Białym Dunajcu, jako nową imprezę pn. „ F ł o r k o w e Pisania". 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb2dafa85486bf43df903bcb01720b35.pdf 5bbc023f775a20e3f40165bb48e71bd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4435 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeżbiarze ludowi - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4126 Title A name given to the resource Wybitni rzeźbiarze okresu wojennego - omówienie ankiety / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.243-245 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WYBITNI RZEŹBIARZE OKRESU POWOJENNEGO (OMÓWIENIE ANKIETY) Każdy z interesujących najciekawszych twórców, się r z e ź b ą ale jest to ludową ma jego lista, z swoją listę konioczności subiektywna i n i e p e ł n a . P o m y ś l e l i ś m y w i ę c , p r z y g o t o w u j ą c ten p o r ó w n a n i e t y c h o d p o w i e d z i . W k a ż d y m razie m n i e , j a k o a u t o r a zamieszczonego w t y m numerze a r t y k u ł u , lektura ankiet niła w potrzebie w y o d r ę b n i e n i a poszczególnych numer, ż o b y ł o b y i n t e r e s u j ą c e p o r ó w n a n i e t a k i c h l i s t s p o r z ą d z o ­ szorokiego pamiętać, sowań surowe k r y t e r i a , i t a k n p . A l e k s a n d e r B l a e h o w s k i p o d a ł w ankieoio być dziewiętnastu uważani osób, Spodziewaliśmy za ekspertów. od siedemnastu się, że Zwróciliśmy otrzymaliśmy pewna grupa się do odpowiedzi. rzeźbiarzy ogólnie zwanej żo poszczególni 73 n a z w i s k a , którzy rzeźby ludową. eksperci również oczywiście przyjęli bardziej podczas g d y np. R o m a n uwzględniali Należy upew­ ramach n y c h przez l u d z i , k t ó r z y z r a c j i s w e g o z a w o d u , w i e d z y i z a i n t e r e ­ mogą nurtu grup w Reinfuss ciekawych lub tylko 10. N i o - amatorów, inni znanych i c e n i o n y c h w y s t ą p i n a w i ę k s z o ś c i l i s t , i t a k s i ę s t a ł o . Podobnie z rzeźbą ceramiczną — tylko w paru ankiotach Dlatego s ą d z ę , trzydziestka nazwiska wybitnych w w a n i u ankiety więcoj osób u w z g l ę d n i ł o b y twórczość rzeźbiarzy że pierwsza wytypowana dwudziestka jest nader a nawet obiektywnie, razie z g o d z i ł a b y s i ę n a n i ą w i ę k s z o ś ć e k s p e r t ó w . wystąpił natomiast w grupie rzeźbiarzy Spory każdym rozrzut „wyróżniających się". uwagi, z w ł a s z c z a na choć przez j e d n e g o Formułując w trzy rubryki pracujących twórców, zostali ankietę, ludowym. Stanisława Seweryńskiego. Dlatego sformuło­ w tym rzeźbę Stanisława Zagajewskiego. N a z w i s k o jego w y m i e n i a n o nawet odpowiedziach programowo wysoko przy­ p a d k u w y n i k a n k i e t y nie jest m i a r o d a j n y . P o m i j a m y więc w t y m omówieniu ocenieni nie. podano Władysławy nas w ceramiczną, uwzględniając jedynie twórczość bowiem pomijających drobną rzeźbę c e r a m i c z n ą . ( T u , dla p o r z ą d k u , p o d a j m y tylko, że z rzeź- eksperta. twórców: w stylu którzy czy ceramików. N a pewno przy innym baczniejszej Wymieniono w niej p o n a d sto p i ę ć d z i e s i ą t n a z w i s k ! N i k t z na p e w n o n i e z n a i c h w s z y s t k i c h , s y g n a ł t o w i ę c d o Prucnal mniej prosiliśmy ludowych, o wpisywanie „innych" oraz nazwisk świadomie B y ł to zabieg t r o c h ę p r o w o k a c y j n y , biarzy-ceramików za wybitnych uznawano: Stanisława Sewe­ r y ń s k i e g o , W ł a d y s ł a w ę P r u c n a l i J a d w i g ę Gralę). Jest dla mnie oczywiste, że ankietę, mając I I . 1. A n d r z e j nie. Sądzę, że dla czytelnika ciekawe Konopacki, Zakopane. Ukrzyżowanie w y s . 69 c m . R z e ź b a z P r z e g l ą d u będzie Barbara o sobą k t ó r y c h p o m i n ę l i . S ł u s z n i e pisze w k o m e n t a r z u do swej a n k i e t y poza p r z y p o m n i e l i b y sobie przed dającego mieści się jeszcze w p o j ę c i u t w ó r c y „ l u d o w e g o " , a wykracza naNpewno na listę kto nazwisk, odpowiadający chcieliśmy w ton s p o s ó b d o w i e d z i e ć się, k t o w o d c z u c i u o d p o w i a ­ rzeźbiarzach, Zagórna-Tężyoka, że „odpowiadać na t a k ą ankietę ( k a p l i c z k a ) , w y m . 103 X 5 5 c m . 1 9 7 2 r . I I . 2 . A . D ę b n i c k i , K r o s n o . A m a t o r s k i e j T w ó r c z o ś c i P l a s t y c z n e j w R z e s z o w i e , 1973 r . bez Frasobliwy, F I 1 243 �oglądania, »na żywo« eksponatów jest szalenie trudno". więc pusto k r a t k i nie zawsze z n a o z ą ś w i a d o m e p o m i n i ę c i e goś t w ó r c y . A n k i e t a ma więc wartość tylko orientacyjną. Tak jakie­ Stoso­ Rezultaty ankiety zamieszczamy w formie wienia. P o n i e w a ż k a ż d y z o d p o w i a d a j ą c y c h (1—10) t w ó r c ó w jego zdaniem wanie j e d n o l i t y c h k r y t e r i ó w na p e w n o d o p r o w a d z i ł o b y do r ó ż n y c h w „kratce" przetasowań. jeden twórców, Nie wszyscy działających w uwzględniali obecnie okresie p o w o j e n n y m już zmarłych (niektórzy kreślają, że p o d a j ą g ł ó w n i e t y c h t w ó r c ó w , z k t ó r y m i się Nim o na przejdę ekspertaoh, do którzy omówienia wyników zechcieli poświęcić ankiety, czas i pod­ stykali). kilka nasze p y t a n i a . punkt, w y b i t n y c h , cyfrę stawialiśmy w grupie t w ó r c ó w 2, czyli wówczas, zesta­ dwa punkty. T gdy nazw isko w y r ó ż n i a j ą c y c h kilku wpisywaliśmy się. 1, czyli figurowało Przedstawiamy n a s. 2 4 5 r z e ź b i a r z y , k t ó r z y u z y s k a l i w s u m i e p o w y ż e j 4 p u n k t ó w słów odpowiedzieć odpowiedniej tablicy — w s k a z y w a ł na Cztery osoby w y m i e n i ł y : jewskiego, Karola Stanisława dyslawa wa Ziomkę, Marcisza, Wójcika, Mariana Adamskiego, Jana Stanisława Jana Madeja, Krystynę Czerwińskiego, Szulca, Władysława Adamczyk; Andrzeja Wiktora Sieka trzy (f), Bąka, osoby — Stanisława Wła Wacla Karulaka B r o n i s ł a w a C h o j ę t ę ( O l ę d z k a u z n a ł a go za „ w y b i t n e g o " ) , I N D E K S NAZWISK Kra Rysia, Józefa G r u c e l ę ( N a w r o c k i w y m i e n i ł go j a k o „ w y b i t n e g o " ) ; d w i e osoby — Emil Biela, kolekcjoner. J ó z e f a W r o n ę (Biela u w a ż a go za „ w y b i t n e g o " ) , J ó z e f a Józefa A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , historyk sztuki, etnograf, dyr. Muzeum Etnograficznego w Toruniu, autor licznych publikacji o sztuce ludowej, książ­ ki Skarby w skrzyni malowanej, komisarz ogólnopolskich konkursów „Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej", „Wielcy Polacy — ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej" i in. Kaczmarka, Bolesława Stanisława Grabskiego, Mieczysława Szkodzińskiego, Ludwika Stanisława Romana Rekowskiego, Słoninę, Annę Żeglińskiego, Szczepaniaka, L u d w i k a Ficoń, Tadeusza Kubaszczyka, Denkiewicza, Stanisława Walczaka, W a c ł a w a Śledzia (Jackowski uznał go za Suskę, „wybitnego"), Fran­ ciszka S a d o w n i k a , W ł a d y s ł a w a L i c ę , A n d r z e j a W y d r ę , Tadeusza Bożena Gołcz, etnograf, kierownik Działu Etnograficznego w „Cepelii". Aleksander Jackowski, redaktor autor licznych prac o sztuce ludowej. Nadzoru Artystycznego i Sobolewskiego, (Nawrocki „Polskiej Sztuki ludowej", Józefa uważa Sochę obu za (j') i Stanisława „wybitnych"), Majewskiego Mieczysława P o n a d t o w y m i e n i o n o p o r a z i e 76 o s ó b , w t y m j a k o Al. H. Błachowski podał Jarosława Olędzka — Furgałę i Zdzisława Jana Sęka, F. Solowski — Piwkę. „wybitnych" Purchalę, M i c h a ł a Grygiela (f), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z , krytyk artystyczny, autorka publikacji o rzeźbie, współautor książki Sztuka Ludu Polskiego, z-ca redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej". B . G o ł c z — M a r i a n a U l c a , B . N a w r o c k i —W i n c e n t e g o J a s k r a (f), Marek Arpad Kowalski, książki o rzeźbie Śladami „ i n n y c h " , a więc „ n i e - l u d o w y c h " zaliczano w n i e k t ó r y c h Franciszka Lenarta i Andrzeja Niejednolicie Stefania 0 sztuce Krzysztofowicz, ludowej w Polsce, etnograf, publicysta kulturalny, autor kwalifikowano kierownik B W A w Krakowie. A. Zegadłę. o pierwszej Nie budził jewski, Mucha Piłat, Lurka, Janas, Skrętowiez, M a r i a n P o k r o p e k , etnograf, pracownik dydaktyczny Katedry Etno­ grafii U W , autor monumentalnego słownika twórców ludowych (w druku). Zagajewski, Mucha, to wszystko kolekcjoner. a o rzeźby" Wyraźnie (np. Są 1. Adam Kudła, Zogadlo, Kożuchowski, zaliczani byli: prymitywnie Suska, Heródek, Szczypawka-Ptaszyńska, cechach Zaga­ większości Hołda. samorodnych od przyjętego wyobrażenia Kołacz). w y d z i e l a się w ankietach grupa świadomie rzeźbiąca w amatorów stylu (nie­ ludowym. to: Henryk Zegadło —11 6. H e n r y k W i o r z c h o w s k i — 5 — 7 7. J a r o s ł a w 5 Biernacik — 7 8. M a r i a n Toborowicz — 6 9. A n d r z e j .-- 6 2. F r a n c i s z e k 4. A n t o n i 5. A d a m Palka Słowiński również 10. Furgała Ule — 4 Konopacki Stefan Fus kilkakrotnie — — 4 — 4 nazwisko Antoniego R z ą s y , j a k o t e g o r z e ź b i a r z a , c z ł o n k a Z P A P , k t ó r y w s w e j sztuce bliski jest ludowej Jan Świderski, pracownik Instytutu Sztuki P A N , fotograf, kilkudziesięciu tysięcy zdjęć z zakresu sztuki ludowej, kolekcjoner. autor Barbara Zagórna-Tężycka, etnograf, st. sztuki ludowej w Ministerstwie Kultury i Sztuki, większości konkursów na rzeźbę ludową. specjalista do spraw członek jury m. in. tradycji. Spośród amatorów jako „wybitny" kolekcjoner. Oleksy, tu Zganiacz, odczuciu Lamęcki, „innych" Kołacz, twórcy Wymieniano Zimmerer, do kiedy podkształconyeh) 3. A n d r z e j Roman Reinfuss, etnograf, autor wielu podstawowych publikacji o sztuce ludowej, od 1947 r. kierownik Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludo­ wej I S P A N (Kraków), przewodniczący jury licznych konkursów na sztukę ludową. Ludwig Do ankie- (mówię (jako ludowi), „inni". W Krajewski, Centkowski, natomiast „ludowoj Halina Olędzka, etnograf, kustosz działu sztuki w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie, komisarz wielu wystaw sztuki ludowej (m. in. rzeźby), autorka licznych prac o sztuce ludowej, członek Komisji Etno­ graficznej „Cepelii". tylko K o ż u e h o wski, Dużyński jako lub stylem swych rzeźb odbiegający kolekcjoner. K i j a k-S o 1 o w s k i, wątpliwości Janas, i Stanisław i Sutor — Ruszkowski, Są Ferdynand twórców-. e k s p e r t ó w , spośród pierwszej dwudziestki „ l u d o w i " b y l i : Chajec, Anna K u n c z y ń s k a-l r a c k a, historyk sztuki, członek jury wielu konkursów, Komisji Etnograficznej „Cepelii", Komisji Weryfikacyjnej Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych, autorka wielu studiów z za­ kresu rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej. żadnych trzydziestce!): B'eliks B ł a s z c z y k Nawrocki, poszczególnych taoh np. Centkowskiego, K u d ł ę , Chajca, P i ł a t a , W . Krajewskiego, historyk sztuki, autorka m. in. książki A n t o n i K r o h, etnograf, komisarz dwóch konkursów na rzeźbę karpacką, zorganizowanych przez Muzeum w Nowym Sączu, autor książki o rzeźbie kar­ packiej (w druku). Bolesław Radzika. F. Solowskiego. 43 „innych" W swe sumie Teodozjusz Butyniec został przez A l . B ł a c h o w s k i o g o , wymieniono i amatorów, prace „ n a ludowo". Fot.: St. Stępniewski — il. 2 ; J . Świderski — il. 1 132 17 rzeźbiarzy twórców a Jan wymieniony S z o s t a k przez ludowych świadomie żyjących, stylizujących �4 (t) J a n L a m ę c k i Piłat Wincenty 6 Józef 7 Adam Krajewski Janas Józef Zegadlo m W 2 2 1 1 2 2 o 1 1 2 2 2 2 2 o 2 2 2 2 2 2 1 2 1 Wójciak 11 Jan Centkowski Teofil 1 2 2 2 1 2 2 „Heródek" 2 1 2 2 1 2 Wojciech Oleksy 15 Szczepan Mucha Edward 2 1 2 2 2 18 Bolesław 1 1!) Edward Suska Józef 22 1 1 Hołda Stanisław 21 2 1 1 20 2 1 Kołacz 2 Korpa 1 Sobota (t) Mieczysław 2 2 1 1 1 2 2 , M i k a (st) Robakowska 34 Edward 36 Feliks 37 Józef 38 Wacław 39 Piotr Skirzyński Izajasz Rzepa 41 Stanisław Cierniak 1 1 1 22 1 1 2 1 2 2 1 2 1 22 1 2 2 2 1 2 1 1 2 2 1 1 2 2 2 2 2 1 2 1 o 19 1 2 o 2 19 2 18 1 15 1 2 2 2 1 1 1 2 2 1 o 14 2 i 13 1 i 12 1 1 1 1 1 1 12 2 1 11 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 9 1 2 1 9 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 8 1 2 1 7 7 2 1 7 G 1 0 6 6 1 1 8 2 1 1 8 1 8 1 1 1 1 1 1 i 1 1 2 1 9 8 2 1 10 1 2 1 1 2 2 1 10 1 1 1 1 12 1 1 i 2 2 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 i 14 2 2 1 14 2 1 1 15 1 1 1 1 2 2 1 2 15 2 2 2 1 1 2 1 1 1 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ! 2 2 1 1 21 1 1 1 2 2 1 1 1 2 2 1 2 i Zelek 40 23 2 1 Pastwa Citak 1 2 1 Czajkowski Apolinary 2 2 Sutor 36 2 2 1 1 Brudek Stanisław 2 2 1 Dużyński Filomena 2 2 1 1 Cąkała 33 1 2 1 Błaszczyk Marian 32 Słomiński Kamiński SI 2 1 1 (t) Stanisław 27 2 1 30 2 1 Ruszkowski Blaszczyk 2 1 1 (f) I z y d o r 2 2 Serwik 29 2 1 Józef (f) Tadeusz 1 2 24 28 2 1 1 (t) Feliks 28 1 1 27 2 2 i 1 (f) I g n a c y 29 2 i 1 P4 2 2 2 i-Í 2 1 2 « 2 1 i P5 i 2 i i N 2 2 Zganiacz 26 2 ¿tí -o te 2 2 o O 2 1 i w Ch 2 i 1 1 Józef (f) Aleksander 2 1 23 2í 1 1 2 Helena Szczypawka - P t a s z y ń s k a 17 1 2 Zagajewski 14 2 1 Kożuchowski Stanisław 2 2 2 >. N >i b> H mkty «j o cc Ü Zimmerer t/i Kroh 2 tí c3 A. Kowalski 2 Skrętowicz (t) Karol 16 >-i 2 10 13 < Lurka (t) Z y g m u n t 12 m 3 Roinfuss Olędzka (t) Józef !) <rj m £ Kijak-Solowski Nawrocki Chajoo 3 8 H Kudła Władysław 5 Jackowski 2 73 c A 3 s Golczowa (f) Leon 1 Biela '3. Po kropek Kunczyńska-Iracka < N O 'S .2 1 1 ñ 1 1 5 1 1 6 245 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b62eb0b8f69146d267b471e26a7ec8a.pdf d4e69e5602d357e57379742b11d60c7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource kult świętych Św.Michal Archanioł Chajec, Władysław - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4125 Title A name given to the resource Rozważania w obliczu Św.Michała Archanioła, wyrzeźbionego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy Górnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.225-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimmerer, Ludwig Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text udwig Zimmerer ROZWAŻANIA W OBLICZU ŚWIĘTEGO MICHAŁA ARCHANIOŁA, WYRZEŹBIONEGO W 1971 ROKU PRZEZ WŁADYSŁAWA CHAJCA Z KAMIENICY GÓRNEJ Jak z samego tytułu wynika, praca ta ma być luźnym zbio­ rem dociekań, przypuszczeń i impresji, a nie rozprawą naukową. Chciałbym to podkreślić nie dla uzyskania taryfy ulgowej, ale aby zwrócić uwftgę na to, że amator, który nio jest przypadkiem również uczonym speojalistą w dziedzinie swego zamiłowania, musi sobie wypracować własny sposób, ażeby pomalutku pojąć to, co mu jest drogie. Istnieją w języku niemieckim trudno przetłumaczalne zwro­ ty związane z niewinnym słówkiem „dahinter". Powiedzenie „Da steckt etwas dahinter" oznacza po prostu, że za samym feno­ menem kryje się jeszcze ooś, bez poznania czego nie można zro­ zumieć istoty zjawiska, coś, co trzeba wyśledzić, do czego trzeba dojść, krótko mówiąc, „dahinterkommen". Próbując wyśledzić, co tkwi w takiej figurze jak Śiv. Michał Chajoa, usiłując wytropić świat wyobrażeń i wierzeń, którego Wyrazem jest ta rzeźba, wiem dobrzo, iż ta moja próba pozostaje kompletnie dyletancka, iż ta moja podróż w górę rzoki, ku źród­ łom, jest przedsięwzięciem z dość przypadkowym ekwipunkiem. A l ) właśnie jako amator, jako „dilletante", nie mogę nie podej­ mować tej próby. Mam przy t y m woale nieskromną nadzieję, że mimo wszystko właśnie takim sposobem da się ewentualnie wy­ kryć to. co łatwo ujdzie uwagi speojalisty. I Władysław Chajec {ur. 1904), wyrosły w niewiarygodnej galisyjskiej biedzie, wątły chłop bez roli, jak też za młodu bez szans snalozienia stałej pracy u zamożniejszych gospodarzy, mężczyzna bez powodzenia również w życiu osobistym, predestynowany, udawałoby się, do tego, aby być piątym kołem u wozu, wyrzeźbił, ;dy dobiegał już siedemdziesiątki, św. Michała Archanioła walsząoego ze smokiem Figura ta sprzeczna jest nie tylko ze znaną chrześcijańską konografią, lecz i z życiowymi doświadczeniami rzeźbiarza. Św. klichał Chajoa (ił. 2) jest człowiekiem wiejskim (ciekawe, że nie viadomo—mężczyzną czy kobietą); ma skrzydła, lecz odziany jest ylko w krótką koszulę i nie posiada żadnej broni. Siedząc okra­ kiem na smoku, lucyperze, wcieleniu zła, bez żadnych ceregieli inieszkodliwia potwora gołymi rękami. Archanioł, jakiego Kościół od stuleci ukazuje ludowi, jest stotą zupołnio inną — jest silnym, nieugiętym bohaterem, wielim panem, wodzom niebieskich zastępów, rycerzem w kosztownej broi (il. 1). Oficjalny Św. Michał wydaje się żołnierzem, rycerzem, ficerem z zawodu i z zamiłowania. Gdy zwycięża smoka, wygląda i k gdyby pozował u fotografa; rozkoszuje się walką, w której rzeciwnik nie ma żadnych szans, i trochę ją przeciąga. Jest on niewalającym niebieskim pięknisiem, który upaja się t y m , że zięki świętej wojnie, dzięki walce z ciemnością t y m łatwiej loże pokazać się w najlopszym świetle. Św. Michał Władysława Chajoa nie posiada tego wątpliwego owabu; nie jest żołnierzem — ani szeregowcem, ani generałem - jest cywilem. Nie ma w sobie niczego z bohatera, nie odgrywa idnej roli, załatwia co ma do załatwienia jak najprędzej, aby lóc powrócić do swych zwykłych zajęć. Na czym mogą ono poleać? Raczej nie na śpiewaniu „hosanna" i wystawaniu obok bo3go tronu. Ten anioł nie jest dworakiem. Może ma pracę w polu, racę nie znoszącą zwłoki i jedynie na krótko przerwaną, aby rzepędzić zło ? Oficjalnego świętego Michała można wykorzystać ideologicz16 w rozmaity, lecz zawsze* jednoznaczny sposób. Wódz niebiesioh zastępów, zajmujący jako archanioł, jako rodzaj księcia, określone, wysokie stanowisko w drobiazgowo ustalonej hierar­ chii niebios, ukazuje małemu człowiekowi, że również w niebie jest „góra" i „dół", aby ten nie skarżył się na nierówność istnie­ jącą na ziemi, aby nio myślał, że ziemska nierówność, która go wścieka, sprzeczna jest z porządkiom bożym. Kościelny św. M i ­ chał ukazuje biednemu, jakim to trzeba być mężem, bohaterem i panem, aby zwyciężyć smoka. Ten Św. Michał wyjaśnia malucz­ kim, że byliby zgubieni, gdyby niebieski książę nie stoczył za nioh walki, tak samo jak byliby zgubieni, gdyby ziemski pan, rycerz, nie wziął ich w opiekę przód złymi siłami, zbójami i hordami nie­ wiernych—i, jeśli to konieczne, przed złem w nioh samych, przed duchem buntu i nieposłuszeństwa. Wojowniczy anioł da się również wykorzystać przez różne wojownicze ideologie. Identyfikująo wroga, którego pragnie się pokonać, ze złym duchem, przeciwnika z ciemnością, staje się automatycznie po stronie światła, można wówczas walkę we włas­ nych interesach przyrównać do walki ze smokiem i wybrać sobie za patrona św. Michała . 1 Tę pańską ideologię Chajec demaskuje i odrzuca w sposób zupełnie spokojny, mimochodem, można powiedzieć — nagimi dłońmi, bez bitewnego krzyku i bicia w bębny. Tym, który po­ konuje smoka, jest zwyczajny człowiek, który jako dzieoko (syn) Boga posiada skrzydła i , aby zwyciężyć zło, nie potrzebuje spe­ cjalnej broni ani t y m bardziej specjalnych pośredników. Rzeźbą swoją Chajec pokazuje, że niepotrzebni mu panowie ani rycerze ozy to niebiańscy, czy ziemscy, że sam jest dostatecznie pański i męski, aby poradzić sobie ze smokiem. Takie przedstawienie odpowiada poglądowi, w którym zaufanie do Boga wyraża się zaufaniem do siebie. Panująca ideologia zostaje odrzucona, lecz nie zastąpiona przez inną ideologię, przez przeciwstawny system. Nie należy tego wieśniaczego Michała rozumieć jako polemiki z Michałem panów. Wywodzi się on z innego, pierwotniejszego świata wyo­ brażeń. Przy całej swojej oryginalnośoi św. Michał Chajca nie jest bynajmniej odosobnionym odkryciem uzdolnionego świeckiego teologa, lecz sąsiaduje z wszystkimi tymi (nie tylko polskimi) ludowymi bajkami, w których chłop nie lęka się diabła, okazuje się silniejszy od zła, nie robi sobie ceregieli z piekielnym pomiotem, oszukuje szatana i wystrychuje go na dudka. Zgodnie z t y m krę­ giem wyobrażeń diabeł porywa pana, lecz nie chłopa. II Dzieła w rodzaju Św. Michała Władysława Chajoa nie są częste w polskiej sztuoe ludowej. Niekiedy jednak trafiają się tu prace, które, wydaje mi się, wywodzą się z podobnego ducha. Taki np. Bartosz Głowacki Wincentego Krajewskiego, ukazany w momencie zdobywania nieprzyjacielskiej armaty (il. 4). Praoa pochodzi z 1963 r., powstała więc przed wejściem w modę kon­ kursów o tematyce historycznej. Możliwe, że Krajewski zna no­ welę Sienkiewicza, ale dla mnie ważne jest, że ten właśnie bohater -antybohater przypadł mu do gustu. Bartosz Krajewskiego opanowuje armatę w taki sam sposób, w jaki św. Michał Chajca przemaga diabła. Zło, niosące nieszczęście i śmierć, smok i armata, przychodzące z zewnątrz i zagrażające małemu, wiejskiemu światu, zostają pokonane, unieszkodliwione gołymi rękami. Również ten drugi poskromiciel Złego nie jest żoł­ nierzem, lecz chłopem, który jak św. Miohał Chajoa występuje przeciwko wrogowi środkami niekonwencjonalnymi, ohociaż sku­ tecznymi. Obydwie figury przypominają m i owego trzeciego brata 225 �z licznych ludowych dwóch mądrych baśni: pewien ojciec i dzielnych a trzeciego — miał trzech synów, p o z o r n i e niewydarzo- nego p r o s t a c z k a . L e c z w i e l k i c z y n , n i e m a l n i e m o ż l i w e wyzwolenie k s i ę ż n i c z k i , n i e u d a j e s i ę d z i e l n y m i z r ę c z n y m ; d o k o n u j e t e g o ten nie-bohaterski, i n i e m a l bez Dalej można gadly. Ten wzoru, kiem, wieśniaczy trzeci syn niesposobnymi środkami trudu. tu wymienić Św. Jerzego, rzeźbę święty również, w przeciwieństwie do Adama n i e jest o p a n c e r z o n y m r y c e r z e m , lecz z w y k ł y m wyposażonym sporządził. Odważnie w lancę, wyglądającą jedzie na swym Zo- powszechnego jakby człowie­ sam j ą sobie nieustraszonym przeciw otwartej paszczy straszliwego p o t w o r a (il. na koniku str. tytu­ łowej). W i e j s c y r z e ź b i a r z e c z ę s t o m y l ą ś w i ę t y c h Jerzego i Michała, Sam C h a j o c , t a k o b e z n a n y w t y c h s p r a w a c h , w y k o n a ł k i e d y ś św J e r z e g o , d o d a j ą c m u s k r z y d ł a a n i o ł a . T a k i e p o m y ł k i nie s ą istotne b o w i e m z a r ó w n o u J e r z e g o , j a k i u M i c h a ł a w a ż n a j e s t w a l k a ze złym smokiem. Zegadły, Obie figury, „Michał" Chajea, są j a k b y same przedstawieniem t y c h jak i „Jerzy' rzeźbiarzy. Róż n i c a p o l e g a n a t y m , ż e u C h a j c a c h o d z i o w y z n a n i e w i a r y , o auto portret duchowy, u Zogadły natomiast — o fragment ziomskiej autobiografii. Św. Jerzy Zegadły dosiada konia p r z y p o m i n a j ą c e g o drew­ n i a n ą z a b a w k ę . Z a r z u t , i ż a r t y s t a n i e p o t r a f i ł b y w y r z e ź b i ć innego konia, i, nie gdyby jest tego uzasadniony. chciał, Zegadło potrafiłby ma wyrzeźbić bujną wyobraźnię potężnego rumaka, s t w o r a m i t y c z n e g o , b ę d ą c e g o p r z e c i w w a g ą p o t w o r a . Lecz prosty �Człowiek siedzi na nie w z b u d z a j ą c e j s t r a c h u szkapie. J e ź d z i e c i k o ń p a s u j ą do siebie. O n i , maluczcy, niewojowniczy, d a d z ą sobie r a d ę ze z ł y m p o t w o r o m . Podobnie j a k u Chajca, lecz w s p o s ó b ś w i e c k i , przejawia się t u pewna d i a l e k t y k a l u d o w a , wedle k t ó r e j m a ł e m o ż e s t a ć się w i e l k i m , z a ś p o t ę ż n e o k a z a ć się nagle*strachem lub papierowym tygrysem. N i e m o g ę p o z b y ć się w r a ż e n i a , że t u t a j jedzie na swoim kon i k u - h o b b y sam Z e g a d ł o , z y s k u j ą o w ten s p o s ó b siły dla p o k o n a n i a g r o ź n e g o p o t w o r a , k t ó r y o g l ą d a n y z s i o d ł a takiego pegaza, oka­ zał się nagle z w y k ł y m s t r a s z y d ł e m , z d o l n y m w y s t ę p o w a ć j a k o p o ż e r a j ą c y l u d z i domon t y l k o t a k d ł u g o , d o p ó k i s p o g l ą d a się n a ń o k r ą g ł y m i ze strachu oczami. Dawniej, kiedy był biedny i lekceważony, strugał Zegadło drewniane z a b a w k i , przede w s z y s t k i m dziecinne k o n i k i , na w i e j ­ skie i m a ł o m i a s t e c z k o w e j a r m a r k i . T e n d u ż y , silny mężczyzna b y ł dziwnie l ę k l i w y . Zawsze g d y j e c h a ł n o c ą do lasu, b y k r a ś ć drzewo, b y ł p o d s z y t y strachem. Drzewa w y d a w a ł y m u się w ó w ­ czas p o t w o r a m i , ś w i a t ł o k s i ę ż y c a — blaskiem l a t a r k i leśnego s t r a ż n i k a , a w ł ó c z ą o y się pies — s a m y m d i a b ł e m . G d y s y t u a c j a na r y n k u z a c z ę ł a się z m i e n i a ć , g d y miejscowy z b y t coraz bardziej się k u r c z y ł , n a t o m i a s t w w i o l k i c h miastach, a przede w s z y s t k i m za g r a n i c ą p o w s t a ł a k o n i u n k t u r a na s z t u k ę l u d o w ą , Z e g a d ł o p r z e s t a w i ł się z c h a ł u p n i c z e j d ł u b a n i n y na t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą . R z e ź b i e n i e , p o c z ą t k o w o w y n i k a j ą c e z koniecz­ ności m a t e r i a l n o j , s t a ł o się d l a ń w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą . J a d ą c na swoim k o n i k u , Z e g a d ł o o s i ą g n ą ł sukces. Dzisiaj jest szanowanym o z ł o w i e k i e m , k t ó r y nie t y l k o nie m u s i k r a ś ć drzewa, lecz w ogóle nie m a się czego o b a w i a ć . 3 I I . 1. Św. Michał Archanioł, ol./pł., pochodzi z p ł d . - w s c h . Polski. X V I I I / X I X w. I I . 2. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a G ó r n a , g m . Brzostek, w o j . tarnowskie. Św. Michał, drewno p o l i c h r o m . , 29,5 x 34 c m . Ok. 1972 r. I I . 3. Chrystus Pantokrator, m o z a i k a w katedrze, Monreale X I I w . I I . 4. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Zawidz K o ś c i o l n y , w o j . p ł o c k i e . Bartosz Głowacki, drewno p o l i c h r o m . , wys. 26 c m . O k . 1965 r. I I . 5 W ł a d y s ł a w Chajec, Frasobliwy, drewno p o l i c h r o m . , wys. 62 c m . O k . 1971 r. i ' , i 227 �6 ii. 6. W ł a d y s ł a w C h a j e o , Upadek pod Lutomia, woj. wałbrzyskie, Upadek krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . d ł . 3 1 c m . ; O k . 1972 r . : ił. 7 J ó z e f L u r k a , B y s t r z y c a G ó r n a , gm. pod krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . . d ł . 42 c m . N a p i s : „ M i ł o ś ć C h r y s t u s o w a p r z y c i s k a mnie, a b y m w y t r w a ł do k o ń c a " . W y d a j e m i s i ę , ż e za t ą h i s t o r i ą k r y j e się jeszcze i n n a rzeczy­ wistość. Zegadle unieszkodliwić przy p o m o c y sztuki u d a ł o się wszystko t o , co d a w n i e j przezwyciężyć, napawało go strachem u d a ł o m u się złowić a n i jednej d u s z y c z k i , p o t ę g i n i e b i e s k i e nie m u s z ą s t a c z a ć w i e l k i c h b i t e w . B i e d n y d i a b e ł K o r p y , jego diabeł frasobliwy, m a r t w i się, p o n i e w a ż nie zdołał w y p e ł n i ć wyznaczonej — co w i ę c e j , j a k p r a w d z i w y c z a r o w n i k z d o ł a ł z m u s i ć do s ł u ż e n i a m u p r z e z p l a n p i e k i e l n y k w o t y d o s t a w . D i a b e ł t e n b u d z i n i e strach, sobie w s z y s t k i e d u c h y , k t ó r e p r z e d t e m lecz w s p ó ł c z u c i e . groziły pokonaniem go, Podobnie które z ponurą ma się rzecz twarzą z diabłami a wszystkie te diabelskie strachy przekształcił w z a b a w ę , w rodzaj Zegadły, teatru, k t ó r e g o d y r e k t o r e m i w s z e c h w ł a d n y m p a n e m jest on sam, uprowadzają A d a m Zegadło. — i znudzone oczekują na koniec sabatu, na c h ę t n e zakonnice, wypełniają figlują z dyżurnymi swoje obowiązki, nagimi hrabinami — fajrant. * III Johannes Gerson, w i e r n y K o ś c i o ł o w i reformator z p r z e ł o m u średniowiecza i czasów nowożytnych, człowiek o umyśle otwar­ Chajec, któremu czytanie i pisanie sprawia ogromne trud­ n o ś c i , t r z y k r o t n i e , o i l e m i w i a d o m o , n a p i s a ł o b s z e r n i e s w ó j życio­ t y m , u w a ż a n y n a w e t za p o s t ę p o w e g o , b y ł z d a n i a , ż e l u d z i e w y s o k o rys. urodzeni Kto o sztuce, m i m o iż r z e ź b i ć z a c z ą ł w c z e ś n i e i u p r a w i a ł t o z namięt­ Pros­ n o ś c i ą . W a u t o b i o g r a f i a c h t y c h , w k t ó r y c h c i ą g l e pisze o głodzie, cha­ r z a d k o p o j a w i a s i ę B ó g , K o ś c i ó ł , r e l i g i a . A l e w p e w n y m miejscu rakter takiej religii. P r z y p a d k o w o ś ć biologiezno-społecznych uro­ w s p o m i n a o sposobie, w j a k i uczono go r e l i g i i : j a k o chłopiec mu­ dostają szczególnie potężnych aniołów stróżów. jest k i m ś l e p s z y m , o t r z y m u j e k t ó r e g o ś z lepszych a n i o ł ó w . t a k musi się zadowolić aniołkiem. posiada świata t u znaczenie metafizyczne. dochodzi hierarchizacja nieba; Do zhierarchizowania więcej, niebo do w i a d o m o ś c i p o r z ą d e k ś w i a t a i dostosowuje W Piotr przyjmuje się do niego. swoich „ Ż y w o t a c h ś w i ę t y c h " na dzień św. Aniołów Skarga o organizacji niebieskiego samej j a k organizacja dwóch znanych m i wersjach chłodzie, trudzie życia i ciężarach, Z n i e z w y k ł ą w y r a z i s t o ś c i ą u j a w n i a się t u ideologiczny dzin W d w o r u na ziemi. dworu, zupełnie siał chodzić ośnieżoną drogą do Chajec ledwo wspomina j a k i e s p a d ł y n a jego odległej parafialnej n a u k ę przed Pierwszą K o m u n i ą — po to tylko, „ a b y barki, wioski na dowiedzieć się, j a k w y g l ą d a p i e k ł o " . Ocena z w i ę z ł a i m i a ż d ż ą c a . Absurdal­ pisze takiej T a m , t a k samo j a k t u , ność owych nauk, k t ó r e zamiast prastarych r y t ó w miały młodzieńca j e d n y m zaledwie wtajemniczać w m i s t e r i a , Chajec inicjacyjnych sygnalizuje zdaniem. są wysoko i nisko postawieni, wielkie, bliskie Boga anioły i skrom­ ne aniołki, pełniące funkcję posłańców, przekazujące dalej to, co z a l e c ą i m z n a j d u j ą c e się b l i s k o B o g a i p r z e s ł a n i a j ą c e go a n i o ł y . Dworowi niebieskiemu odpowiada z kolei dwór piekielny, z hierarchią szarż i stopni, z diabłami i diabełkami. Biednemu, po którego prawicy stoi niedużo potrafiący aniołek-stróż, towarzy­ szy po l e w i c y j e d y n i e d i a b e ł e k o b y l e jakiej m o c y , z k t ó r y m c z ł o w i e k zawsze sobie szary poradzi wszystkie Z takim zabiedzonym skraju drogi 228 diabły, jakie rzeźbił, to diabły nieboraki.) stworzeniem, żałośnie p r z y c u p n i ę t y m i o b a w i a j ą c y m się wrócić nie przychodzi na myśl lamentować po drobno- jeszcze raz p o ś m i e r c i . Chajec n i o j e s t z a r o z u m i a ł y i b e z k r y t y c z n y w o b e c s i e b i e ; c z u j e s i ę b i e d n y m g r z e s z n i k i e m , k t ó r y z n a j d u j e się w ł a s c e B o g a i m a p o p r o s t u w r a ż e n i e , ż e p i e k ł o n i e jest stworzone dla niego. B a ś n i e l u d o w e s t a l e p o d k r e ś l a j ą n i e k o m p e t e n o j ę d i a b l a wobec Takiego biednego d i a b ł a w y r z e ź b i ł S t a n i s ł a w K o r p a . (Ściślej mówiąc, Chajcowi m i e s z c z a ń s k u , ż e m a j ą c j u ż z a ż y c i a p i e k ł o , n i e z a s ł u g u j e n a nie do p i e k ł a , bo z n o w u szarego c z ł o w i e k a . W a ł ę s a j ą c e s i ę p o z i e m i d i a b ł y niższego rzędu m a j ą za z a d a n i e z a j m o w a ć się p a n a m i , k u s i ć i p o w o l i przygoto­ na w y w a ć i c h d l a p i e k ł a . D i a b e ł n i s k i e j r a n g i , k t ó r y p o ż a r ł biednemu nie c h ł o p u ś n i a d a n i e , z o s t a j e u k a r a n y p r z e z p i e k i e l n e g o k s i ę c i a , musi �:owi s ł u ż y ć p r z e z l a t a j a k o p a r o b e k . r ch odbijają się raczej życzenia Oczywiście w baś- szarego c z ł o w i e k a , niż W każdym b ą d ź razie b ę d z i e m u s i a ł s t w i e r d z i ć , że siła szatana jest niezmierzona. I w ł a ś n i e nasz b o g a t y , dobrze ż y j ą c y biskup iowe d o ś w i a d c z e n i a . L e c z i t o d o ś w i a d c z e n i e , g d y c h o d z i z konieczności b ę d z i e w i e l k i m p e s y m i s t ą i — ś w i a d o m i e czy nie 3t z u p e ł n i e i n n e n i ż d o ś w i a d c z e n i e — Jle c h r z e ś c i j a ń s k i e g o Stwierdzając przekazu, to, kaznodzieje bogacza. panem tego oczywiście świata jest zapominają, że >zie w i d z ą ś w i a t z u p e ł n i e i n a c z e j o d t y c h s p o d w o z u . Z ł o , wyznawcą pewnego Naszemu d u a l i z m u teologioznego. b i e d n e m u c h ł o p u t a k i p o g l ą d do niczego nie jest p r z y d a t n y . Owoce z n a j d u j ą c e się w jego zasięgu s ą t a k że nawot nie m o g ą posiadać u r o k u skromne, zakazanych. n musi się ścierać c h ł o p , nie jest p o t ę ż n y m s m o k i e m , w ę 3yperem. P a n tego ś w i a t a w s w o i m blasku, w i e l k i otumaniający dusze, babilońska nierządnica liającoj p i ę k n o ś c i , u k t ó r e j s t ó p l e ż ą p o t ę ż n i — w swej wszystkie icie s ą m u o b c e . W r o g i e m w i e ś n i a k a j o s t p a n t e g o Dobra, Anty- świata radosna nowina, którą Kościół miał zwiastować maluczkim, mocno ucierpiała pod w p ł y w e m problematyki, w któ­ rej żyła warstwa rządząca Kościołem; z konieczności zagubiła się r a d o ś ć , i coraz więcej b y ł o m o w y o s ą d z i e i w i e c z n y c h karach. i władca biedy, nieurodzaju i niepowodzenia. Jest to zła W y s t a r c z y p o m y ś l e ć o roli g ł o d u w życiu biednego, a b y }ra p o w o d u j e w a r z e n i e s i ę m l e k a , i p l u j e c h ł o p u d o z u p y . ze z d z i w i e n i e m n a o g r o m n e z n a c z e n i e p o s t ó w i w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i w r ó g siedzi m u na k a r k u , d r ę c z y go, m o ż e go d o p r o w a d z i ć laczy, n i e s t a j e s i ę j e d n a k p r z e z t o w s p a n i a ł y i k u s i e i e l s k i . 50 ż a ł o s n e g o , n ę d z n e g o ś w i a t a p o z o s t a j e żałosnym i nędz- w nakazach kościelnych. Widocznie rzecznikom Kościoła nie p r z y s z ł o do g ł o w y , że nie przystoi w y m a g a ć postu o d głodującego, że n ę d z a r z nie potrzebuje ćwiczeń ascetycznych i że niezbędne i m s a m y m lekarstwo w n i c z y m nie p o m o ż e w i e r n e m u ludowi. mem. sięciu K o ś c i o ł a z czasów, gdy ukształtowały się wyobra- Umartwienie potrzebno było bogatym, wysoko postawionym, którymi się t u z a j m u j e m y , sprawa p r z e d s t a w i a ł a się zgoła aby dzięki największym wysiłkom mogli osiągnąć stan : najpiękniojsze w j a k i m biedny i t a k się z n a j d o w a ł , .ajbardziej spojrzeć owoce tego ś w i a t a wiszą w zasięgu apetyczne kobietki czekają na jego skinienie, lanialsza k a r i e r a s t o i d l a n i e g o o t w a r t a , j e ż e l i b ę d z i e 1 bezwzględny. M a on wielkie, prawie wszelkie jego dosta- możliwości jo, że w ś w i e t l e f u n k c j i p e ł n i o n e j przez niego i n a u k i przez głoszonej, n i e m a l wszystkie z w p y c h a j ą c y c h m u się do ust w są dla niego owocami zakazanymi. Musiałby on mieć wanie cierpiącego Chrystusa, niezwykle uciążliwym i wręcz obnażenia, slmitatio Christk, będące dla bogacza naślado­ twardym, wyrafinowanym ćwiczeniem, dla b i e d a k a s t a n o w i ł o j e g o » c o n d i t i o h u m a n a « , b y ł o l o s e m , k t ó r y zos­ tał m u przeznaczony. Ponieważ prosty l u d nie m a do czynienia z szatanem, jego s p i r y t u a l n o ś ć m o ż e b y ć bardziej przemożnym optymistyczna, zko s i l n ą w o l ę , a b y i c h n i e s k o s z t o w a ć . J e ś l i n i e j e s t z u p o ł - ale t e ż i b a r d z i e j z m y s ł o w a n i ż p o b o ż n o ś ć m o ż n y c h i w y k s z t a ł c o ­ lynikiem, m u s i o d czasu do czasu p r z y n a j m n i e j n y c h . W y c h u d ł y asceta, j a k t e ż dobrze o d ż y w i o n y K s i ą ż ę spróbować ić s w o j e p o s t ę p o w a n i e , u c i e c o d ś w i a t a , z a c z ą ć n o w e ż y c i e . Koś­ cioła m u s z ą składać na szalę złego o wiele więcej wartości ziem- 229 �2S ° �skich a n i ż e l i w i e ś n i a k . Z m y s ł o w a p i ę k n o ś ć , d l a t a m t y c h m a j ą c a Okazuje się w t e n s p o s ó b , ż e p r z e l e w a j ą c e się rogi obfitości w sobie zarodek pokusy, s k ł a n i a j ą c a i c h do grzechu, d l a biedaka, starożytnych, dla c z ł o w i e k a na s k r a j u rozpaczy staje się p o m o c ą do usacre d u p r i n t e m p s « w tej ludowej k a t o l i c k i e j wiary kulty urodzaju ludów pierwotnych, pogańskie p o b o ż n o ś c i cał­ k i e m s ą jeszcze ż y w e . W t y c h obrazach stara p o g a r i s k o ś ć jest w bożą dobroć. r ó w n i e n a i w n i e , j a k i ś m i a ł o t ł u m a c z o n a na j ę z y k c h r z e ś c i j a ń s k i . W p r z e c i w i e ń s t w i e do l ę k l i w y c h p r ó b analogicznego IV W przetwarza­ nia, p o d e j m o w a n y c h przez K o ś c i ó ł , z m y s ł o w o ś ć w tej c h ł o p s k i e j twórczości Rozalii Barańskiej-Dzięciolowskiej przejawia s p i r y t u a l n o ś c i zostaje ocalona. się z m y s ł o w o ś ć , o p t y m i z m , w i t a l n o ś ć i r a d o ś ć tej ludowej religij­ W s z y s t k o to nie w y p ł y w a z j a k i e j ś osobistej filozofii Rozalii ności. Rozalia B a r a ń s k a , urodzona w 1909 r. w Z a l i p i u , j a k o dzie­ B a r a ń s k i e j . Chrzestnymi r o d z i c a m i jej k w i e t n y c h orgii s ą polne w c z y n a m a l o w a ł a k w i a t y , t a k samo j a k j e j r ó w i e ś n i c e we w s i . o ł t a r z e , n a k t ó r y c h k r z y ż n i e m a l tonie w m o r z u k w i a t ó w , s t a j ą c B y ł zwyczaj, ż e kupione ś w i ę t e obrazy, z w y k l e o l e o d r u k i , w ł a s n o ­ się drzewem Ż y c i a i s y m b o l e m u r o d z a j u . podaje W tej k w i t n ą c e j s e n s u a l n o ś c i grzech p i e r w o r o d n y , upadek Tadeusz Seweryn, podczas p o r z ą d k ó w przed ś w i ę t a m i W i e l k a n o c ­ i n ę d z a c z ł o w i e k a s c h o d z ą na dalszy p l a n . N a s t ę p u j e t u , zdaje się, n y m i r a m y te odnawiano. T a k więc o k a z a ł o się pewnego razu, ż e coś j a k b y zniesienie czasu; jest b o w i e m wspomnienie o r a j u i same obrazy b y ł y j u ż zniszczone przez d y m i m u c h y . P o n i e w a ż i uprzedzenie Nowego N i e b a i N o w e j Z i e m i , a j e d n o c z e ś n i e , g d y w d o m u b r a k ł o p i e n i ę d z y na k u p n o n o w y c h , w i ę c Rozalia zdecy­ chodzi o t e r a ź n i e j s z o ś ć , twierdzenie, że zbawienie j u ż się d o k o n a ł o , r ę c z n i e ozdabiano r a m a m i z m a l o w a n y c h k w i a t ó w . J a k d o w a ł a się n a m a l o w a ć nie t y l k o r a m y , lecz i same obrazy. T e n po­ że P a n r z e c z y w i ś c i e z m a r t w y o h w s t a ł , i przez to n a s t a ł a nieusta­ c z ą t e k jest i s t o t n y , bo m a l a r k a u w a ż a ł a od p o c z ą t k u , i u w a ż a do j ą c a wiosna. W » h o r t u s conclusus« tej p o r y , że sam obraz nie m o ż e b y ć jej p o m y s ł e m , lecz p o w i n i e n z czasem z o s t a ł zniesiony p o d z i a ł m i ę d z y t y m a t a m t y m ś w i a t e m . tej wiejskiej m a l a r k i wraz w m i a r ę m o ż n o ś c i do z ł u d z e n i a p r z y p o m i n a ć „ p r a w d z i w e " , k u p n e Owe ogrody na obrazaoh s ą p r a w d z i w y m i c h ł o p s k i m i ogrodami, ś w i ę t e obrazy ( i l . 17). W y o b r a ź n i a m a l a r k i w y ł a d o w u j e się w cią­ a j e d n o c z e ś n i e o d n o s z ą się do wieczności. R e l i g i j n o ś ć staje się t u t a j gle n o w y c h , i n n y c h , coraz bogaciej m a l o w a n y c h k w i e t n y c h ra­ wyrazem mach. Ł a d n i e , lecz konwencjonalnie malowane obrazy, przede tego ś w i a t a i zatraca s w ó j charakter pociechy na p r z y s z ł o ś ć p o ś ­ w s z y s t k i m r ó ż n e postacie ś w i ę t y c h , w p r o s t g i n ą w tej o r g i i k w i a t ó w , m i e r t n ą , k t ó r a to pociecha s ł u s z n i e u w a ż a n a jest za rodzaj o p i u m . niepodzielnej zmysłowo-duchowej radości w środku w tej u p o r z ą d k o w a n e j d ż u n g l i , w t y m w y b u j a ł y m r a j s k i m o g r ó d k u . K w i e t n a r a m a staje się t u » h o r t u s c o n c l u s u s « , p r a s t a r y m sym­ bolem p ł o d n o ś c i dziewiczego ł o n a , a j e d n o c z e ś n i e a u r e o l ą otacza­ jącą i spowijającą ś w i ę t y c h . Ciekawe, że wcześniejsze s p r a w i a j ą jeszcze w r a ż e n i e , że święci z n a j d u j ą obrazy się na ł ą c e l u b w p r a w d z i w y m ogrodzie, a element spowijania nasilił się w obra­ zach z ostatnioh l a t . 11 P r z y o g l ą d a n i u Sio. Michała, w y r z e ź b i o n e g o przez stale p r z y c h o d z i m i na m y ś l niestosowne Chajca, t u , m o g ł o b y się z d a w a ć , powiedzenie: „ D o i t y o u r s e l f " . Chajec w y r a ż a s w o j ą r z e ź b ą (ce. Iowo, czy toż m i m o w o l i ) , że nie o d s t ą p i zadania u n i e s z k o d l i w i ę , nia Złego specjaliście, zawodowemu smokobójoy. 12 231 �P o j a w i a się t u c h y b a , j a k w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j , p o d ­ ś w i a d o m o ś ć , dla k t ó r e j grzech p i e r w o r o d n y nie gra roli, podświadomość sięgająca wstecz, do sprzed p o d z i a ł u prac i f u n k c j i , znaczy do decydującej stanu pierwotnego czasu, g d y nie istniał wiek, który w odosobnieniu od wiejskiej s p o ł e c z n o ś c i staje się c o r a z b a r d z i e j j e d n o s t k ą ( i p r z e z t o , c h o c i a ż p ó ł a n a l f a b e t a , coraz bardziej źródeł człowiekiem sięga nowoczesnym), w poszukiwaniu znacznie dalej wstecz, o wiele głębiej własnych w zbiorową jeszcze p o d z i a ł s p o ł e c z e ń s t w a n a p a n a i p o d d a n e g o , k a p ł a n a i p r o ­ p o d ś w i a d o m o ś ć , n i ż n o r m a l n i , n i e o s a m o t n i e n i c z ł o n k o w i e wiej­ fana, a r t y s t ę i filistra, m ę d r c a i g ł u p c a . W z w i ą z k u z t y m należało­ s k i e j w s p ó l n o t y . T a k o t o p o w s t a j e o s o b l i w y p a r a d o k s , ż e właśnie by, b y ć m o ż e , w s p o m n i e ć o obojnaczym charakterze samotnik anioła. Czyż w licznych mitach nie nawiązuje się ehajcowego do dawnego stanu, gdy na p o c z ą t k u b y ł człowiek, k t ó r y dopiero później rozdzielony na m ę ż c z y z n ę i k o b i e t ę ? W został k a ż d y m razie m o g l i ś m y j u ż s t w i e r d z i ć , że ś w . M i c h a ł s p r e p a r o w a n y dla p o t r z e b ideologicz­ jest najlepszym i odczuć. Więc — wyrazicielem pradawnych nastrojów s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w ą w y r a ź n i e j w i d a ć w twór­ c z o ś c i C h a j c a , n i ż w p r a c a c h t r a d y c y j n e g o r z e ź b i a r z a s p r z e d 70 ozy 80 l a t , m i m o i ż w m i ę d z y c z a s i e w r z e c z y w i s t o ś c i ność ta uległa szybko postępującym procesom spirytual­ rozpadowym. n y c h stracił swój l u d z k i charakter i s t a ł się k i m ś w r o d z a j u super­ M o ż n a n a w e t p o w i e d z i e ć , ż e d o p i e r o d z i ś , d z i ę k i w i e l k i m rzeźbia­ mana. r z o m t e g o „ b a b i e g o l a t a " s z t u k i l u d o w e j , t a z n a j d u j ą c a s i ę w sta­ Oddolne r u c h y religijne, o b o j ę t n e czy dochodzi do o t w a r t e g o konfliktu, czy ofiojalnego Kościół t e ż nie, kościoła. jest zawsze m a j ą Rzecz akurat nie znowu mnóstwo zarzutów polega w y ł ą c z n i e skorumpowany w i n s t y t u c j ę p a ń s k ą . T o , ż© o f i c j a l n y i na wobec tym, czy przekształcony n i e z a n i k a n i a m i s t y c z n a r e l i g i j n o ś ć s t a j e s i ę w p e w n y m stopniu dostępna dla ludzi z i n n y c h k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , dawniej, prawie uchodziła uwagi K o ś c i ó ł ulega degeneracji, nie przenikając zajmujących na zewnątrz, się k u l t u r ą ludową. ten zgodny z duchem ludowym święty, mógł stwarza dla tej religijności j e d y n i e p o ż ą d a n ą o k a z j ę do a t a k o w a n i a w momencie takiego sięgnięcia wstecz, w s a m y c h zasad. Przez te r u c h y p o d w a ż o n e z o s t a j ą w mentalności życia duchowego i twierdzenie, że biedny, chcąc b y ć w swojego Zbawiciela, potrzebuje pośrednictwa bliskości funkcjonariuszy gdy zupełnie J e ś l i c h o d z i o n a s z e g o Ś w . M i c h a ł a , t o m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż ż e j a w n i e p o s t ę p u j e sprzecznie z g ł o s z o n y m przez siebie s ł o w e m , hierarchizacja podczas niemal wieśniaczej stracił już powstać którym znaczenie. dopiero sam anioł Ponieważ nie b y ł o w s z t u o e l u d o w e j s p e c j a l n e g o , o d b i e g a j ą c e g o o d n o r m y wy­ obrażenia św. Michała, każdy z tradycjonalnych świątkarzy, k o ś c i e l n y c h . B u n t s k i e r o w a n y jest p r z e c i w t e m u , że K o ś c i ó ł chce gdyby biednemu B o ż e m u dziecku o d e b r a ć bezpośredniość wobec Boga, f i g u r ę ś w . Michała., w z i ą ł b y za w z ó r ż e t r a k t u j e go j a k o n i e k o m p e t e n t n e g o , n i e p e ł n o l e t n i e g o , — n a c o a n i o n , a n i k t o k o l w i e k i n n y n i e z w r ó c i ł b y u w a g i — Św. b u j ą c e g o p r o w a d z e n i a za Podając w potrze­ rączkę. wątpliwość Michała słuszność podziału na nierówności społeczeństwa klasowego. i przez to symbo­ Uświadomiwszy to sobie, ł a t w o m o ż n a d o s t r z e c n o s t a l g i ę za s p o ł e c z e ń s t w e m ludzkim i mówiąc, braterskim ich utopijny tych ruchów religijno-ludowych, inaczej komunizm. oficjalnego, a t y m gami, czasem zaś zaledwie charakterystyczny jego p r a c ę od t y p o w y c h w z o r ó w l u d o w y c h . W krzyżem można z łatwością rozpoznać, pod powstała w M a ł o p o l s c e . Co d o t e g o w z o r u , m o ż n a , j a k m i s i ę z d a j e , rozróżnić podstawowe typy: wytwornego i Chrystusa upadłego jednocześnie pod niezwykle ciężarom krzyża załamania, czworakach pozostaje k r ó l e m na Chrystusa, i najwyższym ka­ rarchizacji K o ś c i o ł a znajduje najbardziej p r z e k o n y w a j ą c y i prze­ j u ż s i ł , a b y i ś ć d a l e j . C h a j e c r z e ź b i t e n d r u g i t y p ; p r z y c z y m po­ m y ś l a n y w y r a z w r z e ź b i e d r w a l a J ó z e f a L u r k i (ur. 1927). Ciekawe s u w a się jeszcze o d r o b i n ę b y ł o b y w y ś l e d z e n i e z m i a n w zakresie religijności ludowej czonego do Lurki. Uprzedzając dzieć, że i w tych równocześnie nych. Chajca wynik takich zmianach rozkładu i o jedno rozważań, przejawia starych Stare, ogólnie p r z y j ę t e , ale pokolenie się dałoby proces zbiorowych się ta p ł a n e m — o r a z p r a w d z i w i e z a ł a m a n e g o Z b a w i c i e l a , k t ó r y n i e ma twórczości sprzeciwianie dzieli hie­ porównanie ich drobiazg j e g o Upadku iż f i g u r a k o l a n a , ale m i m o tego nie z d r a d z a j ą c e g o warstw, na samym C h a j e c j e s t t w ó r c z y . C z a s e m c h o d z i z u p e ł n i e w ł a s n y m i dro­ k t ó r y nawet na niższych zamówienie W p r z e c i w i e ń s t w i e do r z e ź b i a r z y t r a d y c y j n y c h , ikonograficz­ nie dwa VI gospodarza panów. ornamentacyjnego Spirytualność proboszcza lub * kapłań­ stwa. P o d z i a ł na k a p ł a n a i l a i k a w zakresie religii jest z j a w i s k i e m t o w a r z y s z ą c y m podziałowi na pana i sługę — od kapłanów i z w y k ł y c h w i e r n y c h , religijność ta zmierza do o g ó l n e g o lem otrzymał przez (i przez t o zbiorowej). Tradycyjny przypłasz­ znokauto­ koresponduje z t y m i miejscami autobiografii, w k t ó r y c h powie­ nastrojów religij­ prze­ indywidualnością, świątkarz ukazując się dojrzewania trzymał się, Chrystusa przegranego (i). 6). Figura ta najwyraźniej Chajec o p i s u j e , j a k z b y t d ł u g o m u s i a ł d ź w i g a ć w i e l k i c i ę ż a r i z a ł a m a ł się pod nim. Figura św. Michała przedstawia archanioła i również Chajoa, silnego w swojej w ł a s n e j s ł a b o ś c i c z ł o w i e k a . U p a d ł y k r z y ż e m C h r y s t u s p a t r z y z b ó l e m i r o z p a c z ą , a l e i ze ciem na a b y m o ż n a go b y ł o jeszcze w p e ł n i z a s z e r e g o w a ć do s z t u k i l u d o ­ wej dalej, wany, często mgliste poglądy j u ż Chajec jest z b y t w i e l k ą upadłego, Chrystusa, k t ó r y został wyliczony, młodszego k s z t a ł c a j ą się w coraz bardziej osobiste p r z e k o n a n i a i w y z n a n i a . Przy t y m — ziemi rówtiież u p a d ł e g o pod współczu­ brata. K i e d y i n d z i e j o p r a c o w a ł C h a j e c z u p e ł n i e n o w y t e m a t . Pewne­ go dnia rozmyślał nad słowami Ewangelii: „Lisy mają norę, jeżeli chodzi o ikonografię, ściśle w z o r ó w z n a n y c h w s w o i m śro­ p t a k i z a ś g n i a z d o ; l e c z s y n c z ł o w i e c z y n i e m a g d z i e g ł o w y schro­ dowisku nić". (identycznym z jego rynkiem zbytu) — natomiast Chajec j u ż o d p o c z ą t k u nie p r a c u j e d l a swojej wsi, k t ó r a , jeśli Potem wyrzeźbił odpoczywającego Chrystusa. Dla pod­ k r e ś l e n i a , ż e J e z u s r z e c z y w i s c i e ^ h i e m a , g d z i e z ł o ż y ć g ł o w y , Cha­ w ogóle i n t e r e s o w a ł a b y się jego s z t u k ą , ż ą d a ł a b y od niego n o r m a l ­ jec nego ś w . M i c h a ł a , takiego jakiego zna z k s i ą ż e k i k o ś c i o ł ó w . Cha­ ramion, na szczególnie wyraźnie zaznaczył k t ó r y c h Zbawiciel oparł horyzontalną limę przed­ głowę. jec t w o r z y d l a m u z e ó w i z b i e r a c z y , k t ó r z y n i e t r z y m a j ą się r y g o ­ r ó w i k a n o n ó w społeczeństwa wiejskiego, a przeciwnie — cają rzeźbiarza do rozwijania własnych Po świątkarz. Jako chłop — (Dwadzieścia lat młodszy L u r k a rzeźbiarz z e m M u z e u m O ś w i ę c i m s k i e . C z ę s t o c h o w a n i e z n a l a z ł a odzwiercie­ d l e n i a w j e g o s z t u c e . M a t k ę B o ż ą z a w s z e p r z e d s t a w i a j a k o po­ całkiem szukanie świado­ mie, a nawet programowo twierdzi: „ T r z e b a b y ć s o b ą " . ) W procesie i n d y w i d u a l i z a c j i Chajec d w i e wielkie p o d r ó ż e . Obie miały zdziwieniem, z n a l a z ł się on w odosobnieniu i jest przez to skazany na własnej drogi. r. p o d j ą ł c h a r a k t e r p i e l g r z y m e k . O d w i o d z i ł C z ę s t o c h o w ę , a z a d r u g i m ra­ nie-chłop, jako f i g u r p r z y j m o w a n y c h p r z e z w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś ć ze 1945 kiedyś Chajec s ł a b i e j t k w i W s w o i m w i e j s k i m ś r o d o w i s k u n i ż tradycyjny zachę­ pomysłów. tym p r z e j a w i a się z n o w u to zniesienie czasu, s t a ć ze s t a j e n k i , p o d k r z y ż e m a l b o j a k o P i e t ę . M a d o n n a z Dzie­ c i ą t k i e m j e s t m u d z i w n i e o b c a . N a t o m i a s t O ś w i ę c i m b y ł d l a niego wstrząsem. W czasie k i e d y nie b y ł o jeszcze p o ś w i ę c o n y c h temu t e m a t o w i k o n k u r s ó w , p o w s t a ł y z togo liczne k o m p o z y c j o , w któ­ jakie znaleźliśmy w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j ; to zmieszanie się r y c h p r z e t w o r z y ł d r ę c z ą c e go w r a ż e n i a . M i ę d z y i n n y m i zamierzchłej k r e m a t o r i u m , k t ó r e z a o p a t r z y ł w b l a s z a n ą t a b l i c z k ę z wytłoczo­ przeszłości z teraźniejszością i z pełnym nadziei oczekiwaniom na n i to z i e m s k ą , n i to n i e b i a ń s k ą przyszłość. Czło­ 232 nym na niej przez siebie n a p i s e m : „dziej i Noc wykonał palili Ludzi �I I . 13. J. Lurka, Chrystus ukrzyżowany na drzewie życia, płaskorzeźba, wym. 34x23,5 cm. Ok. 1975 r. w Krematoriom". Następnie — monumentalne, jakby wykuto w kamieniu, mimo iż zaledwie o wysokości 29 cm, postacie dwóch nagich więźniów, z których jeden obejmuje ramieniem drugiego, upadającego z wycieńczenia. W czasie gdy jeszcze nio znał his­ torii ojca Kolbego, wyraził kształtem właśnie tę podstawową za­ sadę: słabemu podaje dłoń człowiek sam potrzebujący pomocy . 2 Dokładnie w ten sam sposób i Lurka przedstawia prawdę tej ludzkiej i zbawiennej solidarności między cierpiącymi. W ma­ łym jakby pomniku, wykonanym przezeń na cześć Brata Alberta, słaby i ułomny człowiek o kuli obejmuje wspierając bezsilnego kalekę. Uczcił on Adama Chmielowskiego, ciężko kulejącego po zranieniu w Powstaniu Styczniowym krakowskiego malarza, który w środku życia doznał pewnego rodzaju nawrócenia i stop­ niowo rezygnując z malarstwa, poświęcił się biednym i opuszczo­ nym starcom. Chajec przedstawia obraz mówiący sam za siebie. Lurka natomiast daje wraz z nim dokładnie sformułowaną historię albo ideę. Chajec ma pewne trudności w wyrażaniu swoich pomysłów inaczej niż w drzewie. Dla Lurki nawet rzeźbienie jest czymś w rodzaju kazania. Sens swojej pracy artystycznej określa pre­ cyzyjnie — jako „głoszenie Dobrej Nowiny w drzewie". Chajec daje migawkowe ujęcia (jak swojego św. Miohała)> formułuje czasem niezwykle zwięzłe i celne opinie (jak cytowane zdanie o bezsensownej nauce przed Komunią); równocześnie zda­ ny jest na zastaną, odziedziczoną, wpojoną mu do głowy religij­ ność, od której próbuje się zdystansować, ale z którą jest mimo wszystko zrośnięty. W 1974 r., gby był chory i czuł się zbyt słaby, aby rzeźbić, wykonał dla mnie szereg rysunków, a wśród nich wielki arkusz ukazujący sposoby karania grzeszników i nagradzania sprawiedliwych. Rysunkom towarzyszył obszerny tekst. Czytamy tam między innymi: „kto używał Ankocholu Djabły leją zezbana do ust siarkę i kwas solny". Jeden z rysunków przedstawia, jak grzesznik na łożu śmierci doznaje takiej kary. Po opisie jednego z dalszych podobnych rysunków następuje uwaga: „Tak mówiono i nauczano zaczasów Ałstryjackich, Juzefa Franoiszka I , się­ gało ta nauka dosanacji". W ten sposób Chajec nie wypowiadając własnego zdania, okazuje swoją rezerwę wobec takich wierzeń. Lecz kilka wierszy dalej, po opisie błogosławionej śmierci spra­ wiedliwego, czytamy: „A taki ktury Bluźni przeciw Bogu i nauczy­ cielom Religii chociasz Ksiądz, jedzie to on Grześnik umze niedoczeka Księdza, tom zaopserwowal nawłasne oczy". Wręczająo mi te rysunki, Chajec był w okropnym nastroju. Powiedział, że nie chciałby wykonywać jeszcze raz takiej pracy, że jest nie­ wykształcony, na niczym się nie zna, nie bywał w świecie, niczego nie widział i dlatego nie ma co rysować. Gdy rzeźbi, przedstawia to, oo odczuwa; natomiast gdy pisze lub rysuje, zawsze ma wra­ żenie — tak było, gdy pisał pierwsze dwio ze swoich autobiografii — że żąda się odeń sprawozdań dla etnologów o zwyczajach i wie­ rzeniach ludowych. Chajec zaczyna taką pracę z pewną dumą, bo rzeczywiście jest dobrym kronikarzem, mającym wspaniałą pamięć; ale nagle uświadamia sobie przerażony, że wcale nie wie, gdzie kończy się to, co tylko zasłyszane i ogólnie bezmyślnie przy­ jęte, a gdzie zaczynają się jego własne przekonania. Dużo dał mi do myślenia głęboki niesmak Chajca wobec nieładu w swoich wie­ rzeniach, wobec już nigdy nierozwiązalnego zmieszania się włas­ nych rozpoznań, własnej instynktownej wiedzy z prefabrykowa­ nymi z góry bajkami dla prostego ludu. Lurka natomiast jest już definitywnie emanoypowany, wie dokładnie, w co wierzy, a w co nie. Wykonał na przykład płaskrzoźbę, która pokazuje jak stworzenie Nowego Nieba i Nowej Ziemi w wiecznej wiośnie następuje przez ostateozne zmartwyoh- 233 �wstanie Chrystusa. W popękanym grobie, z którego wyrasta Chrystus, pozostaje t r u p i a czaszka, k r z y ż i m a r t w y , t y m r a z e m raz n a zawsze z w y c i ę ż o n y diabeł. L u r k a twierdzi, że w świata, b y ł y b y zupełnie nio na miejscu. Diabeł, m ó w i L u r k a , w nicość, wiecznego ż y w o t a piekło przestanie nie jest istnieć. po­ Przeciwieństwem t u wieczno p o t ę p i e n i e i męka, lecz wyjaśnił, iż u c z y n i ł to umyślnie, ciągle zdradzającą bo właśnie Chrystusa. W k w e s t i a c h i k o n o g r a f i c z n y c h Chajec jest w y j ą t k o w o samo­ d z i e l n y . P r z y t y m jego o d k r y c i a nie r o b i ą w r a ż e n i a czegoś wy­ dumanego. Wyrzeźbiony przezeń odpoczywający C h r y s t u s , nie m a j ą c y g d z i e s c h r o n i ć g ł o w y , w y g l ą d a n a m o t y w z n a n y o d dawna, z okresu w i e l k i c h r u c h ó w r e l i g i j n y c h w X V w i e k u . L u r k a w tych da­ s p r a w a c h p o s m v a s i ę jeszcze dalej — u n i k a p o w t a r z a n i a w z o r ó w wie­ i k o n o g r a f i c z n y c h od d a w n a s p o w s z e d n i a ł y c h , k t ó r e nie wywołują wieczna, ostateczna ś m i e r ć . T r u d n o sobie w y o b r a z i ć , c i ą g n i e lej, a b y wieczysta szczęśliwość b y ł a pomniejszana w i d o k i e m moje pytanie K o ś c i ó ł jest i n s t y t u c j ą nowym świecie krzyż, śmierć i diabeł, j a k o r e k w i z y t y minionego p o r z ą d k u padnie Na j u ż w p a t r z ą c y c h n a n i o ż a d n y c h d o z n a ń . P r z e t w a r z a p o swojemu czystych m ą k piekielnych. C ł m j e c u k a z u j e , iż z p o m o c ą B o g a m o ż n a , n a g i m i d ł o ń m i po­ znr n i t e m a t y t a k , a b y m o g ł y d z i a ł a ć n a p a t r z ą c e g o j a k nowina, k o n a ć d i a b l a , i u w a ż a za z u p e ł n i e n i o n a m i e j s c u , g d y grozi się a b y m o g ł y w s t r z ą s a ć i wzruszać. T a k samo j a k nowe formy biedakowi s t w o r z o n y m nio dla niego p i e k ł e m . L u r k a graficzno Chajca n i g d y nie s p r a w i a j ą w r a ż e n i a czegoś wydumane­ idzie krok d a l e j : w caloj jego bogatej t w ó r c z o ś c i nie znajdzie się d i a b ł a p r ó c z go, t a k i z a s k a k u j ą c e , a r c y o r y g i n a l n e k o m p o z y c j e L u r k i tego jednego, j u ż wspomnianego, m a r t w e g o . (Nie trzeba p o d k r e ś ­ tylko lać, że martwego, pogrzebanego diabła ikonografia w ogólo nie zna.) O b a j , Chajec i n s t y n k t o w n i e a L u r k a ś w i a d o m o ś c i ą , znacznie niżej oceniają znaczenie kościelna zaś z pełną p o t ę g ę z ł a (a t y m s a m y m doktryny i ukazują spirytualności. L u r k a n i e l u b i n i e u s t a n n i e p o w i e l a n e g o w i z e r u n k u Chrystusa Frasobliwego. N i e porusza gdy o n tego t e m a t u , a przecież r z e ź b i starego w i e ś n i a k a w pozycji porusza, F r a s o b l i w e g o . N i e pro­ Chajec d u k u j e o n ż a d n y c h k r u c y f i k s ó w . A m i m o t e g o k r z y ż z n a j d u j e się w c e n t r u m jego t w ó r c z o ś c i . C i ą g l e n a n o w o o p r a c o w u j e i przerabia o l b r z y m i a p o t ę g ę zła, a b y t y m ła.twiej m ó c biednego t r z y m a ć za ten Kościołem po Chajec w y c z u w a , że b y ł y konszachty Kościół. chrześcijańskiej daje do z r o z u m i e n i a , a L u r k a t o w y r a ż a w p r o s t , że K o ś c i ó ł w y ­ uzdę. grzechu pierworodnego), niż to robi i s t o t ę starej ikono­ między sam symbol. Oto prostu olbrzymią Upadek belką, pod krzyżem; ale k r z y ż jest tutaj ogromnym ciężarem przygniatają­ a P a n a m i ; L u r k a z a ś o ś w i a d c z a celnie, bez w a h a n i a , ale t e ż i bez cym f a n a t y z m u , iż d l a K o ś c i o ł a n a j w i ę k s z y m n i e s z o z ę ś c i e m b y ł o u z n a ­ przedstawienie nie k t ó r e L u r c e n i e b y ł o z n a n e . W i n n e j p r a c y , r ó w n i e ż Upadku przez Konstantyna chrześcijaństwa za roligię państwową i przez t o p r z e m i a n a religii p r z e ś l a d o w a n y c h w roligię r z ą d z ą c y c h . Chajec unika krytykowania Kościoła. Kto wie, może to p r a w d a , iż t e n k t o b l u ź n i p r z e c i w „ n a u c z y c i e l o m r e l i g i i " , s k a z a n y jest na śmierć bez pociechy sakramentu. w płaskorzeźbie przedstawiającej pocałunek wielkiego skrycie kapłana żydowskiego, Natomiast Judasza Lurka przyodział wciskającego w dłoń z d r a j c y w o r e c z e k ze s r e b r n i k a m i , w m i t r ę b i s k u p a k a t o l i c k i e g o . U . 1 4 . J . L u r k a , Chleb życia, w y s . 33 c m . krzyżem, do Chrystusa Chrystus dźwiga jak swój ziemi ( i l . 7). U j ę c i e p r z y p o m i n a gotyckie w tłoczni, załamuje mistycznej się p o d ciężarem wyobrażenie, ludzkości, pod którą krzyż. K i e d y i n d z i e j z n o w u z n a k k r z y ż a s t a j e s i ę d l a L u r k i drogo­ wskazem. Z a p ł a k a n e j , zrozpaczonej M a r i i Magdalenie, obejmują­ cej k r z y ż i u c z e p i o n e j d o n i e g o , U k r z y ż o w a n y w s k a z u j e wyoiąg- n i ę t y m r a m i e n i e m , i ż n i e t u t a j j e s t j e j m i e j s c e , ż e n i e n a ł o ż y teraz rozpaczać, ale iść i n i e ś ć m i ł o ś ć w świat, aby dać świadectwo d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 c m . O k . 1 9 7 5 r . I I . 1 5 . E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Chleb, d r e w n o p o k o s t o w a n e , 1 9 7 4 r . U . 16. W ł . C h a j e c , Syn człowieczy, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 20 c m . O k . 1974 r . 14 234 Chrystusa �t e m u , co p o z n a ł a ( i l . 10). I n n y m razem, c h c ą c p r z e d s t a w i ć b i b l i j ­ n y werset „ J e s t e m w i n n y m drzewem, a w y l a t o r o ś l a m i " , w p a d ł na z u p e ł n i e m u nie znany, ale c z ę s t o w y k o r z y s t y w a n y w ś r e d n i o ­ wieczu m o t y w Chrystusa ukrzyżowanego na drzewie żyoia. Podobne w y o b r a ż e n i e w y b r a ł , g d y c h c i a ł p o k a z a ć , iż Chrystus jest p o t ę ż n ą o s t o j ą b r o n i ą c ą l u d z i przed u p a d k i e m w o t c h ł a ń . Z n o w u jest t u Chrystus u k r z y ż o w a n y n a drzewie ż y c i a , k t ó r e g o gałęzi t r z y m a się l u d z k o ś ć ( i l . 13). T o , że d ź w i g a n i e k r z y ż a nie jost wydarzeniem j e d n o r a z o w y m , że s ą r ó ż n e rodzaje przedstawia Lurka w rzeźbio ukazującej krzyża, Zbawiciela n i o s ą c e g o k r z y ż , k r o c z ą c e g o n a czelo u t r u d z o n y c h l u d z i , k t ó r z y dźwigają różne oiężary życia ( i l . 8). W y d a j e m i s i ę , iż n a j w a ż n i e j s z a przemiana m o t y w u k r z y ż a zachodzi u L u r k i t a m , gdzie p r z e n i k a j ą się nawzajem symbole k r z y ż a i kielicha. T a k samo j a k k r z y ż — kielich jost w c h r z e ś c i j a ń ­ s k i m p o j ę c i u s y m b o l e m cierpienia i zbawienia. T o k w ł a ś n i e w y rzoźbił L u r k a Upadek pod krzyżem, w k t ó r y m Chrystus pada p o d z b y t c i ę ż k i m k i e l i c h e m cierpienia ( i l . 11). Z u p e ł n i e nowego sensu nabiera u L u r k i scena n a G ó r z e O l i w n o j . M o d l i t w a Jezusa, a b y Ojciec, jeśli to m o ż l i w e , o d d a l i ł od niego „ t o n k i e l i c h " , nie z o s t a ł a w y s ł u c h a n a . U L u r k i Jezus wziął j u ż na siebie o g r o m n y kielich cierpienia i w y o i ą g a r ę k ę k u ś p i ą c y m uczniom, w z y w a j ą c darem­ nie ich pomocy. W związku z t y m na uwagę zasługuje fakt, że w średniowie­ czu, g d y p o w s t a ł y r u c h y d ą ż ą c e do zniesienia hierarchicznych r ó ż n i c m i ę d z y k l e r o m a l a i k a m i i ż ą d a j ą c e k o m u n i i p o d obiema postaciami, „ w z i ę c i e k i e l i c h a " s t a ł o się s y n o n i m e m b u n t u przeciw kościołowi papieskiomu, o d m a w i a j ą c e m u ludowi bożemu doj­ rzałości. L u r k a nie z n a ł tej h i s t o r i i a n i togo o k r e ś l e n i a , m u s i a ł y one j e d n a k od samego p o c z ą t k u z n a j d o w a ć się w jego p o d ś w i a d o ­ m o ś c i . J u ż od pierwszych prac kielich zajmuje w jego t w ó r c z o ś c i w a ż n e miejsce j a k o s y m b o l cierpienia i zbawienia, lecz r ó w n i e ż j a k o t o , co Chrystus chce p r z e k a z a ć k a ż d e m u aby ów, wspóldźwigając, partnerem współzbawiając, chrześcijaninowi, stał się Boga. J e d n a z pierwszych prac L u r k i dojrzałym przedstawia 16 bardzo smutnego Chrystusa t r z y m a j ą c e g o o l b r z y m i k i e l i c h . Czy nio p o z o s t a ł on sam z t y m kielichom, bo c h r z e ś c i j a n i e , zadowala­ j ą c się t y m , co K o ś c i ó ł i m ł a s k a w i e daje, nie chcieli „ w z i ą ć kielioha" ? O c z y w i ś c i e kielich jest d l a L u r k i t a k ż e przypomnieniem E u c h a r y s t i i , znakiem biesiadnej w s p ó l n o t y z Panom i przez to stwierdzeniem s e n s u a l n o ś c i p o b o ż n y c h u c z u ć . N o r m a l n ą k o ś c i e l n ą S p o s ó b , w j a k i kościół ukazuje z w y k ł e m u człowiekowi jego p r a k t y k ę k o m u n i i L u r k a u w a ż a za g o r s z ą c ą . M d ł a , prawie ama- Zbawiciela, nie m o ż e go z a d o w o l i ć . Z b y t w i o t k a i pozazmyslowa terialna hostia gniewa tego c z ł o w i e k a l u b i ą c e g o posilny chleb jost d l a ń o b e c n o ś ć Jezusa w Sakramencie na o ł t a r z u , niewystar­ i g a s z ą c y pragnienie n a p ó j . W i e l k i szacunek L u r k i dla rzeczy c z a j ą c e p r z y p o m n i e n i e o ziemskiej w ę d r ó w c e Chrystusa, dokona­ materialnych, będących symbolami prawd duchowych, świadczy, nej n i e w y o b r a ż a l n i e dawno, n i e w y s t a r c z a j ą c e r ó w n i e ż ukazywanie iż w p r z e c i w i e ń s t w i e do o p i n i i k o ś c i e l n e j , u w a r u n k o w a n e j przez nieba, w k t ó r y m , jeśli b ę d z i e ż y ł godziwie, znajdzie n a g r o d ę za ż y j ą c y o h w colibacio m ę ż c z y z n , najnormalniejsza z m y s ł o w o ś ć nie swojo ziemskie t r u d y . K o ś c i ó ł p r z e d s t a w i a j ą c niebo j a k o calko- musi się z n a l e ź ć w s p r z e c z n o ś c i ze s p i r y t u a l n o ś c i ą mistyczną. wicio nieziemski t a m t e n ś w i a t , nie z a ś j a k o wspaniale k r ó l e s t w o P o u c z a j ą o e b y ł o b y t u p o r ó w n a n i e ś w . Teresy Berniniego, u k t ó r e j b o ż e , czyni wszystko, aby p r z o k s z t a ł c i ć je w ideę m o ż l i w i e naj­ m i s t y c z n a ekstaza jest p e ł n a daremnie p r z y t ł u m i o n e j i s k r y t e j mniej a t r a k c y j n ą dla normalnego c z ł o w i e k a . Z p e w n o ś c i ą zgadza s e k s u a l n o ś c i , z c z ę s t o p r z e d s t a w i a n ą przez L u r k ę ś w i ę t ą grzesz­ się z powszechniejszym odczuciem t o , co m i p o w i e d z i a ł (z l o k k i m n i c ą M a r i ą M a g d a l e n ą , k t ó r a po p r o s t u kocha Pana Jezusa j a k o u ś m i e c h e m k p i n y ) A d a m Zegadlo, że m a n a d z i e j ę , iż w p o ś m i e r t ­ kobiota — c i a ł e m , sercom i d u s z ą . n y m ż y c i u zostanie d i a b ł e m . Obiecuje sobie po t y m p r z y n a j m n i e j mniej n u d y . N i o odpowiada m u wioczne ś p i o w a n i e w niobiosach. VII W legendach uwidacznia się, j a k sobie l u d w y o b r a ż a d a l s z ą Ciekawo b y ł o b y m ó c p r z e ś l e d z i ć wstecz gniow L u r k i przeciw­ o b e c n o ś ć Zbawiciela na ziemi. Najczęściej Jezus ( p r z e w a ż n i e ze ko u r z ę d o w e m u K o ś c i o ł o w i , poprzez Chajca, a ż do starej polskiej ś w . P i o t r e m l u b „Św. P i o t r i p a w ł e m " ) w ę d r u j e jeszczo po świe­ religijności ludowej. W polskich b a ś n i a c h l u d o w y c h klecha d o ś ć c i e W opowiadaniach t y c h staje się jednak c z ę s t o z Pana i M i s t r z a c z ę s t o jest p o s t a c i ą n e g a t y w n ą . W r a z z dziedzicem i ż a n d a r m e m — w ł ó c z ę g ą , ż e b r a k i e m i „ d z i a d o m " . Bw. P i o t r , k t ó r e m u nio po­ s t a n o w i ą oni t r ó j c ę w ł a d z y . N a tło ludowej z m y s ł o w o ś c i pozbawio­ m o g ł o t o , żo jest czczony j a k o piorwszy p a p i o ż , że spoczywa na nej k o m p l e k s ó w i nie p o t r z e b u j ą c e j s u b l i m a c j i — celibat u w a ż a n y n i m c a ł y a u t o r y t e t u r z ę d o w e g o K o ś c i o ł a , p o j a w i a się w jest raczej za s k a z ę i p o w ó d do d o w c i p ó w , n i ż za r e k o m e n d a c j ę . h i s t o r y j k a c h j a k o człowiek m a ł e j w i a r y , egoistyczny, ż a r ł o c z n y , tych Proboszcz jest k o ś c i e l n y m funkcjonariuszem, k t ó r y za odpowied­ m ś c i w y . N a t o m i a s t Zbawiciel n i ą o p ł a t ą (najczęściej o d c z u w a n ą za w y g ó r o w a n ą ) udziela ko­ i r o z s ą d e k w y ż s z o g o rodzaju. N i e k i e d y jednak, j a k c h o ć b y w le- niecznych s a k r a m e n t ó w . W i e r n y l u d b y n a j m n i e j nie w n i m w i d z i gendzie o zamienionej w k u k u ł k ę córce strzolca, w y s t ę p u j e on B o ż e g o c z ł o w i e k a , p r z e w o d n i k a w misteriach, Zbawiciela w ę d r u j ą ­ j a k o demon m s z c z ą c y się na t y c h , k t ó r z y nie o d d a j ą m u czci. ucieleśnia zasadę sprawiedliwości cego dalej po ziemi, s z u k a j ą c o g o s o l i d a r n o ś c i i s o l i d a r n o ś ć prze­ Kiedy k a z u j ą c e g o , ale w p i e l g r z y m i e i dziadzie. k t ó r e g o p a n d o m u zaprasza do s t o ł u i ugaszcza z szacunkiem indziej z n o w u jost zabiedzonym, c u c h n ą c y m żebrakiem, 23.5 �— o n z a ś p ó ź n i e j r e w a n ż u j e się za t o , z a p r a s z a j ą c swojego darza na wspaniały obiad w raju. Solidarność skromnym, szarym człowiekiem ledwo uwidoczniona w w legendzie zostaje m o c n o gospo­ Zbawiciela VIII ze Średniowieczna kościele, wyjaśnia podkreślona. * rezerwie ludowej p o b o ż n o ś c i wobec oficjalnego i jego ideologii t k w i ą , co m o ż n a Kościoła spostrzec w t w ó r c z o ś c i Lurki, zarodki wszystkich wielkich heretyckich r u c h ó w ludowych. W y ­ daje m i się ciekawe, ż e w Polsce t e r u c h y n i g d y się nie, r o z w i n ę ł y , m i m o iż b y ł y k u t e m u p r z e s ł a n k i . M o r d e r c z a d i a l e k t y k a t y c h r u ohów, które wychodząc od żądania kapłaństwa, prowadziły w bratorstwa bezlitosnym i powszechnego z kościołem sporze ze swojej s t r o n y r ó w n i e ż do f a n a t y z m u i nietolerancji, z o s t a ł a Polsce i w ł a ś c i w i e t y l k o Polsce o s z c z ę d z o n a . ( R u c h y te i s t n i a ł y w Rosji, a t a k ż e w Czechach, N i e m c z e c h , A n g l i i , F r a n c j i , I t a l i i , H i s z p a n i i ) . Może właśnie dlatego duch buntowniczy pozostał w rzeźbach L u r k i t a k ś w i e ż y , n a i w n y i a k t u a l n y , p o n i e w a ż w Polsce n i g d y się nie s k o m p r o m i t o w a ł , nie d o s z e d ł do zaprzeczenia nym jest c z y m ś stworzenie i w rodzaju historię katechizmu, człowieka, dzieło z b a w i e n i a , i s t o t ę Ś w . T r ó j c y , b o ż y p o r z ą d e k w n i e b i e i n a ziemi. Dominującym W katedra kosmogonię, s w y m pierwot­ obrazem w Monreale koło Palermo (koniec X I I w i e k u ) j e s t w y o b r a ż o n y n a a b s y d z i e o g r o m n y P a n t o k r a t o r ( i l . 3). Pod n i m widnieje o wiele mniejsza Madonna z Dzieciątkiem, 1 z a n i o ł a m i i ś w i ę t y m i . Z a ł o ż e n i e k a t e d r y p o d k r e ś l a z a r ó w n o nie­ b i a ń s k ą , j a k i z i e m s k ą hierarchię. M a r m u r o w a bariera oddziela k o ś c i ó ł l a i k ó w o d k o ś c i o ł a k l e r u . Z e w z g l ę d u n a t o , ż e k l e r jest w y ż e j p o s t a w i o n y o d zwyczajnego l u d u , o d n a w y do prezbiterium p r o w a d z i k i l k a s t o p n i . T a h i e r a r c h i a j e s t p o d k r o ś l o n a p r z e z spo­ sób, w jaki są umieszczone mozaiki wyobrażające wędrówkę. Chrystusa po ziemi. Przedstawienia wielkich misterii, Przemienie­ nia Pańskiego, Ostatniej Wieczerzy, W n i e b o w s t ą p i e n i a , znajdują s i ę w p r e z b i t e r i u m — n i e d o s t ę p n e d l a p r o f a n a . Z w y k ł y l u d musi z a d o w o l i ć s i ę p r o s t s z y m i c u d a m i , t a k i m i j a k u z d r o w i e n i e parali­ t y k ó w i ślepców. hasłom. W Na pierwszy rzut oka m o ż e wydać się p r z e s a d ą mówienie 0 aktualności takich e l e m e n t ó w b u n t u , jako że w w y n i k u niałych po drugiej wojnie światowej przekształceń k t ó r y w ostatnich p r e z b i t e r i u m p i ę ć d a l s z y c h s t o p n i w i e d z i e d o t r o n u bis­ po prawej stronie, k t ó r a znajdując się po lewicy Panto- zaist­ k r a t o r a , jest s t r o n ą g o r s z ą . P o s t r o n i e lepszej s t o i t r o n k r ó l a , ku społecznych, k t ó r e m u p r o w a d z i r ó w n i e ż p i ę ć s t o p n i . T o , ż e z a p a n o w a n i a Nor­ Kościół po prostu utracił możliwość bycia Kościołem J e d n a k ż e K o ś c i ó ł w Polsce, kupa możnych. dziesięcioleciach m a n ó w n a Sycylii, k r ó l t a k ż e w hierarchii kościelnej m i a ł wyższą rangę od biskupa, zostało wyrażone w wyrafinowany sposób: stracił resztki świeckiej w ł a d z y , t y m bardziej p r ó b u j e — j a k się l i c z b a s t o p n i j e s t t a k a s a m a , lecz s t o p n i e w i o d ą c e d o t r o n u króla zdaje — z a c h o w a ć w ł a d z ę we w ł a s n y m d o m u . Z tego w y n i k ł o , s ą w y ż s z e , t a k iż siedzi o n w y ż e j n i ż b i s k u p . N a d t r o n e m królew­ ku zdziwieniu w i e l u k a t o l i k ó w z Z a c h o d u , ż e w okresie w i e l k i c h re­ s k i m w i d n i e j e m o z a i k a p r z e d s t a w i a j ą c a k o r o n a c j ę przez Chrystu­ form kościelnych — polski katolicyzm b y ł wyraźnie sa zachowawczy 1 p r z y w i ą z y w a ł wielkie znaczenie do u t r z y m a n i a ścisłego r o z d z i a ł u Kościoła k a p ł a ń s k i e g o i laickiego. Wiejski'proboszcz, odmawiają­ króla Normanów Wilhelma I I , założyciela katedry. w a n i e cesarzy i k r ó l ó w b e z p o ś r e d n i o przez Chrystusa od X wieku dosyć często w sztuce Korono­ występuje wschodniochrześcijańskiej. cy Lurce p r a w a do posiadania w ł a s n e g o zdania w kwestiach życia W y m o w a tego jest o c z y w i s t a — z w i e r z c h n o ś ć jest przez duchowego, n i e t y l k o t o l e r o w a n a , lecz u s t a n o w i o n a ; za k r ó l e m s t o i Chrystus. występuje zgodnie z linią generalną Kościoła tego kraju. Katedra * Dopiero gdy Chajec stał w Monreale jest i d e a l n y m o d p o w i e d n i k i e m ziem­ skiego ś w i a t a . Ś w i a t n i e b i a ń s k i wzoruje się n a w i d z i a l n y m , się bardzo znanym rzeźbiarzem, niezaprzeczalnym uzasadnieniem istnienia na ziemi g d y m u z e a w Polsce i za g r a n i c ą z a c z ę ł y sobie w y d z i e r a ć j e g o p r a ­ i „ d o ł u " . P a n t o k r a t o r nie jest Z b a w i c i e l e m z N o w e g o ce, g d y w j e g o c h a c i e p o j a w i l i s i ę z b i e r a c z e wzywającym i okipy telewizyjno, dopiero w ó w c z a s jego s ł a w a w t a r g n ę ł a , o k r ę ż n ą d r o g ą przoz A m e ­ projekcją r y k ę , a ż do własnej parafialnej wioski. W ó w c z a s dopiero, m i m o rym iż o d boz m a ł a t r z y d z i e s t u l a t r z e ź b i ! n i e m a l w y ł ą c z n i e u z y s k a ł Chajec pierwsze zlecenie o d proboszcza stajenki betlejemskiej. T a k przeto s t a ł się Chajec artystą ludowym d o w i s k a . I co w a ż n i e j s z e , żadne Chrystusa dobiegając pracującym i n n e zlecenie — — ziemskiego utrudzonych panowania, odzwierciedla się ziemski Testamentu, i uciemiężonych; kwintesencją jest władcy, on w któ­ król. wyrzeźbienie k r e s u swej drogi, dla własnego śro­ nie sprawiło mu powiedział sobie świątki, tyle r a d o ś c i , ż a d n e g o innego nie t r a k t o w a ł z t a k ą p o w a g ą . już od dawna b ę d ę leżał w grobie ku jest „góry" mi „Gdy — c o ś ze mnie będzie przecież żyło w mojej w s i . " D l a niego liczy się ślad Byłoby wikłane i Kościoła się to bardzo i splątane cierpiącego prześledzić dziego c i e k a w e , g d y b y s i ę u d a ł o o d t w o r z y ć za- dzieje drogę ludzkich dwóch razem od uczynków z nurtów: ludem niedostępnego — Frasobliwego, nie królującego Kościoła bożym; i Pantokratora tronującego gdyby udało bezwzględnego — do sę­ Chrystusa j u ż , lecz s i e d z ą c e g o n a twardym własnego życia i twórczości t u , w rodzinnej wsi i parafii, a nie byle k a m i e n i u n a p r z e c i w s z a r e g o c z ł o w i e k a , w g e ś c i e f r a s u n k u i soli­ gdzie n a darności z t y m właśnie świecie. L u r k a daremnie czeka n a t a k i e zlecenie. A m o ż e n a w e t nie czeka. W s k a z u j ą c na biskupią m i t r ę wielkiego k a p ł a n a czającego zapłatę Judaszowi, powiedział m i , że w gruncie nie m o ż e wymagać od kościoła, aby w swoich r z e ź b a c h t a k niestosowno popierał rzeczy go, p ó k i wyraża poglądy. D l a obserwatora z z e w n ą t r z zakrawa na paradoks, że w t y m socjalistycznym kraju wielkie teologiczne t a l e n t y w ś r ó d rzy, t w ó r c y l u d o w e j s z t u k i sakralnej nie spotykanej Polską s ą przez Kościół ignorowani bądź rzeźbia­ nigdzie nie uznawani, a p a r c i a d o z n a j ą j e d y n i e ze s t r o n y ś w i e c k i e g o , a t e i s t y c z n o g o stwa, które umie uszanować nieprzemijające wartości rzeczy złożyło się n a to, że wstąpiwszy do niebios, Zbawiciel jeszcze r a z b y ł p o t r z e b n y n a z i e m i i m u s i a ł j a k b y p o w r ó c i ć . Wed­ ług katolickiej w i a r y , h i s t o r i a z b a w i e n i a o d b y w a s i ę w konkret- nyrn jako rzeczywista historia. Jedyny czasie — się ciałem, w określonej ukrzyżowany s y n B o g a stal chwili został zrodzony z Panny pod Poncjuszem Piłatem i pogrzebany p i e k i e ł , t r z e c i e g o d n i a z m a r t w y c h w s t a ł , w s t ą p i ł d o n i e b i o s , siedzi po­ p o p r a w i c y B o g a O j c a , s t a m t ą d p r z y j d z i e s ą d z i ć ż y w y c h i umar­ pań­ poza łych. Lecz w t y m ciągu w y d a r z e ń coś się zacięło. Gmina chrześcijańska nastawiona była na rychły p o k o j ą c y s p o s ó b . G m i n i e , a przede w s z y s t k i m szaremu oddzielić kowi, humanistycznych od religijnych. Poglądy -— t a k j a k i r z e ź b y — z j e d n e j s ą b r y ł y . S p i r y t u a l n o ś ć cały jego dorobek, jest jego jego przenika nierozdzielnym składnikiem. Ale powrót C h r y s t u s a , a t y m c z a s e m j e g o p o b y t w n i e b i e p r z e d ł u ż a ł s i ę w nie­ w ą s k o p o j ę t e r a m y religijności. Z r e s z t ą w rzeźbie L u r k i nie da się treści Marii, z s t ą p i ł do poza zawarte w symbolach c h r z e ś c i j a ń s k i c h , k t ó r y c h znaczenie w y k r a c z a Ł a d z M o n r e a l e n a d ł u ż s z ą m e t ę n i e b y ł d o u t r z y m a n i a . Wiele już wrę­ człowiekiem. zdanemu na skąpą, przydzieloną mu strawę człowie­ duchową, o d s u n i ę t e m u o d u c z e s t n i c t w a w w i e l k i c h m i s t e r i a c h , czas z a c z ą ł się d ł u ż y ć . Z a c z ą ł się o n r o z g l ą d a ć za z n i k n i o n y m s w o i m Zbawi­ s p i r y t u a l n o ś ć t a , n a co s t a r a ł e m s i ę z w r ó c i ć u w a g ę , n i e j e s t o d b i e ­ c i e l e m , z a c z ą ł o p u s z c z a ć w y z n a c z o n e m u m i e j s c e n a s a m y m dole g a j ą c ą o d spraw tego ś w i a t a p o b o ż n o ś c i ą , nie jest p o c i e c h ą — nar­ k o ś c i o ł a i u s u w a ć b a r i e r ę o d d z i e l a j ą c ą K o ś c i ó ł k l e r u o d Kościoła kozą. l a i k ó w . W t y m s a m y m czasie k i e d y z o s t a ł o w z n i e s i o n e Monreale, 236 �I I . 17. R o z a l i a B a r a ń s k a - D z i ę c i o ł o w s k a , G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e . Św. Kinga w falach morza, X 5 0 c m . 1 9 3 7 r. I I . 1 8 . M a r i a W i ś n i o s , R a t a j e , g m . W ą c h o c k , w o j . k i e l e c k i e . Przebicie f a r b a k l e j o w a n a p a p i e r z e , w y m . 65 X boku, a k w a r e l a , 1 0 0 x 7 4 , 5 c m . : Piotr W a l d o , b y ł y b o g a t y k u p i e c L y o n u , zlecił p r z e k ł a d b i b l i i n a t a k i t u w y o b r a ż e n i e wyrosłe z rozmaitych, czystych jak i też język l u d o w y . pogmatwanych . . " ź r ó d e ł jest dopasowane do konkretnej potrzeby p o b y t w niebie i nie z j a w i a się d u c h o w e j . K o ś c i ó ł j u ż p o d koniec X V w i e k u z a b r o n i ł przedstawia­ w swojej w s p a n i a ł o ś c i , a b y nareszcie d o k o ń c z y ć d z i e ł a z b a w i e n i a n i a tego t e m a t u , k t ó r y w ś r o d k o w y c h N i e m c z e c h przez k i l k a po­ i założyć, t a k j a k obiecał, k r ó l e s t w o b o ż e , zostaje przednich Chrystus, który na z i e m i ę , a b y uzewnętrznia przeciąga znowu cierpiał. Zmiana, się w sposobie jaka tu przedstawienia Wedle w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e g o sprowadzony się dokonuje, Ukrzyżowanego. ujęcia, ofiara j u ż się Cierpienie, strach i śmierć zostały i ukazywanie ich j u ż nie było potrzebne. krzyżu romańskim nie był umierającym, lecz 0 dzikim, nieokiełznanym się o g r o m n ą się p o c h o d z ą c e popularnością. ze W s o h o d u Za podanie jednorożcu, którego schwytać można j e d y n i e w ó w c z a s , g d y n a t r a f i n a d z i e w i c ę i o s w o j o n y j u ż schowa znakiem swój r ó g w jej łonie. Wcześniej widziano w jednorożcu z dziewicą przezwyciężone Chrystus cieszył t y m kryje dokonała; krzyż tego o k r e s u n i e b y ł p r z e c i e ż k r z y ż e m m ę k i , lecz zbawienia. dziesięcioleci wyobrażeniem wiszący na tryumfatorem symbol Chrystusa z Maryją. chyba sformułował D o m n i e m a n i e t o po raz pierwszy A l b e r t M a g n u s ; „ Ó w j e d n o r o ż e c jest Chrys­ t u s e m , k t ó r e g o w ł a d z y , w y o b r a ż o n e j j a k o r ó g , n i k t się nie oprze... za i władcą. D o p i e r o w sztuce g o t y k u jego m ę k a i opuszczenie z o s t a ł y Jednorożec reaktualizowane i uwiecznione. s a m ą m y ś l o w y w y ż s z e n i u s i ę s t r ą c i ł L u c y p e r a z n i e b i o s i za u g r y ­ ten wydawał się d z i k i m i nieokiełznanym, zienie j a b ł k a w y p ę d z i ł A d a m a z R a j u . P i e r w o t n y ś w i a t potopem, I X Sodomitów gdy zniszczył zaś piekielnym ogniem i siarką. Tak sro- ż y ł s i ę j e d n o r o ż e c w n i e b i e i n a z i e m i , a ż go p e ł n a c h w a ł y dziewica, Po w s t ą p i e n i u do nieba, Chrystus ł a t w o rozwiewa się w ideę, coraz b a r d z i e j t r a c i c i e l e s n o ś ć i o d d a l a s i ę o d s z a r e g o człowieka g d y w s z e d ł d o j e j z a m k u , p r z y j ę ł a d o s w e g o ł o n a i u c i e l e ś n i ł a go. D z i ę k i t e m u , wedle boskiego postanowienia, nieuchwytny mógł — a czystą ideę ł a t w o m o ż n a przerabiać na ideologię. T y m i , któ­ z o s t a ć s c h w y t a n y przez m y ś l i w y c h , to znaczy przez pogan i ż y d ó w ' rzy g o d a r e m n i e w y c z e k u j ą , s ą m a l u c z c y , s p r a w i e d l i w i i p o b o ż n i , 1 zgodził się u m r z e ć czyli c i , k t ó r y c h Natomiast dotyczą panowie, błogosławieństwa książęta Kościoła Kazania i świata na Górze. (przedstawieni w wizerunkach S ą d u Ostatecznego najczęściej w ś r ó d p o t ę p i o n y c h , podczas g d y n i e m a t a m b i e d a k ó w ) przebywa n a razie w niebiosach są zadowoleni, że Chrystus i nie przeszkadza i m w doglą­ B i e d a k , k t ó r e g o w i a r a n i e jest ś l e p a , lecz p r z y c a ł e j poboż­ daniu w ł a s n y c h ności z l e k k ą interesów. podszytą wać, że Zbawicielowi brał o n p a ń s k o ś c i nieufnością, musi pomalutku podejrze­ dobrze się w niebie powodzi, że m o ż e i z a p o m n i a ł o biedzie, k t ó r ą z o s t a w i ł za podania, się c z ł o w i e k i e m krzyżu." Syn Boży wcale nie miał i cierpieć j a k człowiek. Trzeba go b y ł o dopiero s k ł o n i ć , ba, p o d e j ś ć , p r z e c h y t r z y ć , a b y d a ł się schwy­ tać i zabić. W t y m prawie występuje jako pewnego bluźnierczym rodzaju wyobrażeniu przynęta, która dziewica doprowadza mysł został wyrażony z naiwną bezpośredniością. sobą. ochoty W takim nastroju mogło powstać wyobrażenie o mistycznym Jak ł y c h w N i e m c z e c h w ś r e d n i o w i e c z u w i e r s z y n i e s ł y c h a n y t e n po­ na­ przyjść na ś w i a t ? jednorożca. ochoty stać dobrowolnie na tajemniczego j e d n o r o ż c a do tego, ż e zasypia w jej łonie. W j e d n y m z powsta­ Być m o ż e ó w Z b a w i c i e l j u ż za p i e r w s z y m r a z e m nie m i a ł polowaniu na Wedle często w wierzeniach ludowych, Sfa piersi matki zaśnięty Ten, co przez świat niepojęty. Pobożną myślą przejęty Matczynym ionem objęty Został jednoróg ujęty. 237 �II. Plastyozne część tej jednorożec Jednakże zostaje a Chrystus w areszcie, wyobrażają trzynastowiecznych tylko rzeźbach p r z e b i t y przez m y ś l i w e g o n a łonie dziewicy. kogo w przeważnie francuskioh te nie wyjaśniają, dziewica i m y ś l i w y . turyńskie pozostawiają go We przedstawienia wyraźniejsze pujący przedstawienia idei. jednorożec, wszystkim 19. W ł a d y s ł a w C h a j e c , swoj polowania na wymowie, kogo przede z X V wieku lecz k w e s t i ę ś m i e r c i są jednorożca o t w a r t ą . M y ś l i w y m jest s a m B ó g Ojciec l u b z a s t ę ­ Archanioł Gabriel. Jednorożec znalazł schronienie u dziewicy w »hortus conclusus«. Przed ogrodem Archanioł brojony we włócznię i wiodący Zarówno jedną, jak i d r u g ą figurę aresztowanym" na s m y c z y p s y daje na uz­ trąbce Chajec nazywa „Chrystusem ( i l . 1 9 ) . D l a o b u s p o r z ą d z a w ł a s n o r ę c z n i e i sta­ rannie łańcuch, z a m y k a n y niekiedy d o k ł a d n ą imitacją wyobraża Niemieckie, a jednorożca d r e w n o p o l i e h r o m . , w y m . 1 8 x 2 6 e m . 1971 r. Nie warto by o t y m wspominać, majsterkowiczów, sztuczkach dziwy którzy lubują (np. „ G o l g o t a " rzeźbiarz, nie g d y b y Chajec się w t r u d n y c h do w butelce). J e d n a k ż e zajmuje się takimi kłódki. należał do wykonania Chajec, fidrygałkami, z jednego k l o c a całe sceny, n p . s t a j e n k ę b e t l e j e m s k ą , praw­ rzeźbi eliminując w s z y s t k o , co n i e jest d l a niogo i s t o t n e . J e ż e l i u w a ż a , ż e w żaden s p o s ó b nie m o ż o z r e z y g n o w a ć z obcego m a t e r i a ł u j a k o dodatku, czyni t o bez serca, a n a w e t w p r o s t n i o c h l u j n i o . I t a k z jednego t r a d y c y j n y s y g n a ł , że z w i e r z y n a jest osaczona. N i e jego zadaniem kawałka jest u d e r z y ć . W t y m p r z e d s t a w i e n i u , o d p o w i a d a j ą c y m Zwiasto­ w y k r o i ł c z e r w o n ą c h o r ą g i e w z w y c i ę s t w a dla swojego Z m a r t w y c h ­ w a n i u , j e d n o r o ż e c jest j u ż j a k b y pokonany. czerwonego plastiku, który wpadł mu kiedyś w ręce, wstającego, strumień krwi wypływający z boku Ukrzyżowanogo, chwytany X przez anioła do kielicha oraz czerwony krawat dla swojego L e n i n a ; i p r z y b i ł j e bez s k r u p u ł ó w g w o ź d z i a m i — Chrys­ N i e w a ż n e , że w polskiej sztuce l u d o w e j m i s t y c z n e ł o w y j e d n o r o ż c a nie s ą znane. W s p o m n i a ł e m o nich, p o n i e w a ż dość rozpowszechniono w y o b r a ż e n i e — chociaż w s p o s ó b w y i sięgający do ludowej p o d ś w i a d o m o ś c i pragnienie zmuszenia nie chcącogo nadejść pozostania ? Czy naprawdę taka pobożność ludo­ Zbawiciela p r z y b y c i a , a l b o , co n a j e d n o w y c h o d z i , c h c ą c o g o odejść nieco — cego g ł o w ę k u p a t r z ą o e m u — oraz d r u g ą f i g u r ę , nie ikonografii sztuki ludowej, jednak puszczalnie w więziennoj — nie na tej Chrystusa występującą siodzącego k a m i e n i u , lecz n a tradycji zwracają­ w pozycji ziemi, celi. J e d n ą n o g ę p o d k u r c z y ł , przy­ aby m ó c w geście Chrystusa Frasobliwego — oprzeć na kolanie łokieć, a na dłoni głowę, d r u g ą m a w y p r o s t o w a n ą i p r z y k u t ą do 238 k r a w a t do brzucha. blaszano t a b l i c z k i z w y t ł o c z o n y m i n a p i s a m i . U s t a l a j ą one figury, a czasami o p a t r u j ą Rzeźbiarzy trudności ją krótkim nazwę komentarzem. i malarzy będących analfabetami lub mających w c z y t a n i u i p i s a n i u c z ę s t o w y r ó ż n i a i n t e n s y w n y sto­ sunek do s ł o w a pisanego, z w ł a s z c z a d r u k o w a n e g o ; p r a g n ą co p r z e d s t a w i a j ą , d a ć możliwie ścisłą n a z w ę . N a p r z y k ł a d temu pan W i ś n i o s , u w a ż a n i e m a l k a ż d ą k s i ą ż k ę za c z a r o d z i e j s k ą l u b ś w i ę t ą Chajec c z ę s t o r z e ź b i ł „ C h r y s t u s a p r z y s ł u p i e " wedle „Frasobliwego", do obca'! małopolskiej, Chrystusa przykutego do s ł u p a i żałośnie w k r w i do b o k u , a L e n i n o w i I n n y c h a r a k t e r m a j ą w y k o n a n e przez Chajca d l a w i e l u rzeźb do gwałtowna, n i e u b ł a g a n a i n i e p o z b a w i o n a pew-nego o k r u c i e ń s t w a b y ł a b y spirytualności zupełnie tusowi strumień jaskra­ przedchrześcijańskiej. Czy n a p r a w d ę nie z n a l a z ł o b y się w polskiej s p i r y t u a l n o ś c i wej na wyrażają słupa. o b j a w i a j ą c ą t o , co d l a g ł u p c a pozostaje czegoś wymyślonego, rzyło czarno się rzeczywiście. na malowaniu białym, Żywoty rozumie zmienić u k r y t e . N i e maluje nigdj t y l k o t o , co w e d l e j e j p r z e k o n a n i a świętych, spisano w d o s ł o w n i e ; nie o d w a ż y ł a b y najmniejszego szczegółu. Uważa T o samo odnosi się do blaszanych się przj o b r a z y Zf niegotowo, d o p ó k i joj syn nie wypisze u dołu w i e l k i m i co p r z e d s t a w i a j ą . wyda książkaoł literami tabliczeł w y k o n a n y c h p r z o z C h a j c a z w i e l k i m s t a r a n i e m i t r u d e m . N i e sf �one dodatkiem do rzeźby, lecz kropką nad „ i " . W odczuciu Chajca, dopiero one czynią figurę dokumentem. Podobnie ma się chyba sprawa z łańcuchami, które Chajec wykonuje z największą dokładnością. Ich symbolika jest równie prosta jak zdumiewająca. To sam Chajec zakuwa swojego Chrys­ tusa we własnoręcznie wykuty łańcuch. Zakucie to oznajmia: nie dzieje się nam dobrzo; nie skończyła się Twoja męka, dopóki nam powodzi się tak źle; musisz więc pozostać z nami jako cier­ piący wśród cierpiąoych; rozumiemy, że odpowiadałoby Ci wstą­ pienie na niebiosa i odsunięcie się od wszystkiego, ale nie uwol­ nimy Cię, nie zadowolimy się obietnicą przysłania nam na po­ ciechę Duoha Świętego, który i tak nie będzie do nas dopusz­ czony. Podobna myśl zdaje się wyrażać opisany już „Upadek pod krzyżem". Upadły Chrystus wyraża solidarność z nie mogącym się podnieść biedakiem. Ale chodzi t u jeszcze o coś więcej — w kon­ templacji Chrystusa, którego przedstawił jako godnego pożało­ wania ziemskiego robaka, własna nędza nabiera dla Chajca sensu, zostaje uświęcona i podniesiona do rangi naśladowania Chrystusa. Lecz warunkiom tego, że Chajec może się podnieść ze swego upad­ ku, jest to, iż z taką stanowczością związał syna bożego z prochem ziemi . 3 Wspomnijmy t u jeszcze o starej przydrożnej kapliczce w Przytkowioach (Małopolska). Figura przedstawiająca Upadek pod krzyżem, umieszczona jest w jak gdyby sklepionej niszy, przypominającej loch. Chrystus i tak nie mogący już iść, został dodatkowo zamknięty masywną kratą. Wyjaśnienie, iż stało się to dla zabezpieczenia figury przed kradzieżą, jest nieprzekonujące. Krata pochodzi z czasów, gdy kradzieże ludowych rzeźb jeszcze nie weszły w modę. A może, gdy już o kradzieży mowa, krata ta oznacza, że szary człowiek nie pozwoli na odebranie mu jego biednego Chrystusa ? Rabunek taki grozi mu od czasów Konstan­ tyna. Również Pantokrator z Monreale jest jednym z wielu ukra­ dzionych ludowi i przerobionych Chrystusów. I I . 20. Jarosław Furgała, O. Kolbe, techn. mieszana. 1974 r. XI Chajec zatrzymał swojego,,Chrystusa aresztowanego" w sta­ nie cierpienia; ludowe legendy o trwająoej wędrówce Zbawiciela po ziemi ukazują go jako osobliwe połączenie wszechmocy i biedy. Niekiedy wyrządzone Chrystusowi cierpienia i rany odmalowane są ze szczególnym pietyzmem, z pedantyczną, jeżeli nie lubieżną dokładnością. Czy nie kryje się za t y m wyobrażenie, iż męka i krew Jezusa są naszym zbawieniem, lecz że ów Jezus chyba jeszcze nie dość cierpiał, że dalej musi przelewać swą krew, póki do naszego prawdziwego zbawienia tyle jeszoze brakuje ? A gdy mnie na sąd rano prowadzili Tam gdzie się sędzię byli zgromadzili Świadki fałszywe kupili B y mnie na śmierć potępili Srodze osądzili. A tam mnie w kącie jednym postawili I oczy moje szmatą zasłonili Twarz moją spollczkowali Pięściami poszyjkowaii Zbili i zdeptali. Przy t y m trzeba uwzględnić jeszcze inną rzecz, ubogi lud nie tylko żył w nędzy, nie tylko był lekceważony i eksploatowany, ale nadto dręczony. Dyby były przeznaczone dla maluczkich, nie dla dobrze urodzonych panów, zaś czarownice, które tak ochoczo palono, najczęściej wywodziły się z niższych warstw. Gdy przy­ równywano krzywdę i nikczemność wyrządzoną Zbawicielowi z krzywdą i nikczemnością odczutą czy to osobiście, czy jako kla­ sa na własnym ciele, znowu powstawała solidarność, zrównanie biednego chudziny i boskiego męczennika. Jednocześnie dawano też do zrozumienia panującym, iż uważa się ich nie tylko za łupieżców biedoty, lecz i za morderców Boga. Jedni żyłami wołowymi bili Drudzy z morskiego ciernia rózgi mieli Okrutnie mnie biczowali Ciało me sztukami rwali Srodze katowali. Przedstawienia tego rodzaju często były w niemieckim i ni­ derlandzkim malarstwie tuż przed reformacją i trwały aż do wo­ jen chłopskich. Większość owych malarzy była zaangażowana po stronie roformacji, a liczni z nich sympatyzowali otwarcie ze zbuntowanymi chłopami. Po stłumieniu powstań chłopskich obrazy te wyszły z mody w oficjalnej sztuce i jako „upadłe dobro kulturalne" przeszły do kręgu kultury ludowej. Tam ludzi cztery miliony było Miłosiernego żadnego nie było Który by mnie pożałował W mojej męce poratował Żadnego nie było. Jedna z pieśni, śpiewana od końca 17. stulecia przez pielgrzy­ mów na drodze krzyżowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, brzmi: Trzeci łańcuszki żelaznymi bili A tak mnie nimi okrutnie zranili Bili mnie aże do kości Nie było żadnej litości Człowiecze dla ciebie. Jedni mi biotem oczy zarzucali Drudzy mnie bijąc, na twarz moją plwall I nogami mnie deptali Jfa obie strony szarpali Srodze wyrządzili. 239 �T a stara pieśń jest d o k ł a d n i e p a s u j ą c y m obrazów m a l o w a n y c h przez Marię Wiśnios tekstem do (ur. w roku wielu g d y t r a d y c y j n y ś w i a t l u d o w y c h w y o b r a ż e ń z a c z ą ł z a n i k a ć i wie­ 1912). l u r z e ź b i a r z o m nie b y ł znany. A ż e b y s t w o r z y ć coś „ l u d o w e g o " , M i m o iż w i e l o k r o t n i e p r z e d s t a w i a ł a j u ż t e n t e m a t , s t a ł o p o w r a c a muszą do M ę k i P a ń s k i e j , do Chrystusa n a G ó r z e O l i w n e j , do (co Upadają­ oni albo tępo nie daje naśladować żadnego t o , co i n n i p r z e d zadowolenia), albo z a n u r z y ć nimi robili się w sobie, cego p o d k r z y ż e m , d o C h r y s t u s a s t a r a n n i e p r z y b i t e g o d o k r z y ż a , a b y w y c i ą g n ą ć z p o d ś w i a d o m o ś c i o b r a z y j a k b y l u d o w e . M o ż e się a przede w s z y s t k i m do Chrystusa z p o b o ż n y m w p r o s t s a d y z m e m w t e d y o k a z a ć , że ta p o d ś w i a d o m o ś ć sięga do okresu przedchrześ­ m ę c z o n e g o w izbie t o r t u r ( i l . 18). P a n i W i ś n i o s m a l u j e cijańskiego i znalezione t a m w y o b r a ż e n i a w y w o d z ą świętych ze szczególnym zamiłowaniem dla ich żywoty męczeństwa. rych się z prasta­ mitów. M o ż n a b y z a d a ć p y t a n i e — s k ą d się bierze t a k a ż ą d n ą k r w i reli­ g i j n o ś ć , ale w y d a j e m i s i ę , ż e b y ł o b y t o p y t a n i e X I I sformułowane fałszywie. Gdy J e ś l i P a n t o k r a t o r zostaje m o w a o sztuce l u d o w e j , m i m o w o l i roztacza się p r z e d oczami gigantyczna się przedstawienie „Cepeliada", „Mazowsza", rapsodia barw, nie wzruszające świątki znowu zmieniony na cierpiącego, to kryje kończące i przemiłe z p o w r o t e m s p r o w a d z o n y n a zie­ m i ę i , j a k g d y b y w karze za swe d ł u g i e p r z e b y w a n i e w oddali, się w t y m b u n t uciś­ nionych, niezadowolenio m a l u c z k i c h , k t ó r z y podczas mistycznej Chrystusiki. Ł a t w o uchodzi uwagi, że k u l t u r a l u d o w a — k u l t u r a biesiady zawsze z r e s z t ą w y k r a c z a j ą c a czysto etnicznie p o j m o w a n y Jest t o j e d n a k t y l k o j e d n a strona. O d w r o t n a s t r o n a tego samego l u d — m a o g r o m n ą rozpiętość. R o z c i ą g a się ona o d n i e w i n n y c h p r o c e s u n o s i c e c h y d z i a ł a n i a s a m e g o K o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł zdaje się ziemsko-rajskich b y ć g o t o w y w y d a ć l u d o w i tego Chrystusa, k t ó r e g o m u w poza o g r o d ó w p a n i B a r a ń s k i e j a ż do, t k w i ą c e j daleko przedchrześcijańskiej mentalności, mistyki krwawych wysoko postawionych, nigdy odpowiada elitarnej i przede chologii. być i A l e t e ż do „patologiczne", Kościół niedbale i na uboczu. niegdyś Ofiarowuje l u d o w i Chrystusa Boleśeiwego j a k o boskiego ekshibi­ P o g l ą d , iż wielkie o t c h ł a n i e o t w i e r a j ą się j e d y n i e w ludzi, przez zabrał, sprawuje jednak n a d n i m w dalszym ciągu ścisłą kontrolę. ofiar w obrazach pani Wiśnios. wykształconych nakarmieni byli zaś podchodzić z wielką który uparcie p o m i n a , co w y c i e r p i a ł zwykłych pokazuje swe r a n y , nieustannie i , wyliczając wiernemu ludowi przy­ wszystko psy­ co d l a n i e g o z r o b i ł , p r ó b u j e g o z m u s i ć , a b y o k a z y w a ł t a k i e p o s ł u ­ muszą s z e ń s t w o , p o k o r ę i o f i a r n o ś ć , j a k i e c e c h o w a ł y jego samego. Chrys­ ostrożnością. t u s t e n s p e ł n i a w g r u n c i e rzeczy t ę s a m ą r o l ę co P a n t o k r a t o r . G d y wszystkim niemądrej przypuszczenia, że takie p r z y p a d k i należy cjonistę, duszach P a n i W i ś n i o s , p r z y całej swej p r o s t o c i e , m a w sobie c o ś r o z m a ­ P a n t o k r a t o r t r z y m a p r o s t y l u d z d a l a o d siebie i a u t o r y t a t y w n i e r z o n e g o : j e s t o n a za p a n b r a t ze ś w i a t e m n a d z m y s ł o w y m i d u c h a ­ nakazuje m u trwanie na w y z n a c z o n y m miejscu, Chrystus Boleś- mi zmarłych. Zapewne dlatego, a przede swojego m a l a r s t w a (w jej okolicy c i w y brata się z m a l u c z k i m i — i zwiastuje i m to samo. wszystkim z powodu wieśniaczki nie m a l u j ą ) , Jednakże m i m o wszystko ó w Chrystus B o l e ś c i w y jest p o m y s ł e m spo­ dwuznacz­ łeczność wiejska jej nie akceptuje. W m i n i o n y c h stuleciach b y ł a b y nym. z niej idealna czarownica, sprawia z r e s z t ą w r a ż e n i e j a k b y p o d ­ u r z ą d z o n y , n a t o m i a s t przez c i e r p i ą c e g o ś w i a d o m i e w i e d z i a ł a o procesach c z a r o w n i c i z d a w a ł a sobie spra­ światem włada niesprawiedliwość — a ponieważ w t y m władaniu w ę z tego, ż e w i n n y c h czasach p o t r a k t o w a n o b y j ą z t y m s a m y m sam rzeczowym świetle. i pedantycznym okrucieństwem — jak Zbawiciela Przez P a n t o k r a t o r a K o ś c i ó ł twierdzi, ż e ś w i a t jest bierze udział, ukazuje samego dobrze C h r y s t u s a p r z y z n a j e , iż siebie w dość wątpliwym i m ę c z e n n i k ó w na jej obrazach. Pierwotna religijność w swej mroczności, X I I I przypominającej W y d a n e g o m u , ale t r z y m a n e g o dalej p o d k o n t r o l ą świat b a ś n i braci G r i m m , przejawia się nie t y l k o w dziełach p a n i Wiśnios. M a m w swoich zbiorach — aby wymienić j e d e n p r z y k ł a d — Zamordowanie Abla Ryszarda zna Sęka. Rzeźbiarz a z opowiadań biblijnych ten przez jeszcze Kaina, figurę dłuta mało scen, zdumiewająco nografii chrześcijańskiej, ujęcie: mord runek Męża Boleśeiwego albo też »Imago cierpiącego znalazł i A b e l p o d o b n i są do tak przyjść siebie przed n i m i b ł a g a j ą c e g o o życie A b l a — albo raczej, K a i n mistyczne i w się jako iż b ł a g a n i e widać wyraźnie, widzia­ nadludzkiej Abla oglądającego jest n a w e t nie powinno A l e t e n przez K o ś c i ó ł u s t a l o n y dystans m i ę d z y Chrystusem ny z perspektywy klęczącego, przedstawia że dla Wize­ przedstawia do g ł o w y , iż m o ż e m u b y ć p o d o b n y . j a k bliźniacy, z t y m , że K a i n jest o wiele w i ę k s z y o d k l ę c z ą c e g o miary mocarz. Z rzeźby osobliwej postaci, cierpiącemu w podobny sposób j a k Chrystus iko­ z u p e ł n i e archaiczne, p r a t y p o w e r y t u a l n y . Jego K a i n w Pietatis« prawie niemożliwe u t o ż s a m i ć się z t a k i m Chrystusem. Biedakowi i z ż y w o t ó w ś w i ę t y c h prawie nic nie jest m u znane. N i e z n a j ą c t r a d y c y j n e g o u j ę c i a tego t e m a t u w kościelną, c i e r p i ą c e g o C h r y s t u s a l u d sobie p o m a l u t k u p r z y w ł a s z c z a ł . choćby i cierpiącym l u d e m zostaje czasie r e f o r m a c j i przez wyobrażenia n y c h a r t y s t ó w . N a r y s u n k u z 1522 r o k u jest cierpiącym zniesiony przez ruchy poszczegól­ przedstawił starzejący się D i i r e r samego siebie z b i c z e m i r ó z g ą w r ę c e j a k o c z ł o w i e k a bezowocne, g d y ż K a i n ( w p r z e c i w i e ń s t w i e d o t e k s t u B i b l i i ) z ca­ dręczonego ł y m spokojem, a nie w afekcie w z n i ó s ł n a d n i m swój miecz i jest a u t o p o r t r e t o w i t y t u ł : Mąż najwidoczniej przekonany, że zabicie A b l a jest jogo o b o w i ą z k i e m . t a k i e u t o ż s a m i e n i a s i ę z z a s m u c o n y m C h r y s t u s e m n a l e ż ą w sztuce Sąsiad Sęka, konkurować pod szechnionych Bolesław Suska, k t ó r y względem nieznajomości i tradycyjnych religijnych mógłby śmiało najbardziej nione w polskiej sztuce l u d o w e j . ka wydumał jeszcze o s o b l i w s z ą i k o n o g r a f i c z n i e f i g u r ę . C h o d z i t u o d o ś ć w pobożnym Boleściwy. zuchwalstwie W późniejszych w Podgrodziu, człowieka nych m i podbródków, duży G d y o d w i e d z a m starego Buźnia- posiadającego największy nowych na, u dołu zaś, w znacznym odstępie, grupa ludzi w y r z u t e m l u b z n o w u po p r o s t u smutnie i bezradnie część obrazu p r z e d s t a w i a j ą c e g o Suski nie m a chcieliby poehwj'eić na załamywania w chmurach Mis­ rąk z tęsknoty. Świętą Rodzinę, uciekającą z w y k ł y m ośle, ale j a k b y w b y ć dolna W n i e b o w s t ą p i e n i e , gdzie ucznio­ wie z r o z p a c z ą w y c i ą g a j ą ręce do z n i k a j ą c e g o trza. U wyciągająca W z o r e m dla tej g r u p y m u s i a ł a balonie. D o k ł a d n i e tak objaśnił m i Suska s w o j ą p r a c ę : źli ludzie chcieli zgładzić nie Frasobliwych, którzy niezmierny podbródek. Diirer wego, k t ó r a „zmartwiony a P a n B ó g p o s t a n o w i ł w z i ą ć j ą d o siebie, do nieba. B o l e s ł a w Suska i pomyśleć nad tymi oskarżycielskim Chrystusów wystawiają jest uformo­ o ile m i w i a d o m o , jest pierwszym, dla Diirera wieśniak" z kołka, jost t a k ż e na Wielki który faski w y r a z e m m e l a n c h o l i i , siedzi s a m y m szczycie w ą t ł e j do garnka — przebity od tyłu masła, miski, nadnaturalnej i niepewnej koszyka, dzbanka wielkości mieczem ( i l . 2 2 ) . R y s u n e k z n a j d u j e s i ę w p o c h o d z ą c e j z 1 5 2 5 r . Nauce przykładami. rynek na dzieła polskiej r z e ź b y ludowej o t w o r z y ł się w momencie, 240 również, małego konstrukcji byłoby z tych światu, z s k o j a r z y ł Frasobliwego z c h ł o p e m . W pozycji Chrystusa Frasobli­ Jezusa, g d y p r z y s z o d ł n a ś w i a t ; Ś w i ę t a R o d z i n a m u s i a ł a u c i e k a ć , Warto Każdy grożąc tałych. właśnie z Budzisk odtrąbił historię zbawienia. zna­ w a n y n a p o d o b i e ń s t w o s w e g o t w ó r c y i k a ż d y r ó ż n i s i ę o d pozos­ Ci ludzie t y m razem ze zawsze w i d z ę u niego d w ó c h a l b o trzech kloc z dwiema scenami: w górnej części o d l a t u j ą c a Święta Rodzi­ ręce k u u l a t u j ą c y m . stuleciach uczonej do r z a d k o ś c i — ale a ż p o dziś d z i e ń s ą one rozpowszech­ z nim rozpow­ wyobrażoń, i melancholijnego, dając rzenia cyrklem i poziomicą Diirera mie­ i jest i r o n i c z n y m piojektem pomnika k u pamięci pokonania buntowniczych chłopów (którycli �II. tysiące właśnie w o w y m 21. J. roku wymordowali Lurka, książęcy Pocałunek żołnierze). Judasza, w fragment. sztuce ludowej. N i e m o ż e jej s y m b o l i z o w a ć ż a d n a maszkara, Nad znaczeniem r y s u n k u snuto wiele d o m y s ł ó w . D z i ś p r z y j m u j e ż a d n a paszcza piekielna. M o ż e j ą u j a w n i ć się za p e w n i k , i ż D i i r e r , kto owej nicości s p o g l ą d a w oczy — Chrystus Frasobliwy. Stwa­ który nie b y ł przyjacielem rewolucji, wyraził w s w y m szkicu p o m n i k a żal z p o w o d u doznanych chłopów niegodziwości przez i gorzkio szyderstwo z takiego nad nimi Chrystusa F r a s o b l i w e g o , Chajec przezwyciężyć w ł a s n ą r o z p a c z . C h r y s t u s F r a s o b l i w y , B ó g bez B o g a , j e s t w a r u n ­ uszlachetnią, t u postać smutnego chłopa, ukazując lecz t u i d z i ś . Te sprawy są mistyczne i równie go w p o s t a w i e z g o d n e j z a r ó w n o z p o s ę p n y m a u t o p o r t r e t e m z r o ­ k u 1492, j a k i z j e g o M e l a n c h o l i ą , a t a k ż e z C h r y s t u s e m F r a s o b l i ­ — wym Małej znakiem Pasji. O n i wszyscy — chłop, wielki artysta i Syn przedstawiony przez cennym rozmyślaniach o d a r e m n o ś c i wszelkich usiłowań, już nie potrafią ludzi, ich k o m u n i ą się b r o n i ć p r z e d r o z p a c z ą . C h r y s t u s F r a s o b l i w y j e s t t o Chrystus wydany melancholii i rozpaczy, pozostawiony śmierci, opuszczo­ ny przez O j c a i t y m s a m y m j a k b y bez B o g a . W t y m b e z g r a n i c z ­ należy darem, składnikiem świeckich ? W naga nicość nie da się przedstawić (ił. 14), u między j a k chleb Lurki wskazują jest Kołacza zaś obojgiem starych t u jakiejkolwiek na jednorodną rzeczywistość, nie zna p o d z i a ł u k i e , doczesne i transcendentalne, — chleb (ił. 15). C z y j e d n a z t y c h zasadzie nie w i d z ę Obie figury Jednakże U figur spraw różnicy, i t a m chodzi o chleb j a k o ż y w y p o k a r m , a zarazem chleb z n a jeszcze, c z y j u ż m o ż e człowiek. Chrystusa komunii ze ś w i a t e m Chrystus a t e i s t y c z n y . W się biedny, u d r ę ­ konkretne i Lurkę. do sztuki sakralnej, a druga odnosi się t y l k o do n y m s m u t k u niebo przestaje d l a niego istnieć, jest t o w t y m ujęciu tej sytuacji znajduje Kołacza eucharystii, ciałem Boży są w y s t a w i e n i na t ę s a m ą p o k u s ę . Zatopieni w p o n u r y c h czony próbuje tylko, k i e m boskiej g o d n o ś c i człowieka — i t o nie w dalekiej przyszłości, zwycięstwa. Diirer rzając i pokazać ten która na sakralne tu życia. nie i świec­ naturalne i nadprzyrodzone. 242 �c h ę t n i e o k r e ś l a ł a z a r ó w n o s o c j a l i s t ó w , j a k i k l e c h ó w j a k o ludzi nio z n a j ą c y c h ojczyzny. Z a s k a k u j ą c a jest p o p u l a r n o ś ć postaci ojca Kolbego w ś r ó d p o l s k i c h r z e ź b i a r z y w okresie coraz w i ę k s z e g o regresu t r a d y c y j ­ nego k u l t u ś w i ę t y c h . W konkursie „ W i e l c y Polacy, ich życie i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , zorganizowanym przez M u z e u m E t n o ­ graficzne w T,oruniu w 1974 r., prac p r z e d s t a w i a j ą c y c h o. K o l ­ bego — b y ł o 72, podczas g d y K o ś c i u s z k ę r z e ź b i o n o 65 razy, M i c k i e w i c z a — 42, C u r i e - S k ł o d o w s k ą — 34. W a ż n i e j s z e j e d n a k od ilości r z e ź b jest t o , że p o s t a ć ojca K o l b e g o jest, j a k się zdaje, bardzo bliska r z e ź b i a r z o m , dzięki czemu p o t r a f i ą j ą p r z e d s t a w i ć w s p o s ó b osobisty i świeży. Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a na p r z y k ł a d u m i e ś c i ł ojca K o l b e g o , o d m a w i a j ą ­ cego r ó ż a n i e c , w pewnego rodzaju klatce z d r u t u kolczastego, s y m b o l i z u j ą c e j o b ó z a j e d n o c z e ś n i e p r z y p o m i n a j ą c e j taberna­ k u l u m ( i l . 20). U B o l e s ł a w a A d a m i a k a p o s t a ć K o l b e g o znajduje się na tle w y o b r a ż a j ą c y m obozowe ogrodzenie, lecz r ó w n i e ż p r z y p o m i n a j ą c y m s k r z y d ł a lub o t w a r t e d r z w i c z k i t a b e r n a k u l u m , ( i l . 59, s. 223) Te n i e m a l na c h y b i ł t r a f i ł w z i ę t e p r z y k ł a d y jasno u k a z u j ą , j a k ą n i e z w y k ł ą ż y w o t n o ś ć m a , w b r e w wszelkim przypuszczeniom, s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w a w Polsce. O ojcu K o l b e nio trzeba d ł u g o opo­ w i a d a ć , zasada jego c z y n u , jego ś w i ę t o ś c i jest r z e ź b i a r z o m bliska. W m i ł o s i e r n y m o j c u K o l b e u c i e l e ś n i a się na nowo idea Chrystusa Frasobliwego. J e d n o c z e ś n i e p r z y k ł a d ten w y r a ź n i e ilustruje t o , co c h c i a ł e m w t y c h r o z w a ż a n i a c h w y k a z a ć : s p i r y t u a l n o ś ć ludo­ w a nie jest p o b o ż n o ś c i ą s k i e r o w a n ą w y ł ą c z n i e k u n i e b u , lecz s i ę g a do samego sedna h u m a n i s t y c z n e j k u l t u r y . W obawie, czy nie p o s u n ą ł e m się za daleko w m o i c h do­ m y s ł a c h , o d w i e d z i ł e m z n ó w Chajca w sierpniu 1976 r. B y ł w nie­ dobrym nastroju, smutny i mało komunikatywny. Przygłuchł jeszcze bardziej i n a r z e k a ł na zdrowie. N i e m i a ł ochoty na roz­ m o w y o Michale Archaniele, ale w s p o m n i a ł o Michelangelo i o t y m , że j a k i ś w a r i a t u s i ł o w a ł z n i s z c z y ć jego P i e t ę . W k o ń c u j e d n a k p o w i e d z i a ł , ż e c h ę t n i e pokazuje d i a b ł a j a k o „ o b r z y d l i ­ wego gada", bo „ d i a b e ł , k t ó r y się b u n t o w a ł przeciwko P a n u B o g u nie z a s ł u g u j e na lepsze przedstawienie". Mówił dalej, że tego św. M i c h a ł a , k t ó r y pokonuje d i a b ł a g o ł y m i r ę k a m i , sam w y m y ś l i ł . M o ż n a t u w i e r z y ć Chajcowi na s ł o w o , skoro w i n n y c h w y p a d k a c h bez w a h a n i a przyznaje się do tego, że t ę albo i n n ą r z e ź b ę w y k o ­ n a ł w e d ł u g w z o r u widzianego w kościele czy k s i ą ż c e . D o d a ł jesz­ cze, że nie wie, po co ś w . M i c h a ł o w i miecz i pancerz. „ P a n B ó g jest wszechmocny, j a k on c i pomaga, to i t a k wszystko p o t r a f i s z " . M a l a k o m u n i k a t y w n o ś ć Chajca m i a ł a tego dnia swojo po­ w o d y . S p o t k a ł e m się z n i m pierwszy raz po u k a z a n i u się a r t y k u ł u , w k t ó r y m a u t o r nie bardzo p a m i ę t a j ą c , co m u o p o w i a d a ł e m i nie z a d a j ą c sobie t r u d u sprawdzenia, n a p i s a ł o niedawno z m a r ł y m W ł a d y s ł a w i e Chajcu. M i m o m o i c h t ł u m a c z e ń , Chajec w dalszym c i ą g u m i a ł w r a ż e n i e , że j a sam u w a ż a ł e m go w t e d y za z m a r ł e g o . I jeszcze coś, o d w i e d z a j ą c y go razem ze m n ą m i ł o ś n i k chajcowej s z t u k i koniecznie c h c i a ł k u p i ć j a k ą ś r z e ź b ę , a Chajec za skarby ś w i a t a nie c h c i a ł m u niczego s p r z e d a ć , p r ó c z w y j ą t k o w o m a ł e j f i g u r k i Frasobliwego. G n i e w a ł a go nawet sama r o z m o w a na te­ m a t s p r z e d a ż y . Coraz bardziej chce o n m i e ć swoje r z e ź b y d o k o ł a , a ż e b y m ó c p o k a z a ć coś g o ś c i o m , k t ó r z y go o d w i e d z a j ą . Z r e s z t ą g o ś ć m i , o k t ó r y c h w t y m k o n t e k ś c i e najczęściej wspomina, są p r z e w a ż n i e dzieci, k t ó r y m l u b i o p o w i a d a ć p r z y p o m o c y swych r z e ź b święto i ziemskie historie. W p r z e c i ą g u l a t naszej z n a j o m o ś c i Chajec bardzo się z m i e n i ł p o d t y m w z g l ę d e m . K i l k a l a t t e m u r z e ź b y swoje c h ę t n i e sprzeda­ w a ł , a ceny, k t ó r e u s t a l i ł , b y ł y bardzo skromne. Cieszyło go po­ wodzenie jego r z e ź b . D w a l a t a t e m u pierwszy raz m i p o w i e d z i a ł : „ S p r z e d a ć to idzie szybko, ale robienie t o t r w a " . I coraz t r u d n i e j m u r z e ź b i ć , m a 72 l a t a — ale m ó w i , że m a 73 — i p r ó b u j e zatrzy­ m a ć p r z y sobie t o , co s t w o r z y ł , co jest k a w a ł k i e m jego ż y c i a . Może dlatego w y d a ł o m i się, że n i e c h ę t n i e p a t r z y na gości, bo n i e m a l zawsze coś c h c ą m u z a b r a ć . Coraz bardzioj się boi, żt w szystko m u się r o z p ł y n i e m i ę d z y p a l c a m i . Z a p y t a ł mnie w czasie na­ szej ostatniej r o z m o w y , czy j a t e ż m a m w r a ż e n i e , że czas biegnie teraz o wiele szybciej n i ż przed w o j n ą . S t w i e r d z i ł , że lata, p o r y r o k u , t y g o d n i e i d n i są coraz k r ó t s z e , a słońce ledwie wzojdzio — zaraz zachodzi i r o b i się w i e c z ó r . Chajec b y ł p o g r ą ż o n y w swoich problemach, w swoim s m u t k u . N i e m i a ł o m odwagi r o z m a w i a ć z n i m o P a n t o k r a t o r z e . Z a u w a ż y ł e m t y l k o , że m i a ł zrobionych p i ę ć n o w y c h , n o r m a l n y c h na pierwszy r z u t oka F r a s o b l i w y c h . Dopiero gdy z b l i ż y ł e m się do n i c h , z a u w a ż y ł e m , że k a ż d y z nich b y ł u w i ą z a n y na ł a ń c u c h u , p r z y m o c o w a n y do s ł u p a i z a m k n i ę t y za p o m o c ą k ł ó d k i . D u m n i e p o t w i e r d z i ł Chajec, że ł a ń c u c h y i kłód­ k i własnoręcznie wykonuje. 2 3 I I . 22. A l b r e c h t D ü r e r . P r o j e k t p o m n i k a . 1525 r. PRZYPISY 1 B y ć m o ż e nie z w r ó c i ł b y m t a k i e j u w a g i na Św. Michała Chajca, g d y b y m nie p o c h o d z i ł z k r a j u , w k t ó r y m w a r s t w a r z ą d z ą c a w y k o r z y s t a ł a s z c z e g ó l n i e bezwstydnie A r c h a n i o ł a . Tendencja zniemczenia Św. M i c h a ł a , p r z e k s z t a ł c e n i a go w g e r m a ń s k i e g o wo­ jownika i führera, w niebiańskiego Zygfryda, ma swoją tradycję. G d y m i a n u j e się wojowniczego a n i o ł a p a t r o n e m n a r o d u , t o w y m a g a się od niego, b y p r z e w o d z i ł w o j n o m p o d e j m o w a n y m przez ó w n a r ó d . W t e d y a n i o ł zostaje ś w i ę t y m z n a k i e m f i r m o w y m dla dośó b r u d n y c h i n t e r e s ó w . Cesarz W i l h e l m I I w ł a s n o r ę c z n i e w y k o n a ł szkic, na k t ó r y m Św. M i c h a ł z o g n i s t y m mieczom w z y w a n a r o d y E u r o p y — przed­ stawione j a k o g r u p a opancerzonych bab ( „ L u d y E u r o p y — b r o ń ­ cie waszych n a j ś w i ę t s z y c h d ó b r ! " ) — do w a l k i z n i e w i e r n y m i b a r b a r z y ń c a m i ; p r z y c z y m cesarzowi szło po p r o s t u o i n t e r w e n c j ę W Chinach. W ( k a t o l i c k i m ) „ L e x i k o n fuer Theologie u n d K i r c h e " , k t ó ­ rego 10 t o m ó w u k a z a ł o się w l a t a c h 1930—1938, na ilustracjach obok h a s ł a „ M i c h a ł " widnieje a r c h a n i o ł z u p e ł n i e p o d o b n y do j a k i e g o ś w o d z a g e r m a ń s k i e g o , a w d o d a t k u , j a k to w ł a ś n i e w ó w ­ czas w e s z ł o w m o d ę , wznosi on p r a w ą d ł o ń w p o z d r o w i e n i u . I n n y św. M i c h a ł , o f a l u j ą c y c h b l o n d w ł o s a c h , niósł p o l e g ł e g o ż o ł n i e r z a przed t r o n b o ż y — z a ł a t w i a j ą c m u , j a k z tego jasno w y n i k a , prze­ p u s t k ę do r a j u bez k o l e j k i i s ą d u . B y ł y t o ż e n u j ą c e p r ó b y przypochlebienia się ś w i e c k i m w ł a d z o m , p r ó b y udowodnienia, że n i e m i e c k i k a t o l i c y z m jest r ó w n i e narodowo n a s t a w i o n y j a k nazistowska k o n k u r e n c j a , k t ó r a Kolekcja L . Zimmerera — il. 2, 4, 5—&, 10—16, 18—21; Muzeum Etnograficzne w Krakowie — il. 17 Fot.: W . K o g a l i ń s k i — ii. 1, 3 (repr.), 6, 10, 15, 16, 22 (repr.); J . Sobolewski — il. 7, 8, 12, 14, 21; .1. Świderski — il. 2, 4, 5, 9, 11, 13, 17—20 242 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6c7dc1c359bccd7cd0f3fcfd067ce45.pdf 46d0ae17c120b24260022a1830fff03f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4124 Title A name given to the resource Wspólczesna rzeźba zwana ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WSPÓŁCZESNA RZEŹBA ZWANA LUDOWĄ Kończy się d a w n a r z e ź b a , c o r a z r z a d z i e j w i e j s c y wstawiają ś w i ę t e f i g u r y do opustoszałych świątkarze kapliczek — a cześnie j e s t o ś m y ś w i a d k a m i z d u m i e w a j ą c e g o rozwoju nej t w ó r c z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j . I n n a t o j u ż r z e ź b a , c o r a z jedno­ r z a n o s c h e m a t z a k o r z e n i o n y j u ż w t r a d y c j i , o k r e ś l a n o w i ę c siebie poprzez k u l t u r ę interpretacji był w a r i a n t p o d s t a w o w e g o s c h e m a t u . U p o d o b a n i a este- dalsza tyozne ś r o d o w i s k a oraz t r w a ł e , n i e m a l ż e niezmienne zasady war­ dawnej, t r a d y c y j n e j , n i e d l a w s i , l e c z d l a m i e j s k i e g o p r z e z n a c z o n a sztatowe odbiorcy. C z y j e s z c z e „ l u d o w a " ? C z y w o l n o n a m a r t y s t y c z n a j e d n o s t k i w y r a ż a ł a się przede w s z y s t k i m w wobec nowego zjawiska s t o s o w a ć u t a r t e n a z w y i k r y t e r i a o c e n y ? Nie z a m i e r z a m t u wchodzić w rozważania, war­ iant od wzoru, grupy. Granicą twórczej współczes­ kich co j e s t jeszcze, a co już nie j e s t l u d o w e . O k r e ś l e n i a ż y j ą d ł u ż e j n i ż t r e ś c i , które ograniczały zmianach polo i n d y w i d u a l n e g o wprowadzonych w manewru. s c h e m a t , ale nie Inwencja niewiel­ naruszają­ cych jego istoty. S t y l osobisty twórczości p o d p o r z ą d k o w a n y stylowi ulegają z m i a n i e . P r z y j m u j ę w i ę c s z e r o k ą w y k ł a d n i ę t e g o p o j ę c i a , ośrodka, Istnienie był regionu. sztuki wspólnej i typowej dla konkretnej grupy sądzę b o w i e m , ż e l e p i e j z g r z e s z y ć t o l e r a n c j ą i z a h a c z y ć o z j a w i s ­ regionalnej ko pograniczne, n i ż p o m i n ą ć fakty ta pełniła w kulturze wiejskiej. Sztuka „ s t o s o w a n a " , a więc strój, proszę w i ę c r o z u m i e ć w t y m przypadku jako zbitkę nowe i ważne. „Ludowość" kryteriów, wiązało zdobnictwo, się b e z p o ś r e d n i o architektura czy z funkcjami, rękodzieło — które sztuka charakteryzowały .jako p o j ę c i e w y j ś c i o w e d o c h a r a k t e r y s t y k i r ó ż n y c h g r u p i p r z e ­ g r u p ę , wydzielały ją spośród innych grup, a zarazem konsolidowa­ jawów r z e ź b y ły. współczesnej. Nim jednak p r z e j d ę do c h a r a k t e r y s t y k i , o h o i a ł b y m uwagę na s p o c y f i k ę t w ó r o z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j zwrócić wśród innych dzin s z t u k i l u d o w e j o r a z n a r ó ż n i c e , k t ó r e i s t n i e j ą m i ę d z y a współczesną r z e ź b ą dzie­ dawną Trwałość podstawowych warstwę kulturą informacyjną. Mówiła o zamożności domu, pokaźną gospodar­ ności i s p r a w n o ś c i gospodyni, o prestiżu. Strój w s k a z y w a ł na stan, hierarchię społeczną, wyróżniał panny, ludową. i silna więź z schematów g r u p y p r z y c z y n i ł y s i ę d o t e g o , ż e s z t u k a n i o s ł a ze s o b ą mężatki ozy w d o w y , ka­ w a l e r ó w i r e k r u t ó w . N a w e t z d o b n i c t w o czy haft m o g ł y pełnić po­ dobną Rzeźba a inne dziedziny sztuki ludowej rolę. Specyficzny „ k a n o n " l u d o w y w y n i k a ł więc nie t y l k o z cha­ W świadomości nowi b e z p o ś r e d n i e potocznej współczesna przedłużenie ceoh z e w n ę t r z n y c h , t a k i c h , j a k sztuki sztuka ludowa dawnej. sta­ Podobieństwo ornament, kształt, temat — su­ r a k t e r u twórczego procesu i przekazu turowych potrzeb geruje o i ą g ł o ś ć t r a d y c j i . O i l e j e d n a k w r z e m i o ś l e , m i m o w s z e l k i c h wet stępowania ciągłość ta wciąż jest wartością naczelną, w rzeźbie s t a j e s i ę c o r a z m n i e j w y c z u w a l n a . W i ą ż e s i ę t o z i n n ą strukturą procesu t w ó r c z e g o , z które w y s t ę p o w a ł y i w y s t ę p u j ą biarzem, p o m i ę d z y w z o r e m a innym charakterem pomiędzy jego rękodzieła n i e b u d z i n a rzeź­ „ludowość" o g ó l naszej w ą t p l i w o ś c i , t o p r z y jednoznacznej definicji. nych W rzeźbie wymykała tych samych determinowały spoistość presti­ s p r z y j a ł y , a na­ stylistyczną, trwałość I n n a b y ł a sytuacja r z e ź b y , i n n y charakter jej „ludowości". jakby ornamentalnych. poza tradycją miejscową, danej społeczności d o ś w i a d c z e n i o m poza wspólnym w a r s z t a t o w y m , nie nych wspólnych cechach l o k a l n y c h (zwłaszcza o ś r o d k ó w kultu), ze ś w i a d o m y c h d ą ż e ń d o k s z t a ł t o w a n i a odręb­ nie w y n i k a ł y one nego s t y l u lokalnego. W y n i k a to m i ę d z y i n n y m i z tego, że r z e ź b a nie p e ł n i ł a f u n k c j i p r e s t i ż o w y c h , nie m u s i a ł a w y o d r ę b n i a ć gurki o c e c h a c h i n d y w i d u a l n y c h , j a k wiejskiej, parafii, regionu. Nie konsolidowała swą formą rzemieślnicze, wią­ ż ą c s i ę ze s t y l e m r e g i o n a l n y m , a j e ś l i n a w e t m o ż n a m ó w i ć o p e w ­ ramach „ l u d o w o ś c i " l o k o w a n o b o w i e m z a r ó w n o p r y m i t y w n e f i ­ też i prac» wy­ kolorystycz­ motywów form, i z kul­ ale informacyjne, zestawień czy charakterystycznych Powstawała dla pojęcie t o n a s t r ę c z a w i e l e k ł o p o t ó w . R z e ź b a b o w i e m się i w y m y k a p r ó b o m a interpretacją. D o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a f a k t , iż podczas g d y wręcz związków, środowiskiem umiejętności, Funkcje ż o w e i p a t r i o t y c z n e p e ł n i o n e przez s z t u k ę l u d o w ą zmian w kulturze, społeczności. grupy społecz­ zaslugująco r a c z e j n a m i a n o s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j . Z a „ludowe" ności, i n a w e t t a m , gdzio ż y w i o ł polski k o n k u r o w a ł z niemieckim uważa się z a r ó w n o ekspresji, c z y u k r a i ń s k i m , i s t o t n e b y ł y r ó ż n i c e r e l i g i i i r y t u a ł u , a n i e spe­ dzieła w y j ą t k o w e rzec m o ż n a — j e d n o r a z o w e , wszechnie n a określonym i w typowe swej f o r m i e , figury występujące po­ obszarze. Nio dziwnego, ż e s p ó r o k r y t e r i a r o z g o r z a ł w sztuce l u d o w e j rzeźbiarskiej. Kłopotów t a k i c h nie n a s t r ę c z a ani haft, ani w y c i n a n k a , strój, malarstwo n a szkle czy plastyka obrzędowa. umiejscowiona w Ich „ludowość" środowisku, czasie i przestrzeni. „ L u d o w e " d a j e s i ę w t y c h d z i e d z i n a c h o k r e ś l i ć przez z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a i s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a miejsca i o k r e s u h i s t o r y c z n e g o . L u d o w y iłżecka o e r a m i k a , k u r p i o w s k a czy góralska 7 Ludow o b y ł o g a r n c a r s t w o Ł ą ż k a , K a r t u z c z y B o l i m o w a , gdzie c o c h y l o k a l n e o d g r y w a ł y m n i e j s z ą stwie, o l u d o w o ś c i przesądzała rolę, jak np. technika, spinka. a w „naturalny" Funk­ wskazywała na p o b o ż n o ś ć g o s p o d a r z y czy z a m o ż n o ś ć d o m u , d z i a ł o się to nie za sprawą by szoEOgólnej W nie formy Nawet wtedy, gdy (stylu), a przez zwielokrotnienie licz­ p r z e d m i o t ó w k u l t u , przez ich s t r o j n o ś ć czy w i d o m ą materialną, przez f u n d a c j ę krzyża czy rzeźbie dominowała funkcja cechy forjnalne, otaczano k u l t e m kultowa. W a ż n o więc lecz w y s t ę p o w a n i e i z obecnością wartość kapliczki. postaci świętych, których były które wiązano określone na­ dzieje. tam, kowal­ Funkcje kultowe (często również magiczne) w z o r e m b y ł y f o r m y przechowano przez t r a d y c j ę sprawiały, (np. w że obrzędo­ (a więc wym i sposobem wykonania.) cha­ i s p o t y k a n e w p r z y d r o ż n y c h k a p l i c z k a c h . R z e ź b y te, a t a k ż e słu­ rakter z d o b n i c t w a . Wymogi k u rzeźby rolę drugorzędną. po­ danego był więc łowicki pasiak, wycinanka zgodny z t w o r z y w e m , n a r z ę d z i o m rogionalno-ludowej f o r m y dzieł sztuki kultowej. cje p r e s t i ż o w e , i n f o r m a o y j n o c z y e s t o t y o z n o o d g r y w a ł y w p r z y p a d ­ przede w s z y s t k i m n a p r z y k ł a d z i e t w ó r c z o ś c i wydaje s i ę n i e p o d w a ż a l n a , cyficznej, pieczywie) a w religijnej rzeźbie — figury kościelne ż ą c e n i e r a z za i c h w z ó r d o w o c y j n e o b r a z k i , p o z b a w i o n e b y ł y zna­ warsztatu, utrwalone w przekazu u m i e j ę t n o ś c i , dyscyplinowały maty o b o w i ą z u j ą c e danej w procesie bezpośredniego rzemiosło. Wzory, społeczności ograniczały inwencji j e d n o s t k i , n a w e t n a j b a r d z i e j u t a l e n t o w a n e j . T e sche­ swobodę właśnie m i o n regionalnej deklinacji. r o w a ł się na rzeźby na świątkarz wzo­ figurze z miejscowej kapliczki, nie s t y l i z o w a ł swej jakąś miejscową się w preferencji o k r e ś l o n e j Nawot wtedy, modłę. gdy Cechy lokalne przejawiały t e m a t y k i , t y p ó w r o z w i ą z a ń , ale nie wzorce, p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e , i n t e g r o w a ł y g r u p ę i s t a n o w i ­ o d r ę b n e g o stylu. Jest to z r o z u m i a ł o . W y c i n a n k i czy stroje m o g ł y ły p r z e j a w j e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j . być wytwarzająo typowy produkt Haftując, zdobiąc izbę rzemieślniczego ośrodka, czy powta­ łowickie czy kurpiowskie, ale nie mogło być łowickie czy kurpiowskie w y o b r a ż e n i e B o g a i ś w i ę t y c h ! 199 �O ile w i ę c w hafcie, t k a n i n i e czy w y c i n a n c e w z o r e m b y ł a i n ­ na w y c i n a n k a ozy t k a n i n a , t o w r z e ź b i e p u n k t e m odniesienia b y ­ ła figura kościelna, schemat ikonograficzny. Skoro w rzeźbie — zwłaszcza dalej mowa, pojawiała wień, wynikała ona nie tyle cje drewnianej, bo o niej się transpozycja kościelnych z upodobań będzie przedsta­ estot5rcznyeh regionu, co z o d m i e n n e j ś w i a d o m o ś c i r e l i g i j n e j , z c h a r a k t e r u w i a r y , kazywanej pamięciowo, zapamiętanej m ę k i , legend i przypowieści. w Wiary, postaci jak „ucho igielne". K o m i k s o w y charakter potrzeba wewnętrznej b y ć p r z y t y m zrealizowana w ekspresji. sposób silniej P o t r z e b a to bardziej osobisty n i ż w r z e m i o ś l e , j a k o ż o w r z e ź b i e d e f o r m a c j a i e k s p r e s j a b y ł y uzna­ n y m i ś r o d k a m i w y r a z u , a o świętości przedstawienia tematyka. scen tradycji (zezwalając oczywiścio na innowacje nadzieja, przekazu emocjonalne, mogła głównie obrazów traktowanej rzeźbiarskiej prze­ w i a r y biednyoh i u c i ś n i o n y c h , a nie t y c h , k t ó r y m przyjdzie przejść przez Trzeba też podkreślić, że w twórczości n i ż w i n n y c h d z i e d z i n a c h l u d o w e j s z t u k i w y s t ę p o w a ł y motywa. Hafciarkę „sprawdzano" decydowała wiernością wobec z g o d n o z ogólnym k i e r u n k i e m u p o d o b a ń ) , a l e r z e ź b i a r z m i a ł z n a c z n i e w i ę k s z o pra­ wo religij­ do i n d y w i d u a l n y c h r o z w i ą z a ń . W rzeźbie wyższy był również stopień s e m a n t y z a o j i prze­ n y c h treści spłycał je, odbierał i m aspekt m i s t y c z n y i filozoficz­ k a z u o r a z n a w a r s t w i e n i a r ó ż n y c h s k o j a r z e ń e m o c j o n a l n y c h , ist­ ny. nienie w k u l t u r z e ludowej jedynie r z e ź b y o tematyco „Ludowość" wiejskiej w i a r y miała i inny, niż „ludowość" polegająca nego, n a charakter szerszy stylu. schemacie (mowa t u oczywiście wo-magicznej Transpozycja na więc na formie wyrazu artystycz­ kościelnych ludowej wzorów — gdy kapliczki czy nie była oparta świątka — wynikała z psychofizycznych możliwości świątkarza. Hafciarka czy toż garn­ przez nie, czy zabawce) symboliczne Pieta, dramatyczne powodowało, tematy — archetypy Upadek religijnej t y l k o o r z e ź b i e w y r a ż a j ą c e j , a. n i e obrzędo- pod ż e p r z e k a z y w a n o po­ takie, j a k Ukrzyżowa­ k r z y ż e m c z y F r a s o b l i w y — n a j b a i dziej a n i e k i e d y i osobiste treści: mękę, b ó l p o stracie ze z r o z u m i e n i e m w z o r u , k t ó r y interpre­ d z i e c k a , l i t o ś ć , k r z y w d ę , p r z e ś l a d o w a n i e , w i a r ę , n a d z i o j ę , ufność t o w a l i , ale r z e ź b i a r z s t a w a ł n i e t y l k o p r z e d z a d a n i e m technicz­ i carz n i e m i e l i k ł o p o t u gorycz. n y m ; m u s i a ł o n z r o z u m i e ć t e m a t , d o t r z e ć do jego w a r s t w y s y m ­ Dawna a współczesna b o l i c z n e j , p r z e ż y ć t e n t e m a t , c z y g o t y l k o p r z e k a z a ć z g o d n i e ze swoją nych wyobraźnią religijną, ze s w o j ą interpretacją ewangelicz­ treści. w i n n y c h dziedzinach w dyspozycjach zniodołężniały, sztuki ludowej, wynikały fizycznych. Inne miał przecież chwytający pomyślenia też z różnicy człowiek za kozik czy d ł u t o r ę k ą stary, nionawykłą do precyzyjnej pracy, a inne m ł o d y , sprawny, dobrze władają­ ludowa R z e ź b a , b a r d z i e j z w i ą z a n a z o s o b o w o ś c i ą t w ó r c y n i ż z tra­ dycją Ogromne różnice w interpretacji w z o r u , nie do rzefba r e g i o n u , z m i e n i a ł a s i ę s z y b c i e j n i ż i n n e d z i e d z i n y sztuki ludowej, wcześnioj estetycznej reagując twórców i na przemiany w świadomości odbiorców. W r z e m i o s ł a c h a n a w e t w z d o b n i c t w i e , p r o o e s o w i dezintegra­ cji dawnej kultury wanie dawnych w i e j s k i e j t o w a r z y s z y ł o p r z e d ł u ż o n e występo­ wzorów i nawyków e s t e t y c z n y c h . Nosicielami który i c h b y l i p r z e d e w s z y s t k i m l u d z i e s t a r s i . K o n f l i k t w upodobaniach w y k o n a ł w s w y m ż y c i u j e d n ą c z y k i l k a r z e ź b , a inne w i e j s k i rze­ m i ę d z y d a w n ą a n o w ą m o d ą w i ó d ł n i e t y l e d o p r z e m i a n w zdob­ mieślnik, nictwie, cy siekierą, znający t a j n i k i o b r ó b k i drewna. Inne amator, zawodowo trudniący się renowacją dawnych rzeźb co do o d r z u o e n i a d a w n e g o s t r o j u c z y h a f t u — n a rzecz i tworzeniem nowyoh. Różnorodności rozwiązań rzeźbiarskich sprzyjał brak sztyw­ n y c h zasad w a r s z t a t o w y c h , b r a k b e z p o ś r e d n i e g o p r z e k a z u u m i e ­ jętności z pokolenia w pokolenie. Przekaz taki istniał szych ośrodkach produkcji kultowej i w rodach w więk­ rzeźbiarskich, ale w i e l u ś w i ą t k a r z y d o c h o d z i ł o s a m o d z i e l n i e do w ł a ś c i w e g o sobie sposobu wypowiedzi. K a ż d y z nich zaczynał j a k b y od nowa, traktując wzór jako punkt wyjścia. Hafciarka czy kowal byli w stanie skopiować prace m i s t r z ó w starszego p o k o l e n i a , a w k a ż d y m razie wiedzieli, że j e s t t o w z a s i ę g u i c h m o ż l i w o ś c i , ale r z e ź b i a r z , z w ł a s z c z a morodny, nie dysponujący dużymi umiejętnościami sa­ obróbki drewna, możliwości takie m i a ł ograniczone. Mógł zbliżyć się do prostej, wyrazistej figury w w i e j s k i e j k a p l i c z c e , ale j u ż nie kościelnego w z o r u , nie do przedstawienia do z oleodruku czy bar­ dziej s k o m p l i k o w a n e j d e w o c y j n e j g r a f i k i . A skoro w z o r u nie m ó g ł p o w t ó r z y ć — m u s i a ł go interpretować. T r u d n o ś ć z b l i ż e n i a się do wzorca p o w o d o w a ł a , że ś w i ą t k a r z •— z k o n i e c z n o ś c i — u p r a s z c z a ł p r z e d s t a w i o n e b y ć zrozumianym, podkreślał a t r y b u t y , po je r o z p o z n a ć . B r a k u m i e j ę t n o ś c i postacie, których warsztatowych, a chcąc można było pozwalających na p o p r a w n ą i realistyczną interpretację ikonograficznego wzor­ ca, s p r a w i a ł , ż e r z e ź b i a r z m u s i a ł p o s ł u g i w a ć się i n n y m i wyrazu, przede w s z y s t k i m ekspresją. środkami Deformacja w rzeźbie lu­ dowej w y n i k a ł a więc nie tyle z przeżycia t e m a t u i mistycznego n a p i ę c i a , co z p o t r z e b y p o d k r e ś l e n i a t y c h cech p o s t a c i i s y t u a c j i , k t ó r y c h świątkarz nie u m i a ł w y r a z i ć w realistycznej konwencji. Deformacja b y ł a sposobem w y r a z u treści, k t ó r e artysta nujący ś r o d k a m i realistycznego charakterystykę Różny skich i aniżeli 200 dyspo­ poprzez psychologiczną. silniej lokahio ważył na tradycje. „odmieńców", produkoja warsztatów sprawności wypowiadał stopień sprawności warsztatowej pretacji tematu twórczość warsztatu (np. figurki różnicach i możliwości rozwiązań Jednocześnie rzeźbiących o wysokim istniała z wewnętrznej standardzie M a t k i Boskiej Skępskiej). inter­ rzeźbiar­ przecież potrzeby, rzemieślniczej 1 1 �II. I . M a r i a n B r u d e k , B o g o r i a , w o j . t a r n o b r z e s k i e . Matka Boska z Dzieciątkiem (fragm.), drewno polichrom., w y s . 22 c m . 1969 r II. 2. J ó z e f P i ł a t , D ę b s k a W o l a , g m . M o r a w i c a , w o j . k i e l e c k i e . Kapela anielska, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 25 c m . O k . 1 9 6 1 r. II. 3. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e . Pieta, d r e w n o , w y s . 5 2 c m . 1 9 6 6 r . I I . 4 . W . K r a j e w s k i . Pasja (fragm. o ł t a r z a ) , d r e w n o , w y s . C h r y s t u s a 49 c m . 1964 r . 201 �n o w y c h , m i e j s k i c h w z o r c ó w . A l e d a w n e w z o r y t r w a ł y siłą w pamięci starszego pokolenia, inercji w y k o n y w a n e -— p o o z ą t k o w o z n a w y k u , dla coraz rzadszych o d b i o r c ó w wiejskich, później na skutek zainteresowania publiczności miejskiej — dla obraźni twórców. tazji — muzeów, na k o n k u r s y , dla Cepelii i t d . w ujęciu Rzeźba O c z e k u j e s i ę o d n i c h n o w y c h r o z w i ą z a ń , fan­ tematu nietradycyjnego. współczesna śoią ż y w ą , k o n t a k t u j ą c ą jest więa w z nowymi dużym stopniu bodźcami i twórczo- doświadczeniami r z e ź b i a r z y . W i ę k s z o ś ć z n i c h c h o d z i ł a d o s z k ó ł , o g l ą d a ł a telewi­ dawnych form, które zję, ilustracje, c h o ć w y k o n y w a n e na wsi, nie p e ł n i ą j u ż d a w n y c h f u n k c j i . Auto­ m a s z e s z t u k i l u d o w e j . Z a c i e r a s i ę w i ę c c o r a z b a r d z i e j r ó ż n i c a po twór­ między Nastąpiła więe a u t o n o m i z a c j a nomizacja widoczna jest i w t y m , że t a d a w n a (w formie) czość istnieje, a czasom i p r z e k s z t a ł c a się poza ż y w y m przemian w upodobaniach, j a k b y głucha na czasu. D o p o m a g a j ą cza w tym dają od w y r o b ó w wszelkie podszepty konkursy, polityka komisje etnograficzne w rękodzieła spółdzielniach nurtem nagród, a zwłasz­ „Cepelii", które zgodności z dawnymi żą­ świadomością kształconych Obok świątków, które wyraźnie wywodzą obszar w s p ó l n y c h wanie wielu a m a t o r ó w na­ wiązują do d a w n y c h tradyoji, m a m y t u do czynienia z twórczo­ ścią ż y w ą , odzwierciedlającą w s t o p n i u w y ż s z y m , n i ż inne dzie­ dziny sztuki ludowej, m e n t a l n o ś ć t w ó r c y . Widoczne jest to szcza w t e m a t y c z n y o h p r a c a c h k o n k u r s o w y c h , u j a w n i e n i u się które zwła­ sprzyjają twórców z miast a nie wy­ i miasteozek. Wi penetracji. konwencją Sprzyja temu zaintereso­ ludowo-cepeliowskiej rzeźby. m i e j s c a , które zajmuje w kulturze. D a w n i e j r z e ź b a o b s ł u g i w a ł a s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , b y ł a więc z w i ą z a n a b e z p o ś r e d n i o i g ł ę b o k o z l u d o w ą k u l t u r ą , z potrzebami kultowymi i estetycznymi. P o w s t a w a ł a ona w o t o o z e n i u , gdzie i s t n i a ł a r z e ź b a o a n a l o g i c z n y m s c h e m a c i e . A l e d z i s i e j s z a rzeźba o b c a j e s t u p o d o b a n i o m i w z o r o m i s t n i e j ą c y m w ś r o d o w i s k u ma­ cierzystym, t o t e ż nie wszystkim z myślą wyobraźni. wiejskich w y s t a w y i kier­ N o t u j e m y w i ę c w a ż n ą r ó ż n i c ę m i ę d z y d a w n ą a współozesną skompli­ się l u b estetyczną plastycznie a m a t o r ó w rzeźbą,-różnic; W p r z y p a d k u r z e ź b y sytuacja jest j e d n a k bardziej cepeliowskich sklepów, d o c z n e j e s t t o r ó w n i e ż w i o h t w ó r c z o ś c i . P o s z e r z a s i ę o b s z a r gra niczny, schematami stylistycznymi. kowana. witryny funkcjonuje w n i m , p r o d u k o w a n a przede o mieście, o w y k s z t a ł c o n y m o d b i o r o y . Jeśli w i ę c n a w i ą z u j e ś w i a d o m i e d o w z o r ó w l u d o w y c h , t o s ą t o wzory Porównując tkaninę — mamy dawną do i współczesną czynienia z wycinankę, przedmiotem garnek a na pewno bardzo p o d o b n y m . R z e ź b a jednak odbiega od nych wzorów zarówno w kręgu podejmowanej ozy zrozumiałe, jako że w jest znacznie w i ę k s z a niż w oczekuje się, by tematyki, jak 202 dawne Dawniej produkowano z myślą o wiejskim wykach estetycznych i kulturowych, o rzeźbie swoboda twórczości wzorcu sztuki ludowej, którego a k t ó r y przechowuje miasto: oddziaływania. o d b i o r c y , o jego na­ t e r a z w i e ś r z e ź b i z myślą jednak „Cepelia", nie muzea. ma j u ż n a wsi, Nie s ą s i a d czy nie o p i n i a ś r o d o w i s k a — a l e k o m i s j a e t n o g r a f i c z n a l u b j u r y konkur­ schematy — przeciwnie — s u d e c y d u j e , c o j e s t , a co n i e j e s t „ l u d o w e " . W i e l u t z w . ludowych innych dziedzinach. Od r z e ź b y powtarzała sens w i ę k s z o ś c i k o n k u r s ó w książkowe. Z m i e n i ł się d o k ł a d n i e o 180 s t o p n i k i e r u n e k daw­ i w formie wyrazu artystyoznego. Jest to „cepeliowskie", muzealne, identycznym, polega właśnie na dopingu dla wy­ twórców świadomie rzeźbi „pod miasto". Słyszałem dziesiątki �I I . 5. S t a n i s ł a w F a l t y n , S z c z a w a , g m . K a m i e n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Św. Michał Archanioł, w y s . 4 0 c m . 1 9 7 5 r . I I . 6. S z c z e p a n M u c h a , Szale, g m . K l o n o w a , w o j . s i e r a d z k i e . Oskar Kolberg, w y s . 4 9 c m . 1 9 7 4 r . I I . 7. S t a n i s ł a w H o ł d a , N o w y S ą c z . Chrystus upadający pod krzyżem, d r e w n o , p a k u ł y , w y m . 1 6 x 4 6 c m ( p o s t a c i ) . 1974 r. narzekań, że t y l k o t a k i e r z e ź b y m a j ą z b y t , ż o c h c i e l i b y inaczej — z historią narodu, z tradycją ale w t e d y k o m i s j a o d r z u c a i m jest spontaniczna Zmieniły prace. się funkcje p e ł n i o n e przez rzeźbę. Dawniej one przede w s z y s t k i m k u l t o w e , d z i ś s ą e s t e t y c z n e . figury ś w i ę t e j m o d l o n o s i ę , o t a c z a n o do czcią. D z i ś stawia się j ą na półce z k s i ą ż k a m i , w i e s z a n a ś c i a n i e — p o n i e w a ż m a wać były Dawniej d e k o r o ­ wnętrze, j a k a n t y k , j a k stara b r o ń czy porcelana. Niektó­ ny, Przejawom tego reakcja na martyrologię narodu w latach woj­ eksterminację Ojca ludności K o l b e g o , ne. skiego. K i l k u poświęcone Ignacy pamięci w z postawiło własnym zmarłych w Oraczowa wystawił beatyfikację latach sumptem okupacji pomnik w obozach- upamiętniają­ cy Kolbego, c y k l p ł a s k o r z e ź b o tematyce obozowej (Oświęcim i Beł­ wdzięcznym przez s w ą p r o s t o t ę , b a r w n o ś ć , a z w ł a s z c z a n o ś ć ! W społeczeństwie coraz bardziej przyszłości" — r z e ź b a l u d o w a zaspokaja k i , sielskiej n a i w n o ś c i . Daje odczuwającym „szok poety­ też miłośnikom satysfakcjo arty­ styczne. Trudniej m ó w i ć o f u n k c j a c h r z e ź b i e n i a d l a t w ó r c ó w , s ą one inne w środowiskach rzeźbiarskiej pro- dukoji, i n n e u o s ó b t w o r z ą c y c h z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i t d . D o znanych w p r z e s z ł o ś c i f u n k c j i , takich, jak kathartyozna zaoja w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y w y p o w i e d z i ) , Szok, j a k i m b y ł o z a b ó j s t w o ego, n i e m a l w s z c z e g ó ł a c h w i d o c z n e w sprawił, że kilku z nich czasu wolnego, r z e ź b i e n i e j a k o awans Ojca prezydenta Kennedy'- telewizyjnych relacjach, (znam 7 przypadków) wyrzeźbiło prezydenta, a Skrętowicz swoją por­ kompozy- przywiózł z W o r o w a (w Szczecińskiem) do War­ szawy, b y j ą złożyć — jako kondolencję — w Ambasadzie nów Sta­ Zjednoczonych. (roali- niej w i ą ż ą c a s i ę t y l k o z r o l i g i ą ) i k u l t u r o w a ( r z e ź b i e n i e j a k o s p o ­ itd). Z m n i e j s z a s i ę n a t o m i a s t oję specjalnie Setki — a chyba komercyjna, komemo- ratywna, k o m p e n s a c y j n a — d o s z ł y t a k i e , j a k d y d a k t y c z n a ( d a w ­ sób s p ę d z a n i a temat R z e ź b i a r z e r e a g u j ą n a zdarzenia, k t ó r e p o r u s z y ł y silnie i c h wyobraźnię. tret zamordowanego bowiem z r ó ż n i c o w a n e , podjęło żec) s t w o r z y ł Z y g m u n t S k r ę t o w i c z i t d . n a i w ­ potrzeby prostej rzeźbiarz}' Pol­ pomniki Polski, r o d z i n n e j w s i , p r z e s z ł o ś c i ; d l a w i e l u j e s t j u ż t y l k o kowo t a n i m ( d o n i e d a w n a ) , ł a d n y m p r z e d m i o t e m a r t y s t y c z n y m , kilkudziesięciu Polsce, 1000-locie P a ń s t w a rym o d b i o r c o m r z e ź b a l u d o w a w i ą ż e s i ę e m o c j o n a l n i e z p o j ę o i e m stosun­ Millenium, żydowskiej takie rocznice, j a k rzeźbiarzy Kamiński ludowej kultury. w a ł o , j a k i e noszono zdecydowanio potrzeba wypowie­ cha­ tysiąoe rzeźb powstaje po to, aby stroje, jakie b y ł y obrzędy, obyczaje. M o m e n t d y d a k t y k i łączy się z d u m ą chłopską. W i e ś z wolna społeczny dzi t r e ś c i r e l i g i j n y c h . W i ą ż e s i ę t o n i e t y l k o z o z m i a n a m i w nawet p o k a z a ć wspólozesnym, zwłaszcza młodzieży, j a k to dawniej by­ przestaje my się w s t y d z i ć swej p r z e s z ł o ś c i , b i e d y . Z n a m i e n n e , żo for­ w y r a z u tego b y w a j ą z a c z e r p n i ę t e ze w s p ó ł c z e s n j ' c h wzorów rakterze r e l i g i j n o ś c i w s i , a l e p r z e d e w s z y s t k i m — z i n n ą r o l ą w s p ó ł ­ kulturowych. czesnej r z e ź b y , ze z m i a n ą j e j f u n k c j i artystyczną, o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h legendy śląskie i o f i a r o w a ć te obrazy tysią­ ze z d e c y d o w a n y m r o z s z e r z e n i e m k r ę g u p o d e j m o w a n e j t e m a t y k i . cowi szkół, aby młodzież z a p o z n a ł a się z k u l t u r ą l u d o w ą i historią z sakralnej n a Nie s p o s ó b p o m i n ą ć t u w a ż n e g o f a k t u . W rzeźbie ludowej ujawnia s i ę , i t o s t o s u n k o w o s i l n i e , p o o z u c i e e m o c j o n a l n e j więzi Śląska. siąclecie Maria Lenczewska postanowiła namalować J u l i a n B r z o z o w s k i ze S r o m o w a p o d Ł o w i o z a m postanowił wyrzeźbić pochód historyozny, tysiąc na Ty­ wszystkie 203 �Dwa rodzaje wojska, k r ó l ó w , w y b i t n e postacie n a u k i i sztuki, l u d n o ś ć typy osobowości twórców w i e j s k ą w s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . W y k o n a ł b l i s k o 300 — " w znacz­ nej c z ę ś c i r u c h o m y c h f i g u r , k t ó r e u m i e ś c i ł n a t a ś m i e rowej. Po latach pracy i zainwestowaniu stukilkudziesięoiu ty­ sięcy złotych w y b u d o w a ł solidny, ł a d n y budynek „ M u z e u m ro- dzinnogo" się w Sromowie, z jego r u c h o m y m i ją łowicką, gdzie zwiodzająoy może zapoznać „ s z o p k a m i " — pochodem tysiąclecia, humorystycznie potraktowanym procos- weselem, giem P o k o j u " itd., a t a k ż e z d a w n y m i r z e ź b a m i wuja, ludową sztuką matki patrywane dwóch „czystą" córki, oczywiście złożone. W toż chęć ufundowania i własnych pomnika, który t w ó r c y j u ż nie b ę d z i e . P r z e d p ó ł w i e k i e m przy­ umiejęt­ zostanie, Brzozowski gdy wystawił­ b y zapewne w ł a s n y m s u m p t e m k a p l i c z k ę czy k r z y ż z nazwiskiem nio tak daw­ no d o S r o m o w a z i n n e j w s i . B r z o z o w s k i z o s t a ł co p r a w d a s o ł t y ­ jest z n a k o m i t y m g o s p o d a r z e m , ale „swoim". Budując wciąż muzeum, które ma nie jest we stanowić do c h w a ł y dla całej w s i , c h c i a ł p o k a z a ć , k i m jest, swoją wsi powód wywindować pozycję. złożona. k o w i e r z e ź b i ą dla z a r o b k u , ale r ó w n i e ż i d l a w ł a s n e j re Bracia nie jest ich i zewnątrz- potrzeba dla których autoekspresji. podsta­ Tworzą nawet o d b i o r c ó w , p o n i e w a ż r z e ź b i e n i e j e s t dla egzystencji, spełnienia filozoficznych siebie, wyra­ czy emocjonalnych, któ. przepełniają. rzeźbie tyle w figuralnej potrzeba sferzo d z i a ł a l n o ś c i autoekspresji manualnej, nie przejawia tyle w się potrzebie religijnym, artystycznym. nostek wyalienowanych z normalnego życia czy to na swej „ i n n o ś c i " , czy k a l e c t w a , c h o r o b y , n i e u m i e j ę t n o ś c i sowania się. B y w a wyższy poziom też, że p r z y c z y n ą przeżywania, wadzić w niesprzyjających Bodźce wystawa a r t y s t y c z n ą , z p o t r z e b ą takiej czy c z a s e m ze świadomością roli, którą się in­ chce wewnętrzne działalności albo na twórczej skutek przysto­ d z i a ł a l n o ś c i jest w r a ż l i w o ś c i — co też może pro­ w a r u n k a c h d o z a k ł ó c e ń r e l a c j i z oto­ konkretyzują się w określonej formie skutek równolegle w y s t ę p u j ą c y c h wyraźnyoh z a m i ł o w a ń ( n p . p r e d y s p o z y c j i d o w y r a ż a n i a s w y c h m y ś l i i odozuć na słowie, piśmie, w r z e ź b i e o z y f o r m a c h p a r a - t e a t r a l n y c h ) albo skutek przypadku, który sprawia, że człowiek konkretyzuje s w o j ą p o t r z e b ę w y p o w i e d z i r z e ź b i ą c , m a l u j ą c czy g ł o s z ą o innym swoją prawdę. R z e ź b y Romana Śledzia, Malinówka, gm. Cyców, woj. chełmskie, drewno polichrom. w y s . 2 1 c m . I I . 9. Pieta, w y s . 22 c m . 204 do rozróżnienie nazwać: wewnątrzsterowną religijnych, filozoficznym, cjonalnym, z satysfakcją odegrać. sprowadzić „ d ł u b a n i a " , co w c h ę c i s t w o r z e n i a w o k ó ł s i e b i e ś w i a t a i n n e g o od w może się codzienności, dawania wyrazu swoim przekonaniom Sus- satysfakcji, dla pozycji w e wsi, dla splendoru, j a k i m jest dla nich i treści W ozy n a g r o d a w k o n k u r s i e . M o t y w k o m e r o y j n y w i ą ż e się z a m b i ­ kompensacji, dadzą parafrazując czeniem. M o t y w a c j a twórczości jest zazwyczaj nej które R e g u ł ą j e s t , ż e b o d ź c e w e w n ę t r z n e d z i a ł a j ą n a j s i l n i e j u jed­ J o s t jeszcze j e d o n p o w ó d . B r z o z o w s c y p r z y s z l i w pełni bodźcom w t e d y , g d y nie z n a j d u j ą fundatora. Dziś buduje muzoum. sem, można widzenia, grup, „ W e w n ą t r z s t e r o w n i " — to rzeźbiarze, wowym patriotyczno-dydaktycz- nyoh będzie to duma z rodzinnych tradycji n o ś c i , ale punktu storowną. żenia Motywacje twórczości bywają tego n i c h f o r m ą roalizaeji swej Łodzi. p a d k u Brzozowskiego, obok o l e m e n t ó w z podstawowych Riesmanowskie, „Wyści­ (pająki, kodry, ozdoby) i obrazami absolwontki L i c e u m Plastycznogo w M o t y w a c j e w i ą ż ą s i ę z r o d z a j e m o s o b o w o ś c i t w ó r c ó w . Roz­ transporte­ 1 9 7 6 r . I I . 8. Chrystus i Matka Boska Bolesna,. �Rzeźbiarze „wewnątrzsterowni" form w y r a z u , t e m a t ó w czej n i e ś w i a d o m i e , czy nie szukają na sposobów wypowiedzi. spontanicznie — własne wizje zewnątrz Budują ra­ formy ich i realizacji. N i e b a r d z o i c h o b c h o d z i , c o i j a k r z e ź b i ą i n n i , formy a d o k w a t n o j d l a swych napięć emocjonalnych, a formy, w k t ó r e j się mogą szukają zarazem wypowiedzieć. Są j a k b y p o z a w z o r a m i i m o d ą , p o "a t y m , c o r o b i ą i n n i , tworząc, p o s ł u g u j ą si^ę p r z e c i e ż a l f a b e t o m k u l t u r y , w k t ó r e j rośli, , , i k o n o m a m i " , które utrwaliła ich pamięć i świadomość. Dostrzoc t o m o ż n a n a p r z y k ł a d z i e N i k i f o r a . , w o b r a z k a c h którego wyraźnie w i d o c z n y j e s t z a s ó b j o g o o b s e r w a c j i i u t r w a l o n y c h w mięci p e j z a ż y , budowli, fragmentów 'IV w s z y s t k i e e l e m e n t y z e w n ę t r z n e j cerkiewnego realności ale wy­ pa­ malarstwa. podporządkowane są w y o b r a ź n i m a l a r z a , s c h e m a t o m w y p r a c o w a n y m przez niego „ Z e w n ą t r z s t e r o w n y c h " jest znacznie w i ę c e j , d o m i n u j ą wszę­ i adekwatnym do jego umiejętności. dzie— i w t w ó r c z o ś c i p r o f e s j o n a l n e j , i w ludowej, i wśród ama­ torów. R z e ź b i ą c z y m a l u j ą , s z u k a j ą c w z o r c a p o z a s o b ą . W y p o w i a ­ dają się p o p r z e z f o r m ę z n a l e z i o n ą p r z e z i n n y c h , w r a m a c h i s t n i e ­ jącego s y s t o m u . ( G d y s y s t e m t e n z a k ł a d a w y n a l a z c z o ś ć , r o b i o n i e czogoś, czogo j o s z c z o n i o b y ł o — r o b i ą t o b e z wahania, na zasa­ dzie ś w i a d o m e g o w y m y ś l a n i a n o w y c h k o m b i n a c j i — c z e g o p r z y ­ kłady ł a t w o d o j r z o ć n a w y s t a w a c h w s p ó ł c z e s n e j Są w ś r ó d nich znakomici artyści, sztuki). i przeciwstawiając we­ wnątrz — z e w n ą t r z s t e r o w n y m , n i e t w i e r d z ę b y n a j m n i e j , ż e j o d n i są „ l e p s i " o d d r u g i c h . S ą j e d n a k „ i n n i " , a w r z e ź b i e l u d o w e j to swoje k o n s e k w e n c j e . R ó ż n i c e p o l e g a j ą n a p i e r w i a s t k u nicznej t w ó r c z o ś c i , na kierunku reakcji. Na ma sponta­ introwertyczności i okstrawertyczności. P r z y p o m i n a j ą c te J u n g o w s k i e k a t e g o r i e p o d z i a ł u , częściowo pokrywająco się z p o j ę c i e m s t e r o w n o ś c i , s t w i e r d z a m t y l k o , ż e ca­ 11 li. 10. Chrystus u słupa, wys. 27 cm. I I . . Zdjęcie z krzyża (fragm.), wys. c a ł . 22 cm. la rzecz d o t y c z y t y p ó w o s o b o w o ś c i , i w o g ó l n y m aspekcie nie prze­ s ą d z a wcale „ n o r m a l n o ś c i " jednych lub drugich. K a ż d y artysta tworzy zresztą z potrzeby wewnętrznej, fakt, że m a l u j e , pisze czy k o m p o n u j e ś w i a d c z y runku sam o wyborze kie­ działania. U l e g a j ą c b o d ź c o m czy i n s p i r a c j o m , j e d n i t w ó r c y bardziej na­ stawieni są na swój „ g ł o s " w e w n ę t r z n y , i n n i na g ł o s y docho­ dzące z oddali. M i m o przenikań wzajemnych i częstego występo­ wania obu skrajnych Wy­ r a ź n i e rysuje się o d r ę b n o ś ć t w ó r c z e j o s o b o w o ś c i t a k j e d n y c h rodzajów inspiracji, w przypadkach jak i drugich. W p e w n y c h okrosach dziejów sztuki — c i „ o d w e w n ą t r z " nie m i o l i w i e l k i c h szans i s t n i e n i a , s t a n o w i l i m a r g i n e s , nie niani przez w s p ó ł c z e s n y c h , alo w d o b i e r o m a n t y z m u , doce­ symboliz­ m u — oni błyszczeli j a k g w i a z d y pierwszej wielkości. W nak to rzeźbio ludowej szczególnie interesujący wydają się j e d ­ g ł ó w n i e ci — „ i n t r o " , c i „ w o w n ą t r z s t e r o w n i " . P o s t a r a m się objaśnić. świadomość Otóż na pewnym niowyszkolonego szczeblu k o m p l i k a c j i odbiorcy sztuki, znacznie jest niższa gdy od ś w i a d o m o ś c i t w ó r c y , a m a t o r , p r z e j m u j ą c w z ó r z z o w n ą t r z , przej­ muje pozór, powiorzchnię, nie widząc ukrytych pod nią m e c h a n i z m ó w działania. Naśladuje, w istocie t y l k o jogo z e w n ę t r z n y nie r o z u m i o j ą c , p o w t a r z a s ł o w a , nio d o s t r z e g a j ą c sensu z d a n i a . Prze­ c i ę t n y dostawca f i g u r e k do „ C e p o l i i " , na k o n k u r s y czy naśladuje inno rzeźby, a n a ś l a d u j ą c — w m i a r ę swoich — s p o s ó b ujęcia, r z o ź b i e n i a , d ą ż y do j a k n a j w i ę k s z e g o stwa. Naśladując rzeźby, które przokraozają jego kiermasze możliwości podobiońmożliwości o d t w o r z e n i a , n i e z d a j e s o b i e c z ę s t o s p r a w y z r ó ż n i c , j a k i o go d z i e ­ lą od brak pierwowzoru—właśnie krytycyzmu — i w na tym polega brak efekcie w y t w a r z a f i g u r k ę , świadomości, której w d z i ę k pologa na n i e p o r a d n o ś c i , na u r o k u nieświadomej cały karyka­ t u r y . G d y jest to złe — m ó w i m y kicz, ohyda. G d y m a jodnak pew­ ne z a l e t y , d o s t r z e g a m y j e j a k o n a i w n o ś ć r z e ź b i a r z a , j a k o odwagę 205 �podjęoia zadania ponad siły. U j m u j e iwna nas n a i w n y wdzięk, na­ N a i w n o ś ć s t a ł a się w naszych czasach k a t e g o r i ą rodzajem samoobrony może być tylko artystycznego wkładu. D z i e ł o w y b i t n e g o p l a s t y k a o s a d z o n e jest m o c n o w e p o c e , p o w s t a ł e w d i a l o g u z o t a c z a j ą c ą g o s z t u k ą , z ist­ poetyka. przed technizacją świata. estotyozną, Ale naiwność w y n i k i e m n i e z d a w a n i a sobie s p r a w y z t r u d u za­ n i e j ą c y m i p r o g r a m a m i a r t y s t y c z n y m i , p o d c z a s g d y d z i e ł o samo­ rodnego a r t y s t y o r y g i n a l n o ś ć s w ą z a w d z i ę c z a w d u ż y m stopniu separacji o d w p ł y w ó w tej k u l t u r y , m o n o l o g o w i , k t ó r y prowadzi dania, p r z e j a w e m n i e u m i e j ę t n o ś c i , ż a ł o s n y m w swej istocie, c h o ć ze s o b ą . A r t y s t a p l a s t y k k o n s e k w e n t n i e s z u k a i w y b i e r a — „sa­ zabawnym zabawny m o r o d n y " t w o r z y t a k , j a k m o ż e , w a ż n a jest dla niego trość, którą jedzący łyżką, jeżdżący na rowe­ chce w y r a z i ć i s t a r a s i ę j e d y n i e o t o , a b y t o n p r z e k a z b y ł zrozumia­ dla widza widowiskiem. szympans n a arenie oyrkowej, rze ozy u k ł a d a j ą c y się do snu w noonej czuję się z a ż o n o w a n y , nie widzę ilekroć powodu, aby rzeczy, rzecz Podobnie jest t e ż słyszę cieszyć koszuli. tego tak zachwyty, ktoś nieświadom pociosznie — w y k o n a ł . wzrusza mnie n a p r a w d ę t w ó r c z a w y o b r a ź n i a , że rodzaju się t y m , iż tę pociesznie— i tylko Przyznam, Ale „ n a i w n o ś ć " — jeśli j ą n a z w a ć — k t ó r a s t a ł a się f o r m ą p o e t y c k ą . Świeżość spoj­ rzenia, t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest j a k b y n a n o w o , o d zera wymyślona i z n i e z r ó w n a n ą i n t u i c j ą doprowadzona do swoistej d o s k o n a ł o ś c i . ły, aby odpowiadał - '• H a s i o r s z u k a jogo wizji. i znajduje, alo H e r ó d o k , Oleksy czy Sobota niczego nie szukali. I c h f o r m a w y r a z u z o s t a ł a i m niejako „dana", była jodyną, którą mogli z r e a l i z o w a ć . I w l a ś n i o n a t y m polega zasadnicza r ó ż n i c a : p l a s t y k w y b i o r ą spośród tysiąca możliwych w a r i a n t ó w , ale s a m o r o d n y t w ó r c a n i c z e g o n i e w y b i o r ą . Jost taki, j a k i m j o s t , i n a t y m p o l e g a a u t e n t y z m j e g o t w ó r c z o ś c i . C z y He­ ródok, g d y b y zechciał, m ó g ł b y rzeźbić inaczej? H e r ó d e k — nie, R ó ż n i c e p o z o r n i e n i e w i e l k i e , ale zasadniczo. T a k i e j a k m i ę d z y p o n i e w a ż f o r m a w y r a z u b y ł a w j e g o p r z y p a d k u t ą j e d y n ą opty­ prostactwem a prostotą, nieudolnym naśladownictwem a odkryw­ m a l n ą , i H e r ó d o k , g d y b y n a w e t s t r a s z n i e c h c i a ł , t o b y n i e m ó g ł wy­ czością. Tak, właśnie odkrywczością, ponieważ w twórczości — r z e ź b i ć p e ł n e j , p l a s t y c z n e j t w a r z y — j a k i n n i r z e ź b i a r z e . A l e już Forma Z a g a j e w s k i m a t e c h n i k ę r z e ź b i e n i a w g l i n i e t a k d o s k o n a l ą , żo stać w y r a z u jest b e z p o ś r e d n i o p o o h o d n ą m o ż l i w o ś c i p s y c h o f i z y c z n y c h go b y b y ł o n a p r ó b ę n a ś l a d o w a n i a n p . p ł a s k o r z e ź b ceramicznych twórcy, który buduje formę „ o d w e w n ą t r z " , z Luoa wróćmy do sedna tyoh rozważań — wewnątrzsterownoj, siebie. Nie chcę delia R o b i ą , t y l k o , że go t o z u p e ł n i e nie zrównywać odkrywczości H e r ó d k a z odkrywczością Hasiora, in­ b o w i o m — g d y go się obserwuje — w r ę c z n y jest p o z i o m ś w i a d o m o ś c i i k o n i e c z n o ś c i ich d z i a ł a ń , i n n a waga wyobraźni. Po co m i a ł b y R z e ź b y B o l e s ł a w a M u s i a ł a , B i e r u t o w i c e , g m . K a r p a c z , w o j . j e l e n i o g ó r s k i e . I I . 1 2 . Modląca krzyżem. O k . 1972 r. 206 się, coś naśladować, i n t o r o s u j o , jest niewolnikiem skoro rzeźbi własnej właśnie w y s . 7 4 c m . O k . 1 9 7 2 r . I I . 13. Pod �II. 14. A n d r z e j S i e k , L i p i n y D o l n e , g m . P o t o k G ó r n y , w o j . z a m o j s k i e . N a p i s n a o d w r o e i u p ł a s k o r z e ź b y z 1 9 7 1 r . M o n s i e l , W o ż u c z y n , g m . K r y n i e c , w o j . z a m o j s k i e . R y s u n e k o ł ó w k i e m , 2 0 x l 5 e m . 1948 r . dlatego, ż e c h c e d a ć w y r a z i d e o m i p o m y s ł o m , k t ó r e g o niają, k t ó r y c h r e a l i z a c j ę u w a ż a za s w ó j ś w i ę t y przepeł­ obowiązek. właśnie na i c h zawsze ś w i a d o m y m b u n t e m, rodnych n i e z a l e ż n o ś ć jest i c h i najwięksi od form twórcy, ale podczas gdy istniejącej u u Niezależ­ nich jest naszych kultury to samo­ artystycznej losem. ale i j e d n y c h , i drugioh ł ą c z y t w ó r c z a p o s t a w a , o d k r y w c z o ś ć w y o b r a ź n i . tego też t w ó r c y t a c y , j a k N i k i f o r c z y z o b c y c h — W ó l f l i , zepchnęła fakt ich na również Ilija B o s i l j , S k u r j e n i c z y Ż i v k o v i c z — f a s c y n u j ą tkwiących p o u s z y w tylu plastyków problemach dwudziestowiecznej sztuki. nikogo „Wewnątrzsterowni". s i ę z n a l e ź l i (z r ó ż n y o h z r e s z t ą p r z y c z y n ) , margines życia społecznego, i m o ż e ten właśnie s t a ł się d o d a t k o w y m b o d ź c e m dla ich twórczości. R z e ź b y Oleksego są s w o i s t ą m o d l i t w ą starego człowieka, którego kalectwo (niomota) i bieda z e p c h n ę ł y na dno ludzkiej egzystencji. p o z y c j ę , poczucie, że jest k i m ś , że uczestniczy w ż y c i u swej p a r a f i i . Dla­ Lesage, potrzeby. Izolacja, w której Rzeźby dały m u Różne są p u n k t y w y j ś c i a , r ó ż n e z a ł o ż e n i a — Edmund własną mądrością, głusi na doświadczenia innych, tworzą­ cy z wewnętrznej n i e z a l e ż n o ś c i od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , o d t e g o , co n i e s i e k u l t u r a . ność t a k ą o h c ą o s i ą g n ą ć 15. s z y ń s k a . T w ó r c y samorodni, spontaniczni, nie n a ś l a d u j ą o y mądrzy Siła i s ł a b o ś ć , w i e l k o ś ć i o g r a n i c z e n i e — p o l e g a j ą w t w ó r c z o ś c i samorodnych m i s t r z ó w II. S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a r z e ź b i t o , co k o c h a n a j b a r d z i e j . rozstrzyga p r o b l e m ó w religijnych, nie o p o w i a d a D o b r e j Nie Nowiny, ale p r z e d s t a w i a u l u b i o n e k o n i e , ś w i n k i , p t a k i . J e s t c o ś n i e z w y k ł e ­ go w tym, że ta mała, dobra, zaharowana kobieta znajdowała czas n a r z e ź b i e n i e , i t o j a k i e ? T a k i e , k t ó r e g o n i k t n i e m ó g ł usza­ Stratyfikacja współczesnej twórczości nować, pochwalić. Nie rzeźbiarskiej służą — „Samorodni" stanowią niewątpliwie odrębną kategorię, dzielającą s i ę n a tle masowej produkcji rzeźbiarskiej — wy­ zwanej ludową. nie rzeźby, które koni, świnek i innych Mucha, podejrzliwy, kategorii wyróżnić można s a m o r o d n ą w i e j s k ą . Zaliczam do niej co m ó g ł w I. e stworzeń. s a m o t n y , s t a w i a swo r z e ź b y na R/eźby — demonologii poczęte — tych twórców, którzy ukształtowali w klimacie w i e j s k i e j k u l t u r y , i t o w z a s a d z i e t r a d y c y j n e j . którzy żyli c z y ż y j ą n a w s i , ale d o d a j m y r z e c z w a ż n ą — jąc się j a k b y n a m a r g i n e s i e ż y c i a w s i , n a marginosie się Ludzi, znajdu­ zachodzą­ cych w niej p r z e m i a n . straży niczego, p r ę d z e j d i a b ł y n i ż l u d z i e , ze świata i m o ż e dlatogo, przez p o d o b i e ń s t w o fun­ k c j i i na n i k i m nie w z o r o w a n y s p o s ó b rzeźbienia — bliższe afry­ k a ń s k i m niż rodzimym. S z c z e g ó l n a , n i e m a l m a n i e r y s t y c z n a w s w y m w y r a z i e eksprosja cechuje r z e ź b y R o m a n a Ś l e d z i a ( i l . 8—11). Z a d z i w i a j ą c a jest siła w y r a z u t y c h r z e ź b , w i a r y g o d n o ś ć cierpień i bólu, k t ó r o przed­ Czasem m o ż n a o n i c h p o w i e d z i e ć , ż e s ą j a k b y p o z a c z a s e m s t a w i a w scenach r e l i g i j n y c h , p o d s u n i ę t y c h m u przez w y o b r a ź n i ę i środowiskiem. N a w i e d z e n i , o d s e p a r o w a n i o d i n n y c h k a l e c t w e m , na podstawio lektury Pisma Świętego. Nie nie m i e s z c z ą c y s i ę w t y c h r z e ź b w naszej sztuce l u d o w e j — normie środowiska, z b y t serio pojmujący wiarę i n a k a z y , k t ó r y c h n i k t n i e p r z e s t r z e g a . C i , co c z u j ą m o c n i e j , nietypowi, d z i w n i . A czemuś jeźdźców, d o m u , r z e ź b y o m a g i c z n 3 j sile w y r a z u , n i e p o d o b n e do W ramach tej rzeźbę święte figury, lecz n i k o m u n i e p o t r z e b n e , p o p r o s t u r z e ź b y : więc: Heródek, Oleksy, Mika, H o ł d a (ił. 7 ) , S o b o t a , M u c h a ( i l . 6) c z y Siek, znajduję analogii dla k l i m a t o b r a z ó w E l Groca w y d a s i ę c h y b a n a j b l i ż s z y —• a l e Ś l e d ź n i g d y E l G r e c a n i e w i d z i a ł . Stanisław Siłą „ s a m o r o d n y c h " jest ich izolacja, p r z e m o ż n a pasja wew­ Szczypawka-Pta- nętrzna, niezależność od jakichkolwiek wzorów. Jedni — jak Horó. 207 �18 I 208 �Interpretacje t e m a t u Ostatniej Wieczerzy: i i . 16. A n d r z e j R a d z i k , Płaskorzeźba, w y m . 5 4 X 8 6 c m . X V I I / X V I 1 I w . ( ? ) ; i l . 1 8 . J ó z e f rzeźba, w y m . 33 X 62 c m . 1 9 7 1 r . ; i l . 19. J a n B i z u ń , R z y k i , g m . A d a m Zegadło, Krzyżka, gm. Suchedniów, G r y b ó w , w o j . n o w o s ą d e c k i e . W y m . 45 X 150 c m ; i l . 17. A n o n i m . Lurka, Bystrzyca Górna, gm. Lutomia, woj. wałbrzyskie. Płasko­ B r z e ź n i c a , w o j . b i e l s k i e . W y m . 4 5 x 8 0 c m . P r z e d 1966 r . ; i l . 2 0 . w o j . k i e l e c k i e . W y m . 2 4 x 4 6 c m . 1965 r . 209 �I I . 2 1 — 2 3 . I n t e r p r e t a c j e t e m a t u Ostatniej Wieczerzy. I I . 21. Józef Sobota, Regut, gm. Celestynów, 1975 r. dek, nie u m i e l i b y i c h n a w e t p o w t ó r z y ć , i n n y m do niczego b y nie p o s ł u ż y ł y , bo i co d a t r a d y c y j n y ś w i ą t e k S z c z y p a w c e , k t ó r a c h c e wyrzeźbić konia czy kaczuszkę, co da osobny świat swyoh n i to ludzi, n i to Czy rzeźba „samorodna" Musze — tworzącemu istniała dawniej ? Oczywiście, są­ Mniejszy b y l b o w i e m dystans m i ę d z y w y o b r a ź n i ą ludzi wiejskiego margi­ niż to ma Jak chimery z stołeczne. Notre-Dame jawią dziękując Kopernikowi Fragm. kapliczki. się postacie za jego o d k r y o i e , t o kosmosu, z n ó w C h o p i n a czy K o c h a n o w s k i e g o o t a c z a r o z w i b r o w a n a m a s a n i t o s t w o r ó w , n i to roślin, z a s t y g ł a w d z i w n y m , p o k r ę t n y m k s z t a ł c i e ( i l . 57). Wyobraź­ demonów. dzę nawet, że b y ł a w ó w c z a s bardziej „ l u d o w a " niż dziś. nesu a społeoznośeią, tazji. woj. miejsce dzisiaj. Dlatego nia k a ż e Zagajewskiemu r o z b u d o w y w a ć t e m a t do wymiaru żonych, fantastycznych kompozycji, t ł u m a c z ą c sens k a ż d e g o R z e ź b y n i k t go mniej nie zło­ o k t ó r y c h c h ę t n i e opowiada, szczegółu. uczył, nikt tak z r e s z t ą n i e r z e ź b i . Nie różne m o ż n a t e ż w s k a z a ć w z o r u , k t ó r y i n t e r p r e t u j e , f o r m a j e s t bowiom dawne świątki w zbiorach muzealnych, odnoszę wrażenie, że b y ł y u n i e g o z a w s z e p o c h o d n ą w i z j i i t e c h n i c z n y c h m o ż l i w o ś c i . D a się wśród co w y r a ź n i e w y d z i e l a ł a się z k r ę g u r z e ź b y ludowej. tyoh, które najbardziej nas P a t r z ą c na zaskakują swą „innością", takie, które m o ż n a b y n a z w a ć „ s a m o r o d n e " — w odróżnieniu tyoh bardziej konwencjonalnych, z b l i ż o n y c h do siebie w formie i emocjonalnym wyrazie. Przeciwieństwem bowiem pojęcia m o r o d n o ś ć " j e s t p o w s z e c h n o ś ć , t y p o w o ś ć , a w i ę c t o , co było na wzorze, z a p o ż y c z e n i u , od „sa­ oparte czy prawda odnaleźć ornamentu, punkt wyjścia, pierwowzór ale są to zaledwie cegiełki, z jakiejś postaci których buduje w ł a s n y m o n u m e n t . G u m o w e z a b a w k i , j a r m a r c z n e f i g u r k i gipsowe, s z y s z k i i t a n d e t n o o z d o b y , d e w o c y j n e o b r a z k i — a k c e s o r i a wspóloześnie spotykane w chłopskim i robotniczym mieszkaniu. T r u d n o z e s t a w i a ć Z a g a j e w s k i e g o zo s z t u k ą l u d o w ą , j e s t tak tradycji. o d n i e j i n n y , j a k G a u d i b y ł i n n y o d a r c h i t e k t u r y p o c z ą t k u wieku. * N i e d a s i ę t e ż p o r ó w n a ć Z a g a j e w s k i e g o ze s z t u k ą u c z o n ą , z j a k i m ­ kolwiek Drugą grupę, niach, stanowi Rzeźba którą można s a m o r o d n a ludzi, którzy m i m o by wydzielić r z e ź b a w tyoh •— j a k n p . „uczonej", czasem Stanisław Zagajewski, z przekonania, że ich gijny — rzeźbi w glinie fantastyczne p t a k i i wielkie po przykładem reli­ kompozycjo R z e ź b i z głębokiej p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , czasem to, aby przybliżyć innym prawdy, w — powoła­ najlepszym. N i e w y k s z t a ł c o n y , p r a c u j ą c y fizycznie, głęboko raźnie czy Szczypawka-Ptaszyńska życia wewnętrznego, które wy­ wierzy. Interpretuje je z o g r o m n ą ekspresją, przeżywając j a k b y na nowo r ó ż n i ą się o d otoozonia przeżyć niekiedy potrzebą głoszenia n i e m jest los r z e ź b i a r z a . Z a g a j e w s k i j e s t t u z r e s z t ą religijne. nie masowej. Tworzą z potrzeby wypowiodzenia swyoh wizji, religijn3'ch, gorejącą w s p o ł e c z n o ś c i , nie t r a c ą z n i ą k o n t a k t u . B y w a t a k t się u r y w a , a t w ó r c z o ś ć — napięcia i wstrząsy, jakio tragicznym zapisem konfliktów, psychiką które Pozornie różnice są n i e d u ż e , ot, rzecz do­ t y c z y t e m a t ó w ś w i e c k i c h , i n t e r p r e t u j e je p u s z c z a j ą c w o d z e f a n ­ 210 osobowość, krzy­ k r e s k a p o c i ą g n i ę t a jeszcze przekroczenia. Do chwili, gdy człowiek tkwi z oczu M a t k i Boskiej a gdy u j a w n i a tylko d a l e j . . . A j e d n a k R u b i k o n j e s t t u w i d o c z n y , c h o ć i n i e t r u d n y do nonkonformizmu, F i g u r y otaoza g ą s z c z e m o r n a m e n t ó w i symboli, tkwią c z ł o w i e k a , staje się trawią przejęcia broczące wyobraźnią, kiem samotnej rozpaczy. stwa o d d o s t o j e ń s t w a i łaski. R z e ź b i w i ę c wielkie ł z y t o c z ą c e się ciernie i k r o p l e k r w i Siedź, j e d n a k , ż e kon­ j a k sejsmograf — targają n a w i ą z u j e z n i ą dialog, jego b u n t , poczucia z ran Biozowanego, rzeźbi z n i e w i a r y g o d n ą p a s j ą i cierpliwością. brui natężeniem „ p r a w d y " . A l e r ó ż n i ą c się — d r a m a t Ewangelii. Bliższy m u jest g r y m a s b ó l u i ciernie m ę c z e ń ­ Bolesnej, Fart miejsce. Z a r ó w n o on, jak i wcześniej t u wymieniani Heródek, miast, korzystają z wystaw, muzeów, z całego n u r t u sztuki jej k i e r u n k i e m . T y l k o w r a m a c h samorodnej z n a j d u j e swe m i e j s k a . iż s ą m i e s z k a ń c a m i a w d u ż y m stopniu nawet z kultury rozważa­ wzorów kultury to ograniczenie, czy też Stany olśnień (jakiejkolwiek) odmienności, u w społeczności, o d r ę b n o ś c i , niechęć są tylko źródeł któroj przejawom l e ż e ć m o ż e ozy nadwrażliwość. mistycznych, doznawano nawet p r z e z ludzi n i e w i e r z ą c y c h , p o d o b n e d o t w ó r c z y o h u n i e s i e ń a r t y s t ó w , należą �do tej k a t e g o r i i t w ó r o z o ś c i , k t ó r a m i e ś c i s i ę w r a m a c h choć znaleźć j e m o ż n a i p o z a g r a n i c ą kultury, T w ó r c z o ś ć w y z w a l a się spod k o n t r o l i sprawowanej przez r z e ź b i a r z nie „normalności". Celowo n i e u ż y w a m t u p o j ę c i a n o r m y z d r o w i a p s y c h i c z n e g o . czuje zależności o d k u l t u r y , od wzorów rozum, obyczajo­ w y c h i estetycznych, t w ó r c z o ś ć jego osiąga ten s t o p i e ń szczerośoi, Zależy ono b o w i e m o d c h a r a k t e r u k u l t u r y , o d ś r o d o w i s k a , a w i ę c a nieraz i ekshibicjonizmu, na k t ó r y pojęcie to j e s t z r e l a t y w i z o w a n e , i j e d n o s t k a w b y ć t y l k o nieliczni profesjonalni artyści. Stopniowo jednak wisku „ n i e n o r m a l n a " , m i e ś c i s i ę w innego obrębie Dlatego t e ż za w y z n a c z n i k t w ó r c z o ś c i gicznoj uznać m o ż n a Do grupy pewnym środowiska. p s y c h o p a t o l o - m . i n . stosunek j e d n o s t k i do środowiska. tej n a l e ż e ć w i ę c b ę d ą j e d n o s t k i o z a k ł ó c o n e j nawiązywania d i a l o g u ze środo­ zdolności Oczywiście l u d z i e t w o r z ą zawsze z b u d u l c a , k t ó r y gromadzą się ś w i a d o m i e g ł ę b i a j ą c y się proces c h o r o b o w y wiedzie do r o z p a d u do stadium, w którym u r y w a s i ę w s z e l k i k o n t a k t ze światem, a nie o t w ó r o z o ś c i ) przestaje b y ć n a w e t m o n o l o g i e m , z n a c z ą c je­ W rzeźbie osobowości. przykładem twórozości „psychopatologioznej" jest E d w a r d Sutor, człowiek, k t ó r e g o w o j n a okaleczyła w mość f o r m u c z ł o w i e k a w y w o d z ą c e g o s i ę z k r ę g u n p . k u l t u r y okrutny. Nieprzenikniony świat dowej, i n n y u z a w o d o w e g o p l a s t y k a , a j e s z c z e i n n y u prymitywa żyjącego n a m a r g i n e s i e w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . N a s i n t e r e s o w a ć będzio o c z y w i ś c i e g r u p a t w ó r c ó w , którzy wyrośli na tu podglebiu Przeważnie w g r u p i e tej m a m y do czynienia z l u d ź m i piącymi n a r ó ż n e r o d z a j e p s y c h o z , o b s e s j e , sferze osobowości, Wtedy t o w ł a ś n i e , u j e d n o s t e k nętrzne n a p i ę c i a odzwierciedlają Sutorowych wizji sposób dostrzegamy j e d y n i e o d z e w n ą t r z . D o m y ś l a ć się t y l k o m o ż e m y r o l i , j a k i e r z e ź b y jego pełnią mach, w które przejmujących Sutor co obrzędach, pewien swoistych psyohodra- czas o d g r y w a . W r a c a j ą wówczas p i ę t n a obozowych przeżyć, r z e ź b y giną — jak ludzie — w płomie­ ludowej k u l t u r y w s i i m i a s t . zaburzenia w po­ osobowości, w wyniku o b s e r w a c j i , i n n y w i ę c b ę d z i e z a s ó b s k o j a r z e ń i z n a j o ­ lu­ zdo­ a ekspresja p l a s t y c z n a (bo o niej w t y m p r z y p a d k u t r z e b a m ó w i ć , dynie ślady rozpadu społeczeństwem. umieją lęki, wczesne postacie s k ą d i n ą d się w schizofrenii. twórczych, sztuce. cier­ halucynacje, Mamy rzeczywistością, w więc walką z w ł a s n y m l ę k i e m , p o c z u c i e m z a g r o ż e n i a . ekshumowane z ziemi, stając wciąż pogrążony jest nieszczęsny Twórczość jednak wąski o znamionach wyraźnie chorobowych margines w skali całej r z e ź b y uchodzi. stanowi ludowej. W a ż n y m natomiast zjawiskiem jest znaczna liczba Pierwsze s t a d i a c h o r o b y p r z y n o s z ą j a k b y z n i e s i e n i e p o c z u ­ się ich * — przeżyć m i s t y c z n y c h , p o t r z e b ą g ł o s z e n i a p o s ł a n n i c t w a , a z a r a z e m której autor. wew­ — jakuMonsiela, Sieka i M u c h y t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest w y r a z e m i c h cia, co m o ż n a , a c z e g o n i e m o ż n a , c o u c h o d z i , a oo n i e niach krematorium, wracają — twórców o r y g i n a l n y c h , o c i e k a w e j o s o b o w o ś c i , t a k i c h , k t ó r y o h bez t r u d u m o ż n a rozpoznać. Oni to właśnie nadają rangę artystyczną współ- H. 22. E d m u n d Z i e l i ń s k i , G d y n i a - O r l o w o , ' d r e w n o p o l i c h i o m . , w y s . 76 c m . 1 9 7 4 r . I I . 2 3 . J ó z e f L u r k a , d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 37 c m 1971 r. 22 23 211 �Czesnej n a s z e j r z e ź b i e l u d o w e j . Rzecz to n a p o z ó r paradoksalna R z e ź b a w s p ó ł c z e s n a j e s t w i ę c b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n a o d daW- I — częściej s p o t y k a m y się z o d r ę b n o ś c i ą w l a ś n i o w tej rzeźbie, n i ż n e j , w i ę k s z a w n i e j r o z p i ę t o ś ć o d m i e r n o t y i k i c z u p o d z i e ł a oie- w sztuoe uczonej, profesjonalnej. T a k j u ż j e d n a k jest, ż e i m w i ę ­ kawe, ksza wiedza, k u l t u r a artystyczna, ś w i a d o m o ś ć i s p r a w n o ś ć — t y m trudniej o rzeczywistą oryginalność. Trzeba wówczas odrzucić indywidualne w Indywidualność w samym s w y m wyrazie. interesuje fakcie odrębności nas dzisiaj skłonni chyba jesteśmy najbardziej, widzieć wartośii niepotrzebny balast n a w y k ó w , u m i e j ę t n o ś c i , s p o s o b ó w , a b y w y ­ a r t y s t y c z n ą . B y ł b y m t u o s t r o ż n y , s a m f a k t o d r ę b n o ś c i n i e prze­ d o b y ć i r o z w i n ą ć t o , co w c z ł o w i e k u w ł a s n e , o d r ę b n e i c z e m u n a ­ s ą d z a j e s z c z e o w a r t o ś c i . S ą b o w i e m j a k b y d w a p i ę t r a t e j indywi­ l e ż y n a d a ć k s z t a ł t w ś w i a d o m e j p o l e m i c e ze s z t u k ą , z a k t u a l n y m i d u a l n o ś c i . W y ż s z e — n a k t ó r y m m a m y d o c z y n i e n i a z rzeczywiś­ jej k i e r u n k a m i . A r t y s t a d o j r z a ł y t w o r z y zawsze s z t u k ę , cie i n t e r e s u j ą c ą i każ­ osobowością artystyczną i ciekawą da jego w y p o w i e d ź , n a w e t b u n t — u w i k ł a n e s ą w k o n t e k s t świa­ oraz p i ę t r o n i ż s z e , n a k t ó r y m domie podejmowanych p r o b l e m ó w c z o n y c h m o ż l i w o ś c i n a ś l a d o w c z y c h , ze s w o i s t e g o a r t y s t y c z n y c h , podczas gdy odrębność wywodzi wyobraźnią s i ę z ograni­ prymitywizmu. r z e ź b i a r z l u d o w y o w y r a ź n e j o s o b o w o ś c i b u d u j e f o r m ę swej w y ­ Źródłem powiedzi w c z y n a w e t p o w t ó r z e n i a w z o r c a . N i e m o ż n o ś ć t a — c z y t o w sferze wzorem, dużym stopniu samodzielnie, poza spontanicznie — a więc tradycją, nieświadomie. poza indywidualnej formy Ograniczone psychiki, czy umiejętności, a nierzadko i s p r a w n o ś ć fizyczna — również sprzy­ prostych rozwiązań, jają znalezieniu w ł a s n e g o sposobu wypowiedzi, rzeźbiarza. swoistego „stylu" j e s t t u n i e m o ż n o ś ć interpretacji dyspozycji manualnych najbardziej — wiedzie do przylegających do szukania możliwości (np. Sobota). Jest z t y m t r o c h ę j a k z b i b l i j n ą p r z y p o w i e ś c i ą o bo­ O i l e w i ę c o d r ę b n o ś ć d z i e ł C h a j c a , L u r k i c z y Z g a n i a c z a zwią­ gaczu i u c h u igielnym. Ł a t w i e j prostaczkowi osiągnąć z n a m i ę ory­ ginalności, niż człowiekowi wyuczonemu, ś w i a d o m e m u , k t ó r y wie, zana co w y p a d a i n i e w y p a d a , co, k i e d y i j a k n a l e ż y r o b i ć . postawą Oryginalność wielu rzeźbiarzy współczesnych jest więc z u l t a t e m n i e t y l k o i o h t a l e n t ó w , ale i s y t u a c j i k u l t u r o w e j , wzorów rzeźby, która by ich otaczała — jak to było re­ braku jest z ioh o s o b o w o ś c i ą , wobec życia i religii — sadza się przede wszystkim na własnej gramatyki formy, przekonaniami, filozofią, t o o d r ę b n o ś ć p r y m i t y w ó w za­ k o n i e c z n o ś c i w ł a s n e g o sposobu stworzenia wypowiedzi. T r u d n o o c z y w i ś c i e t r a k t o w a ć r z e ź b i a r z y o w y r a ź n i e skrysta­ dawniej, braku wyuczonych sposobów rzeźbienia, b r a k u presji środowiska, lizowanej osobowości w ramach odrębnej rozszerzenia k r ę g u w i e m d z i e l i n i ż ł ą c z y . N i e m n i e j m a j ą i w i d o c z n e c e c h y wspólne: Oryginalność tematów. związana ale sama t a l e n t , artystycznym. Swo­ zarówno tradycyjnej, ludowej, j e s t ze s w o b o d ą s w o b o d a n i e p r z e s ą d z a jeszcze o r e z u l t a c i e twórczą, stosunkowo znaczną boda p o c z y n a ń — w przeciwieństwie do sztuki opartej na wzorach — — perspektywa myślenia, zostawia t w ó r c ę samego wobec p r o b l e m ó w , wiedzio go w runku którą różnych ma każdy wpływów, członek którym ulega społeozności bez tej zamkniętej, zdetermino­ wanej przez jednolite w z o r y k u l t u r o w e . Swoboda r o z w i ą z a ń rozszerzenie k r ę g u p o d e j m o w a n y c h t e m a t ó w p r z e s ą d z a j ą o charakterze współczesnej r z e ź b y , p r z e s u w a j ą akcent z (stylu) na s p o s ó b u j ę o i a kie­ świadomości, oraz jednak p r z y całej odrębności g r u p y , w i ę c e j i c h bo­ n i e z a l e ż n o ś ć o d kultury j a k i w s p ó ł c z e s n e j . Ł ą c z y ich — a r t y s t y c z n e j w o b e c siebie — podobny zasób życiowych wspólna doświadczeń, t o w s z y s t k o , c o w c i ą ż j e s z o z e r ó ż n i m e n t a l n o ś ć i k u l t u r ę duchową chłopa od człowieka miasta, zwłaszcza inteligenta. S ą — p o z a g r u p ą samorodnych mniej zależni od — n a j b a r d z i e j o r y g i n a l n i , naj­ wpływów. f o r m y t e m a t u . R z e ź b y z o ś r o d k a ł u k o w s k i e g o ( w o j . s i e d l e c k i e ) : i l . 2 4 . T a d e u s z C ą k a ł a , S o b i s k a , w y s . 4 1 c m . 1 9 6 9 r . ; i l . 2 5 . M a r i a n A d a m s k i , Sobiska w y s . 5 1 c m - 1 9 6 9 r . ; i l . 2 6 . R y s z a r d S ę k , B u d z i s k a , w y s . 4 5 c m . 1 9 7 6 r . ; i l . 2 8 . Z e n o n A d a m s k i , S o b i s k a , w y s . 4 4 c m . 1 9 7 1 r . I I . 27 R z e ź b a H e n r y k a W i e r z c h o w s k i e g o , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e , w y s . 26 c m . 1969 r . 212 | �Przejdźmy z kolei do twórczości inspirowanej zewnętrznymi. N a j c i e k a w s z y m z j a w i s k i e m j e s t t u rzeźba w s p ó ł c z e s n y c h wpływami bezsprzecznie o ś r o d k ó w . Formuła tego r o d z a j u r z e ź b y jest p r o s t a : O d K r a j e w s k i e g o ( i l . 3,4) p r z e j ę l i u m i e j ę t n o ś c i j e g o s y n J a n , nowa Alfreda, z sąsiadów współpracujących ze s t a r y m sy­ mis­ trzem m.in. H e n r y k Wierzchowski. Ten ostatni, sprawny i rzutki, = jed­ nostka i n i c j u j ą c a p l u s g r u p a n a ś l a d o w c ó w . J e d n o s t k a p e ł n i więc Ośrodek doszedł w swych pracach do rzemieślniczej doskonałości, d u k u j ą c niemal masowo dla „Copelii"zarówno m a ł e i wielkie rolę z b l i ż o n ą d o r o l i t r a d y o j i w d a w n e j r z e ź b i e . N a n i e j wzorują się inni, o z ę s t o n i e z d a j ą c s o b i e n a w e t s p r a w y , ż e m o g l i b y rzeźbić rzeźbą inaozej. W z ó r d o m i n u j ą c y n a r z u c a s i ę i m z t a k ą s i ł ą , ż e z a c z y n a ­ W jąc r z e ź b i ć , s t a r a j ą a figuralne ule (kilkanaście tysięcy pro­ figury, zł!) oraz jak zdobione meble. łatach świetności ośrodka pojechał Wierzchowski na ur­ się zbliżyć do tego w z o r u . M o ż e się t o w y ­ lop do r o d z i n y ż o n y , A d a m s k i c h . P r z y j e c h a ł do Sobisk, w okolice dawać d z i w n e , j a k o ż e c h o c i a ż b y w t e l e w i z j i a ż d o z n u d z e n i a p o ­ Ł u k o w a . R z e ź b i ł w ó w c z a s n a k o n k u r s i szwagier p o m a g a ł m u zna­ kazują r ó ż n y c h l e p s z y c h c z y g o r s z y c h r z e z a c z y f i g u r e k . A l e t e m i ­ leźć gawkowe z d j ę c i a d o r z e ź b i e n i a , p o k a z a ł , j a k s i ę t o r o b i . T a k z a c z ą ł w 1964 r . M a ­ mówią niewiele, nie k o n k r e t y z u j ą się w wyo­ suche k l o c k i lipowego drewna. Wierzchowski zachęcił go braźni j a k o w z ó r , a p r z y t y m , o i c h z n a c z e n i u m o ż n a m ó w i ć d o ­ rian piero w t e d y , g d y j u ż i s t n i e j e w o l a r z e ź b i e n i a . T a j e d n a k Sęk, a p o t e m bracia Suskowie, synowie Adamskiego i wielu i n ­ i konkretyzuje s i ę n a j c z ę ś c i e j oglądania dopiero pod w p ł y w e m powstaje dłuższego rzeźby. Najprostszy Adamski, a niemal jednocześnie pod w p ł y w o m c z y j e g o ś sukcesu ośrodka jest więc sąsiedzi zaczynają taki: zastanawiać Ryszard nych. Trzeba jednak dodać, że zarówno Adamski, jak i Cąkała mieli wyraźne schemat powstawania Tadeusz Cąkała, uzdolnienia techniczne, Sęk zajmował się l a r k ą b u d o w l a n ą , a obaj Suskowie i C h o j ę t a — ciesiołką. sto­ Każdy z nich rzeźbił t r o c h ę inaczej. R ó ż n i c e polegają jednak głównie na się. A c z y t o j a j e s t e m g o r s z y ? G d y b y m z o b a c z y ł , j a k o n t o r o b i , rozwiązaniach kompozycyjnych. W figurkach prostych, a zwłasz­ też b y m u m i a ł c o ś t a k i e g o w y s t r u g a ć . C i , k t ó r y m cza w t w a r z a c h w i d o c z n a jest u d e r z a j ą c a z b i e ż n o ś ć ( i l . 24—28). w a r u n k i po­ zwalają n a t o i m a j ą c h ę ć , a n i e r a z u m i e j ę t n o ś ć o b r ó b k i — próbują. N i e k t ó r z y od razu widzą, że ta praca inni r z o ź b i ą d a l e j . S u k c e s , n a w e t s k r o m n y , z a c h ę c a drewna typy do z tradyoji dalszego, wysiłku. P o p e w n y m c z a s i e , p o k i l k u l a t a c h , k o n s o l i d u j e s i ę g r u p a stale r z e ź b i ą c y c h . Pilnie oglądają ozasem r z e ź b i ą r a z e m , n a j b a r d z i e j w istniejący s c h e m a t c o ś n o w e g o , swoje prace na wystawach, ambitni próbują wprowadzić własnego... kilkunastoosobowego d z i ś o ś r o d k a ł ę c z y c k i e g o . M i e c z y s ł a w dali początek ośrodkowi rozwiązań Rusz­ sierpeo- kiemu, a z w ł a s z c z a p l e j a d z i e r z e ź b i a r z y z Z a w i d z a K o ś c i e l n e g o . tematyczno-formalnyeh. Jeden Wierzchowskiego, drugi stworzyli dwa wywodzi wystawy ośrodka łukowskiego słowa Wacława „ Z a c z ą ł j a r z e ź b i ć nie bardzo w i e d z ą c , ż e m i c o ś z tego m i samotność, 1 zacząłem r o z p ę d z i ć czarne m y ś l i " . P o d j ą ł się Suskowie. H a l i n a Olędzka, sumienny biograf ośrodka, przytacza w talogu Dokuczała Sukces r z e ź b I g n a c e g o K a m i ń s k i e g o s t a ł s i ę z a l ą ż k i e m b l i s k o kowski i W i n c e n t y K r a j e w s k i o ś r o d k u ł u k o w s k i m w y r a ź n i e w y d z i e l a j ą się o b e o n i e W i m nie leży, ciąć, aby ka­ Suski: wyjdzie. się o z y m ś zająć, tematykę historyczną ( i l . 55), postacie k r ó l ó w i b o h a t e r ó w n a r o d o w y c h , podczas g d y młodszy brat — Bolesław — inspirował się głównie soenami biblijnymi, a potem podejmował także inne t e m a t y (np. „Ściana Wsohodnia" 213 �K o l o n i a K y b a o k a k / W ę g o r z e w a , w o j . s u w a l s k i e : i l . 2 9 . S t a n i s ł a w C i e r n i a k , Małgorzata Fornalska, w y s . 6 1 o m . 1 9 7 3 r . ; i l . 3 0 . Henryk C i e c h a ń s k i , Dziewczyna, w y s . 4 2 o m . 1 9 7 6 r . ; i l . 3 1 . W e r o n i k a C i e r n i a k ( ż o n a S t a n i s ł a w a ) , Postać, w y s . 38 o m . 1976 r. w W a r s z a w i e , j a k p r a l i za m a r s z a ł k a Piłsudskiego — a jak za r z e ź b y , p o j a w i ł a się w p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h d u ż a indywidualność Edwarda I sekretarza Gierka). Mimo różnic zachodzących wówczas, gdy opracowują tematy, uderza niesłyohane p o d o b i e ń s t w o w realizacjach nowe tomatu Kołaoza, nych wielofigurowych już zafiksowanogo w w y o b r a ź n i . T a k j a k t r u d n o odróżnić autor­ presjonistów s t w o p o s t a c i n a i l . 2 4 — 2 8 , t a k jeszcze t r u d n i e j r o z r ó ż n i ć sceny cyjnym świątkom. biblijne obu braci S u s k ó w czy Andrzeja W y d r y (il. 32—33). Mechanizm tworzenia się o ś r o d k ó w i d e n t y c z n y jest w określiła swej zasadzie z m e c h a n i z m e m f o r m o w a n i a się d a w n o j s z t u k i l u d o w e j . Też występuje staje się t u wzór zawiązką początkowy, lokalnej który tradycji, w toku opracowań kontynuowanej i odna­ twórcy szczególnie — styl stulecia nawet w ośrodku warsztatowe. paszyńskim, rzeźbiarzy szczeoińskich — S t r z e l c z y k a (por. i l . 34, 35). O d o ś r o d k ó w i g r u p t y l k o k r o k d o m i n i - g r u p , mini-ośrodków, jakimi są rodziny. Meohanizm twórczości jest tu identyczny j a k w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h , z t y m , ż e n a o g ó ł s i l n i e j s z e jest ciś­ podpatrywania taki występuje ( z w ł a s z c z a B a r l a c h a ) , n i ż trady­ wypowiedzi innych Szulca, Jarosika, nienie pierwowzoru. Zaczyna Wzór kształt, O s o b o w o ś ć K o ł a c z a z d o m i n o w a ł a środowisko, do o d r ę b n o ś c i w tematyce w z d u m i e w a j ą c o t r w a ł y s p o s ó b w s p ó l n e cechy na monumental­ k o m p o z y c j a c h b l i ż s z y j e s t o n r z e ź b i e eks­ początku wianej t w ó r c z y m wysiłkiem g r u p y rzeźbiarzy. W i e l u z nich d ą ż y i ujęciu kompozycyjnym, zachowując wrażliwego f a k t u r ę drewna i eksprosję postaci. W najlepszych, i pomocy, się zazwyczaj wzór wydajo taka t w ó r c z o ś ć od s i ę o c z y w i s t y , a pro­ b l e m — t e c h n i c z n y : j a k o s i ą g n ą ć p o d o b i e ń s t w o . A l e o b o k momen­ mimb t u rywalizacji, chęci sprawdzenia to z ist­ do p o d j ę c i a nienia w t y m ośrodku twórców, k o n i u n k t u r y i p r z e t a r t y c h j u ż d r ó g d o s p r z e d a ż y . C o p e w i e n czas kilku w y b i t n y c h samorodnych t a k i c h j a k Oleksy ozy M i k a . pisał zresztą niedawno Zadziwiające wencjonalny, O speoyfice ośrodka na t y m miejscu A n t o n i jest, że p i e r w o w z ó r „ładny", bliski paszyńskiego wcale nie musi b y ć k o n ­ pojęoiu czy pamięci o za­ r z e ź b i e n i a jest chęć zarobku, się więc w „Cepelii", B H Z „Dosie" „ d o oceny" praco k o g o ś z to rzeźby bardzo podobne w swym Przekonuje o t y m ośrodek w K o l o n i i Rybackiej koło Węgo­ c z y ,,Voritasio", rodziny. P r z e w a ż n i e są charakterze. wytłumaczyć. Stary Zegadło — A d a m z a c z ą ł r z e ź b i ć p o d wpły­ w e m syna, k t ó r y u k o ń c z y ł 5 lat warszawskiej świątków. wykorzystania T y l k o Z e g a d ł o w i o r z e ź b i ą i n a c z e j , c o z r e s z t ą ł a t w o się. daje dawnej rzeźbie l u d o w e j . M o ż e b y ć n a w e t dziwaozny, daleki w samej sadzie m y ś l e n i a o d d a w n y c h pojawiają przynosząc 2 Kroh . próby s i e b i e , n a j s i l n i e j s z y m bodźcem iż w y s t ę p u j e w n i m n a j w i ę k s z e z r ó ż n i c o w a n i e . W y n i k a zachowały jednak rys prymitywizmu A S P . R z e ź b y jego a t a k ż e a u t e n t y z m ( i l . 20), rzewa. N a p o c z ą t k u S t a n i s ł a w Cierniak zaczął t a m rzeźbić dziw­ k t ó r y syn zastępuje biegłością i stylizacją. ne figury, k a z a c z ę ł a r z e ź b i ć w s t y l u m ę ż a . P o d o b n i o z r e s z t ą , m ę ż o w s k i faoh niepodobne d o n i c z e g o , co d o t ą d istniało w ludowej rzeźbie. W pierwszej c h w i l i s p r a w i a j ą w r a ż e n i e , ż e toczono je n a przejęły tokarce, z e s t a w i a j ą o przesadnie szerokie, kuliste k s z t a ł t y wpływem i krótkiego tułowia Obłe, błyszczące były ze zbyt wąskimi, wypolerowaną od wszelkich n a w y k ó w bielą wiotkimi kończynami. lipowego drzewa, estetycznych środowiska. k i l k u latach styl Cierniaka p r z y j ą ł się, p o d jego w p ł y w e m rzeźbić W 214 równioż głowy dalekie Ale po zaczęli gdzie o c z y w i ś c i e nie i s t n i a ł a ż o n y Cierniaka, Jana Krajewskiogo, Józefa ojca Adamskiego, zajął syn żadna tradycja się r z e ź b ą zmarłego Jan Józefa Krajewski, Piłata. Pod H u l k i . Pod dwaj synowie wpływem Filo­ m e n y R o b a k o w s k i e j p r a c u j e j e j c ó r k a , J a d w i g a ( i l . 3 6 - 3 8 ) . Z braci wzajemnie Chajca, się i n s p i r u j ą c y c h dzieło starszych towioza. R z e ź b i ą i n n i ( i l . 29-31). Szczecinie, A l e j u ż ż o n a Henry­ niowe: wymieniłbym Susków, młodszego p o d j ę l i w n u k o w i e : K u b a s z c z y k a , Skrę- t e ż c a ł e r o d z i n y w i e l o o s o b o w o i wielopokole­ Kastelików, Ficoniów (łącznie z Bohdanem Sochą) — �I — il, 51, K o ż u c h ó w . W P a s z y n i e r z e ź b i r o d z i n a — O r l e o k i e h , D r o ż ­ r o s ł y c h jeszcze i z a c z y n a j ą c y c h działać w klimacie tradyoyjnej k u l t u r y l u d o w e j ( p o r . i l . 1—4, 6 0 ) . R z e ź b i ą z g o d n i e z d a w n ą t r a ­ dżów... d y c j ą , c h o c i a ż w p r o w a d z a j ą t e ż n o w e m o t y w y , co w i ą ż e s i ę z t y m , Zdarza się c z ę s t o , ż e t a m , gdzie p o j a w i a s i ę w y r a ź n i e z a r y ­ sowana i n d y w i d u a l n o ś ć , staje Franciszek P a l k a d l a W a c ł a w a odbiorcy z miasta. J ó z e f Grucela z Piwnicznej czy Janas z D ę b n a Klehra). Czasem n a ś l a d o w n i c t w o j e s t t y l k o e t a p e m w s t ę p n y m , jednak s t a j e s i ę p o s t a w ą , po prostu rzemiosłem, cala a m b i c j a s k i e r o w a n a j e s t n a s p r a w n o ś ć przy wyznaczone stosunkiem t w o r z ą dziś podobnie j a k i n i e g d y ś . Ś w i ą t k i Gruceli nie różnią się często o d t r a d y c y j n y c h , J a n a s jeszoze n i e d a w n o w y k o n y w a ł f i g u r y d o którym przydrożnych wykonawczą. Zależność t ę w y k a z u j ą n a t o m i a s t inne, w y r a ź n i e j jące się g r u p y , ż e p r a c u j ą z a r ó w n o d l a siebie i ś r o d o w i s k a , j a k t e ż i d l a n o w e g o się ona wzorem dla innych (np. nych zarysowu­ do wzorów, kapliczek. A l e t e n ż e Janas p o d w p ł y w e m reprodukcji i namów odwiedzających go osób, widzia­ wyrzeźbił wiele prac daleko o d b i e g a j ą c y c h o d t r a d y c y j n y c h w ą t k ó w tema­ tradycji, tycznych. mody. S ą t o : I — rzeźba r e l i k t o w a , — rzoźba w y k o n y w a n a związana głównie jeszcze z d a w n ą w celach Występuje tradycją, przy t y m charakterystyczne zjawisko, nieoboe z r e s z t ą i d a w n e j sztuce l u d o w e j — r ó ż n i c a w sposobie u j ę c i a te­ k o m e r c y j n y c h m a t ó w n o w y c h , jeszcze n i e o k r z e p ł y c h w f o r m i e , a t e m a t ó w d o b ­ dla o d b i o r c y m i e j s k i o g o ( d l a „ C e p e l i i " , n a k o n k u r s y i t d . ) , — rzeźba a m a t o r ó w w z o r u j ą c y c h s i ę n a zasadach r z e ź b y i — rzeźba i n t e l i g e n t ó w p o c h o d z e n i a wiejskiego, ś w i a d o m i e rzących w d u c h u dawnej s z t u k i — rzeźba s t y l i z o w a n a n a l u d o w o , rze ludowej, two­ ludowej, są t u rzeźby podkształco- itp.), przed kilku laty Józefa Piłata z Dębskiej Woli, k t ó r y w tematyce kulturowej trady­ cyjny, n i ż w n o w y c h tematach świeckich. W i ą z a ł o się to z a r ó w n o z „ograniem" przeżycia, — rzeźba p o w s t a ł a w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i peryferii jak zmarłego sakralnej b y ł o wiele bardziej „ l u d o w y " , o wiele bardziej w y k o n a n a przez nych r z e m i e ś l n i k ó w i p l a s t y k ó w w celach k o m e r c y j n y c h (pa­ miątki regionalne znanych, zafiksowanych zarówno w pamięci wzrokowej, i manualnej — mięśniowej. P r z y k ł a d e m czy tematu, jak i innym stopniem jego przetworzenia na kształt Frasobliwe z rzeźbą Sfinksa rzeźbiarski czy zrozumienia, (por. n p . Piety Syreny). miast, w y k o n a n a d l a t y c h ś r o d o w i s k , z g o d n i e z i c h o b e c n y m i Rzeźba wykonana głównie w c e l a c h upodobaniami. Stosunek w z a j e m n y t y c h , a t a k ż e nie w y m i e n i o n y o h w a r t y ­ kule i n n y c h grup r z e ź b y nieprofesjonalnej (nieuczonej) oraz i c h zalożności o d r ó ż n y c h w z o r ó w p r z e d s t a w i a m n a z a ł ą c z o n y m s c h e ­ jest p r o d u k t e m Oczywiste istniejącej k o m e r c y j n y o h o d co n a j m n i e j 10 l a t koniunktury. jest, ż e t a m , gdzie w y s t ę p u j ą b o d ź c e , a k t y w i z u j ą one również ludzi, w k t ó r y c h potencjalna potrzeba rzeźbienia łączy się macie ( t a b l . I ) , c o z w a l n i a m n i e o d p o t r z e b y s z e r s z e g o i c h o m a ­ z t a l e n t e m . N i e k t ó r z y z n i c h , c i o w y r a ź n i e z a r y s o w a n y c h osobo­ wiania. Z a j m ę wościach artystycznych, o indywidualnym się więc tylko k r ó t k ą wionych w y ż e j Rzoźba grup, tłumacząc r e l i k t o w a : charakterystyką przedsta­ byli w grupie ich odrębności. grupa ta JUŻ t w ó r c ó w , b o z p o ś r e d n i o k o n t y n u u j ą c y c h obejmuje nielicznych dawne tradycje, w y ­ Matki stylu prac — omawiani T u m o w a więc o masowej, t y ­ powej — choć często dobrej l u b p o p r ą w n o j produkcji pracujących D ą b r ó w k a , g m . A d a m ó w , w o j . s i e d l e c k i e : i l . 3 2 . W a c ł a w S u s k a , Koronacja Koronacja o s o b o w o ś c i . Boskiej, Matki rzeźbiarzy przede w s z y s t k i m d l a miejskiego k l i e n t a , d l a zbie- Boskiej, w y s . 35 c m . 1976 r . ; i l . 33. A d a m Wydra, w y s . 39 c m . 1976 r . 215 �r a c z y , m i ł o ś n i k ó w s z t u k i l u d o w e j w k r a j u i za g r a n i c ą , d l a Handlu Zagranicznego „Desa", „Veritasu" — a Biura zwłaszcza dla zawsze przebiega m i ę d z y w s i ą a miastem, występuje również w samej wsi. C o r a z c z ę ś c i e j w k o n k u r s a o h n a r z e ź b ę l u d o w ą b i o r ą udział 3 „Cepelii" . Charakterystyczną cechą rzeźby tego r o d z a j u jest uległość wzorom, k t ó r e znane są z w y s t a w , k o n k u r s ó w , publikacji, skle­ amatorzy, przeważnie zresztą pochodząoy ze wsi, odczuwający e m o c j o n a l n ą w i ę ź z k u l t u r ą l u d o w ą , k u l t u r ą i c h o j c ó w i dziadów. p ó w i biur „ C e p e l i i " czy , , V e r i t a s u " . W i e l o k r o t n i e s p o t y k a ł e m się S ą t o l u d z i e ś w i a d o m i , co t o s z t u k a l u d o w a , a p r z y t y r h c z y t a j ą c y ze s k a r g a m i r z e ź b i a r z y t e g o k r ę g u , ż e m u s z ą r o b i ć „ p o d l u d o w e " . k s i ą ż k i o sztuce, o g l ą d a j ą c y a l b u m y , w y s t a w y , Do W swej n i e ś w i a d o m o ś c i b y l i p e w n i , że m o g l i b y znacznie ciekawiej rzeźbić „ r e a l i s t y c z n i e " czy, j a k m ó w i l i , „ w k a ż d y m W z o r c e widoczne s ą w tej g r u p i e w y r a ź n i e , d o t y c z ą ogólnych sposobów rzeźbienia. W nia się na p r z y k ł a d — rzeźby stylu". jednak ostatnich latach rozpowszech­ pod w p ł y w e m a m a t o r ó w i plastyków biących „na ludowo" — rzeźba o wyraźnych, drobnych j a k pospiesznie o b r a n y kartofel, ro­ cięciach, m a l o w a n a (np. W ł a d y s ł a w Gru­ s z c z y ń s k i czy Grzegorz Szewczyk) b ą d ź też nasycona olejem bejcą, aby u d a w a ł a starego ś w i ą t k a , gów, wichrów i skwaru. Rzeźbią tak z upodobaniem Purchała, rzeźbiarzy nadsyłanych na toj grupy stanowią znaczną k o n k u r s y . C z ę s t o t r u d n o bez biograficznych stwierdzić, czy część poznania danych wiejską. W i e l u a m a t o r ó w b o w i e m w swej m e n t a l n o ś c i nie r ó ż n i się j u ż „ludowych", żyjących w sferze p r z y c i ą g a n i a kultury lu­ od N i e m o ż n a się t e m u d z i w i ć , coraz częściej s p r a w a uczestnic­ zwłaszcza młodego pokolenia. W ł u p i e , na o d l u d z i u , g d z i e ś za S e j n a m i — właśnie zdał na zaintere­ tej samej cha­ s p o t k a ł e m braci, z któ­ archeologię, oczytany, myślący, drugi zaś — pozostał w atmosferze k u l t u r y wiejskiej. P o d z i a ł 216 bądź dlatego, nie na czynią że zasadach tak bądź konwencja ze „lu­ i rysunku. Wielu amatorów wencjach (Oller, 7 p r ó b u j e s w o i c h m o ż l i w o ś c i w r ó ż n y c h kon­ Strahl, Raszat). Tak np. Jan G a j d o w s k i przez kilka lat rzeźbił jak t y p o w y amator, podejmując i sakralną, aby t y p r z e ź b y bardziej W inteligenci, nie plastycy — tematykę w ostatnich latach oku- przejść „ludowej". „stylu" ludowym ś w i a d o m i e r z e ź b i ą n i e k t ó r z y amatorzy, zawsze n a w e t wiejskiego niefortunni, z nie pochodzenia. Rzeźbią u k o ń c z o n y m i studiami. Dla r o b k u , rzadziej dla satysfakcji. Wszyscy oni w i e d z ą , jak za­ rzeźbić „na ludowo". Amatorzy z pogranicza ludowego uczestniczą w s z y s t k i c h k o n k u r s a c h , co w i ę c e j — t w a w kulturze lokalnej czy powszechnej jest w y n i k i e m s o w a ń i decyzji, którzy czy a k a d e m i c k o - r e a l i s t y c z n e — w y m a g a j ą c e z n a j o m o ś c i anatomii miejskiej, wykształconej. tych, muzea. się d o w e j " r z e ź b y , t y p o w e j c e p e l i o w s k i e j f i g u r k i , ł a t w i e j s z a j e s t dla rzeźb a u t o r e m r z e ź b y jest „ t w ó r c a d o w y " , czy a m a t o r nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z t r a d y c j ą jeden koniunkturalnych, wzorujących n i c h do odtworzenia, n i ż inne k o n w e n c j e r z e ź b i a r s k i e , współczesne na rych zaliczyłbym paoyjno-partyzancką Ż a k i inni. Prace a m a t o r ó w ludowej względów czy sczerniałego od burz, śnie­ grupy dy, w oczach j u r y wydają się b o w i e m bardziej „ludowi", „ p r a w d z i w i " wiejscy rzeźbiarze, np. B o g u s z y ń s k i , Fus, O ile a m a t o r ó w c i ą g n i e do biarzy w pełni „wiejskich" realistycznej wenoji precyzji nieludowych. obecnie we z d o b y w a j ą p i e r w s z e nagro­ niż Gajdowski. „ l u d u " , t o r ó w n o c z o ś n i e u rzeź­ dostrzega się, odwrotnie, dążenie (Konstanty Pawłowski) lub do do kon- �Rzeźba amatorów oraz absolwentów średnich i wyższych uczelni plastycznych wykonywana w stylu ludowym w celach zarobkowych. Ź R Ó Rzeźba amatorów oparta o schemat prostych rzeźb lądo­ wych (ze względu na ograniczone możliwoś ci wypowiedzi)• Rzeźba amatorów sty­ lizowana na ludowo z pobudek emocjonal­ nych (poczucie więzi) (np. Słowiński, Biernacik ) . D Ł A I N S P I RZEŹBA- L U D O W A , S T Y L I Z O W A N A , A TAKŻE Rzeźba profesjonalnych artystów INSPIROWANA CECHAMI LUDOWYMI; ORAZ -plastyków inspirowana JEJ sztuką ludową ( Rząsa, Hasior ŹRÓDŁA Kolon itd.J. R A C J i WZORCE. Rzeźby rzemieślnicze wyk. „ Pod ludowe ". Dewocjonalia. Pamiątka! stwo. Powielanie wzorów. Rzeźba środowiska wiejskiego i peryferii kulturowych miast akceptowana przez własne środowisko. I W Z O — Współczesna Świecka Teksty rzeźba chłopska pisane wa " z wystaw, rzeźba figural­ zasłyszane, konkursów, na (szopkowa, przeżycia, „Ludo­ sklepów Cepe­ postacie stru­ oraz Natura. Sztuka Chłopska Dawna ludowa Estetyka Środowisko profesjonal­ kultura rzeźba peryferii kościelna życia i pracy. na, materjalri/a wa kulturowych (ikonografia, widziane (rzeźby Sztuka z kapliczek, {makaty,gipsy, duchowa figury,krzy­ wyroby odpus­ rzeźby (praca, że itp.) towe, moda na ki dewocyjne). i 2połXIXiXXw. przemyślenia, kulto­ lii, ilustracji gane przez w dzieci, ptak i, ceremonia, zdobienie zabawki, pie - obrzędy wnętrza czywo ozdobne) zwyczaje książkach, prasie itp. wyobraźnia. 7 Ul U l Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi,, Dla miasta ", na konkursy, dla Cepelii, Veritasu, zbieraczy, turystów (zgodnie z „ ludową konwencją). y T Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi z powodów osobis tych ( kompensacyjnych ) . Rzeźba ośrodków inspirowana twórczością uta­ lentowanego rzeź­ biarza (Sierpec ki, łukowski). Samorodna rzeźba wsi (prymitywna) (Oleksy, Heródek, Słomiński j . Rzeźba wyróż mających się osobowości (ChajecLurka, Siedź ) . I i obraz itp.) t Samorodna rzeźba miast i ośrodków przemysłowych ( Zagajewski). Rzeźba reliktowa, sakralna, (Piłat, Kożuchówski). U E K S P R E S J A P S Y C H O P A T O L O G I O ( Sutor, Musiał ) Z N A �I I . 34. E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Powrót córki marnotrawnej, w y s . 35 c m . 1 9 6 9 r . I I . 3 5 . J a n S t r z e l c z y k , K u n o w o , g m . S t a r g a r d Szoz., woj. s z c z e c i ń s k i e . Rodzina, w y s . 66 c m . 1 9 7 3 r . I I . 3 6 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a i j e j c ó r k a J a d w i g a M a t u s i a k , W i t o n i a , w o j . p ł o c k i e . I I . 3 7 . J a d w i g a M a t u s i a k . Królowa,, w y s . 2 5 c m . I I . 3 8 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a . Król Kazimierz Wielki, w y s . 27 c m . �I I . 3 9 , 4 0 . S ć a n i ą j a w W a l c z a k , Szlapy, gin G r a b ó w , w o j . k o n i ń s k i e i frag­ m e n t j e g -i r z e ź b y Pijak. I I . 4 1 , 42. P i o t r Z o l e k , H u t a , g m . Kry­ n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e i f r a g m . jego r z e ź b y J. Kennedy. 42 44 I I . 4 3 , 4 4 . A V i k t o r R y s i o , Ś w i n i c e Warckie, woj. k o n i ń s k i e i j o g o rzeźba Chłop. ��I I . 5 1 — 5 9 . R z e ź b y z K o n k u r s u „ W i e l c y P o l a c y — i c h ż y c i e i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , T o r u ń 1974 r. I I . 5 1 . A n n a F i c o ń , W i e p r z , w o j . b i e l s k i e . Maria Curie-Sklodowska z mężem, w y m . 32,5 X 28,5 c m . 1974 r . I I . 52. W i k t o r W ę g l a r s k i , H a n s l o w y M ł y n , g m . Golub- D o b r z y ń , w o j . t o r u ń s k i e , Eliza Orzeszkowa, w y s . 37 c m . Jak dzy w i d a ć , proces rozszerzania się p a s m a granicznego rzeźbą amatorską a ludową jest zjawiskiem mię­ naturalnym, w pełni zrozumiałym, podobnie jak stylizowanie swych prac ludowo przez ludzi emocjonalnie bliskich dawnej ludowej na kul­ turze. Wpływ estetyki „makatkowo-jarmarcznej" W rzonych trudu dla wa własnej satysfakcji. wczesnych (sprzed go można bez 1968—1970) pracach Adama Ze- tej g r u p i e r z e ź b , ś w i a d o m i e t w o r z o n y c h w d u c h u chciałbym wymienić prace mgr. sztuki polonistyki Antoniego Adama Doszukać się Barana. N a t y m k o ń c z ę p r z e g l ą d p o s z c z e g ó l n y c h grup. Nie uwzględni­ Słowińskiego z K r a k o w a (zarazem jednego z najlepszych naszyoh ł e m w nich zjawisk odbiegających malarzy na rzeźby w drewnie, szkle), a t a k ż e i n ż y n i e r ó w Stefana F u s a i Biernacika oraz ludzi o wykształceniu Andrzeja Konopackiego, Wiktora i wyraźna jest w ich wyższym niż Szewczyka. N a Andrzeja średnie — „ P o d ludowo", wzory w k i ze s c e n a m i f i g u r a l n y m i , s z o p k i ) , z a b a w e k o ś r o d k ó w w z zapałek klimacie stylizacji Szkoły jeszczo z lat naśladującej Przemysłu niedobre Drzewnego przedwojennych) w rodzaju wciąż dziewczyny przez p a r o b k a w dyngusowego szkopkowatym p ł o w y c h w ł o s a c h . Istnieje n a w e t obecnie tej t o r ó w — k o r z e n i o p l a s t y k i , k o n s t r u k c j i n a g r a n i c y z a b a w k i (wiatra­ n y c h o r a z p r z e d m i o t ó w o c h a r a k t e r z e s p r a w n o ś c i o w y m ( n p . scen g ł ó w g ó r a l i i scen „ f o l k l o r y s t y c z n y c h " ucząca manierze młodych, zdolnych górali w rzy, których uważam peryferii kulturowej poza p r z y k ł a d a m i — rzeźbia­ celowo, s ą d z ę b o w i e m , że dla k a ż d e g o , k t o interesuje się zagadnieniem — bardziej interesujące b ę d z i e p o r ó w n a n i e zamieszczonego w numerze pisma s ą d u na to na bardziej ten temat grupy „ekspertów". zobiektywizowane tym Pozwoli spojrzenie. szkółka Kilka i na nazwisk za najciekawszych. U c z y n i ł e m to jurgowskich Ostatnią grupę, którą wymieniam, stanowi rzeźba wiejskim produkcyj­ butelkach). Nie podałem też — (Gombosa). środowisku pojęcia załączone rzeźbi p o k a ź n a grupa p r o d u c e n t ó w „ p a m i ą t e k " — orłów, żubrów, kapeluszu na od konwencjonalnego m o d n e j z w ł a s z c z a w ś r ó d ama­ p r z y p a d k u inspiracja, w s k a z u j ą (często oblewania wiejskiej jak — świadoma (a r a c z e j i c h p o p ł u c z y n y ) Zakopanem takich ile ilustracje (il. 60—61). w jest g a d ł y , w c a ł e j t w ó r c z o ś c i J ó z e f a S e r w i k a o r a z b a r d z o ciekawego ludowej, w widoczny o c z y w i ś c i e t a k ż e w r z e ź b a c h p r z e z n a c z o n y c h d l a m i a s t a i two­ u w a g o dzisiejszej rzeźbie powstała miast, K i l k a uwag, ponieważ na wyko­ ten temat pisałem przed dwu­ nana dla t y c h środowisk, zgodnie z ich o b e c n y m i upodobaniami. n a s t u laty*. O g r a n i c z ę się w i ę c do s p r a w y t e m a t y k i rzeźb i krótko Zaliczyć — można do tej grupy: — snycerkę ozdobną, rodzaju r a m k i z palonego drzewa, f a j k i (np. w kształcie laski z rzeźbionym ralistycznym (np. miątki z węgla (na uchwytem; — Konstantego rzeźby głowy), o charakterze Pawłowskiego), Śląsku), figury różnego rzeźby święte, naśladujące — 220 odpustowych figur z gipsu. pa­ gipsowe w z o r y , dewocjonalia (np. i l . 5), j a s k r a w o p o m a l o w a n e — i w zbliżone do natu- tym do roli 1 — (z opieki. t e m a t y k a kultowej na narzucających do większego jej ujęcia. s a k r a l n a . estetyczną), się wzorów zróżnicowania Widać to brak Zmiana kontroli ikonograficznych zarówno doskonale na funkcji środowiska przyczyniają tematyki, przykładzie czerzy" (il. 16—23). Leonardowski p i e r w o w z ó r rzeźb i jak i brak się sposobu „Ostatniej Wie­ zostaje t u inter- ��I I . 6 6 . K o n s t a n t y P a w ł o w s k i , S t r z e l o o w i z n a , w o j . s u w a l s k i e . Adam Mickiewicz, w y s . 34 c m . I I . 57. S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , Jan Kochanowski, glina palona, w y s . 51 c m . pretowany w sposób świadczący o „luzie" wyobraźni, o niepod- (Kopernik, daniu się presji o b o w i ą z u j ą c e g o więź emocjonalna między O zróżnicowaniu sohematu. tematyki mówiliśmy przykładzie twórczości Susków boda w interpretacji wiązań religijnyoh niekonwencjonalnych. C z a i Frasobliwy siedzi na już wcześniej — (ił. 32), d o d a j m y t y l k o , ż e treści Tak wiedzie czasom do np. w rzeźbie grzbiecie zgarbionego, symbolizujących sprzyja nieznajomość g r a f i i . Frasobliwego Piłat. lub ludzkość. myślenia o świętych teologiczne Tematyka (np. pomysłów Chajec, ludowej czy i dzieła", prze­ w ostatnich lataoh Polskie", ustępowała konkursów, „Wielcy Polacy „Moja praca na — roli", „ S i e n k i e w i c z i postacie z jego k s i ą ż e k " ) z n a l a z ł a ostatnio p o w a ż n o wsparcie w działalności n y c h przoz „ P A K " 2 nych tej — „Veritasu" na sztukę t e m a t y k a właśnie za i konkursach organizowa­ sakralną. twórcą niekiedy W wrażenie, na „trzy że w tym przypadku a postacią. wręcz z Równie obsesyjną i okupacyjnej świadomości istniała osobiście, ekspresją) martyrologii. rzeźbiarzy wyraźny historio": — legendarną, pobudzającą kościoła, dramat — znaną nie znaną bliżej wyobraźnię, znaną książek (wojna angażującą, z p r z e k a z ó w u s t n y c h , lekcji rzeźbiona Męki Pańskiej, Kopernik, z autopsji, i nio przekazywaną przoz ludzi młodych, Kolbe), jako żywa pamięć, utrwa­ wyrażę — sprawą (wojna, okupacja) czy innym warstwom społeczeństwa (scenki f o l k l o r y s t y c z n e , p r z e k a z y w t y p i e „ t a k b y ł o dawniej"). 3 — tematyka rzeźbie. s c e n y z ż y c i a , historyczna Nio znaczy — to, o b s e r w a c j i . novum, że nie dawniej P o d o b n i e jak występujące rie posługiwano w dawnoj się nigdy o b s e r w a c j ą ś w i a t a o t a c z a j ą c e g o , n i o p r z y g l ą d a n o w l a s n o j twarzy czy d ł o n i . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k w s t o p n i u n i e w i o l k i m , głównie h i s t o r y c z n a . 12 l a t n a s t ą p i ł a , ż e s i ę t a k tematyki, (a Korczak). lenie f a k t ó w , k t ó r e p o w i n n y b y ć z n a n o m ł o d s z e m u pokoleniu która „Wojsko -— d a l e k ą , Biblii (Lurka). religijna, Odnoszę jest podział stary własno p l a c u m o t y w o m ś w i e c k i m ( m . i n . za s p r a w ą l i c z n y c h żyoio ikono­ jost l e k t u r a Chojęta) takich jak np. „ K o p e r n i k w rzeźbie ludowej", ich grupą intarprotsoji nio znał ani Sobota, ani A d a m s k i , ani Zdarza się też, ż e ź r ó d ł e m legend tematów zaangażowaniem dr przykucniętego Swobodzie tradycyjnych z Kolbe, przedstawiane są sceny z lat w o j n y roz­ Stanisława szatana, a u L u r k i C h r y s t u s niosie s w ó j k r z y ż w s p ó l n i e z postaci na swo­ o. Włocławek. W ciągu minio­ instytucjonalizacja konkursów. Zwłaszcza dwa w rzeźbie o charakterze rzemieślniczym, sprawnej, realistycznej. O b e c n i e o b s e r w a c j a jost w a ż n y m ź r ó d ł o m p o z n a n i a , a osiągnięcie podobioństwa sprawdzianem i „obiektywnym" dowodom swej z nich, zorganizowane przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u - sprawności. S t o s u n k o w o c z ę s t o w ł a s n a t w a r z b y w a w z o r e m dla Kopornikowski rzeźbionych twarzy, i i na Wielkich 5 ciekawe interpretacje . metaforyce, w uroczej Polaków Ciekawo w naiwności —•- p r z y n i o s ł y skojarzeniu, rozwiązań (por. w liczne plakatowej i l . 51—59). Oczywiście sporo prac n a d o s ł a n y c h na k o n k u r s o p a r t y e ł i b y ł o powierzchownoj interpretacji lub wręcz stanowiło kopię znanych ujęć czy zdjęć. Po prostu „ p o s t a c i o " niezbyt wiele m ó w i ł y r o w i , nic więo dziwnego, że najciekawiej p o m y ś l a n e b y ł y na auto­ rzeźby p r z e d s t a w i a j ą c e osoby, k t ó r y c h działalność p o b u d z a ł a w y o b r a ź n i ę 222 lustro — lokcją a n a t o m i i ) T r u d n o —• boz b a d a ń n a t e n t e m a t —• p o w i e d z i o ć , n a i l e ś w i a d o m e j o s t p o s ł u g i ­ wanie różnie. się wzorcom Typ własnego własnej twarzy oblicza, i sądzę, pewnych że cech bywa z tym anatomicznych w y s t ę p u j ą e y o h w r o d z i n i e m o ż e n i e ś w i a d o m i e n a w e t w p ł y w a ć na kształtowanie proporcji dycznie w y s t ę p u j ą c identyfikacji. w b y ć po rzeźbie ( i l . 3 6 — 5 0 ) , m o ż e t o ż spora­ prostu przejawem żartobliwej auto- �Obserwacja z ż y c i a z b l i ż a r z e ź b ę d o k o n w e n c j i występuje też najczęściej moja praca na roli, kobieta rzeźby, tego nagrodami na k o n k u r s ó w , ile t a r g ó w , festiwali, cepeliad. N a d m i a r nieuchronnie jak itp. Obserwacja i chęć dosłow- rzeczy widzianej która realistycznej, rodzaju, wzorowała jest się na do p r o d u k o w a n i a zbliża przy modeli, rzeźbę braku np. ludową dó świadomości baby z całego zjawiska, do obniżania jego do preferowania ż y w e j sztuki, do realizacji postaw t w ó r c z y c h rzeźbie, amatorskiej taka komercjalizacji innej formę. — do tych rangi artystyczną Sytuacja wiedzie 6 k o n k u r s a c h . N i o jest też o b o j ę t n e , ile jest zaprzeczeniem na r z o o z y w i s t o ś c i s p r e p a r o w a n e j , p r z e t w o r z o n e j n a i wiedzie n i e r a z I tematach wiejska nego o d d a n i a r z e c z y w i s t e j zasad d a w n e j przy artystycznej maselnicą, orki — końmi czy i poziomu. do Trzeba sprzyjania też stylizacji, wiedzieć do do czego się umasowienia dąży, malowniczymi kramami, niby-chatami i — pamiątkarstwa w s t y l u l u d o w y m , p o k a z y w a n e g o w nieco operetkowej z czy stylizacji, poprzebieranymi twórcami. czy t r a k t o r e m . 4 — I p t a k i . Rzadko kiedy zwierzęta. Właśnie nie te m a ł e , d e k o r a c y j n e , t a n i e , w y r a b i a n e m a s o w o w i rzemiosła z a b a w k a r s k i e g o , a l e monumentalne gawrony ptaki Kudły, — r z e ź b y . bociany ośrodkach Wspaniało, Piłata, a obecnie barwne, e g z o t y c z n e w s w e j o r n a m e n t y c e m a l a r s k i e j p t a k i sława Marcisza, monumentalno sowy i ptaszyska Rozwój p t a k i , Stani­ Krystyny rzeźby ludowoj o d p o w i e d z i a l n y c h za stwa Kultury wytworzył i to Sztuki wokół jest instytucji, i sztuki w dużym stopniu przede wszystkim „Cepelii". ludowej, Zasługą a klimatu, zwłaszcza zasługą Minister­ jaki się przekonania o artystycznej randze ludowej rzeźby. R a n g ę tę trzeba u t r z y m a ć . Ola dobra rzeźby — i naszej n a r o d o w e j kultury. Adamczyk. Ciekawe, c z y p t a k , g o t ó w u l e c i e ć w k a ż d e j c h w i l i , t a j e m n i c z y i niezależny nie s y m b o l i z u j e t ę s k n o t u k r y t y c h w ozy w y b ó r j e g o i t y l k o j e g o ( a n i e p s a , ] wielu r z e ź b i a r z y w i ą ż e się t y l k o podświadomości, k o n i a czy k r o w y ) z tradycją, tylko z zabawką? Może ł a t w i e j p o z w o l i ć s o b i e n a o s o b i s t y w y r a z r z e ź b i a r s k i w p t a k u , niż w p o s t a c i c z ł o w i e k a ? Tadeusz S z k o d z i ń s k i , d ą ż ą c do ralistycznej k o n w e n c j i postaciach, osobowy, słaby w rzeźbiarsko •fantastyoznych ptakach — staje w się nieciekawy dziwnych, wręcz w natu- nich, bez­ karykaturalno - frapujący, PRZYPISY przez wolny od 1 Łukowski ośrodek rzeźby ludowej, wystawa maj 1976. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, Warszawa 1976. ( K a t a l o g z a w i e r a b a r d z o d u ż o w i a d o m o ś c i z a r ó w n o o o ś r o d ­ k u , j a k i r z e ź b i a r z a c h . O p r a c o w a ł a go w z o r o w o a u t o r k a scena­ riusza w y s t a w y H a l i n a O l ę d z k a ) . 2 A n t o n i K r o h , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „Pol. L u d . " , R . X X I X , 1 9 7 5 , n r 1—2, s. 9 5 — 1 0 5 . L i c z b a r z e ź b i ą c y c h jest znacznie w y ż s z a od liczby s t a ł y c h d o s t a w c ó w do „ C e p e l i i " . O p i e r a j ą c się n a r ó ż n y c h k a t a l o g a c h w y s t a w , m a t e r i a ł a c h k o n k u r s o w y c h i rejestrach t w ó r c ó w ludo­ w y c h i dokumentacji I n s t y t u t u Sztuki P A N , sądzę, że rzeźbiaSzt. 3 konwencji, Sądzę, jaką która że tematykę 0, Maksymilian w go ogranicza dzisiejszej się Kolbe jej i sytuaoji narzuca, której nia rzeźby jakie umie sprostać. nieobojętne rozwiązania jest, preferuje z K o n k u r s u „ W i e l c y Polacy...": il.58. J ó z e f C h e ł m o w s k i , B r u s y w o j . bydgoskie. s ł a w A d a m i a k , S i e d l i s k a , g m . R y b c z e w i c e , w o j . l u b e l s k i e . W y s . 34 c m . Wys. 40 c m ; ił.59. Bole­ 223 �I I . 6 0 . J ó z e f J a n a s , D ę b n o k / C z o r s z t y n a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Chrystus w świątyni, w y m . 3 8 , 5 x 5 4 c m . 1953 r . I I . 6 1 . A n d r z e j B i e r n a c i k , Z a k o p a n e . Św. Krzysztof, w y m . 8 5 x 3 2 c m . 1970 r . rzy p r e t e n d u j ą c y c h do m i a n a „ l u d o w y c h " b y ł o w c i ą g u ostat­ n i e g o t r z y d z i e s t o l e c i a oo n a j m n i e j 600—700, natomiast, jak w y n i k a z r e j e s t r u „ C e p e l i i " , w s p ó ł p r a c u j e o n a o b e c n i e ze 160 osobami. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R . X V I I I , 1964, n r 1. Zasługa to ogromna Aleksandra Błachowskiego, dyrektora M u z e u m oraz i n i c j a t o r a i o r g a n i z a t o r a t y c h k o n k u r s ó w . O w y n i ­ k a c h o b u k o n k u r s ó w pisze we w s t ę p a c h do k a t a l o g ó w Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1973 o r a z Wielcy Polacy, 4 5 ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1975. W k a t a l o g u tym z a m i e s z c z o n a j e s t r ó w n i e ż d o ś ć p e ł n a b i b l i o g r a f i a p o l s k i e j rzeźby. T e m a t t e n r o z w i j a m s z e r z e j , z w i ę k s z ą o s t r o ś c i ą pole­ m i c z n ą , w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m w 1 9 7 5 r . d o B i u l e t y n u Stowa­ r z y s z e n i a T w ó r c ó w L u d o w y c h . O n i e b e z p i e c z e ń s t w i e nadmiaru k o n k u r s ó w m ó w i ł r ó w n i e ż A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i w referacie w y g ł o s z o n y m n a s e m i n a r i u m „ R o l a s z t u k i w e d u k a c j i kultu­ r a l n e j d z i e c i i m ł o d z i e ż y " ( o p u b l i k o w a n e n a p o w i e l a c z u w zesta­ w i e m a t e r i a ł ó w n a s o m i n a r i u m , w y d a n y m w 1975 r. przez Pań­ stwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie). 6 O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z e u m w S t a s z o w i e — i l . 1 ; M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o w K i e l c a c h — i l . 2 ; L . Z i m m e r e r a — i l . 7, 1 2 , 13, 2 2 , 2 3 ; P M E w W a r s z a w i e — i l . 8 — 1 1 ; M u z e u m w B i a ł y m s t o k u — i l . 1 4 ; B . N a w r o c k i e g o — i l . 1 6 ; M u z e u m Diecez­ jalnego w T a r n o w i e — i l . 17; M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T o r u n i u — i l . 5 1 — 5 9 Fot.: J . Chodyna — il. 22; S. Deptuszewski — II. 28, 60; E . Kozlowska-Tomezyk — il. 15; .T. Milka — il. 13; B . Nawrocki — il. 16; J . Sobolewski — il. 23; B. Se­ wilski — il. 47; J . Świderski — il. 1—12, 14, 18—21. 24—27. 29—46. 48—59. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7d997f4584e7db9afa639efd8292fc.pdf a94dce61d544aa9c1f28957b14216572 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2026 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXI ZA ROK 1997 ��u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOClltTlt POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXI ZA ROK 1997 PII l 95 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO NAUK ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA LUDOZNAWCZE POLSKIEJ AKADEMII - WROCŁAW 1997 NAUK �REDAKCYJNY KOMITET Maria Biernacka. Bronislawa Zbigniew Jasiewicz KopczYllska-Jaworska. Antoni KuczYl1ski - sckn::larz RLDAKCYJNY lESPÓL Redaktor Zastępca naczelny reJaktora Sekretarz - prl.ewoJnicz'ley. Anna Kowalska-I,ewieka. - I.bignjew naczelnego redakcji Tlumaezeni(; - Monika strcSZCl.dl Marek Jasiewicz - Jacek Bednarski LeonowicI angielskich: WilczY(lski ISSN ()()76-1435 Publikacja dollnansowana i Ministcrstwo pr/.ez Komitet Kultury BadaJl Naukowych i S/.luki POI.SKIE TOW/\RZYSTWO UJl)O/NAWC/L -- WROCI./\W 1997 ADMINISTRACJA 50-139 WROCL/\ W. Ul. S/LWSK/\ 36 REDAKCJA 61-809 PO/N/\N. Ul. SW MARCIN 7'1. SKLAD I LAMANIE DALET SP./00 PO/N/\N DRUK ZAKLAD POLlGRArlCZNO-WYDAWNICI,Y M-DRUK W WJ\CiROWClJ �Pami<,;ci Profesor Marii Frankowskiej, długoletniego pracownika Katedry Etnografii UAM i kierownika Zakładu Etnografii Powszechnej tej Katedry, kierown ika Zakładu Etllograti i Instytutu I-/istori i Kultury Materialnej PAN, zatożycielki czasopisma "Ethnologia Polona", przewodniczącej Komisji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, inicjatorki etnologicznych badall amerykallistycznych w Polsce. ��SPIS TREŚCI I STUDIA I MATERIAL Y K u I i g () w s ki, Waldemar Antropologia Beata S t a n k o w s k a . "Menuet" iJ1lcrpretacjach refleksyjna. Edmunda Pisma Święlego Leacha wid;r.ianych Między tekstem z Biblią, w szerszej 35 perspcktywie Wojciech I) ()h n a I. Kilka refleksji na lemat historii antropologicznych spokezel1stw pierwotnych i uIVarunkowaó towarzyszących ich powstaniu Tarzycjusz Marek B u I i 11s ki, Enkulturacja IV średniowiecznym społeczeństwie ElVa o w i c k a. Pluralizm osiadlyeh Romów w Polsce kulturowy ~vliroslaw I' e c u c h . Wymiary świadomości Alicja B li zachodnich. Przykład Woieieeh S a d o IV S ki. \\ Gorzowskiem Joanna G a wei. Obw;d integracja? narodowej c z ak - R e i h e h o I z. Folklor ziemiach bo\\ych czy muzyczny 13 a światem. czyli o strukturalistycznych Polityka koncepcji 55 77 oświatowa wobec 93 105 Lemków jako czynnik adaptacji i integracji na 115 górali czadeckich Zaehodniobialoruskie budynki chłopskie w pamięci osadników 121 weselny w spoleezności wyznaniowej starowierców z Boru i Ga- 143 159 C,n\dów Akksander B () rej l""lichael A b d a II a. s z a. Krymhilda. Stan i perspeklywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów 173 \\ Szwecj i Jan K I' i s t. Czesko-slowiailska czenie dla etnogratii Jan \V i lor wystawa etnograficzna w Pradze w roku 1895 i jej zna20 I czeskiej. I , Autobiogralia 209 . II. POGLĄDY I OPINIE Czy ewangelik musi być Niemcem'! (Paweł Schmidt) Odpowiedż na recenzje;: książki Wprowad:::enie do etllologii Europy. J. 8ednarskiego w 79. [omie "Ludu" (Miec:::ysław Trojan) 253 opublikowaną przez 258 III RECENZJE Andrzej Zapo l' () \\ S ki, Wilfgenstein a kultura, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 1'01.11<111 1996 ( rYaldellrar Kuligowski) Et/lologia polska Illir,:d:::y ludo::nawstwem a antropologią, 261 red. A. Posern-Zieliilski, Nauk. nr 6, Poznail Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii 1995 (:\/iec::vsICl\v'!i'ojoll) Pisanie mias/a c::ytanie miasta. red. A. Zeidler-Janiszcwska, "Studia Kulturoznawcze" Wydawnictwo Fundacji Ilumaniora. PoznaIl 1997 (Maciej.J. Dud::iak) W(/rs~a)l"(I-8ratyslawa. !c'tnic::ne i społec::lle :::różnicowanie miasta (do 1939 r.), red. 1'. SaineI'. !\. Slaw<.lr/. PTL Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997 (Marek Fertig). Hisloryc::ne i wsp(ilc::esne prohlemy miasta ijego mieszkańców. lv1a/erialy:: II seminarium naukowego .. Kr,:d:::i('r~YII-K():':/e. Rodowód - współczesno.fć - przyszłość" (/2-13 paź(bemika 1995 ri, red. E. Nycz, Opole 1996 (Rys:::ardKan/ar) . 263 266 270 271 �8 B u r kra b a - R y I s k a. Samowied::a kll//lII·o\j·'a l ar/l's/yclla Ill'6rców /lIdowych. Sludillln pewnej korespondencji. Instytut ROl-\voju Wsi i Rolnict\~a PAN. Warszawa 1994 (Ewa Nowicka) Anna S l. Y f er, Warmiacy. Stlldillm to::samości. Kantor Wydawniczy SA WW. PLlI.nmi 1996 (Beata Tomas;;ewska-!folllb) . Orędownicko nas::a. Kil/t Matki Bo::ej H' polskiej kll//llce /lIdO\l'ej. Krakll\v 1996 (Rys::ard Kantor). S::tllka ludowa Kas::llbów Pr::es::lo~'ći tera::niejs::o.';'ć.rcd. W. SZkllllllOWSka. KlIja\\skoPomorskic Towarzystwo Kulturainc. Bydgoszcz 1995 (Tereso {\al"ll'icko) J irina L a n g h a m m e r o va. Ceske /idow! kroje. Pr{lcc. I'raha 1994 ({JariJom no::ielich) S/reekdrach/en in on::e gewes/en - Antwerpen - Brabam Um/mry, ()os/-/ "/ewIIderen. red. Hcnri Vannoppcn. Gent 1994 (Barbara lJa::ie/ich) i\agot N o s s. Kranc ag skall/ - jente-, bmre- og konehovlldiJllllader i Ilorda/ond. Aschehoug. Oslo 1996 (Barbara Ba::ie/ich) Il.abl.:lla Zapysky Naukowoho Towarystwa imeni Szcwczcnka. tom 230. Pruci Sckcji Etnogralii 273 276 279 280 28-1 287 ta Folklorystyky. Lwiw 1995 (Edward Pietras::ek) . Grzcgorz K a c z y li s ki, C::arny c!nystiani::m. /.e s/lIdiów nad rnchami aji-ochr::e,\'cljail- 288 skimi. PWN, Warszawa 1994 (Ewa ,Nowicka) Minces. Le Coran et fes femmes. llachcltc. Paris 1996 (I/WIU !Jarsko) K o I a n k i c \V i c z . Samba:: nogami. Opowie,v!' oll/mfw/ogiello. W\da\\'nictwD KR. Warszawa 1995 ({lllber/ C::achowski) Ewa N o w i c k a. Raben W y s z y il s ki. Lamowie i sekre/or::e. l;o::lOmy wię::i spolecnej we wspólc::esnej BllriaL}i, Wydział FiloLoiii i Socjologii lJniwersytl.:tll Warszawskiego, Warszawa 1996 (Ce::ary Mądry) 291 293 Juliette Leszck 297 299 IV. KRONIKA Spraw07,danie z konferencji: oraz ,.Anthropology .,Etnografie Szkola ..Cultural of Politics Problclns ol' Europl.: allhe in Post-Communist Societics" End ol' lhe 20th Cl.:ntury'· ({\atar::yna S::Yl1lwiska) , dziak) , Powstanie 303 i działalność Sekcji Antropologii Spokezncj Polskiego I"o\\'arz.ystwa Socjolo- (Alicja Kapciak. Jl4arian Kempny) gicznego "Etnografia 30 I życia miejskiego, Społeczne. symboliczne i przestrzenne procesy \\' Berlinil.:". Letnia. Berlin. 20 lipca - 3 sicrpnia 1997 (No/alia Wnihlell'ska, ;\faciej.l. IJu- bez granic. ich ówczesny Początki kontckst zbiorów i dzisiejszc 30'7 i badali ludoznawClyeh znaczenic", 12-\ 3 listopada 1996 (I';dward Pie/raszek) W 1DO-lecie Ukraiilskiego Muzeum Etnogralicznego Sympozjum \\' krajach naukowc karpackich. WI.: Lwowic. 3II WI.: Lwowil.: (Edward Pie/ras::ek). Z ekspcdycji objazdowej na Polesiu ukrailiskim. lipiec 1997 U;dward l'ielras::ck) Przygotowania do wznowienia edycji Dzieł Bronislawa Malinowskiego (7hignielv 313 31-1 ./asie- wic) 321 V, IN MEMORIAM Soila Kovacevicov{\ Józef Pieprzyk Henryk Swienko 323 (Ras/is/ava S/olicnó) (Jacek Bednarski) 1930-1997 (Leonard 1. Pelka) 1921-1996 32-1 1917-1997 325 VI. WSPOMNIENIA Profesor Madryckic Maria Frankowska spotkanie. w pamięci Wspomnienie studenta o profesor i współpracownika Marii Frankowskiej (/.bignie1V ./asiewic::) , (!?ys::ard l'ol1licki), 329 332 �CONTENTS I. SltJDIFS AND MAII:RIALS \\aIJemar K u I i g o II' S ki. Rcl1L:xive Anthropology. Between Text and World Ikaia S l a n k o II S k a. I':dlllund Le,l(:h's "Minuet" with the Bible or. on Structuralist Interpretation orthe Scripture in a Wider Perspective \\ojciech J) o h n a I . Some Rcmarks on the Subject or History or Anthropological Conccptions or Primitive Socictics and on the Conditions Accompanying their Formation rarl.~ cjus/ Marek Bu l i li s ki, Encuiluration in Medieval Society. 1.lla .. o II i c k a. Cultural Pluralism or Integration') Educational Policy fór the Romanies Sellkd in Poland \Iiroslaw I' c c u c h. Aspects orl·:thnic!National Consciousness ofthe Lemks. \licja l3 u c / a k - R c i b e h o I /, Musical Folklore as an Adaptation and Integration hrctor in the Territorics of Weslern Poland. The L:xample ofCzadek Mountaincers \\'ojciech S a d o l\' S ki. Peasant Architectun: in Western Belarus in Mcmories ol' Displaccd Settlers in llll: I{egion of Ciorzol\'. .Joanna (i a \I' e I . Welkling Ceremony in a Religious Community or Starovers From Bór and (iabowe (irqdy .\kksandel' I~ o rej s / a. Kriemhild . \Iiehael A b d a II a. The Present Stale and Prospects or the Ethnic Cuisinc of Assyrian Immigrants in Swcden Jan K r i s t . The C/ech-Slavic Ethnographic Exhibition in Praguc in 1895 and its Signilicance 1(,)1' C/.ech Ethnography Jail \\i i t o r t . i\utolw)graphy 13 35 55 77 93 105 115 121 143 159 173 20 I 209 II. VILWS AND OPINIONS Docs a Lutheran Havc lO he German') (I'awel Schmidt) Responsc to .I. Ikdn.rrski's Review of IVpruwad::enie Vol. 79. of ..Lud" (\liecvs/mj' hujan) 253 do etnologii Ellropy, Publishcd in 25R III. REVIEWS ·\ndI7e.J I a p o r o II' s ki. lVittgenstein a kU/l lira (Wittgenstein and Culture), Wydawnictwo Fundacji Ilumaniora. Poznali 1996 (Waldemar Kuligowski) . L/I1ologia flO/sku lIIi<,'d::y llldo::lluw.I'twem a antropologią (Polish Ethnology Between Folklore Studies and Anthropology), red. A. Posern-Zieliński, Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk. nr 6, Poznań 1995 (Mieczysław Trajan) . PiSalI/e II//(/S/U C)'II/II/l! lIIiasIa (Writing the City - Reading the City), red. A. Zeidler.Janiszewska ... Studia Kulturoznawczc" Wydawnictwo Fundacji Humaniora, PoznalI 1997 (MaC/el J U/ld::il/k) It "ars::ml'o-Bmtys/mj'o. /~'tlliC::lle i spo/eclle zróżnicowanie miasta (do /939 r.) (Warsaw13ratislava. Lthnic and Social Groups in thc Cities beforc 1939). red. P. Sal ner, A. StaIlar/. PTI. Odd/ial IV Warszawie. Warszawa 1997 (Marek Fertig) 261 263 266 270 �10 Historyczne i wspólc::esne problemy miasta ijego mieszkmiców. Mmerialy z II seminarium naukowego" Kędzierzyn-Koile. Rodowód wspólczesno.vć przys::l!!.l'ć·,. (12-13 paidziernika 1995 r.) (Hislorical and Contemporary Problem, ol lhe City and its Popund lation. Proceedings of the 2 Seminar "Kędzierzyn-Koźle. Origin - Prescnt October 12-13, 1995), red. E. Nycz. Opole 1996 (/?yszard Kantor) - Futurc", 271 13 u I' kra b a - R Y I s k a, Samowiedza kulturowa i artystyczna twrircriw ludowych. Studium pewnej korespondencji (Cultural and Artistic Sell-Consciousness of lzabella Folk Artisls. A study ol Certain Correspondence). PAN, Warszawa 1994 (Ewa Nowicka) Instylut Rozwoju Wsi i Rolniclwa 273 Anna S z y f e 1', Warmiacy. Swdium tożsamo.ki (The People ol Warmia. The Sludy Identity), Kantor Wydawniczy SA WW. Poznali 1996 (JJeata {ollw.\·zewska-Iloluh). ol 276 Orędowniczko nasza. Kult Matki Bożej w polskiej kulturze ludowej (O Thou Who I !cIp Us. The Cult of Holy Mary in Polish Folk Culture). Kraków 19')6 (/?vszard Kalltor) Sztuka ludowa KasZlIbów. Przeszlo.\'ć· i terainiejszo.~ć' (Folk Art ol the Kashublans. Its Past and Presenl), red. W. Szkulmowska, Kujawsko-Pomorskit: TowarzysIwo Bydgoszcz 1995 (Teresa Karwieka) Jifina L a n g h a m m e I' o va. c'eske lidove kroje, Prilee, Praha Slreekdrachten in onze gewesten - Antwerpen . Brabam !\sehehoug, Oslo Naukowoho Kulluralne. 280 1994 (JJarIJ({/'{/Bazielich) Umlwrg ()osl-I'laallderell. red. Iknri Vannoppen, (Jt:nt 1994 (Barbara Bazielich) Aagot N o s s. Krone og skali! jente-. hrure- og kOllehovlIdhllllllller 7apysky 284 i Ilordalalld. 1996 (Barbara Bazielich) Towarystwa imeni 287 Szewezenka. tom 230. I'raci Sekcji J-:tnogralii W Folklorystyky. Lwiw 1995 (/o'dward Pielraszek) . Grzegorz K a c z y 11 s ki, Czarny ch'J1stianizl1l. /.e sluelirill' nad rllehuIIlI ulj-ochrzc.':njwi- skimi (Black Christianity. Studies on Alro-Christian Movcmt:nts). PWN. WarSl'alla 1994 (Ewa Nowicka) Julit:tte Minces, I,e Coran el lesjemmes, Ilachclle, Paris 19<)6 (;/nllo narska) Leszek K o I a n k i e IV i e z. Samba z Bogami. Opowie,\:ć' alllro!Jologiczl1a (Samh;\ with Gods, An Anthropological Story). Wydawnictwo KR. Warsl'awa 1')')5 (//I/herl ('zachowski) Ewa N o w i c k a. Robat W y s z Y 11 s ki. I.amowie i sekretarze. I'oziom)' lI'il,:zisjJolecznej we współczesl1ej /JI/riaeji (Lamas and Secretaries, Levds ol Social Bond in ('ontemporary Buryatya). Warszawa 1996 (Cezarv Mądry) . Wydzial Filozotii 27CJ i Socjologii liniwerSYtctu 288 291 29j 29~ Warszawskiego. 299 IV. CRONICLL Report from Century" the Conference: and ..Anthropology ..Cultural Problems of Politics of Lurope at the in Post-Communist Lnd Societies" of the 20th (A:alilr:.I'na SZYII/wiska) .. Ethnographics School. :10 I ol Urban Berlin. Life. SociaL July 20 - August Symbolic ;1I1dSpati;]\ Proccsses Anlhropology .,Ethnography ol Folklon: Carpathian Countries The Beginning - their Summer 3, 1997 (iVatalia /Fl'(iblell'ska, ;\faciej J Ihl/lziak) Tht: Rise and Activity ol the Seclion of Social Society (/l/icja Kapcia/.:, Marian Kempny) with(HJl fronliers. in Berlin". Historical ol tht: Polish 30j Socio\ogical :1()~ Context and Collections Present and Resean:h Significancc" 1i1 i\ Sym- posium in Lvov, November 12-13, 1996 (Edward I'ielraszek) Centennial ol the Ukrainian Ethnographic Museum in Lvov (l-jjward IJielraszck) From an Expedition Preparations Jasiewicz), to the Ukrainian lO Another Printing Polesie. of lhe July 1<)97 (I-:dward I'iel/,{/-I'zek) IJzie/a of Bronislaw Malinowski :i1 ! 31 ~ :1\--l (/.hig/llell' 321 �II V IN MEMORIAM Slllia Kllvacevicov{\ 1921-1996 (/?astislava StoliCnó) .Iti/d Piepr/yk 1917-1997 (.!acek 8ednarski). I knryk Swienko I 93()-1 997 ('-eonard J Pelka) . VI. REMI 323 324 325 [SCE CES Prokssor Maria Franko\Vska in the Memory of her Student and Co-Worker (%bifiniew .lasiewic). A \1ceting in Madril. Memories of Professor Maria Franko\Vska (Ryszard 'l·omicki) 329 332 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58a2ebd63c242487881dece95e80958e.pdf 767e36e72f64637941d960c1a4554d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2027 Title A name given to the resource Antropologia refleksyjna / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci. t. 81. J 997 I. STlJDIA \\"ALDHvl/\R I MATERIAŁY K lJU( jOWSK I InSI) lut Etnolo~ii i Antropologii Lni\\cTsytct illl, !\, Mickic\\'iCl.a ł'()/.nan Kulturowej ANTROPOLOGIA REFLEKSYJNA: MIl~DZY TEKSTEM A ŚWIATEM J<;zyk i prawo to chwiejne odpryski przygodności; pal1stwo i jego instytucje cechuje nieracjonalność: wiara w postęp dowodzi naiwności. Historia jako taka. a nie istniejące opowieści o rozwoju poszczególnych części świata czy o dziejach konkretnych dziedzin kultury, nie posiada sensu. Nie ma także celó\\. wszakże "możemy jej te ccle - nasze własne - narzucić" (Popper, 1993. s. 291). Karl R. Popper myślał oczywiście o historii polityki, ustroju społecznego, filozotii racjonalistycznej. Ale opinię jego - powtarzaną później wielokrotnie, w formie często o wiele radykalniejszej i przygnębiającej - z pewnością zastosować można także do małych, lokalnych historii. Choćby historii tak niepozornej dziedziny wiedzy jaką jest antropologia kultury. Taki cel przyświeca niniejszemu opracowaniu - ma on wskazać na pewne istotne, choć długo pomijane czy nie zauważane związki pracy antropologów z pracą ludzi tworzących bardzo szczególny rodzaj naukowej fikcji; chodzi o ujawnienie nieodłącznych w badaniu i opisywaniu kultury zależności od tych obszarów języka, na których rozpoczyna swoje władanie literatura. Spróbuj my na początek odwołać się do spostrzeżen ia Mal1yna Hammersley'a, który w swym systematycznym, wnikliwym, 'brytyjskim', oglądzie sytuacj i współczesnej etnografii stwierdził, iż istnieją w jej obrębie dwa najistotniejsze nurty krytycznc. Nurty reinterpretujące i rekonstruujące etnografię ·konwencjonalną'. Pierwszy z nich w centrum swego krytycznego zainteresowania umieścił relacje między teorią a praktyką badawczą, przestrzel1 między zacisznym gabinetem a wielogłosem terenu, między paradygmatycznym 'tu' a paradygmatycznym 'tam'. Drugi nurt natomiast skupia się na problemie reprezentacj i (Hammersley, 1992, s. 2). a gruncie antropologii pozytywistycznej, utrzymującej istnienie i możliwość dotarcia do epistemologicznego absolutu, badacze rzadko zaprzątali sobie głowy tego rodzaju wątpliwościami. Spory o kryteria porównawcze adekwatności i prawomocności antropologicznych przedstawi ell oscylujących między traktatami filozoficznymi a opowieściami podróżniczymi znamionują dopiero �14 ostatnie lata. Bo też jako cechę charakterystyczną nauki doby postmodernizmu wskazuje się właśnie dyskusje nad regułami ją uprawomocniającymi (Lyotard. 1988, s. 284). Uświadomienie historyczności i przygodności każdego rodzaju wiedzy oraz zatarcie granic między domysłem a pewnością stało się dla antropologii brzemienne w różnorakie skutki. Okazało się oto, iż różnice w przedstawianiu przez antropologów tych samych zjawisk kulturowych nic były jedynie winą nieudolnie sklejonych zwierciadeł odbijających jakiś fragment rzeczywistości. Że badacze skazani są na współistniejące ze sobą różne metody, kierunki i szkoly, ale także na nieprzekładalne do kOJ1ca na siebie kulturowe rzeczywistości wytworzone w niezliczonych miejscachi. Wielość w świecie zaczęła oznaczać doświadczanie wielości prawd nie tylko społecznych czy kulturowych, ale także prawd nauki. I to, jak sądzę, okazało się być dla antropologii naj istotniejszym rezultatem filozofii Zachodu. Owo poczucie poruszania się w wielopoziomowej wielości światów decyduje o specyfice współczesnej antropologii. Bardzo wiele mówi też o jej kondycji formułowana w stosunku do niej samej krytyka. Możliwe, iż rzecz podobnie ma się w innych obszarach humanistyki, ale - jak przekonywał Clifford Geertz - "spośród wszystkich nauk o człowieku, antropologia jest tą być może, która najczęściej kwestionuje samą siebie". I z tego powodu, kontynuuje autor After the Fact, trafniej opisują tę gałąź wiedzy różne formy jej kwestionowania. podawania w wątpliwość niż wszelkie manifesty, pobożne życzenia czy 'tęgie' paradygmaty (Geertz, 1995, s. 65). Zgadzam się z tak sformułowanym poglądem. Najbardziej inspirujące, najczęściej dające do myślenia prace publikowane w ciągu ostatnich kilkunastu lat sytuowały się właśnie w kręgu krytycznym, metaantropologicznym. Wśród tego hufca pod sztandarami reinterpretacji intelektualnego dziedzictwa od Tylora do Geertza szczególnie przyciągnęły mój wzrok (wszak, pismo ... ) proporce tzw. antropologii refleksyjnej. Jaki bagaż wartości, tropów i soczewek poznawczych kryje się za tym niejednoznacznym przecież określeniem? "Współczesna krytyka antropologicznego teoretyzowania i autorytetu etnografii pretenduje do miana rejleksyjnej i dialogicznej jako najważniejszych walorów antropologii samodekonstruującej się" - pisze P. Steven Sangren (1992, s. 277). Mamy oto pierwsze wskazówki: powinowactwo z filozofią nurtu dekonstrukcjonistycznego; wyróżnienie refleksji, tego głębokiego rodzaju namysłu jako efektywnego sposobu samooglądu I Podczas jednego z seminariów Poppera nic znany z na/wiska antropolog odważył się uzyć okrcślenia native beliefs wyraźnic odnosząc je do uczniów wielkiego profesora. Wściekłość filozofa nic miala granic - umieszczenie jcgo przekonaó w kategorii native heliej.i· pozbawiło je moc~ wynikających z posiadania jedynej racji. Nie mógl zatem Popper, bez popadania w sprzeczność. odpowicdzieć, że prawdę znamy my, a reszta to ledwie przesądy (Tokarska - Bakir. 1995. s. 15) �15 antropologii~ jest też dialogiczność kojarząca się z wątkami myśli Gadamera, a także z rozważaniami Bachtina i poprzez niego z krytyką literacką. Co ciekawe - pojawia się, wydawałoby się zarzucony, termin etnografia. Nie idzie tu wszakże o próbę restauracji dawnej jego świetności, ani tym bardziej o odkurzenie starych metod i teorii, lecz o nadanie jej nowego znaczenia, takiego. które odczytywać należy zwracając przede wszystkim uwagę na (obecny w wielu odmianach humanistyki) sufix graphein. Czyli komunikację poprzez pismo. Słusznie twierdzi Sangren, że dwie prace uznać należy za kamienie węgielne orientacji refleksyjnej. Pierwsza to Anthropology as Cultural Critique George'a E. Marcusa i Michaela J. M. Fischera (1986). Druga nosi tytuł Writing Culture: The Poelics and Politics ol Ethnography (1986), a redagowali ją wspólnie \\spomniany MarClIS oraz James Clifford. Sądzę, iż z pełną odpowiedzialnością dołączyć można do nich Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988) Clifforda Geertza oraz Predicament of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Lileratllre and Art (1988) Jamesa Clifforda. Już sama wymowa tytułów jasno sugeruje preferencje badawcze. Antropologię oto traktuje się jako rodzaj sztuki pisania. Tekst etnograficzny staje się w pełni autonomicznym obiektem refleksji metajęzykowej. Ciężar dociekail z porównywania opisów i interpretacji z zewnętrzmj rzeczywistością przesuwa się na sposób przedstawiania i obecności kultury w tekście. Obecności zapośredniczonej i kształtowanej 2 przez antropologiczną retorykę. Zasługą tych między innymi książek i wymienionych obok autorów jest spojrzenie na antropologa jako na badacza przedstcl\viającego wyniki swoich prac w formie zapisu, w świecie bibliotek. Najrozmaiciej definiowane i poszukiwane na rozlicznych polach związki między antropologią, krytyką literacką a samą literaturą stają się istotnymi i interesującymi wątkami dyskusji nad kondycjami tych dziedzin kultury. Choć wiązanie o\\)'ch różnych aktywności, szukanie podobiellstw i dzielonych przez nie problemów nie wydaje się powszechnie sprawą zbyt oczywistą. Trafnie zauważają E. Valentine Daniel i Jeffrey M. Peck, iż myślenie tradycyjne przebiega torem następującym: antropolog studiuje antropologię, kulturę i naturę ludzi oraz t\\orzy etnograficzne opisy, analizy, interpretacje, w których zawiera swoje obserwacje i doświadczenia~ krytyk literacki natomiast omawia, ocenia i interpretuje literaturę. Ujmując rzecz skrótowo - antropolog bada kultury w celu napisania tekstu. krytyk zaś bada tekst w celu zrozumienia kultury. Różnica \\ydawała się jasna i wyraźna. Kiedy jednak w latach 70. zaczęto czerpać z tradycji hermeneutycznej reprezentowanej głównie przez Paula Ricoeura, okazało się, iż kultury można traktować jako swoisty tekst do interpretacji. : .kS/.c/C Lllau/llre (///(1 \\YIllO\\llicjS/.C tyluły Ilowych .·/IIl!lroI1%,l!.)' (cds. Dcnis prac: i Aycock. 1991 I. .'ln/!lrofJology ulld I.i/era/ure (cd. Benson. arin. 1(93). Utel'(lrY Anthropology 1989). /Inthropologica/ 1993), (cd. Poyatos. Poetics (cd. 1988), Brady, The Etl1llOgraphy of Reading (ed. Boy- �16 Zredefiniowanie kultury dokonane później w obrębie antropologii, wsparte krytyczno-literackimi praktykami rekonceptualizacj i tckstu doprowadziło do spotkania obu tych dziedzin. A raczej do dostrzeżenia wspólnego, interdyscyplinarnego pola, jakie między nimi się rozciąga (Daniel i Peck. 1996. s. 18-20). Niektórzy autorzy powiadają nadto, iż to wcale nic dwudziestowieczna literatura ulega pogłębiającemu się procesowi antropologizacji ak dokładnie odwrotnie: że to antropologia poddaje się postępującej ,.I iteraturyzacj i" (ZeidlerJaniszewska, 1994, s. 53). Czy zatem ten rodzaj uprawiania metaantrorologii całkowicie rezygnuje z używania pojęć takich jak obiektywność, adekwatność. prawda? Z pewnością nie . .Jego przedstawiciele są jednak w pclni świadomi zastrzeżeó i ograniczeó co do użyteczności owych tcoretycznych konstruktó\\. Traktują antropologię nie jako przekazicielkę prawdy, alc jako jej kreatorkę. N ie sądzą, by sama natura słów powodowała to, że zawierają one w sobie rzeczywistość, o której mówią. "Dziwnym poglądem" określa Geertz przekonanie jakoby rzeczywistość posiadała swój własny język, w którym życzy sobie być opisywana; że sama jej istota wymaga nazywania rzeczy po imieniu, a pozbycie się dosłowności równe jest z rezygnacją z przedstawiania faktów (GeertL I990a, s. 62). Zbyt długo, powiada się, utrzymywano, że prawdziwie adekwatne poznanie musi się wyrażać w literalnym języku przedmiotowym. Dlatego prawd nie szuka się gdzieś poza jedynym dostępnym (i możliwym) antropologicznym "zwierciadłem" rzeczywistości, jakim jest tekst pisany. Dlatego mówi się o prawdzie tekstu właśnie, o rzeczywistości uwięzionej i rozkwitającej w obrębie dyskursu antropologicznego. Zerwanie z rozpatrywaniem języka w kategoriach przeźroczystego mcdium pozwalaj<lccgo, przy odpowiednim precyzowaniu pojęć, mówić o rzeczywistości wią/·e się z tendencją, którą Richard Rorty nazywa linguistic tum, zwrotem lingwistycznym. Mniej istotna staje się tu logiczno-wyjaśniająca struktura tekstu, odrzuca się istnienie transcendentalnej pozycji teoretyka sytuującego się poza konkretnym "zakrzepnięciem' czasu i przestrzeni, na czoło zaś wysuwa się retoryczna sfera tekstu. Język traktowany jest wyłączn ie jako narzędzie (co prawda, n iezbędnc) do konstruowania obrazów świata. A przyjęcie którejś 7 jego odm ian, z jego kOll\venc.ii przeksztaka się w sposób na radzenie sobie z rzeczywistością. Tak kształtowana wiedza nie jest - wbrew pozorom - rodzajem ucieczki od empirycznej zewnętrzności. N ie przybiera formy rejterady z pola zmaga!'l z obcością. Choć nie sposób skądinąd nie przytaknąć dzisiaj słowom Michaela M. J. Fischera, który powiada, iż: "Antropologia kOllea dwudziestego wieku nie jest już odkrywaniem nieznanych ziem czy nieopisanych kultur, ale raczej rodzajem krytyki ( ... ) stosującej zestawienia różnorakich przedstawiell i perspektyw" (Fischer, 1993, s. 187). Z tego między innymi powodu, nadszedł czas (najwyższy), by przyjrzeć się owemu drugiemu obcemu - wedle określenia Julii Kristevej. Bo literackość jest "obcym w nas", w antropologach. Na pewno nie �17 łatwiej ją opisywać niż obcego żyjącego gdzieś w Trzecim Świecie. Rzec nawet można. iż przys/.lo stawić czolo przeciwnikowi lepiej zorganizowanemu. Bo czyż jako zadanie nadzwyczaj trudne nie jawi się chęć poznania mechanizmów ulokowanych we wlasnym spoleczetlstwie, w sobie samym? Trzeba oto \\)jść poza siebie. poza własne loclIs, własne bezpośrednie otoczenie i uczynić z niego obcy przedmiot. Wysiłek ów jest oczywiście z punktu widzenia filozofii nigdy tak naprawdy nic do osiągnięcia. Ale sam fakt dostrzeżenia takiej możli\\ości i próby jej urzeczywistnienia zasługują na wnikliwą uwagę. Jak nader slusznie zanotowal Antonio Gramsci: "Punktem wyjścia pracy krytycznej jest samoświadomość samego siebic jako wytworu procesu historycznego - procesu, który odciska na nas niezliczonc ślady, ale nie dostarcza ich inwentarza. Konieczne jest zatem. abyśmy sami taki inwentarz sporządzili" (Said, 1991, s. 5-1). Antropolodzy relleksyjni taki "inwentarz" postanowili stworzyć, bez ambicji jego ukollczenia czy choćby nazwania wszystkich rozdziałów, bez zapędów totalizujących i ambicji kanonizowania. Sami mówią jedynie, iż ich teksty ..pisanc są jako lapros/enie do otwartości, różnorodności i przyjemności dys/-;usji" (Marcus. Fischer. Tyler, 1992, s. 298). Glówną tez'l badaczy z nUftu antropologii refleksyjnej jest założenie, że o tożsamości antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między przestl"Z\~nią teori i, doświadczeniem terenu a przestrzen ią narracj i. Istoty antropologii upatruje siy w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu. Naczelnym zadan iem zaś staje siy określcn ie relacj i m iędzy rzeczywistością ( 'zc\\nytrzn,\'. jak i . wewnętrzną'), jej reprezentacjami w postaci tekstu etnograficznego oraz produktem kOl1cowym, jakim jest wiedza antropologiczna. Tcza \~y.iściO\Na lakiada jedno jeszcze obrazobórcze dla wielu przekonanie: h) mianowiciL:. ie przy-literacki charakter etnografia posiadała od samych s\\oich narodzin. Wbrew I.apewnieniom o poddaJlczości wobec modernistyczn)ch prawo(roz)dawców. Już bowiem w XVII stuleciu nauka zachodnia wykluczyla ze swego repertuaru pewne rodzaje ekspresj i: retorykę w im iQ prostoty przcjrzystości myśli, likcj<; w imi<; faktów, subiektywność w imiQ obiektywno;ci Owe niepożądanc wlasności, oddalające od prawdy naukowej, wyelimino\\ ano z projektu nauk i i przypisano Iiteraturze. Literaturze uważanej za przesiąkniętą metaforyk'l i alegoriami. literaturze tworzonej z wyobrażel1 raczej niżli obserwowalnych faktów, hędącej polem swobodnej gry emocji, przypuszCZCI] i geniuszu autllra. Fikcja literacka, wsparta tymi i innymi atrybutami twórCTości. z naukowego punktu widzenia była potępiana. Ceniono ją wysoko jedynie I. pozycji cstetycznych (Clifford, 1986, s. 5). Naukowiec natomiast dążyć mial do uzyskania poważnej, autentycznej, możliwej do zwerylikowania - a ściślej odwzorowania - wizji świata zbudo\\ancj wedlug ustalonych rygorów. W obrębie nauki miały powstawać rozlegle, �18 pojemne narracje składające się z logicznie poukładanych cz«ści, kumulujących wcześniejsze ustalenia. Ilustracją tego sposobu myślenia jest koncepcja Jcrome'a Bruncra. Otóż wyróżnia on dwa, zasadniczo odmienne, sposoby porządkowania doświadczenia i konstruowania obrazów świata. W pierwszym z nich - trybie paradygmatycznym - obowiązują konwencje logiki dwuwartościowej, jasno określone są też reguły poprawnego wnioskowania oraz uzasadniania twierdzeó. Tryb ten zaprojektowano z myślą o uzyskaniu prawdziwych, ogólnych twicrdzeó o świecie. Jego przeciwieóstwo i przeciwwagę stanowi tryb narracyjny. Ważniejsze od ścisłego przebiegu wnioskowania ScI w nim subiektywne, możliwe światy, a obiektywizm zastępuje kryterium "prawdziwości psychologiczncj". Tryb narracyjny operuje w sferze podmiotowej, \V świecie pragnieó i motywó". Dostarcza nie tyle twierdzeó o faktach, co raczej palety różnych perspekty\\ (co za intencję własnych prac uznali wspomniani Marcus, Fischer i Tyler). Pisze Bruner znamiennie: "Nie sama rzeczywistość lecz różne jej wizje, różne sposoby porządkowania doświadczenia w celu uczynienia go sensownym. są naj bardziej godnym zainteresowan ia przedm iotem poznan ia zarówno dla pojedynczego podmiotu, jak i dla podmiotów ponadindywidualnych, takich jak nauka" (Stemplewska - Żakowicz, 1996, s. 25). W tym duchu James Clifford, jeden z najoryginalniejszych i najszerzej znanych badaczy tropiących przy-literackie wymiary antropologii, definiuje przewrotnie etnografi« jako "hybrydalną działalność tekstoWiI przekraczającą gatunki i dyscypliny" (Clifford, 1986a, s. 5). Powiada tym samym, że sednem działalności antropologa wieóczącego swe interpretacje pewnych fenolllenó\\ kulturowych w postaci tekstu jest ni mniej ni więccj tylko rcjestrowanie ich za pośrednictwem rozmaitych środków wyrazu, w tym tak/c środków literackich. Konstatacji owej nie należy odnosić wyłącznic do stanu dzisiejszego. kiedy to mówi się o przybierającym na sile "pomieszaniu gatunków" prowadzącym do sytuacji, w której przypowieść udaje opis etnograficzny (Castaneda), traktat teoretyczny pisze się jak pamiętnik podróiy (Lćvi-Strauss), a barokowe fantazje clo zluclzen ia przypom inają em pi ryc7ne obserwacje (801'ges) (Geertz, 1990b, s. 114). Przekonuje bowiem Clifford, ii jUi ojcowie - załoiyciele antropologii, tak surowi w przestrzeganiu prawideł poprawności naukowej, nie ustrzegli się przed 'znieksztakającymi' elemcntami literackości. Jednym z tych 'zn iekształccó' była alegoria. Zaczcrpn ięte z B ibl ii i ze świata starożytnego śródziemnomorza alegorie stosowal już ojciec Lafitau, kiedy to na kartach Moeurs des sauvaKes A/Ilericains ... z 1724 roku porównywał obyczaje Indian z obyczajami antycznych Greków. A.legoryczny sens posiadały reprezentacje kultur autorstwa Margaret Mead i Ruth Benedict (CI iIrord, 1986b. s. 10 l-l 02). Interesujące jest to, że typy kultury zarówno dionizyjski jak i apollióski przedstawione przez Benedict są również zapożyczeniami ze starożytności. Owoce starożytnej wyobraźni (mit o Ozyrysie) oraz opowieści opane �19 na Biblii (podróż Józcfa do Egiptu) użyte jako alegorie znaleźć można i w polskim pisarstwie etnograficznym - przykładem są Podróże do piekieł Jerzego S. Wasilewskiego (1979). Kulturowe zakorzenienie badaczy, których dzielą dwa stulecia oraz odmienne ideały nauki objawia się oto w całej pełni i w całym swoim donioslym znaczeniu. Dodać wypada. że również. James Frazer w swej klasycznej już dzisiaj Złotej g(/lę::i stawia AfrykaJlczyków i depozytariuszy kultur Melanezji w jednym rzędzie z innymi przedstawicielami starożytności, tj. Hebrajczykami. Choć w tym \\ypadku fakt ów można wyjaśnić Frazerowską metodą porównywania w zaciszu gabinetu dost9pnych mu źródeł pisanych, to dało to jednak Jarviemu asumpt do stwierdzenia. że ał~rmujący badania terenowe Malinowski do spółki z RadclilTe-Brownem zamordowali brytyjskiego antropologa (Strathern, 1995, s. 166). A owo soczyste określen ie - przywodzące na myśl ideę mordu założycielskiego - pozwoli przejść do wielce złożonego problemu obecności metafor \\ tekstach trybu paradygmatycznego. Już Arystoteles przypisał metaforę ściśle do sfery retoryki i polityki. Tradycja pozytywistyczna postąpiła dalej i odmó\\ ila metaforze spelniania podstawowego celu języka, jakim winno być przedstawianie rzeCl.ywistośei. Gdyby zatem owe tropy literackie wyłącznie ·zamaz.ywaly' c/.y tei automatycznie czyniły oznaczanc przez siebie zjawiska \\ieloznac7nymi i zagadkowymi, to z pewnością nie odnaleziono by ich w tekstach pisanych pod egidą realizmu zbyt wiele. Ot, rzecz sprowadzałaby się do nieumyślnie popelnianych bł~dów. Sprawa nie jest wszakże tak oczywista. I)oskona Ie prryhl iża sedno zagadnienia Lou is Althusser: "Stosowan ie metafor przestrzennych (pole, teren, przestrzeil, miejsce, sytuacja, pozycja itd.), do czego uciekamy się ( ... ) nastręcza pewien problcm teoretyczny, mianowicie pytanie o rację bytu takiej metody w dyskursie o prctensjach naukowych. Można ten problem ująć nastl;puj;1cO: dlaczego pewna forma dyskursu naukowego wymaga koniecznie stosowania metafor zaczerpniętych z dyskursów nienaukowych?" (Lyotard. 1991, s. 230-23 I ). Odpowiedzi na lak postawione pytanie udzielono wielu. Dowiedziono oto, że metafora jako taka odgrywa decydującą rolę w języku, myśli i działaniu. Derrida dodaje, iż wyrażenia literalne również są metaforami, których figuraty\\ność jednak obumarła. zostala i'.apomniana. Takie ujęcie problemu stawia pod znakiem zapylania możliwość oddzielenia literalności od metaforyczności. Rzecz przedstawia się jeszcze zawilej, gdy ustalenia takie próbuje się - a częsty to los antropologów - przeprowadzić względem tekstów pochodzących z innych kultur. Uogólniaj'lc powyższą kwestię można stwierdzić, że historia metafor jest historią nauki i pomaga w /.ro/.umieniu historii kultury. To przekonanie badaczy z kręgu nowcj historii francuskiej wysubtelnia podążający podobnym torem myślenia (choć pcwnie Innymi metodami) Jorge Luis BOI'ges: dzieje kultury �20 są dla niego równoważne z odmiennym akcentowanicm p<:wncgo zestawu metafor. Świadomość nieusuwalności metafor z wnętrza tckstów o ambicjach naukowych nie była, w pewnym stopniu nadal nie jest, powszechna. Antropolodzy refleksyjni taką świadomość posiadają, doskonale zdaj<\c sobie spra\\ę z nieprzezwycic;żalności takiego stanu. Dlatego bez zbędnego skrępowania sami używają takich ogólnych metafor jak kultura jako tekst czy też kultura jako dyskurs. Mało tego. James Clifford w formie krótkich pocztówek (co wcześniej stosował Derrida) szkicuje obraz współczesncj kultury w jednoznacznie metaforycznym stylu. Odmalowuje ją jako coś wiecznie żywego. jako wielosmakowy owoc transmisji i przcszczepów. Taki rodzaj kultury nie jest skazany na trwanie w jednej i ostatecznej formie. Przybiera raczej wlasciwości roślin~. która przycinana, przesadzana i krzyżowana nadal rośnie i wspóltworzy bezustannie zmieniający się krajobraz (Clifford, 1988, s. 182-185). Tego rodzaju opisywanie kultury wskazuje na glośm\ obecność zdolności Iiterackich, zdolności przybl iżan ia języka do ekspresj i ma larst wa, do n iewymuszonego pobudzania czytelniczcj wyobraźni. Same zaś literackie pasje 3ntropologów to jeden z kanonicznych dla antropologii rellcksyinej. a jednocześnie wstydliwych i otaczanych milczcniem przez innych, tematów. Wyjawia Się więc, że Ruth Benedict i Edward Sapir, jako bliscy przyjaciele. wymieniali się pisywanymi przez siebie wierszami, które jednak sklA~lnic musieli ukl"):\\ać przed surowym wzrok iem Franza Boasa. Margaret Mead uważa la siebie zarcH\no za pełnowartościowego antropologa, jak i pisarza'. AtmoslCra Paryża lat 20 .. 30. oraz 40. doskonale ilustruje przejściowość i nieoczywistnść kategorii takich jak literatura i nauka. To tam właśnie zawodowi etnolodzy oraz artyści, z\\las/cza z kręgu surrealizmu, regularnie wymieniali siC; miejscami i ideami. \\spólnie organizowali wyprawy badawcze. wspólnie redagowali czasopisma. \\spólnie urządzali wystawy (Cliflord. 1986a. s. 2-3). Przy okazj i paryskich powiązall ludzi sztuki z ludźm i nauk i warto wspo11111 ieć o pewnym wydarzen iu bardzo znam iennym d la poruszanych k\vesti i. W roku 1937 w cieniu wieży Eiffla powstaje Kolegium Socjologii Gló\Vnymi inicjatorami powstania tego towarzystwa naukowego S<l Georges I~ataille. Roger Caillois, Michael Leiris oraz Jules Monncrot. Wszyscy wspólnie podpisują deklarację założycielską, ustalają wachlarz interesujących ich zagadnicli (są to przede wszystkim fenomeny wielkich ruchów narodowych pierwszej polo\\ y XX wieku), ale ostatni z wymienionych de facto nie bierze udzialu w żadnym przedsięwzięciu Kolegium. Dlaczego? Nic zdccydowaly o tym bynajmniej zadrażnienia osobiste czy jakieś tragiczne wypadki losowe. Otóż \V wyobrazeniu Monnerota nowo powstałe towarzystwo powinno być po pierwsze przed- ) Publiunie wlasne ulwory poetyckie przedsIalviii: Paul Friedrich. Jerome Rothenburg. Stanley Diamond (Daniel. Peck. I <J%. s 7) Ikll Ilymes. Dan l{osc. �21 sl<;;wzięciem intelektualnym. A z jego pojęciem działalności intelektualnej kłóciły się teksty autorstwa jego kolegów. Pisze, iż "rozgraniczenie gatunków zawsze wydawalo mi się konieczne", a dystynkcji owej nie mieli ochoty przestrzegać ani Bataille ani Caillois. Zdegustowany Monnerot zarzuca im pisanie powieści i wiersz)', ozdobnych. pełnych dygresji tekstów teoretycznych - sło\\em. tworzenie .,intelektualnego cyrku". Brak dbałości o sterylność formy nakaZllje mu ostatecznie opuścić Kolegium i kontynuować pracę w pojedynkę, co w rezultacie skazalo go na niemal całkowite zapomnienie, w przeciwieóstwie do obłożonych klątwą Bataille'a, Leirisa i Cailloisa (Heimonet, 1991) 4 Podobnie rzec I. ma się z opubl ikowanym dorobkiem antropologów. Naj\\ iększą popularność i miejsce w pamięci czytelników zdobyły książki ze stygmatem literackości. Można wymienić autorów takich między innymi jak R. Benedict. J. Frazer. C. Geertz. C. Levi-Strauss, B. Malinowski, V. Turner, E. Meggitt. 1-1. Powdermaker. Odróżnialny, osobisty styl powoduje, jak twierdzi C IitTórd. że o Samoul'lczykach można mówić jak o kulturze typu "Mead ial!lego". a o Tikopiajako o kulturze typu "Firthialnego" (Clifford, 1986a, s. 13). Nic sposób rzeC! jasnachcąc nawiązać do realiów polskich - pominąć Bronislawa Malinowskiego. Wiele osób uważa, że nadal można odczytywać i znajdować w jego pismach rzeczy nowe, zaskakujące. Z podobnego zapewne zalożenia wychodzi I Jamcs Clifford opisując obszernie i pięknic fascynacje uuWra .lrgollul//()lI' 7uc!loi/lliego fJucyfikl/ prozą innego Polaka, również tworzącego za graniq. a mianowicie Josepha Conrada Korzeniowskiego. Próbując porównać obie tc, tak odm ienne zdawałoby się, postaci, CI iffo I'd powiada, iż najpierwsza ląeząca jc cecha to wymóg przezwyciężenia progu inności, którą stan(mil odmienny od ojczystego język, \V którym przyszło im się wypowiadać. Kolejne\ zbieżności;j biograficzną było dotarcie w pewnym momencie przez obu lk) .. najciemniejszego kresu ich podróży", do miejsca, gdzie byli zmuszeni na nowo się określić. autokreować (bez świadomości entuzjastycznego nasta\\ ienia do samokreowania się, jakie dziś wyraża wszem i wobec Richard Rorty). Okazuje się, w takim kontekście. iż Argolluuci. .. są nie tyle objawieniem ..maga - etnograf~I·'. nowcj osobowości i metody badawczej, co raczej rodzajem rac.lonal izacj i pO/.wa laj;lcej przezwyciężyć ambiwalentność, niejednoznaczność ! niezdyscyplinowani\.: towarzyszące badaniom terenowym. Nie tłumaczy owego fenomenu ani prywatny dziennik Malinowskiego, ani seria jego monografii trobriandzkich, ale dopiero ich zestawienie (Clifford, 1988, s. 119-158). Tylko " \;ie jesl III / pe\\II11~ci'l /ja\\isko odosohnione i II laśei\\'e czasom przeszłym. Oto na gruncie 1,,'''kin1. I.lIdll ik S!lllllIlJa I\\ier/a sit; l. IKWIH.:gO rodzaiu ostracyzmu jaki dotknął jego osoby 1'0 ukazaniu sit; tOIllU \\ ierS/.y i ksi'l/li prZLZnaelanej dla dzieci. a bt;d<lcych jego autorstwa (.lajej o/'<!lrlu<!UII/ .vlriill. ł ')')5. s. 17) (;\\oli u/upelnienia tematu. przypomnieć tr/.eha. że wiersze pisaltakże jeden z ojców polskiej cliHlgl'alii Kazimier/ MoS/.yJiski. Ich ewidentnie 'Iudolubowy' charakter i jaskrawa tendeneyj11\1;e II pr/edsta\\ianill \\ si spo\\odowaly. /e zl%ny ze studentów etnologii poznailskieJ I.espół :nu/:-CllI\' \\ykorzystalje \\ s\\oim ironicznym programie scenicznym. �22 taka kontaminacja pozwala na wyjaśnienie Cliffordowskiej tezy o "autokreacji etnograficznej". Zawiła prawda pracy Malinowskiego - i antropologó\v w ogóle - okazuje się być zmaganiem nie tylko z upartymi informatorami, niechęcią tubylców czy faktem odizolowania od wcześniejszej, obłaskawionej codzienności. To również bardzo szczególna walka z wlasną psychiką, przeszłością, czytanymi akurat książkami, nadchodzącą korespondencją. Także z metodą, ctyką, sensem uprawiania "takiej" nauki. Dopiero tc wszystkic (i zapewne wiele im podobnych) czynniki współtworzą i zaludniają świat pracy antropologa. To jest właściwa kakofonia terenowa. W zetkniyeiu takich światów badacz szuka porządku. Przygodność bytu powoduje, że każdy czlowiek i każde mak zdarzen ie może być wniesione do narracji, może stać si<;jej czyścią. N ie chodzi tu jednak o demonstrację szczegółowej wiedzy czy przesadną drobiazgowość ani tcż o rozkoszowanie się własnymi przeżyciami i konceptami, ale o ukazanie wysokiej wrażliwości jaką charakteryzuje się materia pracy terenowcj. Przenikanie się rozmaitych światów, przestrzeni, zjawisk, odmiennych odczuć i interesów najkróeej określić można miancm polifoniczności. A termin ten odsyla do koncepcji literatury jaką wypracował obecny w Clirtordowskich rozważaniach Michał Bachtin. Jedną z kluczowych postaci pojawiających się na stronicach książek Bachtina jest riodor Dostojewski. Wybór to dokonany z pełną świadomością, autor Biesów bowiem stosowal bardzo charakterystyczną, intrygującą procedurę prowadzenia narracji. Oto brak jest w niej nadrzędnego punktu widzenia, jednej ideologii, jedncgo "glosu" podporządkowującego sobie pozycję i wypowiedzi innych. Mamy za to do czynienia z wspólobecnością wielu równoważnych perspektyw. Powieści Dostojewskiego przyjmują formułę otwartego dialogu, gdzie żadcn punkt widzenia nie ma sankcji rozstrzygającej. Po"vieści owe są obrazami świata postrzeganego jako dynamiczny zbiór różnych racji. które nijak nie dają się sprowadzić do żadnej uniwersalnej prawdy. Słowa i myśli są w nich zawsze czyjąś własnością i 7 tego powodu nie mogą nabrać mocy obiektywności ani uniwersalności. Taka wlaśnie polifonicz:na wizja uwiodła umysł l3achtina. Twórczość Dostojcwskiego umocnila w nim przekonanie o nadzwyczajnej wartości dialogu, wartości znamionującej różnc sfery ludzkiego bytowania. Rosyjski uczony pisał wprost: ,.istnieć - to znaczy dialogowo z kimś obcować" (Bachtin, 1972, s. 392). "Dialogowo z kimś obcować" znaczy ujawn iać, kon frontować i być gotowym na wymianę poglądów, przekonai1, racji. Fakt wypowiadania wlasnych myśli jest aktem podkreślenia własnej odrębności. Alc podjęcie dialogu zaklada także potwierdzenie autonomiczności jakiegoś "ty". Ma wi<;c dialog svvój wymiar etyczny, egzystencjalny, i w taki sposób jest przeze mnie pojmowany. Nie literalnie jako rzeczywista jednostka komunikacyjna, ale w kategoriach filozoficzno-etycznej idei. �23 Restrykcyjne zastosowanie powyższych postulatów może prowadzić jednak do pewnego niebezpieezeóstwa. Zbyt przesadne wsłuchiwanie się w głosy innych powoduje bowiem unicestwienie własnego ja. Jest to inny, również szkodliwy, rodzaj nicwspółobecności (Todoroy, 1996, s. 275). Przyznanic rozmowic specjalncgo statusu w ufundowanym dzięki komunikowaniu się ludzkim świecie jest poglądem właściwym nie tylko Bachtinowi. H. P. Gricc w Logice i konwersacji dochodzi do wniosku, iż to wcale nie język, lecz rozmowa właśnie jest najbardziej elementarnym zjawiskiem w procesie porozumiewania się. Otaczają nas rozmowy, nie języki. Wnoszenie własnego \\kladu \v przcbieg konwersacji, podtrzymywanie jej, traktuje Grice jako rzecz najoczywiściej racjonalną, korzystną, taką, której nic wolno zaniedbywać (Grice, 1980, s. 96-1(0). Połączenia obu zasygnalizowanych stanowisk najlepiej dokonać na gruncie Richarda Rorty'ego odczytania j~lozoficznego przesłania książek Milana Kundery. Autorzy zarówno Pcvg(}dn(},~ci. ironii. solidarno.~ci jak i Niezn(}.~nej lekko.~ci hvtll afirmują różnorodność możliwych światów. Obaj nie wierzą w jedynie właściwą deskrypcję, obaj zaprzeczają istnieniu jakiegoś ostatecznego osądu (bez względu na to czy miałaby nim być filozofia czy np. wyrok przyszłych pokolell). Raj indywidualności - przeciwstawiany smutnej krainie rządzonej przez jakiś absolut - zapewnia przede wszystkim jedno: że dialog nie obumrze, nic ucichnie. Idealny dialog wyklucza zawłaszczenie przez kogoś prawa do prawdy. I jednocześnie wszystkim jego uczestnikom zapewnia prawo do zrozumienia (Rorty, 1995). Naj istotn iej sze elementy przypomn ianych koncepcj i - Bachtina; Grice' a, Kundery i Rorty'ego - znajdują swe oryginalne rozwinięcie na gruncie antropologii refleksyjnej. Staj'l się podstaw,! do sformułowania pewnych postulatów metodologicznych, przyczyniają się do zrewidowania kilku kanonów etnograficznego realizmu. Przedtem wszakże poczynić należy uwagę terminologiczną. Reprezentowan:- przez m.in. J. Clitlorda i G. E. Marcusa nurt metaantropologii lokowany jest \\ kręgu nauki postmodernistycznej. Jest to zasadne, bowiem, jak ujmuje to Stephen A. Tyler: ,.Postmodernizm jest kulminacją modernistycznych ataków na ideę reprezentacj i ( ... ). Dckonstrukeja pisania (writing) stanowi konsekwencję kryzysu idei reprezentacj i w nauce i sztuce, w istocie jest początkowym aktem odnawiania oraz przywracania potocznego sensu światu ucieleśnionemu nie \\ języku bild/: reprezentacji, ale w mowie, w światowym karnawale, w codziennym gwarze zwyczajnego życia" (Tyler, 1987, s. XI-XII). Postmodernistyczna antropologia jest nade wszystko, wedle autora The Un-Ipeakahle, studium mówienia i pisania. Świat jest bowiem tym co mówimy i piszemy, że nim jest. a to, co mówimy oraz piszemy, jest światem właśnie (Tyler, 1987, s. 17 J). Definiowane w tym duchu stanowisko często jest nazywane i utożsamiane z podejściem tekslualislycznym. Dzieje się lak z kilku przynajmniej powodów. �24 Prawdą jest po pierwsze to, iż badacze z tego nurtu najobszcrniej zajmują się "pisaną" stroną pracy antropologa, rezultatami jego dociekaJ) przedstawianymi w różnego rodzaju tekstach, że teksty są "poligonem", na którym wypróbowują skuteczność swoich metod, że formułowana z ich pozycj i krytyka n ie wspiera się danymi zebranymi w trakcie żmudnych bada!'] terenowych. ale wynika z dekonstruowania terminów, Zdał), tekstów i dyskursów. Można zatem wysnuć wniosek, iż ClitTord i inni są sygnatariuszami slynnego stwierdzenia Derridy jakoby "istniały tylko teksty" i, że "wszystko jest tekstem". Postępując zaś w myśl tego sformułowania jego zwolennicy mówią i pisz<\ tak, jak gdyby istniały tylko teksty. Tekstualizm, jeśli traktować go w kategoriach wspólczesnej adaptacji idealizmu, podważa przekonanie o możliwości porównania jakichś myśli czy idei z nagą, zcwnętrzną, nieskonceptualizowaną rzeczywistości,\ . .Jedyne co pozostaje to porównywanie idci z ideami, myśli z myślami. Wszelkie klasyfikacje. poglądy, a nawet dobór tematów zdeterminowane są przez używany akurat język. Głos nauki jest jednym z licznych rodzajów gier językowych jakie rozbrzmiewają w polifonicznej teraźniejszości. I nic nie przemawia za tym. by byl to głos w jakiś szczególny sposób ważny czy prawdziwy. Tekstual izm proponuje równ ież własny sposób rozum ien ia tekstów. Polega on na poj mowan iu konkretnego tekstu jako rezultatu stosowan ia określonego kodu, który to kod - po jego rozszyfrowaniu - determinuje siatkę terminologiczną, przesądy filozoficzne i przesłanie światopoglądowe (Giedymin, 1994). Antropolodzy pochylający się nad tekstami swych poprzedników oraz kolegów z pewnością nie odrzucają radykalnie powyższych poglądów. Naiwn) realizm jest im równie obcy jak akadcmicka systcmatyczność Malinowskiemu. M imo tego wolę nazywać ich antropologam i rellcksyi nym i. a nic tckstual istami. Refleksyjność bowicm wyróżnia się tym, że myśl potrali wnikliwie przypatrywać się różnym okruchom zewnętrzności, jak i samej sobie. Granica podmiot - przedmiot stajc się w procesie poznania umowna. "Myśl relleksyjna _. pisał Gabriel Marccl - zakłada sąd egzystencjalny jako przeniesicnic doświadCl.enia granicznego (tj. ustanowienia czegoś jako istnicj,\cego - flev!). W K.) w obręb porządku intclektualnego" (Marcel, 1987. s. 34). I na tym wlaśnie podkrcślen iu doniosłości zderzenia, czy jak nazwałem to wcześniej. napięcia, doświadczenia jednostkowego z wiedzą zinstytucjonalizowaną polega kardynalna różnica zarówno intelektualna, jak i egzystencjalna, mi~dzy tekstualiZll1Cm a antropologią refleksyjną. Heroldowie tej ostatniej orientacji nic tylko stawiają sobie pytania o prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursu naukowego czy ideologii. Zastanawiają się także nad moż'\iwości<\ "odciśnięcia" \\1 tekście rzeczywistości, nad przedstawieniem dialogiczności świata. nad sposobami �25 przekazania osobistych doświadczell, nad pełnoprawnym włączeniem w tok narracji innych podllliotó\/. Jednym z najdonioślejszych stwicrdzel1 Clifforda jest to, które mówi, że tcksty antropologiczne nieodmiennic i uparcie dążą do stłumienia "oszałamiającej różnorodności idiomów", różnorodności doświadczeń, namysłów, obrazów świata. do spłaszczenia wyników badaó (Rabinow, 1986, s. 245), co dokonuje sit; na dwóch poziomach: formy (eliminacja tropów i nieufność \\obec form literackich) oraz treści (unikanie wątków "niegodnych" prawdzi\\ie naukowego poznania). Rozważając różne sposoby przekształcania surowego i niejednorodnego t\\orzywa terenu w skanonizowaną formę tekstu etnograficznego, Clifford dokonał pewnej interesującej typologizacji. Za najważniejsze formy antropologicznego pisarstwa uzna I typy doświadczający i interpretujący. Oba wiąże ze sobą, by je odrzucić wskazując na ich nieetyczne związki z kolonializmem. Okazało się. że ani doświadczenia badacza - pozornie osobiste, własne - ani jego interpretacje nic były w istocie bezstronne (Clifford, 1988, s. 41). Krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania innych kultur wspierana jest nader chętnie ustaleniami czerpanymi z bardzo cenionej przez antropologów refleksyjnych pracy Orientalizm Edwarda W. Saida. Said opisując kształtowanie się i współczesne losy orientalizmu - jako sfery \\ iedzy akademickiej, przedstawiełl literacko-artystycznych oraz zaplecza instytucjonalnego - wykazuje, że we wszystkich swych odmianach tworzył on i propagował służebne modcle Orientu, modele powołane do życia i wykorzystywane dla wygodnych Zachodowi celów. Nie bada Said zgodności opisów z uchwytną rzeczywistością. Nic wierność wobec oryginału go interesuje, ale samo przedstawienie. Powiada wprost: "przedmiotem powszechnego obiegu \\ dyskursie i wymianie kulturalnej nie jest prawda, ale przedstawienie" (Said, 1991. s. 49). Siedzi więc styl i figury stylistyczne, zabiegi narracyjne, okoliczności historyczne i kontekst społeczny, które doprowadziły do powstania szczególnego konglomeratu wicdzy o Oriencie, tworzonej przez samozwańczych reprczentantów, składającej się z zcwnętrznych głosów - a to na skutek \\ymuszonego przez Zachód milezenia samego Orientu. Przedmiot owej wiedzy jest ex definitione poznawalny. Istnieje zatem w ten jedynie sposób w jakim znany jest Zachodowi. Wytwarzać taką wiedzę znaczy panować nad jej przedmiotem (Said, 1991, s. 63) 6. ; Rcłkksyjność jako cecha dystynktywna pewnego nurtu myślenia pojawia się także w sociologii. Piem: 130urdicll rO/.waża m.in. rój.nice między leclorem komentującym teksty zastane, a ({/leforI'm wytwar/.ającym nowe dyskursy. W elekcie nakladania silt prac obu tych postaci interpretacje lajmują rl)\vnie ważne miejsce w tradycji, co i samo dzieło (Bourdieu, 1990, s. 94-105). " Optymistycznie na podobml syłuację spogląda Tzvctan Todorov. Uważa on, iż charakterySl~ uny dla czasów obecnych jest dialog kultur .. ,ktÓrego urzeczywistnieniem - jak sądzimy - jest etnologia. dziecko kolonializlllu. a jednocześnie dowód jego agonii" (Todorov, 1996, s. 274). Pogląd ów wynika I. lego. że autor ['odboju Amelyki syłuuje kolonializm przede wszystkim �26 Gccrtz uogóln ia owe partykularne usta len ia: opisywan ie jest władzą. "Przedstawian ia innych n ie da się łatwo oddziel ić od man ipulowan ia n im i". Zdolność antropologii do konstruowania pewnych określonych rzeczywistości skłania do stawiania pytal1 o to, kto kogo opisuje i \V czyich terminach (Geenz. 1995, s. 97). Bachtinowskie przestrogi o tym, że żadnc slowo nic jest neutralnc. )1czpallskie". nabierają w kontekście pojmowania repre/.entacji w kategoriach praktyki politycznej (gdzie dominuje złudne dla czytelnika wrażenie bezstronności ideologicznej autora) nowych znaczeJl. Teksty antropologów uwiklanc w dyskurs przemocy (przypom ina si~ jeszcze Lyotard l. pod legle \vpływom spowinowaconym z polityką czy ideologią, teksty zaglus/.aj;lce oryginalne brzmieJ:ie inności są dla Clifforda zaprzeczeniem pracy ..koncscrów zróżnicowania'" O wiele przychylniej spogląda autor PredicOIllenl of ('lIlll1re na dwa pozostałe (poza doświadczającym i interpretującym). wyróżnione przez siebie typ~ pisarstwa antropologicznego. Wychodząc z zalożenia. iż badania tcrcno\\e są nade wszystko zdarzcnicm językowym. pragm!e również wskazać na grzech autorytarnego opisywania tego, co badane. wyróżnia Cli nórd dialogiczny t: p pisarstwa. Jego sedno polega na negocjowaniu wspólnej wi/ji rt.eczywistosci. egocjowane zaś. dyskursywne znaczenie nie istnieje bcz dialogu. Termin "dialog" użyty jest najpierw w znaczeniu literalnym: tekst będqc~ jego prezentacją miałby relacjonować dialog dwóch podmiotów. W tym \\ypadku (używając klasycznej term ino logi i) antropologa i in formatora. A Ie później odwołujc się CI iITord do koncepcj i Ilansa-Georga (jadamera. N icm ieck i filozof utrzymuje. że modelem prawdziwego spotkania z obcości,\. żywiolcm antropologów, jest rozmowa. Pojycie owej rozmowy ufundowane zostało na odrzuceniu przeciwstawności podmiotu i przcdmiotu, na porzuceniu poczucia \vyższośc i, poczucia projcktowan ia i kontrolowan ia procesu poznan ia. Istola prowadzącej do poznania rozmowy jest nic tylc "mówienic", co ..słuehanie": umiej«tność przemyślenia innych racji. Wstępem do jakiegokolwiek rozumienia jest "dać sobie coś powiedzieć". Agresywność, podejrzliwość, nieumiej<;tność "słuchania" podważa sens dialogu (Tokarska - Bakir. 1992. s. X-9). Scharakteryzowany w ten sposób model dialogu wyklucza istnienie jakiejś determinującej go, związanej z przemoc'1 ideologii. Poznanie i wiedza plyną tu z przynajmniej dwu źródeł, brak jest monopolisty. Można powiedzieć, że odw "'iekach XVI. XVII i XVIII, kiedy to etnologia praktykowana byla gl(l\\nie rr/~ ogniskach lUi' na salonach. a sprowad/.ala siC; do gawc;d o nielViarygodnych obyuapch innych d/.ikich. 7 ClitTord pis/.e, i'e konstruowanie tekstów pr/.CI. al1lropolog()\\ dctcl'lninOlVanc jest Ul n~l.Imniej sześcioma czynnikami: I) konteks(ualność Clenia). 2) rctoryClność (zatopiL:nie w istnicj'lcych ność (tworzL:nie \1 obrc;bie bądź przL:ci\\' jakiejś do odrói.niania się od powieści nym ideologicznie cji) (Clinard. obserwaton;Ill). 1988. s. 6). (IV) rasta Cly relacj i podróżn 6) historyczność I kultury i jcdnoueśnic t\\or/\ m~l- konlVenL:jadl w~rajani,1 si\·). J) inslylllcjonaltradycji Cly s/kole). 4) gatunkO\lośl' ((!<ven1c iczych). (plynnośl' 5) pol il~ ka (hadau. n ie jest neutral- WSZ) slk ich p(l\I'~ jS/~ ch kllll\\ L'n· �27 \\ aga nierozum ien ia czegoś. odwaga dostrzcżcn ia cząstkowości własncj wiedzy Jest. w ŚW ictle Ciadamerowsk iej hermeneutyki, warunk iem zrozum ien ia. dotarcia do wiedzy pelniejszej. Ostatni z wyszuególnionych typów określa Clifford eufemistycznie miancm ..utopii mlwgiego autorstwa". I to sformułowanie mówi nicmai wszystko o poli!\)niunym mlldelu antropologicznego pisarstwa, modclu bardzo podobnym do poprzecIn iego. n·li.n iąeym si<;jedyn ie radykal izacją cech. Jcśl i etnograficzny real izm polega I na oglW1/ie i wyjaśn ian iu kulturowej inności z jcdnego. uprzy\\ i1ejowanegll punktu widzenia. to antropologiczna polifoniczność ma być jego zaprzeczeniem. Do ro/.padu mono-logicznego autorytetu doprowadzić winno kilka zabiegów. Priede wS/.ystk im etnografia n ie może być wyJączn ie gJoscm Zachodu. Plll iflln ia jest lldrzucen iem autorytaryzmu, epistemologicznego jedynem ladztwa. Kulturowa arena różnorodności postkolonialnego świata domaga się upisu i wyjaśniania. przedstawiania racji i lokalnych interesów z wiciu źródcl. \\Idu miejsc. za pośrednictwem wielu dyskursów. Poznawcza i ideologiczna \\Y!<lCZIWŚĆ lachodu na antropologiczne konstruowanie rzeczywistoścI odbierala glos innym systcmom wiedzy nie-zachodnicj. Nadto, tworzone w ten sposób olmvy świata adresowane by!y w zasadzie jcdynie do własnego odbiorey. Trudno pr/-Y'pus/cl.ać. twierdzi Clifford. by Trobriandczycy z zainteresowaniem CI.)'tal i funkcjona Iistyczne monografie. Być może, ich uwagę przykuły za to cytowane wypO\\iecl/.i informatorów. przytaczane fonlluJy magicznc, a \\i<;c te elementy etnograficznej narracji. które ~ u zarania - mialy pdnić zadanie dokunlentuj'lcych. uwierzytelniających całość archiwaliów. Stąd poja\\ iaja Sl~ eksperymenty i na okładkach książck etnograficznych poza nazwisk iem Iicencjllnowanego badacza um ieszcza sit;: tcż nazwiska tłumaczy oraz inf\mnatorów jako pełnoprawnych wspó/twórców przedstawienia. jako tych, którzy korygo\va Ii IJlaCl.en ia i negocjowH Ii wersję rzeczywistości. Choć pr/edsil,:\\ 1.i<;C ia tego rodzaj u S<l fo rill <l ożywczego wiatru dla skostnia Iych \V rca Iizm ie. uleglych intelektualnej czy pol itycznej przemocy etnogralicznych tekst\')\v. to ostatecznie ich pelna realizacja okazuje siy być niemożli\\a. To bowiem antropolog jest w kOl1Clltym, który udziela głosu, który aranżuje \\arunki. redaguje ostatnią wersj<;. Pisanie tekstów ~ w obecnych warunkaeh technolllgiCl.nych nie pozwala na przekroczenie tej pozycji, przełamanie monopolu (przynajmniej w tym względzie). Z tych powodów, mimo calej swej przychylności, uwaia Clillord polifoniczny typ antropologicznego pisarstwa za utopij ny. Wszystkie wymienione powyżej typy pozostają caly czas w użyciu. Żaden z nich nic jest CI.YSty, ncldzielony zupelnie od innych, osobny. Wszystkie są polem do popisu wcwnątrl każdego paradygmatu (czy, jak powiedzieliby Mar(lb i Fischer. polem do popisu pośród propozycji i pomysłów uwolnionych z uporządkowanych wcześniej paradygmatów). KOllezy swe rozważania Clifford w sposób następujący: "Jei.eli pisarstwo etnograficzne żyje, a wierzę, �28 że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciw nim" (CliITord, J 988. s.41-54). Definiowane w powyższy sposób etnograficzne pisarstwo wc wszystkich swoich typach odznacza się wysokim stopnicm zakorzenionej w odmiennych dyskursach i reprezentująccj różnc intencjc retoryczności, która jak pisał PaLII Ricoeur, "jest sposobem \vplywania na siuchaczy" \vykorzystuj,\cym rozmaite środki i tropy. Nic jest przy tym retoryka ani rod/.ajcm dowodu. ani formej aktu przemocy. Jej zadanie polcga na ,.czynieniu tego, co prawdopodobnc. bardziej pociągającym" (Ricocur, 1988, s. 236). Celem retoryki antropologów refleksyjnych jcst zwn')Ccnie uwagi na donios~ość samowiedzy. Postmodernistyczna antropologia jednym z gl()\\ nych przedm iotów/podm iotów swych docicka(] uczyn ila wlaśn ie samowiedzy. która jest zarówno jej (mówiąc klasycznie) przedmiotcm, jak i znaczenicm. P. Stcven San gren stwierdza. że ,.refleksyjność'· oznacza ..zwrócenie antropologicznego spojrzenia na sanUj antropologiy i podważenie obiekty\\ności autorytetu tej dyscypliny" (Sangren, 1992. s. 277-278). Choć bowiem zmicniają się środki i gatunki antropologicznego pisarstwa. to istot,\ tcj intelektualnej aktywności pozostaje wciąż jedno: poznawanie form bycia w świecie. ;\ st,manie twarzą w twarz z kulturową różnorodnością - bez pancerza fundowanych na przymusie dyskursów - w ostateczności zmusza do postawien ia pytall o \vlasną tożsamość, własnc ,.umiejscowienie". Spotkanie z innością. sytuacja dialogu ujawnia ograniczenia i uprzcdzenia obu stron. Odkrycie przez Michela hlucaulta i Jacquesa Den'idę tego, iż antropologia jest wzorCOWej dyscypliną w maksymalnym stopniu uwik~aną we wlasny kontckst kulturowo-spolecZll) wywołało dużą podejrzliwość w stosunku do jej praktyk. podważylo wian,: w jej adekwatność i bezstronność. Dlatego bada siC; nic tyle świat w antropol0gi i (reprezentacje), co antropologię w świecie (samoświadomość). Pojmowan ie pisania ctnograficznego tekstu jako procesu utrwalania zebranego materialu.lest nieporozumieniem. Struktury jyzyka nie odwzorowują świata: blędcm logicznym by~o uznanie metod realizmu etnograficznego za zwierciadło rzeczywlstuści. To nie genre winno stać się życiem. alc zupclnie odwrotnie. Dlatego 7ll1icnia się wizerunek badacza, a kanoniczne metody i procedury kruszej,!. Większość piszących w trybie paradygmatycznym ukrywała się za s\\()istym, powielanym widmcm: nieobecnym w narracj i i przezroczystym dla badanych, za widmem obiektywnego wysłannika ecntrum na nicuporządkowane, niezdolne do samoreprezentacji peryferia, za widmem poslugujelcym sit; wypracowanymi w obrębie zinstytucjonalizowanego dyskursu narzędziami w sposób metodyczny, jednoznaczny, bezosobowy. Owo zdławienie osobistego głosu stało się jednym z głównych powodów "wyciśnięcia" z tekstów etnograficznego realizmu śladów życia. Jednym z głównych obok metropolitarnej niechęci do podjęcia prawdziwie równorzędnego, etycznego dialogu. �29 Podwa/.cnie realizmu, kompromitacja milczącego, ale zarządzającego tekstem skryby zaowocowalo wejściem na scenę jednego jeszcze bohatera antropologicznych opowieści: samego badacza. Oto opuścił on swoje dotychczasowe u"rycie, zau<,' czuć. mówić. okazywać własne emocje i poglądy. Samoświadomość uwiklania antropologii w sieci zachodnich monologów skłania badacza do porzucenia upr/.)'wilcjowanego stanowiska arbitra i zejścia na twardy grunt potoczności. pośród zgiel"u i nawolywania. Takie doświadczenie (czasem bolesne) nie pozwa la na ucieczkc; od osobistych przekona!'l i uczuć, na ucieczkę \xl samqw siebie. Próby Pol<lc/.enia publicznej odpowiedzialności z prywatnymi zabiegami aULOkreacji i poszukiwania to/.samości uważa Richard Rorty za jedyny dostępny obecnie sposób na uniknięcie groźby złapania w jeden "słownik moralnego namysłu". Ów specyficzny .Jhe publ ic - private spl it" mają konstytuować dwa etosy: romantyczny i pragmatyczny. Pierwszy z nich oznacza lojalność wobec innyc/l. nastawicnic ctyc/nc. współczujące. Drugi z kolei zakłada możliwość OplJ\\ iadan ia o swoich sympatiach i antypatiach. pozwala na osobistą redeskrypcię (Kwiek. 1994. s. 67-90). Podstawowy zarzut jaki stawia się tak pojętej subiektywizacji bada!'l brzmi: reprezentacje kultur dokonywanc niejako ..autorsko" są 7jawiskami jednorazo"ymi. i wlaściwie nie sposób poddać je procedurom weryf~kacyjnym, ocenić pod \\zglęclcm podzielanych wartości. Odpowicd/ na powyższe wątpliwości jest dwustopniowa. Najpierw zatem przedstawić trzcba wi/ję kultury jaką wyznają antropolodzy refleksyjni. Pisze CI ifford. że skompl ikowane procesy wspólczesności doprowadziły do sytuacj i, l' której /jawiska kulturowe przestały być przedmiotem do opisywania, jakimś 1\\ artY!1l i jednorodnym korpusem znaczCl't dającym się defin itywnie zinterpretO\vać. Kultura jest raczej sporem. czasowością, przygodnością, a etnograficzne interpretacje są w ową przygodność niewątpliwie zaplątane (Clifford, I 986a. s. I 9). Scharakteryzowana \V takich tenninach współczesność implikuje po pierw~/e to, i.e badau.e zajmujący się kulturą przypominają poetów~ ponieważ jak i oni zaangai.owani są w "konstruowanie obrazów świata" (Paul Friedrich). Po drugie zaś - to również alegoria! - antropolog dziś przypomina Hermesa. Bowiem obiecuje. co oczywiste. nie mówić kłamstw. ale równocześnie nigdy nie jest mu dane powiedzieć całej prawdy (Clifford, 1986a, s. 6). Czy precyzyjnIej - całości jednej z kulturowych prawd. Hermes. w ramach hcllel1skiego synkretyzmu, był uznawany przede wszyst"im za patrona podróżnych. Takie kojarzenie jego postaci bliskie jest rozumieniu przez modernistycznych antropologów swej profesji właśnie jako konstytuo\\anej glównie przez fakt przemieszczania się. Ale w starożytności rozwinął się także kult Ilcnnesa Trismegistosa - boga pisma (Kempillski, 1993, s. ł 78). Tego rodzaju dualizm jest bardzo bliski, jak sądzę, omawianemu nurtowi �30 antropologii. samopoznającej się we własnej IJm-ri.\'. której najoryginalniejszym wykwitem są etnograticzne teksty. Próbując dokonać oceny przybl iżonych tutaj ustaJell badaczy I. kn;gu antropologii refleksyjnej nie sposób - nawet nastawionemu prl.ychylnie komentatoJ'()\vi - nie postawić kilku doniosłych pytall: Cl.y badaCl.e I. O\\cgo kn;gu nie popełniają przypadkiem tak silnie krytykowanego prl.CI siebie bl~clu to jest. czy analizując etnograficzne teksty nie zajmuj,\ \vobec nich posl<l\\Y uprzy\\ ilejowanego. lepiej wiedzącego obserwatora'} DlaCl.cgo obnażaj,\c slabości realistycznych. nic tylko. tekstów. poslugują si~ w wi~ks/()ści wlaściwym im językiem? A ogólniej .- czy jakikolwiek jGzyk (dyskurs) zdolny jest do przezwyciężenia drzemiących w nim słabości'? Wyraźna odpowiedź w przytaczanych pracach nic pada. co nic INICI: w żadnym razie. że wątpliwości takie i zastrzeżenia nic po.iav,iaj'\ się. że brak ""ysi Ików. aby im podołać. N ie bez przyczyny mam) przec iej do Cl.yn ien ia tak często ze sformułowaniem "refleksyjność". Nic bC/. przyCl.yny sięga się po tilozofów. Trudno jest obron ić tezę o zaj mowan iu uprzywi Jejowancj pozycj i n ieomylnego obserwatora. Zwolenn icy kręgu refleksyjnego nic odrzucaj'l ca lośe i \\cześniejszych ustaleJl etnogralii (metaindukcja takowa b)'lab)' I.reszq samobójcza dla jej twórców), nie utrzymują też jakoby ich ściei:ki rozmyśla(l byl)' jedynymi właściwymi. Roszczenia co clo wyh\ezności na poprawność intcJektuain,~ są zaprzeczeniem postmodernistycznej aury uprawiania nauki. l tak samo jest \v niniejszym przypadku. Antropologia refleksyjna lapraSl.a jedynie do rozmowy z Jej postulatam i. N ie próbuje wdrapać sil,: na tron trybuna rozumu (jeśl i ó\\ w ogóle jeszcze istnieje). Krytyka jakiegokolwiek systelllu. w tym wypadku krytyka wywodząca siG w większości z wnc;trza antropologiClnego dyskursu. skazana jest na używanie pojęć będących dancgo systenlll nieodh\Cln,\ częścią. Nie jest to wszakże argument przcsądzający o niedostatkach takiej krytyki. lecz dowód na to. że każdy język, każdy dyskurs. każ.dy tekst w sposób ,.nieja\\ny" krytykuje sam siebie. je zawiera możl iwość samonegac.j i (Derrida. 1986. s. 254-258). W świetle tych filozoficznych racji widać. że antropologia relleksyjna jest pr7.edsięwziQciem samooczyszczenia dyscypliny. uciastYClnienia jej. pr/ygol0waniem do zetknięcia zc współczesnością. Stanowi próbt; puezwycic;żenia modern istycl.nych ogran iczell i ogran iczen ia modern islycznych ros/czcll . .Jest projektem antropologii z ludzką twarzą, gelzie równie ważne co lIc/.ucia i przekonania badanych są rozterki badacza. WystQpuje ona równici:. jako rzecznik porzucenia bezużytecznych podziałów na naukę i literatury, wiąi<lc potencjaly obu tych dziedzin I.adaniem pokonania samotności \V świecie. i:.yczliwcgo porównan ia różn ic. ustanowien ia d ialogu jako naj barclzicj ludl.k icj kondycj i. Można te ideały uznać za własne. lTIożna zaakceptować proponowany sposób rozumienia nauki i roli badacza - autora doświaclczaj<lcego obcości innych �31 uraz ohcości siehie, Ie stanowią jednak lIstalenia antropologii refleksyjnej zbioru koniecznych do przyjęcia dyrektyw i norm, Dlatego gwarantuje ona tylko i ai jedno: moi,na jej n ie wierzyć, IllIll,l( )(JIZMI/\ I /)el'l'/d", .. I IJl) I . / /Jarid" Ne(It/,'r: li<'!lI'l'ellli/(' 1J1i1/(/s. (cd,) 1'. !\.amuC Columbia University Press, 1l~lcllli Il \ l. !')n /'I'ohh'IIlI,/ltl('lloki \Varv.awa, /)o,I'lojell'skiego. Il()urdi~u 1'. I')')łl (lillOI'd .I. I ')X(,a /11 (}f/Wl' /1',,1',1.1' 11I1I'o"lIc1ioll lIo,!.;/'U/,/n' /'"ui,,/ hltlhs, ,I, C1illtlrd (~,b.) 1)11 UIlI/ogm/,/lIc l'I'e"It,(//I/"1I1 {IJII'III''' 1-.".1'.1'01',1' .II/egor\'. 'II/IUI'L'. 0/( li Nejlexil'e Stanllll'd Sociolo,l.,TJ.'. II': WI'ilUlg ('IIIIl11'e. 711e I'oelies i (i I,:, Marcus. Ikrkeley, II: lI'I'ilillg ('u/Utre ... oJ!. eil. i'11'<'II/iclh-( 'CI/IlliT Ullllogr"jJhv, University an" /,ileralllre Press. I'olilies "nd of 1-."111- Cam- ilr/. hridge, lJalli~1 I:. V .. Peek I'v1. .I. I')')() ('u//ure ('''II/eXlltre. ) I,:. V Daniel. In". S/u"ie.l'. [krrida II': ./11 IlIlro"lIcli"lI. /c:ljJloro/ions M,.I. Peck. University in An/hropology ofCalifornia and Ulerar)' Press, .i. !')liil SII'II/,Iul''', :1I"k i gm '" rfn'kursie lIallk "Pami<;tnik hUlllonislycnych. Literacki" nr::!. I i.,eher 1'\'1. , \-1. ~Ltreu, i l)'i:?' II'eher L ('ol/lIl/el/l.I, ,,( (i .. T~ leI' !\. S, '111TentAnthropology" vol. 33. Fcbruary, Supplemcllt. \1 .I. ~vl 19')3 /I or/ul/g 1/il'l!lIgh IV. /'eri/ous ,.'lWIes. COllversa/iol/s on Mareus. The Universily ofChieago Press, I/IL' (}fha, (cd) (j,I:, "I/r/S"UOII. Cullure, I'olilics "Teksty Drugie" \llspóle:esno hllllJ(/- (H:ntl ( " 1<)')001 lil'(' I')'iOh l) "lIII, IJisl/l'· lu ... g"'II/lA"cll Allleryka" :I/It/CO/l\'('/i. nr ::!. SlJIl'e konliguraeje IIlvśli sl)()/ecnej: nr::!. ! ')')5 (;Ic',h Illill I')'i.j I Ji.l'ci/l/ill".I' ('.:cI' "'''I'lu lJi.l'Il'/'''. .. Yaritall" vol. 14. no .1. 1'1':.1.'/1«('IlI'uII!!:!'(,!e red, r !\.ostyrko. lek.l'IUllli:lIlu. W: Dokąd :miec(/ WarS/.awa, (jriec 1', II. ! lJli(J /.ogl/,,, I LlJl1Jller';Jc~ ivl ! ')')1 /I hul Ilcilllollcl .I, M. 1')1.)1 i kOI/I1'l'I',I'iICjU, ',I kolegilIlII kiT/loki .l" lej o/lilll'i"dlllll I ')')<' It 'I'ollg Il'ilh Socjologii jiwlclIskiej, II' .I1':.!'k II' ,,,wier/e nauki. Wars/alVa, Routledge, nhlJogmp/n', gigal1/}'clJe lJiepol'o:lIl1lienie. 11': /In/ologia \llspólce.l'tlej !\.rakóI\', ,1:\I'i,,' .. , .III fej o/liIll'i(/{/"1Il JlO(l()giC/.Jl~ )'" nr ::!. h:ClllpiJ'lSki M. i\. 1')')3 S/iIl1'lliA IlIilO/"gil/udó\I' ,"\I'illl (wywiad indoeuropejskich, /. Ludwikiem 1'0/11<111, StoJllmą). ..Magazyn Et- �32 Kwick M. 1994 Rorty i Lyulard. W lahiryntach postllloderny. Lyotard.l. 198R 1991 Marcel Kondycja pustlllodernislyczna, ,.Literatura na Świccic" nr X - 9. Lamiast c:::lowieka· oki ekspresji, w: "Illt%gia II'S/)(J/Cl'Sllej.... 0/'. cil. G Dziennik melajizycny, 1987 Popper PoznalI. F. Warszawa. R. K. 1993 Rabinow Spo/ec:!etlstwo otwarte ijego wrogowie. l. 2. Warszawa. P. 1986 Representalions Are Socia/ Facts: Modernilv alld PosllIlIJderllilv ill .·/Jlllirop%gl. op. eil. w: Writillg CII/tllre., Ricoeur P. 1988 A1etajora i symbol, "Litcratura na Świc<.:ic" nr li - 9. Rorty R. 1995 Heidegger, Kundera, rcd. I\.. Szahaj. Toruń. Dickens. w: /l4ir:dzv prag)/WIVZIIIL'IIIli /)().I·tllloderlll:::mem. Said W E. 1991 Sangren OrienLalizm. Warszawa. P. S. 1992 Rhetoric and the IllIt/writy February. Supplement. Slemplewska-Żakowiez 1996 Strathern ..Current /\nthropology" vol. 33. K. Osobiste do,i'wiadezenia a przekaz .lpoleclly. Wroclaw. M. f'o:!a koniekslem. 1995 Ludowa. Todorov of /,'thnograpliy, Konteksty" Sugestywnos'ć .fikcji literackiej nr w antropologii .. J'olska Sztuka 3-4. T. 1996 Tokarska-13akir 1992 Podbój Amelyki. Warszawa. .J. Hermenelltyka Gadamerowska l,udowa. 1995 Dalsze Konteksty" /0.1)' w etnograjic::llvlII hadlllliu ohco.i'ci... Polska Sztuka nr I. syna marnotrawnego .. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr I Tyler A. S. 1987 The Unspeakah/e. The University Wasilewski 1979 Dia/ogue and Rhetoric ill the /'ostmodem World. Press. S . .J. Podróże do piekiel. Warszawa. 7.iedler-.Ianiszcwska 1994 Discourse, of Wisconsin I\.. O 'antrop%gizacji' <.:zcsna·' nr I. i 'literaturawcji' wspólc::C'sllej humanistyki ... Kultura Wspól- �33 REFI.I:XIVE ANTHROPOLOGY: BETWEEN TEXT AND WORLD (S u mmary) The article reveals various relations linking cultural anthropology and literature. Even though 111-::: did nol conform with the modernist ideal of science, the links between these two aspects of culture date back to Ihe very beginning of institutionalized anthropology. In contemporary anthropology. the mosllre4uent symptoms ofits ,.Iiterarization" are analogies, metaphors, and the elements of autobiography. /\ group of scholars, referred to as "reflexive anthropologists", have b-::-::nidcntil\ing literary tropes in descriptions of cultures, proposing their own typology of such J-::seriptions (.I. Clilford) and clfcetive ways of combining a scientific approach with literature. Thus. thc rełlexive approach is a way to make anthropology more flexible, adjusting it to the conditions of mullilingual postmodernity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/502abee46a83a87045ac5f1d6b6b8db0.pdf 351a24d3396b10b7d3ea69714494ffcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource demonologia ludowa diabeł Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2020 Title A name given to the resource Rodzime i obce diabły w dziejach kultury polskiej / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.247-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bracha, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. III. POGLĄDY ROD/IML \.\ I OI3(T DIABLY t. 80. 1<)<)6 I OPINIE W DZIEJACH KULTURY POLSKIEJ. \L\R( il NI Sil: PRACY i'vllClli\L!\ / f)//UI}WI/()f}WI RO?KI\. D/A13F.I. IF KlJLTURZL' PO/.SK/L.! S/K/CL WYDA W ICTWO i\UKOWE I'W . W ARS/./\ W i\ _.KRAKÓW 1991 //'()S7>1C/. "! iemaln napisano dotychczas na temat postaci diabła lub szerzej demonologii \\ \vyobra/ni zbiorowej i w wierzeniach społeczellstw minionych epok. Temat diabla niczmiennie od [<lt inspiruje wielu badaczy i powraca co pewien czas \\ pracach przedstawicieli wielu specjalności humanistycznych, zwłaszcza zaś antropologów i ctnografów. lecz również teologów, filozofów i wreszcie historvkt)\\ . W badaniach historycznych szczególne zainteresowania w tej mierze przeja'.\iala dotychczas przcde \vszystkim literatura obca. Od momentu ukazania się klasyc7l1ych już dziś opracowall Arturo Grafa, Gustava Roskoffa. a nawet 1Jl1\\slych prac OI'mana Col1l1a czy \vreszcie wielotomowej serii Jeffreya B Russella '. uplynęlo wiele lat. wciążjednak pojawiają się nowsze próby, nie li\\\SZC zres!.!<!-jak podkreślal calkiem niedawno Peter Dinzelbacher. spełniające \\ymogi naukowe 2. W każdym razie wyjątkowo obszerną bibliografi<; interesuj'lcej nas tematyki można pomieścić w osobnym opasłym tomie ~. \" pnró\\IJaniu z literaturą zagraniczną. dorobek w tej mierze rodzimych badaczy rcprc/.cllwje si<; raczej skromnie, choć nie pozostaje w martwym punkcie. : iez\\yklc bogaty. polisemiotyczny świat wierzel1 i wyobrażel1 demonicmych pl'le\\ijal si<; w nas/.ej humanistyce, lecz był dotychczas w przewal ..\ (ira!: /li(' Sim']' ()/Ilie f)ni/. London I ~n I: Ci. RoskolI Gesehich/e des Telljets. t. I - 2. I clJ)/l!,' IXI,') I ~ II \lI I ')X7. !,'d/ie \\ t. 2. s. 61:' i łl obs/ema bibliografia nowszych publikacji): '" C,.11I1. (IIru/w S /lIl1er f>ellllJlls. Nć\\' York 197:': .I. 13. Russdl. 7lte !Jel·i/. Perceptions of r"i! ·..·""1 III/ll/III/"'u /'nllllli\'(' I ·!Ins//({lIill'. Ithaca I'JX2: TenŻe. Sa/c1I1. T!Ie J-.ór/y Chns/iall !'·Ocll/'UII. Ith;lc';1 I')X2. Tenic. IIICI/i'r nIC !Je,'i/ ill I/I!! .Hidd!e .'Iges. New York 19X4 ~ I'. I)in/elbaehcr. / i", 1<ell/iltil des felljds i/ll ;Ilillc/a/ler, \\': !Jer lfexen/wl/1/11er FII/s/e/lIlllg u:d tlll/l'/d dl's .\ /II//ells IlIlI/e/ical'lI/11 I'()JI /-187. pod red. P. Sl:gl. Kiiln- Wien 19X8. s. 1:'4. p. 12. '~[elllat\ k;1 \:1 doclebb ,i.; nawet specjalistyunych encyklopedii. np. R. II. Robbins. lhc j'!l'e!()/)",-d/({ 1)/ WI/cliem/t illll/ !JellllJll%g.\·, Nćw York 19:'9: J. Tondriau. R. Villeneuvć. ! II, IIO!/(Ol'e dll d",hle '" ,I,' /iI d"/IIollo/()gle. Vc'\'ieI'S 19M\. Ob5/erną bibliograti.; Jllćdiewi5tYOJ1~1 Ic,I:1\\ ]('no oSlalnio \\ Ihioro\\c'j pracy /.e {liah/e (II' 1110.1"1'11 lige, Paris 1979. �24X żającej mierze domeną etnografii lub szeroko poj~tych badali literackich. Obo" kilku nowszych ujęć etnograficznych, zwłaszcza zaś O. Simon ide,;, L. Pelki czy T. Wróblewskiego, w literaturze historycznej wypada w zasadzie \vymienić jedynie prace B. Baranowskiego, J. Tazbira i ostatnio S. Byliny, reszta to pomniejsze próby o charakterze przyczynkarskim lub wybrane monografie. \\ których problematyka demonologiczna pojawia się tylko marginalnie!. Nadal więc wydają się aktualne wypowiedziane jeszcze w latach sześćdziesiątych słowa Juliana Krzyżanowskiego, że tematyka ta nie doczekala się dotąd zadowalającego, zwłaszcza zaś szczególnie pożądanego komparatystycznego oświetlenia i wciąż czeka na badacza 5. Z tym większą więc nadzieją można było powitać najnowszą, rodzimą próbe ujęcia tej problematyki, zwłaszcza, że autor staral się uwzgll,,'dnić w szerszym zakresie perspektywę historyczną. Jaką zatem propozycję ukazania wizerunku diabła przynosi książka "rako\\skiego autora Michała Rożka? Intencje, którc legly u podstaw pc)\\stania omawianego zarysu wyjawił sam autor we wstępie do pracy. !amierzeniem M. Rożka nie było więc zestawienie katalogu wyobrażcll LI iahelskich \\ ikonografii, w języku lub literaturze, lecz, jak to sam sformulowal, ukaz.anie ..historii diabla dosłownie" lub inaczej "historii diabła na etacie", przez co autor rozumie "dzieje motywów diabelskich i postawy czarciej w wyobrażeniach ż.ycia społecznego" (s. 7). Poszczególne aspekty motywów diabelskich omówil auto:· w ujęciu chronologicznym w dziewięciu rozdziaJach, rozbitych na szereg krótszych akapitów, ukazując zwłaszcza we wstępnych partiach ksi<IŻki szersze europejskie tło omaw'ianych wierzell. Konstrukcja pracy M. Ro:i.b je';! \\iec bardzo rozbudowana, lecz przez to nie zawsze klarO\vlla. Genezę wyobrażd\ diabolicznych w kulturze Zachodu upatruje M. Roże~. zgodnie zresztą ze stanowiskiem utal1ym od dawna w literaturze i reprezentowanym jeszcze przez klasyków przedmiotu Saldana-Heppe czy .Joscpha Hansena, w przyjętej przez chrześcijallstwo dualistyczncj, gnoslyczncj myśli 4 Bibliografię omówi l L Pelka, !?o::wó) bar/wi nor/ dCl7w/w/ogll{ /lIdolll{ \I /'o/sce \I iUiO';; religiologica" 1987, nr 3, s. 72 - 8~. Ponadto I.ob. ostatnio. Tl'nie. Po/skll demon%gla ludowa, Warszawa 1987: [) Simonides .. ~;/ąskl horror. () diah/och. skllr/mlkach Innych strachach, Katowice 1984: Tejie, Wier::enia i ::acllOwonia /)cl'sąr/n('. w: Fo/k/or C;,imego .~/ąsl<Ll, pod red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 22:; - 30 I: Tc.i/c. /""d()\U/ \I'i::/a .\:IW//O. II Kultura ludowa .\:Iąskiej ludnośCi rod::imej, pod red. J) Simonides. I' KO\\alskicgo. \lv'roclall Warszawa 1991. s. 208 - 212; J. Tazbir. Obm:: herelyko i dlohla \I' I,aloltekll.'i /)ml)(lgand:::c' /9/8-1978, ..Studia wyznalliowej Stmchy IV w XV/-XVll kręgu śląskich IV. ••. Kwartalnik wier::ell. J 9X I. 111 4. s. I') - 33. (na/. :vI. Ci. (jnJIl'::' 19X9: D. BencdyktO\vicz. /.. Ikncdykto\\ icl. non: Historyczny" Katowice Ir{[c(vcjlludowei, Wroclaw 1992, s. II G - 130. 5 J. Krzyżanowski, Diabel w literalur::e lur/owe). J. Krzyżanowskiego. Warszawa 196:;. s. 82. H' \\: S/rmlllk iolkloril /)()Iskicgo. pod Ic,1 �24<) antyku. v\ biblijnej tradycji oraz w powszechnych wyobrażeniach religijnych 6. Pomija natomiast w pracy podkreślane szczególnie dobitnie w dotychczasowej literaturze lilozofiClJlc pod loże takich wyobrażell, ugruntowane w recepcji idei neoplato(lskieh, przeniesionych na grunt chrześcijallski mi<;:dzy innymi przez ~\\. Augustyna, protoplasty średniowiecznej zachodniej dcmonologij 7. Przypomnijmy zatem. i.e istnicnie demonów przedstawianych jako istoty duchowe, cz}ste jcstestwa lub powszechne kosmologiczne potencje, pośredniczące pomiydzy bogiem a Il!dźmj i zdolne przymuszać ich do posłuszellstwa, szkodzić i ingerować \\ i.ycie czlowicka, było podstawowym założeniem wszelkich l)dmian IlIowlii neoplatOllskich. Dopiero spotkanie tych tradycji, jak pisze S S\\o ierzawski, sIworzylo w średn iowieczu podatny grunt do fi lozofjczno!eoil)gicznych rozwaŻiu'j nad ontogenezą, naturą, zdolnościami poznawczymi cz} lizyka Inym i możl jwościam i działania demonów w życiu człowieka x. Wply\\ idei neopiatollskich, co podkreśla wielu autorów, zespolonych z dualist} Unij koncepcji! ulowieka złożonego z duszy i ciała miał daleko idące konsekwencje w rozwoju późniejszych poglądów demonologicznych. Wystarczy bowiem wspomnieć. że w ich świetle demony były czystymi inteligencjami, doskonalszymi l)(1 ludzi, które dzięki swej eterycznej naturze mogły przenikać \\ istoty cielesne i okupować je. W uczonych koncepcjach demonologicznych /godnie podkreślan() tezy, mającą dlugą tradycję, fundamentalną i stanowiącą rodzaj ..opini() comlllllllis", o zachowaniu duszy wolnej od ingerencji demonów i \\ydaniu na ich lup jedynie ciała. Nie ma więc nic osobliwego, wbrew 13skoczen iu autora (s. 67), w tym jednym z naj istotn iejszych zagadn iCll alltropologicznych. jeśli zna się filozofiezne założenia o naturze i ontycznym statusie demonów. wypracowane w toku ówczesnych dysput demonologiczIl}ch. Tir' kardynalną dystynkcjy wacenie możliwości wpływania demonów na c7/0\\icka wyjaśniał v\i niezwykle obrazowy sposób jeden z późnośredniowieczn}ch demonologów rodem ze Śląska Mikołaj z Jawara (zm. 1435 r.). Powiadał on. że demon nic jest żadną "substancia extensa". Jest zatem istotą nieprzestrzenną i sl'1d nie może przebywać w równie nieprzestrzennej duszy, lecz \\ylącznie w islocie przestrzennej, pod którą Mikołaj upatrywał ciało orga- (, Soldan-I kp pc. (;esc!llc!lle der l!exenpro::esse, t. I, Hanau/M 1911 (3 wyd.), s. 67: I Ilanscn. !.(/II!Jel"ll'(/!ln.!nqlllsilioll IIwl [{exenprozesse im Miltela!ter, MUnchen und Leipzig 191J1J. s. 21 - 22. św. Augustyna omawia S7,czcgólowo J. B. Russel!, Satan., s. 186 - 218 oraz SII!ierSlilio I!berlicjerungs- und Iheoriegesehiehtliehe Untersuc!wngen ::111' klrc!llic!l-/!leologisc!lcl/ ..Iberg!al/bel/slitemtur des Miltefallers. Ikrlin 1979, s. 292 - 300 x S Swićr/.awski. !J::ieicji!o::ojii europeiskiej XV w., t. 6. Warszawa 1983, s. 79; .1. B. Rus,clI. lite /)el·il .... s. 1(" - 1I,Il. 204 - 220: Tenże. ine Satan .. , s. 48 - 50, 107 - III i przyp. II oral' ostatnio K. Pawlowski, !'!a/OIiska demonologia oraz na ulw a Opa/rznos'ei, jil/um i !osie . ..Ellhćlllcr"· R .. ł5, 1<)<)I, nr 3. s .. n - 50. Ogólnie na lemat wpływu platonizmu na myśl średnio\\ iću.<l /.Ob. /.wlas/.u.a R. Klihansky, The Continuity of the Pla/onie Tradilioll During the .Iltddle .·Ige. OlItliliI' o/a ('orpus !'!atollieorum Medii Aevi, London 1950. 7 DClllonologi.; D. Ilarlllcnjng. �250 niczne 9. Jest w każdym razie pewne, że omawiane. w)v/ywaj'lce I. neoplatonizmu idee utorowały drogę do późniejszych. bardl.iej radykalny ch stanowisk, zwłaszcza od momentu wystąpidl Wilhelma I.. Owcrnii - t\\órcy koncepcji obsidio, obsessio, a później Tomasza z Akwinu - twórcy koncepcji paktów z demonam i oraz semantyczno-demonologicznej teori i I.abobonó\\. wyjaśn iająeych domn iemane przypadki opętan ia przel. demony lO. Licznc wątpliwości wzbudzają szczególnie te dalsl.e rragment) prac\. w których autor omawia rodzime i tkwiące jeSl..cze \V przcdchrl..e\cij'1I1skiL'j tradycji wyobrażenia demoniczne. Z gruntu mylący tytu/ pierwsl.cgo pod rol.dzialu o demonach zła w Polsce przedchrześcijilllskiej (s. ()O - (J..)). którym autul rozpoczyna kolejny, III rozdział pracy, zatytu/O\vany ..Sl.atan w kultulH elitarnej", kryje wiele nieścisłości i zwyklych nieporol..umidl. Autor \\y \\ueI/i. jak pisze, "koncepcje zta w religii Słowian" z obrzildku cialopaicnia. a sqd I.C świata zmarłych, tudzież ze świadectw kultu bósl\\ chlon iunych. .lest l< \ znacznc uproszczenie bez wątpienia złożonych \vyobraicl'] o polironiczne.! semantyce. ie można bowiem zapominać, co podnosi ostatnio najnO\\sza literatura, że w wyobraźni eschatologicznej Slowian runkcjonO\\aly dwie różne kategorie duchów zmarłych przodków, potwierdzone jeS/cze \\e wsp(\lue"ny m folklorze II. Do jednej z nich należały duchy ludzi I.marlych nagiit i nicnatlll,i1ną Śllliercią, które w istocie budziły I<,:kwśród żywycll. byl y im n ieprl.ychy Inc a nawet napastliwe. Do drugiej zaś nalej,aly duchy ludl.i I.lllarlych śmicrcia naturalną. Tych się nie obawiano, a ich cykliczne powroty do ś\viata ż) \\ ych były tam nawet oczekiwane i pożądane. Świat tradycyjnych wyobrażell o ś\\ iecie zmartych nie byt więc jcdnorodny, lecz dychotomio.ny i nic bud/ii jednoznacznych, wyłącznie negatywnych skojarzcli lub I<;k(')\\. ()bok I./ych duchów ludzi zmarłych nienaturalną śmiercią, 7.aświaty l..amie"1.1iwaly prl.ychy Ille i dobrowróżebne dusze przodków i dziadów, kttlrc l.apC\\l1e "lanO\\i1y \\ icJ,,szość z orszaku istot z tamtego świata. Do takiej wlaśnic kategorii elus/ należały, jak się wydajc, znanc z kilku XV-wieCl.nych świadectw ... L1boi~I<J" Autor nic wspomina o nich, choć są to jedyne wymienionc l. imienia istoty z panteonu rodzimych wierzell dcmonicl.nych. tak dobl'le poś\\iaelCl.()lle w kilku średniowiecznych źródtach. Wedle jednego l. anonimowych prl.CkaZl1\\ kaznodziejskich z XV wieku duchowny w ostrych slowach ganil balwocll\\al\J Mikolaj z .lawom. Traclallls de slI/lersliliol7ihIlS. rkps I\ihliolcki l :ni"uS\lc[u skieeo (dalej cyt. nUWr). 313. f. 2:"6 v I - 2. lo Cuiliclmi Alvcrni cpiscopi parisicnsi. Ol' IIl/il·I'I'SO. II. .;. c. 1.\. lI}d. Venetiis. Ex ollicina Damiani Zenari 1591. 5/,p. 9X2 POL .I. IIdnscll. O/I. ,)/. \\'!'t'l'ld\\- Operd Ollllll.:. " 1.,0 - l-l-l Tomas/ z Akwinu. Summa I!leo/ugica, If. II. qu. 92 - ')(). "yd . .I.-I'. ~vli,l'.nl·. Pdris I S"'). l. ~. 'li' 708 -743. Por D. Harmcning. up. cil, s. 317. 11 Zob. ostatnio S. Bylina, .'l/owimlski .,',vial ::'/1/(/1'/\'('11 II SC/l\-//'" /JO!!,iIIiSllla irl'lJiJrcC['li! .. ,.Kwartalnik Historyczny" R. 100. I ')'>:1. nr "I. s. 7". ,l'.d/ic ddls/d !1il'rdlur;1 (\[;\1 Tenże. C::.Iowiek i ::.aświaty. IYi::.je kol' {Jo.i:miel'/l7vc!l It' /'o/sce .i:l'edl//{llI·icczl/ej. W;lrs/;l\\d I 'Y):. s. 7 - .\ I. /II'::.es/l'::el7l7e. �2:11 czy kult takich duchów, którym niektórzy wierni "sacrificia offerunt. que dicuntur vbosche". Takim duchom lub demonom, jak wymiennie nazywa je I--aznodzieja. należalo w Wielki Czwartek pozostawić resztki jedzenia po obiedzie. aby w I.amian dostąpić w przyszlości szczęścia, pomyślności i dostatku 12. Samej laś genel} wyodrybnionych dwóch kategorii zmarłych, a zatem również koncepcji zlych duchów - demonów należy doszukiwać się raczej, zgodnie 7 p\)dn iesion)'m i ostatn io i wciąż dyskutowanymi spostrzeże n iam i L. Stommy, \\ \\}obrai:en iaeh Cl.aso-przestrzennych 13. W tym świetle demony są istotam i tl\\. obrz~dów przejścia, tzn. duchami osób zmarłych, wobec których dokonano lub nic dokonano obowiązuj<\cego rytuału wyłączcnia i włączenia w inny stan Claso-pr/estrzenny. W pierwszym przypadku naturalna śmierć umożliwiała \)patrzen ie Iwłok stosownym obrzędem pogrzebowym, przenosząc zmarłego beL trudu w inny stan. W drugim zaś śmierć nicnaturalna nie tylko utrudniała do!"onanie takiego rylualu, lecz nierzadko nawet całkowicie uniemożliwiała spelnicnie .iakich!"olwick wymaganych czynności pogrzebowych, skazujqc Imarlego na powstawanie w dwóch stanach jednocześnie, a w konsekwencji na II icczną lulaC/kl; i pr/ebywanie "gdzieś w zawieszeniu" między światem 7)lIych a światem zmarłych 1-1. Te właśnie duchy,jako złe demony, budziły lęk I lrll ogę żywycII. 'vV świetle powyższych uwag trudno też zgodzić się z nader radykalnym i po pn)stu nieslus/Jlym stwierdzeniem autora, że "religia pogallska - wraz z nią demonologia ..- przetrwała w Polsce aż do XIII w." (s. 63). Czyste, nieskażone naciskami chryslianizacyjnymi, ryty i obrzędy tradycyjne a szczególnie publiczne formy kultów z pewnościq zostały wyparte, lecz nadal pozostały ich Iclikt)'. zwłaszcza w obrębie pobożności prywatnej. Jak bowicm interpretować \\ spomniany wyżej, poddany wprawdzie już procesom chrystianizacyjnym (\\'ielki Czwartek), ale poświadczony przecież jcszcze w XV wieku, przcjaw !"ultu ubożq! lub wicie innych, podobnych świadectw reliktowych wyobrażell ciemonologicznych') Z lego samego stulecia dysponujemy wszak kolejnym, rcmniei przel autora pominiętym, o równcj waltości poznawczej, świadectwcm PC\\ nego śl'lskiego rękopisu z 1454 roku, znanego w literaturze z incipitu ..Contra ineubum, alis latalecacm". Anonimowy autor rejestruje w nim występuj<1ce w śl,\skiej demonologii ludowej demony, zjawy i strachy, a zwłaszcza 12 ;\ \k,ldclllii I!rOckncr. limicJ<;lnośei 1-;11:::1111/11 .I'I"CdI1lO1I'/cclle. w Krakowic" cz. 2 ... Rozprawy l1i')I1: Jcdynie przC/ anonima glosą .. vboschyc", .,vboschc", "vbcsehe" Slal1i~la\\a /.c Skarbimicrza /.c /.bioru Sel"lI1ones sapientiales, wyd. \\al""l.alla I 'n9. s. 90. I.~ l .. SIOlllm,,- S/rJlicc md:::i się 13 grudnia, Warszawa Filologiczncgo uzupcl- przejątek z 47 kazania B. Chmielowska. cz. 2. 1981. s. 24 - 44; Tenżc, ~flllW:\' Irsi Ilolskicl XIX lrickll. Wars/.awa 1986. s. 156 - ł 66: Tenże, Polska" t. 20. 197(,. /.. I. s. (J9 - 110 ora/. Tenżc. Odpowiedź l1a artykul 35. 1')')1. :::. I ... Lud·· Wydziału L 24. 1895. s. 341 i 14:1. .lesl to, prawdopodobnie. /Inlropologill Mil Alkmeny ... Etnografia :::" Etnografii Pol.~kiej·' t. L 75. 19')2. s. 221 - 22:1. Na temal ..rites de passage" zob. ponadto uwagi \ I. Hueho\\skicgo. 1';l/lIJlo,l;icJUI illlerpl"etacja obr:::ędów przej,kia, .. Lud·· t. 69, 1985, s. 61 - 73. 1-1 S. Bylina. Slo\l'im:,ski .,"'ial .... s. 7(,. �wiarę w złowrogie strzygI I upiory oraz wymienia apotropaiClne środ~i i remedia chroniące przed ich knowaniami I". Wiele przy tym \"s~a/.uje na Il). że autorzy wymienionych świadectw relacjonuj,\ \VspólClesną i wciqj jeszClc w ich czasach żywą tradycję wierzeniową. Omawiana część pracy niewiele wnosi zatem konkret()w do interesuj,\ccj na., problematyki, a wprowadza w zamian niem,J!o nieścisiości. UproSICldl i 1\\\czajnego mylenia szeregu zjawisk. Autor, wbn:w lemato\\i podrOldzialu. chętniej opowiada o istotach z panteonu slmvi,u'lSkich bl'lSl\\ chlllnIC/n)ch. wymieniając między innymi połabskiego Czarnoboga lud/iej rus~iegll WO/O';I (Welesa), niż o świecie drobniejszych istot mitycznych denllllH'1\\. I'opdnia przy tym zaskakujące błędy, gdy przypominaj'lc znan,j relację Nestora () bll'sach i nawiach, myli Połock i polocczan I. Plockiem i plocClanallli (s. h~ I. Sprawą dyskusyj ną wydaje się równ ież przebrzm ia la j ui n iecn i nie Sklll'\'gll\\ ;1na 7. najnowszą w tej mierze literatur<l podan,l pr/.ez autora etyllllll()gia Slll\\;1 "piekło" (s, 60), które według najnowszych hipoto nic jesl chr/eśeijaliskieg" pochodzenia, lecz wywodzi się ze słowialiskiego pojęcia "pkici". o/.naClajaeego smołę i przywodzącego na myśl ..miejsce peIne ognia. dymu i s\"ldu" ir, Nieco lepsze wrażenie odnosi czytelnik z lektury dals/ych CI.ęści prac). W tym samym III rozdziale książki omawia M. Rojek wyhrane prh:.la\\ \ motywów diabelskich i wizerunek diabla w wyohraźni elit intdektualnych W kolejnych podrozdziałach przytacza wypowied/i dngmatY~l1\\ Kllścillla św. Augustyna, Tomasza z Akwinu, a takie mistykl'1\\ średnio\\ ieClIl) ch. wybrane ś"viadeetwa czerpane z literatury Wi/.yjllej. hagiograliClnej. ka/IH'dziejskiej i penitancjarnej, i wreszcie orzeczcnia IV sohoru later;lliskiegl'. tudzież poglądy heretyków zapowiadających nadejście Ant) chI') sw. ah) ll"lateczn ie przejść do przedstawieó d iabla w ikonogra li i. W rOldzia Ie V OPll\\ i;ld;ljącym o roli diabelskiej wizji w życiu pobożnych lllllis/ek ll;lder pr/csm!nic brzmi jedno ze SI wierdzel'l autora, jakoby "każde pr/.cst<;pSI \\ () u\\ aiall() \V śrcdniowieczu za popełnione ( ..,) za namo"',\ szatana" (s. IO(l). Można bowiem wskazać na szereg wypowiedzi teologów, ~t(')r/Y \\)T<liali l1stn)il)(\~l· wobec przesadncgo uznawania potęgi demonów luh krylyClnił pl1sta\\ę pr/t'ciwko przypisywaniu diabłom nadmicrnej siły. LJ schyl~u XIV \\ieKu pl1St<l\\C taką reprezentował między innymi bardzo wówczas wplywl1wy Mateusl I Krakowa, gdy w słynnym, nacechowanym pastoraln<l tl'l\s~q 11 wicrnych traktacić De jJurilate conscientiae ostro potępial wyznania grzesznik<'m. Ci bO\\iĆil1. wyjaśniał Mateusz, miast obwiniać za swoje występne /ycie siehie sall)yci1. często zrzucają winę na diabla. Mateusz odpierał takie \vy~ręllle \\\ Inanl;l. I:; Rkps sc/iiidigen BUWr I. Q 58. '{'olen, .. Milleilungen r. II r. 1'01' .I. I(lapper. I Ji(' s(-!JInil,//(' (;('.1',11/(-//1('1/ \'fil/ u, I; del' Schlesischcll (iesdbchai'l Itir Volbkllllllc" l. II. I (J(J(). , {'.~ D. Sill1oniclcs. Folklor i jolklon'slyka .\-Iep·ka na Ile ::nji/"I. \I: 1":lIlll1ro tllc!OlUlI'lI/SI ../('/ .... s. :> 14: Teji.c. Wiecenia i ::ac/iOlFania. .. s. 228. 16 S. Bylina, C::lolViek i ::a.vlVialy .... s. 90. ro(b/llej 11It/1/"'" �~d) ż jak \\ywod/.i I. "non omne peccatum fit semper ex suggestione d iabol i, nec (lmnis tcntatis cst a daemone", lecz każdy jest kuszony, wabiony i nakłaniany prlCI \\ lasn;\ poż<\d I iwość 17. Po onH\wicniu wyobrażel1 diabłów w epokach renesansu i baroku autor prll:Slcdl nast~pnic do omówienia motywów diabelskich w naj nowszych llkrcsach h istorycznych, kontynuując tematykę aż do czasów współczesnych kull\\\\ satalliClnych. Nic pomilląl również futurologicznych wizji zapowiadaj~!C)ch S/aI:1l1sk;\ groz~ Iladchodzącego 2000 roku, a także motywów diabla ..~\\ j;\lCClllcgO" oral ..robotniczego" (s. 273 - 284). Ta czc,:ść pracy, bliżSla lapc\\ nl' autorowi, Iw/as/cza niektóre jej partie, wyróżnia się różnorodnością lcbrallego materia/u I:rt)dlowego. Autor nic wykracza jednak w tym miejscu pl'la pO\\ sIecilIlie Inane i od dawna eksploatowane w literaturze przedmiotu relacje o salalli/.mic CiaSt)\\, Ilowożytnych. M. Rożek przypomina więc jeszCle rai tak Inane post~lcie I rodzimego panteonu legend diabelskich, jak np. Mistrz h\ilrd\l\\ski. lklkgor Cly Boruta, przybliża ówczesne piśmiennictwo hagio~rdriCl.llC I ))'l1'll/1/IIIi .~)I·ii(I\"(·h Piotra Skargi na czele, podręczniki demonolo~ic/nc. 111.in . .lean Bodina [JosI<:./Jek prawa czar/uwskiego, C::arowllici( POWO{I/Ilą oral Sejlll /Jiek ie/Ill", pracc Klemensa Boleslawiusza, Jakuba Kazim ierza Ildurd. łkneclyl-.ta Chmielowskiego, Jana Wiera i wreszcie słynny, przetłull1aemilY prlel Stdnislawa /ąbkowica w l G 14 roku i niedawno wydany w repr11lCle\I/o{ 1/(1 cl/"(/\l'IIice J. Sprengera i H. Institutoriusa IX, ponadto ka/llod/icjsl \\0 protestanck ie i kato Iickie oraz pelną wyobrażeil d iabelsk iego ~\\ idta ikollogr~dl~. M. Roi.ek pr/.ywołal rów n iei. szeroki materiał etnogra riczn). \Jicstety n'l\\niei tym razem nic wyszedł poza znane od dawna, klasyczne .iuż d/iś opracowania i relacje zebranc przez Kazimierza Wójcickiego, /ygnlllnla Glogera, Oskara Kolberga, czy Lukasza GołębiO\vskiego, teksty Iikralury sarmack iej i hera Idyc/.ncj. U\\ag<; Iwraca w tym miejscu podrozdzial pracy poświęcony, jak to ~1(lIl11l1l\l\\al ;llItm ... syndromowi Lysej Góry" (s. 235 - 245). w którym \1 Rniek poka/.uje proces formowania się w ówczesnym piśmiennictwie \\ i/erllllku i symboliki tzw. Lysych Gór, obiegowego motywu, wiążącego pewIle miejsca, określane 1;1n'1/.w<\, z sabatami czarownic. Szkoda jednak, że autor Illargillalllie pntrakt\lwal kluczowy w tej mierze kontekst najsłynniejszej z nich -- ~\\i~tokr/yskiego Lyśca, od XV lXVI stulecia nazywanego Lysą Górą, wokół ktl1rcj narosln pr/eeiei najwi~cej legend i trwających wciąż sporów i dyskllsj i 17 \lalc\lSII Krakll\\'l. /Je IJllrlla/e COIISClell/lae. wyd. W. Seliko. A. L. Szai"r,lIiski, .\Ialerlah· ,f" IlIs!urii !l'O/O.f.!JI.,'rl'dIlIOlrll'c::lIl'j \I' />o/sce. I. I A.lalell.cn :: Krakowa OpllsclI/a !he%glca <{"l1'Cl/Cl' slJtmlec!::1 I !,Olllllllll. Warvawa 1')74 (ec Tc:-;tus et studia. vol. Ii. Fase. I). s. 2Y). lob. i"\\ IIiLI: I CllIC. No/lollo/" o/)ertllll dl,·illOrtllll. (Theodlcea). cap li. wyci. V. Rubu.yIiski. I ').~II., I.~()- '-' I. I S .I{IO!IW caJ"{III'lIlCl" {wsl,pek ::ll'leccholFllY Idarsl1m l/is!I"/lI{)/"o. lIa IlIl' 11Th!" o czarach a taICe sposób IIchrOlllellia (IInicll c,.Yclllch ::lIlIIykający .. :: pism Jakuba 5jlrengera I liI":e! 111/ Iwls!'1 /,ce:: S /.ąbkowICII ... Wyspa", Wrocław 1992. \1' Krakó\\ się Ich I flel7rvka �2S4 historiograficznych 19 Wszak część badaczy jeszC/.e \V wiekach średnich w pewnych praktykach związanych z tym miejscem i wywiedzionych nil podstawie skąpych przekazów z epoki domyśla si<; dalekiego echa da\\neg() sakralnego znaczenia tej góry lub tylko zbiorowej pami<;ei o jego starej kultowej funkcji 2U. Chociaż M. Rożek opatrzył swoją książk<; aparatem nauk()v'ym, jej za\\artość majedynie charakter popularyzatorski. Brak w niej gł<;bszych refleksji lub wniosków a zasięgu bardziej ogólnym lub postulatywnym. Nalei.) jednak jeszcze raz przypomnieć, że tematyka ta była od dłuższego Clasu laniedb:wana, posiada wiele luk i wymaga dalszych pogl<;bionych bad,1I1 u charakterze komparatystycznym. Autor zmierzył się więc bez wątpienia I, tematyk'l z "iclu powodów trudną, wielowątkową, wymagającą ogarnit;:cia pokaincgo Illaterialu faktograficznego i heurystycznej inwencji. Wszystko to w kunsekwencji zniechęcało od dawna wielu autorów od podejmowania badal] w tym kierunku. zwłaszcza, że wokół wicIu rozpatrywanych zagadniel] narosło II literaturze szereg nierzadko całkiem rozbieżnych stanowisk, W umawianej pracy nil' zostały one jednak uwzględnione. Wystarczy wspumnieć u wci'IŻ dyskutO\\anych początkach i genezie średniowiecznej i nowożytnej demonulugii i czar()\\n ictwa, gdzie od dawna wyodrębn ia się elementy dawnych, t radycyj n: ch wierzell i ich późniejszą uczoną reinterpretację. M07Jla buwiem dowieść. że diabeł wieków średnich - protoplasta późniejszych satanicznych wyobrażcl] był w dużej mierze uczoną kreacją ówczesnych intclektualistt'm. w)nikicm subiektywnej diabolizacji kultury ludowej przez elity intelektualne. Jak podkreślają n iektórzy badacze, zasadn iezy prze/om nast'lpi I w tej mierze" X II i XIII stuleciu w związku z ekspansją scholastyki i nowym, opartym na logice Arystotelesa, zracjonalizowanym sposobem postępowania naukuwego, Wy" iedziony z Analityk Arystotelesa kauzatywny sposób myślenia i przekonanie. że każdy fakt musi mieć swoją przyczynę, prowadzi I nieuchronnie dr' poszukiwania przyczyn również w zjawiskach nadprzyrodzonych. \\' których realne następstwa nieomal bez wyjątku wierzono. W tych przypadkach. gdzie wynik poszukiwall funkcji kauzatywnych był negatywny, racji dla obsCI'\\l)wanych zjawisk doszukiwano się w ingerencji istot /, wyższego ukladu kosmicznego, którym, jak wierzono, moc taka przyslugiwala. Innymi sIO\\:. brak logicznie motywowanej przyczyny prowadzi I teologów na ślad ingerencj i diabelskiej mocy, umacniając i utwierdzając autorytetem scholastycznej argu19 S, Bylina. Mesjasz z Gór Świętokrzyskich ... Odrodzcnic i RL"/<lII11acja II I'ol\cc" l.;~ 1988. s, S - 26; B, Wojciechowska, Tradycja igr::ysko ",)'Iai/o" lIa Irsc/ (;(;1'::('. II /'lIlIlIę/IIU: .S·więlokrzyski. Kielce 1993, s. 97 - lOS; L. P. Slupceki. /'lIll'le,v<" r::cc,' islci jako :n;i//o ,iii d:;iejów pogGl7slwo no Lyścu, w: Ku/llira .~redni{)\viccl111 i slaro/m/sAo, SI/IIIiIl o/illn))l ili/,' A/eksandrowi Cieyszlorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowei. WarSla\\'a I l)') I. \, ,177- ,XI" 20 W tym kontekście Lysej wypowiada! Gór::e w j'redniowiec::u, przeszłość Lyśca. sir,; również Warszawa ostatnio M, DCl'\vich. /fci/(!i/dl\'liski 1992, s. 36 i in" który Jcdnak pow'ltpicwa k/lls::IoI'!l1l \\ pogaIi:;b �155 mcnlacj i wian; w faktyczną egzystencję demonów i ich rzeczywiste, a nawet Il/ykalnc możliwości oddziaływania na człowieka. Jest rzeczą znamienną, że laki \\Iaśnie sposób myślenia i wyjaśniania wielu trudnych i niezrozumia':ch Ijawisk odnajdujemy mic;dzy innymi w argumentacji Witelana w słynnym liścic ,.De causa primaria paenitentiae in homnibus ct de natura daemonum" 21. \\' n ieollla I de lin icyj ny sposób prczentował ten sam sposób myślen ia w dwa stulcc ia p()/.n ieJ kolejny demonolog, nomen omen równ ież śląskiego 1)()cilOd/enia. Mikolaj z .la wora w traktacie De slIpertilioniblls, gdy krytykowal pot<;pian'l przez Kościól i ocenianą jako zabobonną wiarę w magiczną moc ,11)\\ i pisllla. W odrzuceniu tych praktyk konstatował Mikołaj, że jeśli .,aliquis dlcctus scquitur. ibi hoc non cst cx dco ( ... ), nec ex virtutc verborulll, ergo nl'cessitate cst esse denIOne" 22. Skoro więc realne, jak wierzono, następstwa inkr: IninO\vanych w traktacie Mikołaja z Jawara praktyk magicznych nic \\yply\vaj,\ ani z przyczyn przyrodzonych, ani z boskiej inspiracji .- innymi slo\\). nic można w tych 7jawiskach doszukać się funkcji kauzatywnych - ich 'pl'il\\C<\ Illoże być jcdynic diabel. Ostatce/nie diabel. jako w pewnym sensie ex dejinifione wynik obiektywn:ch c1'lieli pO/nawuych scholastyki i efekt postępowania w niej wcdlug logiclll:ch lasad dowodzenia. stał się z czascm destrukcyjnym narzędziem kościelnej katechety. Oczywiście nadal w argumcntacji teologicznej i pastoraIllej Illożliwa byla odpowicdź pozbawiona demonicznych akcentów i imputująca \\ iernym na pr/.yklad Iwyklą ignorancję lub akcentująca jedynie ich moralną ulollllWŚć. jak czynil to wspolllniany wcześniej Matcusz z Krakowa. Jednak ten ,pos()h argumentacj i mógl być postrzegany jako mniej sugestywne narzędzie pastora Inc. wymagające ponadto uprzedn iego przygotowan ia wiernych, n iż \l/hud/anie strachu pr/cd grozą mąk piekielnych, najakie skazani byli wszyscy gr/es/Illcy sluclzy diabla. Trudno jednak stwierdzić jednoznacznie, czy \)c1nOSlOlle zwyk Ie do Zachodu zjawisko wzmagającej się i wypływającej \\ dul.ej Illier/e z tych wlaśnie intelektualnych postaw fascynacji ingerencją Illocy d iabclsk ich. a nawet dcmonoman ii, miało równ ie si Inc konotacje \\ Polsce. Podkreśla sit; bowiem ostatnio, że tematyka diabelska była w Polsce, 21 \V ten spos()h np w\j<lśni<l Witelon osohliwy przypadek pc·\II\e.i prostei kohiely: ,,/1('111 "id(,IIII1S /lOmilles ohsessos, ill qlli/ms id!1 1 '/"l11 /llIlIllIlI. lli//OIllOI, ii/II. /'lI/lIlIill d/lIllwla !.Iilhrda 11011sllldllll 1/III1('dalll 11111/1('1'li'lIlonica. /l'qlll'f,a/llr. \l (' lI('qll(, da('1/1II11 COIII/N'rllls '/110(' .I'll/Ill /.\l'Iiąkll .\;/ąShllll. didiel esl el mira ('sse, ClIlII i/IllI neqlle qlIia propler el praeterita inte//(gil !!enrielIs, alIdiveral. /'roh!ellla/vka dieil mówienia neqlle .lócla OnIne plebanlIs sciven/l pewnymi indehilam idionIa, sancli ". j<;/.ykami sa/lielllialll hOlllillllm. qlllle Ul qllolldam Petri in Ligni::, I'yd . .I. Burchard!. leoriopo::nawca, koslll%gicna :lfagia nowo::l'tnej i non .lilii in pllIrillla /,isl do me(("cna. \\rocLII\ I 'n'> (Studi'l (·opnnic<ln<l. t. 19). s. 178. I'or. J. Burchardt. Llldowa wiara 1Jl d('l7uJl/v ',: .. I.i.\ci(''' II i/c/ollo ... i.lHf' l. ()7 _ 1<JXJ. s. 236: 240 - 241. Por. D. I łanncnillg~ op. cil .. s.. 11 I ~1-: ('h \\·dhlcr. 1')')2. s. 7(, - ()'). 22 l<kps m lWI' (h/ /'amc('/slIsa do ;\'el l'tona. I 1.\ 13. I. 177 v 2. i powstanie nauki. Warsz,l\va �zwłaszcza w jej początkowym, średn iowiecznym stad ium, mn iej uhccna lu h mn iej nachalna. Dowodzi się również, że przy występm.vaniu lllotyW('l\\' dolmyzmu. wyobrażell diabła w ikonografii jest stosunkowo mało, a wywoly\\any tylll klimat lęku sprawia wrażenie wygaszonego lub wytlumionego dalekiego ech,] zachodnich frustracji 2~. Przypomina się ponadto, że ani Kościól. ani ś\\ieda władza nie wykazywała nadgorli\.vości \.v ściganiu czan1\\ nic a c1/ialallll)ści tych ostatnich nie łączono z inwazją szataJlskich mocy 2·1. Polski diaheł był wprawdzie istotą z~ośliwą, ale jednocześnie mniej przerai.aj;łq i lal\\icjsZ<1 dl) oszukania lub wywiedzenia w pole. Więcej światla \\ tej mierze przynosza ostatnio zwłaszcza badania S. Byliny. dotyczące wyohrai.ell escllatologiClnych. gdzie autor stwierdza nawet ,.doŚć ewidentną nieohecnośC:: w polskiej kultur/c religijnej schyłku średniowiecza" zjawiska satani/.lllll .:S Pasloraln\ progr;lI11 Kościoła był w tej mierze nader umiarkowany i wygaszony. gdyi \\ \\:obrażeniach o karach pośmiertnych żywa była wci;,ż. nie tak pr/.eciei odkgla w czasie, lradycja misyjna. unikająca nazbyt draslyClnych wi/ji n"lk piekielnych i w tym sensie wyraźnie stonowana, dowodzi ten sam autor. W ostateC/ności można powiedzieć, że diabła \\' Polsce bylo znaClnie mniej nii n:] Zachodzie, przynajmniej w okresie średniowiecza, a jego knu\\an ia \\yglądaią na mniej uciążliwe i słabiej eksponowane w ówczesnych przcka/ach. Trudno więc dociec, czy opinie jednego z największych aU!OI)tel()\\ średniowiecza, według którego "wszystko za spra\v;] s/alallsk;, się d/.iej~·. cokolwiek się dzieje", ujęta w słowach motta do omawianej książki. można w równym stopniu odnieść do specyfiki rodzimych wyohrażell demonicznych Dla wyjaśnienia podaję jedynie, że jest to fragment wypowiedzi TOlllasza z Akwinu z Quaestiones disputate de ma/o, w którym Akwinala wylui.yl seclJw swoich demonologicznych poglądów i. jak podkreślają niektór/) badacze. utorowa~ tym samym drogę do późniejszego wybuchu dClllonom<łnii 2h Przypominam o tym, ponieważ M. Rożek nie wyj3\vil autora tych slów, a ponadto błędnie przypisa~ je XIV, zamiast właściwie XIII stuleciu. 21 K. Górski. Prądy religijne XV wieku a s::luka. w: S::lItkll i ide%g/lI .\'1' \I'. pod rćd. P. Skubiszewskiego. Warszawa 1978. s. 130. Wyobrażćllia diabeJ:;kić \I ikOllo!'rali i /ad1\ldll omawia.T. R Russell. /AIC/jer ...• s. 129-158, 208 - 244. 24 S. Bylilla, Magia. czary w Po/see .YV i XV/li' .•.. Odrodl.ćnie i l~el()rll1'Ić.la IV l'oJ:;cc" 1. :1'. 1990, s. 42, gdzie dalsza literatura zagadnienia 25 Tenże. C:::/owiek i zaświaly. ... s. 167. 26 .. Omnia, quae visibiliter fiunt ill hoc mUlldo. pOSSUllt licri pćr dćllHlIlćs". qll. 16. an. 'I. wyd. R. D. Mandollnet, t. 2. Paris 1925. s. 708. Por. D. J lannćlling. op. ćil.. s. :117: na kil kl1l,tl zob. ostatnio C. Ginzburg, Hexensabbat. r;;nlzif(eulI1g einer niic!tllic!tell (;esc!tic!tle. Ikrlin 1<,l/JtJ oraz P. Dinzelbaeher, Ilei/ige und Hexe~ Schicksale (fulldlip.er l'muCII in .11i/le/u/ler !II/d Friihlleu::eil. ZUrich 1995. �257 Odpowil:ldaj<tc na konice na postawione we wstępie pytanie, trzeba stwierdzić, ż.c otrzymaliśmy książkę, którą można postrzegać wyłącznie w kontekście pllblikac.ii o charakterze popularyzatorskim, nie wnoszącą nic nowego poza znane od dawna fakty. nic skorygowane ponadto z naj nowszą literaturą przedIII iotu. Pozostajc nam zatem jeszcze raz powtórzyć słowa J. Krzyżanowskiego, ŻĆ Iclll:ltyka ta wciąż czeka na badacza i na monografię spełniającą wymogi nallkn\Vc. KrzyszlofBracha ;-LudII.X.\I\· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21be473b2b015c65f9183a5aa770afb5.pdf fa2b7934d7ae61cc382e8dc709a5a623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2022 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.303-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 80, 1996 V.KRONIKA I,\IU/\J}l: SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOŚCI CiLÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO 1/\ OKRI:S OJ) WR/EŚNIA 1993 ROKU DO WRZEŚNIA 1994 [ OD WRIEŚ [A 1994 DO WRZEŚNIA 1995 \\' okr~si~ spr,)\\'ozda\\cz.ym sklad /,arządu GIÓwnego. Prezydium ZG. Glównej Komisji R~\\ il.:Jnej ani S'ldu Koki.~I!skiego nic uległ zmianie. W sklad Zarządu Głównego wchodzą: r Ilaraniuk. !\ Bartosz. I':. B'lezyilska. E. 8erendt. J. 13ohdanowiez . .r. Cieślak. Z. JasiewieI. . .I. l-kidellleich. K. Kaezlo. Z. Klodnieki. E. Klosek, A Kwaśniewska, B. Kopezyilska-Jaworska . .\. Ko\\,Jiska-L~\\ieka. T. Lasowa. M. Parnowska. !\. Rataj, M. Rostworowska. R. Tubaja, Il. [urno Proydium Ie i dl..ialalo w skladzie: 7.. Klodnieki - prezes. R. Tubaja i l\. Kowalska-Lewicka - \\ iceprezesi. tvl. I{ostw'orowska - sekretarz generalny. E. Berendt - z-ca sekretarza gen .. Z. To!'l\"lski . skarbnik . .r. llol1t!anO\\icz - Z-Gl skarbnika. T Lasowa -- ezlonek Prezydium ZG. \\. sklad Ci!{1\\nej Komisji Rewizyjnej wchodzili: .r. !\damczewski .-- przewodniczący. /. \\'ronkow'ska - Z-Gl prl.c\\odnicz<lccgO . .r. Luczkowski. W. Sadowski. I. Soppa - członkowie. S'It! Kokiel!ski z.lojony byl z: S. Chmielowskiego - p17l.:wodniczący oraz K. Wolos i F. CzyI.e\\ skiego .. czlonkowie. \\' 1\ 111czasie odbyło sit; X posicdzdl Prezydium ZG, Glównymi tematami zebral! byly: - sprawy \\:lhmnieze. - "prim: linansowc .. iak: uposaienia pracowników 1''1'1.. finansowanie Redakcji J)WOK i ODilf·:. - spr,lw'y llrg,\I1JZ<IC\Jne sz,ezcgólnie dotycZ<lce Pracowni DWOK. - P:l'IHlz:cja wprO\\adl.enia do sl.,kóllekcji zwi'lz,anych z regionalizmcm. - prnpoz:cja ul\\orl.cnia wc Wroclawiu DOl1lu Kullury Ludowej. - pl'!.: got()\\'ania do WID w Lodz.i \\' 1994 roku. - prl.: gOłO\\ ania do "bclwdó\\' Jubileuszu PTL - wc Wroclawiu w 199-'; roku, '-lajpO\\ainicJsze imprez.)' towarzyszące Juhileuszowi to wystawy i sesja naukowa: spośród ~il~u planow,II1\'C11 wysla\\ n,ljwainicjszą b~dzie wystawa zatytulowana ..Polskie opisanie świata" lIk<lZlIj'lca \\klad polskich badac;;,' \\' oclkrywanie świata. Wystawa ta zostanie opracowana przez sp~cjalisl{)\\ I.. kill.:u muzć()\\, w Polsce (Poznail, Szczecin. Warszawa. Kraków): pracami l.espo!1I kieruje mgr I:. Ikrcndt kiel'ownik :v1uzeum Etnograficznego we Wrocławiu i JednoCIeśnie Z-Cil sekretarza gen. oraz M. Rostworowska -- sekrctal7 gen. PTL. Sprawom wyłącznic 1..\\ iązanym z organlzacjq wystawy wć wrocławskim Muzeulll Etnogralicznym byly poświ.;cone tlzy zebr,lIlia i uuestniuyli w nich goście. to jest komisarze wystawy oraz wroelawscy ulonko\\ ie Prez:dium /arl.ądu Cilównego. Powstale wystawy. towarz.)'szącc Jubileuszowi. 10,\,111,\l..organil.Owane \\ Arscnale (Oddzial Muzeum Historycznego). W Bibliotece Ossolincum <)r"l na l.:niw·ns: lccil~ Wroclawskim. Scsjt; naukow'l i jubileusz.owy 10m .. Ludu" przygotowuje prof Z. JasiewicL który tahc. \\e,p<,1 z prl'l.e,em\m\<II·I..ys\wa. koordYl1llJe calość prac związanych z Jubileuszem. Skrllll1ne środki. jakimi dvsponuje PTL, spO\\'odowaly. że plenarne posiedzenić Zarządu (il\)w'ncgo odb) III si>; Iylko jl'den raz - 29 wrzcśnia 1994 roku, a więc w dniu WZD wiocIzi. nalomiast e ilówna Komisj" Rew'il.-yjna odbyla dwa posiedzenia (20 maja i 27 września [994 roku), �304 Nadal, w obrębie towarzystwa, prowadzi działalność Redakcju I)I-iel WS/.ystkieh Oskara Kolberga, której redaktorem naczelnym jest prof B. Linettc orai' Ośrodck I)okumcntacj i i J nlórmacji Etnograficznej w Łodzi, pod kicrownictwem prof. B. KopczyI1skicj-.Iaworskiej Dla Pracowni OWaK w Poznaniu uzyskano od Ministerstwa Kultury i Si'.tuki 9(J mln zlot\ch na zakup sieci komputerowej oraz programu komputerowego w Ministerstwie na temat finansów dla OWaK uczcstniczyli do zapisywania nut. W I'ozmo\\'ach prof. B. I.inette. mgr .I. Palka ola/ dr hab. Z. Klodnicki. Towarzystwo nasze było współorganizatorem, wraz z Katedr'l 1·;lnolol!.ii wc Wrocla\\iu i DSKT, sesji naukowej zatytułowanej ..Śląsk, etniczno-kulturowa wspólnota i~'óżnorodność" (~'i do 27 listopada 1993), a także uczestniczy10 w różnych sesjach. spotkaniach i naradach organii'owanych przez innc instytucje. I tak: Z. Klodnicki brał udzial w sesji dOlyU'lCcj pograniczy etnicznych (Opole. 13 grudnia 1(93). W czasie tej sesji nastąpiło wn;ucnie dyplomu czlonka honorowego PTL pani prof. Dorocie Simonides. l. Klodnicki dwukrotnie lIe/.estnic/.y! \\ sesji i konwersatorium poświęconym programom edukacyjnym w skansenach i mUi'each (Sosno\\i,'e. i Ojców 27 do 28 czerwca 19(4) a także, wraz /. prof. B. .Iaworsk'l, \\ nilradzie na temat wdrożenia w oświacie szkolncj programu dotyczącego fl)lkloru i sztuki ludowe.i (g do III marca 1994). Prezes i prof. B. Jaworska uczestniczyli też dwukrotnie w spotkaniach Rad\ Konsultacyjnej przy Ministerstwic Kultury i Sztuki ds. Kultury I.udowej, gdzie omawiano realizacje; programu ..Ratowanie ginących zawodów". Ponadto /.. Klodnicki w/.i<lłudzial \v V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury (Wrocław, 23 do 2'i wr/cśnia 1,)94), gd/ie wygl(lsil rekrdl zalytuJowany Edukacja regionalna oraz w pracach Zespolu ds. Karly Regionalizmu Polskiego 29 stycznia (prace trwały od marca do września 1994). Towarzystwo nasze włączyło sil( również w organizowanie imprezy lalytulowanej .. Ilerod\·· (22 slycznia 1995, wc Wrocławiu), w której polączono elemenly ohr/.<;dowości ho/nnarol!zc'niowej i noworocznej praktykowanej przez ludność naplywo\V<j oraz ludno.~ć rodlimą Impt"e/J la została przygotowana przez p. B. Litwillca, reżysera Tealru Kalamhur wc Wrocławiu. Należy jeszcze przypomnieć, że towarzystwo hylo w 1992 roku wspólorganl/atorcl1l konkursu pod nazwą "Repatrianci - osadnictwo polskie na Zicmiach Zachodnich i I'ólnocnych" ogloszonego I. inicjatywy osób współdziałających z Fundacją .,Krzyżowa" dla Powzumienia Europejskiego. Część nagród w postaci wydawnictw ufundo\valo PTL. Infllrll1Jcja o tym konkursie winna znaleźć się w sprawozdaniu za ubiegly rok. jednak dopiero IV roku 19')3 LOSW/(' wydrukowane Omówienie konkursu autorstwa Krystyny Tyszko\\'skiej. Przy ZG PTL działa 20 oddzialów lerenowych: w ramach niektórych odd/.i<ll{m funkcjonuia kola zainteresowań, jak: Kolo Zainteresowali KultunIOrmian Kolo Zainteresowań Kulturą Lużyczan (Poznali. Szczecin. Zainteresowań Kullurą Asyryjską (Poznań). Tylko niektóre oddziały wywiązują si<; z działalności finansowe za I pólrocze 1994 roku nadesJalo 9 oddzialón Mszana oddziału ( idalisk, Warszawa. Kraków. Wrochl\v) Warsl<I\\:1 l. ora/. Kol" statutowej. I tak: sprawozdania (KraUl\\'. (;claósk. Luhlin. I.,idl Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Warszawa), a roczne sprawozdania na WZD w Lodzi nadesłalo 7 odcbalów (Gclalisk, Krak{m. L'Bieut. I clzialalnośc; ivlszilna I)plna. Opoczno, Zamość i Zielona Góra). Natomiast uwagi i propozycje dOlyu'lce organl/acji i nhclHlclów jubileuszowych nadesłały zaledwie 3 oddzialy (Zamość. MS/ana J)olna i Kolo /.aintereoowań Kullurą Lużyczan przy Oddziale Warszawskim). a także' kilkoro incly\\iclualnych ulonkólI PTL. Również zgJoszenie delegatów na WZD w Lodzi poclalo tylko 5 oddzial{m (Krak{)\\. \'lszand Dolna. Opoczno, Poznali, Warszawa). Jak zatem widać, jest zaledwie kilka oddziałów, które mo/na I.alicl.yć do akty\\ nych. ak niestety są i takie. które od lal nic nadsyłają do Zarl.ądu (Jlówncgo działalności, ani żadnych innych informacji (Kalisz. Rzeszów. SZClecin. ani spra\\ozdari i'akopane). ze S\I l') Na koniec okresu sprawo".dawczego lowarzystwo liczylo 1.122 c/.lonków. w tym 2 ulonk{)\\ prawnych, 8 członków honorowych zagranicznych i 'i zwyczajnych I.e SIO\vaekiego lowarl.ysl\1 CI Ludoznawczego w Bratysławie. �305 Od lal PTL IVsp(')lpracujc IC SlolVackim Towarzystwem Ludcl/IlalVezym IV BratyslalVie i w ral1lach tCI lIspólpracy II tcgorocznym Zjeździe bierze udział p, dr Magdalena Parikoy,], W Zje/d/lC uczcstnic/'l rÓIVnic/ /agraniczni czlonkowic honorowi PTL: p, prof dr Wiktor Gusiew I Sankt Petersburga i p, Olga (ianckaja I Moskwy, Działalność' wydawnicza FlnansO\\anic d/ialalności edytorskiej opieralo się w zasadzie o środki finansowe Komitetu 1~,I(Llli"!aukO\\ych. pr/y I\ydatnej pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki i Polskiej Akademii "!auk leśli id/ie o serie i czasopisma o charakterze ściśle etnograficznym, ..Lud" i ..Lódzkie Sludla L!nogr,I1iczne" linansuje Komitet Nauk Etnologicznych, Natomiast seria pod nazIVą "I~ihlloteka /esLll\ca··. Ie/ąca pOla słCrą finansowania pr/el KBN, jest w pewnym stopniu "ll1lofinansuj'lca się. chocia/ udaje się nieraz pozyskać dotacje zewnętrzne - zazwyczaj są to ,rodkl od indYIVidualnych sponsorów. a tak/c wladz terenowych. I)/lalalność IlydaIVnicza IV okresie sprawozdawczym była w zasadzie kontynuacją przyjętych II czeSIlICI plan\)\\ ..Lud·· uka/al się tom Dl rok 1992. a tom la rok 1993 znajduje się obecnie w druku, ..Litcralul·a LudolVa" - ukalal się zcs/yt nr 4 - 6 za rok 1993. jest to tzw. tom "zaol/iailski". ti11allsO\\any pr/el KBN (mil, Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", a także zeszyty nr 1 i nr 2 la lOk I ')l)4 1)0 kOI\ca bie/ącego roku zostaną wydrukowane wszystkie kolejne zeszyty. a materialI dl) les/yt\)\\ na 199"; rok są ju/ przez redakcję gromadzone. \\ serii .. I)race i Materialy F1nograficzne" ukazala się książka W. Gaja-Piotrowskiego / ):/(,111' i deIJUJIlI'. \\' ral1lach ..Archiwul1l Etnograficznego" opublikowano Bihliografię Unografli Polskiej ~u /uru/'J]0-/'J33 autorstlVa /\ IllebolVicza . ..Biblioteka Poplllarno-Naukowa" -- kokjny tom z tej serii Stroie Illdowe 11'Polsce. w opraco\\,llllU I Kal\\ickicj. Inajdulc się w ostatnim stadium cyklu drukarskiego. l'b/,ll SlęjUI kolejny tom "ł.ódzkich Studiów Etnograficznych". na który zlo/yla się praca I kucharskicl latytuloIVana l'os::uki\l'al1le /o::salllo§ci Ilarociml'ej ludno.\:ci kos::llhskiej. '.,()\\ ~111przcdsię\\/ięclcm cdytorskim było opubl ikowanie I tomu KOlllen/or::y do I'olskiego 111'lSU pod redakcj'l naukolVą Janusza BohdanolVicza: obccnic jcst przygoto'ol \ 1\ ,1l1'!UZ drugi tOI1l. linansolVany. podobnie jak pierwszy. ze środków KBN. (jotolI ~ do drukulcst piel\\S/,y tom (dotyczący Dolnego ŚI'lska) z zaplanowal1l:j seri i ..Regio11\ Iradyeja i Wsp(·)lczcsność···. przygotowywanej wcspól z Katedrą r:tnologii Uniwersytetu \\roeLmskiego i \1uzeum Etnograficznym wc Wroclawiu. Rcd,lkeja I)/icl WSlystkich Oskara Kolberga nie nadesIała sprawozdania, prawdopodobnie. \I/l)[elll popr/ednich lal. zostanie ono przedstawione bezpośrednio na Walnym Zgromadzeniu [)eleiCatóll \\res/eie. w ramach serii "Biblioteka Zeslm\ca". poświęconej dziejom Polaków na WSCllOd/Il~. ub/al\ si.; .j puhlikacje: I . PcrepeC/ko - W lagrach na saratowskim s::lakll: W Niezgody(JOrSklel j)OSI',·· lIalll SI'hil'll, dO.ITi' Ka::achstallll oraz Z. K. Kaweekiej --. Pr::e:: Svhir do ./II,,,/ii. Do kC)(ICCIhie/¥ego roku uka/q się następujące pozycje Fiend)lk/ DyboH'ski lycie i d::ie!o il1l'noiCialia hiograliC/n~1 autorstwa CI. Br/ęka: Jak pisk/r;/a :: gllla::d !"osy d::ieci po/skich 11 ZSRR " okresie drugie/ l1D/J71' .'\I·IO/o\l'cj w opracowaniu Daniela Boćkowskicgo oraz ,~'Iadami '!)i"U()!101i /o/illkl ::IIJ\Jicc!uch lagrów I. Ilaw (z Kanady). Wszystkie wymicnione pozycjc. lnaldec sic lIk,lIaĆ drukiem II bie/qeym roku. majq peine zabC/piecz.cnie finansowe. dotowane Pl/CI KIJ". MKiSI Oilll 111'I'ld do SpraIV Kombatantów \alc/~jeSlC/e podki"eślić. /e część środków linansowych. umożliwiających druk poszczeg\)In\el1 1\ tllltill tej serii. pochod/i od prywatnych donatorów z kraju i zagranicy. W okrcsie spalI 0Iddll CI\ III IIp/l II' dell i/OlI e. majqce charakter dotacj i od osób prywatnych. mieszkajqcyeh poza ."r<ll1leI11l11 L[;I.ill. ks/taltOll<t1y się w granicach 2."; tys. dolarów USA. Pr/cd:;ta\\lona PO\llZCj d/ialalność wydawnicza towarzystwa ma charakter ciągly. pl7yczynia 'J" 1,'1 II pelll1ym :;topniu do ll/.upelnicnia budżetu ze; PTL. Nic przewiduje się. aby trend ten �-'06 zastal zachwiany w przyszłym roku i już obccnic są czynionc star<lni~l IV Komitecie 1l:ILian Naukowych o dotacje na wydanic niektórych pozycji przewidzianych do dnlku \\ przy szlym roku Wyjaśnienia wymaga kwestia współzależności dotacji i hudżetu /'(1 1''1"1,. Ksi'l/ki dOIO\I<1/1C. przez sicć kolportażu powiększają wpływy budżetowe tO\varzystwa i powstają \\ calo~ci cip naszej dyspozycji. Sprawy wydawnicze prowadzi dr I\ntoni KUC/.Yllski. W bit.:żącym roku fundacja .. Pomoc Polakom na Wschodzi c" \\ Warszawic z\\Tócila si~ Li" naszego towarzystwa z prośbą o książki na wystawę .. Dni polskicj bi'l/ki" \\ .1illsku na Ili;i101l1'; (-' do 8 maja 1994). Odpowiadając na prośbę wysiano ws/ystkit.: snie 1''11,. l'lcmie z / be/u l' ii Wv~yslkimi Oskara Ko/berga (o wartości: PTI. 3.5 miliona zl. a I>I;VOK Pl')I miliona) Pi' /akol1czcniu wystawy ksiqżki tc zostaly hezpłatnie prz.ekazane Bibliotece :\arlllltl\\ej. Hihlio!c'Cc' Katedry Polonistyki Uniwersytetu IV Mil1sku oraz bibliotekom polskieJ spokC/no~ci n<l 1\;lIoll>--L Ukrainit.: i w Rosji. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi głównie publikacjc z zakrcsu ctnogralii i etnologii kr;qoweJ i za~r;l/lIC/nej oraz ważniejsze wydawnictwa z n::luk pokrewnych: archeologii. historii. socjologii i Je/\ koznawstwa. W roku sprawozdawczym księgozbiór po\',iększyl się o :' 17 \\OIUnlinl·)\\. \\ (\'111z;lkupionl' 1]9 woluminów za 12,8 miliona złotych. z wymiany otrzymano 30-i \\olumin\' (Xli \\oi. d/lcl z\vartych i 224 woluminy czasopism i scrii). Z darów wplynęlo :,X \\olul1lin()\\. ;1 z produkcji wydawniczej towarzystwa przybyło 16 woluminów. Księgozbiór liC/.: obecnie .,7.1 X.' \\ 011:miny. W ramach wymiany wysłano 150 egz. "Ludu" (t. 7:').:'0 t.:gz. "I.iteralury I.ut!ł)\\cj" (roc/Illh 37. z 1993 r.) oraz kilkadziesiąt egzemplarzy innych wyda\\Ilictw z zapasó\\ Illag,l/\ no\\> ch towarzystwa. Po przcprowadzonej werytikacji kontrahcntów \\yllliany li,t" inSI) lucjl z<lgrilnlunych zawiera 160 instytucji w 34 krajach. Ostatnio zosl;"a nil\\i'lz"na \\Yllliilll<l z l\'lu,cI\ lk Zaragoza \V Saragossie w Hiszpanii. Wymianę kraiow" prowadzilllY z 40 in,,:- łucJallli. Z ksie,:gozbioru korzystali glównie pmco\\'nicy naukO\vi i studcnci Katcdr: i-:tnologii l'nillclsytetu Wrocławskiego. studcnci historii. archeologii. kulturozna\\st\\" i geogralii. a t;lkic 11m, zainteresowani z placówck kulturalnych i naukow)'ch Wrocla\\ ia. a lllicJscu \\ U\ tclni 11.+ Illiejsc) udostępniono ok. 1800 woluminów. na zcwll<\trz C/y\t;lnikllln indY\\'idualll\ III \\ \ poi\czono 28 woluminów. 00 Ccntmlnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictll' Ci"gl:ch llihlioLL'ki "aJ'(ldłllll'i w Warszawic przesiano wykaz czasopislll i scrii zagranicz1l\Th. ktllrc II Jlhn~h do hihliot",; w 1993 roku. Bibliotekę prow::ldzi mgr Jadwiga Klodnicka. Archiwum Naukowe PTL W okrcsic sprawozdawczym Archiwum macznic powi<;kszylo s\\oje zhilll'\ o łebł\ II 'lwlllnieniowc "sybirackic". Obecnie posiada 648 lek autorskich. Pr<"'adzon\' .jc'l do nich na hlLlall' osobny inwentarz i oddzielny katalog al i"abetyczny. Materiah są \\ :-kOl'z.: sl\ \\;Inl' S/.L'/cgl·)lllll' pl7ez studentów i pracowników naukowych Instytutu Ilistorii I Jniwcrs) lelu WroeLt\\ ,kic,:" Udostępniono łącznic 200 tek. Z archiwaliów z zakresu kultury ludowej korzystali praCll\\nicy Ccntralne'go i\lu/culll Morskiego \V Gdal1sku. Muzcum im. WI. Orkana \\' ({ahcc i stlldcnci lilologii Jlol,kil'1 Uniwersytetu Wrocławskiego. Archiwum N::lukowc prn\\adzi Illg!' Paulina Sucheckil W okresie sprmvozdawczym (1994-199:') sklad Zarządu (ilt''''ncgo. I'!'uyd Ilnn /( Ci 11)\\i),'; Komisji Rcwizyjnej oraz Sądu Koleżellskiego nic ulcgl zmianie'. \V ,klad /:I!'z'l'lu (iill\\ llc';\ wchodzą: T. Baraniuk. E. BączyIiska. E. Bcrendt . .J. B(\hd~IIHl\\iC/. / .. lil.,it.:\\lcz .. .J. I iL'ldcl1lcJe'1. K. Kaczko. Z. Klodnicki. L::. Klosek. 1\. Kwaśniewska. B. KOPUyt'lska-Ja\\ o!'sk:t .. \. 1\.0\\ id ,LI. �307 LCIIIl'ka. I. LISOlI :1. 1'v1.Parnowska, A. Rataj, M. Rostworowska, R. Tubaja. 8. TUrIlo oraz I (Icślak i :\ l~artoS/. last<;pcy czlonków Zarządu Głównego, I'rO\lIIUm It, d/ialalo w s'dadzie: /. Klodnicki - prezcs, R, Tubaja i A. Kowalska-Lewicka - II iccprocsi. lVI. Rostworowska ---sekretarz generalny, E, Berendt - z-ca sekretarza generalnego, l. loroI'1ski - skarhnik. -'- Bohdanowicz - z-ca skarhnika, T Lasowa- członek Prezydium IG. \\ :;klad (jllm nej Komisji Rewizyjnej wchodzili: .I, Adamczewski - przewodniczący. \\ronk()\lska I.-UI pI'zewodniczącego, J. Luczkowski. W. Sadowski, L Soppa - czlonkowie. 'iqd "-olezell:;ki pracowal w skladzic: S. Chmielowski - przewodniczący oraz K, Wolo:; ('1\ /CII ski olonkowic. t 'IlonkOlI ie Pro) dium spotykali si<; 1\ tym czasie sześciokrotnie, a osoby mieszkające lIC \Vroclawiu pozostawaly w ciąglym kontakcie, Na zehraniach omawianc hyly następujćjce /dgadnicnia: 1:lpCII nienia środk()I\ niczh<;dnych do funkcjonowania Pracowni DWOK w Poznaniu, ROilI a/ano nal\et mo/.Iiwość przyl<\czenia jej do Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. 'iPl<II\ ic lej /.()s{:i1o poś\\i<;eone specjalIK zehranie w Poznaniu z udziałem prof Ci, Lahudy: I,odl<;cla 1'00 ()środek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Lodzi na zlecenie \linlsicr:;tll:I KuliUl') i 'illuki opracowania kaI'toteki "Ginące zawody" i zmiany trybu zatrudIlIcni:1obu 1':111pracuj:\cych w ODilL prlcz I'll :Irchil\um ['o/s/ul'go al/aslI I'lnograjiclwgo w przypadku likwidacji przez 1'-\\ I'raClm n i I' AL oraz zes/ytów I' AE do sprzedaży wraz z wydawanymi przez PTL ..1\.OInCntar/:lml": lagadnicnia Iwi:vanc I wydawnictwami PIL jak: uaktywnienie kol porta/u wydawnictw, IInIdI11 ccn lIiekl(Jr\ch wydawnietw, zastanawiano sil( również nad potrzehą -- w tych trudnych L/:hdcI1 11\llalldnia przo I'TL prac z pohocznych nurtów zaintcresowat\ towarzystwa (jak Iltcr,ltm:1 Ilspomnicnio\\a czy historia nauki): 'locg()lnlc dU/o micjsca poświ<;cono sprawom związanym z przygotowaniami do ohchodll\\ stulecia 1()\\al'Zystwa. na które to uroczystości z!o/ą si<;: \V:i1nc Igrol11ddzcnic Dclegatów, ndllk()\\a (przygo{()\\ywana przez prof Jasiewicza), urOCZ\ s\Ości olicj:i1nc. Ild/.l1<ICZCnlalaslu/onvch c:zlonk(l\\ 1''1'1" prl) 1.l1<lllICczlonkostwa honorowcgo. - !ll(),/ll\\oŚC uczcstniczcnia w konccrtach Festiwalu "Wratislavia Cantans" oraz zwiedzenia I'anor:ull) Raclawickiej, 1\lslal\v: I ..Polskie opisanie świata", 2. "Polskie lowarzystwo I,udo7nawe7e 18')5-1')')5", ,.I'okllcie l.iemia Wincenza" 1)1\IC picm :;/C l\vsl:ll\ y organizowane są w Muzeum Etnogralicznym, natomiast trzecia 111:;1:111:1 .. I'okuclc .. ". przcwidziana w "Ossolineum", zostala przelożona na czas późniejsz) I pll\\odu kolizji terminu otwarcia wystawy z Fcstiwalem "Wratislavia Cantans", / 1'1<11101\ :lllCgo 1\) bicia mcdalu pamiątkowego musiano niestety zrezygnować z powodu II \ .sokicgo koS/tu lan'm'no projektu, jak i wykonania mcdalu, I okazji uroczystości jubileuszowych I'TL postanowiono zorganizować Zjazd AbsolIIcn[(m KalCdr) I.tnogrdlii (Etnologii) Uniwersytetu Wroclawskiego: n:1 "'ZlSlkICh Icbrilniach omawiam; tc/ byly sprawy linansowc, jak: kalkulacja ccn II \ dali n icl II, IHlIHlI'dria la artykuly wydawane przez PIL, uposażenia pracowników Pll" cilllal'.lC lid d/ialalność l()\var/ystwa itd. Wobec stalych trudności finansowych, z jakimi boryka ,IC tOI\:lr/lStllo padla nawclna jcdnym z zcbrat\ - rozpaczliwa propO/YCP1, by oglosić LIp~ldlo:;ć i()\\arzysl wa. pOlOstawiając jedynie bibliotekę: ,h SklIlOllal10 Ic/ nad potrzcbą zalo/cnia księgi pamiątkowej, !'lel1<lrIlC poslcd/cnic larządu (ilównego już tradycyjnie .. odhywa sil( raz w roku w poląc/cnili / \\:tln) 111IglOllladzcniclll Delegatów (w roku bieżącym: S,()'),19,)5), I""CI~CI" �.lOX Jeśli chodzi o Główną Komisję RewizyjmI, to Ivarto zaznacz\'c, i.c PII\I r(lCOllll dp trad: cii uczestniczenia członka GKR w posiedzeniach Prezydium Z(;: II' o"rcsic Spr,1I1l1/dallc/\ ni pr/elVodnicząey Komisji. Rewizyjnej brałudzial IV trzcch /cbraniach W okresie od 5 października do 3 listopada 1994 roku Na.ill y/V,I I/hd Kontroli pr/cprOlldd/.i la kontrolę w towarzystwie, a jej cclem było sprawdzen ie II ydatk()\vania pien i.,:d/\ pr/\ Indwanych przez KB w latach 1993-1994, a ta"i.c prall,idllll\'Ości konla"ll'lI\ IPII;lr/:.,III;( / 1....Ii\. W wyniku kontroli nie sformułowano istotnych /.arzulólI, a drobne uchl bienl,1 1('rlll;Jine /PSI;Ji\ usunięte. W okresie sprawozdawczym nastąpily zmiany personalne w administracji Zar/'idu (i!r"lllncgp, zgodnie z zaleceniem Gl. Komisji Rewizyjnej ze stanowiska gl. ksio;gollej odes/la p. ",1,lria Kkc (z dniem 31 marca 1995 roku). Odeszly również: p. Zenobia Plotnick<! (30.04.! ')')5) oral p. Ten::sa Kłosowa pclniąca obowiązki sekretarki (28.02.1995). I'r/yjo;to do prac:' p. Annc Luhar"lsb iod 1.04) - na stanowisko księgowej i p. mgr Agnieszko; Dud.,: (od h.(2) na St<lIlOllis"p \eki"C\;lltl. Wszystkie te osoby były i S'l zatrudnione w wymiarze 1/2 clatu. Natollli,lsl / .l!4 cl,ilU na CI/I \\Tócila p. Bożena Kuezyóska - sekretarz redakcji "Literatura Ludoll'a" lldalo si.,: lei. ocali(- dll a etaly w ODilE w Lodzi dzięki podjęciu prac zleconych przCi' MKiSz. I'rz.drllal lcz II calości zespół pracowników DWOK w Poznaniu. W Ośrodku Dokumentacji i Infórmac.li Etnograficznej w Lodzl. plld kierllnkielll pro/. 11. Kopczyóskiej-.laworskicj, pracują dwie osoby (częściowo oplacane przcz MKiSz) \\ okrl',il' sprawozdawczym prowadzono prace nad ko!cjnymi tomami bihli0!Cralii l'tnogl",dii pols"icj Z<l lata: 1991-1995, 1986-1990, 1929-19.13 (rozpoczęcie prac) i I'Xl4-1')J') (kOIII\llll'll"j'I). \.<1 zlecenie MKiSz Ośrodek praeujc nad ba7.ą danych do z,agadnlenia ..( illl,!Ce I,III"'!: ". 1,1\1inai;!,'" dane twórców ludowych z całej Polski. wykonujqeych rzemiosl,1 1Iz.n'1I1e Zil l<lnik'II;!CC' Prowadzono też stalą obsługę kartolek ODilE i 1'1"1. oraz. działalność inl<lI"1llac:.in'i 11<1h<l/I,' posiadanych materiałów bibliograficznych i dokumentacyjnych. W Poznaniu prowadzi działalność Redakcja Dz.ieł Wszystkich (!sk,lra K"lhnga pod kiel"linkiem prof. B. Linette, W roku 1995 po raz pierwszy od Wiciu lal, pl"/y/l1;1110 Rcdil"cli dcJl;lelC W postulowanej wysokości i pierwsza rata zostala przckaz.an<l.juz, w I kll;lIl,ilc W Pl/\ gllli1\I<lI1!U Jest tom 59/2 - Maleria/)' do elllograJii S/oll'iclJl pO/lIdlli())ITCiJ i :ac!lrJdllich. :-;'\ lO pic'ni morawskie, czeskie i z b. Jugosławii. Na tom (,9. - A."o/lI/iO::rcjejiJ/'h'/Jiall())!'c .. Kil, i nic pilIlilai środków na 1995 rok, mimo lo prace są kontynuowane. W r,lInach st<lr,lI'l o dolinansPllanil' działalności towarzystwa zlożono wizyt.,; w Fundacji Stefana Ilatorcgo (Z Klodnicki I. podpi'alhl umow.,; z LJrz..,;dcm ds. Kombatantów w spraWie dolinansol\"ania "Bihlioteki Zesblica" (/ KII',Inicki), prowadzono rozmowy w sprawie obniżki koS/tóll' druku .. I,udu" (i\ I. I Llln<ln, l. LI\ielliC!. 13. Jaworska, Z. Klodnicki), zlożono wi7.ytę prezydentowi Wroclall ia 11. ZdruJCII skil'liHl w sprawic dolinansowania uroczystości jubi!cuszOlv'yeh (\\'. \Vrzesil·lski. Cz.. I km<ls. I. kip,;· nicki, M. Rostworowska). wiceprcmierowi A. l.uezak()\vi (W. Wrz.csiliski, Z, JasielliC!. Z. Kll'llnicki, /.. Podkallski), w Komitecie Badal1 Naukollyeh - II spra\\ie linall'lll\illlia l<ld,lIi 1I,!'zegll towarzystwa (L Klodnicki). Prezes 7.. Klodnicki brał ud7.iał w pracach Komisji Ministersllla l.dubc.ji \iarodolll'j przygotowującej program "Dzicd7.ietwo kulturowe w regionie", II posied/l'niu KomilelU \auk Etnologicznych PAN w Poznaniu, w sesji zorganizowanej przez MKiS/ II :'vlordach. l\\glas/di;lc tam referat na lemat kultury regionalnej i IlIdowej. brał udzial II pracach n,Jd progr,lInem ..( IHI<lcC z,m'ody" (wespół z prof. Jaworską i min. I'odkat'lskim) or,l/ II ohradach dzj,li,iczI knlliJl"I \1 \Iuzeum Okr.,;gowym w Legnicy i IV spotkaniu z regionalistami I)olnq!o ŚI'1sk.J II (i10!C0I1ie Celem właściwego przygotOlvania uroczystości .lubi Ie lIS z.()\\":l'll lOll 'Ir/.\ st II apllII Oldl1\ Komitet Organi7.acyjny, którenHl prz.ewodniczy prof. Z . .I<t,iewicz. Do K\lmllclll 11\II1UIOIIC)C\, lI'eszlo wielu wybitnych osobistości, a patronal nad tlbchlldanli /.god/il si.; pr/.:j'le IIICCprem!c! Aleksander Luczak. W związ.ku z. przygotowaniami obchodów jubi!cuvu 1'1"1. nasilono ~i1l1la~t: !l' środb~l1! społecznego komunikowania (Hanna Nasz i /. Klodnieki). Wyst,\\I": o StuleClii I'TI. plh:c,,I<)\\aly: Dorota .Iasnowska i Ilanna Golla przy wspólpracy 1'~lulin: :-;uciJec"iej. Ircn: lielill'klc'.' l �30') Klodnickicgo. Stron'l organizacyjną wystawy ..Polskie opisanie świata" zajęły się: I:Iibieta Ikrendt i Ylagdalena Rostworowska. Natomiast przygotowaniem uroezystości jubileuszowych I seSl1 naukO\\cj zaj<;li się prof. Z. Jasiewicz wespół z dL hab. Z. Kłodnickil11. / pomocil linansO\\ą pospieszyli wojewoda wrocławski. wiccminister MKiSz /. Podk,u1ski. KB.\; i prczydent Ill. Wroelawia. PonlOca organizacyjną sluią wladze Uniwersytetu Wrocławskiego oraz dyrektor Ossolineum. I'rll /ar/ild/ic (jJ(m nym PTL działa 20 oddziałów terenowych; IV ramach n iektóryeh odd/laJ(l\\ f.unkcjonuj,\ kola zainteresowań. jak: Kolo Zainteresowań Kulturą Ormian (Gdai1sk. Krilkoll. \V'lrs/ima). Kolo ZilintereSO\\iU1 Kulturą Lużyczan (ł'oznai1, Szczecin. Wroclall. \\ iIlVi!II'1. gdzie jednak Kolo to wyraz.i1o chęć usamodzielnienia się), Kolo /ainteresowai1 Kultura .\,) ryjsk,! (Pozna(l) oraz. Kolo Ilafciarskie (Kraków). Sprallozdania z rocznej dzialalności nadesłało II oddzialó\\: z Gdai1ska. Krakowa, Lublina. lodzi. Lai1cuta. f\1szan) J)olnej. Opoczna. Poznania, Bytomia (Oddzial Śląski). Warszawy. Zieloncj (ie)r). l\iektóre oddzialy wlączyly się w organizację obchodów jubileuszowyeh -- najczęściej II jlltlllic II I sUm i prelekcji. \\ okrcsie sprawo/.dawczym przyjęlo 43 nowych czlonków i po skreśleniu przez oddzial) ,huh. kl()re 11\'zygnO\\aly z przynalci.ności do rTL oraz osób zmarlych towarzystwo licz) "beenie 1107 czlonk(·)\\. II lym dllóch cz.lonków prawnych. 8 zagranicznych _. honorowych I :i III) CIain) ch. ze Slowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie. i /. Działalność wydawnicza \\. okrcsie sprallozd,llIczym ukazaly się dwa kolejne tomy "Ludu" (t. 76 i 77) za rok 1')93 Ie)')4. \V przygotowaniu JCst kolejny tom - za rok I 99:i. posiadająey zabezpieczenie tinansowe I dOlacji Y1KiSz oraz I'AN. Planowana Jest także angielska wersja tego tomu. Redaktorem nileZell1\nl ..Ludu" .jest prof. /. Jasiewicz . ..Litc-ratura Ludowa"· ukazal się zeszyt 4 - 6 (lipiec-grudziei1) za 1994 L oraz lrz.y zeszyty Iii rok 199:i. w opracowaniu drukarskim jest zeszyt 4 - :i za rok ł 99:i (lipiec-październik) I)'hll iceonl temat) ce stosunków polsko-ukraii1skich, przygotowany z ok,vji jubileuszu towarzystliiI. J)o kOlica roku llkaie się zcszyt (,. a w tekach redakcyjnych znajdują się materialy do zeszytu Iii r,)k 19l)(, Pismo posiada labczpieczcnie dotacyjnc ze strony KBN, MKiSz oraz Wyd/lalu Kultllrl tll<;du i\liastil \Vroclallia. Na Uli agę zaslugujel;lkt. ie czasopismo to w bieżllcym roku 11,"/10 II till kalellLlilljo\\Y cykl ukazywania się poszczególnych zeszytóII. Redaktorem llilelCl11\ 111Jcst prof. (·1. llernas . ..LIldlkie Studill Itnograliczne" ukazal Się 33. tom za rok 1994: Jcst to praca KI·yst) n) l'iiltk()\\skICI KU/lul'II II ikollos/era. Redaklorcmnaczełnym studiów byla prof. Jadwiga Kuchar,kcl. /"odnic I poslllnO\I ieniem/arządu Oddzialu Lódzkiego PTL w kolejnym -- 34 tomie .. LSI:-In~lId~l Sl~ rl'krall II ygloszonc na sesji __O po/ytkach płynących z etnogralii" zorganizowanej I ('kitzli /jil/dll I'll II Lodz.i II ]l)') I roku oraz część poświęcona obchodom Jubileuszu 4:i-lecill plilll nilllkolleJ prof. dl· hah. Ihonislawy Jaworskiej i prof. dr hab. Jadwigi Kucharskiej. r<'edakto!.cm tomll hędzie mgr Malgorzata Gołicka-JabloJ1ska. \\ rilmillh ..!\Ichillllnl J:tnograliunego" pod rcdakcj<t dr. Janusza Kamockiego został ()pllhlik()\\il11Y kolejll\. 3X. [om ,\j!O/r::ellie lIa TatlT autorstwa Witolda Piksy. Tom ten został I\\danl / dOlilCjl po/y skit 11\ch II l!rz~dzie Miasta Krakowa. Dz.ięki zabicgom dr. J.Kamockiego tum ten nic ohciiVyl linanSOIV(l I' IL a przynicsic pcwne zyski ze sprzedaży. Ikillid si~ tu drllgi zes/Il I tomu KOlIIelliac)' do Po/skiego at/asu elllograjlcllego. a (om ,IIlIgI. pośllięcol1\ hudownictllu, przygotowywany jest przez Pracownię PAl: IIIKM PAN I Plillldop,ll!ohnie ublic ,ię na prz.ełomie lat 19'i:i/')(,. Redaktorem naukowym jest dr Janusz IluhrlillWII iu. \\ lamach lIkaZUj'ICl'j SIC od cztcrcch lat snii __Biblioteka /.eslaJ1ca-- II ostatnim roku 'pLIII u/dilll czyni uka/id) si~ ~ pozycje: Helldvkt DvhOlI;ski /vcie i d::ie/o IV opraCl1llanill ('itl'riela Ilr/~ka: .Il/k /Jlski,11/ :: .".lIil/::d /.osv d::ieci po/skich 11 7.SNN \1 okreSie drugie/ llo/m luirmc/ illllolstlla IJanieLI !)oćkol\skicgo. oraz ksiązka Ircny Haw S'/I/dl/llli /)/'{IIJ/C()I'. /upiski �.i I () :: sowieckich lagrów. W ostatniej Jazie druku znajdujc sit; Ibcllllik ,M::c!a f.:O/JClil hn',~ad/('m wojsk po/skich ... zcsłancgo na K'Hl1czatkr;. Ksi'l/ka ta uka/c sit; IV spccjalnym opracolI,lnlu edytorskim odpowiadającym konwcncj i starodruku. alc/)' podkn:śl ie. /e pOll a/na CZt;ść środków pozyskiwanych na druk ksią/ek 7. tcj serii pocho(j;.·i I. dotacji /.clVn<;lrznych oral. od donatorów prywatnych z kraju i zagranicy. Scria ta dwukrotnic uzysbla nat'rod<; [n,t\ tUllI Ilistorycznego im. Józefa Pilsudskicgo \II Nowym Jorku, szcrcg pO/)'IYlVn)'ch rCCCIl/Ii kr,ljoll\ (h i zagranicznych oraz Honorową Od7.l1akę Sybiraka (w 1994 roku). Nic !.Ostal jeszc7.e ukoilczony druk książki T Karwickicj - UhlO/T /Ui/Ol!'!' \1 /'O!.IH', clhle· tytuł ten wymaga już nicwielkicgo nakładu pracy. by /ak(1I1C/Yć cykl drukarski. W drukarni znajduje sir; równie/ tom dotyczący Dolncgo SI<łska. zalytuiollan) /)0/111' .~ląsk d::ied::ic{,ł'Okulturowe regionu. którcgo druk opóźnia sir; I. pOlvodólI finansowych Peine zabezpicczenic finansowc jest natomiast na druk ksi;~/ki biograliClncj pOŚII i;;conci Ignacemu Domcycc. Srodki pochodzq z KBN i Stowarzyszcnia "Wspólnota Polska" W planie wydawniczym znajdujc się tc/ ksiq/ka pror D. KadlllbcL /al\lulO\lana (;,),.,UC\ ,\'I/liecll. Humor pograllic::a polsko-czeskiego finansowana czr;ścio\H\ /. dot,lcji Kn I. zaś tl Pp/IIstClI", brakującą CZyŚĆ picniędzy czynionc sq stClrania m. in. II kopalni:Kh (j,\rnq!.o 'lI'lska Sprali \ wydawniczc Polskiego Towar7.ystlVa Ludoznawczcgo prowadzi dr Antoni KUCl)'I·1Ski. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego W roku sprawozdawczym ksi<;gozbiór powi<;kszyl się o 404 \\ lllllmil\\' 174 po/\ cjc /. IiIkupów, 265 z wymiany wydawnictw. 47 z darów i 18 pozycji I produkcji lV\'d:l\\niC/cl PI [ I i IV c11wili obccncj liczy 37.587 woluminów. Wymiana wydawnictw jest niczwykle ważną stron'l dZlalalności towarzystlla. I.apcllnia LIlla staly doplyw literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. /. .20U Wolulllin(l\\ uasopislll .. j:lkIC' wpłynęły do ksit;gozbioru - aż J 84 pochodz.ą z wymiany. I. w) mi;1I1) pochod/.i k/ XI IIOIUlllinów dziel zwartych. Dzięki wymianie książki wydawanc prTCI. 10w,lr/)'stwo dllCicr<l}1 dll najważniejszych ośrodków naukowych, mul.ców i towarzyst\\ polskich i zagranicznych. \\·lll1i~1I1~! wydawnictw objęla 160 instytucj i zagraniCl.nych i 40 kl·ajowych. I. ksi<;t'o/hioru k(II·I\ ,tall pracownicy naukowi i studenci Uniwersytctu Wroclawskicgo. gk"vnic / K:lledry Unoiot'11 Stalymi cz,ytdnikami byli równie/ archeolodzy, historycy. klllturo/.n:I\\CI. gcogralllllic i inn: zainteresowani. W cl.ytelni udostr;pniono ok . .1300 woluminów. na /cmqlrz "ypo/\ C/\>l1I1 I-I woluminów bibliotckom krajowym. Jak co roku sporządzony zostal II ykaz c/asopislll lagr~lnicmych do Ccntralnego Katalogu 8ibliotcki Narodowej. W związku z .iubileuszcm stulccia towarzystwa bibliotcka /.oslilhl obci;l/ona dodatko\n mi obowiązkami związanymi z przygotowaniem uroczystości. \1 tylll wystaw II Muzculll Unogr:lficznym i 7 ł, Walncgo Zgromadzenia Delegatów. Bibliotek;; prowadzi Illgr J:ldwit'a Klodnick:l Archiwum Naukowe PTL W okrcsic sprawozdawc/.ym do Archiwum wplyn<;ly m:llcrialy dot) c/;\CC historii Odd/Jail! I,ódzkiego Pll przckazanc przcz .Ió/.cfil J)zienisa /.nacznic powi;;ksz\h si, Ibmly S\ hlr'll'klc. obecnie licz,! 704 teki zinwentary7.owane i okolo 20 IJrzygotoll ;111)ch do opracolI'lIlia. I.c Ihidrów archiw~nych korzystają studenci etnologii i historii (szCl:cgólnic z tek sl'hir;lckich I udostępniono 47 tek, a tak/c pracownicy muzeów clnograliunych: II c WrnclilIliII i Kr,lk(,,\ j,. praz Muzeum Niepodleglości w Warszawie - udost<;pnipno «2 tcki dotyu:\CC dzialalno,ćl i historii Pll.. Wykonano też kserokopie archiwClliów Jana Kubarcgo dla Janusz<l \"'olnlclI iC/:r W związku z wystaw'l przygotowywaną na jubileuS/ tomlr/.ystll:1 - II) scgrcgoll ~Ind. udostępniono i wypo/yczono Muzeum J:inogratic/nelllll wc Wroclalliu archill:J!i:l /\\ ia/alle: /, historią towarzystwa. Archiwum Naukowc prowadzi mgr Paulina Suclll:cka �,li I 1'()ISKIUj() 70. WALNE l.(iROMADZENIE DELEGATÓW TOW/\RI.YSTW/\ IUDOI.N/\ WCZEGO. LÓDŹ, 29 WRZEŚNIA 1994 Il), Walnc Igl'ollladzcllic Delegatów Polskiego Towarzystwa LudO/na\\ czcgo otwol7yla prucs ()dd/,i,du Lód/liego Bronislawa KopczYllska-.Iaworska, serdecznic witając zebranych l'/ionL('lIIlO\I,lrzvstll<l, <Inasl.,:pnie oddala głos prezesowi PTL lyglTIuntowi Klodnickiel11u, I. Klodnicki po\\ilal przybyłych na obrady zagranicznych członków towar/ystwa - prof .\Iagd,dcn.,: I'<lrikov;l z nralysiawy oraz prof, Wiktora Gusiewa z Sankt Petcrsburga, '\<1 pr/clv()llnicząq obr<ld przez <lklal11acj.,: wybrano Krystyn.,: Kaczko, która prz~dslawila program por,r;ldku d/.icnncgo: I \\\ból' Komisji Wnioskowcj: 1 [uczcnic l11inutą cis/y pami.,:ci zllladych czlonków PTL: ,', \\\'bór czlonk{l\\ honorowych towarzystwa: -l. PrzcdSI<l\\icnic spra\\o/,da(l: - Spra\\o,rdani<: Sl'kr<:tar/a (iencralncgo . Spr,llm/danic linanso\\c . Spra\\ozlhJnic Rcd,lk<:ji Dziel Wszystkich Oskara Kolbcrga - Sprallo/danic Ośrodl..a Dokulllentacji i Informacji Etnograficzncj - Sprallo/.d'lnic (il{)II'ncj Komisji Rewizyjnej: /rCl<:roll ,Illic gi<'lIvnych problemów 10ll'ar/.)'stwa przez prczesa PTL I., Klodnickiego: (, ()lm'1I1icnic pl'/ygO{o\\"lIi do ob<:hodów setn<:j rocznicy towarzystwa: - Spr'lllo/d<lni<l ()lld/.iall'lI\': ~ \\\ st,!picnic Komisji WnioskO\lcj. Il'hranl pr/,u akl<lnl'lCj.,: I"lakceptowaii porz<ldck ohrad, 1)0 KOlllis./i Wnioskow<:j powol<lno i ,icdnogłośnie przeglosowano kandydatury: Hemadetty I LitllO, :\;!<lrii l"IrJ1O\vski<:i i I\ndr/<:ja Stawarza, Oddzial Krako\\ ski pr/edstall'il sylw<:tki zmarlych ostatnio kolegów: wielolclnit:go kronikarza ,rlcnlJ s<\dccl..icj 1arialla Parnowskicgo. Barbary Poloczkowskicj związanej z zicmią cieszyńską (lr,lI .\1'lrii (;lad"S/o\\ej, w~'bilnej badaczki kullury ludowcj Polski Poludniowej. Z Odd/.ialu \I .\IsI.<Inic DoincJ odcS/i" na zawsze Ilelt:na Karpierz i Anna Albillska. Przypomniano też ,) I.lmrlych koit:g<lch / W.,:g.icr -, profc,orach Jeni) Barahasu i Beli Gundzie, Zcbrani uczcili I'''micć Imal''' ch minut,! cis/y, '\~lsli;J1nil' przcpnlll'alizono glo'llIvanie nad wnioskami o nadanie honorolvego c/Jonkostwa I'II" Pr/c! aklam'lCj.,: pr/yj.,:lo przedstawiony przez B. Jaworską wniosck Oddzialll Lódzkiego. dOlI u'lcy ol1chod/<jcei II tym roku jubileusz 4:'i-lccia pracy naukowej profesor Jadwigi ~uch'lr,klcJ S\ IWelk.,: \\s/.echstronnego twórcy \udollt:go Stanisława Ciężadlika z Mszany DolncJ pr/cdstawil ,I, Kaplon. zaś laslugi dla tOll'arzystwa Zdzisława Podkallskiego, podsekre1'II'1a SI;IIlU II' Ministel'slll ic Kultury i Sztuki. omówił 7.. Klodnicki, Zarówno wniosek Oddzialu II \ls/<Jnlc Dolnej, .jak i wniosek Zarz"du Glównego PTL zostaly przyjęte przcz zebranych icdllo",l()snic \\ bloku 'prali ()/dali, M, Rostworollska odczytala Sprawo/danie Sekretarzn Gt:neralncgo I d/iał<Jlnosci 1'1'1, la okres O(),I '),)1-()').1994, I.c II'/gl.,:du lIa bardzo kdltki pobyt nn obradnch E. Pictrnszka, pr/ewodniu.ąca K, Kaczko I'('prosi!:lo prl.esulli.,:cie punktu porządku obrad dotyczącego omówienia przygolOwal1 do obcho,kll' luhileuS/u tOll'ar!.ystl"\. l'rl.l'\\odniu'lcy Komitelu Organizacyjnego Z. Jasiewicz poinl(mnowal zebranych. iż termin) UI'lIU\>hlści slanlllvi.\cych lrZOIl obrad WZD i sesji naukowej zostaną listni one w powiąznniu 1 11111\ mi "y dar/cniami lOwar/ysl.,!e) mi obchodom, Do przewodnictwa II' Komitecie Orgnniza,'yinl III l<lproS/OIlO reklora lInilll.:rs"tclu Wroclnwskiego prof. WOJciechn Wrzesil1skiego. bard/o z~UlllICgO d/i,ilaniolll PTL. �Obchodom bc;:dzie towarzyszyć wystawa we wrocławskim MUlcum Itno"I,lIiul1\ ni zatytulowana "Polskie opisanie świata". której komisariami S'l: 1\1. I~ostllonl\\ska i L. Ikrel1e1I. oraz szereg wydawnictw jubileuszowych (folder towarzystwa 7. obS/ern,! Cl.c;:ści'l histor) un'!. Słownik etnografów po/skich pod redakcją A. KOI\alskiej-Lewickiej. /'o/skie o/Jis({lIie .';'I"/U/(I A. Kuczyilskiego oraz planowany w dwu wersjachje;:zykowyeh 7R. tOIll .,Ludu··). Edward Pietraszek omówił rewltaty prób nawiązania konlaktóll l kolegallli ukrailiskillll z Instytutu Etnologicznego oraz Muzeum Etnograficznego. Milllo świadolllości \Ikladu etnografów polskich w badania na ziemiach ukraińskich. stosunek do POhlk(l\\ II) nika l istnicjaec.j tam sytuacji politycznej i gospodarczej paIistwa be;:dącego w stanic pr/.ebudowy Na pod,.;tall ie wstępnych ustaieti z prof. Stepanem Pawlukiem z Instytutu '·tnologiczilego. I,:. l'ietl,1O'/L'J" przedstawił możliwość wzajemnego uczestnictwa delegacj i Po Isk iL'go Tow <11'/)sll\ a l.udo/.n<1\'czego w obchodach IOO-lecia Muzeum Etnogralicznego Ile 1.11'011ie i kolegl')\1 ukrailiskich w uroczystościach obchodów I OO-Iecia naszcgo towarzystwa. Aby zebrać w tym miejscu wszystkie problemy zwią/.anc /. obchodami jubileuS/u. poproS/Olh1 A. Kowalską-Lewicką o przedstawienie rcdagowanego przc/ ni'l S/ml'/li/,{/ elllo.-.;m!')lI· Ilo/,k" h. Redakcja Słownika jest spoleczna, poza redaktorem uczestniczą \1 praC<lch u.lonkOlI·ic ()dd"I<i1u Krakowskiego PTL: Anna Spissowa, Ewa Fryś-l'ielras.rkowa onu V,'Lldyslaw !llelik(\\I,.;kl Słownik powstaje na podstawie malerialól\ zgromad/.onych pl/e/ . .lana 1'. I)ekOlI sk iego 1'1/\ II'ielkiej pomocy Ireny l.echowej. Do piel'\lszej cze;:ści S!()\t'lIika pr/.ygo!owano ()7 hiogrwJl()1I autorstwa 45 autoró\v. A. Kowalska-Lewicka zaapelował" do autor<'lll o u/.upelnlcnic materialolI fotografiami; do polowy października he;:dzie można r<'lwnież skladać kolc.jne artykuły. 1'0 omówieniu problematyki jubileuszu powrócono do pr/edslalli;lIlia sprali o/dali. Sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Osk,lI'a Kolbng<l !rl'kro\\al l~ogusl:lI\ Linette. na zakoIiczcnie przedstawi I poważn~ sytuacj.; D\),.'OK. II) nikaj;IC,! /. n iL'111 o 1:11 0:< i zagwarantowania przez PTL dalszego istnienia pracowni. Maria Niewiadomska odczylała spr:lI\ozdanie z d7.ialalności Ośrodka I )okulllcntacji I !nlormacji Etnograficznej. Równicż iSlnienie tcj agendy PTL I braku dotal:ji Jcst I.agroionc. Prezes PTL l. Klodnieki uzmysłowi I zehranYIll pfl\l·a,>ml sy·tuacjc;:.. jaka II') nikla / pmlod" zmian w strukturach nauki PAN nie odpowiada jui. timln,,;ol\l\ la istnienie tm\;!I'/.Ystw naub'wych, I.aś K13N nie dOluje elatów w towarzystwach. Ocalen icm dla pracowni IOllarLI ,l \\" Redakcji DWOK i ODilE mogłohy być wpisanie ich II' innl' struktmy organi/,IC)jnc I'ropo/lei:1 pror. llenryka Samsonowicza dla Redakcji DWOK może hyć prl) pisanic do Instytulu ..\rchcologii i Etnologii PAN. z pozostawienicm PTL tytulu wydm\ niCleg(l. laś II pr/lpadku (lśr"clk:i pozyskanie środków na liJllkcjonowanie z Ministerstwa Kultmy i S/tlJ..i. 'IV lIlią/ku l. POI\\/szym Prezes wystąpil z wnioskicm o upoważnicnie I'roydi"lll /(J I'TL do PO(!c.in1tll"lIlia Opllmalnych decyzji w zakresie DWOK i ODi IE. aby nic dopuścić do roilI i'l"aJli<l I) ch praCOI\ I~I Zebrani przy jednym glosic wstrzymującym sic;:poparli wniosck. W następnym punkcie porządku obrad sprawozdanie linansOIle pr/.l'llstmlil skarbnik I'll Zbigniew Toroilski. Przewodniczący Głównej Komisji Rewizyjnej .I. i\damczellski w sprallo/.lbniu KOlTli,ji postawi I wniosek o zlllianę ksi.,:gowej (I powodu jcj niekompctcncii na odpolliecl/ialn\ III stanowisku). W dyskusj i nad sprawozdaniami pre/cs przedstaw il wkbd tm",,·/.)'.st II a "'e II prm\',ld"an ie lhl programów ksztalcenia ogólnego. zagadnieti związanych I tradycyjni! kultur;! ludOIq l'nlpo/lc·.ia PTL 7.nalazla miejsce w pracach koncepcyjnych Ministersllla Edukaeji NarodmveJ nad re!l\ll1ld szkolnictwa. (W pracach hiorą udzial z ramienia IOwar/)'st\\a 1\. .Ial\orska. A SlY kI. H. Bazielich. /" Kłodnicki). Zbieglo się to 11.:,>z zalecenicm O. / I\prcll\adzani<l pr/C/ krai~ CI.lonkowskic do programów ksztalcenia problematyki kuilllry rcgionalnej. n\llnicż l lIehll:"cniem na Kongresie regionalnych towar/ystw kultury ('lVn1cław. IlT/esieli I ')'H) Karty Regionall/IllU Polskiego, gdzie w szeregu punktów (m. in. pkt .~. pkt l}) IlIo/na znale/l' poparcic' dl.: iniejalyw ochrony i upowS7.cchniania kultur) ludowej. popr/ez wpnll\ad/cnic ll'eści rcgionaln)ch do szkolnictwa. Zespól. który rnialby opracOlYać powyższe koncepcjl'. pOIIOi<t MI), I'Olllo~,1 ci;;1 �313 programów szkolnych miałby być Słownik kullury tradycyjnej w Polsce. do którego redakcji poprosl.Ono prof. B. Jaworską (prace zespołowe nad Słownikiem miałyby potrwać ok% 2 lal). I'TL mia/by również opracować serię monografii terytorialnych z uwypukloną problematyką regionalną. wiąj'lcą si.; z programami nauczania. Seria nosiłaby nazwę .,Region/'. Pierwszy I IOmÓ\\ ... Dolny Śląsk'", zostal już przygotowany. Również zachęcono Oddział w Mszanie Dolnej do opracowania. przy pomocy etnografów, monografii własnego regionu. T. Karwick,!. któr,] ;:abrala glos w sprmvie koncepcji opracowywania monografii, została zaproszona przez ! Klodnickit~go do udziału w pracach redakcyjnych serii. I'I·czes. \\ związku z przyszłorocznymi obchodami jubileuszowymi, zaapelowal do oddzialów o \\i.;ksD] aktywność i organii'.owanie na własnym terenie przedsięwzięć związanych ze stulecicm lO\\arZ~ stwa. Inicjatywy tc bylyby oka7:ją dla ZG PTL do odwiedzin w oddziałach. Z. Klodnicki nadmienil równicż o mojliwości organizacji wystawy ..Polskie opisanie świata'" jako wystawy ()bjazdowej. W dyskusji nad możliwościami upowszechniania treści regionalnych poprzez programy ksztalccnia ogólnego. Franciszek Frączek przytoczyl przyklad jak bardzo ta akcja zależy od posta\\ nauCl:~cieli. awiązala do tej wypowiedzi również S. Koterba. która zwróciła uwag.; na kilka aspektów wprowadzania łych treści do szkół. Dyskusja. która \\')'wiąza/a się w dalszym ciągu, skoncentrowała się na wpływie mediów na \\ id/enic kultury tradycyjnej. Padły w niej przykłady audycji wypaczającej obraz wsi. np . ..\\ Jezioranach'" oraz pozytywny przyktad działalności red. Lodzińskiej. twórczyni audycji porannej ..Kiermasz pod kogutkiem'". ratującej przed likwidacją zbiory folklorystyczne Polskiego Radia. W lOku dyskusji sformulowano wniosek dotyczący zalecell dla programów radiowych i tekwizyjnych i sposób realizacji tych zaleceń (do przedlożenia przez Komisję Wnioskową). W toku d<llszej dyskusji. w której wzięli udzial M. Rostworowska, Irena Soppa, F. Frączek. przedSla\·.ionl) potI7.eb.,: sporządzania. pod okiem specjalisty. dokumentacji eksponató\~ el110gralicznych gromadzonych w szkolnych izbach pamięci. l. Klodnicki przypomniał o sesji naukowej w Chorzowie. która zaowocowała nic tylko ll1alCl'ialami dl) przemyśl ell (cz.,:ść referatów wydrukowano w "Reformie Szkolnej"), ale również ch\ oma spotkaniami. które pozwoliły znaleźć wspólny język pomiędzy etnografami a nauczycielami. Po d~ skusji zebrani jednoglośnie udzielili Zarządowi absolutorium (ZG PTL wstrzymał się od g!osc)\\ania). 'v\' kolejnym punkcie obrad zostały przedstawione sprawozdania następujących oddziałów: CidaIisk. Kraków. Lublin. Lu1cu!. Lód7 .. Mszana Dolna, Opoczno. Opole. Katowice. Poznań. Zamość. Zielona Góra. Warszawa. A. SlaW<IIL przcwodniCi"'lcy Komisji Wnioskowej, przedstawił wnioski: I Wniosek w sprawie podjęcia przez Prezydium ZG PTL staraJl o zapewnienie funkcjono\Iania DWOK i ODilE - przegłosowany w Irakcie obrad; 2. Wniosek dotyczący powołania komisji. która zajęlaby si.; oceną audycji radiowych \\ypaczaj'lcych obraz wsi. Po dyskusji. w której wzięli udział m. in. S. Kotcrba. A. KowalskaLc\\ieka. L. Fryś-I'iclraszkowa. przeprowadzono głosowanie, w którym wniosek odrzucono (13 -prz<::ci\\·. 7 za wnioskiem); .l Wniosek o aktywny udział członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w kształto\\aniu programów kSl.tałcenia ogólnego. Wniosck przyjęto jednogłośnie. \;a 1,Ikonc/enie obrad Prezes Z. Klodnicki przypomniał, że jubileusz towarzystwa jest okazją do nadania ocłznaczeó resortowych i pallstwowych, totej oddzialy są proszone o skladanie sto.,o\\nych wnisków do kOllca roku 1994. Pracs poprosi I leż autorów o przesyłanie swych publikacji (z autografami) do Ribliotcki PTL im . .I Czckanowskiego. co da kolegom informację o etnograficznym rynku księgarskim. Maria Niewiadomska, Jolon/a Ko,\:cielska �314 P.S. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów w Łodzi towarzyszyla sesja naukowa pl. ..0 po/y tkach płynących z etnografii". Referaty z tej sesji oraz opis uroczystości juhileus/owyeh 4)-leciil pracy naukowej prof. dr hab. Bronisławy Kopczyilskicj-.Iaworskiej i prol" dr hah .Iad\\ igi Kucharskiej zostaly opublikowane w .,Łódzkich Studiach EtnograflC/nych" l. 34 (I ()l))) 71. WALNE ZGROMADZENI[ Dł·:U·:C,AT(lW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD07.NAWCZEGO. WROCLAW. l) WłVI:SNIA 1l)l)5 7 I. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towilrzystwa (.udoznawc/.ego ot\\or/~ I Prezes PTL Zygmunt Klodnicki witąjąc zebranych gości: Zygmunta Pod kaliskiego. honoJ"(lIIego członka towarzystwa. Podsekretarza Stanu w Ministertwic Kultury i Sz.luki. proJ: Jamesa L. Peacacka. Prezesa Amerykaliskiego Stowarzyszenia Antropologicznego. proJ: Wiktora (jusie\\ a z Sankt Petersburga, kolegów z Ukrainy. Litwy. Czech. Ilolandii. Niemiec. Wo;gicr. czlonkó\\ honorowych - prof. Dorotę Simonides. prof. Bronislawę Kopczyóską-.Iaworską dr !\nne Kowalską-Lewicką, dr Jadwigę Pawlowską oraz inne dostojne osoby. Prof. B. Kopezyliska-Jaworska poproszona o przewodniczenie obradom przedstawiła progrilm porządku dziennego, który zebrani przyjęli jednogłośnie: - Odczytanie protokołu z poprzedniego W7.D PTL - Przyjęcie protokolu - Odczytanie wspomnieli o zmarłych kolegach - Powołanie Komisji Wnioskowej - Przyjęcie czlonków honorowycb - Sprawozdanie Sekretarza Generalnego - Sprawozdanie Skarbnika - Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjn~i - Dyskusja - Przyjęcie sprawozdań - Wolne wnioski - Wystąpienie Komisji Wnioskowej. Protokół z 70. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytała M. Niewiadomska-Rudmcka. został on jednogłośnie przyjęty przez delegatów. Następnie M. Parnowska odczytała wspomnienia o zmarlych w ostatnim roku kolegach: Magdalena Zięba - artysta rzeźbiarz. szczególnie zainteresowana twórczością plastyczną Ormian. Witold Truszkowski - językoznawca i etnograf Irena Zadul"Owicz. Lwa Cilasgall. i Anna Matynian z Kola Zainteresowań Kulturą Ormian, Tadeusz Żychiewiel. - historyk sztuki. Bozena Kural - etnograf, Roman Soppa - badacz kultur i języków ali·ykaJiskich. Czcslaw Blajda geograf i etnograf (Oddział Krakowski). Edward Hladkiewic/, oddany pracy w ruchu ludow~ m i społecznym (Oddział w Zielonej Górze). Irena Chęcióska-Pokrywa, miłośniczki! regionu. i działacz społeczny Adolf Serboliski (Oddział w Mszanic Dolnej), Jadwiga Ch,<tllik()\\a _. członek honorowy PTL, muzeolog i etnograf. autorka wielu publikacji dotyczących Kurpi()\\sz.CI.\Z11\. Wanda Budziszewska - językoznawca, badaczka kultury ludowej SłowiaószczyZl1Y (Oddzial Warszawski), Jolanta Burbelka i Leon Skrzypczak (Oddział Pozna(lski). Jadwiga Kucharska członek honorowy PTL, etnograf, wybitna badaczka Kaszubszczyzny (Oddzial Lódzkij Zcbrill1i uczcili pamięć zmarłych kolegów minut'l ciszy. Do Komisji Wnioskowej jednogłośnie powołano: .I. Cieślaka (przewodniczącego). 1. Golicką-Jabłońską i K. Kaczko. Następnie przewodnicząca obrad poprosiła Z. Klodniekicgo. Prezesa PTL. () zrcferowanie wniosków Zarządu Głównego o nadanie godności członka honorowego profesol"Om Zbignic\\o\\i �Jasi':ll iczowi i C;.:rardowi Labudzie. których poświęcenie i wkład pracy w działalność towar/: stlva są ogromne. Oba wnioski przeszły przez aklamacje,;. far/cld (ił(mny postanowił równici.. z okazji jubileuszu 100-lecia PTL. wręczyć dyplomy lasluionym członkom towarzystwa: - KHlinie Sklodowskiej-Antonowicz i Irenie Wronkowskiej z Oddzialu Toruńskiego. - Janowi Ciórakowi z Oddzialu Lubelskiego. - Janolli Kaplonowi z Oddzialu w Mszanic Dolnej. - \otarii Niewiadomskiej-Rudnickiej z Oddzialu Lódzkiego. \V dalszej u..,ści obrad zostały przedstawionc sprawozdania Sekretarza Generalnego PIL (oc!uylala lVI. Rostl\orOlvskal, Skarbnika (odczytał Z. Toroński) i Głównej Komisji Rewi/.yjncj (odczytal .I. /\damczewski). Sprawozdania zostały jednogłośnie przyjęte. Następnie, na wniosek .\. KOllalskiej-Lelliekiej, przedstawiciele oddziałów zaprezentowali swe najważniejsze osiągnięcia. Ryly to Odd/.ialy: (idaIiski. Krakowski. Lubciski, Lódzki, 0poczYI1ski, Opolski. Oddział \I \Iszanie Dolncj. ŚI,\ski. Warszawski. Zamojski, Zielonogórski. Zygmunt Podkaliski. (;ość WZ)). pogratulowal towarzystwu osiągnięcia trudnej do przekroczenia granicy 1Ol) lal. Podzie,;kowal 7.a współpracę z Ministerstwem Kultury i Sztuki, która przynosi ekkty pożądane dla obu stron. Nareszcie zwrócono uwagę na obszar kultury. który repra.:nluj.: PlL. co przynosi chociażby pomoc finansowąIV postaci funduszy na katalog \I ystHwy .. Polskie opisanie świata" oraz na druk 69. tomu DWOK. Ministerstwo przyznalo ró\\ nici 10 odmak .j.aslużony działacz kultury". Z. PodkaIiski wspomniał równici. o rozwoju ruchu spoleC:l.I1o-kulturalncgo. powstalo ponad 100 nowych organizacji regionalnych - ich bazą llloze być Krajowy Dom lwórczości Ludowcj (również finansowany przez MKiSz). Za te wszyst"ie mile slolliJ pod adresem towarzystwa podziękowanie wyraziła przewodnicząca obradom 13. Kopcz.Yliska-JalVorska . .I. Cieśla". pr/.ellodniczący Komisji Wnioskowej. przedstawił dwa wnioski, które wpłynęły określonym statutem. Wniosek o nadanie i C~. Labudzie oraz wniosek Oddziału go fgwmiJdzenia Dclćgatów. godności czlonka w Zie/onej Górze :\n z.akoliezeni.: I're/cs ogłosi! kilka komunikatów llożcnia slvoich podpisów w Księdze Jubileuszowej. organizacyjnych II lenninic I... JasiewiczolVi honorowego o organizację i zaprosił Maria Niewiadomska-Rudnicka, SPRA "\IOZDA II: Z DZIALAL OSCI OSRODKA DOKUMENTAC.H n. wszystkich do Jolanta Ko.vcielska 1l ETNOGRAFICZNEJ POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1993 ROKU DO WRZEŚNIA ORAZ OD WRZEŚNIA 1994 DO WRZEŚNIA 1995 profesorom Walne- FORMAC.JI WCZEGO 1994 IN okresie sprawozdawczym 1993-1994 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, siecL-:ibą w Lod7.i. kontynuował prace pod kierunkiem prof. B. Jaworskiej. W ODilE zatrudnionych hylo 2 etnografów w pe/nym wymiarze godzin. Maria Niewiadomska oraz Jolanta I\.ośeidska. Ośrodek nnansowany był przez Zarząd Główny PTL. Prace zlecone: honoraria byly przcznaezone dla osób wspólpracujących przy realizacji grantu Komitetu Bada6 Naukowych ..Klasyfikacja /jawisk kulturowych oraz słownik pojęć etnologii dla potrzeb baz danych". Ośrodek byl także pośrednio finansowany przez Katedrę Etnografii UL. która udostępnia lokal, L komputery do lelefonic7.Ilych. W okresie prac dokumcntacyjnych sprawozdawczym wykonano i bibliograficznych następujące prace: oraz ponosi koszt rozmów �Prace bibl iograficzne: - Prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej dzono materiały na bazie .. Przewodnika bibliograficznego" (.J. Kościeiska); za lata 1991-199';. Na hież'lCll grom,li .. Bihliogralii zawartości czasopism" - Prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej la lata 19X(,-19')(). l)okoll\\\ClIw kwerendy zgromadzonych materiałów, klasyfikacji pr/edmiotowej. a nastqJllie wpisy\\ano dl! bazy danych bibliograficznych. Do bazy wpisano 4200 not bibliogralk/nych (.I Kościelska): - Autor - A. Hłebowicz - zakończył prace nad bibliografi'1 etnografii polskiej la lata I cJ2,)_1,;:;] przekazując maszynopis. W Ośrodku opracowano tekst na dyskietce. ktl'ną pr/eka/anl! i druku (listopad 1993 r.). Redaktor publikacji - M. Niewiadomska: - Rozpoczęto wprowadzanie słów kluczowych do bazy hihliografii etnografii polskiej do skla,lu 192')-1 <i.i:; (M. Niewiadomska); - Kontynuowano prace nad bibliografią etnografii polskicj la lala 1934-1939. Pro\\adzono kwerendę i uzupełnianie materiałów, Pracami kieruje M. Niewiadomska - bihliografia prze\\ idzianajako praca magisterska w 1995 roku: - Przygotowano bibliografię selektywną za 1993 rok do Bibliogralii Nauk Spoleun) ch (UNESCO)-110 not i Międzynarodowej Bibliogralii Folkloru (IVn) I';] noty (M Nic\\iadomska). Prace słownikowe: ODilE koordynował prace nad słownikami słów kluczowych do potrzeh ctnogralicznyeh haz danych . .Jest to kontynuacja prac zapoczątkowanych przez ODiIE. Prace hyly linanso\\ ,IIlC pile'! KBN. Przygotowane zostały słowniki z zakrcsu: kultury materialnej. kultury środowisk miejskich (testowany w bazie danych ikonograficznych). medycyny ludowej. religijności ludowCJ. plast\ ki. muzyki instrumentalnej. metodologii. słownik slów kluczowych do hibliogralii c!nof!!alii polskiej. Słowniki są w dyspozycji ZG PTL - do powielenia dla instytucji prowadzących prac~ nad bazami danych etnograticznych (prace prowadziła M. Nicwiadomskal. Prace dokumentacyjne: - Prowadzono stalą obslugę kartotek ODilE PlL: osobowcj. prac magistcrskich. doktorskich i lubilitacyjnych, muzealnej, instytucjonalnej. konferencji i spotkali clnogralicll1ych. 1)0 kroniki .. I.udu" przekazano sprawozdanie z Walnego Zgromadzenia Dełegatów IV Chor/OI\'ie: - M, Niewiadomska zaprojektowala bazę danych etnogral()w polskich. wpro\\adl.Ollo dane :;0;) osób (absolwentów etnografii UL). Inne prace: -Prowadzono stałą działalność nych i dokumentacyjnych: - Protokołowano Walny ska): - M. Niewiadomska Zjazd przebywała informacyjną Delegatów IV na zebraniu gresie SIEF awiązano (Wiedeli 12-16.09.94): kontakt z Ministerstwem ce zawody". Dalsze rozmowy na podstawie planowane redakcyjnym Kultury IV Chorzowie i Sztuki październiku posiadanych wc wr/cśniu IVB (Wiedcli w sprawie materiall,,\, 1993 roku (IV!. Nie\\iadoll19-10.0994 utworzcnia 1994 roku. b-iblio~latill- l oral baz)' danych V K(1nJjiną- �* W okresie sprawozdawczym 1994-1995 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograflczncj, siedzibą w Lodzi, kontynuowal prace pod kierunkiem prof B. Jaworskiej. W ODilE było zatrudnionych 2 etnogralów (II. 94-0 I. 95 na urlopach bezpłatnych, 02-06.95 w niepcłnym l \\: miar/e godzin. Maria N iewiadomska na 113 etatu, Jolanta Kościeiska na 2/5 etatu). Ośrodek Ilnanso\\ 'lny byl przez /arząd Glówny PTL, z grantu KBN oraz kosztów pośrednich wypraco\\anych przez Ośrodek poprzez realizacj.; zlecenia dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Prace zlecone - honoraria przćZnaczone byly dla osób pracujących przy realizacji bazy danych "Ginące zawody" dla MKiSz. Ośrodek byl pośrednio finansowany przez Katedr.; Etnografii U L. która ud()st.;pnia lokal zajmowany przez Ośrodek. komputery do prac dokumentacyjnych i bibliograticznych oraz pokrywa koszty rozmów telefonicznych. W okresie sprawozdawczym wykonano następujące prace: Prace bibliogratlczne - Prowadzono prace nad bibliogralią etnografii polskiej za lata ł 99 ł -1995. Na bieź'lco gromadzono matcrialy na bazie ,.Przewodnika bibliograficznego" i "Bibliografii zawartości czasopism" Poza klasvlikacjq numeryczną noty wprowadzane są do bazy danych wraz ze słowami kluczo\\\mi (.I. Kościeiskaj: - Pnl\\adzono prace nad bibliografiq etnografii polskiej za lata 1986-1990. Dokonywano k\\erem!y zgromadzonych matcrialów. klasyfikacji przedmiotowej. a następnie wpisywano do baz: dan: ch bibliograticznych. Calość materiału została już wprowadzona do bazy danych i zwerytiklJ\\ana (.I. Kościeiska): - [{ozpocz.;lo wprowadzanie slów kluczowych do bazy bibliografii (M. Nie\viadomskal: - KontVl1uowano pracc nad bibliografią etnografii polskiej za b\ereml.; i uzupelnianie matcrialów. Prace zlecone przez rvlinislerslwo Kultury etnografii lata polskiej 1934-1939. 1929-1933 Prowadzono i Sztuki: Ośrodek od listopada 1995 roku pracuje nad bazą danych "Ginące zawody" dla MKiSz. zaw iel'ajqcą dane twórców ludowych wykonujących rzemiosła uznane za zanikające. Baza dziala z ivykorzyslaniem programu ISIS. W Ośrodku przygotowano program i dokumentację bazy. zgromadzono i wpisano dane twórców ludowych. W roku ł 995 prowadzona była weryJikacja dan: ch na podstawie baci<ui teremmych. Uzupełniane i poszerzane są również informacje do[ycz'lce w: konywanego rzemiosla (na podstawie opracowanego przez ODiIE slownika słów kluczO\vyeh). Na dzieli 310(,95 baza liczyła 6989 rekordów. Prace dokumentacyjne: I Pnmadlllno habilitacyjnych. stalą obsług.; kartotek ODilE PTL: osobowej, prac magisterskich. muzealncj. instytucjonalnej, konferencji i spotkań etnograticznych. doktorskich Inne prace: -Prowadzono stahl dzialalność n: ch i dokumentacyjnych: - Pro[okolO\\ano Walny J. KoścIelska) /jazd informacyjną Delegatów na podstawie w Lodzi posiadanych we wrześniu materiałów bibliograficz- 1994 roku (M. Niewiadomska. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �SPRA WOZDANIE Z PRAC ZA OKRES Prace Redakcji DWOK REDAKCJI DZIEL OD WRZEŚNIA obecnie WSi'YSTKll'Il 1994 ROKU są finansowanc OSKAR,"- DO SII:RPNI/\ glównie przCl KOlllilcl KOLBER(j.,,- 199:' l3adal] NaukOl\ ycll Lc środków na działałność ogólnotcchniczną i wspornagaj'lcą badania. Dotacje przydzielanc są ",,·yłącznie na konkretne tcmaly bada\vCI.e (lub wydawnictwa) na jeden rok finansowy. Procedura przyznawania srodków finansowych prze/ KBN jest barJ/o długa. Informacje o przyznaniu dotacji (lub odmowie finansowania. jak \\ roku 1')94) z regu" docierają do Redakcji w kilka miesięcy po rozpoczi;ciu mku JinansO\\ ego. W bicżąc) m mku. fl\l raz pierwszy od wielu lat, przyznano Redakcji dotacji; w postulowanej wysokosci i picrws/a rata przekazana została już w I. kwartale. Ponieważ Jotacje na DOT nie wystarczają na pcim: pokrycie polr/eb. Redakcja pr/edsra\\ i;1 do konkursów tematy badawcze w ramach systemu (;RANT. zmierzaj'lce do oprac(l\\ania konkretnego tomu Dziel wS::,vstkich O. Kolberga. Procedura olrL)'lllania Jotacji lIa taki temat jc,! jeszcze dłuższa. jednakże Redakcja DWOK od wielu już lat prakl)'Clnie stale rcali/uje prace' badawcze w tym systemie. Niezależnie od wymienionych dotacj i, ze względu na stak braki środkl·m. Redakcja /ablcg~1 o dodatkowe Wojewódzkim nych. Pomoc nowanic. wsparcie finansowe w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Rad/ic Miejskiej i Lrzyd/ic w Poznaniu. Fundacji na Rzecz Kultury Polskiej. PolskicJ ;\kaden;ii Nauk i inwymienionych instytucji wielokrotnie ratowala Redakcji; i ulllo/liwiLi .icj funkcjl'- Zestawienie zrealizowanych A. Zadania planowane ków na dzialalność Suplementy i zgłoszonc ogólnotechniczną i komentarze Tom 72 .. ,Kujawy", prac: do finansowania i wspomagającą przez Komitet badania nadal] Nauk!J\\\"l:h /c ';rod- (tzw. DOT): do t. 1-36 DWOK. cz. III. Suplement do t. 3-4: I. Zweryfikowana została inwcntaryzacja niepublikowanych jeszcle lekst(l\\' przeznaclOnycl1 do druku w suplemencic (pieśni. bajki. przysłowia. notatki j<;/.ykowc. \\icrzcni(l\\c. rysunki terenowe itp.), tj. sprawdzono prawidlowość zakwalitikowania ich do tOIllU pod w/f>lydćlll proweniencji regionalnej i sprawdzono, czy były już w CZi;ści lub calości opubliklmane przc/ Kolberga wśród wydanych przez niego materiałów kujawskich w tomach .1-4 I.. Kuj'l\\v" CI. I I 11).22 (Lęczyckie) i 12-13 Poznallskie cz. IV i V). 2. Porównano wielokrotne zapisy tekstów (notatki tercnowe. bruliony. Ii-agment) d\\ u \\cr,jl czystopisu przygotowancj przez Kolberga III cz<;ści .,Kujaw") dla ustalenia podsta\\)' dnlku i wzajemnych zależności pomiędzy zachowanymi rękopisami. 3. Przebadano proweniencję autorską rękopisów niekolbcrgowskieh (.l. nliz.il]skicgo. F !\Iikorskiego i in.). 4. Wyznaczono :;. Porównano teksty nie ujęte w maszynopisie z rękopisami przygotowany już (z r. 196:;) do opracowania maszynopis suplementu. autorskiego. obejmujqc> ok. 12 materiału. zredagowano tcksty źródlowe i przypisy do nich. 6. 7,cbrano materialy do wstępu (podrM.c Kolberga. przebieg bada() tcreno\\·yeh. kontakt\ z miejscowymi regionalistami, przebieg prac nad \\ydaniern .. Kujaw" CI .. I i II i nie \\\lblla ostatecznie częścią III). 7. Przygotowano wykazy źródeł do suplcmentu. �iOlll 590... Matl:rialy l. lwnytikowallo do <:tnogralii Slowian illw<:.ntaryl:acj.; poludniowych I.apisów i zachodnich--: czeskich oraz morawskich ze wszystkich tek kol- bcrgo"ski<:b. 2. Skolacjollowano I r«kopisallli opmcowane przez dr I-Iabalovą z Brna picśni morawskie l CI<:skil: . .l. l'orClIInano lapisy slllWackie z odpowiednimi. drukowanymi w t. 44-45 (__Góry i Podgórzl:--). i dokonallO <:Iiminacji lapisów już wykorzystanYl:h. 4. Sporządzono odpisy do rozdzialu __Varia--. zawieraiącego przyczynki etnograficzne i !'olklnrystyczn<: Cll:skie. morawskie i slowackil:. uzupełniającego zrąb podstawowy. ti. pieśni. 5. Przygotowano opracowany material dla tłumacza. (,. !analizowallll kontakty Kolberga z Czechami i Słowacją (bezpośrednie i pośrednie). jcgo -,\cześniejszc publikacjl: dotyczące tych obszarów. charakter zachowanych źródcl rkp. itd. 7. Przl:prowadzono rcwizj.; krytyczną tckstu tłumaczenia (pkt. 5) dot. materiałów morawskich i Cleskich. 8. I'rzeprowadl.Ono analiz.; merytoryczną wstępu: wyznaczenie problemów i dcmenlów treści wy ll1agających usuni.;ć i prznl:dagowaI1. 9. Poszukiwania hódłowl: (kwl:renda biblioteczna. czasopisma. biogramy. bibliografia) oraz analiza rękopisów pod kątcm ustalenia prowenencji autorskiej zapisów pieśni czeskich i niektól'\ch morawskich O!'ilZ ich chronologii (podróże i rękopisy Kucharskiego. zapisy zc zbioru DUllllcra). 10. USlalono uklad pi..:śni w \Omil: w oparciu o wyniki analiLY źródłowej. II. Opracowano \VrM z autorką z Brna 9 nowo odnalezionych pieśni. 12. !wcrylikowano t1umaezenia przypisów i komentarzy do pieśni słowackich. opracowanych przez dr Krekovic I Bratyslawy. Do c/l(ści Ob..:jlllUJ'ICl:j b. Jugosła\Vi.;: 13. Opracowano rl:dakcyjnic picrwszą wer~ję przypisów edytorskich do tekstów pieśni lI:hranych przl:z Kolhl:rga. 14. I'r/ygotmvano matnialy I przeprowadzono konsultacje \\l:gll pil:śni b. Jugosławii. 15 Wykonano kWl:rl:nd« biblioteczną (PoznaIl i Wrocław) (w tym odnakzicnil: ważnych dla tomu matl:riałów źródłowych). TOI1l (,l) __Kompozycje K8!\: nie przyznal z autorką oraz weryfikację na tl:n tom środków IV 1995 roku, prace nad nim są jednak 2. Wpisano na nośnik magnetyczny wykaz źródeL wyka.'. skrótów 3. Opracowano wl:rsję czystodrukową tekstów j. w. 4. I'r/eprowadzono korekty tekstów j. w. oraz rozpoczęto w ydrukach komputnowych. w mian,: ich dostarczania. I. I'rzćkodowano Wide Web/Wais. języko- jej wyników IOrll:pianowe--: ze względu na ich 1~1alVansowanie i zaangażowanie firmy przygotowując<:.j druku. l. Zredagowano oslatcczn'l wersję wstępu: po autoryzacji i wniesieniu magnetyc7.llym przysl,wiono do korekty czystodruku. H. l :dostępnianie opracowania D:iel ws:yslkich O. Kolberga część bazy DWOK (ok. korekty w postaci komputerowej \/3 zbiorów), zgodnie 2. Wykonano 3 testowć \\ersjl: oprogramowania DWOK w systemic sićci INTERNET. 3. Opracowano I ezęść dokumentacji pl. .. System ci kompul<:ro\Vej INERNI.·:r'. umożliwiające edycji kontynuowane materiał poprawek nutowy do w zapisie oraz komentarze. materiału llluzyc/nego na bazy danych: z wymogami systemu pełne uruchomienie Dziel wszystkich O. Kolberga Word bazy IV sie- �C. Modyfikacja istniejącego oprogramowania dla tworzenia bazy danych DWOI..:: Wykonano oprogramowanie wspierające system CD ISIS. umożliwiajqce wybieranie hasd indeksowych bezpośrednio w edytorze tekstów QR Text fór Windows. B. Prace zlecone przez KBN w ramach tzw. grantu pl. ..l.astosowanie SCiMI ..· (Structul .•. ~d Generalized Markup Language) do opisu Dziel wszvslkich O. Kolhergil i rcalizacji S) Slernu indeksów. Uruchomienie tematu nastąpiło w 1995 roku. bezpośrcdnio po przyicciu i rozliczeniu temalU systemy indeksów dla DWOK. Temat jest w znacznej czcści kontynuacją poprzedniego zadaniiI. Realizacja jest zaplanowana na 4 lata. Dotychczas: I. Opracowano w szczegółach przebieg realizacji projektu. 2. Sprowadzono z Anglii dostępną dokumentacjI,: ora;, mi"dzynarodowe normy systernu SGML (brak środków uniemożliwia zakup gotowego oprogramowania i podrcezników systemu). 3. Przetłumaczono najęzyk polski ok. 500 stron dokulllentaeji. 4. Zaprojektowano główne tematy i system organizacji seminarium na temat SMCiL II Poznaniu (wspólnie z UAM). Buglls/mr L.incl/p POLSKIEGO UROCZYSTOŚCI JUBILEUSZOWI' IDO-LECIA TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO. WROCLAW 9-11 WIUEŚNli\ 199' W dniach od 9 do II wrzesma 1995 roku odbyly się we Wrocławiu. w siedzibie Zarządu Głównego, uroczystości związane z setną rocznicą założenia Polskiego TowarzystlViI Ludo/nilllczego. Obchody poprzedzone zostaly zorganizowaną dzieó wcześniej konferencją prasową w której towarzystwo reprezentowali: prezes - dr hab. Zygmunt Klodnicki i sckretarz generain) _. dr Magdalena Rostworowska. Także w piątek (lU)9.l995 r.) zebra! się na uroczystym posiedzeniu Zarząd CilólVI1) W tra!..cie obrad. z inicjatywy Z. Kłodniekiego. członkowie zarządu postanOlyi!i przedslawil' WalncnlLl Zgromadzeniu Delegatów PTL wniosek o nadanie godności czlonka honorowego prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi, redaktorowi ..Ludu" i członkowi kilku kadencji /.<'rz'ldu (i!l"lI\Ilcgo i Głównej Komisji Rewizyjnej, oraz prof. dr. hab. Gerardowi Labudzie. wieloletnielllu przelI odnieząeemu Rady Naukowej Redakcji Dzieł ws::ystkich O. Kolberga. Setna rocznica powstania towarzystwa została przygotowana z myślą o nadaniu jej i problemom e!llologii polskiej szerszego rozgłosu. Powolano Komitet Ilonorowy pod palronatem Iliccpremiera prof. dr. hab. Alcksandra Luczaka, w którego sklad wesz Ii: przewodniczący: prof. dr hab. Wojciech Wrzesillski (czlonek zwyczajny I'"lL) członkowie: prof. dr hab. Roman Duda - rektor Uniwersytetu Wrocławskiego prof. dr hab. Monika Haman - zastępca Sekretarza Wydziału I Nauk Spolec/nych l'i\1\! Mariusz I lennansdorfcr - dyrektor Muzeum Narodowego wc Wroehmiu prof. dr hab. Czesław Hernas - rcdaktor dwumiesięcznika naukowo-literackiego ..LitcraiLIr;l Ludowa" dr Adolf Juzwienko - dyrcktor Zakładu Naukowego im. Ossolillskich prof. dr hab. Bronisława KopczYllska-Jaworska (czlonek honormI) PTI,) - lwi: prClc" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Anna Kowalska-Lewicka (ezlonek honorowy PTL) - byly prCles Polskiego TOII'arz:s!ll'a l.udoznalVczego prof. dr hab. Kazimierz Kowalski - Prezes Polskiej Akademii Umiej';lności �.'21 plOf. dr hah. (;.:rard Lahlldaprz.:wodniuący Rady Naukowej Redakcji D~ie/ ws~yslkiclz () I,olhnga IdzI SialI Podkai\ski (czlonck honorowy PTL) - podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury l "zllIki plllf. dr hah. I knryk Samsonowiez - wiceprzewodniczący Komitetu Radaó Naukowych plllr dr hab. /)olllla Simonides (ezlonek honorowy PTL) -- senator Rzeczypospolitej Polskiej plOr dr hah . .Janusz Zaleski - Wojewoda Wrocławski iJogdan Idroj.:wski Proycknt Miasta Wroclawia l'rz':l\()dnicZljClm Komitdu organizacyjnego byl prof. dr hab. Zbigniew .Jasiewicz. Irocz\slości IOz.pocz.;ly si.; w sali RaIzera Uniwersytetu Wrocławskiego Wałnym Zgromadz.:nll'ln Delegatów. \1 trakcie którego godność czlonka honorowego przyznano profesorom Ihigni':IIll\11 .JasicwiczO\li i Gerardowi Lahudzie. O godz 12.00 obchody centralne zainauguroIlai \1 auli l..:opoldYliskiej konccrt kameralnego Chóru Cantikna - pod dyrekcją prof Tadeusza I:llh.:y· lI. (;ości przY\lital rektor Uniwersytetu Wroelawskiego prof. dr hab. Roman Duda i prezes lilII arz\ SII\11 dr Iwb. Iygmunl Klodnicki. Oprócz członków Komitetu Honorowego w uroczys1"SCI ucz.:stnlczyll przedstawiciele wladz miasta i regionu. dziekani. profesorowie llniwersytetu \\roclllll,kiq.'o. r.:ferenci z kraju i zagranicy. absolwenci Katedry Etnografii/Etnologii UWr. \\ kinalIk.; ohrad i scsji naukowcj wprowadzi I przewodniczący Komiletu ł !onorowego prof. dr hah. \VOlci.:ch \Vrzcsii\ski. Uroczystej sesji przewodniczyła prof dr hab. Dorota Simonides. lZ.:krlll\ .JubileuS/ll\I': wyglosiii kolejno: dr hab. Zygmunt Klodnicki f)~ieie Po/skiep,o / 1)\1 ilj'~\.llllil /.lIdo~lIl1\l'c::ego oraz prof. dr hab. Bronislawa KopczYllska-.Jaworska i prof. dr hab. Ihlgnlcll .J1ISic\llcz f'cl'lpekll'll'Y f'o/skiego Towaj'~yslwa Ludo~nawc~ego. Wystąpienia te sIal: SI': II proll adzcniclll do towarzyszącej ohchodom jubileuszowym. w dniach 10-1 ł września 1995 roku. scsjl naukll\lej ..Przeszlość i teraźniejszość etnologii polskiej. W stukeie Polskiego Illllarz\sl\\a Ludoznawczego". Cz.;ść oficjalną zakoóezyl prof dr hah. Edward Pietraszek kl':Ill\1 nik Katedr\' J-:tnologii Uniwersytetu Wrocławskiego witając licznie zgromadzonych dhsillllenlO\\ etnografii I etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego na ich okolicznościowym Iludzle (Jdcz\ tano życzenia I gratulacje przesIane przez przedstawicieli towarzystw. instytucj i nauko\\ I ch. \lladz miasta i regionu. Przekazali je m. in. prof dr hah. Kazimierz Kowalski prUI:S Polskiej Akademii Umiej.;tnośei. dr inż . .Jakub Chojnacki - prezes Towarzystwa '\aukll\1 ego Płockiego. pror dr hab. .Jerzy Maik - prezes Stowarzyszenia Naukowego \rcheologóll. prof. dr hah. Jerzy Staszewski - prezes Polskiego Towarzystwa I łistorycznego. pmf. dr hab. Marek Kwiatkowski prezes Mazowieckiego Towarzystwa Kultury. prof. Karpodini D\ Il1l1riad\ prezes!' !\CT!I:URENSO z siedzihą w Strasburgu. prof. Klaus Reitl - z Verein rUr \olbkunde - Wiedell. dr .Jan Krist - listal l.id(lVe Kultury w Straznieaeh. prof. Konrad Kiistlin Inslilul Cllr Volkskulllle Uniwersytetu w Wiedniu. dr Josef Kundert - Prezydent Narodopisnej "pl1ll1ćnl1sti II Pradze. prof. James L. Peacock - Prezydent Amerykallskiego Towarzystwa .\ntropologicz.nego. prof. Roman Kyrcziw z Instytutu Narodoznawstwa AN URSR. prof Stepan 1'111luk - dyrektor lnslytutu Narodoznawstwa AN URSR. prof Wiktor E. Ciusiew -- przewod111(/ljC\ Komisji Folkloru Slowiilllskiego Mi.;dzynarodowego Komitetu Slawistów. dr Magdalena 1'llliko\:1 prezes Slovenskej Narodopisnej Społocnosti SA V w Bratysławie. prof Klaus Roth / Instilut nil l kutsche und Vergleichende Vołkskunde Ludwig-Maximilians-UnivcrsiUit \1(lncl1cn. prof. Rudolf. Weinhold / redakcji DEMOS - Drezno. dr Tanuls Ilofer - dyrektor '\.:praizl 1vll1/eUIll \1 Budapeszcie. prof I. Dnbov - dyrektor Rosyjskiego Muzeulll Ltnogralicz.IlcgO II Slll1kl Pelershurgu. prof Aleksander Mytnikow - dyrektor Muzeum Antropologii i Etnograli i II "anki Petersburgu. prof Aleksander (Jadło - kierownik Katedry Etnografii i Ant ropol 'lIillcrsytctu Sankt Petersburskiego. czlonkowie Prezydium Towarzystwa Naukowego illl. '-;Zc\lcz.:nki Ile I.wowie. dr Adolf .Juzwienko - dyrektor Zakładu Naukowego im. Ossoli(lskich II c \VlOclawiu. prof. dr hab. Monika Ilaman -Sekretarz Wydziału I Nauk Społecznych PAN. mgr \tlatol Olllelaniuk - z Rad: Krajowej Regionalnych Towarzystw Kultury. mgr .Jan Wlosowski I're/es hllldllCli (,IPU,IA. prof ks. Stanislaw Wielgus rektor Katolickiego Uniwersytetu ::. [ Lud l. LXXIV �.122 Lubelskiego, dr Jan Suliga - dyrektor Patlstwowego Muzcum FtnogriiliCl,ncgo II WarVill\ ic', prof dr hab, (,erem! Labuda - przewodniczący Rady NaukOllcj Rcdakcji ilzicl \\'ZI,lkl(!' Oskara Kolberga, mgr Grażyna C'upaila-Tomaszell'skaKurator (>SIl iatl Ile WIOC!,III ill, 111',2' I !elena Bednarska - dyrektor Wydzialu Kultury i S/tuki lIr/,.,:du \Vojell(lllz1iego II I'oznaniu, Olga Ganeka - członek honorowy PTL z Mosklly, (;ratul,)eJe nadesz" od prol', dr. Iiab,\lcksandra Lue/,aka z Urz~du Rady Ministrów, Zdzislawa l'odkaliskicgo. podsekrel;lrza sLanu II \Iinistcrslwie Kullury i Sztuki. Bogdana Zdrojewskiego -, prClydenla miil,la \Vroc IiIII Iii Na /akotlczcnic uroc/,ystości wr~czono dyplomy i Ol\/naClCniil. IJ\ploln ('ZIOllkit IloIW:,'wego PTL otrzyma I prof dr hab. Zbigniew Jasiewicz. kilka os<'lb odd)ralo IlIl'dale ../.asltll(llll działaCl kultury" przyznanc przcz Ministra Kultury i Sztuki oraz, d) pl(lmy 1"11.. Po poludniu. oddając hołd zmarlym wc Wroclalliu p]'{l!'cSorOIIl zasluzon\ III dla pols"ic,: ctnografii i ctnologii, a IV szczególności dla Polskicgo TOIlar/ystll'a Llldo/naIICl.ego. Zi,)j,ll1" kwiaty na grobach profesorów: Józefa Gajka, ;\doll;1 Nasza. I\lcksandra (;o,lIcII skicgo i Stani,lilwa Bąka, Złożono także wiązankę pod l'omn ikicm PomordOl\aJl) cli I'roksOll'll1 I. II (liI sI..lelI. W Muzeum Etnograficznym w oprawie zcspolu Salla-I\-ivlassagana (nHIZ\'ka in,pilllllalJ:l rytmami Czarnej ;\ti'yki) o godz, 16,00 rozpOClą! sit,: lI'l'I'niS;li dll(lCh II\Slall: ..I\llsk!~ Towarzys\wo Ludoznawcze (I,IVÓI\ 1895 -- WroelalV 1')')5!" i ..Polskie opisanie Ślllal;\". a II \Iuzeum Archeologicznym ..Moje widzenie ś\viata - polscy naill iści" W) sl,lII'a dOI)TZ:IGI hi,L(\rll towarzystwa została przygotowana w oparciu o matcnaly I,C zhior()\v :\IThill um i\:,IU~UIIL~\\ Polskiego Towarzystwa ),udoznawczego. zbiorów Muzcum II istor) cznego i .JJseo! ineul1l" Zaprezentowano na niej najsiarsze dokumenty ZWlivane Z \(III'aIZ) sLII'l'nl. ""'P(lnulil" korespondcncję ilustrującą kontakty z towarzystwami naukowymi. hihliolCkami, inS\\1Uci;lilli naukowymi w kraju i za granicą starc fotografic i innc maleria" ;Irchillalnc (k(lmisarz \\\'lil\\I mgr Dorota .Jasnowska), Wystawa ..Polskic opisanie świala" lo bogato i baliI ni~ przlgoLO\\ i111\ I,biór cksponatów i dokumentów ukazujący wklad l'olakóII II pOInailic IlI/III ch klllll\ nUlI"I'. Duży !'Ozmach. pi.,:kna oprawa plastyczna. czytelny uklad sal II) udlybniiqilcl\/IY, ,\11'1k,', /\ustrali.,: z Oceanią i obie Ameryki sprawił. że lIystallil slilia si.,: nl'dalIcnll'm II cLIJ ogólnopolskicj (komisarze wystawy: Janus/, .Jaskulski. Janusz K;IIIHlcki, ,Iilcck I 'liliJ;;, Mieczyslaw StrzcchoIVski l, Hall i piętro Muzcum ;\rchcologlClncgo 1\) pcln ilo Illa I'" "t \\ ,l naiwne, Zgromadzone na wystawie ..Moje wid/.enic Ślli,lla poisc\ Ilailli,śei" SIIlOr/) 1(1Illll/!:wość innego spojrzcnia na l'Zec/ywistość (komisarz wystawy: Adam SI) mailSki l, ,hlk'l IIŚII lelli lenie obchodów stulecia odbył się we Wroclawiu ,kszczc jedcn IIcrni',1/ .. I'u~ucil' IICI11": Vincenza" (ze wzgl~du na trudności lokalowe wystawa zoslała olllarla II Ilibli"Leee /akl"du larodowcgo im, Ossolitlskieh dopiero 12 października 1995 r,) (~olllisarz II \SI,11I\ Ilc'n.: Zielillskal. Wszystkim wystawom towarzyszyly przcwodniki i inf<>l'Inatory, Uczestnicy Zjazdu i zaproszeni gościc IV godzinach lIicczorny ch mieli Inujlil\l';,' wys!uehania koncertów Festiwalu Wratislavia Cantalls, O godz. 20,00 odbył się uroczysty wieczorck towarzyski absolllcnll'l\1 Kalcdry 1,lnugl'illii/Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Obchodom stulecia PTL. obok konferencj i naukOlI'ci. lowarzyszy!) II) stall). scsic nillIkulI l' ikon ferencje organizowane przez oddzialy Polskicgo TO\\ar/) sI Iva l. lido/na II Cll'gO Do najll ;1/niejszych nalei.y zaliczyć wystawę .. IOO-lecie Polskicgo TClIIar/,ysL lIa l.udoZll'll1 czcgo, Odd/lili II' Krakowie", otwartą 27 czerwca 1995 roku \I' MUlcum I-:tnogr,liiczn) In II KrilkulI ie UI'il1 wystawę .. ) 00 lat temu we Lwowie, U źródel Polskiego TOil au)s\ II ,t 1.111\O/naIICZC'tW" IIIII ;11'1:1 21 października 1995 roku w Muzeum Nicpodleglości II, Walvallie, (lddz,i;1i II /;lInOŚCIJI przygotowal IV dniach 22-24 września 1995 roku scsj.,: nauk()\\'l pl. .. 1·r/.\'C011~i dll ctl1ogr'lli; Zamojszcl.yzny" oraz wyjazd do Lwowa połączony /.e z\\'lcd/allicm LlliaSl;] i zloi:cni<'111 kil ial(,l\ na grobach założycicli Polskiego Towarzystwa Ludoznawczcgo na emcnlarz,lI 1,1Cla~()\\ sI..im :I/op.i/olel/u NOS/II /'ulI!il/(; /\',"'./11111// O/'(JI: "i,u SIIc/II',';", f: loi/lIf' f,i �!\.ONIIRIN('.J;\ ..PIUFSZLOS(' I TERAŹNIEJSZOŚĆ: ETNOLOGII POLSKIEJ. W STlIIITIII'OLSKIEC;O TOWARZYSTWA LlJDOZNAWCZEGCY. WROCLA W. 10- II WRZEŚNIA 1995 !\.ollit:relleja hyla integralną u.;śei'l uroczystości juhileuszowych związanych ze stuleciem !'cllskiegolollarzystl\<1 LudoZl1awezego. Zaj.;la ważne miejsce w programie tych uroczystości. \,hok akademiljuhileus/Owcj w Auli l,eopoldYl1skiej Uniwersytclu Wrocławskiego. 71. Walnego /glllll1ad/enia I'TI. oral specjalnie przygotowanych wystaw: ,.I'olskie Towarzystwo Ludoznawell' I X'J.'-I 'J i ..Polskie opisanic świata" eksponowanych w Muzeum EtnogralIcznym. a takżc \loie II idzLnle ś\\lata poisey naiwiśei". pokazanej w Muzeum Archeologiunym. Odpowiedili" ,i" rangi II~thIlZellia. Jakim hylo 100-lecie Towarzystwa. przYJ.;to szeroki z.akres konferencji \\IZllauiljac kilka podstallO\I\chjcj celem. Ceiemtym hylo. zjednej strony. pogl.;bienie wiedz~ \l hl,torll polskiej clnologli i ksztaltowanlu si.; jcj instytucji. z ważną rolą Polskiego Towarzystwa 11Idc)jnil\\ czego. Z drugiej Jednak strony. i byl to cel najważniejszy. zalozono przedst<miel1le 'prali IL'rainiejs/ości: kierlInków badal] clnologieznych i różnych podejść badawuych oraz pr/Lohriilcll clnologi i polskiej pod wplywem antropologii kulturowej. wreszcie związkó\\ etll"logi i polskicj. pko jednej z etnologii narodowych. z clnologią i antropologią w innych kriJiach i ś\\Iatollą Temu ostatniemu celowi slużył udzial gości z zagranicy. reprezentujących ILlrot!oll L i 11li.;d/\narodolle instytucje i stowarzyszenia etnologiczne i antropologiczne. m. in. "clClćtć IntcliJiltiollak dTthnologic ct dc Folklore i American Anthropological Association. (Jhlath prO\lad/ol1O II ramach sesji plenarnej. w czterech sckcjach tcmatycznych. oraz \1 trakcie ,c,ji plll1eIO\\cj. W zakOliczcniu konferencji przedstawiono sprawozdania z obrad \\ ,ekcpch orlll dokonano podsumowania calości prac. W konferencji wzi.;lo udzial około 400 dl/c,tl1ikclll. II I~m przeszlo 30 I I.agranicy. z takich krajów jak: Austria. Czechy. Ilolandia. IlIaci. litlla. Nicmcy. NOlla Jugoslawia. Rosja. Slowacja. Stany Zjednoczone. lIkraina - szczeiil/nic repn:len[(l\lillla w wyniku związków historycznych etnologii polskiej i ukraiilskiej. C ),-- iJJ'd/ \\'~~r: \\ C/d\le obrad pknarnych I\yglos/Ono 7 referatów. Posiedzenie. któremu przewodniczyla pm! J)"rota Sllll"nides (!\.al\;dra FolIdorystyki lIniwersytetu w Opolu). otworzy l referat proL /hi~l1le\\i1 .iilsielliull (1llstytut Etllologii i Antropologii Kulturowej UAM) Podsta\l101ve ji/'ONClIlI IIIItlJl'li I tem:':lIi('/-I::O.~CI etllologil po/sklej. Pozostale referaty sesji plellarnej. wyglo'101le 1"lel ~ości zil~r'iIliullyeh. przedstawialy kierullki rozwoju etnologii i ważllc prohlemy :,,,dilll ue II pO\lucicu-,lllych krajach. dzialalność stowarzyszel] etnologic7llych i antropologiuillch (lr:11 l\\iWkl etllologii i lólkiorystyki innych krajów z Ilauką polską Prof Stepan Pawluk i Lklllillll) \I rderacic Ftllogm/io IIkmll1sko \II Galicji \II k0l1CU X/X na pocątku XX wieku omOl1 J! ro/\\ÓJ l'lllogl'alli ukrailiskiej w czasie powstawania i dzialalllości Towarzystwa iuclo/llal\uego. RekraI pror Romalla Kyrcziwa (Ukraina), Wię::I uczollych ukraińskich:: Po/'/;/111 linlor::ll!lIelll />lIdo::lla\llcylll. dotyczy I udzialu etnograrów ukraiilskich w tym towar/lst\\ ie PmI' l ilia Johallsell (Niemcy) mówiła o Baaonloch antrop%glcnych nad artefoktaml '1 /rJlic/! .r\ lliekll. wskazując na konicezIlość utrzymania i rozwijania w ramach antropologii kullulO\leJ ,tudi(l\\ Ilad Ivytworami kulturowymi. Prof Wiktor E. Gusiew w referacie Prob/em e!/!ol(},~1I Ijo/klom" lilIOlIce polskiej i rosy/sklej podniósl kwesti.; poclobieilstw i różnic w podo zakresu etnologii i przedmiotu bachll] etnologicznych i rolklorystycznych w obu kralilCh I'mI'. James I .. Peacock. przewodniczący największego na świecie stowarzyszenia antroIwlclgiullCgO. pkim Jest ;\merican Anthropological Association (Stany Zjednoczone). w reCeracIc A/lcrlllll" hodwi II' ontrop%gil amervkal1sklej I Ameiykońskle Sto\llar::ys::enle /!ntropoill~IC::lIC 1110\\11o Ilaukowcj i spolcullej roli tego towarzystwa. Ostatllim w ramach sesji plellarneJ hl lo II \ stlipiellic' dr Ilalla F. Vermeulena (I lolandia) StOlFar::ys::enio etn%glcne i antrop%~I(::IIC 11 hlml!!i' /)r::c:",/ąd l)()r611·lwlI·Cv. pozwalaj'lce spojrzeć na powstanie naszego tO\\ar/.ysl\Ial per,pekt~ Ivy og('illoeuropejskicj. �324 Pierwsza sekcja tematyczna ,,2 historii nauk etnologicznych" prac()\lala pod ki,'runklclll dr I\nny Kowalskiej-Lewickiej. Pierwszy wystąpil pror. I\ndrzcj Woiniak (Instylut I\rchcologii 1 1.1nologii PAN) z referatem OświecenimlY pr::e!om 11' kllltllr::e a I)(JC::l{tki IlIdo~llall'slll'(l I!()!.I·/',,'.!:" Przedstawi I w nim genezę i rozwój zaintercsowaó kultur'l ludow'l na 110: ruch,'lII UJ1l\sIOI\\ c'h schyłku XVIII i początków XIX wieku. Tczy rcferatu pror. !\. Woi.niab /nala/ly S\\C ro/\\ ini.,:eic w kolejnych wystąpicniach. Pror. Violctta KrawCI.yk- Wasilo:\\ sb (I..:atedra W\ChO\\;lnl:1 Muzycznego UL) w referacie O !olklorvstvce polskiej 11' IOO-lecie .. '-lit/II' pr/ctbt;l\\ ila ro/\\".i gromadzenia materiałów i badail folklorystycznych. Slllicrd/ila. ic u pOC/'llk,'I\\ Ill,"kl(! etnogralii tkwią zaintercsowania folklorystycznc. Pror. I:dmud i'icll'aSlck (I..:atedra Itnologil Uniwersytetu Wrocławskiego). w rcieracie Llld pros/)' H' cah'lll Sl)o.wh", ::\'CII/ S\l'('.~(). () /I/Olllt'lskiej monografii wsi 1. J. C::erllli/lskiego. wskazal na unikat()\\'~ charaktcr ;1Il;di/o\\ ,IlICI pr;.IC~. nIC powtarzającej wzoru poszukiwail folklorystycznych. Dr .Ian Krisl (C/.cchy) 11\głosi I rckral Wvstawa c:esko-slowiańska w Pradc:e w rokll 1895 i jej ::uaC::C'lliC' dla IIIt/o::ua\l·.lt\l u. przedstawiając w nim motywy. które doprowadzi Iy do organ i/.acj i wySl,l\\ y ma/jej roI<,:\\ rp/II 0ju muzealnictwa etnograficzncgo. Tcmatyk'1 llluzcalnictwa. już na szcrs/) n1. curopcjskim Ik. zajill się również doc . .Jerzy Czajkowski (Muzeum BudO\lniclw<l Ludo\\cgo II Sanoku) II Icl<:racie Z historii mu::ealnictl1'a skansenowskiego \Ji 1,·urlJIJie. !nall1icnnc bylo pojalllcni,' si~ II Vdnym nieomal czasie w Europie wszystkich inicjatyw \\al.llych dla 1'll/lIoju ludo/.nall,III;!. towarzystw. cl.asopislll. wystaw i muzców. Drugi blok referatów kontYllllOwal w~tek podjęty ,iUż plh'l. plO!'. I,. i'lc'II;IVka i dOI\CZ\ I udziału Polaków w badaniach nad kullurą ludow,! Uklainy XIX WIcku. \)1 1;1111,11';1 I..:o,mil1d (Ukraina) omówila 7i'Oliy(yjny dO/1/ ukraiński lI' !Jadul/iach elll().~m/;i\l' I}(Jlskich .1/1' \I·le/'". ;1dl Oksana Kosmina (Ukraina) zajęła się Rolą hadacF flolskich :: .If\' 'rleAu 'I' stllrlillCl1 [/tI,,' hisl(}/~vc::nymi ubiorami Kijows::c::y::ny. Ostatni I. rcll:ratów. wvglovony pr/cz plO!'. Lr/chcI Iliid: (Węgry). Prace polskich elnografiiw H' c::asopi.llllic .. Uno.~m/ia" II \,~iC'/·.lkiC',~(} JIJ\1i1CI.\/l:" Lur/o::nawc::ego, zajmował się związkami nauki węgierskie.j i polskic',i II id/ian: mi POPI/.CZ dl];}lizę zawartości węgierskiego czasopisma. Tematyczna wartość Ic!l;rat(lI\ /aplczCnlo\\ ,1Il\ch \\ 1;1mach sekcji, skoncentrowanych na powstawaniu i rozwoju etnoglalii II krajach 1':IlI'(\p\ Śllldkowo-Wschodniej. sprzyjała ożywionej dyskusji. Drugą sekcją, .,Stan i perspektywy nauk etnołogicznych". klcro\\ała pl'll!. Ilronisl;I\\,1 I..:opczyilska-Jaworska (Katedra Etnologii UL). Referaty pr/l:dsta\\ ionc II r;II11;lChsekcji naś\\ ictiJh wielostronnie zarówno główne dylematy metodologiczne etnologii. a /wlas/C/<I Ie /wią/anc z usytuowaniem naszej dyscypliny wśród innych nauk humanistyC/.nyeh .. jak 1'('lIIllicz po b/a h podzialy wewnątrz dyscypliny oraz niektórl: polajl:j l.ainlerl:sO\\"1I1. Prof. Michal Buchowski (Instytut Etnologii i Antropologii Kullurolll:j L/\\1) II Ickracic Wspólc::esne orienla(je leorelyc::ne 11' etnologii fJolskiej pokusi I się P schal,lk Icn /011 an I, głównych rodzajów współczesnych postaw badawczych etnologów polskich na lic lrad~ cjl tc.i etnologii i w nawiązaniu do wspólczl:snej l:tnologii/antropolpgii ś\\i<llo\\ c,I. Chalakten Sl\ kc' te' uzupelnił referat plOf. Elżbiety TarkolVskicj (Instylut Filozofii i Socjologii I'/\NI () \I "I"jllm/cl bar/acy pr::esc:/o.{ci i lera~niejs::oś('i. Uwagi socjolo.!!.a. II' którym II'ska/.;Jia ona n'linic'c i podubieńslwa w podejściu badawczym socjologów i dnologólI Wśr(ld nicdoslathlll dostr/czon\ ch w pracach przedstawicieli obu dyscyplin relCrentka w)'mienila braki \1 /.akrc:;ic tcorii /1ll1,1l1\ Zachęcała także do nierezygnowania z pcrspektywy historycznej II hadanlach. II il!z;lc \\ nlc·i szczególną wartość pracy etnologa/antropologa. Dr Katar/.yna KaniolIska (I..:'Jledra 1·:tnolo!2ii l L I W referacie C::y trudno dziś być' etnologiem? postmvila pylanic. czy i 1\ Jelki ,pos(lh l\Sp(l i ClC'1l l' dyskusje metodologiczne wplywaji\ na prl.cbieg pracy badawCl.ej c!nologa II tcrcnil:. 1'1'01. i\lari;r Wieruszewska (instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN) w rcll:racil: Il'ie.v lwisku \I fJ('I'.ljJC'/(/l\lI( bad0l1 elnologicznych i socjologicznych. kontynuowala w~łlek porównal'l obu dyscyplin. !IITócila uwagę na niedostatek badań współczesnej wsi i załamanie się spolecznych funkcji stlllli(:>1I nad wsią. Stwierdziła. że "kwestia chłopska" nadał istnieje. podobnic jak odmicnność środo\1 isko\\ d wsi, i winny być one naukowo analizowanc również przez etnologów. �325 () pOll stajilC\ch II Polscc bankach danych etnogratieznych mówi!a prof Bronislawa Kopliska-jallOlska II reICracie /)okllllll!lltacja i injórmacjall' naukach etll%gicnych 11' PO/SCI!, Dlla reICraty dot}C/.yly wybranych kierunków badaI1, Prof Irena FloreI1ska-Bukowska Ilnst} tul Nauk PedilgogiClnych i Spolecznych Uniwersytetu Śląskicgo. Filia w Cicszynicl. II retcraL'ie UIlO!ogIC::IIC hadallla l'cgio/l(ill' pl'::emys/owyc/z 11" Polsce, Pces::/o.l:ć,. stall H'sl)()/ceslIl', przedstawI la pr/egląd stosunkowo nielicznych etnograficznych i folklorystycznych badali spoleClnoścl pr/,emlslowych, Ich wartość polegala jednak na tym, je pos/er/aly I,akres Idlnlercsoll ali etnologlC/.n\ ch pll/a granice wiejskiej kultury ludowej, Prof Roderyk Lange Ilnst\ tut I.tnologi i i ;\ntropologii Kulturowej UAM) zaprezentował reICrat !?1C1IÓj //Ietodr/u !'Uilwl Il(/(! ({II/Celli \1 /'o/scc. w którym zasygnalizowal powstanie odn;bnej dyscyplinyctnochoreogralii, Dyskusje pl'Owadzone w ramach sekcji dotyczyly zarówno spraw s/C/.ególOll \ ch, III i,(lanyeh I lematY"'l reICratów. jak i ogólnych odnoszących si~ do stanu dyscypliny I d/ldlall[()ści tOlI ar/ystll ,I. Ir/eciej sekCji lematyC/.nej "Kultura ludowajako pr/edmiot badaI1 etnologiClnych" przcwod11lClII pl'Of Wlad} sialI Baranowski (Katedra Etnologii UL), Znamienne. że rozllażania nad kullUr,! ludOIIi! dotyC/.) II najcl.;ściej obs/arów pogranicza etnicznego oraz \Ispólistnienia i wzajemnego odd/ialywania grup etniC/.nyeh, lagadnienie styku ludności polskicj i czeskiej na tcrenie Śląska CieszYI1skicgo przedstawi! prof Daniel Kadluhiec (Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, I iIi,1II ('ieS!} n ie I \\ rellTaeie / //Ictod%gii hadwI ku/tury /udowcj pogl'alllc::a, W oparci u o malerl,ti Llktogl'aliC/.n) slórmulOllal on interesujące wnioski tcoretyczne dotyczącc kultury pograniCla, 1)1' I.arisa Wachnina (Ukraina) wyglosila reICrat Kwestia kontaktów interetnicnyc/z 11' jo/k/o1'::1' a c::a,\ojJi,\'lIuJ .. /.ud", w którym analizowala wyst.;powanie polskich treści w f(llklorze ukrailiskim i lainteresOllanie tym zagadnieniem w "Ludzie", Prof. Irena Merkiene (Litwa) w rekracie f:u/rum Iudoll(l lI'i!Cli.ccv::llv 11' I p%w/c XX wieku zwróeila uwag~ na wplYllY polskie n,1 kultur.; tcgo rcgionu, W/ajemne przenikanie siQ kultur różnych grup etnicznych bylo równiej pr/c,imiolem reICratu dr Brigitte Biinisch-Brednich (Niemcy) Pl'ohlematvka / stall hadw/ Ilad CI\ i.II!IUi'I!I:!i/s!,(! II' Ilaucc luelluccUej, I'o/Ostalc t'eICt'atl dotyC/.} Iy rMnych zakresów i kierunków badaI1 etnologicznych w Polsce, I)r \JleCllslall ilopln (Katedra Etnologii Uniwersytetu WrocIawskiego) w reICracie Studia Ilad i,iI/furallil !udmlTlIli hlmj).\' II' elno!ogii po!skiei mówił o badaniach dawnych i konieczności Ill1lens} liktl\ldni,1 lIspólczesnych studiów etnologicznych nad kulturami europejskimi, Prof f'clcsa Kat'l\icka (Instytut Archeologii i Ftnologii UMK) w swym reICraeie Ftn%gicne h(}(!ania nod regionelli Vn jJI'::,l'k!ad::ie 1'011101':::0 IVschodniego dokonala przeglądu badali na tym terenie I ,I(lrmulollala postulat) teoretyczne dotyczące regionalnych studióII etnologicznych, Prof Ij,lrhara Jj,lIielich (Katedra Ftnologii Uniwersytetu Wrocławskiego), w wystąpieniu /jadnnia nnd od:::I('::'! l sfwielll /lIdmlTIII \I' !'O!SCL' dokonaIa krytycznej analizy tych badali i postulowala ich pogl.;bicnic, Odmienne u,i.;cie zaprelentowal prof Ludvik Kunz (Czechy), który w rekracic .\j1ojl'::ellie :: ::Clt'lIąll':: 110 nml'occ.l'llą clnomlcyko!ogię polską, Progno:::a Itodwi cnko-jm!.I'kicit 11H'lIViljednak o typologii instrumentów smyczkowych. skool'dvnm['an.\'ch uzywanych przez clI:,kich tlluzvk(l\\ ludOllych i porównał.ie z występującymi w Polsce, C/II artą sekc,l<; tetllatyczną "Tożsamość etniczna i kontakty etniczne w badaniach ctnologlcznych i antJ'(lpołogicznyeh" prowadzi I prof Aleksander Posern-Zieliliski (instytut Itnologii i Antropologii Kulturowej UAM), I'ematyka referatów ob,iQla szeroki zakres zagadnieli ctniun\ ch, takich jak stereotypy etniczne. poczucie tożsamości i dystanse etniczne. proces} n,llodotll(lICZC ora; stosunki etniczne na pograniczach i w wyniku migraeji, Referaty te. uj1ol'zijdkollallc Igodnie zc swoją treścią. stworzyly trzy zespoły problemowe, Picl'Ilsz} I zespokllV objąl trzy wystąpienia poświQcone refleksji na temat dotychczasowych ,tudilllV c(nicmych, Ogólnego wprowadzenia do tematyki dostarczył referat prof. Aleksandra !'oscm-/ieliliskiego /'wiJ/cllwlyka clnicna w etnologii polskiej. Uzupelnieniem tego syntetyzuIdcego otllówienia byly wysl<\pienia dotyczące badali nad poszczególnymi grupami etnicznymi, !'wf Olga (joldberg-Mulkiewicz (izrael) w referacie ,~\viat, kl()ry pl':::esla/ islnieć', Refleksic nad �326 badaniem kultur)' Lydów po/skich przedstawiła istotne prohlemy 11,II'vtatu ,llltroptlloga /,mierzająccgo do rekonstrukcji obrazu kultury Środll\\'isk żydo\\skieh sprzed holocaustu, /mi:lnl II sposobie przedstawiania Cygana w piśmiennictwie polskim zapr..:zen\owal prof', I,eeh ',Iroz (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) II' rekracic () /ei//sll'illlt'iI. (\!!,lIill/ch 1I/IU,i lI'al~,wclt. iC d::iejów po::nawania Romów \\I Polsce, Drugi zespól stworzyły dwa referaty o tematyce etllohistm\l'l.I1ej, Imi..:r/ai,!ce do rekonstrukcji stosunków międzyetnic/nych, rówllież tych uksztaltO\lallyeh pr/c/ Illlgraej" na przelomie XIX i XX wieku, Prof. Roman Makarezuk (Ukraina) w r.:li:raci.: {'k/'lIilis/,o'/)()/s/(lc kOlllllkn elnoku/lu/'owe na ::iemiach Zachodniej Ukrainy \I' /iie/'lt'.ci!j (wierci .\'.\' \liekll lal"\SO\I ai proLL' ukrainizacJi Polaków, który dokonywal si.,: drogi] stopnio\\'cj akullllry/,acji i ils\'lllilaL'ji, I koki prof. l)usan Drljaca (Nowa Jugosławia) przcdstawil rd.:rat ;":Olll,t/,Il' "'IlicIl" ).!I//iCl'llkfJbo,i:niackie w /895 roku, w którym ukazal 1'01<;zachowania i przckS/t,dcdl elniClllości II I'roce'i-' adaptacJi grupy polskich migrantów do nOlvych warunków życi,) Wreszcic trlcci lestaw rderatów objął problematyk.,: II "p(IIClCSII\ch ,.,I()SUllkll\\ ":Iniun\ dl rozpatrywanych jako efekt ciążcnia doświadczell hlstoryel.l1ych i hie/'1C\ ch pr/eohrale;i ś\\ iadolllośei spoleclllej, Prof, Okh liryniw (Ukraina) \\' \\ 'st'lpiL'n iII f.:S::I<t/IIJiI'llIIl,' .Ii,' ,,-()lI()c::esnegu ila/'odu ukraińskiego, Aspekt eln%gicnv porus/yl /,an'm'no k\\'';Slle ogóiIlI '-tem":l'. LIne' związane z wymiarami, lonnami i źródłami nowoczesnego narodu, ,iak i I,ag:ldllienla hard/le',i konkrctnc, lącząee si~ z budowaniem nowej ukrailhkiq \o/samoścj II ralll,lch \\ l,h!lC~"t organizmu pa(lstwowego, Problematyką jednego z region')\\ Po"k, lal.;l;; .sIC prof. J)orlll~1 Simouides. która w referacie Górl1o,~/ą::a()' - grllj)a regionalna eT elniccnu' dokon,i1a \\ nikilllc',l analizy obszaru pogral1lcza, jakim jest Sląsk, Zwrócila uwag.;: IW to, Ie \\ Idkieh PiH,iścio\\\L'h obszarach spotykamy się z kulturowym synkretyzmem i wil'inkultui'PII llŚClą I I:lbiltl~1 Śll i:ld,,· moscią narodow<], ze zróżnicowanym poeZllcielll to:i.~alllości i spccyljCln~1 \\\iadnnJ<)ści" pogranicza, mocno zakorzenioną w przywiązaniu do \\y~oko \\alllr\'/(l\1 an\'Ch cech loka!ne',1 kultury, Problcmatyce stosunków mi~dzy grup'l mnicjsLOsciOll<l a sl'okudlSIII l'1II Ilarodo\\1 nI 11:\ poziomic lokalnym poświęcone by lo wystąpienie prof' Ewy NO\,iekiej (Instytut S,)Cjlllogil l'\\ I ROli/ jako swóJ ijC/ko ohcy, 'LbiorowoH: ROli/tlIli H' ,\:ll'iot/oll/u,I:ci ,Ipo/ec::n(),\:ci \lic/sklej, II któl\ 111 na podstawie własnych badań pokazała mechanizmy I()rmo\\ ,lilia si, stcreotypu Cyg'lIla oraz podsta\\'o\lc elementy tego stcreotypu, Sekcja ..ctniczna'" objęla istotne zagadnicniii sludió\\ elnic/llyeh, takie jak rekonSlrukc,iL' etnohistoryczne, analizy bie:i.ącyeh procesów etnicznych mai I'ellcksil' lIIetodologiellll' i nauk,,· znawczl' zwiąl.al1L: l badaniami etnicznymi, W ten sposób sckcja 1:1 IWlII ICl'd/il,1 1'\/.lC.s/LlC, że problematyka etniczna jest dla dzisiejszych prac etnologiCl.nyeh i antropologiull\ch ,iL'llil\ 111 Z centralnych i dynamicznie się rozwijających pól bada\\CI.\'ch, Scsja panelowa ..Etnologia we współczesnej I:uropie" - lIIoderator/\' prof. Konrad KI\stlln (Austria) i prof. ZofIa Sokolcwicz (Katedra Etnologii i ;\nlropologii Kultulll\\ei IIW) SIIll1I/\ LI możliwości dyskusji nad zadaniami etnologii i antropologii kullurowL',1 \\ rP/\1 lVI IlllnlU wspólczesnych problemów spolecmych i kulturowych IVjedlJou;\cej sit; ":urople Sprawozdanie z prac IV sekcjach i podsumo\\anie konkrencji pol'lc/ono I /'II11kllit;Cll'm uroczystości jubi kuszowych, Po przedstawieniu przez PI'I..:\\'odlliul\c'yciJ sc'kcj i \\ Y lJikóII pl,IL w tych sekcjach podsumowania całości obrad dokonal prof. Zbigni.:w .lasi.:\\icz, Sllllcrdzil pn, Ie' poważnym dorobkiem sekcji bylo slormulowallie lJowyeh pylaó hadalluych, synl..:t\T/nc' przedstawienic wiciu ważnych kierunków badall i próba ca!ośeicl\\ e,i oeelJ\ ,lalJlI elnoltlgii, /:1 szezególllą wartość konferencji uznalon jednak zaprczenl<l\\'lIIc II je.l Irakeie nlO:i.liIlP\Li i d'lżenia integracyjne: wzmocnienie poczucia ląeznośei z przcSI.lościq dysey plin\, odbicrlln~! .Illk" godny zainteresowania dorobek przeszlych pokoleil badaczy: Iepsz..: /\'(I/ul11ienl": l11i<;d/\ czlonkami szcroko pojr;tcgo środowiska etnologiczncgo. kt(lI'l.Y II n')żll\' spos(lb pnm ad;,] ,II L' pracc luh uC/L'stniczą w tym środowisku choćby tylko intcresuiqe sit; nllubllli l'liIlJ!ogie/nll11i, rozwijam] umiejętnosć porozumiewania sit; i wspólpracy / pr/,cdst<lll icicillllli dyscyplin pokrL'IInych: wreszcie zacieśnienic związków z etnologią i antropologi,\ kullurO\Il\ \\ IlJn\ch kralileh �327 i ;\\ lallll,,! kpnkrcncji. Prof. /.hignić\\' .lasi..:\\io. poc\zi.,:kowal organizatorom i \\'szystkul1 lU:l.cstnikom lJrouystości .iuhikuszo\\c z,amknąl prczes PTL dr hab, Zygmunt Kloduicki, CI."ŚC rćkral()\\ \\ yglos/Ouyeh w trakcie konferencji /Osl;!la .iuż opublikowana w.iubikuszo\\ \ eh lPll1ach 7X i 7() (tom angloj,,:zyczny) ..Ludu", [nne. w tym także rcf<:raty uczcstników I. zagranic\ ogloS/onc /,ostan;1 \\ nasl,,:pnych tomach tego c7,asopisma. Po.iawil)' si,,: .iuż pierws~c 'ipi',I\\ozdania I konll:rćnc·.ii. m. in, w ..i'iewskl1er ofthc AmericanAnthropologicai /\ssociation", (lrganiz,ac.ia konkrcnc.ii o tak sz:crokim zakresic Illożliwa byla dziyki wspólpracy Polskicgo 10\\ ar/\ st\\ a I,udo/.nawaćgo I. Komitctem Nauk Etnologicznych P,\N omz etnologicznymi plaL'()\\kaml uni\\l:r'iyteckimi i mluc;i1nymi, lwolanie konferencji nic mogłoby dojść do skutku hu \\sparci,1 Komitćtu Ilad,lIi Naukowych. Uniwersytetu Wrocla\\·ski..:go. Biblioteki I.akladu \;lIl1dO\\ego in!. (Jssoli(lskich. rvluz..:um Narodowego we Wrocławiu i wielu inn\ch inslytucJi, \;I.iislotnle.iSl,\ .leduak h\ I dlugotl'\\alv wysilek prezesa rTL dr. hab, lygmunta Klodniekiego i \\ ,p('ld/i,i1ajaccgo I n im I.espo!u. Prace wlożon.; w przygotowanie i przebieg kon kr..:n..:.ii i'O\\ Inn\ /a,,\\oco\\;,Ć \\ pr/.yszlych badaniach i dzialalności organizacyjne.i etnologii polski.;.i, l/'/adl'shl1l' Hrollis/all'a ,J/eAsam/er !JaranulI'ski, 'Lhigmf'lI' jasiell'ic::, KopcVllska-.JCI\l'orska, ,Inlla A.'{)\I'(I/ska- !.1!1I'ic/;u, l'osl!rn-'Lie/illski i-.lllll/YN/\IWllOWI·: SUvIINM~I[!M ..O WDROŻENIU »lALFCLŃ OCIIRONY KI:L Il il(,y TR/\J)YCY.lNI·:.I I LlIDOW[JI\ W KRA.lACII EUROPY CLNTRALi\'IJ I \VSCIIOJ)N 11':1". STRAŻNICE (MORA WY). 18-24 ClERWC/\ 1<)<)5 \~I c1\\ud/ie'tel pi'ltei (jcncr~i1nej Konferencji UNESCO w Paryżu. w dniu 15 listopada 1<)8<) roku, IH/\i.,:IO ,,/alecenia \\ sprawie ochrony kultury tradycy.inej i ludowej" I Dokument ten. !'r/c/.;;i/all\ pod ro/\\ ag,,: \\ szystk im krajom Ci~I()nkowskim lJ IESCO. przesiany I kolei przez /',,"ki Komitel do SpralI lJNESCO do Ministerstwa I':dukacji :'-Jarodowej i za pośredniet\\em \lini,ter'\\\;1 K\llllII'\' i S/tuki do \\ojewódzkich wydzia!ów kultury, nic mSIa! oc\nolOWan) \\ etnologlClnym śrllllO\\isku Il~lukowym. Przeszcc\1 w nas/ym kraju. również za sprawq poc\Sl<!\\ ()\\\ ch tranSI(lnnacj i. klóre \\'(')\\'(zas mialy miejsce. bez. więks/"ego ccha, Rozprowadzany. \\ nioupL'lnic \\iernYIll llulllaueniu. wśród czlonkuw CIOFF jako "Rekomendacja o ochronie iplklmu i ",tuki 11Ilhmei" pr/yuynil si,,: jcdynie do podj,,:cia dyskus.ii \II ME:'-J, Wzi,,:li \\ nich ud/ia!. ,)hok d/ial;\CI\ n,1 polu I(llkloru muzyc/l1ego i taneczl1<:go. również przcdst~l\\iciek I','!skiego To\\ar/) st\\a I,udo/n<l\\czego i liczni regionaliści, Dyskus.ie zakoliczyly si,,: sl(mnulo\\;lI1iem IX/C/. rvlU\ "decdl u\\zgl,,:dnićnia \\. progmmach szkolnych prohlemalyki regionalnej, \\ I\nl [('l\\nlci sznoko powte.i kultury tradycy.ine.i i ludowe.i. \\' I(\\i..:tnin ! IN) r. [INES( '( l. już po rai drugi. zwróci lo sic,: do Polskiego Komitctu ds, I \I,SCO I pn)śh;! o opracowanie odpowiedzi na obsz.erną ankid,,: dotycz,jcą realizacji ,,/alec';li" \\ n;ISZ)III kraju, Ankicta miala być wląC/.ona do matcrialu p,lIistw regionu i slużyc .lako poclst,l\\a d) skUSIi na s..:minariulll mi\'dzynill'lldowym organizowanym przez czeskie Ministerstwo Kultury i Komitet ds. l:, ES( 'O Pi,,:ciostronicowq odpowiedź na ankictę pr/ygoto\\al J)epartament l'po\\:<I.cchniania Kulllll'Y l\'IKiSz, zaś na seminarium. które odbylo si,,: \V dniach 18-24 C/.el'\\ca I'.l'):' 1' •• \\ Stra/l1icach na Morawach. Ministerstwo delegowalo niżej podpisaną \\. selllinariunl ,,() \\drożcniu »/aleceli ochrony kultury tradycyjnej i ludowej« w krajach LlIIllpU Ccntralnej i WscllOdniej" \\I.i,,:li udzial specjaliści z 13 krajów reprczenluj'lcy: Bialoruś. l ;1"1.lt.':-';11~1Il1 dll"Ulllt.:lltll 1,...:\,.1111(' I . tl1Ikl(lrlL' lr;lll\ciil ll<lU\.:il\\;! \\ \\l:rsji 1l'~() I\ralll i lliszpi:u',.skiej .,culture traditioneJlc jest o ,.kulturze tradycyjnej i folklorze", fra11cuskiej lI1\lW<I ct populaire" \\' \\'er:-;ji ;1Il~iclskll'.1 \\' wersji roSyjSkh.:j \\'~'I;:lc/l1ic o �32X Bułgaric;. Estonię, Litwę, PolskC;. Republikę Czeską. RUl11unię. Rosję. SIO\\ację. Slo\lcnlę, Ukraine; i We;gry, Nie było. z wyjątkiel11 Słowenii. przedstawicieli kraj(m h, .Iugosi<1II ii, i\lbanii, ani Grecji ~, W seminarium wzie;li także udział przedstal\icick lJNLSC<): iJilision des ans CI ,k la vie culturelle (Dimitri Koundjouba z Paryża) oraz Cenll'e pour la cullurc Iradilionellc (I-:eTC I zlokalizowanego w Budapeszcie (L. Feldfbldi). jak również czeskiego i\linistersll\a KultulI (Mihal Beneś). Ponadto na seminarium obecni hyli obscrwalor/\ / C IOFF / ;\w,tl'ii, (ilU/Ii, Niemiec. Moldawii. Polski. Republiki Czeskicj i Słollacji, Na pr/ellodnicz'lcego ohlad /ehl,1I11 wybrali kierownika Katedry Folklorystyki Uniwersytetu II' Budapes/eie pro!'. ViiIlIosa \'oigl'l. na jego zastępct( dr Milę Santovą z Instytutu Folkloru IV Solii. sekrclar/cnl /(lst,iI dr .I .Iancal z Ustavu Lidovej Kultury w Czechach " Po właściwych dla takich imprez zagajcniac!l. częsć l11ervtoryczn" seminarlul11 ]'(l/poC/:iI referat dr. .I. .lancara. w którym zostaly podsumowanc wyniki an!-.i"ty lINI:S( '0, Z przcsłanych informacji można się było dowied/icl:. /,c ../alceenia" I :'\I:S('() II II ie'llI krajach zostały opublikowane w wydawnictwach etnograficznych luh !(llklorlstyon: ch. Ponadl'l Il'iększość z nich siara się je również. realizować w swcj politycc kulluralnej.iednakle IISlI sIki" odczuwają trudności linansowc i skutki zmian organizacyjnych zl\'i,vanych / Okrcscm Ir:lllSltll'macji ustrojowych. We wszystkich krajach istniej,! instytucjc i organi/acje dziala!,!ce 11<1l/l'C! kultury tradycyjnej. brak jednak na ogól centralnei koordynacji tych ptlC/: n'1I1. 'v\ (·I.cehaeh istnieje takie centrum IV Strażnicach. na Litwie utworzono Centrum Kultury NilrodOlI'Cj. 11:1 W"grzech Instytut Kultury. w Rosji nadal dziala Centrum Ftllkloru. '1"'lkO J:Qtlni,L Lil\\a i R",jil mają zalceane przez UNESCO narodowe rady folkloru. W innych kraj<leh pelI n'l rolę kiH'Idynującą pelnią odpowiednie placówki w strukturzc ministerialncJ (SIO\lacja. Polsb) i II sil'cI regionalnych domów kultury oraz rady naukowe działającc IJl'/.y inslltuCjaCh nauk,,\\ \ ch (Bulgaria. We;gry, Slowenia). Wc wszystkich krajach obserwuje siC; niedostatek ccntr,i1nlch rCJL'stróII plaul\\ ck dzialających na polu ochrony kultury tradycyjnel oraz kalalog'\w /biorów. ()dciu\\'a się r(l\\nlc/ brak bibliografii regionalnych. Pomimo wszystkich trudności wielość test iwali ł(llklorystycznych (II C/: m IIiem;t1i1 /,,,III~I' krajowych organizacji ClOFF). jak również bogate archiwa lólklol}stlC/IIC'. ";11iildC/II () II m. iż folklor nadal odgrywa znaczącą role; w życiu kulturalnym . .Icdnoezl''';niclcdnilk slgllali/oll;]]l" trudności z upowszechnianiem kullury tradycyjnej pr/,cz medi,L /\llavC/a Iclcll i/W. \\. II m kontekście z aprobatą odnotowano utworzenic w Polskim Radiu CelllJllm 1vlu/\ ki 1.lldil\\Cj W sprawozdaniu generalnym z zadowolcniem odnotowano rÓllnicj brak of,'raniC/cll \\ iiIkil" sic dostępu do zbiorów oraz brak presji ideologiczncj . .IcdnoC/e";nic /aUI\iljoIHL ii lil: l mili,' chyba uwagi przywiązuje sie; do regulacji prawnych oclnoS/'lcych si" do tll(\rcy lud(l\\cgo. pr/\ jednoczesnej ochronie zbiorów. archiwów. praw autorskich praCOII nik,-)\\ nauki i kuliul': orill organizatorów spektakli. W niektórych przypadkach istnici'lcc pr/,epis) prallnc nic sq rcspektc" wane z powodu braku środków finansowych. a zakoliczenie podsumowania stwierdzono. je istnicj'lcc rtl/II'inictc konl<lkl\ llllCd/1 n<lI,I' dowe dotyczące bada"l i wymiany. cz.,:sto nic bazuj'l na 1ll1l0lvach micdzYllilrtldoll I·ch. 1\ Iko nIl dwustronnych lub indywidualnych kontaktach. Raport generalny uzupełniły wystąpienia reprczelllanl')\\' !ws/czególll\ ch krajó\\ I tOIl ar/I. sząca im ożywiona dyskusja. W obszernych wypowiedziach podnos/.llno pricdc \I'Si': stkim pozylywne funkcjonowanie ..Zalcceń". które podkreślaj,! /Ilaczcnie kultur: Ir;ldyc:jncj d/;] ksztallowan ia tożsamości narodowej (wypowicdzi rcprczcntmllóII" bton i i. I.it \I:. SIOII liC11. lJkrainy) czy podejmuj'l problcm ochrony dziedzictwa kullurowcgo mnicjs/o";ei (RoSI,L \\cgll. Czcchy). Za równic istotne uznano podtrzymywani c /anikaj'lccj kultur: traili cl:inei II ,)broni,' Alhallla nic utrzymuje kontaktów dyplomatycznych z UNFSCO, I<I~ (;rccj;IIlH..' rilt~ liktl\\;dd .J"h:ccn' -; W tym miejscu lllOLna zallwai.yć. że lIa I.) dckgalów OSll\ill bylo praco" llll\illlll naukn\\ \ Jill. pu/{I...• la" ch prClcowl1il:y 11lIllislcrstw, urzl.(dów ochrony labylkó\v c.r.y domów kultur~' ~ Tu warto przypolllllicc lrad)'c.i~ kr;)jów baltyckich 'J,.! F~I{lllil do arclll\\ \llll \\ 1<11.:1.<1 .... 11; nh\"''l:lll~ [tl\\ I1ll·/ folkloryslycZl1C pochodnłcc z Illiast :! pletli! Ill,ll~r l.' i<' �pried unilikm:ją kulIuroIlA zjcdnou.onej popar1l' autorytetcm (!NESCO. wobec Europy. częstego czy wreszcie podkreślanie jej znaczcnia. braku szcrszego I.aintercsowania kulturą trad} c}jn" i ludol\'l II ogóle (Słowenia). [)ui(l mic'jsca II dyskusji zaorała sprawa międzynarodowej kompatybilności krajowych SI ,ten1(')\\ inlllrlllacj i. z uym wiąże siO; potrzeba opracowania spójnej klasyfikacj i i standaryzacj i pou} n:lIi dokulllentacyjnych. W tym celu U ESCO powołało IV Budapeszcie Europejskie CćlltrlIlll Kultury Tradycyjnej. które ma na celu gromadzenie i rozprowadzanie IVszclkich informaCJi na temat ochron). badali oral: archiwi/.acji danych związanych z kulturą tradycyjną i lolklorćlll '. I dUl:ym I:ainlćresowanielll spotkał si,,: reICrat na temat powstałych w Polsce baz danych ;/ 1l'.id/ićd/in}. jak równici. informacje o przygotowywaniu przy Ministerstwie Kultury w RUlllunii i\arodom:go Centrum Inłllrmacji o Sztuce Ludowej oraz o Bazie Danych o Autentycznym "olklor/e Bałkańskim znajduj'lcej sit,: w Sofii czy o Baltyckim Instytucie folkloru w Lorwie. l'r/edSl,1\1 iciel niemieckicgo CIOfF zwrócił uwagę na potrzebę stworzcnia centralnej vidcotcki (lra/ cClllralllc'WI SI Slćl11l1occny festiwali folklorystycznych. Vvv}'c} ,kkgaci byli zgodni co do tcgo. ie istnieją znaczne oraki w zakresie edukacji llllodego pokoleni:! Alii etnografia. ani folklorystyka nic są przewidziane jako osobny przedmiot II \ kl:ldoll y II pr(}gramach powszechncgo nauczania. Jedynie w niektórych krajach folklor jest \I \ klad,lny II s/kolach artystycznych ('. W trakcie dyskusji polski reprezentant CIOFF poin!lll1110\1al Slcl'zej Icbrall) ch o zaleceniach MEN-u. SlllIacio; II zakresic upowszechniania kultury tradycyjnej utrudnia brak rozwiniętej infrastruktun. pk rt"llnici powszechnie wyst9pujące trudności IV nawiązaniu kontaktów z mediami puhlion' mi. 1\I'ak jcsl lak/c inlormacji o ich zbiorach. Zainteresowanie wzbudzi la lviadomość (l oes~im I ideo-programie rejestracji taóców ludowych oraz o podoonym programie polskim. Islotne miejsce \I dyskusji zajęla potr/.cba opracowania odpowiedniego kodeksu etyczncgo ckkbruj;lcego poszanowanie dla ~ullury tradycyjnej i ludowej oraz sugestia. aby ..zaleceniom" nadać !llrm9 pOII"Sleehnie ooowiązuj'lcej ..Konwencji·'. podobnej do tej. jaka chroni zabytki mCl1erialne i pr/yrod9 '. Niezależnie od decy/ji IV lej mierze postulowano dopracowanic międzynamdo\\\ch instrumentóII prawnych odnoszących siy do ochrony kullury tradycyjnej i ludowej . .ic.J do~ull1cntacj i i bad:lIi. Pr/clbwII'icic! lJ 'ESCO wyrazilopinio;, żc wobcc ograniczonych środków utrudniających '/crl,~ic prllll'adzcnic nowych oadali. należałoby może skoncentrować wysiłki na ochronie jui po,iac!an} ch matcrialóll. a wio;c szczególną uwagę poświęcić archiwom. CiI()\\ ne. II'ymienione wyżej wqtki dyskusji. zostały zawarte w kOlkowej uchwale seminarium. pr/cka7.ancj la pośrednictlvem komitetu czeskiego władzom UNESCO oraz za pośrednictwem dekgal<')\\" IIs/.yslkim krajowym komitetom do spraw UNESCO"' \\' trakcie seminarium uczcstnicy olrzymali wszystkie sprawozdania krajowe. raporty zoiorcze i uchllal} . Organi/.ator/y zapewnili lei symultaniczny przekład obrad: francusko-angielski. angielsko-rr;lIlcuski or;u czeski. Ponadto uczestnicy mieli okazję do zwiedzenia miejscowego ,kansenu ortll mogli zobaczyć program dwóch folklorystycznych zespołów pieśni i talka. \\"ICSlCIC organilatorz) zorg'lI1izowali dwie wycieczki: do centrum kulturowego w Velehradzie I do llhclskicgo Ilrodu, gdzie zwiedzono muzeum poświęcone J. A. Komellskiemu oraz ludowym In.stlumentom mUlycmyl1l. Tam tei odbył Si9 koncert oallad i muzyki morawskiej. Niektórzy :-IL'I Ilillill"l 1I1li nic pl/C\vidywal dyskusji Ilad programem działania tego Centrum. W dyskusjach kllll1arO\vyciJ ,\11'11\\P~l.'lco dn llloi.liwości realizacji bardzo szeroko zaplanowanego programu jego dzialat'L ,. \\\J()d ltlł()IIIIOlC.Ji o IIJ1(.:.ial~'\\';lCh Ilarodowych znalazła się ciekawa infonnacja o utworzeniu muzeów kultury Romów lIa \\· •..;.~rL\.'(h l \\ C/\.'dl<lch Prl.! lworzcniu Jlluzeum czeskiego osobliwością organizacyjną byl udział przedstawicieli -;pl!kc/'l1l''';CI I<PIlIÓ\\ Illlcfl'SlIJi\t.:i1 hyła leI. informacja o uruchomieniu na Słowacji specjalnego ~ralłtll 1l(l7\Vancgo .. Pro -';Ilnaqlllil·· ptl~\\Ii,.:«()lIq!O Illl~d/y 11l1l)'lIli badaniu kullury tradycyjnej. ~ v.." l~ III IllltlSCtl pr/cuSlilwiCll'I lJNFSCO wy.lasnil zebranym różnicę prawną między dobrowolnie reali;:ow£lnvllli .IdILcC:lIIC1I1U·" .. Kollwelll".!;'·· pows/cclulIe ohowi{\zującą. sląd trudniejszą do zaakceptowania przez wszyslkic k;-aje PII)tJlllll \',\ I d/illli) \\ ,.Jhlllh.O\\skH: s kllplL \l;lfl.:naly I.(l:'lal\" / SCllllllanlllll I.dq)tllHl\V;lIlC \\ /()~laly przckazam; także do Działu Upowszechnienia Kultury \V Millislerstwie (brudku DokulllcntaCJi linlonnacji Elnograficznej PTL \V Lodzi. Kultury i Sztllki, �330 z uczestników zostali też na Międzynarodowym się w dziel] po Zakor'lczeniu seminarium. ,.EKOLOGIA I FOLKLOR". DRUGA Festiwalu hllklor)styull) MIl~J)ZYNAR()J)OW;\ LÓOŻ. 3-(l CZLR WC/\ III ro/poC/\Il'l.I'!c: Jl1 kONII.RI:NCl\. 1')')4 W dniach 3-6 czerwca 1994 roku w Lodzi odbyla się druga edycja :vlięd/\narodollc.i Konferencji "Ecology and Folklore". Konfcn:ncję organizowal Zaklad lolklorystyki 1'1'/1 Katedrze Wychowania Muzycznego Wydziału Nauk o Wychowaniu IJnilrcrsl tclli I.ód/.kic~() Komisarzem naukowym mialy miejsce IV nowym konferencji hyła prof dr hab, Violetta uniwersyteckim Centrum Konkrencyjn)111 Kril\lczyk-Wasile\\·ska. prl) ul. RogO\lskicl Obradl 2(,. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny .. kj celem hylo ..\I'lucnie si, do ogólnc.i naukowej dyskusji na tematy ekologiczne. Jako zalożenie przyj,lo lIskazanic pr/elbla\\ icici()1ll różnych dziedzin naukowych, zajmujących się Iq prohlematyką iż 1(,lklor . ro/ullli,lIly "I'll'!. n;,s jako hezpośrednia forma przckazu trcści kultury oraz ekspresja Ibiorlll\cgo ś\\iatopogl"dli może stać się źródłcm poznania stanu świadomości ekologil'!.ncj WSP(·'!c/.esllcgo SpOicC/Clistll'!. Problematyka konferencji skupiala się na dwóeh podstawowych lagadnieniach· I. Folklor jako źródło wiedzy na temat świadomości ekologicznej \\sp,·)iCl.esllcgo 'pOICClCII,t \\ a. 2. Wspólczesne zagrożenia ekologiczne a ohraz kultury. Wokół tych generalnych zagadnień poddano d)skusii nast,pująec. hardziej ,/ueg,·,it)\\C problcmy: I. Kulturowe konsekwencje degradacji środowiska naturalnego 2, 3. 4. 5. Współczesne katastrofy i choroby cywilizacyjne Spoleczne i kulturowe aspekty choroby AIDS Problematyka relacji czlowiek - natura - kultura Odzwierciedlenie powyższych zjawisk kulturowych XX wieku Ill' IIsp(\luesllInl 1()lklool' Problematyka drugiej edycji konferencji zainteresowala nauk()\vc(l\\ I IVll'lu kr;IJ()\\ I.UWl" i świata między innymi z Chorwacji, Jugoslawii, Wielkiej Brytanii. (in:eji. Rosji, LOI\\\. '\iemicl' i Norwegii, a także z Kanady, Stanów Zjednoczonych i Peru. Uczestników konferencji powitaly wladze Uniwersytetu Lód/kiego IV osobach prorekwra prof. dr. hab. Grzegorza Malinowskiego oraz Dziekana Wydziału Nauk o WyclHlIIaniu. pro/. dr hab. Ewy Marynowicz-Hetki. W imieniu organizatorć)\\ powitala go~ej i wyglosi la reICrat in::uguracyjny prof. dr hab. Violetta Krawczyk- Wasilewska - kierownik Katedr: WycilO\\ ,lilia \,Iu/I <:1- nego i Zakładu Folklorystyki UL. Nawiązala ona do pierlls/ej edYcji konlCrcneji. klóril odb: la 'I,· w 1992 roku i do powstałej wtedy idei cyklicznych spotkali poślli,,:cOllyciJ telllu 1l'111i1!OIl' Zaznaczyła, iż współczesne antropologiczne podejście do I(llkloru po/\\alil go trakt()\I<I( pk" bezpośrednią formę komunikowania si.,: ludzi w obrębie ekspresję indywidualncgo i zbiorowego światopoglądu. wlasnej kultur) i JednoC/eśllic .j:lk" .kdllOucśn ie to podejścic PO/\\ ill,1 traktować folklor jako źródło popularnej wiedzy () aktualnych probkmach IIsp(,lc/csnl'go ŚII iaw i ludzkiego życia. W obrębie problemów obecnie nurtujących spoleCZl'liSllla Jest /ilgrO/l'nf,' naturalnego środowiska oraz współczesne choroby i katastrof)' Utratil bl'Lpośrcdllic:go konlakw z naturą wplywa na pogorszenie się jakości i,ycia jednostek i /bioroml~ci. a rodzaca ,IC świadomość tego zjawiska wyraża się we współczesnym folklorze. W pierwszym dniu obrad mieliśmy możliwość wysłuchania reICrat{m prof dr. (jerald;, Pociusa (Folklore and Ethnology. Some Generlil Problems), który pOluS/yl g!(l\\ ne zagadnienia związków między człowiekiem, jego kulturą wyrażaną w folkloriC larÓ\\IlO tradycyjnym. J:lk �3~1 i \I SP(·JiLlcsllym. ,I otauającym go środowiskiem Ilaturalllym. Dużą C;':ySC pracy pOŚII iycil II spólucsn)'m postawom i zachowaniom proekologicznym oraz roli folkloru w ich kreowaniu. Rckratl Rachel Frccman (!"orl' and /.and l.iasollS: n-aditional ;lvfan//"and Relatir)/1ship on the Isic ol I.ewis (/Jul 7/li'ir ['ositi<m in thc Contemporary Community) oraz prof. dr Ircny I~uk<lll skic.j-I·lmeliskie.l (llIe I )egradatioll of the Natural /~nvironll1ent at the Upper Silesia as a Sliurce lij ('lIltllml haditioll ({nd Folklore) poświycone były problematycc tradycyjnych spolcczIlO~ci lokalnych. nl/llych ohs/arów kulturowych i ich odniesieniom do najbliższcgo środowiska Ilatllralllcgo i kulturowego. \\" LIasie scsji popniudninwcj zapraenlOwane ;.:oswly dwa rclCraty poka;.:uj<lce współczesne ;.'nlpl· regionalnc i narodO\\c II' proccsie przemian. Referat dr. Lucjana Cieślaka (Ecology and {-()It. .'llIsic). \l/.hogacony prezcntacją filmu video dol)'e/.yl współczesncj obrzydowości weselnej \I rc;.'iollie 1<lIIid.im l kolei dr Zdenka Weber poświ.,:cila swój relerat (Far .from Ihe (VI' BilI {let'!' ill the {ferm) kultur/c emigrantów chorwackich wiemczech. \\. ll'lst.,:pn)'m dniu konlCrencji przedstawione referaty dotyezyly współczesnej relacji U!OII iek Ilatura i jej kullllrowych konsekwencji. W wystąpieniu prof. dr Anny Papamichael l( 'lilllllllill (;rolllllls />el\I'eell Folklor and Fcology) oraz Valdisa l3istersa i Very Slinko (/Vatllre <l1Ir!ClIlllIre 1'·lIvirollll/en!. lówards InlerdisClj.JIinarity in lónvironmental Education) poruszono p!uhlclll kOllieczllości pnmad/enia interdyscyplinarnych badall nad kulturowymi Iwiązkami ulull ieb I natur'l oral wykor/ystania ich wyników w edukacji środowiskowej. Z koki prof. dr kill. Violetla Krawc/.:-l- Wasikwska (lllllareness of the Fears at the End of 20th Cenlurv) i dr \'Iarcin Piotrowski (ClIltural f?esult.l' of Chernobyl Disaster) mówili o kulturowym zjawisku ..slIladomości strachu". jego przyczynach i odzwierciedleniu w folklorzc. 'i-:sja popoludniowa drugiego swdolliskOlvcj. W wystąpieniu Marii dnia obrad poświ~cona była problematyce edukacji l.ukowskiej (Ecology as Ihe Contemporarv A1vth) poddano kr:- 1:-c-: treści edukacj i środowiskowej rozpowszechnianc przez nierządowe organizacje -:kologiu.llC. Rekrat Violetty Przercmbskicj (Musical FolklOl'e in the Environmental f-;ducatioJl) 1\1";1/ I praenlacj'l lilmu video poświ.,:cony byl polskim alternatywnym metodom edukacji mU/yuno-środlllliskowcj .. / kolei Joachim Rudzki w swoim referacic (£colof!,ical Folk Toys) m,"11il <l wli tradycyine.i drcwnianej zabawki ludowej we wstępnej edukacji środowiskowcj. lr/eci cilieli obrad wypelnily dwa referaty o wyraźnym charakter/e filologicznym. Pierwszy I 111Ch. \lygloslOny pr/e/ prof dr Loję Karanovic (!l{vthology of Plants in Serhian Lyric Folk Poon) dot)'Clvi magic/ncj i mitycznej roli roślin w ludowej poezji scrbskiej. Drugi. prof. dr. Dcmcniosa Koulroubasa. pr/edslawial rośliny jako mitologicznych bohaterów w klasycznej pnc!ji lacillskicj. S-:sję popołudniową tego dnia laj.,:la podsumowująca dyskusja. którą prowadlila prn" dr luia Karanovic. Jednym z podstawowych wniosków. jaki pojawil się w toku d~sku'.ii. hylo stwicrd/.enie. ii: rói:nnrodność zaprezcntowanych releratów wynikala z wiciości I nicjcdno/naczllości rO/.umienia delinicji ekologii. I tak czc;.ść wystąpicń ujawniala rozumienie biologiuncj dclinicji ekologii jako nauki badającej wzajemne związki między organizmami II :-·mi. inna I. kolei la punkt wyjścia przyi.,:ła pojęcie .,ekologii ludzkicf'. W pozostalej c;~c;.ści glosóII uj<lllllilo si.,: tr/ecic. tworzące sic;. pojycie ekologii jako ideologii. wynikających I. nicj pUSl;l11 I /acilOwali Oril! treści edukacyjnych. Wyniki ohrad II Mi.,:d/ynarodowcj KonJerencji "Ekologia i Folklor" zostaną opublikowane l'. odd/i-:ln)'m. pokonlCrenc:-jnym wydawnictwie. dzięki pomocy finansowej Komitetu Badali I~ "aukOlI ych. Maria I'ioletta I.lIkowska Pr::erernbska �SESJA POPULARNO-NAUKOWA - ..ORr;DOWNłCZKO W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ". KRAKÓW. Sesję organizował Krakowski Etnograficzne w Krakowie. Oddział Polskicgo Towarz) NAS/A KliLT M,\TKł 1\0/1 24 l'/\iD/II:RNIK/\ 1l)')5 Sllla I,ut/oznalluego Kult Maryi - Matki Boga począł się rozwijać od soboru II 1':lóie II .+:; gólności od soboru trydenckiego (1 '\4'\-1 '\63). Na ziemiach polskich kuli ten od zarania chrześcijańslwa i rozwinąl się tak. 7.C śmialo m07na pOll inlzieć. polskicj religijności. Krótki zarys Ku/tli Matki Bo:':ej w Po/see przedstawiła na wSI.,:pie !\nna I \'lIlzeulll I roku. a II S/uepojallil SI": nic'mal ii', jest knomenc'lll Spiss zaznaua,i<lc. że tematyka sesji będzie dotyczyć zjawisk występujących nie tylko II chlojlskiej kullurze, i IV plebejskiej. nieoficjalnej. masowej. Jedną b(micm z pot/stawml) ch kategorii kon\lytuuiąc\ polską kulturę typu ludowego jest religijność. ale ch Rozważając rolę kultu Matki Bożej w kultlll'ze lut/owej należy \i.,: Odll olać do ..ohra/u ~II Ii,ta. jakim Illamy do czynienia w kulturze chłopskiej w drugiej poiowie X IX I na !10u;llku XX wi<::ku. który uksztaltowal się w wyniku wi<::!owickowego wspólistnienia i konrronlaeii ŚII ialojloglądu wyniesionego z czasów przedchrześcijallskieh z doktryn;j cłll'z,eści.Jal·lsk;,". Szcz.egl·,lna nlla pośredniczki. jaka przypadla Matce Boskiej. wiąże się I ..I~lklem el.,:stego umiejsC:l\\ianiaicl I. postaci w mitycznym czasie pocz'ltku i przypisania jcj funkcji kreaCyJnych. pomocnIch pr/I stworzeniu świata". Rozważania te znałazły sil,: w rcICracie Małgorzat) 1.Jles/kiewic/. pl. f.Ut/UlI c aspekty kll/Ill Matki Boskiej. która widzi trojako lilllkcjc kultu: I. iniejacyjno-plodnoseim\a, sprowadzającą się do wpływu na powstawanic życia, 2. macierz.yilsko-opieklll']czą co oznaCl;' troskI,: o rozwój życia i zabezpieczenia się przed chorobami. l. ilmkeja ochroniw. a \\ lćC chronicnie człowieka przed karą Boga i wyjednywanie łask u Niego Funkcjolll 1\111. kt(lre ,ie wzajemnie przenikają, a naIVet częściowo pokrywają, przypisanc Sil określone d/,ialania \1 iern\ch. np. umieszczanie wizerunków Matki Boskiej w pobliżu wód. i.ródel (Iloda Jest !H>śnikic'll1 plodności). wznoszenie kapliczek na granicy posesji lub wsi. zawieszanie ich na dr/e\1 ić lub obsadzanie drzewami. najczęściej lipami. rozpoczynanić pracy 1\, środ<; lub sobolę tj, II dni poświęcone Matce Boskiej. Wyraźne są leż związki kultu z przyrodą magi;l Iecznic/;! i II ogóle z magią pozytywną. np. gromnica poświęcona w dzieil MaIki Boskićj (iromniuncj odp.,:d/a gromy itd. Wywody swe rcterentka poparła seri'l wspólcześnic \Iykonanyeh lillograJii k;lpliCld. kaplic i oltarzy z wizerunkiem cudownej Matki Boskiej. niektóre z nich I okoliClnościoll \111 wystrojem. Urszula po/skiego Janicka-Krzywda Podkarpacia) (Sposób stwierdziła. IJr::edstalt'ianill iż postać Matki Morki Boskiej !iu:':c/ II pr/elblawi;lIla ju/Um'::/! jesl ,\/IJIlIi! li! \1 1(llklor/ć IV dwojaki sposób. Z jednej strony jako zwyczajna kobicta. pn1ll ad/;\C:I \llasne go\pOdarSll\ t) w realiach znanych mieszkmlcom górskich wsi. której nieobce Sil trudy i klopoly ziemskie. a n.twet gniew Uak w tej pełnej swoistego humoru opowicści kićdy to Maika Hoska ..tr/ds", II g.,:bc" niedobrą macochę, co sieroty bila). MacicrzYllstwo Matki Boskiej jesl tu pojmO\lane na spo,ób ziemski. Z drugiej strony jako Bogurodzica. Matka Boga. Królml a licba i /iemi. która pr/\ b\\I;1 \V otoczeniu aniołów. a towarzyszy Jej 11'011 kwiatów i kadzidla. Jej "'ygląd jesl laki j;lk 11;1 znanych mieszkmlcom wsi wizerunkach Maryi. Te oha sposoby wid/enia i pojn]O\I;lnl;1 Mat~i Boskiej. która nie tylko opiekuje sil,: wiernymi, ale napomina grzeslllych. lIydaje Im polecenia, karze. nie wykluczają się nawzajem. a często współistnieją. Są bowiem pr/.ejallem didlogtl sacrum-profimum, w każdej istocie a nie antagonizmu. "Jeśli dostrzcgam)' boskiej i jest świadectwem przeciwie!lstw dwoistość istniejących lo dlalegl). że jail'! się on<l \V kaniej religii" W chrześcijańskiej interpretacji życia człowiek jest w<;dnl\\ccm. pielgrzymcm. /WIJW WIWr Pielgrzymowanie jest stare jak kult religijny, jest określoną formą nahożct'Jsl wa, Pielgrzyml)\\ an Ie daje oczyszczenie przez ofiarę z własnego trudu wl,:drowania. wyprasz<l i starHlII i lI'OIUIll �Ildzi~'Czności za juz doznanc laski i cuda. Wbrew obiegowym opiniom, iż urbani;acja i II) soki swpiel) cVllilizacji spo!LCleilstw pr;yClyni się do zaniku pielgrzymek, obserwuje si.,: obecnie II luropic. jak i na ealym świecie gwaltowny rozwój migracji pielgrzymkowyeh. Na szczególnq UlI al!": zasluguje cześć oddawana Maryi w sanktuariach jej poświęconych. W Polsce mamy okolo :'00 sanktuari(l\\ pielgrzymkowych. Dominują sanktuaria maryjne, okolo 430. z czego ponad 130 lo '~II11-:tuaria. II I-:tórych znajduj'l si.,: I-:oronowane wizerunki Matki Bożej. Glówny jednal-: nurt p~tlnlcllla poisl-:iego I-:ieruje si.,: już w XV wieku ku Jasnej Górze. W ostatnich latach przybywa do ,anktuarium Jasnogórskiego każdego roku przeszlo 100 pieszych pielgrzymek. () fenomenie Illclgrzl mek maryjnych mówil znawca tematu dr O. Zachariasz Jabloilski z zakonu 00. Paulinóll na Skalce II KrakOII ie II relCracie pl. I'ielgr:::ymki pr:::ejawem kllltll mmyjnego. Trudno wyczerpać II lal-: I-:n"ll-:im wysl<\pieniu tal-: duży temat dlatego też O, Zachariasz skupi I si.,: na scharaklerl ZOIl aniu plelgrzvmek. ich ilości. stanu liczebnego. socjalnego, miejsc i tras w ci'LgU dziejów podkre.~ial~lc ze ruch pątniczy pelnilważną roi.,: integracyjną Integracja ta dokonywaIa się wokól I-:ullu \1aryi. I-:tórv niósl zarazem treści patriotyczne, kształtując etos narodowy. Szczególną UlI ag.,: relCrent pO~I\i.,:cil związkom Jasnej Góry z Krakowem omawiając szerzej pieszq pielgrzlml-:.,: hal-:owsl-:ą ze Skalki IV Krakowie na Jasną Gór.,:. liczącą 14 lat (po raz pierwszy IllSzla II I'JXI robi) Pielgrzymowanie z Maryją. jak podkreślał referent dokonuje si.,: szlakami polsl-:leJ- rodZimej duchowości maryjnej. Jest to polska droga do nowego IOOO-lecia. droga zalI lerzenl~l Maryi. kt(,ra ma inspirować nową ewangelizację i uksztaltować duchowość maryjną II nOlI eJ pcrspel-:tYII ie nadchodzących czasów, '\aZII I obraz(l\\ i sanl-:tuariów maryjnych wywodzą się najczęściej z nazwy miejscowości. II I-:t")\'(:Jznajdujc si.,: sanUuarium czy kościół z cudownym wizerunkiem Matki Boskiej. Drugi ulon t) tulu czy nazwy obraz.u Matki Boskiej. odnoszący się do przestrzeni geograticznej, wiąże SI": naj ściślej z pielgrzymkami do sanktuariów i ma charakter fenomenu kulturowego o dlugim lIII aniu ()bserwując dzieje sanktuariów widzimy. iż jedne żyją. rozwijają si.,:, inne gasną. a jeszzc Inne CICSZ'1si.,: lokaln'l slawą () tych zjawiskach mówiła na przykładzie kultu Matki Boskiej l~unOlI icckicJ oraz I,ezajsl-:iej i\!Lksandra Jacher-Tyszkowa w referacie KlIlt Matki Boskiej 1'"'!101l/Cel"C; / !.c::o/-\klej. Legenda glosi. je rzeźb.,: Matki Boskiej Tarnowicckiej. pochodzącą z .\111 Ilieku. przywic/li do Jasła w 1400 roku 0.0, Karmelici z Węgier. Badania historyków 'Jl Ul-:I natomiast dOlviodly. że rzc/,ba pochodzi z warsztatu krakowskiego z XV lub pierwszej pol(lIIy XVI wiel-:u Pielgrzyml-:i do Jasła. do kościoła 0.0. Karmelitów. gdzie się znajdowala Cl!dOl\ na ligurb. a od 17X'J roku po spaleniu się I-:ościoła do wsi Tarnowiec pod Jasłem, ściągały ludnDść 1'0di2(Jrza jal-: również ludność slowacką. węgierską oraz Rusinów. Dziś Tarnowiee jako llllejsce pielgrzymko\\e cieszy się lol-:alną sławą Z kolei początek kultu Matki Boskiej w Len(sku daJo cudowne objawienie w 1590 roku Matki Bożej z Dzieciątkiem na ręku i św. Józet~1 lllleszcz,lninowi łejajsl-:iemu Michałl-:owi rodem z Giedlarowej, gdy modlil się przed pracą Dopicro (ednak kiedy l ,ubsz OpaliJiski. starosta leżajski, wybudował w 1608 roku obszerniejszy. nlZ piCIIIO(na bpliczl-:a. I-:ościól drewniany i oddal go 0.0, Bernardynom. kult Matki Boskiej Lczaisl-:iej zacz'lł silnie si.,: rozwijać' Kościół murowany. wybudowany w latach 1618-1628. plZell\\ al do dziś .Iuj od I (,34 roku miejsce to zostało uznane za cudowne. Leżajsk stal się dUZI m ośrodl-:iem p'ltniczym, a w związku z ogromnym zapotrzebowaniem na obrazl-:i i literatur.,: delloC'.In'l powstal tu pr.,:zny o~rodel-: drzeworytniczy, Znane tu też byly XIX-wieczne warsztaty Ill,Jiarzl Tomasz.a ll,jkowsl-:iego i Ksawerego Stanl-:iewieza. ('halal-:tel') styczny dla I-:ultu maryjnego w Polsce jest swoisty regionalizm, Ty tul .. Królowa l'odl1ala" pochodzi 'lego nosI tigura 1'vlatb Bożej w Ludźmierzu, z II arsztatu cechowego Polski poludniowej. Drewniana rzeźba. jak dowiodły prawdopodobnie z Nowego Sącza. badania. z pierw- dwudzieslolecia XV wieku. Ikata SI-:oClel'I-!\1archewb zaj.,:la się w swym wystąpieniu zatytulowanym Ga:':d::ino I'odlilllu f.' IIIt ,\llItki /ioskie/ /'lId:':mierskiej fenomenem stale rosnącego I-:ultu Matki Boskiej Ludimiersl-:iej. Ją to za patronk.,: obrala sobie erygowana w 1926 roku parana wojskowa II Blelsl-:u-lliałej. a tabe I Pull-: Strzelców Podhalailskich Armii Krajowej. Drugi po Kalwarii /ehlz\!lollsl-:iel ośrodel-: p<\tniczy w Archidiecezji Krakowskiej. sanktuarium maryjne w Ludź- �mic:rm. intc:gruje górali Podhala. Spisza. Orawy. jL'st wi/ylt'mlq t}ch liem. ladlima ler bogactwem fi:Jrm kultowych, Warto tu odnotować. je w IlIi'l/ku Ie Ihl iżaplc} m si.,: (,(HI-leci,'m cudownej figury. MUl,cum Etnograficzne IV Krakowie lorgani/owalo III slaw.,: pL ..Na (,OO-kcle biją dzwony. Kult Matki Boskiej I,udźmierskiej" (sec:narius/ hla Krasil'1ska. (irażyna iV!osiL'. Beata Skoczeli-Marchewka październik 1995 - styczeli 19%). Najwi.,:kszy po Jasnej Górze ośrodek pątniczy w I'olscc to sanktuilrium nJaryjnL: II KalIIarii Zebrzydowskiej. Zalożonc przcz Mikołaja Zebr/.ydowskicgo. starost.,: lal1ckormisklcgo 11d początku XVII wieku, na wzór Drogi Krzyżowej w ,kromlimic. stajo Sil; I c/ascm mic.l',con kultu Męki Pinlskiej i czci Matki Bożej (Dróżki Matki IloskicJ) Ilard/o uroC/y~cie cIC/on} .i,·,l tu odpust święta WniebolVzit,:cia aj świętszej Maryi Pan n) (15 SiL:l'Jlniil) polqC/on) I uroC/I,lil procesją Zaśnięcia vcll'ogr/ebu Najświ.,:lszej Maryi Pan n) i Triumltl lei \VniL'iHlll/i.,:ci;1 OhlO,1e w bogat)' folklor. W połowic XVIII wieku procesjom tym lao.,:ly tOllar/yvyć asys} ty ~lIiecki,'. O jedncj z naj starszych. as)'ście cieszyliskiej. mówil .kl'!)' lIrann) l, Cicszyna SluchaC/c: 1./ainl,'resowaniem obejrzeli też pamiątkow)"album fi:)togralio.ny asysty cics/)liskicl. Bogdana Piliehowska (Kult Matki Boskiej \F IIlinlO/Ildl stlIlecilIch \I f.:mk'J\rie) mOli da o Krakowie. miejscu pielgrzymkowym o randle mi.,:d/)'narodO\le.i. gd/iL' miC:.isc'l kultrlll,' pojawily si~ już w XIII wieku (grób św. Stanisława - biskupa. ŚII Jacka dominikanina). Kuli maryjny rozwijaly m. in. klasztory augustianów. kanoniktl\\: latcl,IJ·lSkich. kanIlelitlIlI (ohl,:z Matki Boskicj Piaskowej u 0.0 Karmelitów cieszy sii; nicustaj,\cą Clciitl \V KrakLJ\\ic c1z:i1lal) konfraternie maryjne (najstarsza pr/Y Kościele Mariackim potwicrd/Ona .juI z kOI1Cc:n .\1\' wieku), czczono święta maryjne. które mialy hogat'! Oprall\' ł()lklorystyczną \V 1"(,') r"ku powstało Bractwo Szkaplcrzowe. ił szkapiel'I karmclitallski /dohyl ogromnil populilrno,~ć. Do dnia dzisicjszego w okolicach Krakowa zachowały się w pamięci stal'S/l'Ch IlId/i dali n,' picśni religijne śpiewane podczas pielgr/ymck. przy kapliC/kach pr/ydrożnych. 1\ iCClora:n1 w domach. Teksty tych pieśni odnajdujemy na drukach ulotnych / kOlica XIX lIic:ku i poC/ąlkll XX, a także w starych śpiewnikach kościelnych. Teresa Mareinkowska w swoim wystąpieniu pl. Sal1ktuarill IIll/nille lIarrUCI.llln'h pie.l'niach ludowych, ilustrowanym nagraniami, przedstawi la pic:śni II dll('lch grupach tematycznych: I. Pieśni o cudownych obrazach Matki Boskicj. :2. l'iL:śni o nadpl'l} rod/Onl ch okolicznościach objawieli Najświc;tszej Maryi Panny. Kult Matki 130ż.ej przejawia si.,: również. co lrozumiale. w dekonmaniu mico'/killi wizcrunkami maryjnymi. strojeniem ołtarzyków domowych. umies/cz,lI1iu Jiglll'cK Maiki Bo,kie,i na fasadzie domów, w ogródkach itp. Jacek .Il,:do. rodlinnie l.wi'Vany I dall'n;\ poclkrakOllsb wsią Piaski Wielkie (obecnie w granicach Krakowa). Irc:l'crol\'ili. poslugui'lc ..i<; pi<;knll11l przeźroczami własncgo autorstwa. Wąlek maryjnv II' arllll::acii 1l'l1<;lrzi \I' (J1(Jcellill t/(J/I/,jll lici pC,Fkladzie Piasków Wielkich, Kraków. Na bsadach nOlvo wznos/()I]ych domó\1 i II illi .. j;lk stwierd/il, bardzo cz.,:sto widuje się wnęki I figurką Matki Iloskiej. 1eC/ I rc:plclc:n\ac\11l\ ('h pokoi zniknęly charakterystyczne dla tych okolic du/c: obrazy Sc:rca Matki !lożcj i .IczuSiI ola/ domowe oltarzyki. O Malee Boskiej C)gmiskiej barwnic opowicd/ial znalIca kulwry RonlÓII. i\dam Bartos/. ilustrując swój wywód przeźroczami. Charakterystyczne. że Cyganil'. nartąl I nalul'\ I\ędrollnl przyjmują religię panującą IV danym kraju, a więc w Polsce katolic)zm. NilJII lękvym kullcln cieszy si.,: Matka Boska Częstochowska. W święto Niepokalancgo PoczęCia ;-.Jai~lli<;tszc:.i\lar) 1 Panny, 8 grudnia, odbywa się pielgrzymka Cyganów na .Iasn;l C;tą":, Coraz II i.,:kv)'m lail1lcr,'sowaniem cieszy się barwna picłgrzymka Cyganów I Lososiny do Limal10llej II' II ojL:lI'ód/tll ie nowosądeckim (15 września), którą zainicjował ks. Stanislaw Opocki II' 19X(, roku. Ponad 90 lat liczy lielnik wykonany przez \I'yhitncgo ludo/nal\cę. lalo/yciela MuzL:um Etnograficznego w Krakowie, Seweryna Udzicl.,:. Ziclnik Inajduj'lcy .,i.,: ohecnic \\ /.hior"ch Instytutu Botaniki PAN w Krakowie stanowi dokumcntaej.,: przyrodniuil do puhlikacii :-;. ld;ieli !?o.'iliny w wierzeniach ludu krakowskiego. "Lud" t. 30. 1931.~. 3(, - 75. Na brtach liclnika (I-lil kart) S. Udziela zanotowal nazw," laciliską rośliny .. jcj olicjahlil nazw.,: \\. j"'/yku polskim. naill,' ludową i informację o przeznaczeniu rośliny w ludowym Ieunictll'ic i nl"gl\. Piotr Kcihlcr. ).1' �opr<lco\\ujący licIni" od slrony bot<lnicznej, przedstawi l w swym rekracie iluslnl\\anym pr/óroCl<lmi /(o,i'llm' ~\rią~alle ~ klIlIcIlI Naj.i'więls~ej Mw:!'! Panny IV "Liellliku Sewervno (!c/~ieli ., sl<1I10lIi<lC':Id.:cydll\\<Iną wii(blOŚĆ zasuslOnych roślin, W oil II iOIl.:j ths"lIsii, jab się wywi'lzala na zakończenie sesji, odnotować naleiy glosy \1<lgd<lIcJl\ i\'1Lres i Krystyny Grainy z Żywca, z których pielws/.a mówila o pielgrzymkach !~ II CI<ln na .Jasną (ilJri( i do Rychw<lldu, druga wspominala swój udział w asyśeie krabl\\s"iej II cl:lsi.: odpustu Wni.:bo\\/ii(eia II' Kalwarii Zebr/.ydowskiej. Scsji "Ori(downiCllo nasIa" towarzyszyla czasowa wystawa (24.10-27.1 1.191):' ro"u) pod II III ,amym I) Ildcm aulorstlla Anny Spiss. Ponad 100 obiektów, 67 fotograłii uarno-bialych I kolorOII ) ch zc Ibiorów [vlu/cum Ltnograticznego w Krakowie i prywatnych ilustrowalo różne asp.:"tl "111111Mal"i Boż.:j. tradycyinc i wspólczeslle formy religijności przede wszyst"im 11Idollq A \\ii(c z jcdncj strony oorazy, rzejby, grati"i o tematycc maryjnej z warsztatów <Im<lIors"icll i ludOl\lch, "tradycyjny" oltarzy" domowy, stare druki odpustowe. obraz"i dclVoc)jnc. I drugiej \\spI\ICleśnic dostępne, obliczone na każdy gust i kieszeń dewocjonalia. w tym laU,: "ie; odpus\o\\l, ! a uwagę zaslugiwaly dwie "arty z Zielnika S. Udzieli z goryczką i koni· ClI Iq. po raz pinwSly ckspollowane na wystawie mU/.ealnej. Eksponowane liltografie z lI'ezesn~ cll lat I ')(,0. po I l)'):' rok wlącZllie. ukazywaly m. in. wnętrza mies/lalne z różnych o"olic Polski I \\idoClnYl1li olliJrzykami domowymi, obrazami Matki Bożej i innymi dewocjonaliami. nNi(J1nlc kapllClki J1r/ydroine. pielgrzymki. procesje, odpusty. Specjalne miejsce zajmowal 1()IO~13IiCln) leporla! l, odpustu Wniebowzięcia IV Kalwarii Zebrzydowskiej z udzialem asysty cie'/l lis"ie,i. Obverne "omelllar/e !Iloskl,' !1<ll1o/elisl\\a i "ultu Mat"i do nie"lórych zdjęć Bożej w Polsce. pozwoliły zwiedzającym wczuć się I\' at- .4nna Spiss \\YSTA W A "POI.SK IL OPISAN IL ŚWIATA" W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM WI: WROCLAWIU. WRZESIEŃ 199.5 - WRZESIEŃ 1996 KONFI:RLNC.JA AUKOWA - ..POLSKIE OPISYWANIE ŚWIATA. Ol) F,\SCYN;\UI E(;ZOIYKJ\ DO BADAŃ ANTROPOLOGICZNYCH". WROCLA W, 4-.5 P AŻDZIERNIKA 1996 \\'l' IlT/eśniu I <)').5 robi w Muzeum Etnogra1icznym we Wroclawiu zostala otwarta wystawa ..Pols"ie opisanie św'iala", ktllrą zorganil.Owano z okazji setnej rocznicy powstania Polskiego TOII,U'/I'Sl\\a ł.udo/n3\\c/ego, (ilównYI1l zaloieniemtej e"spozycji bylo zaprezentowanie wkladu 1',)la"ó\\ \I ..od"l·y\\anie" ś\\ iata, dlatego lei. szczególną llll'agę poświęcono sylwetkom IlP'luegolnl'ch uuonych, podrói.ni"ów. a niekiedy i zeslańcól\ pols"ich oraz przedstawieniu ich chH'l,bku i osi<lgni.;ć II zakresie badali kultur spoleczeństw plemiennych Afryki, Azji, obu Ameryk OW! Australii i Oceanii, Dokumentacyjno-ilustracyjna część wystawyobejmowala biogramy i i()lograli.: bat/aC/y i odkrywców, mapy z zaznaczonymi obszarami eksploracji, materialy arehi\\alne. opracO\\,lni<l naukowe oraz zdjęcia, klóre przybliżyly egzotycznc realia iycia spo!euności zalllicSI"uj,\cych poszczególne kontynenty. Najbardziej przemawiające do widza b~ II Jednak eksponaty pozyskane i pr;:ywiezione do Polski z licznych podróży i wypraw, pochodz<lce ze zbiorlm dwudziestu "ilku muzeów w kraju oraz od kolekcjonerów prywatnych. I:bpo/ycja liC/yla ponad 1000 zabytków, przedstawiających zarówno elementy kultury mateIlalnej. jak i dudlOwCj, Moina więc bylo podziwiać: stroje, maski obrzędowe. instrumenty nlllz~ Cine. Imlli, ceramikę. rzeźbę. bi),uterię, księgi liturgiczne, naczynia rytualne i wiele innych pl'ledllliotów. Wyi'ltkowo atrakcyjne oyly prezentacje: autentycznej jurty mongolskiej .-- na d/iedzilicu MU/.eum. a IV salach wystawowych _. fragmentu zagrody plemienia Somba z Beninu �z pełnym wyposażeniem gospodarczym. chaty Indian AmazOliskich or~lz ..dol11u dllcIH\\\" znad rZ.eki Sepik na Nowej Gwinei i obo7.0wiska australijskich Aborygcnó\\. Autorami sccnarill'l\ każdej cz,<ści wystawy - prezentująccj dan)' kontynent·· hy li odn;bni kOl11isar/e: Arl'~ka .Jiled Lapot!. Allleryka Północna i Południowa - Janusz Jaskulski. Azja .- .Janusz KanIOcki ... \uslriilla i Oceania - Mieczysław Strzechowski. Scenariusz dokullli:ntacji hódIO\\o-ikonllgralic/.l1l'.J Opl<lcowal natomiast Antoni Kuezytiski. Wystawie [owarzyszyi inlilrlnator I leKslilllli :\. KuC/\ nskiego . .r. KanlOckiego i .r. Jaskulskiego. przybliżający sylwetki najbardziej zJlan\Th polskich odkrywców i naukowców. Zamknięciu wystawy towarzyszyla konrcrencj<l nauk'l\\i1 pl. ..I'llhkl': opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do bathlli antropologiClnyeh" Imgani/O\\ilnil \\i: wrocławskim Muzeum Narodowym \V dniach 4-5 paździcrnika I '-)'){, roku. \Vsp(')lorganl/almanll konferencji byli: Muzeum Etnograficzne - Oddział MUZCUlll Narodowcgo \\l' \Vlllcla\\ lU. Katedra Etnologii Uniwersytetu Wroclawskiego. Stowarzy szenie .. \Vsp,'llnotil Polska" mai Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Celem sesji było pogłębienie znajomości dorobku Polak()\\ w pOll1aniu kulllJl' IlldO\\\ch i pierwotnych świata. Uwzgll,;dniono nastl;pujące aspekty tego zagadnienia: - podróże i tułaczki - początki etnografii pozaeuropeJskiej. 110we postacic. niollalle rclacJe: - sylwetki polskich obserwatorów i badaczy zainteresowanych proIJlclllal\'ki\ elnologiuln pracujących na różnych kontynentach: - polscy podróżnicy i badacze w sluł.bic nauki innych krajów. POWiiVill1i znalIkil ś\\iatll\\ ~r - polskie ekspedycje etnologiczne po /I wojnie światowej . s)'nlCla osiąl!ni.,:ć badawcz\eh polskich wypraw do Azji, Afryki. obu Ameryk, Australii i Oceanii: - historia pozaeuropejskich zbiorów etnograficznych w polskich pladl\\-kaeh JJlul\:alJl\ch: - zgrollladzone przez Polaków kolekcje etnografie/ne znajtiuji\Ce si.,: \1 Zil!-U',1I1ic/n~ ch placówkach muzcalnych: - archiwalia i zbiory Illuzealne jako źródło poznania kultur ludów pozaeuropejskich: - polska fotogratia i film etnograficzny dotyczące ludów ponlcuropejskieh: - procesy kulturotwórcze w spolecznościaeh pozaeuropejskich a metod)' i koriL' bada\1 Cle. Konferencja zgromadziła kilkudziesięciu elnologów z inslytutów nallko\I\·eh. lIniwers\ IcH')\1 i muzeów całego kraju oraz naukowcó\v reprezell1uj'lc)'ch takic' dz.jcdzin\ nauki .. i~lk hl,tolLI i geologia. Wygłoszono :10 referatów zgrupowanych w blokach poświ.,:conyeh zagadnlenlo!11 ogólnym oraz poszczególnym kontynentom (ich teksty z.ostan'l opubliko\\ane) l iczC\lnik()\\ i gości powitali Mariusz Hennansdorfer, dyrektor Muzeum Narodowego. oraz przc\lodniezae~ konferencji prof. dr hab. Aleksander Posern-Zielitiski. a lak/c jej ,ekrctarz. n<lllkowy dl Antoni Kuczyński i kierownik Katedry Etnologii Uniwersytetu Wroclawskiv:go. prof. dr hab. I-:d\\ ard Pietraszek. Referal wprowadzający w omawianc zagadnicnia - Badollia lio::acuml)(~lskJ(' f ich lilieIle, w etnologii polskiej wygłosił prof. Z . .Jasiewicz (Poznań). a kolejn)' _. I-."Ino,l'.{"(/jio l)(ilsko ilU pogranic::ach (XIX/XX w.) - prof E. Pietraszek (WrocJaw). () polskich badaniach na kont~ nc'nciL' europejskim traktowały następne: dr. M. Trojana (Wrocli1w) - lioslr::e,l'.oJ1iel)ce:: polskich podróżników cywilizacyjnych dysproporcji na kon{yneJ1cie europejskim (XIX XX \1".). dr T. l1airasauskait e (Wilno) - iv/alerialy Anioniego lv/uchliiiskiego da prohlel111111'ki(olorsluei i :':ldlJ\\s/(f~/ ::po/. Xf.!r:w.. mgr E. Kulak (Wroclaw) - Hiszpwiskie lwice ludowe \1' polskich olJisacli podni.:.! i dr. D. Rotta (Katowice) - Pierws::y opis Islandii:: 1638 roku. Dr B. Rok (Wroclaw) przeds{;r\\ il tekst pl. Wyobrażenia o ludach .~lt'iata w kalendarzach polskich .\TII Il'ieklf. a pro!". B. I'a,ierh (Wrocław) -- Henryk Arctowski i Jan C::ekonowski u' roli ek.lper/(ill· 1111 kOlljerencli I\Crsul.lklei W 1919 roku. Zbiory muzealne i archiwalne z.ostaly omówione w d\\óch rekraIach: mgr \\". 131i1charskiej (Gdmisk) - Zbioly pozaeuropejskie Mu::euf11i\'lIrodowe,'<,o11'(idwiskIl Draz mgr :\. St\cZYłiskiej (Lódź) - Pozoslalo.~ć akfOwa Miejskiego ivfll::elllll UllograjiC::llego IF I.od::ijako ::nidln do bad({Ji nad polskim opisaniem świata. Kolc.jne wy,tąpienia byly 1.\\ iązane I (lccanią: mgr W. Blacharskiej - Obraz krcyowców :: Mór:: PollldlliOln 'C!I II' .n '11I-IFi£'c::lle)reioCli .kcego Forstera. dr B. Kopydłowskicj (Wrocław) - Wklad prof ..l/eksolldra !-ec/III (ind/ell'skiego " �3_~7 f'u::llollie kllll/OT l'o/ille::ljC::l'ków oraz dr. W. B.;bna (Wrocław) - Polskie opisanie Paplli-NOl1"ej (;\l·lJlci. Drugi dlieJ') obrad rozpoczęla prof. M. Paradowska (PoznaI1) rereratem Polskie XIX-lriCC::/lC l:.aeiJ'lskiej. Temat ten kontynuowany był nast<,:pnie przez pror ,\. l'osel'l1-/ielil1skiq~o (Poln<lIi) - I'ol:;kie badania etnologicne w Al11elyce Lacińskiej (i)() 1'J-I5 mkllj. RÓ\lnie/ następne wystąpienia dotyczyły kontyncntu amerykańskiego: prof. / \\'ojeika I \\larS/illla) - C::lowiek \Vl)iel'\l'otnyl11 ,~rodo\Visku Amelyki Poludniowej (pr::yrodnicy 1)(';S(,l 11.\'1.\' l1"iekll o IlIdoch .-IIIU'lyki Pld,j. dr. S. Czarnieckiego (Kraków) - Nie::nana relacja NIldoifil /.lIhe/'(/ :: ISSS rokll :: prac geologiC::/lvch IV Cac/weta (Argentyna). mgr. .I. Jaskulskiego IPo/n,II'l) i Illgr. f\1. I(airskiego (PoznaJ1) - lJorvs !"'Ialkin ijego badania /lad Indianami /lm.el~l-ki l'o/lIdllioll ci oral Illgr n. Kohlltnickiei (Warszawa) - Konstanty Podhorski, podró=nik :: dalekich ~reSfjll 'l'lst.;pna o,;ść sl'sji zostala poświ<;cona Ali·yce. znalazly si.; w nie.i referaty: mgr. .I. 1.;lpol\;1 (Sloecin) I !is!o/'w ~hio/'(jw I)()::aellropejskich (po::aafrykwlskich) Mu::ell/II Narudo1l(',~1I II .\~('::ccillic o/'(e .·/rcIU11'II11lD::iolll i l~tnologicne ekspedycie af;'ykwlskie Mu~eum \ilrorloll·<'.~(} II' .\::c::ccillie ::hi()I~\' IllII::eallle jako ::ródlo etnografic::nago po::nania tego j,olll1l1el7l1l. nlgr. .1. Rosia (OlkUSl)" f)r Hogdon Szcygiel i olkuskie Mu::eum /lfrvkani.l'tycne. dr. R. V olbrich;1 (PoZna"l) -. Un'ku :: h/i.l'ka i:: ochlali, mgr .J. Bar (Wroclaw) - Jan C:zekanowskijoko c'111(liu,~-afn-kallist{/ilU l/e sll'Oie/ elmki. dr. A. Żukowskiego (Olsztyn) - Polskie badania etno/u-':il'~I!(' II linn' I'ullii/llimle/, dl' i\. Barskiej (Opole) - Org({ni~({cja pr::estrzeni w M::ohie. \\ ".,ldlnll11 bloku. dOIIC/,\cym Azji, dr i\. Kuczyilski (Wrocław) wygłosi I dwa rekraty: Ohm:: f..(I~uc/ll'lulili 11'1"1/.1'1.11'/ lile/'(/Ilir~e ::eslm7c::ej .'(IX stulecia oraz Bronislowo Zalewskiego opisanie I"cuc;,sl,/(',~o llidli. mgl ;\. (ira!T (Kraków) mówi la o Zesl0l7cach polskich w md::ieckiej A::ji <rudkoll'e/ II I'::usie II IWIII)' ,~\I'iotml'cj. prof. F. Rosil1ski (Wrocłav.') prz.:dslawil sylwetk<; 1i.'lIcddlu 1'11101.0 I jl',t',1I 1'lIdI'lJ~ dll .\Iongolów. dr .J. Kamocki (Kraków) wys!<\pil I. referatcm pl. i?,lcil'lIl'Ski i Sil'i/ledi. h,/(/oc::<' pr::yrodl' i etnografii Jawy. dr M. Tracz (Kraków) - ,~\I'ieckie ,';'!!('::<' .~\(·ii'!l'g() lIIilIsIa .Iero::o/ill/{f \I' polskich )<.'f.,'(-wiecnych relocjach pielgr::ymich. a mgr \V"I;lI·\sf.i (\\.'rocia\l·)· /.il'lIIiu ,\\Vi(IO 11' ocach ilndr::eja Jordana. !'o kili.dci C/.;ści konk:rencji odbywaly się dyskusje. którc wniosly wick interesujących uSlaicli II dziedzinic historii polskiej etnografii. związanych z wkładem polskich podróżników I n;1I1f.OIIC.'1I1(nic ll'lk" etnolog(lIv) IV..()pisywanie świata". ['c'II<'lrcllie ('llIo,~rcl/iC::/le II' "/lIIel)'ee Hanna Golla SI\II'-!/\I{II'M POLSKO-SLOWACKIE DOTYCZi\C1-: ETNOLOGII MIASTA ..IT!\IC/NI. I SI'OI.lTI.NL I.RO/,NICOWANIE MIASTA NA PR/YKLAOZIF: W ;\RSI./\ WY I BRATYSLA WY (DO 1939 ROKU)", \V;\RS/A \VA. X-lO PAIDZIERNIKA 1996 /l'll/llium;lnie clnlC/nc i spoleC/ne miasta na przykładzie Warszawy i łhatyslawy XIX I plcrllv.e.i po/mIl XX II (do 1939 r.) bylo tematem trzydniowego seminarium polsko,1,111dckiego. kl,')le mial" miejsce w październiku br. w Warszawie. InSl\ IIII ":Inolllgii SImlackiej Akademii Nauk w Bratyslawie od pewnego już czasu prowadzi hilddnia n;Jd problematyk'l funkcjollowania spolec7llości dui:.ego miasta. rozwoju różnorodnych l.lInl f.nlIUII i ol'lC/ajm\()ści - \I' odniesieniu do prleszłości i wspólezesności. Wyniki prac c!Ol'/Ckdh '1\' \I'icln publikacji i byl)' podstaw'l podejmowanych \I' tym ośrodku prób syntetyczneg" ui,:cl<1 Sll'l'oko poi\'tej c!nologii Bralyslml')'. Wysunięto taki.e koncepej.; realizowania !'lllllWkgic prl.CI. f.ilf." ośrodk(l\I' naukowych programu badania innych miast środkoll'Oeurol'c.i,kicl1 SI\lorlllol1\ lo ha/<,' Illalerialo\l'l dla wspólnych badail poró\ln3wczych. Ltnogralicznl' :~ Lud l. 1..\:\1\· �badania nad społecznościami Warszawy, w odróżnicniu od laall<1I1Sll\1 ~lIllch prill' dOlI ClaCI Cli slolicy Słowacji. znajduj'l się dopiero w I~lzie POCli(lknllej. Warv,lll"kil' środoll ISkil dalii d" wypracowywania zrębów szeroko zakrojonego projektu billi<U·1. Przedsięwzięcie. jakim było zorganizowanie wspólnej se"ji polsko-,I(l\1 ~lckicl. l11i~do II i,'c umoż.liwić nawiązanie ściślejszej współpracy oraz wymian.,: doślI iadudl mi.,:d/l "bil O<-;lodbllll. Zaistniało ono przede wszystkim dzięki wczcśniejv)'m kOJllilktom n,llIkll\\\ nI dl'... \ndr/".I~! Stawarza (Warszawa) i dr. Petera Salncra (Bratyslawa l. k[I\r/y h) Ii n'1I1n ież pOIllI '/O(i<tll elllll spotkania. Sesja została zorganizowana przed WarszalI ski Odd/ial 1''11. i Instl lit! "InIl ,lek: w Warszawie przy współpracy Muzeum Woli rOdd/iał Mll/eUlll I Ii"IJJrIl'Ine!ć0 lU. "I \\,IIVillI\' Honorowy patronat objęli: Prezydent m. st. Wals/,lIIy Marcin SlIi.,:eieki i ..\lllhils~ldor Rl'pllbllk: Slowackiej w RP Marian Servalka. Wśród rekn:ntów i IIC1estllik'\1I spolkallla 1Il,Ii-:.rli .,J;.' zarówno etnografowie jak i historycy. mialo wi.,:c ono illterdyscyplin~IrI1) char<lkler. \\ IlIi'!/"l; I. nakreślonym zakresem chronologiCl.nym (XłX w I pOCI. XX II.) POl"!'III": lIi.,:ks/O',C; wystąpiell stanowiły źródła o charakterze historyCl.llym: archillalia. pami.,:llliki. IIspomlllelli~1 prasa, kalendarze i innego typu wydawnict\la. jedynie II niclic/Ilych pr/I padkach istlli,d" możliwość odwolania się do konkretnego materia/u pOI.) Skallq.'(l ml~ltllla kIIl~st iOIl,IIII1S/t\1Iil ClI ankietową. Uroczyste otwarcie seminarium odbyło si.,: R pa/.dl.ll:rnika II Insl~ tucie SI')\lackllll pr/l lIilC\ Krzywe Kolo w Warszawie. W tematykę obrad Wproll ad/iii l.ebr<llI) ch dl ,\ndl/ej "lali al'I ! dr Peter Salner. Dwa inauguracyjne referaty wygłosili: prof. dr hah. Marek j)J'(l/(I(JII~ki (/.IIIICI,',; i sfloleena s/rllktllra War,cm".l: li' la/och 19/-1-19-1-1) i /u/.ilnlla Iknllskt\la (.\jJiJI"C:llo slndl!!r,; Bratyslawy w lalach I 9()()-1939). W dwóch nast.,:pnych dni~lch IICle,tnikl'1I1 >Clllinilrilllll ""<ill' Muzeum Woli. Program /Ostał tak pomyślany. aby IInwżlill ić pOJ'('1I1!lanil' IlIalcliitlll II IH'C:lli'lle problematyce dotyczącego Bratyslawy i Warszall'y 01',11 ,"skusi\: Ilad nillJ. 1':/cd'I;I\\ i,"h' dziesięć obszernych referatów poświęconych zr()/llicOII~lIliu SpOIcClllllści ohll l1Jiast. iitri""II" '1,: plaszc/.yźnic wyznaniolVo-narodO\lościowej jak i spoleClno-oln CIajolIcI. \\. Il'klacie: \\il's!:]I'" GI<,;bockiego i Karola Mórawskiego (Ohycal ,~\I'iąl('CIIY IJ'lIrS~({\IT II .\1\' I 110 liI)(: .\ \ i! , IV syntetyczny sposób przedstawiono roczny cykl świ.,:tll\\allia pr/ulc II VI S[kllll killoiicki,', cz~ści mieszkalków Warszawy ubicglcgo stulecia. NaSl.,:pnc II) pOll ied/i h) I) prl'/l'lllile,,, wyll ików bada.] szczególowych dotyuąeych konbelnl'Ch llbs/ar()1I I) ci;1 'pOIcClllll-kulllll;JlIlc'~" obu miast. Dla Barbary I'etrozolin-Skol\d'otlskicj (/w'ic t()\J'ilr:lsl,IJ-IJf,lCiI/(J\I" IIIICil.'.!l'lh wars~all'skiej w Xf)( w.) mikroskalą /ycia towarzyskicgo d/il'lI i,;lllaS[ll\1 iec/llL" \\'IIVilll.' St;l!> si.,: glośne Ivówczas salony prywatne. Maria !':jchl11an (f'arl,i i ogrodl' \1' hllllllr:" /I flrs:oll I kOlliec XVIII i wiek XU() skoncentrowala się na parkilch i t\t.'rod'lch II ,liS/iI II ,kich .Ii1k,' publicznych miejscach spolkal]. odpoczynku i rozr\llki mieszk;1I1c,')\\ l1Jiast,J. RL'!clat Ikll\ Mannovej (f)~i({lolno,\:ć slOwor:ys~ell \V Bratysl({lllie 11'la/{{eh IS')(I-193i)) In'l I kolci plC/ellucl'l hadaJ] nad rolą, jaką odegraly stowar/.yszenia Imllysi<lII'skic II OIt.'allizllll iIIliII /ycia kllilllr~till\'polilyCl.nego różnych miejskich IvarsllV spolecznych . .I;IKo miknlsolld.,: CI":ŚCI /) cia lOll itr/l ,kiego miasla potraktowano anałizy organi/ollanych pr/Cl te instytucje doroCllI\cl1 hili !lIpL'ill;" inny punkt widzenia na d/ialalnośl~ spokClno-klllturalnycll Stll\lill'/~S/Cll II '"/IIIe:'IC'llill ,i,' Warszawy laprezentowal Andrzej Stawar/. Było to ohs/.crt\c 01];(')11icnie i lIpor/itdk"",lll'" dotychczasowego stanu badail, zt:. zlVrÓceni<:.m liII agi na pr/elniiln\. j;lkie 1;lch(ld/ill \1 ,p,'",,,,, funkcjonowania stowarzyszell wars?alVskich \1 okresi<:. prz<:.d i po piel'\\ve.j lI(ljllle ''.1 i~l!olle:1 Ostatni dzieil obrad zdominowala tematyka struktur) II)'/Ilanioll O-llitrodlll\(lśCJ(II\ e.\ •'''l! miast. Danieł Luther (Nocjonali:;m 11' ::yeill slJOlecllym IJm(""'fO\lT II' lo/(/eli li) IS- l ')3'\) liii:!! 'i,' problematyką relacji między poszClególnymi grupallli n<lrodowościo\\\ IIIi III itl'. ,-I~I\\\ lit! Illic'dl'wojennych. Przedstawiona analiza stosunków ctnic/llych dotYClyla nI. ill. politI ClilI ch i pr,,\,nych warunków ieh kszlalt()l.vania sit;, probkmólI' IlI'iiViln)ch / funkcjonoll<lnil'llI II ll(iC'~I( róż.norodnych środowisk narodowych. ich aspiracjami II ohliClII Il1Iieniiqi!Cej SI, ,:\ lU~Ic!1 politycznej, zjawisk tolerancji i nietolerancji II /yciu cod/.icnnylll. \VI,[,(piellie I'elnll '),d:~I'r~: (Gmina ::ydowsko 11' Bratyslawie I <)()(j- l 938) slanO\I ilo jlOd'UIllOII ,lilie h,I,I;II'1 ILld '-1'oicT/II('.<::, hratyslawskich Żydów IV pierwszych czterech dziesi.,:cioleci<lch Il<ls/e!.'o \\leki!. S/CIl'l'(,III,: �llll~lgl' POŚIII';COnO odd/ialywaniu na jej losy wydarzei\ i procesów "wielkiej historii". (Jmilll ienle pos/czególn\eh grup narodowościowych i wyznaniowych Warszawy oraz trudności /11 id/all\ ch / hadaniem lego t) pu relacji w odniesicniu do spolcc/llości warszawskiej uhicglego 'lu!ccia pr/\ ni(isl rc!l:rat .Iolanty Wiśnicwskicj (5;Jo!ec:no:,'ci narodowe i wy::naniO\ve IVars::owy 'I /l'/,/I\I\' l/)()e:: .\0\'1 Wyniki badat'l nad reklamowymi ogłoszeniami w bratysławskiej prasie lat dll ud/leSI\ ch I 11'/)d/lestych XX \V. jako odzwierciedleniem etnicznego zróżnicowania 111k'ISCOII c;.'o kupil'CIII ,I /aprczenllllvala Lubica Faltanova. Zupełnie inne spojr/enie na spolecznlhC du/c;.'i) miasla /aproponollala Użbieta ManiI' (;ivcie cod::lenlle w osied!och Wors::owsklei \/lIi/,be/lll\//e.I::/,oll/U\I(j IV ukresie JIli~d::Y11!()ieIlIlYJll). Wyniki badai\ nad eodzicnnością zostaly tu skonli'llllOIl ,!lIC / /alozonYlll pr/CI Iwórców osiedli programem urbanislYClno-archileklo11IC/ll\1\1I 'l)(l!cCZllo-kulluralnym. \\ czaslc 11'11ania seminarium jcgo uc/estnikom zaproponowano wiele Imprez lilII dl/I S/,!C\ ch spolk<inie tOllar/yskic w Instytucie Slowackim. promocjt; wydawnietw .Journal dl Irb,ln l'llmology" llIal. suplementu do "Encyklopcdii Warszawy", a także odwiedzenic 1\ill9all skich plau'lII ck lI1u/e,Jinych i /.akladów naukowych. Zapowiedziano również opubl iko\\llllle Illaleriual,')\\ / scminariumw wcrsjachjt;zykowych polskiej. slowackiej i niemieckiej. Jo!anla RI("I Wi.\:!7/ewsko ..11 NOIO(d!\ I /\NI ROPO!OGI/\ KULTUROWA A BADANIA KULTUR ),;\I,:YCII I RI(dONAII/~W W SPOLECZEŃSTWACII NOWOCZESNYClI" kONII.ląNC.I/\ UNIWI:RSYTETU ŚLi\SKIEGO FILIA W CIES/YNIE. CILSZYN. 23 - 2.~ PAŹDZIERNIKA 1996 - \\ dniach 2.\-2~ paid/il'rnika I ()')(, roku odbyla sit; w Cieszynie konrerencja naukowa "I I ,Inlropoiogla kulllll'owa a badania kulIlII' regionalnych i regionalizmu w spoleCleil,11\ach 1](\11oczcsn\ ch" ()rgani/atorami kon!l:rencji byl nowo utworzony laklad Etnologii ',1 111',1\lucic Nauk Spo!cczn)ch i Nauk o Kultlll'ze Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cies/ynie. kOIllikI :'\,Iuk I·,tnologicznych PAN Ol'a/ Dom [lII'opejski CieszynUstrOll. Przewodnic/ąeym 1,,'nlcr,'ncii h\la prol dr hah. Irena Bukowska-FloreJlska (dyrektor Instytulu Nauk Spolec/nyeh '\dllk o Kltllllr/l'. ma/ kierownik Zakladu Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cies/yniel. ,c~lel:ll/l'llInaukolll In kon!l:rencji·pror dr hab. Wieslawa Kor/eniowska. !<Isddllic/\ III celem konll:reneji bylo przedyskutowanie problemu limkejonowania tradycii i,I:IIU(()1Ici I pl/e/) II all ill II i.;/i lokalnych IV spolec/eilstwaeh nowoczesnych 1\ odnleslen iu do i" (!hklll,I!\ ki regiolliJiIlC.i I (OCZ\Slei'0 0111,Ircid (!brad II ('enlrum Konferencyjnym Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cie,(\ IllC dokl1l1,Ji p(()leklOI l !nillersytetu Śląskiego Filii w Cies/ynie pror dr hab. Alojzy KopoL/c'!" klt'l\ II SIlOil1l IlIauguraeyjnym wystąpieniu powital pr/ybylyeh uczestników i gości. Ie ,110n\ m;.'ani/'llol'l·lI\ kon!l:rencji IIszystkieh zebranych pr/ywital przewodniczący Komitetu '\~llIk LtIIOI0i'lczl1\ ch PAN pwr dr hab. Ibigniew .iasiewiC/. /wraeająe uwagę międ/y innymi na !,[kl. 1/ kOIIIl'le'llcia 111\1IlIlcjsce w lIaimlods/ym ośrodku etnologicznym w Polsce. SeSIC plelllllll'l olllm/\Ia pwr dr hab. Irena Bukowska-Florellska. która w referacie \\ i'lllIl 'lti/,i.I'!C\ m pl f..lI!/IIIT 1'(',~/oll(//lIe \I' SI}()!ec::clis/H'{f('h 1I00l'Oc::esllvch _. I)l'oh/ellll' i j!l'oj!o.~i j'Ot/'/ill.T n\lklcsllla ploh!cmatyk.; i kierunki badllll nad wspóle/.esnymi spoleC/nośeiami :·,-'~i\)ll;I!Jl: Illi koleln,' Il'lelal\ 1I\;.'loS/OIK Pl/C/ pror dl hab. Annt; S/yll:r (Instytut Ftnologii i Antl'lll kllIIUI'l!IIC.i l :nlllcrS)tetu im. A Mickiewicza w Poznaniu) Reg/ollV pograllico - ,~rllf!l' ,_, ~h/()I'()lIu,i/') /(e//e/,s/" III/d /)f'()h/cllw/y/;ą / lIIe/odllllli !JlldOli. pror dr hab. Kazimier) Wódz �340 i prof. dr, hab, .lacka Wodza (Instytut Śląskiego \\' Kato\\ ica"l) Ne,o,:illBukrab)-I{ylskicj l/akbd Kultury Wsi w Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warsza\\a) 'va sll'kll kllltur t,alC,'<()I'I<' po::nawce i (~vlel'l1atymoralne. sprowokowaly oi:.ywioml dyskusj.,: i liune polemiki, Popoludniowa sesja pierwszego dnia obrad odbywala siy II trzech sekcjach Ohra,h sckeli pierwszej skupione byly wokól problematyki określone,i jako ..l{cgionalnil Ś\\ lildol1JOŚc' odrybności a inicjatywy spoleezne", Prof. dr hab, Teresa Smoliliska (Katedra I'olklo['\ st) ki Uniwersytetu Opolskiego) wygłosila reterat pl. O potr::ehic IIto:'sallliallia sir; :: re,o,:i()II('/l1 Spolec::ne inicjatywy jolklolystyc::ne, w którym przedsla\1 ila in icjat) \1y dot) l'/al'C pouueiil przynależności do rejonu jak i wiedzy o nim, podejmowanc przel inst\'tuCjc i 100\ar/ysl\\:1 spokezno-kulturalne na Górnym ŚI<lSku, Referal dr I\\on) Kal)/iilskiej l/aklad FInolugIl Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) S\Fiadolllo,I'{ ()dn:hlla,\:('i larloriolllel ll,/lli/lnaliII'I1Y w perspektywie rOlvej a poclIcie Socjologii Uniwersytetu anali::v więks::o,\:ć i I'I1niejs::o,I'ćoraz dr lzabclli pr::ynale:':no,\:ci regio/1olnej (no pr::,l'/dod::lC' l'olakll\1 = liiallJl'lIl/l h\ i podsumowaniem prowadzonych przez. ostatnie trzy lata badali terenowych Ilil Iktlorusl !'rul. dr hab, Teresa Karwicka (7.aklad Ftnologii Illstylutu /\rcheologii i F!llologii I illillcrs\ Il'lu .\liko!it.lil Kopernika. Toruil) w wystąpieniu pl. C::v "."lIjawv są regionellI eIlUl,o,:mjiclIl'IlI' \\\lii/Ilib współcześnie funkcjonujące cechy odrybności tcgo regionu, ..KS/,talt kultury re~ionalllcj il liderzy" byl tematem sekcji drugiej, Ks, prof. dr hab, Francis/ek Rosil'lski l Kalcdra iClIlU!(lgil Uniwersytetu Wroclawskiego) w reteracic pl. Rola dUc!I(}lI'ielistll11 11 kClallullwliu 1,1I/llIn regionalnej mówił o wplywie religii na kultury danej spo!cClności orill o illicply\\ ach I li/iitl~tIności kulturalnej duchownych w społeezei1stwach lokalnych, f)/ial:t1ność !nisj i i dUl'lw\\ IClisl\\ it W Papui-Nowej Gwinei w dziedzinie oświatowej, kulluralnej, IncdyClncj i cll,ll'\ latl \\ Ih,,i scharakteryzowal ks, dr Wojciech 13~ben (Thursday Islanel. /\ustral iii) \\ rc!Cracic lal\ lltlO\\ iill\ In Rola duchowiel7stwa Gwinei, Wystąpienie w ks::tałtowaniu wspólc::csnej klllturF spolec::clistll' tJil'nl'O!lll'Cil liii \ Ul! ,': prof. dr hab, Anny Brzozowskiej-Krajki (1llstylut I:ilologii I'oi,kil'j Uniwersytetu im, M, Curie-Sklodowskiej w Luhlinie) NeglOlIll/i::11l .1'11'(11.\1'1 /;II'IUII rC{,,!!.lI parac~vgmat podhalański i jego mlltacja alllerl'kllliska uka/alo \\ spl\lnoto\\ y i intc~ruj~!e\ charakter podhalai1skiego ruchu regionalnego przcnicsioncgo \I kr~'gi ~I"ralskil'i el1ll~i'~lel: w Stanach /jednoezonych, Obrady tej sekcji zakollC1yl komunikat mgr l'iotr,l \\qsali (killedr" Socjologii Kultury Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) Uder li' SjJO/I'I'=U(),\ClIulwlue/ Sekcja trzecia z,~jmowala siy prohlematyką: ..Regionalizm \\ S/lucc ludo\\c,j i kullurll' masowej a tradycyjne wzory kulturowe wspólnot regionalnych", Przedstawiono 11'/\ rcl;:r,lI) Prof. dr hab, Barhara Bazielich (Katedra Etnologii Uniwersytetu WroClil\\.skicgo) \\ !Cll'rilei,' Problem regiolla{,::mll w s'wietle CIlI-OIJcjskiej literal/liT dOlrc::ą('cj s=luki ludulITJ 1\\ I'I"ctla U\\ ,I~e na zakres europejskiej literatury dot)'cz'Icej sZ\lIki ludO\\cj a labe uka/ala, \\ "p;II'l'ill o 111c!ilIUi'l' przedmiotu, próby podzialu Europy pod w/glydcm I)'PI')\\ \\yt\\oJ'(')\\ v,lukl Itldl\\\l'j I Il'll 'Pl'C\tiki, Dwa kolejne referaty związane byl)' tcmatycll1ic IC ŚI'Iskicm Ili kl'\ stlnil k(lSSilko\\ sb.Jaros? (Katedra folklorystyki Uniwersytetu Opolskicgo) w \lysi'IIJlcniu plllodowo ,\I</II-ICIl<l\lc::e: lIieobecnoH: kllltllly /llOsOlFej f:wrócila ll\\ag.; na skronIny dorohl'k bada\\c/\ dOIIl'/i,C\ kultury popularnej na Śląsku, .Jej zdaniem fenomen kultury ślilskicj lil/I'atl'\\\illl\ pr/o pl'\ Im,l] kultury masowej może dać bardzo interesujące rezultaty, Komunikat dr \\',llllh lusiitlik (111'1)lUI Śląski w Opolu) nosi tytul: Cłosy ,I:/qskich elit mir;d::I'lI'o/lIia li' "hli,.::/I :d('/'=elliil = OhICII/'!Ii.1 r::ec::ywisto,\:cią lIIies::kmiców ::iel11polskich, Obrady drugiego dnia ro/począl prof. dr hab, /bignic\\ .I'lsic\\iC/ (Instyllit Illllilogii 1\lllr,'pologii Kulturowej Uniwersytetu illl, !\. !'v1ickiewic/a \\ Po/llill1iu) \\\,Sli!PICI1Il'11l (U/ul/CIO i',gionali::m a Illigracje, [/\1:agi o ::ll'ią::kach :: iervtorilllll 1111 ::lenllllcll I'II/nuclh'l l =ilt'lludlil' Polski, Prof. dr hab, Leon Dyoewski (Katedra Socjologii Kultury KI ;1,) \\ rclCrilcic pl. IJL'/lI,IlI~ ::lIac::ące to:'samości kulturowej \Jl spuleello,\:ci euroregiollu ,,/Jug" pr/,cdsla\\ il \\\ nikl I hild~tn przeprowadzonych na początku 1996 roku \\ pi.;eiu wojC\\'(\ll/t\\'~ICh Illilkrml'g iOllu ~Io"kn\ll ,wschodniego, Wynikami tychże baclal1 podzielili si.; naslypni eh\aj rclCrcllci: Illgr l)aritl>.l Wadowski (Katedra Socjologii Kultury KUL) analizując wi~; lo"alllil i I\:giol\alni! \\ eurorc'gi(;;)II: ,,/Jug' 01''1/ mg!' Robert Szwed (Katedra Socjologii Kultu!')' K lii,) olll:l\Ilil}ll' lI\\illUllko\l dni" �.141 d: ,1;ln,;tm Illi.;d/: grupallli clniCl.nymi. I'rzchicg procesó\v rcgionalizacji ;;r,ydów aszkenaE-yjskich Lurop\ Srodko\\c.i hyllcmalcm inlcrcsuj;łccgo rctCratu \\)'gloszonego przcz gościa z Izraela pror. dr Olg.; (joldherg-Mulkicwicz (Thc Ilchrc\\' Univcrsity or Jerusalem). Niejako kontynuacj'l [ej [Clna[\ ki hyl kOlllunikat \\yglos/Ony przcz Illgr. Andrzcja Pccia (Zaklad Elnologii !nslyllltu Nauk SI'0kCln:ch i Nauk o Kullurzc Uni\\crsytetu ŚI,\~kiego. Filia IV Cicszynie) Mniejs:o.vc· narodmw 'I")/"c:eli.l'llI·ie /',,/s/,1C1i Ii' 1 S.l. 11 1/001·ocesmm. /njiJrll/ucja : badań lo::sal11o.~ci spo/eC:llo-ku/lw"olt'ej 7ydóH' Po pr/.er\\ ic ohiad(\\\cj pror. dr hab. Urszula Kaczmarck (Inslytut Kulturoznawstwa tni\\crs: klll illl. i\. l\'1ickic\\iCl.a \V Poznaniu) zaprczcntO\\ala wyniki z badai'l poc/ucia IO/'alllości narodo\\cj na pograniCl.u polsko-nicmicckim (woj. szC/ccillskicl. Naslc;pnic mgr 1';1\\<:1 S/lllidl (Kalcdr;! lćlnologii liniwersytetu L<idzkicgol wyglosil rckrat ~H" u siebie !)r:ej(fllT IO:.Wllun.';ci s/)(J/ecllej \1'.I:nid lIIie.ckw7cÓll' pogranic::a elilicnego. Dr l'vlaria SlllicJo\\ s"a (In,;[: [ul Nauk SpolcCl.nych Uniwcrsytctu Opolskiego) w swym wYSl<lpieniu E-\\Tócila Il\\agc II;! \\ ply\\ odd/ialywali politycznych instytucji pallstwa niemicckiego i polskicgo na uheen) !-.sIlalI kullury spoleClclistwa Sląska Opolskicgo. Identyfikacjc narodowc młodzicży II (ilUgl)I\i-;U Olll('mila dr l irszul;! Swad/ha (Instytut Socjologii Uniwcrsytctu Śląskiego w Kato1\Icach) TClllatclll n:kratu \\ygłoslllncgo przez dr. Tadeusza Kanic; (Zaklad Animacji Spo!ecznokllltllro\\,'j Instytutu i\auk Spolecznych i Nauk o KulturE-e Uniwersytetu Śląskicgo. Filia w Cic-;;:\ 1\ie I hyly 11ll1lC l.i;1II iska spoleezne i zmiany kulturowe na Śląsku CieszYliskim. Element: 1\lellCll pr/cdchr/c.ści.iar'hkich rUl\kcjonująee w obyczajach i przckonaniach mieszkaricó\\ /v 1\ ICCC/) In) 1;lJm:l.cl\tO\\ała mgr Natalia Trela (laklad Nauk Spolec/nycil Politcchniki I.ód/li,·i I'ilia II Iliclsku-Bialcj i laki ad [etnologii Uniwersytdu Śląskiego. Filia \\ Cieszynie). Rckl;I!) mgr ktlrnclii I,ach (Katcdra Folklorystyki Uniwersytetu Opolskicgo) /lrcl/(!iclI£' jimm' 1.11/111'\1 .I/i/,o/I/jo 1/1/ /}()gralliclI .';/ąsko-moro\l'skim oraz mgr Doroty Świtaly (Katcdra I·01"1(11'\SI: k i llni\\ l'I'sy1l:lu Opolskicgo) /,lIdVCIIO.';Ć' odpllslów IV lrodn:!i śląskiej zakoliczyly l\hr;ld) drugicgo dnia konkreneji. Vii" 1\1 "k(enlem \\. [\,n\ dniu by I kOIlCel'I kamcralny \\' wykonaniu pracownikó\\' InS[ytulU \\\cI1ll\\;lIIi" \lhlz\C/.nego Uni\\crsytetu Śląskiego Filii w Cicszynic. \\ tr;:ccim. oswlnilll dniu konl\;rencji. odbyla sit; scsja wyjazdowa \\' Jastrzęhiu 7droju. ()bl"d\. odh:\\apce się \\ 1;I·z.;d/.ic Micjskim. ot\\'orzyl p ludcnt \'1 iasla .!;Istl/ ..;hia ldroju Illgr inż. Janusz Ogieglo. Sesję tę wypclnily rcl\;raty prof c1r. hab. \ \;111" S/.clL'p,"i.-;kiego (Instylut Socjologi i Uni \Vcrsytctu Śląskiego w Katowicach) !?£'glOn ! !'('.'.:/I)//o!i:1I/ ,!!./imo.v/ąski II' /wl'Spektl'll'ie illtegracji ellropejskiej. dr. ivIicczyslawa Trojana Ii....;llcdr" 1':u1llIogii l 'ni\\ersy lelU Wroelawskicgo) Wspó/ceslle proces\' spo/ccllo-kll!tllrOlI'C \I /-.u/'(}/,ic \I \lT/llil/r:£' regiono/IIFlIl i /)()/IadregioJ1a/nym oraz dr Marii Lipok-13ielwiaczonck (\lu/Cl!ln Sh!skil' \\ KalOwicach) S:lIkanie .. ma/ej ojcy::m· ... LIJ1%gicne Sllldilllll \I'!e/ko/,II/'WO\l"! :!>lomlm.';C1 Ir::£'c:: (I l'l'chl/chl. 1)1' hab. /,ygmunt Kloclnicki (Katedra Etnologii tlll\\ers\lelu \\'rocla\\skiego) \\ystąpil I. inrormacj,! O::ied:iclll'o kll/turo\l'e \I' regIOnie. II Jil !:c I l/(! /m ),-';/'(/IIII}\I'e .1!iIIIS1CrS{IJ'(/ /c'dllk(fcji Narodowej rkolllllnikal-iIIjiJrl//acja). l'mbullll)I\;lIIi;1 "ilkudniO\\ych obrad i dyskusji dokonał prof. dr hab. lbignic\\ .l<rsiewicz. killII Sll\ i,'rd/il miedz\ innymi. jc konl\;rcncja byla znacz'lcym wydarzcniem naukowym. a lal·je PIC/CI\I;lc.ja 1\<l\lcgo OŚlodk;1 I\aukowego. ldaniem prof. Jasicwicza konl\;rcnc.ia rzucila I\o\\e ŚIII;i1lo 11" kultulY pogranicza. potwierd/.ila odrodzenie się lokalności i tcrytorialności. Byla kll!c:lnylll dO\lodeln na to. Ie etnologia poWili wspólpracować z innymi dyscyplinami. Konkrl:llcji ctnologlClnc.i \\ Cieszynie tow:lrzyszyla okolicznościowa sprzedaż wydawnict\\ UIIlIICI';\ ICckich i puhlikacji Macierzy !.iclni (,ieszyliskiej. Organizatorzy zapo\\icdzieli \\vdanie pr/edSla\\ ion) ch na kon!l:rencji rc!l:raló\\ i komunikatów. \;1 1;I~OIICI.L'llic n;lk.iy podkrcślić. iż spotkanic naukowe \\ Cics/.ynic slan(milo przcgl'lll ,t;IIH'\\ is" ,·lllologl·l\\. an[ropologó\\' i socjlllogó\\' v\' zakresie badali kultur regionalnych i rcgi()n:t1i/n\l1 Obiad: i ,"s"usje poz\\oli" ukazać nowe koncepcje bada\\cze a także aktualny stan had;II'\ 11:1<1ś\\'iadolllościq tożsalllości i odręhności 5poIcClJlu-kulturo\vej . .I;lk sii; okazalo �regionalizm wymagające współczesny tu zagadnienie o dui.ym Inae/.ell iu pO/nal1 CI)1l1 i pr,lIdl Clnl III jeszcze eiąglyeh badalI i doeiekal\ teoretycznych. (;r::('.~( )J'~ .llldl'~('! X KONGRES AFEMAM I II KONI'LRI:l\l'.I/\ i\IX-E ·-I'ROVr:NCE. 4 - 7 I,JI'(,;\ Odl.'! 1'",' ILI{,\JVIIS. 1l)l)() W dniach od 4 do 7 lipca 19961', w i\ix-cn-I'orvcnce II IHYi\L\ivl (institut dc [~ccllcrche l': d'Etudes sur Ie Monde i\rabe eLl'vlusulman) z inicjatywy i\FLM/\'Vl (f\ssociation l·r'1I1,';li.,e pour !'I-:tude du Monde Arabe ct Musulman - Paris) i LUR/\M I':S (1':1II0pC;11I,\ssocialJ()1I lor \ liddk Laslcrn Sludies _. Oxford) odbyło się spotkanil: badaczy l.ajllluj'łC) ch si, ,II i,llc'l]] ;lIabskoIlluzułmailskim. poświęcone kierunkol11 Ivspólczl:snych badal'] europcJskich KOI1),'I'CS1),'10111;ld/ll ponad 500 osób z Europy, Afryki i Azji. Obrady toezyly si, II 71 sckci<lch specj;dlSl\L/nlch I' sesjach plenarnych. Inaugurację oficjaln'l poprzedzi la projckCJa lilnlll ,d!2ierski,'!.'o pl. ..\ ;("mik" która Illiala miejscc w środę:; lipca o godzinie 21. 1'0 proj,kcji ()dln'I<I ~i,' d)~kusi<l II oiJl'Cllll>ci rl:iysera M. 130umari. 4 lipca 1996 r. olicjalnic Komilct Kongr,'su II o\(,h<lciJ ('h. l.oulS I'rC/\' dcnLa Uniwcrsytetu d'/\ie-en-Marsl:illc . .I. M. Le łkrrc. c1zi,'kau<l Wyd/i;du l'r;l\\a. i\. V1:Jhl(lll. dyrektora IRI:M/\M. R. Iberl. dyrektora MMSII (Maison j\·kdlt,rLln0elllle dcs SCIClh:C' ck l'I'łomme - jest Lo ośrodek badaJ\ regionu Śródzicm'Hlmmsk ic),'o L I' J)umonl. pru) d"llId i\lTM!\M i D. Hopwood. prezydcnta ElJR/\:'v1ES, powital uczcstnlk('l\1 Ihl;1 ~polk;lIl'a pkn~lrl1c mialy charaktcr tzw .• .Pytar\ otwartych", zastaJlawiano si,: bO\l iCIJl n;ld 101" i IJl()ili\lo'ei;lIni badacza świata arabsko-muzulmar\skicgo w pcrspl:kływil: 1(\/l1\eh d\sc\pllll IldllklllllCh. [Jerc'k I lopwood. przewodniczący EURi\MFS, stawial nI. m. P) lani,}: .lak pronHl\I;IĆ II I lJli;lIl'. międzynarodowe') .Iakic są możl iw()ści i sposoby p(l/.n~l\\;m id pr;ll had;11I ClI ,'h. pnl\\;lci/illl\ c'h \I' różnych ośrodkach uniwcrsyl,ckich') Thier\ Hianquis IIITacal UII;lg, lIa '"(lIsl;1 role h;IILiu;1 ś\liata arabsko-muzuima:\skiego i tl'lldności natury llrgani/;lC\jJlC.I, kli)!'c nl,'kll',h llniellloillll 1;11<1 prowadzcnie ()dpowicdl1ich badali. Natomiast tr/ecic spolk:inlc plell;lrtll' p(ld I'r/CII"dnll'lIlC'!l1 Fanny Colonna, poświ~conc bylo pamięci I~rncsta (jcllncra. IJnarle!2<l II I l)')., roku. I·.nh>t (jcllner byljednymz badaczy Maghrcbu, co wiclokrotnic \I' lI\st;lpicJlill pllllkrc',I;lno. Sesie specjalistYCI.ne podejmowały ró;i.noroclne tcm;\II: religijnc (lip. ~dichcl ('IHlcikic'lI iu. Claude (J iIlol. Is/am. (eXles e{ protiqll(,s l. historycIIle, Sp"IeUIll'. 1iIcr;lck"-iCl) I" 'll e. urbanisLycl.l1C. ekonomic/llc, antropologiczno-ctnologicznc, IH) \lsl,,\luesl1\ '" i;11 ;lrahki. "i·,' sposób zaprezcntować calości oma\l'iancj problematyk i: po piCTlI Sil' ohc.I'll011 ;d;1 on;1 re')/n,' kicrunki badar\, a po drugie .Icj wicikość (okolo :'00 WI s!:lpie,'1 rekr"l) i k(l[lIllJlikal\ J I )1;llcg(} leż. pozllalam sobic na przedslawit'n ie Jcdynie wybrallcj tClll,ill ki sek,-,i i 'lll'CFd ist\ C111\ ch. II których mialam okazj, uczcstniczyć. Problematyka IIsp()lu"SIlC),'O ,II iilt;1 ;ll'lhsklegl) I" LI roz\lażana m. in. w sekcji pl. "Nowe wyks/.lalconc clity \I nickl(')r) ch krajach arah~kich 0,1 lokalności do globalności". kienmancj pr/c/ E. I.ongucnssc i F ('ol"nnil ;\ll\Or/l rckril!i'l\\ sta\liali problem dwubiegunO\\,(I, wsk'lI.uj,\C na rclacjc Illi~'dz) \I.) kVI;dcl'nicm I Illil'.I,cem zamieszkania. Wska/ywano na \lwaine pOll irvanic \licd/\ lokillJlcj 1 II ied/;1 gloh;dJl;1. ,jak" istotnym oynniku transll)rmac.ii spolcClcl\stwa. Pod prze\\lllIJlictllell! (,. 1.1 ".;Idi "hr;ldoll,llil sekcja pl. "Dziedzictwo i urbanizacja miast ś\liata arab~kicgo" Il. CISS,II prlL'ciSl;11liI kon"c'!'(.Ic' trallsflJrlnacji idei i ochrony ośrodk()" histOI')'CLn)'Ch. 1I.,ka/uj;l' 11" k"nlcullI"L' ",[",lci/lid.llli.: stratylikaej i społecznych i aktywności ckonomiczncj. art) sIl Cll1c:j i h;lI1d 1(>11 cj C Iacostc-Dujardin i M. Scha\l.l11i1lcr przc\\'udniClyh sc'kcJi 1;lilllllj;I'Cj'IC"1 tllillj;: k(,hl", "krajach arabsko-l11uzulll1a:\skich. Międl) Innvml [,vI.C"rdlll;:iIl1I)lIi\;l" IHlhlil\'IICe dl" ""h:el �i /j;l\\i,ku /aslaniania l\l'arzy na Bliskim Wschodzic (1979-1994), a S. Dahlgren o/mianach 'jlPkull\ ch \I .IL'lncuic pr/.cd 19'J() i pel 1990 r.. zwracając uwaf!1; na przcksztalccnia struktur i pll">"": konstruo\lauia modclu spokucl\stwa. w którym dopus7.cza si.,: kobicly do ak!) wności 1;I\I"do\lcj. II. ('laud(II-ll<mad pr/cll'odniczyla sckcji poświęconcj problematyce spok\;zel\slll "ll1al").j,klcl1. \I kll·)I·c.i dIskutollano nast.,:pującc zagadnicnia: język. SZWKa, tcchnika i idcntylibcia: lOk pclniouc wcdlug pici i idcntyfikacja: Tuaregowic i ich "zclln.,:trznośC: organizacja SPOkUILI i idcnl\likacja. Tcmalyka antropologiczna i etnologiczna przćwijała się w r()i.nych sckc.i;lcll. ;tlc n;l.lsiIn iL] /aman ikstowala się II spotkan iu. którcmu przcwodnio'yl i Ci. BoClSch i .I-N. ł:L'IT~na Icnlal ..N;lIIki pr/yrodniCl.c. nauki humanistycznc i nauki mcdycznc w A1i'ycc Pólnocncj 1\1\-\\ \I.): /hlii.L'nia socjologicZllc i cpistcmologicznc". W związku z trwającym Kongrcscm \I \Iu/L'um Ilislmii ~aluralncj II :\i:-:-cn-I'rovcncc pod kicrunkicm G. Boctsch i L. Rabino-Massa IOl"gaui/o\l ano 1\) si a III,' pl. ..Antropologia starcgo Egiptu. Spojrzcnia na genc/ę wykopaliska. k'1kkc.ia :\·lalT(\ dc Tmin". alci.y odnotować dwie innc wystawy: ..Postacie sufizmu". prl) g,llI\l\ana przL'z C. Champion oral ... Dzicdzictwo i renowacja miast arabskich: Port SaiJ. ";Iir. .\!Lp. Ikjrul. /\Inan. I.ahid". animowana pod kierunkićm G. LI Kadi. I'n\blcmy \oc.l"logiCl.no-;lIlllOpologiCl.nc lIysl'lpily w sekcji "Prawo i spolcczdlstwa wspólczcsncgo świata al":iI"klcgo pl'lspdtllly spolcuno-;1I11ropologicznc". Podjęta dyskusja koncentrow;i1a si.,: nil I\:nomL'llic piali U) nI z punklu I\idzenia leiigi.incgo i ślvieckiego. O badaniach antropologicznych II kl"aiach lal oki l'cl·.,kic.l Ill(lII iono pod kierunklcm A. Montigny i /\. A Yatecl11. Iladania :JnllPjlPloglunc n,ld .'poleczCI1.'tllcm kl'ajóI" I.atoki Pcrskicj pl'()\\adzonc sq od nicdm"na. i{o/lllailc teinal) i II ar,/taly b,ldall'czc ukazują i.e pomimo islnicj~lćych oporów spOkC/CJlS1Wa !l0'ILlcg,'\ln\l'h kraj,'III' ule~aji\ tranSlt>rIllacji. I.wr(lcono ulIagi;. że zatrudnienie pozwala ustalić II /111"\ pr/L'kiI/u II icd/.) oralnej. ich runkcj.,: i lIyzlli1nia traktOIlane jako lI'ażne /j,misko 1.11lian 'pOleUIlI ch \\\ \UII ,lI10 h ipolui; postrl.egania wicd7Y lokalncj jako wicd/.y globalnej. '\;1 k(ln~rc.,ie: II) 't'lpilt r(lImicż badacl.c z Polski: .ler/y Zdanowski. członck Racly \\\ k,lIlall Clcj U'lt\ivll:S i kicroll"llik lakladu Krajów Pozacuropejskich PAN. m(lI\ il o prO\I <1d/onl ch II POI,CL' badaniach hliskll\l.'chodnich. a /\nna Barska l l!nillcrsytetu Opolskicgo na pu,iL'dlcniu sekcji ../\I~cria iV(a~hrL'h" lI'ygłosila komunikat na tenlal zmian spoiccZllo-kultu1\11\\ch 1I\I~Clii i{(',ilH1ll1l!na tellliltlb kongrcsu stala Sli; oka/ją do podzielenia się doświadczeni<1mi i rcj~ Icks.ii! hild,IU\ I'(lclwl!/.i\cych z I·:uropy. Al.ji i Ali·yki. R()wnoueśnić to szczcgólne spotkanie ,'l!lnl-':IJn\ ch I'()(lei.'ć Includol(lgiunych dalo asumpt do przemyślet'l nad stylem prowad7.enia h:ldall i nlll/łillościallli intenlyscl pl i nilrny-.:h ujęć. i/I1IW Barska Illl;\I'\I:--';OŚ(" KOLi\ /.\INTUU:SOWM;: KliLTlJRi\ ASYRYISK/\ PIUl' POI.Ni\ŃSKIM ODDZI/\LE prl, \\ ()J.,:RI.SII· Ol) p/\i.DI.Ił-:RNIKA 199:1 ROKU DO MAlA 19% ()krL's sprali o/dali Ul" lO c/as 1I/.1llożonej aktywności Kola. na klórą 7łożylo si.,: ucze~lniclwo II kilku kOII!\;rL'ucłach Ini.,:dl.\narodow)cIL organizowanych zarówno w kraju. jak i 7a granicą I'ral IO/lnaitc .'potkaIJi;\ na l.aproS/cnie I"ielu instylucji oświatowych i kuIIUraln)ch. prl.y czym niekl('J1c /c SP(llbll In,I}1 .lui charaktcr staly. Uczcstniczą IV nich uczniol\ie szkół gastronoI1lIC/n\ dl. kli'lI"I'ch nillluyciclc. będ;\cy absohl'cnlami :\kadcmii Roi n iCl.cj w Poznaniu. P,\~\\ iccaja Jcdn" luh dll ie: lekcje' zagadnicniom elnologicl.nych ulVarunkowaJl kulinarnych. ";lIcil podkrcślić·. iL' zain!crcsO\lanic prelckcjami jest dość duże. zarówno ze strony mlod7.icży. idk i naucl.\ cielt. �w której przewodniczący Kola hral ud/ial II dni:lch I ~-I" gniLinia Katedra Folklorystyki Wyżs7.ej Szkoly PedagogiClnc,i im, PO\l,t,niu')\1 Śląskich w Opolu (obecnie Uniwersytet Opolski) pod tylllicm: ..Pograniczc Jako prohlelll kultury'·. Wygłoszony referat dotyczy I problemów kultur) luLino,ei a"I),jskicj n,1 pograniClu syryjsko-turecko-irackim. Druga kontercncja: "Chrzl:Ścijaństwo i islam" miala micjscl' I I-I·j kwietnia 1994 roku w Krakowie. Jej organizatorami hyly Katcdr,1 ,\rahi,tl'ki 1:.1. P,lpIC,k'l Akademia Teologiczna. Ojcowie Franci,zkanie oral Kon,ulat i In,tytuI Kullury Francu,kic,i w Krakowie. Uczestniczyli w niej orientaliści i duchowni I. wielu krainl, /aprucnto\lano rcrcral pl. Posty i praktyki postne 11 chr::e.~cij{//lskich Asvr,l'/cyk()lI' IW /!/iskulf 11'sc!u}(be, "': C/,bie trwania konferencji i towarzyszących jej spotkali zrodzi I się pom)'sl IOrg;mi/o\lania \I pl'/yvlości międzynarodowego torum naukowego poświęconego \lSpÓIc/CsllIm !\" njC/ykonl. Wśród uczestników znalazło się bowiem kilku znających język asyryjski i pis/<IC)'cli o nim oral o ;blryjskim folklor7,e. Trzecia konferencja. "The Potato". to kolejnc. dzil',iijlc 'J1olkillIIC C[nOll1glClnl' o poży,,,ieniu, zorgani/owane przez Uniwersytd TechniC/,ny \Ie Freising kolo Ivlol1achluln (w dniach 6-10 czerwca 1994). Przedstawiono na niej referat o roli ziemniakl')\\ \lC \lspl')IC/c,n",i kuchni asyryjskiej na Bliskim Wschodzie. Krótki pobyt pr/ewodniC/ąccgo Kolii \I Vlonilchium wzbogacono spotkaniami z mieszkającymi tam wychodźcami asyryjskimi (\I liC/hie okolo 100 rodzin). Raz w miesiącu zbierają się po niedzielnym nabo:i.elis!wic eak rodliny \lTal /.l' '\luim kaplanem w przykościelnym klubie. Asyryjski~ gospodynie pl'zynoS/i\ pr/)T/,i\dlOJl(; \I dOl1lill'i1 potrawy narodowc. Czwarte. już cyklicznc ... Symposiul1l oj' Fooe! ilnd ('ookel'l" Ullhy/o ,i, II SI Anthony's College IV Oxfordzie. IV dniach 10-1 I wl-:lcśnia 1')9-1 roku. Jego lenlałl'ki1 dOlYUllil żywności lagrożonej. Wśród 39 zaprezentowanych wykliHilnv Zllillil/l ,i, I'cr~rat o ,ISy 1',),kiLh tradycyjnych technologiach kulinarnych. Na piątej kon/i;reneji ... Konllik!y cllliClnc". 1(1I')lilllllOwanej )-7 grudnia 1994 roku prl,cz Instytut Archeologii i '·:tnoio)!i i Pi\N \I W;IIV:I\I ic. przedstawiono sytuacji( Asyryjczyków IV Tur Ahdinie (pld,-lv,ch,lllrcja) .. iako I1lnicjv{)~cI powa:i.nie zagrożonej. Szósla zaś konrcr~ncjil to kolejne SylllpOliulll II (),!tml/ic (X_I) IIl'/l"lIi:1 1995). poświęcone tym razem wybitnym kucharIOm i tym. k!lirz\' 1111ien i 1 i obi iuc kliChll i. Zapre/~ntowano na niej twórczość kulinarną Bar Ebraji. nićlnal1L')lojevCle \I Po!.scc .\11/\liecl,nego 1ilozot~1 asyryjskiego. W minionym okresie przewodniczący Kola uczestniC/yl 1\' of'I')lnopolskinl scmin;1I'iul1l dlil nauczycieli klas piekarskich średnich szkól zawodowych. klóre odh\lo si, II-I!J f'rllLiniil 1\)'),,) roku II' Zespole Szkól Zawodowych w Bydgoszczy. Wyglosd tam ci\I a relcraly' o IradycI)n\J1l chlebie na f3liskim Wschodzie i o potrawach /. pszenicy. Wreszcic tr/.eha \I ,pomnie':' o Se,ii Ekologicznej (noszącej kolejny numer XIV). zorganil.OlI'allc.j 1(, k\lil'llIi:1 I\)\)) loku priCI, \\ 1clzial Rolnictwa Urzędu Wojewodzkiego w Poznaniu. w I.espolc Szkl')1 \tllecz<ll'skich \Ie \\·r/l·śnl. l3yla poświęcona mleku. Przedstawiono na niej prelckcj, o pr/ell\'OI'a(h i potril\\iICh / 11l1eki< u wspólczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschod/ie, ,,(jill,eta PO/nilli,kiI" 0pllhliko\l<llil III:'; maja 199)) rozmowę z przewodniczącym Kola o po:i.Y\I ienill AsyryjCl.yk<lIl. klór'! latl lul,lIl ano "Ly7.ka \I' kul!urzc. :i.lIr w muzeum". Z ważniejszych spotkań o charakterze kamcralnym pragnl( \I',micnie na,t,pllj'l(l': IW lapl()s/cni~ Klubu Seniora przy Akademii Rolniczej w Pozllaniu. II styCl,llia i \)\),1 roku udhl la 'Ie' biesiada poświęcona ludowym obchodom Świ;lt l3oi.ego Narod/cni;1 i NO\legl1 Rokll u ,\'1ryjezykóIV. 2R lutego 1994 roku wygłoszono prelekcji( dl,1 c/lonkl')\\ '\( )'I-n I'l\lllilnskll'.1 Spóld/ielni Piekarsko-Ciastkarskiej o techllologiach i piodukliich IhOIO\llch lid lll"k:m Wschodzie. 2) marca 1994 roku Kolo bylo gościcm osób IIil'pcllIospr;l\l'Il) cli. II/eS/ony ch \I li:lIdacji "Arka". któr/Y wysluchali wykladu o pocz'ltkach chrlcściJal'lS[I\d \I'schl\dlli~gl\, \\' cliliach (,-7 kwietnia 1994 roku przewodniczący Kola przebywa I IV Wi.;dniu n,1 1;'1)J'(h/enie tilllllejszegl\ Domu Kultury i Zespolu Slkól /,awodolVych. Tematcm społkani;r b)ld SI łlld(p Chl'/l'ŚCIJIII asyryjskich rw Bliskim WschoLizie oraz ich tradycje kuiin<lt'llc, 22 \lT/e,śni" 1')')·1 wku mi,ti" miejscc drugie spotkallie z illicj;:ll)lvy niepelnospralVnyeh I fundacji ".\rka". ;.'d/ic kOIl!\Illl0\lilllll popr/,.;dni temat. \\'yekspono\VuJ'lc rolę asyryjskich misjonilr/) \I SlLl/l'niu l'ill/l'ścljali'l\l,1 \I 111diach. Chinach i Mongolii, Pierwszą konferencję, 1993 roku, I,organizowała �·ve/.q:ólnlc \\,)/nc "l spotkania I. młodzieżą szkól średnich. Ueznio\\'it: ostatnich klas '1":cj,lil1o":ci gaslrol1omiuncj I.espolu Szkól Zawodowych w Glogowit: wysluchali IO li~lOpada I ')').j ro~u \\ ~tIadu o potrzt:bit: zat:howania tradycyjnych lechnologi i kulinarnych. podczas kl<>rc':,''''lIlll\wiono lemat\' kilku zagranicznych konlCrencji mic;dzynarodO\\·ych. Wśród sluchaczy ":.Ii n')\\ nici uC/niO\\it: I. I.espoiu Szkól Ekonomicznych. Nauczyciele uczestniczący \V dyskusji 1 /alel11 prl.) Inali. it: It: zagadnienia były dotychczas pomijane w pracach przygotowy\\'anych pr/o ue/nit)\\' 22 marca I l)l)) roku wspomniany wcześniej \\ykład o zagro7.eniu Asyryiczyków \\ Im .:\hdinic i'.llslal \\·yglosl.Ony na zebraniu Rady Instytutu Religioznawstwa UJ. Na zapro'/l:nic' Tcchniku111 (joSpOd,lITZCg(' Sióstr Ursllllanek w I'nicwach 7apreZCnlowano 26 kwietnia 1'iq, r"ku d\\ a \\ y~")dy / pr/.choe/ami na lemat chrzćŚcijalistwa bliskowschodniego oraz h iSlOrii chlcha i Ic'clin<>logii jcgo prodnkcji. l'i'llCgo maja 199) roku zrcalizowano kolejny wyja;d do (i1u.>,")\\,I. l) ni ra/cll1 do !.cspolu S/lól Ekonomicznych. Mówiono o tradycyjnych t,;chnologiach i'r/c\\\,'1I.'\\\a mlcb. W d\'skusji, kttlla wywiązała się po \\'ykładzic. poruszono tt:ż różnt: aspekty i\\ "I/'1I1c' i. pr')\\I1\ m poloicnit:1lI chrzcścijan w islal11s~ich krajach Bliskit:go Wschodu. \\) ~or/) :iIUVIClr/~ dniowy pohyt w I.lllkut:ie 40-osobowcj grupy pracowni~ów i studentów ! i I n.l~lJ \\\ d/iahl Technologii /ywności Akadcmii Rolniczt:1 w Poznaniu, prze\\odniczący Kula Nrgallli.(l\\al 2:' l'/Cl'I\ca I ')'):, roku spotkanic zc znanymi i ccnionymi d/ialacz;nni miejscowego .,dd/i~J!1l I'TI .. I'rancivkim !'I'lckiem i Alhin,! Hodur. którzy dzielili siC; swoją pasją -- folklorem lud,,\\) In I·e~ionu. 2') \\ rzcśnia 1l)l)) lOku nauczyciele przedmiotów gastronomicznych szkól \"lll'\\('lll/I\\;I kali.'ikiego \\ysluchali \\' Wojewódzkim Ośrodku Metodycznym w Kaliszu referatu. p"i;lć/o;h'g') / pi'/ciJoczami, na tt:mat tradycji i obyczajów kulinarnych na Bliskim Wschodzic. \\c \\,p,)Jnllianym okresie. zarówno \\ czasopismach krajowych, jak i zagraniunych. ukazalo <Ić ~"k~lna~l'il' puhlik;ll'ji aulorsl\\a jll'lnvodnieząeego koła, dotyuąeych wyżej wymicnionych /(i~l.ldl\il.."'l Michael Abdalla �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37301193f10663267acfb2fadb950ed.pdf 342284709bf761bcb35165df828c5796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Burzyński, Henryk (1912-1995) Kunczyńska-Iracka, Anna (1934-1994) Frankowska, Maria ( 1906-1996) Brozi, Krzysztof Jarosław (1952-1996) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2023 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.347-359 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 80. 1996 VI. IN MEMORIAM KRZYSZTOF JAROSLA W BROZI (1952-1996) \\ dniu 2(, lutct'o I ()<)(, roku /marl nagi<: prof dr hab. Krzysztof J. Brozi. antropolog kulturoIII I Lllillcrsylćtu im. M. Curic-Sklodowskiej w Lublinie. Byl kierownikiem zalożonego w roku I()'J 1 1:lkladu Antropologii Kulturowej UMCS. autorem kilkunastu książek i wielu artykułów. Iniclatorcm i organi/atorcm Lubelskich Seminariów Antropologii Kulturowej. których ósma ćlll cia odbed/ic SiC II roku I <)<)6 i poświęcona zostanie Jego pamięci. Zbliżenie z etnologami prof K .1 Iho/i Iwi:vanc było I Jego pr/ekonaniem o szerokich granicach antropologii kullUtollĆJ. II l'amaL'h któlcj możliwe są różnorodne ujycia badanych problemów i konicczna "'p,'dpIIIĆII 1"/l1\ć!J dlscyplin naukowych. Choć punktem wyjścia w pracach prof. K. J. Brozi l" II: iil%lia. doslr/cglil lnaczcnic etnologii wewnątrz antropologii kulturowej i dlatcgo Uc"lL':;lnlC/II II konlL'rcncjach ctnologicznych i posiedzeniach Komitetu Nauk Etnologicznych 1'.\'\ a II ,,"oim pisar:;twic coral czyściej kor/.ystal I prac etnologiClnych. \a kvtaltOlI:lnic sic laintncsowaJl naukowych prof. K. J. Brozi mialy wplyw odbyte studi:t 1"<](:1 nIl l 'nillcl:;llcclc oral II\ja/dy zagraniczne: zainteresowania tc były jednak pr/cdc 'I ·/1 :;Iklnl II I nikicm dokonancg" I\yboru. Ukoilczyl bowiem prawo i równolegle studiowal li!:J/Plic 1'0 :;tudillch pracował II Instytucie Filozofii i Socjologii UMCS. W ramach tego Instytutli pilI gOlOII Iii roiprawe doktorską poswiyconą metodologicznym problemom antropologii iunkcj,)!l!llncJ 1~Il'ni:;łalla Malinowskiego (Antrop%gia /imkcjona/na Bronis/mra AIIl!inowskie\\\ ll:lll lllCtllO I ubehkic, I.ublin 198-'). Wybór koncepcji antropologicznej jako przedmiotu etnaliiI klćlule ullage prof. K. J. Bro/i ku antropologii kulturowej: JeJ Iwią/kom z filozolią hl'l"rl!!. 11IltropologiC/n:1 teori:1 kultury. Zainteresowania antropologiClne rozwinął. i tu mamy do (/1 IliĆnll1 " kokinym ważnym wyborem. w trakcie rocznego pobytu na Uniwersytecie w Chicago \1 Illta'.'11 I ()X.I-I ')X·l. I'r:lcuJc tam pod kicrunkicm prof. Georga Stoekinga. mająccgo zasługi ,-!""nIL' II :;tudlllch nad historiil antropologii. Dalszym zbliżeniem do antropologii jest Jego praca habilltaclJnl1 lai:11 :;ie II niej probkmatyk!j wartości (/Introp%gill wllrto:ici Ujęcie metod%~/C~!lC. \\\d!lllllictllO t'ivleS. Lublin 1989). Problematykę wartości K . .I. Brozi rozwinąl nic tylko IC IIzi'ledu n<llC.l 1.llaC/cnic w :;/kołaeh i kierunkach antropologicznych. Pełnila ona ponadto "ll/lla 101,' II rO/lllj<lIKj prlCl Nicgo koncepcji :;tandardu kulturowego. (lklc':; pl' h<lhillt~lcil. od !"Oku 1989. to Clas. w którym prof. K . .I. 8rozi koncentrowal siy już pl:l\1 iI' III "ICllliL' 11:1 Illgatilllclliach antropologii kulturowej i identytikowal siy z tym kierunkiem Ildd:ln. \\skll/uJi\ na lo Ilic tylko opublikowane prace. ale również wysiłki organizacyjnc. skiero\I<lnc n:l hudol\lltllL' II I.uhlinic ośrodka antropologicznego i wprowadzenie antropologii kulturo\1,.1 dl' nllllClilllia uniIIClsyll"ckiego. l'lva wydalliem poprawionej wersji Antrop%gii wortoc\:ci. \\\ d:1IInict II (\ I ·NI("S. I.uhlin 1994. opublikował On kolejną książky Materio!i::m kU/tUrollT C/,lIkll//IIW/CIII\/IIITlilli Ilarri.\(/. Wydawnictwo UMCS. Lublin 1994. a takżc książki( I"mbe 'Tllrl/~iI'/1 .\~/dCC (//lIrojJo/l!gic::ne. Wydawnictwo Norbertinum. Lublin 1992: wydanie II. \\\(1::11 niciII o l i\les. lu hl in 19')5. Opublikował ponadto. nawiązującą clo o:;tatniej wymicill,'nćl billIki. hrll:;/lllC /.//I/::ic / krv~vs cvwi!i::aCji w perspektvwie antropologii kulturOll'e/. \\\ d:lllillL"tllll i i\.1( 'S. I.uhlin I 'J9.', Ilygłos/oną w serii ..Wykłady otwartc UMCS". a także cilIa i')llIlkl 1~)!lI:IL'ćich:lr:lktcl podl·<;CI.nika .introp%gii kulturowej. t. I /'.il/TS historii antropl!/o,l'.ii i,I//llIrollC/. \\\c1ll11llictllll UMCS. Lublin I9'J2 i t. II Refleksje nad pOlI'staniclI! c\'Hi!i::acji 1 �348 i wyobra:::elliami O świecie, Wydawnictwo antropologią a filo::ujią i historią. Pre::entacja Wydawnictwo UMCS. Lublin UMCS, Lublin IlIhe/skie?,o 199:\, :irotlO\l'isk(/ prace; /.bioro\\ą\/il(,b aIllFU/)()/ogll kll/!lmmcj. 1995 oraz wybór tcbt(m '1lltropologlunych .lillrn/)()!(),~~iII kulturowa. 7.bli:::enie epok i proIJlemóH'. Wydawnictwo lJl'v1CS. Lublin I'J'J'i. Znajomość prac prof K . .I. Brozi pozwala na wska/.aniL' naJ\\ażlliejs/\ ch kinunkl')\\ kg,\ badali. Były nimi: l. Interpretacja kierunków i konccpcji S\\'iiltll\\ej 'llltropologii "llitu]"()\\L'j Rozważania nad funkcjonalizmem, zreszt'l stale najbliższym prof K. I. liro/i. /ost,ily tli II/upcl· nione krytyką matcrializmu kulturowego M. Harrisa i koncepcji nilrodu i n.le.i0n<lli/mU I' (iellncra: 2. Analizy antropologiune niektórych ważnych problemó\\' \\Sp]')łuesne.i I'ol,ki I s\\i,I[;: Są to m, in. rozważania nad nacjonalizmem, i szn/.eJ. mistylik<icj'l s\\i"dollllhL'i 'PilleC/.ilL'j a ponadto nad kryzysami cywilizacyjnymi oraz zwią/anymi I nlllll kryZ\ sami gr,lllic i t<>rill \\Iadzy: :\. Przygotowanie ogólnych, podre;C/.nikowych uje;ć \\ inl/) ,llltrop"logiClJILj, priL'<\c wsz)'stkim na użytek studentów, Istotnym uZllpelnienicm dzialalnosci badawcZl:j prof K. I lho/i b) 1,1kgo \\'lclb a"t\ \\ I](I'C dydaktycma i organizacyjna. zmicrzaj'lea do obje;cia nauczanielll antropologii cor,1/ to s/clv.\cb zespolów studentów UMCS oraz do organizacji Centrum Bad,j(l i :"allc/ania ;\nlropologii Kulturowej przy UMCS. Wspomnieć należy również o z\\olywanych pr/C/ :\icgo, od roku I')XX. dorocznych Lubelskich Seminariach Antropologii Kulturowej lIrill o .Icgo ud/iale \\ pr/\ g"t()waniu programu dla szkól D::ied::ictwo kllltw'oll'e II' rcgiollie. wa/n) III tal,jL' db clIH,jogii. Na czym polega zatem wkład prof K . .I. Bn)Zi do ro/.wijajqccj sit; antropo!o!!ii kulturp\\,'] w Polsce" Interesowala go z jednej strony antropologia /. jej problemami tcorct\Cln\ mi i IllCtpdologicznymi. CZCJllU dal wyraz \V studiach intnprcluj'lcych poSl.Clcgólnc kierunki dntrtJpr.,jpgiczne, 'l drugiej jednak strony pragną! przyczynić si.; do lro/umil'nia :,1,11](\\\ i PIl\CL'''''\ kulturowych, tak w przes/Jości jak i w teral.niejslOsci. Stoso\\al pode.lscic in!nd),c\plin'll!lc. które z\\iązanc było z .lego obrazem antropologii jako najhanl/icj ogl'Jincj n,luki u Clj,\\\ ie'ku i kulturze. Podkreślal wagę aplikacyjnych funkcji antropol\lgii. bard/icj jcdn,l" "dpu'\ ialbł'l \ lu funkcja nauczyciela. ostrzegającego przed pojawiającymi sit; /agroi.cni'1I11i. liii. ebpl'n,!. In,lchnic .lego studiów i pisarstwa dla nauki polskicj polega nil' tylko n<l IIPO\\ \/cchnlcllill kl\ 1\ C/i1l'i wicdl.)' o zalożeniach i koncepcjach przyjmowanych \\. antropologi i ~\\ latll\\ Lj .ilc 11')\\J11C/ '1.> proponowaniu nowego rozumienia niektórych pojęć i poslc!./cnia /,Ikrcsu b,l\bn ;lllIrtJpoill:,'IC/nych. Walczyi ponadto o instytucjonalne uznanie antropologii kullllro\\L'j. \Vain'l di,1 IllCgo h\b sprawa wpisania antropologii kulturowcj na liste; dyscyplin naUkll\\ych, /. kIJ')!.)ch mUliLI nadd\\ d,' stopnic naukIme. Pr/,ygotowal na len tem;lt Jllemorial i \\ IwiJllku / nim 1,ISlana\\ lal ,ie' Ilde! relacjami między antropologią kulturową a etnologią i innymi d) sC\'plinJlIlli nauk,,\\ \'Jlli (lhICC,d przedstawić swoje propozycje w tym zakresie w artykule IwpisaJl\ m dla "I.udu" Prof K, .I. Grozi przyjmowal wicie obowiązk<'l\\, stawial prl.cd sob'l trlldnc CL'Ie. pdulI\\ ,d dotkliwie uplywający ezas i dlatego żył i pracowal w wal'llllkach dużego ohci'licllid PS) l'!IIC/lll'o'\\ W ostatnim liście z dnia 12 lutego 1996 roku, k!l'1I'Yod Niego Olr/\'lll,;lem. pL'<d o /llilC/LI!!U żyezJiwości ... którajest potrzebna w pracy IwórClej. gd/ic sposobnosci do po!kni,,:ćic'l la" \\ i,'k. a o którą Clysto lak trudno w środowisku ludli skazanych \\ znaC/1l\1ll st('pniu n,1 kOII"II!.L'11Cic" Odszedl przedwcześnic Uc/ony, który wiele lrobil dla rtJ/\\ijaj,!ccj si.; \\ nilS/.\ In "rdill antropologii kulturowej. �349 IIENRYK BLiRZYŃSKI (1912-199:1) \\ I ()')", rllku zlllarl I kmyk BmzyJiski. znany i cćniony artysta ludowy. folklorysta. Ksi~żak I I.o\\lczanin Urodzi I si~ w 1912 roku wć wsi Trąby w rodzinić chlopskicj. DzićciJistwo i mloLio',C Jcso przl p,ldly na czas. który w historii sztuki ludowćj nazywany jćst Jćszcze zlotYIll \lIckicIII. (';,1.,. II k[(')ll m nieomal wSl.ystkić wn~trza chalup lowickich były bogato przyozdohl(\11C\I\L"inankilllli. paj,!kami. bukictami kwiatów_ a mcblc byly malowanc i zdobionc snyccrką I kmll Ilurz.\ll,ki bl I dzicckicm tcgo OKrcsu. Od najmlodszych lat otoczony byl wYl\vorallll ,ztllkl. \I Ich atnlllsICrzc dorasta!. ukochal jć i tworzy!. Pierwszc Jego pracc. jcszczc dzicci~cc. to ,zmilClill1C lalki ubrane vv Imvickic samodziały i wycinanki z kolorowcgo papicru. Mając czternaśLic lilt zaintcresml al si~ tkactwem plócicnnym i wcinianym_ które było jeszcze wówczas p()\\"zecllllle upr,m IiIllL' V\ kazdcj chalupie na \\si. Zarlmno II jednej. jak i w drugicj dl.ic(!Jjnie nauczITIeli"! bv la Jego matka. Pierwsze welniaki tkał dla swych sióstr, początkowo V\edlug istnie}lceJ 11IUl". a p(·)inie.jjuż wedlug Ivlasnych projcktów. \ll\le zmial1\ V\ zlciu Artysty przyni(lSi rok 1929. Wicś i"nlby należala do paralli Chruślin. :cdzlc znaJduje si~ kllści(-'I w ,tylu gotyckorencsansowym z drugiej polowy XVI wieku. W kOścicle 1\ 111IOzpocz~la pracc konserwatorskic Zoila Baudouin dc Courtcnay. PI"?y konscrwaeji kościoLi znalal.I prac~ miody I kmyk Bur/Yllski. BurZYl1Ski pomagając malarcc uczyl si~ jcdnoczcśnic ll.sunku I zaS<ld khldzcnia lill'b. ('hol' OKrCS tcn trwał dwa lata. to Jcdnak wystarczy lo. aby J\rtysla rllZill iI(lVIid ,,~ \I Illalarsl wic. P(\mimo Llscynacji malarstwem tkanie samodzialów lowickJeh bylo ledn"k dla niego najV\azniL~Jsze. 1V\,)rUllśL'iil I klll"yka Burzy I'lskiego zaintereSlmala si~ [lconora PlutyJiska. która by la 1\llaZanil I lu\varzl slvvem Popierania Przcmyslu Lud(lVVego w Warszawie. [)I.i~ki PlutyJisklej llur/v II,ki Ilkol'leZ\1 kms lilrbiarsk! i tkacki w Warszawie. Po powrocie do rodzinncj wsi /mg'"llzlllldl Iv ojcllwsk!eJ IzbiC L1rbiarni~ i warsztat tkacki. Produkowanc przcz Nicgo wclniaki cieszI" 'le duz\ m powodzcnicm. gdyż. wi~kszośl' byla tkana wedlug starych wzoróV\ IndldulilC\ eh ,i~ II \Iuzeum I-:tnllgrallcznym vv'Lowiczu. '\aln te Illnicj~ll)()ści V\ latach I11lodzie(1Czych i starszych wykorzystywal B urzyJi'-.k i pl'ZY rllZI)\ L'II pr"Cileh ,11'1\,11uny ch. W latach IlJl(, i 1938 wykona I dV\a ornaty dla wJasneJ parali l. ;: Llk;~ e11"1vl<lllllal\ elLI organizacji spolccz.ll\ch. \\\ hllch dlll!-,leJ "Oln\ śmalmvel poloz) I kres dz.ialalności lilrbiarskiej i tkackiel. Po "\1.,, 0ic-nlll 111ll/\ll,kl pn',ho" al w/.nm\il' tkact"o \\ Chrllślinie, sąsiednicj wiosce. gdzie zal11leszka!. IllIdllil:-:CI '1IIOllco"e nic poz"olil\ na rozwój tkalni. W tej sytuacji zajijl si~ malarstwem. \ liliIlII dl "lletiz,1 e111nl('" mlevkalnych_ początkowo przy pomocy walków i matryc. a później Icc/llle. \\ I ()id I I ()n Illkll .'\rtysta brai udz.ial w konkursach na wytwory sztllki IIILiowej i otrzymal n,lgro," \\ I ')i)!) lilkll "/1'llud/i,Ji w "ystawic malal"?y amatorów. wystawiaj'lc akwarele. pastele I 1\ 'linki \\ I '!77 IllKII " konklllsle "I-'olklol' Robotniczy" otrzymalnagrod9 za cztery obrazy. lleml k HIII'Zllhki zaCZiii maill"al' jak sam mówi!: "nic dlatego. icby zaimpono-wal' ,rod 'liI I'-.kll. <Ile LiLltego. ze pragn,\lem bardzo pokazać swojc prace tym ludziol11. z którymi l" 1i1/"ll\ie'lel11 popizez kultur~ rcgionu i poprzez związki krwi". \\ I ')'i!J Illkll :\11\ sla Idl11ieszlal w Ksawerowic kolo Lodzi. i"lItaj w jedny III z pomicszczcll "I dOl11u IIl'/ijdzil izb~ ksi~żacką Pomimo zmiany miejsca zamieszkania l kmyk BurzYl1sk! n:lllill 1111'/\nlv" dl 1.111\ kllnlakt z /lemi,\ [owicką i brai czynny IIdzjal w wydarzcniach ku!tu1';J!I1\ L'h �350 Ilenryk Burzyilski byl członkiem Lódzkiego Odd/i.i1l1 I'olskićgo Ti'" aJ/\ si II a l,lIdo/naIlLlc'go, lItrzymywal żywy kontakt z Kołem Folkloru RobotniC/ci I,od/i S/,C/cgólna pr/\.I'I;I\ l'ILl\ 1.1 Go z prof K, Zawistowicz-Adamską. Odszedl Artysta pełen pasji. wierny tradycji i kulwrzl' swojcgo rcgionu. .1 !II!.',!.'II'::II/II MARIA II'I/h,/; FRANKOWSK/\ ( I 906-1 <)96 ) W dniu 17 września 1996 roku zmarla w Warszawie. IV widdl ')() laL pmrcsm doklOI Vlal'ia frankowska. wybitny etnolog. amerykanista. czlowiek niezwykle prawy i s/lachctn:- . .IC.ls/crokic /ainteresowania naukowe. połączone z gruntowną wicdzą ogólną i ćI"IlL!lcj'i. pasja hildallLla i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów ctllologiclllych oral Ilich:- lI'al'l siLI ducha i charakteru sprawily. że była postacią nietuzinkow,\. pO/.oslawiaj'lc'l wv,d/ic pi.,:lno ,IIC.l Iliezwyklej osobowości, Pro1Csor Maria FrankolVska rozpocz,la swą dl.ialall1ość naukow'ljui 1\ C/i1sic sludll'" II Inlwersytecić I'oznailskim. kiedy to IV 1929 roku podj,la pr'1C' jako awstcntka II Ilhlllucic' Etnologii lego Uniwersytetu. Opublikowała w<'l\vu.as. pod ni1/l1iskicm panic(lskllll "-arhl)\\ sb. sllój picnIszy artykul. W 1931 roku uzyskala tyłUl naukOlI\' doklora lilo/olii II lakrl',il' etnogratii. etnologii i prehistorii na Wyd/iak IlumanistyC/nYIll l )nillcr.sylclu PO/nal\sklcgo. IN ciągu kilkudziesięciu lat swej pracy prorcsor Maria FrankOlIska IIVI'i/alw hlłd in.'lllucjonalni..: I kilkoma placówkami -- 7 l'ar\stwowYIll MUl:eum Etllogral·'l'I.ll\m II Will's/<lllie I K<lICdl;1 Etnogralii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza \\' PO/naniu (obccnic Inst\-lul LlIwlogii i ,\ntlllpologii Kulturow,,:,j Ui\M IV Poznaniu), z Zakładem Etnograiii Instytutu Ilistorii Kullury IVLI1l'lI;Jinci Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obcenic Zaklad Llnoiogli Instytutu Arehcologli i J-:tnologii PAN IV Warszawi..:) i z Pracowni,! f,lnogralii (ohceni..: I'r;ll'mvnia l:tnolo!'li) Ie!,o Instl lUlU w Poznaniu. Problemy muzealnictwa stanowily Jeden z ważniejsl.yeh nurt(l\1 .lej l.<linICreS()II;Ul ,lUI w 192<) roku zinwentaryzowala Muzeum Kasl.ubskie \\'e IN/,dyd/aclL \1 lalach I 'no do I 'n'! 11\Iii kustoszem w Muz.eum Etnograficznym \\' Warszawie, W 1\'111tó C/asie. II micsi;lcach ktnil'h. pracowala I. polecenia Ministerstwa WyZIlali Religijnych i (lślI'ien:nia i'ublic/Ill'go. II nlllZCUIll Ciuimeta i Trocadero w Paryżu oraz ll1uzeaeh M<ldrytll. Ikrlina. MonilchiulTl, Lipski!. !lIC/na. StuttgartII. Kolonii i Ilamburga, Druga wojna ś\\'iatowa przCl'wala .ki d/ialalność nlll/C<llną klllr;1 podj,la na nowo. obok innych zaji(ć. \v latach powojennych. Pr/.CI kilb micsi,n roku I ()-I~ b:- la kustoszem Muzeum Wielkopolskiego (obecni..: MUl.eulll N<lllldoll c) 1\ i'o/,n'lIlill. od lW" d,) I ')6() roku - kierownikiem Dl.ialu Pozaeuropejskiego w P;U'lstW()\\\nl \II1/CIIIII l.lIWgl.t1ICZI\I 111 II' Warszawie, a od 1<)(,7 do 197(, rokll kuralorem D/.jalu. 1\:-la ki lIiclolclllilll Cllollkiclll Ra," 'luzealnel lego Muzcull1, Profesor Maria I-'rallkmvska II·' ciągu \1 idu lat prac\ II' IIUI/...:ach d;dil .'i\' IHl/nill' pk,> makolllity zn<lwca pl'Obkllwtyki ll1u/calncj, autor sccn;lli uS/y i k;\lalo,ie""" lIic,111":- si;tll \ 1ied/\ innymi byla alItorem scenariusza slakj wystawy Il/,iahl PO/ac'uropc.lskil'go i';1I1sIIIOIICgO \Olllle'um !-:tnograticznego \\' Wars/awie, Swoją Ilicel/_y \1 dziedzlnlc' mll/l';J!nil'III;1 pr/l'kil/.;i1;1 II pilbIlkowanych artykulach i wykladach uniwersytcekich. I)ui" ,kj z;lslu!,;, i o.'obi,t\ III 'Ilkcl',,'m 11\lo zainiejowanic trwającej długie lata. od \9(,X roku. lIymian; ohiekt(m ctllllgr.t1lllll\ch Il1I~d/1 Musco de las Culturas miasta Meksyk a i'alistwolI'ym i'vllll'eUlll Itll\l~rilJiCln\ ni II W,IIVillI ie, n:c' tylko \\'ymiany, ale takżc c1arollizn ze strony lll..:ksykal\skicj, I )/i.,:ki tcmu '" IU/CIIIll \I \\<IIV;III ic' \\'zbogacilo si, o hard/.O CCIlIl'l i ullikatoll'i\ kolekck ohickl<'", Illl'ksllal'lSkicj kltlllll"\ i '/luki �351 ludolIej. I.t.:brall;\ \\ sposób melodyt.:zny i przedstawiając'l zarówllo zróżnicowania rcgionalne kullU1'\ mc'b~ kallskicj. jak i \\-Sl.yslkie dzicdziny kultury ludowej lego kraju. :\iuII')'kk lIa/.ne micjscc w życiu naukowym prolCsor Marii Frankowskiej zajmow<Jla lL'i;lbIIlOŚC dydaklYCllla. ktlml r<)/.poCl.t;la .lui. w latach okupacji prowacl/.ąc \\. Wars/.a\\ic \\~ klad~ I !akn:su pohkil'j kultury i s;(uki ludowej Ila Tajnych Kursach Oświato\\o-Spolecznych. \\ paid/iemikll 1')·1:' roku podjt;la pract; na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo Jako ""llIlllarills/k;!. ;1 "d I 94() roku na etacie adiunkta Katedry Etnografii i z tym Uniwcrsytetcm III iivana b~ la Ilajdlu/cj. bo pOllad 2:' lat. Na szczcgólnc uwypuklenie z<lslugujc 1~lkt. że po laklll')Clellin II IIOjlly ślliatowej razcm I.e swoim mężem. wybitnym polskim uC/onym dno 10;:ielll. proksol'<:m Lu~cnins/em Frankowskim. dlugolclnim kierownikiem Katedry Etnografii 1'llilll'lS~letu l'o/lla,'lskiego oral I. doc. dr Tadeuszem Wróblewskim. oclbudow)'wala tę Kat<:drę P" lIlisl.C/cni:tch \\ojennych i rozgrabicniu jej micnia w latach okupacji. PrzYCl)'nila się do uraIIl\\alli" duze.j CI<;ści unikalO\\ych i cennych zbiorów bibliotecznych Kalcdr)'. I'rol'esor r--'Iaria FrankO\\'ska z\\-iq;:ana l. Uniwersytclclll w Poznaniu. pracowala z mlod/ieŻ<\ i dla Inlod/ie/~. Slll/ilC jej. I.awszc I dużą życzliwością i oddanicm. wlasną wied!ą i doświadC/elllt.:I11.l'rO\\i1d/ila \\ykladv z I.akrcsu ctnogralii - powszcchncj. Europy. Slowian. a także I. IllUlL·alllicllla. lIy~laszai;\c Je larll\\nO i przecie wszystkim dla studentów etnogratii. jak i archeoI"gii. geogr;i1ii. antmpologii oral socjologii. Mimo przejścia w 1971 roku I. Uniwersytetu illl. \. \lickielliC/a do l'olskie:J Akadcmii Nauk. nadal prowadzila wyklady glówni<.: I I.akre:su :lIllel'\ kanislyki or;lI.. antropologii kulturowej dla siuchaczy z Poznania. Warszawy i Torunia. I'roll;ltI!'lC selllin:lIia magisterskie prol'esor Frankowska wyszkolila kilkudziesit;eiu magistrćm LlIHlgr~i1ii. I'I'/CI II ick lat byla opiekunem Kola Naukowego Studentów Etnografii Uniwersytctu II 1'(\lIlaniu. in,pirując i wydatnie pomagaj'lc im w rozwijaniu zainlelTsow,nl naukowych i wyrabiaj;!c nmie.jętno\c salllod/icinego posl.erzania wiedzy. Sprzyjala i zach.,:cala do prezcntowania slllde:nckieg(\ dorobku naukowcgo na ogólnopolskich konl'ercncjaeh. Darl.yla ogromną życzliII (\ści;, \"/elkie naukO\\e illicjatylly studentów. ch<,:lnic pomagala II' ich lilchowym doskonaleniu ,i~. l;illS/e i II b/dej chwili sllli.yla swą radą i wskazówkami. Podobną postaw.,: miala wobcc IlllodSl\ ch praCll\\ Ilikl'l\\ nauki. pomagając illl II' :<:dobywaniu znaCl.ącej pozycji \\ Lyciu nauko\1\ III p(\pr/o !.:Ich~canie i nlohilil.Owanie do wytt;i.onej pracy w atmosfcrl.e rOl.taClanej prze/, slebil' /~ olill ości. 1I/nania dla ich osi;l!!.nięc i aktywizowania do elalszych dzialall. 'akż~ tu podkre,!ic I'/adko spol\bn~ lak pelcn otwartości i serdeczności .Icj stosunek do drugiego czIO\\·ieka. 1IIilie,i<;tIHl\l'lIsilIchania ,i.,: II .ie:go potrzeby i gotowość niesienia pomocy nie tylko w sprawach ll;lIlko\l\eh. alc lak/.c' II ludl.klch probkmach dnia codzienncgo. "a ,elllInariach doklorskich prol'esor I'ranko\\'ska skupiła wokól siebic~ grono etnograt('l\\ i ;lrcheolt1glill ! I'o/nanla. WarSl.a\\~. Krakowa. i'orunia } Szczecina. spośród których wiei II /llob\ lo doktor;i\\' pod .lej kierunkiem. Wielk'l kj zaslugą bylo \\'yszkolcnie grupy specjalistów II lakresie ;llllcrybnist\ki. kl<lr/Y I.asilili kadrt; naukową kilku uni\versytetów i placówck Polskic,j .\Lllklllii :\allk l'r(\k,,,1' r--'I~lri;1I'rilllkollsb dala si.,: poznac jako dydaktyk ró\\niei \\- lagranicznych ""(Hlkaeh 11allkollveh. W lalach I')(,7 do 197:' trzykrotnie miala cykle wyklad()\\ w i'vkksyku. II I.scllel" :\:leillll;ti de :\Iltmpologia e Ilistoria. w Coiegio de Mexico. w Musco de las Cultllr"s (lI;li 11/1l.'ln\\Tl'sylc~Cle: \\ (illadalajara. Z koki Ila Kubic pmwadzila wyklady w instytlleie iIIH,lo~ii l'lIb;IIJSkiej i\kadelllii Nauk. II Centralnym UniwCl'sytccie II Santa Clara i w lIniwersylecie: II S;lI1li;I;:O de ('lib;!. !I.(·/IInokgk I dzi;tiitiności'l Ila llnillcrsyleeie w Poznaniu. prol'esor Maria Frankowska podiela PLIl\' II instyluele f\reheologii i 1':lIlOlogii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnci 1'.\:\). pelni;lc od I'):,cj do kmica I In c> roku J'unkcit; kierownika pO/nallskicj PracO\\ni Etnologii lt.:g"l 11ISI\!utIJ (cl;I\\I1 l'raCll\\nia i-:lnogralii). W latach )972 do 197(, byla t~ż kierO\\nikielll lakl:idll Ltll(\logii 1/\1: I'AN (d;I\\}1 IIIKM PAN) w WarszawIc. a po przejściu na cmeryturę l'h!;i1a po" nlana Ilil st;lI11misko konsultallta l1auktlwego tego Zakladu . .lako kiel'll\\nik /;ikladu FlIllllogii 1;\1·: PAN przyczynila się wydatnie do slinali/.ll\vania ro/pol'lell'goinl II l'Ieśnicj podstalll)\\,ego przcdsięwzi<;cia naukolI cgo Zakladu. j;lkilll lwio �352 wówczas opracowanie syntezy etnogralii polskiej. Dzi;,:ki .kj W) silkolll i kinoll,l1lc~o pr/el '\I,! zc;;poiu. w 1976 roku opublikowano pielw;;7.y tom. a \V I ')X I roku dru~i IOIll SFI/I(':.I· ('II/ognI/ii polskiej. Dzic10 to stanowi jedno l najbardziej znao'lcych o;;i,,~ni,'l' \I dziL'j:leh pol;;ki..:.i etnogratii. Nadto S/czególnie ważką i znaczącą .lej zaslugą dla polskiej elnogralii lwio pOlIolanie do ż.ycia nowego ezaspisma etnogra1ic7.nego. organu ln;;tytutu ;\I'chcolo~il I !tnol()~il 1'.\'\ (dawn. II-/KM PAN). wydawanego w j9zykach obcych pod na/II,\ .. I·:l!11lologia I'o!ond". I'lcrlls/) tOIll t<::gorocznika ukazał sil( \V 197) roku. Będąc inicjaton:m. a nast;,:pni,' r..:daklorCIll 1":1,'0pJSlll<l. proksor Frankowska umo;i.liwila praentację dorobku polski<::j cl!wgralii na Ii"'um micd/l nan1dOllym. Profesor Maria Frankowska przez ponad :W lal byla kic]'(mnikiem I'raC(}\1 ni I.lihl!,)gii lAl--: PAN (dawn. Pracowni Unografii II-IKM PAN) IV I'ozn"niu. I'OC/'llkolVo kicIOlIal" b"d,UII<Imi 1.\1 iązanymi z etnogralią Polski, prowadz;lc prace h:r..:nowc gl<)lIni<:: nad bmloll n iC!1I,'Ill ludclIIym Wielkopolski. Plonem tych dzialm1 byla 111.in \I) d,lIla \I I '))') roku pr;lca Ibionlll <I Z bac/(7I1 nad budO\Fl1lclwel11 ludowym IV lVIelkopolsce 1195 -l-I 95 -). \V I ')(" roku ladecI dOli ;Ii<l o amerykanistycznej specjalizacji Pracowni. \V kilka lat pI')/niej l.au,I<1 inSpIIO\l:ll' i 10/11 Ij:ll w Iym zakn:sic badania ctnoreligioznawczc. Zainteresowania badawcze profcsor Frankoll'ski-:j problemalI k'l 'IIn..:r)'k;lIIi';II'Cln,! "d/\l I-:rciedli!)' się IV Jej działalności mU/.calnl:j. dydaktycznl:.i i naukowcj. slat,1 "i,' ICl. ;IUI'I['..:m,lcI egu inicjatyw naukowych i organizacyjnych, Na sz.:gólnl: podkr<::śkni,' laslllgllj..: 1,II'OU,!lko\l:Jnl" przez Nią studi,')\\, alllcrykanistyC7.nych na S7er;;;,) skid, i slw"r/..:ni,· picrllve.i \I I',,!s.:,' 11;llIk,,wej placówki amerykanistyez,ncj. klóra stala Si9 I'raccmni;1 J:tlhilogii L\I': 1':'\:\ Id:llln I'r<lC"\lnl<l Etnogratii IHKM PAN) \V dzicdzinie amerykanistyki wys7kolila grono speejaiist(lII. ktl'll:,ch SkllpIi:1 \lok()! \łehlc, współpracując z nimi przez dlllgie lala .lej lasługa byla pialIsI," \I I'(,!scc "r~an!/:Jcj<l SjHllk;lIi wszystkich amcrykanistów polskich, Mieli oni oka/ję d" \lymiall\' sllOich 11lIgI;I,it'lII n<l Cll..:r::ch zorganizowanych przez profesor Frankowskil Ogólnopolskich Senlinal1,1l'h '\Ill::l'Ilanisll'O!l) ch Na .il:dnym 7. nich stormllłowala bardzo iSl"!nl: progr<lm"",' lalo/cllia p"lski":I :lIncl'l kanisIl ki. które odegraly ważną rolę w dalszym k;;;tallowaniu sic lej dziedzinl nallki \V program i.: II In polożyla szczcgólny nacisk na konieczność podejmowani;1 plac /..:sp()I"\llclt. \I ktl'>l:-l'h uClcstnic/.yliby pr/.cdstawieiele różnych dyscyplin naukollych, Z<llllin/cnia te lI'eali/ol\all si,' zarówno IV powstaniu różnych placówek nauk(l\vyclt Iiklerllnkow;lII)ch n,1 IJI'<lC":<l1II..:rykaniSl)czne. jak i IV utwor/.eniu w 196) roku l. inicjalywy pro/l:sor Franko\lski,'.i SckCJi ;\lllnllanistyc z.nej Polskiego Towarzystwa Ludo/nawczego. jako na;bard/.iej IIÓ\lczas odpolI icdnie.j (ll1ll1 organizacji polskich amerykanistów, Sckcja llliala sw"! sicdzibę \I I'''/n<lnill. :J1..:j II i..:l"ktllinl prezesem była prof-:sor Frankowska. Za najważniejszc spośród ladal] polskicj amerykanislyki II/n;da cck n'lllko\l":. d)dak!lc'/ne, infomlacyjno-popularyzatorskie 01'<11:dzialalność zllliel'7a.iąc:\ d" lJa\l i<)l;llli,1 I ro/vc'r/Cnl<l k(\lItaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi .. kj zdaniem. II tl'lll Ihil,J'()11\ III lI)'silku 1"1,, etnogralii byla szczególnie W<l7.na i pierwszoplanowa zan'lIIn" I 1',lc!i nauk""1 cit. Ii pr/edllll"[U bada!1. jak i prakty-:znych. I'rolcsor Frankowska była równicż inicjatorem ulllOrzenia KOlllisj i ,\lll":l'I k:1I1istH'/n,j K"mitetu auk Etnologicznych PA ,gdzie ohj91a i'unkcj<; pr/e\l(lLiniu:lccj, l'llilddw pr/,'\lodniczyla PO\l stakmu IV 1978 roku Polskicmu rowarzyst l\'ll Stud i()\\ I ,all Illlanl":lI k:lni'!1 UlI I cit Byla aktywnym czlonkicm wielu towarzystw Ilaukuwyeh. II II'Ill l.ai'-r;I1]iun: ch IU\I ar/I ,!II amcrykanistyunych. Ill, in. Soci-:tć i\nlcricanist-:s \I I'dr\ZU i Socicddd :vlniCil11d dco ,\niJ(lI'(llogia, I'rolCsor Maria Frankowska I\')'raz swoim zaillteresow:llliolll allllTI bnist)unl III <Lila pr/.c,k \I'szyslkim w licznych publikacjach. Najwai.nicjs/-: wśn',d nich mieJSC": I:lJlllllJ,' Illullllgr,I1i:l {'ods/awv pu gOSI!odilrki zagadnici\. spotkanicm wiejskiej Hl Peril 11' oSlu/llim okresie !)(I//I)11'1I1/11I !Ilk,)" I !JI('/'ll's:l'Il/ sll/le('1I1 XVI I plenl'S:a p(J/O\I'(J XV!I \I, (19(,7) IJI dzick tl'l11. uh(lk \lic'llI lt'/n\cb szcz-:gólny nacisk polożyła na proc;:s>' pr/cmian kultul'll\l I ch. sp(l\\(ldllll,lI]ICh d"óch I.upclnie odmienn)ch kulilIr. Praca l" >!i1no\li istulnl \l11:1d \I pU/ll:lnle sllll- konkll'I.,'cie. I'Vlek �353 ,lCji spokCl.no-gospodarCl.ej jednego z ważniejszych pozaeuropejskich ośrodków cywil ilaelJl1\ ch "\l/tlte.l pmksor Frankowska zainteresowania swe skierowala ku Meksykowi, glównie na /agadntenia /\\tivane / jego s/.\uką którą studiowala zarówno w jcj fimnaeh historycznych, jak t \\spólCl.esnych. I hadaniami tymi wiązaly siy Jej wyjazdy do krajów Ameryki Laeińskiej (Kuba. :\kksyk). gdzie pmwadzila badania terenowe oraz zbierala materialy archiwalne i biblioteczne. hj.;la si.; n\wnió studiami religioznawczymi, koncentrując sit( przede wszystkim na problemie S) nkret\/mu t·eligijnego. I. .lej inspiracji i pod Jej kierunkiem powstal w Poznaniu zespół ctnograló\\-religio/nawe\lw. który zająl się analizą ruchów spoleczno-religijnych i kultów ,I Ilkrct) c/n) ch na tetenie ohu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego bylo kilka lI1ollogralii pr/edstawiaj'lcych badane zjawiska w ich wymiarze historycznym. antropologicznym i religto/nawCl.)nl. I tego też nurtu Jej zainteresowaI1 wywiodła sit( ksi'lżka Milologio A::lekóH' t I'}~7). która lll\/gl,;dniając najnowsze odkrycia naukowe wypełniła poważną lukę w polskiej literatur/c pr/edmiotu. Drugiej ksi'lżki z tego nurtu zainteresowaI1 - Milologio Mo/óH'. niestety .IL1/Ilte ukot'ICl.yh I'ol!obtl\ los podzielilo wielkie dzielo profesor Frankowskiej S::luka Meksl'ku. które przygotml I II ala pr/CI. wiek lal. ~ak/lles/c/e zwnieić uwag.; na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej. daleki od pl';lna \\askie.l speepilizacji. Wprawdzie etnogralia Ameryki była Jej glównym polem badawczym. !Oledn<lk \\ .lej dorobku w)rainie dostrzec można uwzglt(dnianie zjawisk w szerokich perspekIl \\,Ich interdyseypli:larnych. co bylo zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Nicjdnokrotnie II \ kot'/I-;[y""al<l .IednoCl.cśnie iródła archeologiczne. historyczne i etnograficzne, aby, posilkując St.; l,tk r(lżnorodnYIII lllatCl"iaklll. dochodzić do gcnezy badanych zjawisk, przedstawienia ich to/\\ojtt I pr/eks/talceli. ukazania ich funkcjonowania w bież'leej rzeczywistości. W Jej etnohistotl C/nym podejścill istot,! byla dllologiczna interpretacja faktów z przeszlości oraz historyczna rck(l[lstrukciit tt'esei kulturO\\ych, analizowanych w dlugich przedzialaeh czasu. Widoczny \\ !\\órc/Ości pmll'stll Frankowskie.l silny historyzm lączył sit( jednocześnie z mocno aKCCIl!O\\illlYIIIpOlkjścielll kulturowo-relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia ( kwalilikol\anic Llku'lII kultu["()wych według z góry przyjętych i obowiązuj'lcych w danym środo\\ Isku i epoce sZ.ablonów interpretacji. W oglądzie faktów znacznie wiykszą uwag.,: pr/I \1 I<!i\wala do ich kOiltekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem /a\\s/e \\Ijaśniać badane /Jawiska na gruncie kultury, której są one cLt(ścią skladową Dziyki lellll! ul1i~al,1 pochopnych uogólnicli, efektownych choć pozbawionych głębszych perspekty\\ hipo!o ()J",lI twind/ell nic uzasadnionych przez aktualny stan badali. I'rofeSOI' do~tor Mal'ia Frankowska zajrnowala bardzo wa:ine i znacząec miejsce w polskim /YCtU naukowym, przyczyniając si.; do jego rozwoju i wnosząc do niego swój poważny dorobek had,lIIC/I Byla C/.Iowiekiem wielkicgo formatu i żywimy nadzieję, że potrafimy zachować l prZek,l/,IĆ nast.;pnYlll pokoleniolll choć C/t(ŚĆ tych wartości, którym byla wierna. !\,faria Paradowsko ERNEST GELLNER (1925-1995) Dnia) listopada 19'») roku zlllari nagle w Pradze wybitny filozoL antropolog i socjolog ,lara/em. I.mest (;cllner. Dorobek jaki pozostawił po sobie jest doprawdy imponujący. Bez ""ltpieni;1 odciśllie on swój znacząc) ślad w dziejach myśli społecznej i fiłozoficznej. I'u.e/yl lat nicmai 7(). ~3 Lud [. LXXIV �354 Ernest Gellner urodził się w roku 1925 w Paryżu. Wychowywany byl w intelektualnei rodzinie żydowskiej w Pradze, gdzie uczyl się też w angloje;zycznym gimnazjum. W roku 1'.1.,9 przybył do Anglii, uczęszczając najpierw do szkoły w SI. Albans. Następnie u/.yskal stypendiull1 w Balliol College w Oksfordzic: studia ukończył jednak dopiero po wojnic. Wstqpil do Czeskiej Brygady Zbrojnej, która brala m. in. udzial \V oblężeniu Dunkierki. a nns\l;pnie \\ parnd/ie zwycięstwa w Pradze. Widząc co się świe;ci w powojcnnej Cz.echoslowacji. powróci I do Anglii \V roku 1945. zaś po ukończeniu studiów udnl sie; na dwa Inta jako ..lecturer"· lilozolii do szkockiego Edynburga. W 1949 roku przcniósł się na 3:; lat do London School of I:conomic ilnd Political Sciences, na której od roku 1962 zostal profesorem lilo/Olii. Tam zelkn<\! się / anlropologami lej klasy co Raymond r-irth cZ.y Isaac Schapera. Poglębilo to jego lainlen:sO\\illlia antropologią. W roku ł974 zostal członkiem Akndemii Brytyjskie.i. W I l)R4 obi<\1 st<1I10\1isko William Wysc Professor w Antropologii Spolecznej na Uniwersytecie IV Call1bridge. Cllollklell1 King's College. a zarazem szcfem Deparlnmentu Antropologii SpoleczneJ tego uni" c."I"SI 1etu Kiedy w roku 1993 w Cambridge przeszedl na emeryturę. to /Ostal szcf"clll Centrum SlUdió\\ nad Nacjonalizmem na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Pradze. Do antropologii prowadziła go nie tylko jej atrakcy'jność IV kontekście stanu brytyjskich nauk spolecznych lat 1950 .. ale także jej związek z rzeczywistym stanem spolecznylll. FilO/o/ja byl;) dla niego zbyt abstrakcyjna. socjologia zbyt ewoluejonistYC7.na i poeh!onicta bllllO\vanielll "ieikich systemów. Być może dużą rolę w poszukiwaniu 7wiązk\lIv z antropologi;\ odegral jeg!> slynny atak na brytyjską filozofie; lingwistyczną z roku I'):;R (,\Irma I r::ec\·. lI\d. po!. !')X,)). Zaangażowal się wówczas w sprawy. które staly się przedmiotem SporÓII lil%ló,,· i ;lI1troP')logów przez wiele lat i trwają do dziś. Krytykowal on zapou.;\lkowan) pr/CI Wiltgens1eilw .,solipsyzm poznawczy" i relatywizm kulturowy. Do kOliea pozostal z\\olennikiem racjonali/Jnu. co zwłaszcza po pojawieniu się idei postmodernist)'cznych nic byio wygodne. Nic 1)\'1lo jednak racjonalizm oderwany od kontekstu historycznego i spolecznego. ic intereso";ily go ro/lI'ażania nad poszukiwaniem uniwersalnych standardów myślowych. Sam racjonalizl1l traklOw;iI (iellnn jako myślowy wytwór kultury europejskiej. Celem filozofów takich jak KartCliusl i Kant hl l,) wyzwolenie umysłów z oków tradycji. Jest to oczywiście niemoi.lille do kOliea. ale oka/alo "c motorem napędowym nauki, która rozlala się po świecie i niC/alClnie od lokalny ch tradl ej i rozwija się powszechnie, a z jej osiągnięć korzystają uczeni z rói.nyeh kl'CgÓlv kultulO\\\ch Stanowisku temu dawal wyraz Gellner mie;dzy innymi IV takich pracach jak ('oIlC"!)IS Ulld SOc/et) (1973). Legitimation of Belief (1974), Spectacles and IJredlCIIllleills (f l)RO). Ne/at"'lslIl III/d the Social Sciences (1984), Reason and Cllllure (1992). Problemy teoretyczne, poruszanie się na pograniClu ,,·ielu dyscyplin 11I1I11;lI1istl UII\ ch. In lo bez wątpienia wielkim wkładem Gcllnera w ich rozwój l\' dtugie.i poiolI ie n;lsz,'go stulecia Lączył w nich niezwykłą kompetencję i wiedzę z rzetelnym krytycy/mćm i bh skOliiII \ nil skoprzeniami. Myśli jego podążały niekonwencjonalnymi śeiei.kami. Polemiwllal II nich 11J<l.il\'iększymi myślicielami europejskimi: Heglem. Marksem. Weberem. Willgensteinćlll. I:reudem. C/I Z bardziej współczesnymi badaczami jak Eisenstadt. Oakeshotl. Keyenes. Ryle. Poppel. Yates. Habermas, Rorty. Mierzył sit,: z wieloma antropologami n jednocześnie ohszernie kor/yst;iI / ich dorobku, by wymienić C. Levi-Straussa. E. Leacha, R. Firtha. F. L. 1·:l'nas-IJrilchalda. R. Nl'ćdhama. M. Sahlinsa, M. Blocha. C. Geertza. Wymienione powyżej praec o charakter/ć li IO/oliClnym tylko IV cze;ści ilustrują te przymioty twórczości Gellnera. S/.ereg / nich "y kr;IC/,) poza kanon filozofii lub ramy jakiejkolwiek innej ustalonej dyscypliny naukowćj 1'11Y\VOlaJlll1 lU choćby Psychoanalylic Movemenl: Dr Ihe ('lInning of (Jllr"a.1"01I ( 19R5) czy IJ/ougli. ,\\ron/ alld Book (1988), ta ostatnia praca o historii spolecznej i intelektualneJ spoleCldlst" lud/kieh W rokul954 Gellner prowadzil badania terenowe \I' górach I\tla.s II rvLlroku. Wvnik;ilo t(\ z jego zainteresowań światem arabskim i kulturą islamu. ROl.llmial i antycyp()"ai /11;IC/el1i..:tej cywilizacji dla współczesnego świata. Wynikiem tych studiów by!y jego \\1;ISl1e ksi'liki SI/II/I.\ oj t/ze Alias (1969) oraz Muslim Sociely (1982). W tym ostatnim zbior/e es..:Ym /<I.i;11sic np k II l'sll~1 zestawienia myśli Ibn Khalduna i Davida f1ume'a . .lego zail1teres()lI'ania ś"iateln ~lrabskil1l �355 I.nalazly lei. wyraz wc współredagowanych przezeń tomach: z C. Miacud Arabs and Berbers (1973) i. I. J. Walenburym. Patrons and C/iel1ls in Mediterranean Societes (1978). W lalach I %() /.ainleresowal si~ także antropologią w ówczesnym Związku Radzieckim. Stal si.,: promotorem mysli niektórycb badaczy tego kraju. np. Anatolego Khazanowa. w świecie antropologów anglosaskich. Wynikiem tych zainteresowaI1 była m. in. zredagowana przez (iellnera praea Soviet alld Western Anthropology (ł980). Na tym nic kończyły się jego związki I. antl'l)pologią za Żelazną Kurtyną. W łatach 1980. nawiązał liczne kontakty z antropologami polskimi. Ok,vii ku lemu przysporzyły obchody stulecia urodzin 8ronisława Malinowskiego. Sto!d Illi.,:dzy inn) mi wspólredagowana przez Gellnera, wraz z R. Ellenem, G. Kubicą i .l. Muchą. książka .\la/illollJski f1elll'een 7'wo Worlds (1988). Do uczonych z Europy Środkowej i Wschodniej podchodzi I zawsze I. dUŻ'1 życzliwością i wielu z nich pomógł. począwszy od pisania listów rekolllelldacyillyeh. po promowanie ich myśli w świecie zachodnim. W tym sensie spclniał rol~ mieL!zykuiturolVego trickstera. Na wykladzie wygłoszonym w Berlinie w maju 1995 roku podzieIii curopejsk,\ tradycję antropologiczną na dwa zasadnicze nurty: szukająca genealogii ludzkiej II sk;i1i globalnej. dominuj'jea IV Wielkiej Brytanii i Francji, oraz środkowoeuropejska, która była I.lli;\Z<llIa / ruchami narodowymi i lokalnymi tradycjami. Malinowski miał być jego zdaniem tym. kto II pc\\nym sensie poląC/yl te chvie tradycje. Gellner zapytany, czy zalicza sam siebie do tci drugiej tradycji. odpowiedzial: .,JeŚli chcecie krótkiej odpowiedzi: tak". I )ocenial wag.,: wydal'zeli, które nastąpily w Europie w czasie ,,Jesieni Ludów". W 1993 roku II artykule .lllthro{Jo!ogy {II FUI'O{Je, publikowanym w "Social Anthropology", napisal: "Rcunilikacja i-:uropy w 19X9 jest wydarzeniem porównywalnym w swym znaczeniu z Rcwolucją Fr:Incusk,! i ReJlmllaej'l" Zniesienic barier pozwoliło Gellnerowi na bezpośrednie studia nad problemami spolce/llymi i kulturowymi obszaru przechodzącego intensywne procesy zmian. IlisloI'\'unc sploly i strukluralnc LIwiklania jak zawsze znajdowały się w polu jego uwagi. Zająl ,ic' przedc' \\s/yslkim problemami narodowościowymi, ideologii nacjonalistycznych i społeezeli-;,\\ a llby\valelskicgo IV Europie Środkowej. W dużej mierze pobyt w regionie stal się okazją dla kO;llynUO\\.ania jcgo wcześniejszych zainteresowaIl z tego zakresu (Nations and Nationalism I ()X1: wyd. polskie I <)91l. Książka pobudza bczustannie zajmujących się t'l kwesti'l do nowych pr/cm) sldl i na dlugo \\'eszla do kanonu lektur podstawowych z tej dziedziny . .'\k.S;lIlliula Rcwoluep I<)X9 umożliwiła Gellnerowi powrót do miasta jego mlodośei. I)oiegnal .,i~ / nim. jak to zawsze bywa I. ludźmi tak wybitnymi. zbyt wcześnie. Michal Buchowski TADEUSZ KORZINEK (I91 X- I<)%) I X kwietnia I<)<)(,roku w Krakowie ielolelni e/.lonek Kola Zainteresowań I"o\\arz.ystwa I.udo/.nawuego. 1\ zmarl Tadeusz Korzinek, doktor nauk weterynaryjnych, Kulturą Ormian przy Oddziale Krakowskim Polskiego Klemens J. Krzysztofowie: �356 A A KU CZY' SKA-IRACK/\ (1934- ł 994 l Była historykiem sztuki i - co nie CZęSIO w tej profesji się zdar/<! cal'l SII'I pr,lcę h<ld,jlle/,I skoncentrowała na sztuce ludowej. Urodzila się 20.07.\ ')],) II BlilHlwie ~olo Kr<lśllika. Ihla córką I.ygmunta i Marii 7, Bielskich. Ojciec, e~onomist,1 rolllY. pracolIiI! IIdU~'>IIO. Il1dlb architckt wnętrz, zginęla tragicznie w 1944 roku. Anna od La~o(lCzeni<l studi<'lII n<l liniIInsI iLTle Warszawskim (1965 rak) do końca pracowała w Instytucie S/tu~i PA\i II \VaISl.all il'. przechodząc wszystkie kolejne szczeble naukowej drogi. od asystenta po dDcenla i ~in()\lni"a Pracowni Sztuki Ludowej i Nicprafesjonalncj. lapoC/.<ltkOllanc na sludiach jeJ zaillll'l"eSOllauia badawcze utrwalily się i rozwinęły w Instytucie; pewien WplYII n,1 lo IV: 11',nl" I.l't~nięcic z pro!. Romanem Reinfusscm i wielokrotny udzial w organilOwanych pr/CI nie;2o badan!dcll terenowych. a takżc z Aleksandrem Jackowskim. redaktorcm ..Polskiej S/tu~i LudDwej". I e/asopismem tym Anna była ściśle związana, w latach 1')57-1 ()()I) pelnild ohml ia/~i sdretdl/,l redakcji, a czlonkiem zespołu redakcyjnego pozostala do końca. Głównym obicktcm zaintercSOWal'l Anny KunezY{lskiej-lrae~il~j b: la dallna ludoll,1 vtub przedstawiająca i jcj powiązania genetyczne z gotykiem i barokiem. problem pogranie/a r11li;d/1 sztuką ludową a cechową, a także współczesna twórczość ludowa. osobnIlOŚĆ 111(\("«'>11i n.:cepcj;1 ich dziel we własnym środowisku. Z picrwszej grupy do naibard/il~j ceuion: ch n,dó.'( jet prace o Chrystusie Frasobliwym. publikOIvant: w "Pols~iej Sztuce Ludowej" 1\ <J(,() I 1')~iIJ) or~11 przepracowana wersja angielska Man 0/ Sorrow in Ihc /?ch,r.iolls 1'011, l/wllllOIl 1..Pol i,1i ,\rt Studies" t. 4. 198]), także prace o Malce Boskiej, I.włas/ua il/ar/Olllla II' r/'IIII1CIIWlsl'!CI r~('~/'i<' ludowej ("Polska Sztuka Ludowa" I')SSl, a ponadto Kr~l'~e CC::hIOIIC i IIIOJloll/l'('~//(' liglll"l drewniane:: Malopolski (,.Pols~a Sztuka I.udowa" I ')7(, l. Problem pogranicza sztuki ludowej i cechoweJ rozpatl)llała przedc IIS/ISI~illl II d/ic'd/inil' malarstwa i gratiki. W 1973 roku uzyskala do~torat na podstall'ie l110lHlgralii o'rodb II1,iI<lrs~ie~o w Częstochowie, opuhlikowanej pl. Malarstwo 11Id()\re kręgli c::('slo('holl'ski<·.t~" ( )S'Olll1c'lIlll 1978). Była inicjatorką i wspólautorką pozycji S::llIka 11II1'!1I(/ II' 1'"ls(c. II I dallel pilei. ;\rl,,,h' IV roku 1988. Sama przygotowała dużą i ważną jej część, bo c,ilą vtukę pr/ed.stall l<lj;!e:t I/ei.hl'. malarstwo i grafikę, a także wstęp i rozdział zamy~aj'lcy pl. 1I'.1'j)()Ic::cslla Ilr()r("~()"L'· 11I/('I~/,{//iCl;" lI'si. Ta publikacja, w którcj podsumowala swojc pr/.emYŚlcnia i II ieh>lelnle studia, stila SI!; podstaw'l przewodu habilitacyjlIego. zakOllczoncgo II' I ()S,) ro~u. W sumie dorobek autorski Anny Kunczyi\skicj-Irackiej. ,)ho~ II: llIielli(lrll'ch 1)(>/1cj i zwartych. obejmuje ponad 25 artykulów oraz s7.ereg drobnlcjszych prac. hiogr;JIlH·l\I. Il'Cl'lIzji ell" W roku 1983 zostal wyrótniony nagrodq im. Brata Alherta ..za lllt'HU: 11~lad II li,hl,lIli,1 IJ."I religijną s/tuką ludową"· Watny nurt .jej pracy i zaintereSOWali stanowi la działa111ość dyd;l~ty una. W Litach I '!7'-1 'F') prowadziła wykład kursowy ze sztuki ludowej dla studentóII elnogr;ilii lIa llnil\ Cls\lecil' Lódzkim, a w roku 1976 podjęla zajęcia IV Katcdr7.e I·:tnologii i Anlropologii Kultumlll'.i lJniwcrsytetu Wars7.awskiego. które z czasem rozwinę/y się II' specjali/ację. Pr,IL'l" Ie SllILiclll;lI11! traktowała nader powalnie, ale i emocjonalnie. czt:rpała z niej wiele satyst'a~ci i i r<ld(lści Anna Kunczyńska-Iracka, jako wybitny specjalista w s\\oJej d/ied/inie. uC/e~lnicl\ la \\ Il'I,,krotnie IV sądach oceniających plony konkursów s/.tuki Indowej. \\Sp,')ipraCOII,iI;1 I ..( 'l'peli,]' ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych. Nalcżala do Polskiego T()\\ ar/lSlll<l I Uli(l/llal\ l"IC~\' (od 1978 roku), do Stowarzyszenia Ilistoryków Sztuki. Mi<lla 1ll1ll')stIIO pLUlI>11 i p"IllI,lli\\ badawczych, zamierzała Ill. in. rozwinąć studia nad kapliczkami i liguranii pl/ldr"/!11 lIIi. pO S/Crzyć badania nad recepcją tradycyjnej sztuki ludowej przez II SP(')icZl'Sll: ch lIlieSl~,II'ICl'II\ 1\,i. Choroba nowotworowa o szczególnie ostrym i szyhkim przehiegu p,,\V,Jiił<lj'i pO p;1I"I1lllic',i'Ie:tL'il. \ S czerwca 1994 foku. Je.i przcdwczesna śmierć jest Slr,It'1 dla n;lll~i. a !lokśnic nliouł" .i'l dUll' grono przyjacióL kolegów i współpracowników. �357 BOZENI\ KURAL ( 1938-1995) 4.01.1995 roku Il1larla I~oi.ena Kural. elnograf~ starszy dokumentalista w Zespole Dokumentacji S/.tuki Ludowej I'racowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, członek Oddziału Kr,lkoll skiego !'TI .. l Jro(Lćila si.; 1310.1 'H8 roku w Warszawie, byla córką Leonii z Solygów i Stanislal'la I/dchskiego. Matka. naue/ycielka. llTaI z małq Boi.enq, bezpośrednio po wybuchu woin) pr/eniosly się do Krak<l\\a. gd/ie osiaclly na stale. Ojciec. inżynier-mechanik, brai CZ\lI11Yudzial II Illlojnic' Sllial<l\lej. "'alC/'lc w dywi/ji gen. SI. Maczka, wróci I dopiero po wojnic. l~o/cn<l po Idaniu llIatury II' krakowskim liceum ogólnoks/.lałeącym prĆlbowala sil na fizyce uniller\\ h:ckie.j. ail: l.rClygnowala z kgo kierunku. Ukoliczyla dwuletnią pomaturalną szkolę lahoranl,'l\\ IllcdyC/.nych i podj<;la prac.; II' wyuczonym zawodzie, Zajęcie to nic dawalo jejiednak ,al\SI;lkeji i dl<llego. po l.alll'IŻp(ljściu. powróciła na studia. wybierając etnografie,; na UniwCI'sytecic' ,lagiellOl'lsk illl. .Iu/ pndClas studiów. w 1967 roku. nawiązala wspĆllpracy z I'racowni'l Inst\ll1l11 S/\llki I'/\N, Ilvjezd/ająe kilkakrotnie 7 zespolem na badania terenowe, \V tej;!.e !'raCOlini ro/poC/..;la pl'ac.; bezpośrednio po uzyskaniu magisterium w 1970 roku. pozostaj,\e z nią III i,!/an,1 do kOl'I"\. prallic 25 lat. fhierala i opracowywała materialy terenowe. prcl\Yild/.ila ;\I\'hillum naukoll·e . .ki osobiste /.ainleresowania badawcze dotyezyly urz'ldzenia i wystroju Ilnelr/a donlII chlnpskiego. I kh')rcj to problematyki opublikowała kilka artykulĆlw. glĆl\\'llic \\ k\\,lru!lniku ..1'01-;"" S/.tuka Ludll\I'a" IS PA " Do ważniejszych należą opracowania skrZYli podh~t1a(l,kieh (I 'iT!., I 'J74). a l'lb.e: JVspólccsne tcndenc.je rO::\I'ojmve dOll/ll chłopskiego II{[ IwiskulI .\ilis::1I (I'n(,): 1,IIi/O\1'C ej k"'iaIF:: wiórów (1977); KlIrliiC' Zielone .- o.'irodek IIwsoll'ej /lI'Iillllkcji clclI/cnh)1I \1'lslmill IFSI}()lccsnych wiejskich 1vn('lr:: mies::"alnvch (wspĆllnie Z I,:, FryśPictrasl.koll", l ')X I l. ,I II ..Rouniku Bialoslockim" t. XVIII. 199/. 7 hadw/nad IVI!Jo,w::cnic/ll \lll~II':: IliiC,l'::kulllldl IIIi/no,'cl rllskiej:: okulic Hajnówki, Bielska f'od/askiego i Siemialyc, I'rllu k'go pl/.YSotO\I\'llala reeenzjc publikacji ctnograticznych, hasla do ..[)cmosu" oraz Illor/olle~o ,!ldll,t/nie S/mmiku "1'()rn),,' ludowvch, W maszynopisie pO:lOstal\'ila II i<;ks7e "pr:lcO\I ,IIIic dOl) C/.'lcC \\ yposa/enia i I.dobnictlV'a wnętrza mieszkalnego na I'odlasiu. Ilo/Clla od kilku lal Im<lgała się I. \Iielu dolcgliwościami. o (7)'m wicJzialo tylko gl'Onp naihlii:;;\eh. lolc·/. jcj 1I<l!,dcodcJście bylo i'.upclnym zaskoczcniem dla przyjaciól i znajomych. !'O/OSI,lIlic II naSl.~ch .sercach I pami.;ei. ,//icjo NORBERT .Ha/eta L1I'PÓCZY (I 9()2-1 9<)6) \\. dnill 24 czcnlCI 199(, roku II wieku 94 lat zmarł inL Norbert Lippóczy, ezlowlck nalezilc)' dp grol);1 naj/;lcniejSl.)'ch i zaslu/.onych Tarnowian, B.,:dąc W.;grelll z pochodzenia. IX1święcil I'ol,ce Ili.,:k'/osć· S\lcgo I\'eia i pme)' Ih I hibliolilcm i II )'trawnym kolekcj\lncrcm. hojnym otiarodacą obdzielając) m swymi Ibinrami J'(·)/.111' inslytucjc, tak IV Polsce jak i za granicą \Vspólzalożycielcm Tarnowskiego 'IoIl<III.)'II\a !'rl.)p;ni !'olsko-W<;gierskiej. a zarazcmlącznikielllllliędzy Polakami a \Vęgrami. I'ochod/.il 1.l,!liy'l IV' okolicy Tokaju na Węgrzech, był absollVcntem Akademii Rolniel.cj II IlcbleCl)nic. ,l prakt\k.; l.<lgr'1I1iun,\ odby! IV Danii. Finlandii i Auslrii Nawiązując do rodzinneJ lrad\'eji lajnl"llal SI": upral\"1 wilHlgron, produkcPl i dyslrybuejil win t\lkajskich, Konlakly �358 handlowe, m. in. z Tarnowem, zaowocowaly również. poważnymi zllli;IIWIllI IV .lego zyciu osobistym - tu właśnie poznał przyszlą żon~, panią dr Kornelię Wojnar. ktl\r<\ poślubi I IV 1933 roku, a w dwa lata później doczckał się urodzin syna Piotra. Tarnów stal się dla Pana Norberta drugim domem. Podróżuj'lc miydzy swymi dwicm,l oiczy /.nami zachwycił się ludowym malarstwem na szk Ie. z klórym zdkn'll si.,: w' /akopanelll. Ta rascynacja rozpoczęłajego drugą pasję ~ kolekcjonerstwo (kolorowych obraz.ów na szkic). któremu poświęcał każdą wolną chwilę. Równocześnie zaczął gromac!7.ić literatur.,: dotycz.'le'1 tego lelllatu Trasy jego poszukiwań objęły całą poludniową Polsk~. Slowaczynlę i RUlllunie;. W pracy zbieracza pomagali mu często polscy górale oraz. Huculi. a zbiory ciekawych ikon. ludowej ccramiki z Pokucia i świątków powiększaly się z roku na rok. Pasja la pozwolila mu do 1939 roku zgromadzić 138 obrazów, 200 sztuk ceramiki huculskiej i okolo 40 świ'1tk(m małopolskich. Wybuch" wojny światowej zniweczyl plany i rozwijające siO; pasje kolekcjonerskic Rodzina Lippóczych wyjechala na wschód pragn'lc dojechać na Węgry. /ostala zatrZ}mand na granicy, a za nielegalną próbo; jej przekroczenia Norbert Lippóczy zostal skalany przćl Sowietów na pięć lat więzienia, które przepracował IV obozach pracy. W 1945 roku zostal zwolniony, ale nic mógł powrócić do Polski. gdyi. nowo z<llvarta konwencja mio;dzy Polską Rzeczpospolitą Ludową a ZSRR obięla jedynie n:palriant()\v narodowości polskiej i ż.ydowskiej. a nie uwzględniła reemigrantó\v innych narodOl\'ości. II tym \Vo;gróII. Pozostaj,\c w ZSRR pracowal w fabryce odzieży. Dzięki usilnym st;lI'aniom żon\ otrzylllal IV ambasadzie polskiej w Moskwie paszport konsularny i wreszcie po 14 latach I'Ozl'lki. P()\IT(')ci! do krąju. W Tarnowie pracowal jako kierownik octowni w lakiadach SpożYlvcz\'ch I'r/<.:llJ\ siu Terenowego ..Powin" aż cia przejścia na emeryturę w I 96S roku. Przedwojenne zbiory Norberta Lippóczego przetrwaly. Kolckcja sztuki ludml'eJ m. in. Ohl'ill: na szkic. których liczba wzrosła do 260 s7tuk. powio;kszona o nowe nabytki I. Iliszpilnii. i\lzacji. Syrii. Indii. Niemiec, Austrii, Czechoslowacji ofiarowana /.Ostala przel Norberta Llpp()CZego Muzeum Diecezjalncmu w Tarnowie. Obok tego zespolu trafi la ceramika. 1\ tym ol'yginaln\ piec I. kafli huculskich, jak też rzeiby sakralne i ekslibrisy o tematyce chrystologicznCJ /biór ten przekazal inż. Norbert Lippóczy spoleczelistwu Tarnowa IV dow{ld IldziyC7ności za spontaniczna i bezinteresowną pomoc okazaną w czasie tragicznych wydarZCli na W.;gr/.ech jesieni'l 1956 roku. jednocześnie był to wyraz wdzięczności za lata szczęśliwie przeżyte 1\ Polsce. Kolckeja eksłibrisów Norberta Lippóczego przedstawia si.; dziś imponuielco. (iromali/.onil przez dlugie lata drogą 7akupów i wymiany z kolekcjonerami i artystami-grafikami na cal y m świecie, sprawiła, że Norbert Lippóczy stal się jednym I. najwi<;kszyeh kolckejoncr()II' ekslibrisu w Polsce. Swe zbiory ofiarowywał hojną ręką rozmaitym instytucjom. Olhr/)mi. rÓinolellliltyczny zbiór ekslibrisów i związanej z nimi literatury otrzymalo Muzeum Okr.;gowe wlal'llmlie. Kolekcja liczy ponad 25.000 egzemplarzy od XVIII wieku po elas) wspólC/esne. Ekslibrisy z kolekcji Norberta Lippóczcgo można także ogl'ldać w innych nluzeilch polskich. \\' Wars/.awie, Zielonej Córze, Wrocławiu i innych. Muzeulll Rolnicze II IlulialKszcie OII'/\'Ill;i1o bogaty zbiór etykiet win tokajskich odziedziczonych po rodzinie:, 1200 bieli.ek o tematyce Iliniilrskiej, jak również ponad 5000 ekslibrisów związanych temalyC/nic I. wincni i winną latoroślą Jako bibliofil i zapalony zbieracz gromadzi I pamiątki związane z postaciami gen .. il'lzelil Bema, PeWIi·ego. Balassi'ego. 8atorego, Liszta. także ksi 'li.k i mÓI.,i;ICl: o 1.II·i'lzk<lch polskowęgierskich. Muzeum Okręgowe w Tarnowie posiada przekazany wzbogacony przcz zbiory Tarnowskiego Towarzystwa Przyjaini okolo 1200 pozycji. w tym książki, dokumenty, prasę i przedmioty. Inż. Norbert Lippóczy opublikowal wiclc artykułów o tematyce stwie na szkle. ekslibrisach. Organizował wystawy i swoich zbiorów, był tlumaczem i konsultantem. Norbert Lippóezy byl m. in. członkielll Towarzystwa Przyjaciół Książki w Katowicach, od roku 1974. Oddziału PTL w Krakowie. ekslibrisów. przC/. niego depoz)t bcmialll\ll. Polsko-Węgierskiej. winiarskiej. opracowywal Tarnowskiego Towar/ystw<l Kola Milośników I·:kslib,isu ludowym katalogi liC/clcl mal,,,Ily<"I<l11 1"·I.YI<lCI(·)1W<;gicJ'. II Kr<lkmlie (Hal. �359 W uznaniu zaslug dla propagowania kultury węgierskiej i polskicj został odznaczony przcz ambasad.,: W.,:g,icr Ordc:rcm Gwiazdy Rcpubliki Węgicrskiej. Tarnowska Rada Miejska przyznala mu Ilonorowc Obywatclstwo Miasta. Od Ministra Kultury i Sztuki otrzymał odznakę Zaslużony dla Kultury Polskiej. Pan Norhert Lippóczy charaktcrze i kulturzc na zawszc pozostanie w pami.,:ci tarnowian jako człowiek o wielkim osobistcj. iv/aria Jarnro::.ik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14b7d82bf3ed6f3a174a669dcf290612.pdf bebeea2a26dca811f93b5bd0337f5087 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5694 Title A name given to the resource Pierwsze strony/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU N A U K ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII N A U K TOM XCII ZA ROK 2008 �„LUD" is regularly indexed/abstracted in: • IBSS — International Bibliography of the Social Sciences • Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities" • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.uni.lodz.pl) �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H PAN O R G A N E D E L A SOCIÉTÉ P O L O N A I S E D ' E T H N O L O G I E E T D U COMITÉ D E S S C I E N C E S E T H N O L O G I Q U E S ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C I I ZA ROK 2008 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2008 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Wojciech Dohnal, Marek Figura, Marek Gawęcki, Jaromir Jeszke, Magdalena Kotarska, Katarzyna Marciniak, Adam Paluch, Jacek J. Pawlik, Anna Szyfer, Ryszard Yorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2008 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (071)321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (061) 829 48 17, FAX (061) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.fiee.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a8427918977977e89da7c7cba3fbb27.pdf 42f5c7ae243483d933a094bc77d16a20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6108 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5695 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.5-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 SPIS TREŚCI I . ARTYKUŁY Aleksandra R z e p k o w s k a , Słuchając wspomnień Sybiraków. Antropolog wobec doświadczenia zesłania Ivan Peshkov, Zakładnicy „wyobrażonej przeszłości". Problemy tożsamości etnicznej i kulturowej Guranów zabajkalskich w Syberii Wschodniej Łukasz Ł u c z a j , Problemy taksonomiczne w polskich badaniach etnobotanicznych . . . Monika K u j a w s k a , Leczenie zamawianiem wśród Polaków z Misiones w Argentynie . Jacek Jan P a w l i k , Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej. Na przykładzie północnego Togo Agnieszka S z c z e p a n i u k , Współczesne przemiany władzy tradycyjnej na przykładzie Aszantów z Ghany środkowej Anna Szyfer, Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości Tomasz K o s i e k , O pracy i świętowaniu w pokołchozowej wsi w ukraińskich Karpatach Łukasz M . B o c h e n e k , Miejski dramat polityczny. Interakcje między aktorami politycznymi w mieście powiatowym w Polsce Kamila B a r a n i e c k a , Misteria Męki Pańskiej od kuchni. Dowcip w opowieściach o przedstawieniach wielkanocnych Anna D r o ż d ż , Zachowania magiczne, wróżby i prognostyki podczas wstępnych etapów wesela wiejskiego (w oparciu o materiały Polskiego Atlasu Etno¬ graficznego) Agnieszka P i e ń c z a k , Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic (w świetle badań Polskiego Atlasu Etnograicznego) 13 27 43 65 87 109 127 137 163 187 201 215 I I . P O G L Ą D Y I OPINIE Kinga C z e r w i ń s k a , Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności. Na przykładzie ośrodka cieszyńskiego Lech M r ó z , Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze Maciej K u r c z , Sudan północny z perspektywy antropologicznej. Uwagi na temat badań terenowych Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Uwagi polemiczne do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 91: 2007 235 245 255 263 �6 III. KOMUNIKATY Inga K u ź m a , Bibliografia etnografii polskiej w Internecie (uwagi po dwóch latach funkcjonowania) 265 Tomasz L e w a n d o w s k i , Społeczna rola duszpasterza Kościoła katolickiego w środowisku wielonarodowościowym. Przykład pogranicza polsko-litewskiego. . 273 Przemysław H i n c a , Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 283 IV. RECENZJE I N O T Y RECENZYJNE Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2: Kobiecość, męskość, seksualność, red. Renata E. H r y c i u k , Agnieszka K o ś c i a ń s k a , przeł. K. Gawlicz i in., Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 (Karolina Bielenin-Lenczowska) . „Dotknąć New Age" — Massimo I n t r o v i g n e , Le New Age des origines à nos jours. Courants, mouvements, personnalités, Paris: Editions Dervy 2000; Anna E. K u b i a k , Jednak New Age, Warszawa: Jacek Santorski & Co 2005; Dorota H a l l , New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2007 (Agnieszka Chwieduk) Tomasz S i k o r a , Euoi. Studia z symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej, Kraków: Nomos 2004 (Michał Buchowski) Grażyna K u b i c a , Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na początku XXwieku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2006 (Michał Buchowski) Alon C o n f i n o , Peter F r i t z s c h e , (eds.), The Work of Memory. New Directions in the Study of German Society and Culture, Urbana & Chicago: The University of Illinois Press 2002 (Aleksandra Rzepkowska) Marshall S a h l i n s , Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2006 (Karolina Kuberska) Gananath O b e y e s e k e r e , Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 (Michał Buchowski) Marshall S a h l i n s , Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 (Michał Buchowski) H.C. U p r e t i , Indian Tribes Then and Now, Jaipur: Pointer Publishers 2007; K.S. S i n g h , The Scheduled Tribes. Anthropological Survey of India, New Delhi: Oxford University Press 2001 (Przemysław Hinca) Borys M a l k i n , Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej, wybór i opracowanie Iwona Stoińska-Kairska, Mariusz Kairski, Warszawa: Akot 2007 (Tarzycjusz Buliński) Eugeniusz K ł o s e k , Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2005 (Zbigniew Jasiewicz) „Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków", red. nacz. Antoni Kuczyński, nr 1-31, 1996-2007 (Grzegorz Pełczyński) Kobiety z góry Ararat (Les Femmes du Mont Ararat), reż. Erwann B r i a n d, Francja: Flight Movie 2004 (Maciej Kurcz) 289 293 297 301 305 308 312 316 320 325 329 332 333 �7 V. K R O N I K A 84. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Kraków, 25 września 2008 (Małgorzata Golicka-Jabłońska) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 2005 do sierpnia 2008 (Jerzy Adamczewski) Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Poznań, 22 października 2007 (Ryszard Vorbrich) Profesor Dorota Simonides Doktorem Honoris Causa Uniwersytetu Opolskiego (Zbigniew Jasiewicz) „Experiencing Diversity and Mutuality". Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), Lublana, 26-30 sierpnia 2008 (Agnieszka Kościańska, Karolina Bielenin-Lenczowska, Agnieszka Chwieduk, Anna Niedź­ wiedź, Helena Patzer, Danuta Penkala-Gawęcka, Agnieszka Poźniak) V I I European Social Science History Conference, Lizbona, 26 lutego-1 marca 2008 (Hanna Kossak-Nowocień, Marta Petryk) 6 European Colloquium on Ethnopharmacology & 20. Fachkonferenz Ethnomedizin — „New Trends in Ethnobotany and Ethnopharmacology", Lipsk, 8-10 listopada 2007 (Danuta Penkala-Gawęcka) The First IOV World Youth Congress, Bountiful, 6-9 sierpnia 2008 (Kinga Czerwińska) . . . Konferencja „Cultural Clashes: Social Construction and Cultural Ecology", Poznań, 24-25 maja 2008 (Hanna Kossak-Nowocień) Konferencja „Komunikacja i dialog kultur", Będlewo, 13-15 czerwca 2008 (Anna Weronika Brzezińska, RafałBeszterda, Izabela Czerniejewska, Łukasz Kaczmarek) . Ogólnopolska konferencja naukowa „Tożsamość polska w odmiennych kontekstach i czynniki ją kształtujące", Lublin, 8-9 listopada 2007 (Agnieszka Chwieduk) . . . Konferencja naukowa „Pejzaże tożsamości. Perspektywa interdyscyplinarna", Zakopane, 8-9 grudnia 2007 (Mariusz Filip, Tomasz Kosiek) 335 342 355 358 361 371 th 374 379 381 . 385 394 398 VI. IN MEMORIAM Maria Biernacka (1917-2007) (Jolanta Kowalska) Halina Bittner-Szewczykowa (1923-2007) (Maria Zachorowska) Ewa Fryś-Pietraszkowa (1934-2008) (Anna Spiss, Zofia Szromba-Rysowa) Małgorzata Matusek (1922-2006) (Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Spiss) Barbara Olszewska-Dyoniziak (1937-2008) (Irena Bukowska-Floreńska) 403 408 411 416 418 Noty o autorach artykułów Informacje dla autorów 427 430 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d217178007f89535d611e445f4f3dba.pdf ee15fcf180456e7562612848e7c63cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1625 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Małopolska - kultura duchowa Kraków - obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1504 Title A name given to the resource Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.130-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 61, 1977 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A ŻYWOTNOŚĆ OBRZĘDOW LUDOWYCH W KRAKOWIE I NA WSI PODKRAKOWSKIEJ Aby mówić o obecnej żywotności obrzędów i zwycza]ow w Krakowskiem, musimy znaleźć płaszczyznę odniesienia, która pozwoliłaby uwidocznić i ocenić zmiany, jakie w tej dziedzinie ludowej kultury zachodziły. Uważ.am, że najdogodniej będzie przyjąć za punkt wyjściowy początek drugiej połowy ubiegłego wieku. Z tego bowiem okresu posiadamy stosunkowo pełną dokumentację zawartą w Krakowskiem Oskara Kolberga, uzupełnioną materiałami historycznymi, częściowo pamiętnikarskimi Ambrożego Grabowskiego, Władysława Anczyca, Kazimierza Girtlera I In. W owych czasach, od których dzieli nas przeszło stulecie, zarówno \\7 samym Krakowie, jak i na wsi podkrakowskiej, obrzędy i zwyczaje były jeszcze bardzo żywotne, ale już wówczas, o czym pisał Anczyc w L 1862, dało się zauważyć, że pewne zwyczaje, niegdyś znane i obchodzone, zanikły całkowicie jak np. żakowskie dialogi mięsopustne 1. Mówiąc o zwyczajach i obrzędach w Krakowskiem, należy zacząć od samego Krakowa. Miał on pod tym względem bogatą tradycję, a wpływami swymi promieniował na wsie okoliczne. W wielu przykładach źródłem były dawne zwyczaje i obrzędy żakowskie, które w spadku po źakach przejęła w XIX wieku młodzież rzemieślnicza. Przybywała ona często do miasta ze wsi. Po wyuczeniu się zawodu jakaś jej cz·ęŚćwracała z powrotem do miejsc rodzinnych. Tą więc drogą przenosiły się na wieś charakterystyczne dawniej dla miast zwyczaje żakowskie. Doskonałym tego przykładem są podkrakowskie puchery czyli pucheroki względnie zocki z okoHc Wadowic. Specjalne warunki złożyły się na to, że Kraków mógł dłużej niż inne 1 O. Kolberg, Krakowskie, cz. I, Kraków 1871, s. 208. �Zywotność obrzędów ludowych 1;31 miasta zachować swe zwyczaje i obrzędy. Pozbawiony od dawna godności stolicy, łupiony w czasie szeregu kolejnych wojen, podupadł tak pod względem materialnym, jak i kulturalnym. Z początkiem XIX w. było to miasto biedne, otoczone wieńcem rozpadających się murów, \v którym klasztor stał obok klasztoru, a prawie każdy z nich - dla zjednania sobie wiernych - kultywował jakieś tradycje. Organizowano jasełka, wystawiano w czasie Wielkanocy bogato przystrojone g,roby, norbertanki patronowały lajkonikowi itp. Przeważającą część mieszkańcóv/ stanowili drobni rzemieślnicy i kupcy. Był to element konserwatywny, zachowujący zarówno wszelkie zwyczaje związane z życiem religijnvm, podtrzymywanym umiejętnie przez klasztory, jak i stare zwyczaje mieszczańskie w rodzaju Bractwa Kurkowego, które wywodząc się z dawnego przysposobienia obronnego mieszczan, dotrwało do dnia dzisiejszego. Czasy Rzeczpospolitej Krakowskiej wpłynęły korzystnie na poprawę bytu materialnego mieszkańców Krakowa, trwały jednak zbyt krótko, aby przekształcić w sposób istotny zwyczaje i obrzędy. Wprawdzie policja krakowska ścigała czasem kolędników chodzących z szopką, ale jak wyjaśnia to w swych pamiętnikach A. Grabowski - szło tu przede wszystkim o satyryczne teksty, ośmieszające osoby wysoko postawione w hierarchii miniaturowej Rzeczpospolitej. W II połowie ubiegłego wieku w okresie między Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli chodzono jeszcze po Krakowie z gwiazdą ale jak pisze Anczyc - około r. 1840 zwyczaj ten już ustawał 2. Zywa natomiast w pełni była szopka kukiełkowa. Obnosili ją po mieście "murarczycy", czyli rzemieślnicza młodzież pracująca w zawodzie murarskim. Szopka krakowska posiadała już wówczas wspaniałą architekturę z gotyckimi wieżami, oklejana była kolorowymi papierami, co w sumie sta\'.:iało ją znacznie wyżej od białej, byle jak skleconej szopki warszawskiej 3. Za czasów Anczyca w zespole kukiełek nie było już konfederata, klechy ani szlachcica 4, w ich miejsce weszły nowe postacie, jak np., kozak i kozaczka, co może wiązać się z przemarszami wojsk rosyjskich idących na pomoc Austrii w czasie powstania węgierskiego. Z okresu austriackiego pochodzą kukiełki przedstawiające sapera, policjanta, strażaka. Jak zobaczymy dalej, aktualizowanie zestawu lalek szopkowych występuje i w czasach dzisiejszych. Szopka krakowska, która swe najwspanialsze lata rozwoju przechodziła na przełomie XIX i XX wieku, po I wojnie światowej wyraźnie zaczęła w Krakowie upadać. Znikły wtedy z Rynku 2 3 4 Tamże, Tamże, Tamże. s. 249. s. 209. s. 208. �132 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA kukiełkowe zespoły szopkarskie, zaprzestano je zapraszać do domów, jak to było dawniej. Szopka kukiełkowa cofnęła się na przedmieścia, gdzie przetrwała nawet ciężkie lata okupacji. Przed I wojną światową w Bibliotece Krakowskiej wydana została książeczka a szopce krakowskiej, opracowana przez prof. Stanisława Estreichera pod pseudonimem Jana Krupskiego. Zawiera ona pełny tekst przedstawienia szopkowego z różnymi wariantarr:.i oraz ilustracje; szopki Leona Ezenekiera. Książka ta stała się po dzień dzisiejszy podręcznikiem krakowskich szopkarzy. Z tych tekstów korzystał jeszcze po II wojnie światowej Jan Malik oraz zasłużony szopkarz krakowski, Zdzisław Dudzik. Przedstawienia szopkowe, organizowane obecnie przez Muzeum Historyczne miasta Krakowa lub przez Teatr Ludowy, cieszą się stałym powodzeniem i ogromną frekwencją publiczności. Oprócz szopek kuki.ełkowych w okresie Bożego Narodzenia, pierwotnie przed kościołem Mariackim, a później u stóp pomnika Mickiewicza na Rynku, sprzedawano małe szopeczki o prostej konstrukcji, kupowane masowo dla dzieci. Wykonywane co roku w martwym sezonie przez rodziny murarskie, szopeczki te można było widzieć jeszcze w pierwszych latach po okupacii, a dopiero zakaz administracyjny położył kres ich produkcji. W okresie międzywojennym chodzili po Krakowie mali chłoIX.'.fkolędujący po domach. Nosili oni zazwyczaj małą szopkę, licho sklee,)ną, którą z trudem można było uznać za rekwizyt obrzędowy. W 19:17 r. staraniem dra Jerzego Dobrzyckiego, pełniącego wówczas funkcję kierownika Wydziału Kultury w Urzędzie Miasta Krakowa, zorganizf'J'.vano pierwszy konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską. Celem konkursu było podniesienie poziomu ,artystycznego tych obnoszonych przez młodzież szopek. Od tego czasu konkursy na najpiękniejszą szopkę krak':)'.\,ską odbywają się corocznie (z wyjątkiem lat okupacji) i stały się imprezą ogromnie żywotną. W gronie szopkarzy, prócz tradycyjnych murarzy (ci się już prawie zupełnie wykruszyli) występują przedstawiciele 'Wszystkich warstw społecznych i wszystkich kategorii wieku, od dzieci SZKolnych po BO-letnich starców. Doroczny konkurs szopek, mający miejsce pod pomnikiem Mickiewicza, ściąga olbrzymi tłum widzów komentujących żywo wystawione szopki, typujących nagrody i wiodących spory o to, które z szopek zasługują na pierwsze lokaty (ryc. 1). Pokonkursowa wystawa szopek, organizowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, cieszy się takim zainteresowaniem, że ilość zwiedzających w ciągu jednego miesiąca przekracza zwykle całoroczną frekwencję tego Muzeum. W ubiegłym wieku chodziły po Krakowie małe grupy kolędników, wśród których znajdował się góral, diabeł i śmierć. Współcześni autorzy nie wspominają ich zupełnie. Umieścił ich jednak na powierzchni ma1o- �ZJJwotność oUrzędó~() Ryc. 1. Konkurs tudou:ych szopek v;anegc ;';afla piecowego Jan Oksitowicz, majster garncarski działający w Kra};:Jwie w latach 1830--18425. B,;rdzo wesoło było w Krakowie w Tłusty Czwartek, przypadający w ostatnim tygodniu karnawału. W pierwszej połowie XIX wieku w tym dniu odlwwał sill tzw. comber, w czasie którego rozochocone alkoholem " .T. Eostysz, LudOWe 1952, Jan Oksitowicz, garncarz nr 6, s. 325, ryc. 17, krakowski i jego dzielo. "Polska Sztuka �ZOFIA CIESLA-REIN FUSSOW A krakowskie przekupki porywały siłą do tańca pochwyconych na ulicy przechodniów. Podobnie obchodzone były zapusty, z tą jednak różnicą, że odbywały się one na Placu Szczepańskim, gdzie stały kramy przekup€k, harcowały grupy chłopców poprzebieranych w guńki i kierpce, mających na głowie wysokie, stożkowe, ubrane papierowymi, kolorowymi wstążeczkami tekturowe czapki. Towarzyszył im przebrany "dziad" ze słomianym biczem w ręku. Biczem tym, unurzanym w błocie. okładał przechodniów domagając się okupu. Zarówno comber, jak opisana tu zabawa zapustna znalazły swój koniec w r. 1846 wraz z Rzeczpospolitą Krakowską, gdyż - jak pisze Anczyc - policjanci rekrutowali się "z austriackich urlopników. którzy nader surowo karcili wszelkie objawy pustoty i prześladowali dawne zwyczaje" 6. Ofiarą policyjnych zakazów padł również sam "Zapust" czyli "Mantuański książę", który w fantastycznym przebraniu chodził po domach wygłaszając wierszowane oracje. Dłużej utrzymał się jeszcze u ,.ogrodników" na przedmieściach, gdzie w r. 1862 można było zobaczyć i wysłuchać Mantuańskiego księcia - Zapusta 7. Obecnie zwyczaj ten jest już zupełnie zapomniany. Okres wielkanocny był w Krakowie mniej bogat.\' w zwyczaje niż okres świąt zimowych, ale i tu wspomnieć należy o kilku interesujących zjawiskach, tym bardziej, że zachowały się one do dnia dzisiejszego. Pe'i\'nego rodzaju ciekawostką jest istnienie w Krakowie od czasów średni'Jwiecza Kościelnego Bractwa Dobrej Smierci, które dawniej zajmowało się między innymi grzebaniem zmarłych podczas zarazy. Dziś opiekuje się chorymi i spełnia posługi pogrzebowe. Członkowie bractwa, przyodziani w średniowieczne szaty, w kapturach z wyciętymi otworami na oczy, biorą w każdy czwartek Wielkiego Postu udział w wieczornym nabożeństwie w kościele franciszkanów, kończącym się procesją ze świecami po klasztornych krużgankach. Swoisty charakter i nastrój tego nabożeństwa oraz procesji ściąga na nie tłumy krakowian, jak również poszukujących egzotyki turystów. Przed świętami wielkanocnymi pojawiają się w Krakowie sprzedawcy palm, które zatraciły już swój dawny miejscowy styl na rzecz barwnych kompozycji z farbowanych traw i suchych kwiatów. Sposób ułożenia ich przypomina przedwojenne palmy wileńskie. Utrzymuje się nadal obchodzenie w Wielki Piątek i Wielką Sobotę kościołów, gdzie wystawiony jest grób Chrystusa, jak również zwyczaj święcenia jadła. 6 7 O. Kolberg, op. cit., s. 265. Tamże, s. 263-264. �Zywotność obrzędów ludowych 13;"; W drugim dniu Wielkanocy krakowianie tłumnie udają się na tzw. Emaus, który odbywa się na Zwierzyńcu w pobliżu klasztoru norbertanek. Jest to rodzaj odpustu, z tym, że nie posiada on już obecnie charakteru religijnego. Niegdyś na Emausie sprzedawane były tradycyjne zabawki przynoszone przez wytwórców lub handlarzy. Były tam drewniane siekierki, gliniane dzwonki, prymitywne zabawki rzeźbiońe z drewna, przedstawiające krakowiaków, flisaków w czółnie oraz całe serie figurek brodatych Żydów, w szatach modlitewnych, kiwających się na nogach ze sprężynek. Obecnie na Emausie znikły tradycyjne drewniane zabawki, zapanowały typowe odpustowe kramy z tandentnymi wyrobami produkcji fabrycznej, słodyczami, kolorowymi balonikami itd. Utrzymały się jedynie nadal kiwające Żydki, cieszące się zawsze niesłabnącym powodzeniem u nabywców. W bieżącym roku, w celu podniesienia poziomu emausowych pamiątek i przywrócenia dawnego charakteru, zrzeszenie chałupników "Milenium" skłoniło kilku swoich członków do sprzedmNania na Emausie własnych wyrobów. Było więc nieco więcej niż zwykle kiwających się w czasie modlitwy Żydków, pokazały się zabawki gliniane w postaci gwizdających koników i kogucików. Specjalny sąd konkursowy powołany przez "Milenium" przyznawał nagrody dla sprzedawców wyrobów tradycyjnych, jak również dla kramarzy, których stoiska wyróżniały się estetycznym wyglądem. W trzecie święto Wielkanocy, dziś już zniesione, udają się krakowianie na rękawkę, odbywającą się w Podgórzu, na Krzemionkach, między Kopcem Krakusa a romańskim kościółkiem św. Benedykta. Ręka\vka posiada charakter odpustu z kramami, karuzelą, różnymi grami, strzelnicą itd. W ubiegłym wieku był zwyczaj, że ze stromego wzgórza Krzemionek zrzucano w dół bułki, cukierki, orzechy, które na dole \\Tśród tumultu i bitki chwytały ubogie dzieci. W latach poprzedzających II wojnę światową próbowano wskrzesić ten zwyczaj, jednakże na apel prasowy zareagowało zaledwie kilka osób rzucających dzieciom cukierki i pomarańcze. Żywym do dziś zwyczajem w Krakowie jest obchód lajkonika, odbywający się w oktawę Bożego Ciała. Nie będę tu wdawała się szczegółowo w historię tego zwyczaju, poprzestańmy na tym, że z przedmieścia Zvvlerzyniec, a ściślej z klasztoru norbertanek wyrusza korowód składający się z Tatara harcującego na drewnianym konrku, chorążego powiewającego czerwoną chorągwią z żółtym krzyżem i paru członków asysty oraz kapeli grającej charakterystyczną melodię towarzyszącą stale lajkonikowi. Pochód odbywał długą trasę od norbertanek do Rynku otoczony tłumem widzów. Siedzący na koniku Tatarzyn rozpędzał gapiów waląc na lewo i prawo buławą, a przychodziło mu to tym łatwiej, im więcej odwiedzał po drodze restauracyj, gdzie traktowano go wódką. Orszak �136 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A lajkonika wkraczał na Rynek w momencie, kiedy kończyła się tam olbrzymia procesja. W przeszłości pochód lajkonika organizowali włóczkowie, czyli flisacy, mieszkający na Zwierzyńcu. Przed I wojną światową zewnętrzne dekorum lajkonika, a więc kostiumy i rekwizyty, musiały wyglądać dosyć nędznie, skoro na zamówienie władz miejskich Stanisław Wyspiański zaprojektował dla całego zespołu nowe wspaniałe ubiory. Wykonano je na koszt Miasta. Od tego czasu były przechowywane w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, gdzie do dziś widzieć można pierwszy kostium lajkonika zrobiony według szkiców Wyspiańskiego. Km.:a lat przed II wojną światową miało miejsce wydarzenie, które głęboko wstrząsnęło mieszkańcami Zwierzyńca. "Pod lajkonikiem" zaczął chodzić nie obywatel tej dzielnicy, ale o zgrozo, niejaki Andrasz, mieszkający w starych fortach austriackich koło Bronowic. Głęboko doiknięlo to szczególnie Zdzisława Dudzika, wybitnego szopkarza krako\\'skiego, miłośnika tradycji, a przede wszystkim 'zwierzynieckiego pah-ioty. który tak długo walczył z Andraszem, aż w imię honoru Zwierzyńca zajął jego miejsce "pod lajkonikiem". Dzień obchodu lajkonika jest i obecnie ważnym wydarzeniem w dorocznych imprezach Krakowa. Na trasie przemarszu gromadzą się tłumy publiczności żywo reagującej na harce Tatarzyna, który teraz mniej bije i pije, a więcej tańczy. Duże znaczenie w życiu Krakowa miały, a po części nadal mają do dzis, odpusty. Należy tu wymienić głównie dwa: na św. Stanisława (8 V) u paulinów na Skałce i na Zielone Świątki u kamedułów na Bielanach. Odpust na Skałce gromadził w przeszłości ogromne rzesze pątników, przyby\vających nawet z odległych wsi Kongresówki, dawał zatem ciekawy przegląd strojów ludowych. Dziś rola tego odpustu zwęziła sit: do skromnego święta typu parafialnego, w czasie którego przed klasztorem rozbija swoje kramy garstka przekupniów. Natomiast odpust na Bielanach był przede wszystkim uciechą krakowian. Udawali się oni na Bielany różnymi środkami lokomocji: umajonymi chłopskimi furkami, platonami miejskich wozaków, wiślanymi statkam;. W pięknym lesie dębowym,u stóp klasztoru, czekały ich wielkie atrakcje odpustowe zarówno typu gastronomicznego (ogórki z beczki i kabanos), jak i rozrywkowego w postaci karuzel, huśtawek itp. Kilka SCEn rodzajowych mających miejsce na Bielanach utrwalił na swych kernach nieoceniony zdun, Jan Oksitowicz 8. Odpust na Bielanach jest po dzień dzisiejszy dla Krakowian tradycyjną okazją do odbycia tam wy- " J. KostY05Z, op. cit., s. 324 i ryc. 21. �2ywotno.<ć obrzędów 137 ludowych ciec~ki i zwiedzenia kościoła, dostępnego dla kobiet jedynie w tych dwóch dniach Zielonych Świąt. Do tradycji związanych silnie z Krakowem należą wianki, które łączą w sGi}ie pierwiastek sobótkowy z legendą o mitycznej królowej Wandzie. Sobótkowe ognie rozpalano w dawnej Polsce nie tylko na pustkowiu, ale ~ na ulicach miast. W Krakowie palono sobótki na Błoniach i bliżej nad Rudawą. Tańczono z płonącymi głowniami, spiewano, ska·· kano nad ogniskiem, a dziewczęta puszczały wianki na Rudawie, Wildze. Białuszc i Wiśle. Dopiero po wielkim pożarze Krakowa w r. 1850 wszystkie imprezy sobótkowe, ze względu na przepisy przeciwpożarowe, przeniosły się nad Wisłę, pod kontrolę policji i straży pożarnej 9. Zmienił si(~ \vtedy charakter dawnego zwyczaju. Zaroiło się na Wiśle pod \l:zgÓ!'zdn wawelskim od fantastycznie udekorowanych łodzi, na których pal:.::1Osobótki, albo uformowane były żywe obrazy, mające najczęściej za tlmat Wandę "co nie chciała Niemca", otoczoną orszakiem rusałek. Całose"'uzupełniały ognie sztuczne w postaci rakiet, wodospadów, fontann itd. W;anki w tej formie przetrwały do dnia dzisiejszego, są stale upiększaj,(- (ostatnio na wzór Zachodu) wprowadzono, "światło i dźwięk". W noc świętojal1ską - kiedy odbywają się wianki - można prawie "cal: Krakó'w" spotkać nad Wisłą. Ja;{ wspomniałam na wstępie, zwyczaje i obrzędy obchodzone w KrakowiE były niejednokrotnie wzorem dla mieszkańców wsi. Widoczne jest to przede: wsz)-'stkim w zwyczajach dorocznych, wykazujących na ogół wiE;J:~zc!żywotność na wsi aniżeli w mieście. Przykładem jest szopka, ktć;:-~: \'.'l: wsiach z okolic Krakowa zapożyczyła archi'tekturę od krakowsklej szopki miejskiej i podobnie jak ona posługuje się kukiełkami. Wedh,g Anczyul, w ubiegłym stuleciu kukiełkowa szopka wiejska była niema, obecnie przedstawieniu towarzyszy tradycyjny tekst. Z dawnego zespJ1L, Jalek szereg postaci, niezrozumiałych już dziś, zostało wyeliminor,-a:',:,ch, :jak np. olejkarz, Madziar, a na ich miejsce weszły nowe, typO\\T dla danej okolicy, np. górnik spod Wieliczki. Również pewne sceny oywają aktualizowane. W jednej z szopek grana jest krótka scenka mit:;dzy producentem bimbru a milicjantem. Niekiedy komponowane teksty szopki mają charakter satyryczny i stanowią narzędzie walki () różr:', żywotne sprawy wsi. Przykładem może tu być szopka z Kryspinowa, organizowana przez miejscową straż pożarną, w której w końccwych piosenkach "dziadka" piętnuje się niewłaściwe zachowanie młodziezy w świetlicy, apeluje się do kierowców, żeby podwozili dzieci do szkol:" i wytyka władzom gminnym, że nie mogą zdobyć się na wybudowaniE ustępu przy świetlicy. W nawiasie należy dodać, że to, o co się9 T. SewcrY'1. Tradycje i zwyczaje krakowskie, Kraków 1961, s. 81, 85. �ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A Ryc. 2. "Herody" starali strażacy drogą urzędowych pism i podań, zostało mon~ntalnie załatwione dzięki dowcipnej, satyrycznej piosence szopkowego dziadka. Dużą żywotność wykazuje w Krakowskiem tzw. "żywa szopka" albo Herody (ryc. 2). Są to zespoły złożone z kilku do kilkunastu osób: Heroda, marszałków, Turka, ułana, anioła, diabła, śmierci, Żyda, turonia, którzy w odpowiednich przebraniach chodząc po wsi odgr} wają po chałupach urywek z opowieści biblijnej a Herodzie i rzezi niewiniątek, kończącej się śmiercią króla, a następnie wesołym występem Żyda harcującego z turoniem 10. W okolicach Krakowa, Miechowa, Skawiny zespoły takie, konkurujące między sobą bogactwem kostiumów i umiejętnością odpowiedniej interpretacji (bardzo poza tym ujednoliconego tekstu), chodzą po wsiach do dziś, podobnie jak w okolicach Myślenie, Wieliczki i Bochni spotyka się zespołu grające pastorałkę. Te grupy kolędnicze organizują się spontanicznie bez udziału jakiejkolwiek instytucji. Posługują się, jeśli idzie o Herodów, tekstami zapisanymi w zeszytach przekazywanych przez dawnych kolędników, zaś zespoły chodzące z pastorałką korzystają z kantyczek ks. Mioduszewskiego. Tak jedni, jak i drudzy, są przez ludność wiejską przyjmowani chętnie i nieźle wynagradzani, skoro opłaci się im przygotowywać \vspaniałe 10 O. Kolberg, op. cit., s. 197. �Zywotność obrzędów ludowych 13~ kostiumy, których koszt w sumie wynosi często kilkanaście tysięcy złotych. Są nawet wiejscy specjaliści zajmujący się wykonywaniem kolędniczych strojów, głównie bogatych nakryć głowy, jak korony Heroda, hełmów marszałków, czaka ułańskiego czy czapki Turka. Ubiory te, jakie znamy z okresu międzywojennego i czasów po okupacji, był,y" jeszcze bardzo skromne. Zaczęły dopiero wzbogacać się w ciągu kilkunastu ostatnich lat. Od pewnego czasu wiejskimi zespołami kolędniczymi zainteresował się Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie i za nim referaty kultury w byłych powiatach myślenickim, limanowskim i miechowskim, a także dyrekcja Teatru Dzieci Zagłębia w Będzinie. Organizowano dla różnego rodzaju kolędników konkursy z nagrodami, a najlepsze zespoły wysyłano na zimowy karnawał do Bukowiny Tatrzańskiej. Niektóre z zespołów kolędniczych dawały też przedstawienia w Krakowie, cieszące się dużym i zasłużonym powodzeniem. Obecna reorganizacja władz administracyjnych osłabiła nieco tę akcję, która bardzo przyczyniła się do podtrzymania tradycyjnych zwyczajów zimowych. Dzięki konkursom, posiadającym z reguły charakter otwarty, ujawniły się pewne zwyczaje uważane dotąd za zapomniane, jak np. chodzenie z kobyłką, gwiazdą, rajem, czy obchód, w którym biorą udział Trzej Królowie. Tą drogą ,wydobyte zostały na światło dzienne "draby noworoczne" w swych prymitywnych słomianych przebraniach, a także ludowe widowisko o świątobliwej królewnie Do,rocie. Przy okazji konkursów ujawniło się dużo tzw. okolędowań, czyll świeckich kolęd z życzeniami oraz melodii, które w znaczny sposób wzbogacają materiały przekazane nam przez Kolberga i innych autorów. W czasie "zapustów", zwanych też "kusymi dniami", w południowej części Krakowskiego chodzi się "po drobsku", to znaczy chłopcy (v.ryjątkowo dziewczęta) poprzebierani w kożuchy odwrócone sierścią na wierzch i przepasanych powrósłem, z twarzami umazanymi sadzą, biegają po wsi wyłudzając od mieszkańców dutki. Wieczorem te "działające" luzem "droby" zbierają się na wsPÓlną zabawę w gospod'zie. Współc:zesne stroje drobów, szczególnie te, które widzi się na wieczornej zabawie, przypominają już raczej przebrania miejskiej młodzieży, np. w czasie juwenaliów. Z zapisków Anczyca wiadomo, że w połowie XIX wieku, w czasie ostatków, chodzili po wsi podkrakowskiej przebierańcy z kozą czyli maszkarą podobną do turonia 11. Zwyczaj ten jednak został już całkowicie zapomniany. W okresie wielkanocnym bardzo interesująco przedstawiały się zwyczaje związane z Niedzielą Palmową. Zaginął wprawdzie zwyczaj prol 11 Tamże, s. 263. �1·10 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA CE:syjnego wprowadzania przed kościół jadącego na ośle aktora grającego Chrystusa wjeżdżającego do Jerozolimy. Warto tu jednak wspomniEĆ na marginesie, że w Tokarni, wsi leżącej na południe od Myślenic, :;a pograniczu Krakowskiego i Góralszczyzny, włączona zostało do prow Niedzielę Palmową rzeźba, przedstawiająca naturalnej wielkości Chrystusa siedzącego na ośle. Rzeźba umieszczona na podstawie z kółkdmi ciągniona jest w czasie procesji przez mężczyzn. Twórcą jej jest :-n:ejscowy rzeźbiarz ludowy. Powszechny jest do dziś zwyczaj święcenia palm, przy czym ich "p,)sób wykonania i zdobienia jest bardzo różny. W części południowej, JE,lo Myślenic i Lipnicy Murowanej, palmy przystrajane kwiatami i kolorowymi wstęgami dochodzą do wysokości 6-8 m, pod Krakowem : \". części północnej Krakowskiego nie przekraczają one zwykle jednego ;-,]("tra.W skład palmy wchodzą zazwyczaj gałązki wikliny, suche trawy : j{v,·iaty. W niektórych miejscowościach, położonych na południe od Kr akowa, urządzane bywają w Niedzielę Palmową konkursy na naj9iękniejszą palmę, dla podtrzymania dawnej tradycji. I tak np. w wy:l;jenionej wyżej Tokarni co roku konkurs dla młodzieży urządza miejSJ'\VY proboszcz, zaś w Lipnicy Murowanej Towarzystko Przyjaciół Lpnicy. Jeszcze po zakończeniu ostatniej wojny widywało się w okolicach Krakowa palmy wielkanocne wetknięte w strzechę lub osadzone r;ri kalenicy dachu, co miało zabezpieczać od piorunów. Obecnie, '.\" z\viązku ze zmianami w budownictwie, zwyczaj ten zaniknął, utrzyffi;;.je się natomiast wbijanie na polach krzyżyków z patyków rozebranej palmy lub nawet całych palm. Vi Niedzielę Palmową rano we wsiach podkrakowskich biegają 'sspomniani poprzednio pucherocy. Są to chłopcy w wieku szkolnym, :;,ajcicy na głowach wysokie spiczaste czapki, z twarzami umazanymi sadzą lub tylko z namalowanymi wąsami, owinięci na krzyż słomianymi l::;·wrósłami; w rękach dzierżą drewniane młotki na długich styliskach : koszyki, do których zbierają ofiarowane im dary, przede wszystkim 5a~ka. Pucheroki wygłaszają skandowane, bezsensowne oracje, wybijając ro\\'nocześnie rytm uderzaniem młotka w podłogę. Zwyczaj chodzenia ..po pucherach" utrzymał się najlepiej w Zielonkach, gdzie w okresie :11it:dzywojennym działał w tym kierunku miejscowy kierownik szkoły. Po okupacji zwyczaj był kontynuowany, sprzyjał temu w pewnej :-nierze fakt, że na oglądanie pucherków przychodziła corocznie do Zjelonek wycieczka z Krakowa organizowana przez PTTK. Kilka lat temu Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej \'" Krakowie urządził w Modlnicy konkurs dla pucheroków. Zgłosiło się wó\vczas z kilku wsi ponad 100 chłopców. Konkurs ten, powtórzony �Zywotno.~ć ob"zędow ludowych III w roku bieżącym, dał bardzo słabe rezultaty, przybyło około 20 osób, w tym 3czy 4 dziewczynki, które nigdy po pucherachdawniej nie chodziły. Znacznie gorzej wypadły również oracje, gdyż większość stających do konkursu nie umiała już skandować. Puchery są niewątpli\vie zwyczajem ż,akowskim, przeniesionym w dawnych czasach z Krakowa na wieś. Zasięg tego zwyczaju był rozległy, sięgał na zachodzie po okolice Wadowic; jedynie nazwa była inna, gdyż nazywano ich tu zockami. Dziś w Wadowickiem o zoc'kach pozostało już tylko wspomnienie. W Wielki Czwartek na terenach położonych na południe od Krakowa palono "Judasza". "Judasz" była to kukła wykonana ze słomy, którą po polach obnosili chłopcy :z uczernionymi sadzą twarzami. Spalan'ie odbywało się nocą przy ognisku, dookoła którego chłopcy tańczyli z kukłą zanim ją wrzucono w ogień. Zwyczaj ten, dość powszechny jeszcze w okresie międzywojennym, obecnie 'zachował się już tylko wyjątkowo, np. w Rudniku koło Sułkowic. Pozostałością jego jest palenie ognisk po polach, a w Drogini czuwanie przy nich przez całą noc. W pierwszy dzień Wielkanocy w południowej części Krakowskiego chodzą w słomianych przebraniach tzw. draby śmigustne, a w drugie święto w okolicy Wieliczki chodzi tzw. Siuda-baba z grupą przebierańców. Wśród wrzasków i strzelania z bicza obchodzą oni wieś z wózeczkiem, na którym znajduje się ruchoma figurka tracza i rzeźba przedstawiająca Chrystusa Zmartwychwstałego. Za czasów Kolberga zwyczaj chodzenia z traczem miał zasięg znacznie szerszy, gdyż występował też ńa zachód od Krakowa w Prądniku 12. Obecnie utrzymuje si,~ on w kilku wsiach koło Wieliczki. Jest rzeczą ciekawą, że obchód Siuda-baby organizują instytucje w rodzaju Związku Młodzieży Wiejskiej lub straży pożarnej. Za wygłaszane przy tym oracje i śpiewane pieśni dostają jajka, które zbierane do dużego kosza sprzedaje się następnie w spółdzielni, a uzyskany grosz przeznacza na cele społeczne, np. na urządzenie świetlicy, kupno magnetofonu itp. W drugi dzień Wielkanocy, w tzw. "śmiguśny" lub "lany" poniedziałek, odbywało się także chodzenie po wsi i oblewanie wodą. Czasem chłopcy przebierali się za "dziadów", składali mieszkańcom wiosek życzenia, a napotkanych, szczególnie dziewczęta, oblewali wodą. Niejednokrotnie zdarzało się, że wrzucali nawet je do, rzeki czy stawu. Dziewczęta wykupywały się od zimnej kąpieli, dając "dziadom" wódkę, ser lub jajka. Koło Myślenie (Skomielna Czarna) gospodynie, wracające z kościoła, były zadowolone, kiedy zostały oblane przez śmigustnych dziadów, gdyż miało to im zapewniać mleczność posiadanych krów. Jeszcze dziś śmigus jest odbywany żywo i z pełnym zaangażowaniem. Stra12 Tamże, s. 2fl5. �142 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA cił on jednak SWO] magiczny charakter, a często wodę źródlaną zastępuje obecnie o wielu zapachach woda kolońska. Ognie sobótkowe, jak wiadomo, palone są w Krakowskiem nie w wigilię św. Jana, tylko w czasie Zielonych Świąt. Zwyczaj ten stosunkowo wcześnie zaczął zanikać, do czego prawdopodobnie przyczyniło się też duchowieństwo zwalczające zwyczaj odczuwany jako święto pogańskie. Już w Krakowskiem Kolberga czytamy, że "obrzęd palenia Sobótek w coraz większe popada zaniedbanie od strony granicy szląskiej. Tam ponad Wisłą i Przemszą gdzieniegdzie tylko obchodzony bywa [...J. W okręgu krakowskim i w pasie nadg.ranicznym Królestwa Kongresowego goreją te ognie po dziś dzień. Za Olkuszem, Miechowem i Szkalmierzem ku północy już ich nie widać. Na Powiślu atoli ciągną się aż ku Połańcowi" 13. Obecnie w czasie Zielonych Świąt w prawobrzeżnej części Krakowskiego również płoną ognie sobótkowe. Widać także ruchome świetlne punkty - pochodnie chłopców obiegających pola. Utrzymuje się więc zwyczaj palenia ognisk sobótkowych, zagubiła się natomiast już cała treść folklorystyczna obrzędu, a szczególnie pieśni sobótkowe, których zapomniane teksty i melodie można znaleźć li tylko w nieocenionych dziełach Kolberga. Radosnym akcentem kończącym żniwa były do·żynki. Z ostatniej kępki żyta, pszenicy, jęczmienia czy owsa kobiety i dziewczęta wiły wieniec. Miał on, zależnie od okolicy, różną formę. Niektóre posiadały kształt kopulasty, inne znów były płaskie jak duże bochny okrągłego chleba. Wszystkie jednak bywały przystrojone kwiatami i wstążkami. Wieniec niosła przodownica, a towarzyszyli jej żeńcy, którzy grali i śpiewali różne obrzędo,we pieśni. Wieniec ofiarowywano gospodarzowi, który rewanżował się żeńcom poczęstunkiem i zabawą z muzyką. Tańczono przy tym i bawiono się do późna w noc. Dziś dożynki utrzymują się nadal. Zmieniły one swój dawny charakter obrzędowy, a stały się "świętem 'Plonów", uroczystością nie tylko ludową, ale ogólnopaństwową, połączoną z .zabawą. O ile w mieście Krakowie zwyczaje i obrzędy rodzinne dziś już nie przedstawiają się ciekawie z punktu widzenia zachowania tradycji, o tyle wieś ma ich jeszcze sporo, choć nie wszystkie ujawniają się na pierwszy rzut oka. Obecnie chłopom powodzi się na ogół nieźle, a szczególnie wtedy, gdy część członków jednej rodziny pracuje w mieście. Wesela wiejskie odbywają się teraz hucznie, wystawnie, ale elementów tradycyjnych pozostało niewiele. Skład orszaku ślubnego właściwie został zachowany, 13 Tamże, s. 296. �Zywotność obrzędów ludowyC/l 143 prosi się starostt:, starościny, swaszki i qczywiście druhny i drużbów. W czasie wesela śpiewa się daleko mniej niż niegdyś, i to śpiewają przeważnie tylko starsi. Rzadko także zdarzają się czepiny, a jeśli już mają miejsce, to nie w dawnej obrzędowej fmmie, lecz raczej nadaje sit:: im charakter żartobliwy. Nie tańczy się tradycyjny'ch weselnych tańców. Z dawnego obrzędu pozostało jedynie błogosławieństwo przed wyjściem młodej pary do ślubu kościelnego i witanie ich chlebem i solą po powrocie z kościoła. Pomimo takiego stanu rzeczy, gdy parę lat temu zorganizowano w byłym powiecie krakowskim konkurs na tradycyjne wesele, zgłosiło się do niego dwadzieścia parę wsi, z których mniej więcej połowa potrafiła w sposób doskonały odtwo'rzyć dawny obrzęd weselny z najdokładniejszymi szczegółami. W bieżącym roku konkurs ten został powtórzony w skali całego województwa krakowskiego. Do konkursu przystąpiło 16 wsi. Jest rzeczą charakterystyczną, że poszcz'ególne ad hoc zorganizowane grupy weselne, wystawiając obrzęd weselny na scenie świetlicy wiejskiej, robiły różne błędy jeśli chodzi o zaaranżowanie izby tradycyjnE-j na scenie, rzadko natomiast myliły się czy potykały w sprawach związanych z samym obrzędem. Wynikałoby z tego, że w pamięci starszego pokolenia utrzymuje się w pełni obraz tradycyjnego obrzędu, który mogą niemal bez przygotowania zademonstrować w formie adaptowanej na scenie. Przedstawione po wsiach w czasie trwania konkursu obrzędy weselne cieszyły siC;dużym zainteresowaniem publiczności, która - pomimo iż przeglądy wypadały w czasie gorących prac w polu - szczelnie wypełniała salę i żywo komentowała widowisko. Uczestnicy zaś wesela nie potrzebowali wcielać się wabce postacie, gdyż wystarczyło, aby po prostu byli sobą. Wyniesienie tradycyjnego, realistycznie odtworzonego obrzędu weselnego na scenę podnosi jego rangę w oczach młodego pokolenia. Zdarzało się nawet słyszeć wypowiedzi młodych osób, że "gdy sam się będę żenił, to wesele zrobię na starą modę". Jak wynika z przedstawionego przeglądu miejskich i wiejskich obrzędów, sporo ich wytraciło się na przestrzeni ostatniego stulecia, sporo jednak przechowało się do dnia dzisiejszego. Niektóre z nich są jeszcze żywy;-ni i praktykowanymi, jak np. Herody czy Siuda-baba, inn€ są już przetworzone: mam tu na myśli krakolv,rskie miejskie !Szopkarstwo, które zatraciło swą funkcję pierwotną teatrzyku kukiełkowego i zamieniło się w czysto artystyczną działalność plastyczną, uprawianą na zasadzie swoistego hobby przez pewną grupę miłośników tradycji krakowskich. Utrzymujące się do dziś tradycje w postaci chodzenia po kolędzie, palenia ogni sobótkowych czy zatykania palm wielkanocnych na polach, �III ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA nie posiadają obecnie charakteru obrzędowego. Są to zwyczaje kultywowane na zasadzie przyzwyczajenia. Właściwa dzisiejsza ich funkcja ogranicza się do roli dekoracji, upiększającej w pewnych okresach .szarzyznę codziennego bytowania, dająca niejednokrotnie okazję cz:'nn'2go wyżycia się młodzieży, która wbrew przewidywaniom jest często motorem podejmowanych akcji. Znane są przypadki, że organizatorami czy głównymi uczestnikami różnych imprez o charakterze jak najbardziej tradycyjnym są młodzi ludzie dojeżdżający do pracy w mieście, a nawet stale w mieście już przebywający, którzy wracają na wieś np, \V okresie, kiedy się chodzi z Herodami. Folklorystyczne tradycje zanikły w procesie postępującej urbanizacji wsi między innymi i dlatego, że traktowano je na wsi jako praktyki przynoszące ujmę, jako dowody zacofania kulturalnego. Dziś dzięki opiece państwa, dzięki temu, że tradycyjne zwyczaje i obrzędy eksponowane są na festiwalach, w programach telewizyjnych i radiowych, wieś wyzbywa się zastarzałych kompleksów. Zaczyna dostrzegać', iż t·), czego się niesłusznie wstydzono, ma swoją wartość, jakkolwiek inną niż w przeszłości, a mianowicie artystyczną. Dziś tradycyjne zwyczaje staią się często zaczynem dla pracy kulturalnej na wsi. Zdarza się, że ze spontanicznie zebranej grupy weselników, którzy zgłosili się na konkurs, powstał stały zespół ożywiający swą działalnością miejscow~' dom kultury. Na przykładzie szopki z Kryspinowa widzimy, jak tradycja przesiąka współczesnością i jak można z tego uzyskać cenny oręż w walce o poprawienie sytuacji na wsi. Organizowanie wspólnych akcji daje młodzieży wiejskiej - i nie tylko młodzieży - okazję wyżycia się artystycznego, Niejednokrotnie stanowi pomost wzajemnego porozumienia między młodymi a stnrymi, które często szwankuje w związku z powtarzającym się konfliktem pokoleń. Patrząc z pewnym optymizmem na postępującą na wsi zmianę stosuku do swej własnej tradycji, musimy jednak mieć pełną świadomość tego, że to, co się tworzy obecnie na wsi w oparciu o przekazy przeszłości, jest już czymś innym, niż było dawniej. Wykruszają się stare treści wierzeniowe, a również i tradycyjna forma nie wytrzymuje naporu nowych wzorów, które przenikaja na wieś znacznie łatwiej niż to miało miejiSce w prze.szłości. Wyczuwał to doskonale Władysław Anczyc, pisząc w r. 1862, a więc przeszło 100 lat temu, w następujący sposób o szopce krakowskiej: "Wspomnienie to pragnę odświeżyć w waszej pamięci: piosnki i dialogi jasełek chcę przechować przyszłym pokoleniom, które może ich nie ujrzą, bo postęp, cywilizacja, jak strojowi, tak i dawnym zwyczajom narodów niesie zagładę. Znikną z czasem bezpowrotnie jasełka, jak znikły dia- �Zywotnosć obrzędów (udowych Hu logi szkolne, jezuickie, mięsopustne i dominikańskie, o których dziś tyle tylko wiemy, ile wieści przechowały nam o nich stare księgi" a. Przewidywania Anczyca nie spełniły się jeszcze, nie można kwestionować jednak ich słuszności. Obecnie, g,dy kultura ludowa weszła na drogę zasadniczych przemian, tym bardziej musimy zadbać o to, aby zachowane do dziś resztki przekazane zostały następnym pokoleniom w przez nas opracowanych księgach. 11 10 - Tamże, Lud, tom s, 208. LXI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5461c6526682a87d9926e929c4f49e07.pdf 3c8cdeaca1fc972fca28a0a67731381d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1503 Title A name given to the resource Przemiany zwyczajów ludowych / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.122-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KRYSTYNA t. 61, 197'l KWAŚNIEWICZ PRZEMIANY ZWYCZAJOW LUDOWYCH. PROBLElVIY I REFLEKSJE Rozważania dotyczące żywotności tradycyjnych z\vyczajów ludovvych mogą iść w rozmaitych kierunkach. Na przykład genetycznym -- zmierzającym do określenia korelacji pomiędzy pierwotną treścią a zachowaną formą zwyczaju; funkcjonalnym - nastawionym na uchwycenie mechanizmów działania w oparciu o teorię potrzeb kulturowo-społecznych zaspokajanych tą drogą; czy też w kierunku interpretacji stopnia żywotności zwyczajów poprzez analizę kształtujących je podłoży i czynników. Niemniej punktem centralnym tego zagadnienia będzie zawsze problem przeobrażeń, różnicujących się w skali czasowo-przestrzennej w zależności od zmian zachodzących w szerszych układach eko!1omiczno-społecznych i kulturowych. Mając na uwadze tempo i kierunki ogólnego rozwoju wsi na przestrzeni ostatniego stulecia należy stwierdzić, że w tym kontekście szczególnej wagi nabierają przemiany jakim zwyczaje ludowe podh~gajćlwspółcześnie. Z tym też zagadnieniem łączą się ogólne refleksje, jakie nasunęły rni się w trakcie prowadzenia badań etnograficznych na terenj,~ ośmiu wsi usytuowanych w strefie podmiejskiej Krakowa, a wchodzćicych w skład gminy Rudowa 1. Na wstępie pragnę nawiązać do faktu, iż objęcie wsi polskiej w tym także podkrakowskiej - wpływem szeroko pojętej urbanizacji pociągnęło za sobą stopniowy, aczkolwiek nierównomierny zanik wielu elementów po tradycyjnej kulturze ludowej. W związku z tym badacz 1 Są to wsie; Brzezinka, Brzoskwinia, Młynka, Niegoszowice, Nlelepiee, Pisary, Radwanowiee, Rudawa. Ich odległe tradycje historyczne wskazują między innymi na genetyczny związek z rolnictwem. Stosunkowo wcześnie rozpoczął się jednak na tym terenie proces proletaryzacji ludności, wywołany w głównej mierze nadmiernym rozdrobnieniem gruntów. W konsekwencji są to obecnie wsie robotnicze i chłopsko-robotnicze, podlegające szybkim i wielostronnym procesom modernizacji. Badania terenowe prowadzono w latach 1969-1974. �Przemiany zwyczajów ludowych 123 terenowy staje wobec nowej jakościowo sytuacji. Z jednej strony nadal utrzymuje się potrzeba kontynuowania badań zmierzających do możliwie najpełniejszej rekonstrukcji inwentarza kultury dawniejszej wsi, z drugiej strony nie sposób pozostawać biernym wobec wszystkich tych przemian jakie dokonują się współcześnie. Przemiany te doprowadziły do znacznego zróżnicowania wsi - zwłaszcza podmiejskich - pod względem struktury zawodowej mieszkańców, a co za tym idzie także typów gospodarki, opartych na rolniczych i pozarolnicżych źródłach egzystencji. Na tym tle pojawiło się wiele nowych potrzeb kulturowych i nowych sposobów ich zaspakajania. Tak więc, próby empirycznego ujęcia nowej jakościowo rzeczywistości społeczno-kulturowej wsi dążą do znalezienia odpowiedzi na ważkie pytanie dotyczące aktualnych losów tradycyjnej kultury. Sądzę, że badanie sfery tradycyjnych zwyczajów - tak dorocznych jak i rodzinnych - w warunkach życia współczesnej wsi, dostarczyć może wielu instruktywnych wskaźników dla procesów jej modernizacji w warunkach dokonującego się uprzemysłowienia kraju. Dlatego też, prowadząc badania nad zwyczajami ludowymi na ter€nie robotniczych i chłopsko-robotniczych wsi gminy Rudawa, starałam się między innymi określić charakter, natężenie oraz kierunki przemian szukając odpowiedzi na następujące pytania: 1) w jakim stopniu w badanym mikroregionie przechowały się elementy kultury tradycyjnej w zakresie zwyczajów dorocznych i rodzinnych właściwe dla wsi krakowskiej z przełomu XIX/XX wieku; 2) w jakim zakresie i w oparciu o jakie mechanizmy społeczne elementy te funkcjonują współcześnie; 3) jakimi drogami i w jakiej postaci wkraczają do społeczności lokalnych nowe wzory zachowania się; 4) w jakim stopniu te nowe elementy przybierają postać zachowań zwyczajowych. Aby uzyskać odpowiedź na powyższe pytania posłużyłam się - między innymi metodami proceduralnymi - także klasyfikacją zwyczajów według kryterium powszechności ich występowania. Szczegółowe ujęcie materiału empirycznego oraz materiału zaczerpniętego z literatury przedmiotu 2 - a traktującego ściśle o badanym terenie - w tabele chrono2 Material porównawczy w tym zakresie czerpano przede wszystkim z następujących pozycji: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 5, Krakowskie, cz. 1, Kraków 1871, t. 6, Krakowskie, cz. 2, Kraków 1873; J. Łobczowski, Rudawa. Kościół, probostwo, parafia, Kraków 1916; S. Polaczek, Wie.ś Rudawa. Lud jego zwyczaje. obyczaj!:, obrzędy, piosnki, powiastki i zagadki. Biblioteka "Wisły", t. 9, Warszawa, 1892; tegoż, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia historyczno-geograficzna, Kraków 1914. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ logiczne, uwzględniające stopień żywotności zwyczajów, pozwoliło na wyciągnięcie wniosków; zarówno analitycznych, dotyczących losów poszczególnych form zachowań zwyczajowych, jak też syntetyzujących w odniesieniu do tempa i charakteru przemian dokonujących się od przełomu XIX/XX wieku po czasy współczesne 3. W tym miejscu ograniczę się tylko do krótkiej charakterystyki tych ostatnich. Przede wszystkim należy stwierdzić, że - poniekąd wbrew oczekiwaniom - badania chronologiczno-przestrzenne nie ujawniły zasadniczych różnic w zakresie inwentarza zwyczajów pomiędzy poszczegóinymi wsiami w obrqbie gminy. Zwłaszcza VI odniesieniu do okresu wyjściowego, tj. przełomu XIX/XX wieku, rekonstrukcja zwyczajów tradycyjnych w oparciu o pamięć najstarszej generacji mieszkańców poszczególnych wsi, cechuje się wielką zbieżnością. Współcześnie można natomiast zaobserwować pewne różnice w funkcjonowaniu zwyczajów, znanych z przeszłości lecz 'vvychodzących obecnie z użycia asynchroniczni e w poszczególnych wsiach, a także w obrębie wsi w poszczególnych rodzinach. Ogólnie rzecz biorąc, silniejsze tendencje regresywne wykazują wsie o wyższym vvskaźniku zatrudnienia pozarolnego, a zarazem dogodniej usytuo\vane pod względem komunikacyjnym, jak np. Niegoszowice czy Rudawa, w przeciwieństwie do bardziej zachowawczych wsi, silniej związanych z rolnictwem i leżących dalej od głównych szlaków komunikacyjnych, jak np. Radwanowice czy Brzezinka. Scisłych różnic w tempie faktycznego zarzucania tradycyjnych zwyczajów nie można jednak ustalić w sposób autorytatywny, co z kolei pozwala wnosić: o znacznym stopniu zunifikowania wzorów kulturowych na całym badanym terenie, zmieniających się w sposób podobny, jakkolwiek w różnej mierze asynchroniczny, w miarę upływu czasu. Różnicę zasadniczą w kontekście żywotności zwyczajów w ich tradycyjnej postaci stanowi natomiast granica wieku między kolejnymi generacjami mieszkańców oraz - choć w mniejszym stopniu - zróżnicowanie społeczno-zawodowe. 3 POlJieważ do sporządzania zestawień tabelarycznych w oparciu o kryterium powszechności występowania zwyczajów szczególnie nadają się zwyczaje doroczne, wszelkie przejawy zachowań tego typu usystematyzowano według porządku kalendarzowegu i w tych ramach starano się określić stopień żywotności posługując się następującą skalą: a) zwyczaj żywy, praktykowany współcześnie powszechnie, b) zwycza1 zanikający, praktykowany tylko sporadycznie, c) zwyczaj już nie praktykowany, lecz znany bądź z tradycji ustnej, bądź z autopsji w odniesieniu do minionej przeszłości, d) potwierdzenie przez literaturę przedmiotu występowania zwyczaju na badanym terenie u schyłku XIX wieku, lub brak odpowiednich danych na ten temat, e) zwyczaj upowszechniający się współcześnie, nie znany w kulturze tradycyjnej. �Przemiany zwyczajów ludowych Drugą, równolegle nasuwającą się uwagą, jest stwierdzenie na przestrzeni badanego okresu bardzo silnie zaznaczającego się powszechnego regresu faktycznych, czyli manifestujących się w praktyce przejawów zachowań zwyczajowych opartych na wzorach tradycyjnych. Regres ten szczególnie przybrał na sile począwszy od lat pięćdziesiątych naszego stulecia 4. Bezsprzecznie, nosicielami i w pewnym zakresie kontynuatorami tradycyjnych form zwyczajowych są głównie przedstawiciele najstarszej generacji. Z drugiej jednak strony trzeba stwierdzić, że pewne zwyczaje doroczne, będące dawniej domeną osób dorosłych, obecnie są praktycznie kontynuowane niemal wyłącznie przez dzieci (np. chodzenie po kolędzie, oblewanie wodą z okazji "śmigusu", palenie "sobótek" na Zielone Świątki). Świadczy to z jednej strony o degradacji społecznej tradycyjnych wzorów społecznych, leżących u podstaw zachowań zwyczajowych, z drugiej o powstawaniu pewnych nowych wzorów w tym zakresie oraz o dokonującej się sukcesywnie selekcji tradycyjnego inwentarza zwyczajów. W wyniku tejże selekcji, zachodzącej spontanicznie w czasie, wykształcają się pewne stereotypy zachowań, nawiązujące genetycznie do społecznych wzorów zachowań z okresu kultury tradycyjnej lecz w sposób selektywny, zindywidualizowany. W związku z takim stanem rzeczy przykładowo biorąc - powszechnie nadal obchodzi się wielkie (i wolne od pracy) święta roku kościelnego, jak: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Dzień Wszystkich Świętych. W ramach zwyczajowych obchodów tychże świąt przestrzega się przede wszystkim wzorów, a których można powiedzieć, że mają charakter ogólnonarodowy i ogólnospołeczny i jako takie stoją ponad kulturą tradycyjną i ponad kulturą robotniczą a częstokroć nawet ponad światopoglądem. "Dodatki", \'l formie różnych zwyczajów wywodzących się bezpośrednio z kultury tradycyjnej, mogą być i bywają różne w poszczególnych rodzinach. Sytuacja taka Vi znacznej mierze spowodowana jest pogłębiającym się procesem prywatyzacji zwyczajów. W wyniku tego procesu, stosowanie się do tradycyjnych wzorów - nic zawsze zresztą już zrozumiałych - staje się wyrazem zindywidualizowanych subiektywnych postaw, potrzeb i przyzv,"yczajeń, w coraz mniejszym zaś stopniu stanowi wyraz podporządkowania się wymogom narzucanym przez społeczność lokalną. Rozluźnienie więzi wewnątrzwioskowych - wywołane zmienionymi warunkami życia i pracypociągnęło za sobą bowiem siłą faktu znaczny spadek kontroli społecz4 W tym bowiem okresie, w związku z wcielaniem w życie założeń Planu 6-letniego, przybrały na sile procesy przemian wiążące się z masowym odpływem ludności do pracy poza rolnictwem. Znalazło to swoje daleko posunięte konsekwencje we wszystkich dziedzinach życia na terenie badanych wsi. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ nej - także i w zakresie przestrzegania tradycyjnych zwyczajów - oraz osłabienie wiążących się z tym sankcji obyczajowych. By jednak nie upraszczać zagadnienia należy podnieść fakt, że wśród przedstawicieli średniego i młodego pokolenia mieszkańców badanych wsi dokonuje się współcześnie proces pewnej rewaloryzacji rodzimych tradycji kulturowych, w tym także i zwyczajów. Przychylne zainteresowanie dawnymi lokalnymi zwyczajami nie oznacza jednak praktycznej gotowości podporządkowania się normom przekazanym w tym zakresie przez przeszłość, lecz jest wypadkową zwyżkującego poziomu świadomości ~połecznej i wykształcenia oraz silnie rozbudzonego poczucia patriotyzmu lokalnego. W wyniku takiej sytuacji, oceny dziedzictwa kulturowego nie ograniczają się jedynie do krytyki tego, co uchodzi za rezultat nędzy i zacofania. Eksponuje się również a poniekąd nawet idealizuje v:alory estetyczne, społeczne i obyczajowe pewnych tradycyjnych wzorów kulturowych. W odniesieniu do sfery zwyczajów -- przykładowo biorąc - może to być emocjonalnie pozytywny stosunek do dawnego "we~e]a krakowskiego" czy obchodu "sobótek" na Zielone Świątki, wysoka ecena obowiązujących dawniej zwyczajowych form pomocy sąsiedzkiej, czy też spontaniczne wznowienie, a właściwie kreowanie (z inicjatywy Koła Gospodyń Wiejski'ch) dożynek jako gminnego święta plonów. Zebrany materiał empiryczny pozwolił też na sprecyzowanie pewn:Th sugestii dotyczących podatności różnych form zwyczajowych na zmienność czy zanikanie. Nie wchodząc w tym miejscu w bardzo skomplikowany problem doOCTU kryteriów klasyfikowania zachowań zwyczajowych, mając zaś na i.nvadze fakt, że zachowania te łączą się z różnymi dziedzinami życia, cZĘsto warunkując się wzajemnie i przeplatając w sposób, niemożliwy do k,;tegorycznego rozgraniczenia, poprzestanę na przytoczeniu pewnych ;wgólnień poczynionych na podstawie analizy zebranego materiału. Tak więc, najszybciej wychodzą z użycia tradycyjne zwyczaje mot y',\'owane wierzeniowo a wyrosłe na gruncie myślenia magicznego, realizusię dawniej poprzez szereg symbolicznych czynności o charakterze nakazów, zakazów i wróżb. Zjawisko to należy uznać za naturalną konsek','iencję zmian zachodzących w sferze ideologicznej, a prowadzących do '.vytwarzania się nowych wzorów osobowościowych. Również stopniowa przemiana tradycyjnej religijności ludowej - nac;,-chowanej naiwnym sensualizmem i przedmiotowym stosunkiem do ,.świętości" - w religijność o charakterze bardziej instytucjonalnym, powoduje szereg przemian w funkcjonowaniu tradycyjnych zwyczajów, praktykowanych w nawiązaniu do kultu. O ile np. święcenie w określone dni roku kościelnego pokarmów, wody, palm, "ziela", wianków itp. jest jeszcze na porządku dziennym, o tyle zarzuca się stopniowo liczne niegdyś �PTzemiany zwyczajów ludowych 127 zwyczajowe praktyki, dokonywane za pośrednictwem tychże przedmiotów \\. ściśle okr::ślonych celach. W wyniku wkraczającego na wieś procesu laicyzacji życia pojawia się, zmieniom' na bardziej świecki, sposób spędzania czasu w okresie najważniejszych ś\viąt kościelnych. Pewne sytuacje związane z wymogami kultu religijnego, i wyłącznie jako takie dawniej traktowane, stanowią obecnie pretekst do organizowania świeckich imprez towarzyskich, połączom'ch z obfitą i wystawną konsumpcją. Przykład może stanowić niedawno powstdy. a już uświęcony społeczną aprobatą zwyczaj obchodzenia pierwszej komunii dzieci jako swego rodzaju "małego wesela". Postępująca laicyzacja, powodując kurczenie się w zachowaniu zwyczajowym motywów religijnych czy też magiczno-kultowych, sprzyja przyjmowaniu S i i;' zwyczajów o charakterze świeckim, zaczerpniętych ze wzorów miejskich. Przykładowo dotyczy to imienin, rocznic ślubu, sukcesó\': zawodowych itp., obchodzonych w kręgu zapraszanych z tej okazji gości, podejmowanych w wystawny sposób. W uroczystościach rodzinn:,'ch, jak wesela, chrzciny a nawet pogrzeby, zmniejsza się uczestnictwo członko',\' społeczności lokalnej na rzecz uczestników z zewnątrz. których dobór stanowi odzwierciedlenia charakteru nowych, ponad10kalnych \\'if~7.i społecznych i nowych aspiracji w tym zakresie, Znacznemu osłabieniu uległy zwyczaje doroczne o charakterze widowiskcwo-tO\v,u·z\'skim. W pierwszym rzędzie zwyczaje związane z chodzeniem po wsiach grup kolędniczych czy przebierańców zapustnych. Zapc wr;e tłumaczyć to można faktem, że współcześnie życie na wsi podmiejskiej, dostarcza dużego stosunkowo wyboru łatwo dostępnych rozrywek. Zanikły także bodźce materialne, związane dawniej na tym terenie ściśle z dorocznymi obchodami domów, traktowanymi w znacznym stopniu zarobkowo, Natomiast wido\' .... iskowo-towarzyskie elementy związane ze zwyczajami rodzinnymi --, zwłaszcza zaś z weselem - ulegają sukcesywnym proceson'j modyfi kdC,i j. postępującym zgodnie z wymogami zmieniającej się v\' tym zakresie mody. Tak np. rozmiary wesela, oceniane niegdyś według ilości furm<.il1ck, obecnie ocenia się według ilości wynajętych taksówek. \\' miejsc"" canców "przy muzyce" w karczmie, do dobrego tonu naIE".\' \\'ynajmo\\'anie na wesele świetlicy i angażowanie nowoczesnego zespułu muzycznego, w weselnych "przyśpiewkach" śpiewanych na starą nutę dominujE' tOil satyryczny, a poruszane są w nich aktualne problemy życiowe itd. Przeobrażenia zwyczajów rozpatrywane pod kątem zmian ilościowych i jakościowych ujawniły pewne ogólne prawidłowości. Jakkolwiek trudno jest genernlizo\\'ać, można przyjąć - z pewną dozą tolerancji że podatniejsze na zanikanie są zwyczaje doroczne, podczas gdy zwyczaje �]28 KRYSTYNA KWA8NIEWICZ rodzinne łatwiej ulegają modyfikacjom. Sytuacja ta ma - jak się wydaje - swoje głębsze uzasadnienie w obiektywnie kształtującej się rzeczywistości społeczno-kulturowej. O ile bowiem zanikanie niektórych zwyczajów dorocznych tłumaczyć można ich dezaktualizacją w obliczu zmieniających się warunków życia, o tyle zwyczaje rodzinne - ogniskujące się niezmiennie wokół najistotniejszych dla człowieka momentów, jak narodziny, zawarcie związku małżeńskiego i śmierć - siłą faktu -poprzez kolejne modyfikacje dostosowują się do tychże zmieniających się warunków. Charakter modyfikacji odpowiada przy tym przemianom dokonującym się zarówno w materialnych warunkach bytu, jak też w dziedzinie ideologii, poziomie wiedzy i świadomości społecznej. Dlatego też zmiany zachodzące w społecznych wzorach zachowań, z\viązanych ze zwyczajami rodzinnymi, wyrażają się przede wszystkim \'l kategoriach zmian jakościowych. Rzecz oczywista, nie przeczy to faktowi, że dokonują się również w tej dziedzinie zmiany ochmakterze ilościo',vym, przejawiające się w postaci stopniowej selekcji tradycyjnych form ekspresji, oraz że zmiany te mają także istotne znaczenie z punktu \vidzenia procesów społeczno-kulturowych. Z kolei inwentarz zwyczajów dorocznych podlega przede wszystkim ujemnym zmianom ilościowym. Stosunkowo najszybciej znikają z niego te doroczne zachowania zwyczajowe, których celowość - nie bvestlonowana w przeszłoś'ci - ulega świadomej lub podświadomej rewizji W jej wyniku zwyczaje te, pozbawione swych pierwotnych motywacji wierzeniowych - bywają już tylko powielane na zasadzie nawyku, lub - co jest zjawiskiem powszechniejszym - przechodzą do sfery tradycji ustnej. Taki los spotkał np. liczne niegdyś zwyczaje praktykowane w określonych celach w związku z dniami rozmaitych świętych patronów (jak św. Jan, Wojciech, Marek, Błażej, Szczepan, Agata i inni). zwyczaje towarzyszące co roku rozpoczynaniu ważnych prac rolno-hodowlanych (jak pierwsza orka, siew i sadzenie, żniwa, pierwszy wypęd bydła itp.), a także w cyklu rocznym powtarzające się zwyczaje, mające na celu zapewnienie pomyślnej wegetacji uprawom zbożowym i okopowym, urodzaje w sadach, sukcesy w gospodarce hodowlanej, a także ochronę plonów, domu i inwentarza przed rozmaitymi klęskami. Te spośród zwyczajów dorocznych, które nadal utrzymują swą wysoką rangę społeczną (z racji np. powiązania z największymi świętami roku kościelnego), przystosowują się do zmienion:ych warunków i potrzeb ulegając modyfikacjom - analogicznie do zwyczajów rodzinnych. Tak więc równolegle z zanikaniem zwyczajów w ich postaci tradycyjnej, dokonuje się proces wdrażania w życie nowych, aprobowanych społecznie stereotypów zachowania się w odniesieniu do określonych sytuacji rodzinno-towarzyskich i dorocznych. Stereotypy te są wyrazem �Przemiany zwyczajów ludou;ych 129 nawarstwiania się dawnych przyzwyczajeń i nowych aspiracji kulturowych, kształtowanych zgodnie z aktualnym sposobem pozyskiwania prestiżu społecznego. Sytuacja taka jest rezultatem z jednej strony dynamicznego układu kontaktów społecznych, wśród których coraz \\,-ażniejszą rolę odgrywają kontakty pozalokalne, z drugiej strony silnego oddziaływania różnorodnych środków masowego przekazu, transmitujących do szerokiego społeczeństwa nowe treści, a wraz z nimi wyzwalających nowe potrzeby i nowe wzory zachowania się. Rzecz jasna, nie stanowią one i nie mogą stanowić pełnego odpowi~dnika wzorów i norm, aktualnych i respektowanych w warunkach właściwych dla względnie statycznego okresu kultury tradycyjnej. 9 - Lud, tom LXI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21cbc0f4e48a339bc4daaaea2df54871.pdf 15bdadf91bde76d1912a1a0e8fecc9db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Małopolska- budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1501 Title A name given to the resource Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.98-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 61, 1977 JERZY CZA.JKOWSKI ZE STUDIOW NAD BUDOWNICTWEM LUDOWYM W KRAKOWSKIEM Przedstawione opracowanie jest skrótem szerszej pracy, w której zawarto cały dostępny materiał faktograficzny pochodzący z badań tereno- • \-vych różnych instytucji i osób oraz dane z literatury przedmiotu 1. Ograniczone ram\' zmuszają do pewnych uogólnień, które mogą korzystnie \vpływać na jaśniejszy obraz zagadnienia, ale też mogą wydawać się słabo podbudowane materiałem dowodowym. Drugie wyjaśnienie dotyczy pojęcia "Krakowskie" użytego w tytule. Najogólniej rzecz biorąc, chodzi o region etnograficzny, ale jeśli materiał na to pozwala, wykraczam we wszystkich kierunkach poza wspomniany region, a zwłaszcza ni3. północ i południe. Jest to k(Jnieczne, szczególnie gdy wykreśla się zasięgi geograficzne oraz w kwestiach rozwojowych, przypuszczalnych wzajemnych infiltracji i wpływów poszczególnych zjawisk architektonicznych. 'Wykraczanie poza region następuje głównie w trakcie oma\viania planów budynków mieszkalnych i mieszkalno-gospDdarczych. Ponieważ tę ostatnią kwestię uważam za najważniejszą ze względów historycznych, inne zagadnienia scharakteryzuję pokrótce, na tyle jednak, by zarysował się ogólny obraz. Opuszczę natomiast te problemy, które zostały już opracowane. Wiadomo, że w Krakowskiem podstawowym m[,teriałem budowlanym \v XIX i na początku XX w. było drewno. Do przeszłości należy pleciona konstrukcja ścian, chociaż w starych stodołach można ją obserwować jeszcze dzisiaj. D(Jmy, czy też inne budynki z chrustu, jakkolwiek nie powszechne, nie był.y jednak żadnym ewenementem ani w regionie krakowskim, ani też w skali szerszej. Wspominał już o tym Kazimierz Moszyński 2, my zaś wiemy dokładnie, że na początku XX w. były 1 J. Czajkowski, B'udownictwo ludowe w Krakowskiem. Budownichva Ludowego w Sanoku", nr 22 (w druku). 2 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. l, Kraków "Maleriały Muzeum 1929, s. 120. �Ze studiów nad wsią Ziemi 99 Krakowski.ej w pobliżu Krakowa całe wsie, w których domy miały sClany z chrustu 3, na peryferiach zaś przetrwało wiele takich obiektów do początków XX w. (np. okolice Pinczowa, Dąbrowy Tarnowskiej). Była to pozostałość feudalnych stosunkóvl społecznych, kiedy to właścicielowi wsi nie opłacało się inwestować w budownictwo chłopskie. Natomiast dłuższe zachowanie się stodół z chrustu można tłumaczyć z jednej strony brakiem materiału drzewnego w niektórych okolicach (np. Miechowskie), z drugiej zaś praktvcznością i taniością takiej konstrukcji. Mało popularny w K,rakowskiem był dawniej kamień jako tworzywo budowlane. W niektórych okolicach (np. Proszowickie) występują jednak chłopskie domy kamienne stawiane jeszcze w okresie feudalnym. Okazy takie są z reguły świadectwem działalności właścicieli ziemskich, którzy miewali czasami ambicje ulepszania wyglądu swych wsi 4, kiedy indziej zaś kalkulowali opłacalność jednorazowego wydatku na budowę trwałego domu. W XVIII w. bowiem powszechny był zwyczaj we wsiach szlacheckich, że kosztami budowy i konserwacji obiektów obciążony był dwór 5. Nie wykluczone, że w niechęci chłopów do murowanego budownictWa ukryty był również aspekt psychologiczny. Bowiem murowane czworaki stanowiły widomy znak pańszczyźnianej zależności wsi od dworu. Często domy murowane miały wymyślony plan wnętrza odbiegający od tradycyjnego, przyjętego w określonej wsi czy oKolicy, lub po prostu stawiane były dla biedaków. W północnej części terenu (okol. Proszowic, Jędrzejowa, Pinczowa, \noszczowej) jeszcze na przełomie XIX i XX w. zaznacza się biedniacki charakter murowanych domów. Natomiast w zachodniej części (okol. Wado\vic, Oświęcimia) już w latach 1870-tych rozpoczyna się stawiać domy ceglane, które stanowią wyraz lepszej sytuacji materialnej 6. Rozpowszechnianie się takich domów odbywało się pod wyraźnym wpływem kultury śląskiej. Przejawem bogactwa w końcu XIX w. były domy murowane również w pobliżu Krakowa, przy czym w niektórych miejscowościach były one już częstym zjawiskiem. Jeśli w Mnikowie w 1893 r. notowano zaledwie 2 murow.ańce, w Bronowicach tylko 6, to w Morawicy było ich :3(), a w Zabierzowie 327. 3.J. w XVIII Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północnej części Krakowskiego wicku. .,Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1974, t. 5, 's. 59-62. I S. Sierakowski, Architektura obeymuiąca wszelki gatunek murowania dowania, t. L Kraków 1812, s. 255. 5 Por. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie ..., s. 73-76. 6 J. Czajkowski, L. Hajówna, Kultura ludowa Starej Wsi w powlecze cimskim w świetle ,.Rocznik MEK" 7 Archiwum testamenl.ów, inwentarzy 196R, t. 3, s. 44-·45. Muzeum Etnograficznego i innych aktów w Krakowie. prawnych i bu- OSWlę- w XIX w. �100 JERZY CZAJKOWSKI W zachodnich i północnych regionach Krakowskiego i przvległej części Kieleckiego mamy do czynienia ze starym budownictwem murowap.~:.·m obiektów inwentarskich, co wiązało się z występującymi tu licznie głazami narzutowymi używanymi do budowy, a jednocześnie brakiem większych skupisk leśnych 8. Od drugiej połowy XIX w. tworzywo kamienne stosowano dość często po pożarach obejmujących większe partie wsi. Był to niewątpliwie materiał zastępczy, łatwo dostępny i tani. A że po zniesieniu pańszczyzny (chodzi a wsie szlacheckie) chłop musiał sam starć1C się o materiał budowlany, wobec tego na terenach ubogich w drewno przyjmował się kamień. Pozornie dość jasną sprawą jest układ budynków na siecIlisku. r\;e będę tu szerzej rozwijał tego tematu, powiem jedynie, że \v badaniach należy odróżniać tradycyjne i nowsze rozplanowanie zagród, przy czym to ostatni,e nawiązuje nieraz do starych form na tym samym terenie, albo zmienia się całkowicie. Różne typy zagród mieszają się ze sobą w tych samych wsiach, co nie zawsze jest wynikiem współcześnie zastanego rozwarstwienia społecznego wsi. Tylko 100% materiału terenowego rr-.ogłoby zapewnić prawidłowe wnioski. Zwykle jednak zadowabmy si", materiałem częściowym lub tzw. reprezentacją. To zaś może prowadzić: do mylnych interpretacji. Jeśli dla pewnego ubszaru zostaje określon" typ zagrody jako panujący i stawia się wnioski natury historyczn(:j. ~rzeba mieć pewność, że wcześniej sytuacja była analogiczna. Wiadomo, i.e nie zawsze tak było. Jeśli pominiemy kwestię zmian, jakie miały miejsce w XIX w., możemy powiedzieć, że w Krakowskiem na przełomie XIX i XX w. b~v'iy charakterystyczne przede wszystkim zagrody wielobudynkowe luźne, w niektórych rejonach zagrody zwarte, czworoboczne (pomiędzy' Olkuszem, Miechowem i Włoszczową), które w nieco innej wersji \VystępDwały też na Podhalu (przeważnie nowsze) i czasami na Sądecczyźnie !I. Poza tym na całym obszarze spotyka się zagrody jednobudynkowe mające w większości charakter biedniacki, a przynajmniej mniej zamożny, czego nie da się powiedzieć o terenach podgórskich. I tu jednak w ciągu ostatnich stu lat nastąpiły duże zmiany 10, 8 J. Czajkowski, Z badań nad budownictwem wiejskim w powiecie olkuskim. "Rocznik MEK" 1967, t. 2, s. 87. 9 W. Jostowa, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego. "Etnografia Polska" 1961, t. 5, s. 141; R. Reinfuss, Budownictwo ludowe na zachodniej ŁemkowszczyŻnie. "Lud" 1934, t. 33, s. 13; J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu. "Rocznik muzeów województwa rzeszowskiego" 1969, t. 2, s. 73. 10 Z. Cieśla-Reinfussowa, Budownictwo ludowe, [w;] Monografia powiatu lnl!ślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków 1970, s. 30. �Ze studiów nad budownictwem ludOwI/m 101 Odnośnie do konstrukcji ścian należy stwierdzić, że powszechna tu była ich z:'(:bowa forma z węglowaniem na narożach lub zrębowo-słupowa, rzadziej sumikowo-łątkowa. Mimo tych samych cech dotyczących sposobu wiązania. celowo rozgraniczam dwie ostatnie formy, albowiem w zrębo'xo<lupo\\t;j występują jedynie słupy (łątki) narożne i przy ścianach sicr,:, naT.'.llniast sumikowo-łątkowa konstrukcja charakteryzuje się zwiękSZj1Dc~ jlości,"! łątek wpuszczonych w podwaliny. W starych zrębowo-słupo\\')~h chałupach dębowe słupy były często wkopane w ziemię, podobnie jak \\' widu stodołach mających ściany plecione z gałęzi. Być może, iż plEni(;dzy tymi dwoma szczegółami zachodzi wzajemny związek. Nie\\'ątpljviić: wkopy\vanie słupów jest archaiczną techniką budowlaną, która przctr\\'ab do ok. 1-900 r. na terenach położonych na północ od linii \\'isly w okolicach miast: Proszowice, Kazimierza Wielka, Busko, Pińczóv", .J c;drzejów oraz w kierunku Sandomierza. Są to tereny obecnie niemal bezleśne i o bardzo zagęszczonym od dawna osadnictwie. Trudno jc'd:d,: przesądzić, czy mimo archaiczności jest to tu pradawna t~chnika, bowie:11 \\' drugiej połowie ubiegłego wieku wpro\\'adzano \\' wielu miejscowościach konstrukcję sumikowo-łątkową w miejsce starsZ'".L """,igłowej. Działo się tak prawdopodobnie z racji wyniszczani:> laSÓW. a \\'i(;c braku odpowiedniego drewna (np. Chomętów j Podrazie k. Pińczow<i, Dobrowoda i Łanice k. Buska, Michałowice k. Krakowa i \\'ide in.l. Dopiero badania archiwalne mogą odpowiednio naświetlić tt; k\vesLt; ::-\<: południe od Wisły oraz w zachodniej części Krakowskiegl) konsu'ukc,:<l słupowi.! zdarza się czasami w bardzo starych obiektach mieszkalnych, częściej w stodołach, a pomocniczo w innych budynkach inwentarskich, .J es t tu jednak nietypowa. KWf.'stia konstrukcji dachów w Krakowskiem jest prosta. Mamy bo\\'jem cJo czynienia wyłącznie z dwoma zasadniczymi dawnymi sposoban~: budO\vy dachów, a to przy pomocy krokwi połączonych jętkami, powszechnych na całym obszarze, oraz z użyciem soch. Z uwagi na obsz,_',ne O)xclcowanie tej ostatniej konstrukcji (w którym to artykule omówione, również poligonalny system budowy stodół) 11, ograniczymy się \\' tym miejscu do ogólnego stwierdzenia, że sposób budowy na sochy \\' budynkach wiejskich był w przeszłości bardzo szeroko rozpovvszechniony, alt: z wyłączeniem terenów podgórskich i górskich. Jedyne odstępstwo od tej zasady stanowiły do końca XIX w. pasterskie szałasy, wśród których bywały obiekty mające dachy wsparte na sochach 12. Nie 11 J. Czajkowski, Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie wiejskim terenie Polski. "Rocznik MEK" 1972, t. 4, s. 67-127. 12 T. P. Szafel', TatrzU1iskie szałasy pasterskie, Warszawa 1961. (Maszynopis pnwielany). na �102 JERzY CZAJKOWSK[ wykluczone, że był to relikt związany z dawną ludnością pasterską, jako że po południowej stronie Karpat częste są do dziś szałasy na sochach. Może na to wskazywać również stosowanie w szałasach soch lokalizowanych zewnątrz budynku, czego nigdy nie spotkamy w obiektach v:iejskich na nizinnych terenach Polski. Jedną z najistotniejszych kwestii w budowie dachów na sochy je.st fakt, iż oprócz stosowania ich w stodołach, rzadziej innych budynkach gospodarczych, praktykowano tę konstrukcję również w domach we wsiach położonych w rejonie Ojcowskiego Parku Narodowego l~. Do szczególnie ciekawych elementów architektonicznych należy tz\'\!. przysłupowa konstrukcja, którą pod Łańcutem określają ludow.vnl mianem "na obwiąz". Jest to proste tłumaczenie niemieckiego wyrazu "umbinden" posiadającego dokładnie to samo znaczenie. Konstrukcja przysłupowa znana jest z okolic Łańcuta, Przemyśla, Jaślisk, Dolnego Sląska i Łużyc, a Krakowskie jest tylko jednym z ogniw długiego łańcucha. Obecnie na omawianym terenie niewiele już pozostało starych budynków z przysłupem. Ale kilka lat temu duża ilość drewnianych domów przy ul. Kazimierza Wielkiego w Krakowie była tak zbudowana. Poza tym znajdowano domy przysłupowe w kilku miejsco\vościach na zachód od Krakowa (Bronowice, Zabierzów, Kleszczów, Buró\'.'. Liszki), a na wschodzie w Zakliczynie. Prace Franciszka Kotuli i Stefana Lwa na powyższy temat 14 nie wyjaśniają wszystkich wątpliwości historycznych, a w przypadku Krakowskiego zagadnienie to w ogóle nie zostało opracowane. Z pośród wielu innych szczegółów architektonicznych warto z\\Tócić' uwagę na niektóre, zwłaszcza te, które są prawie nieznane w dotyt:hcz~łsowej literaturze. I tak, w prawobrzeżnym pasie niziny nadwiślańskiej. od okolic Krakowa aż po Dąbrowę Tarnowską, a na terenie Proszo\,vickiego rÓvl'nież wzdłuż lewego brzegu Wisły, stodoły posiadają nad wrotami boi:,ka (od podwórza) tzw. "ganek", wypuszczony do przodu ok. 2 m. Przykldd ,.;t,)doły ze Smęgorzewa pod Dąbrową, zbudowanej w 1864 r., ś\':i~,d(,;z\·. że "ganek" jest elementem tradycyjnym. Można sądzić jednak, że wzoTern były tu dawne stodoły dworskie, bowiem XVIII-wieczne żródła w\'mieniają dużą ilość takich stodół, m. in. także w północnej części KrClkowskiego li,. Obecnie ganki wykonuje się również w stcldołach m'..<t',)\':::;nych. 1:) J. Czajkowski, Z badań ..., s. 90. u F. Kotula, Pochodzenie domów przysŁupowych w Rzes"Ol:,skiem ... Kw,.l1'talnik Historii Kultury Materialnej" 1957, nr 3/4, s. 551~562; S. Lew, Du'!! [JT.;;)J- sŁupowy w górnym i środkowym dorzeczu Sanu. Źródła zawarLe w Archiwum Państwowym ko podam opis stodoły pod Książem Wielkim 15 "Lud" 1966. '. 50. s. 467-:>23. w Krakowie. Dla przyk!:Jdu tylw 1784 r.: .....elr.doly w :,:vJ<ldrat �Ze studiów nad budownictwem ludowym 103 Z innego rodzaju szczegółem, stanowiącym nowość w ludowym budownictwie Krakowskiego, spotykamy się w kilku wsiach na południe od Bochni (Ujazd-Dębina, Kierlików, Łąkta Dolna, Łąkta Górna, Trzciana). Tam to pomiędzy rokiem 1914 a 1936 budowano domy drewniane z podcieniem wnękowym przed środkową izbą. W Ujeździe-Dębinie autorem tych domów był cieśla Więcław Rdzawa ze wsi Rdzawa k. Bochni. Ze względu na identyczność rozplanowania budynków można sąd?:ić, że wszystkie domy z wnęką są dziełem jednego majstra. Powstawanie w XX w. nowej odmiany budynku, odbiegającego od tradycyjnego planu, wcale nie dziwi, bowiem niemal w tym samym czasie (1925-1937) w Sądecczyźnie i w okolicy rzeki Białej stawiano domy z wnęką podobne do znanych z literatury sanockich chałup z podcieniem wnękowym 16. Chałupy spod Bochni, mimo pozornego podobieństwa (w tym jednym szczególe) różnią się zasadniczo od innych domów z wnęką, gdyż nie stajnia, lecz izba z oknem we wnęce zajmuje środkową część budynku. Natomiast pomiędzy izbą i stajnią jest bezpośrednie przejście, przez co domy te upodobniają się do XIX-wiecznych chał1lp spod Starego Sącza czy Krakowa. Przykład wspomnianych domów jest dowodem ciągłego rozwoju ludowego budownictwa, aż do najnowszych czasów. Specyficzny wariant stanowią domy z "przysiadkami". Nie jest to forma regionalnie krakowska, gdyż tego rodzaju domów najwięcej znajduje się po stronie śląskiej. Są one jednak dość liczne w okolicy Oświęcimia, Wadowic i Andrychowa, przy czym z reguły obiekty te są murow.ane i pochodzą najczęściej z pierwszych dziesiątków lat drugiej polowy XIX w. W określonym czasie była to dość modna forma, która sporadycznie znalazła swe odbicie także w budownictwie drewnianym. Dwa takie domy zanotowano w Izdebniku k. Kalwarii Zebrzydowskiej i \v Babicach nad Wisłą. Są to też najdalej na wschód wysunięte wsie, w których je znaleziono. Charakterystyczne, że "przysiadki" stanowią tu jakby szczątkową, zanikową formę. O domu z "przysiadką" mówi się jako o śląskim ludowym rozwiązaniu architektonicznym. Jeśli chodzi jednak o rejon Oświęcimia i Wadowic, należy jeszcze brać pod uwagę możliwość pośredniego wpływu śląskiego. Natomiast bezpośrednio mógł to być wpływ architektury ma10o ośmiu bojowiskach na 44 sochach, przed dwiema ganki na czterech słupach ..." (Castr. crac. rel., t. 215A, s. 335) lub w Radziemicach w 1722 r.: "Stodoły, do których wchodząc ganek na słupach słomą poszyty ..." (Castr. crac. rel., t. 146. s. 81). lB J. Czajkowski, Budownictwo, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys ku/rury ll,dowej pow. gorlickiego, Kraków 1965, s. 34 i 38; tegoż, Budownictwo wiejskie między Białą a Popradem. "Rocznik NIEK" 1966, t. 1, s. 164-165; Z. Cieśla-Reinfussowa, Dom z wnęką UJ polskiej architekturze ludowej. "Polska Sztuka Ludowa" 1952, nr 4-5. �lO! JERZY CZAJKOWSKI miast.eczkowej z Kęt, gdzie do dziś znajduje się dużo domów z "przysiadkami·' o wyraźnie reprezentacyjnym charakterze. Wybrane i omówione dotychczas szczegóły są istotne dla ogólnego zobrazowania budownictwa, ale najważniejszą cechą jest ilość i układ budynków w zagrodzie oraz rozkład budynku głównego, tj. chałupy, 'vV której poszczególne pomieszczenia mają różne funkcje. Liczą się przede wszystkim funkcje pierwotne, które w obrębie domu mogą być trojakie: mie~zkalne, schówkowe i inwentarskie. Stąd więc program chałupy decyduje w sposób zasadniczy o wyglądzie i rozplanowaniu całej zagrody. K\\"estii rozplanowania chałupy poświęcimy nieco więcej miejsca. Gt:neralnie rzecz biorąc, da się chałupy podzielić na trzy grupy: jednotraktowc' półtora trakt owe i dwutraktowe. Badania i materiały publiko\yc:ne pozwoliły ustalić 26 ważniejszych odmian w grupie budynków jedne,traktowych, 17 w grupie półtoratraktowej i 7 w dwutraktowej. Bogc;ctwo odmian wynika ze zróżnicowania funkcji poszczególnych pomie5zczeń. V,'śród odmian jednotraktowych należy uwypuklić kilka zasadniczych, które stały się podstawą rozwoju pozostałych wariantów. I tak, do najprostszych należą chałupy tzw. centralne, w których izbel mieści sil; międz~- komorą i sienią. Są to zarówno szerokofroniowe, jelk i wąskoIrontowe budynki (ryc. 1). Zasięg geograficzny tych chelłup w Polsce by] jeszcze w XX w. bardzo rozległy, gdyż na północy dochodził do hrzegu morskiego, a nel południu do Tatr. Mimo, że chałupa centralna wysiqpuje głównie w lewobrzeżnym zlewisku Wisły, to jednak znajdujemy jćl nad brzegami rzeki Wieprz 17, w widłach Wisły i Sanu, w Bieszczadach, na Rusi Zakarpackiej, w rejonie Użhorodu, Wołowca, Rachowa nad Cisą i \\.-północnej Słowacji 18. o JEJ 0O GJG G]Jt~ J Ryc. 17 ;r~re Geschichte, przykłady chałup Rys. J. Czajkowski cC'ntralnych. Z badań nad budownictwem ludowym Ludowa" 1971, nr 2, s. 75. lec·::~: ... Polska Sztuka le H. I. Bidermann, lIn(' J 1. Schematyczne R. Reinfuss. 0 E] Die Insbruck Ungarische Ruthenien, 1862, s. 85-86; ihr w wojewódzI Wohngebiet, P. I. Makusenko, ihr wie kie- Erwerb Z. A. Pelrova, �studiów Ze nad buclownictwem lO'> ludowym Oblcne rozpowszechnienie domu centralnego w Krakowskiem w kon£rontac.1:z plunem dwutraktowym przedstawia bardzo interesujący obraz. Terenv zajęte przez oba typy rozplanowań wzajemnie się wykluczają, prz.'· (T.m zasięg chałupy centralnej jest peryferyjny w stosunku do Krako'.'.,.. Żródła archiwalne dowodzą jednak powszechności chałupy centralnej niemal na całym terenie zajętym przez dwutrakt. Brak damen tylko do terenów podgórskich, chociaż jak wiadomo nam, chałupa centr ,,::." była szeroko znana we wsiach podhalańskich, gorczańskich i pieni~.":~;C;l(ryc. 2). Zdaje się, że na p0czątku XIX w. był to typ domim\.'i<·. () w niektórych wsiach ustępował jedynie przed najprostszym dome:'n ZiU)::illymtylko z sieni i jednej izby. Tak było np. w Szaflarach • • • •• • .--~ .. :t'1'lIISZliw • / .•••••. /' ....... " / j./;"1t:UlJ,cr: v \ v '"r~L-l:N/CC _·_-~-vvv .• v .. • IfSZRNR .• .• .• .• " , l R:y.,. _, Rozpowszechnienie chałupy .• .• o. II .• .• .. Vv v LCGCNDR •• @3']. ó .. -~ I\!J .l!J chałup centralnych wokół obszaru dwutraktowe. Rys .. J. Czajkowski ~@ ~o ~CD lrJiJ .• GErE XV.W~EB EEIil zajętego 6 v przez Zakarpa,tia, Kijew 1956, s. 9, 16, 17, ryc. 3, 4; N. N. Gracjanskaja Zilisce i chozajstwiennyje postrojki slovackogo krestjanstva w XIX-nacale XX gg... Slavianskij etnograficeskij sbornik". (Moskva) 1960, s. 230-231. l\'aT(;cI;;a~;(; architektura �106 JERZY CZAJKOWSKI w 1820 r. 19, podczas gdy w Poroninie zdecydowana Wif:;k~zośćgórali miała domy złożone z sieni, izby i komory. Omówionej chałupie centralnej towarzyszy na całym terenie jej odmiana polegająca na tym, że w miejscu komory znajduje się chlew. Wiele szczegółów wskazuje na to, że między obu wariantami można postawić znak równości. Jest to istotne, bowiem tworzą '):Ie wspólny krąg otaczający szczelnie zasięg chałupy dwutraktowej. Zamiana komory na chlew poświadczona jest źródłowo już w XVIIIw. 20, ale szersze rozpOlvszechnienie tego zjawiska wystąpiło w XIX w., w z\viqzku z ubożer-iem niektórych grup ludności. Z geograficznym zasięgiem chałupy centralnej pozosta:ie w wyraźnym związku chałupa, która oprócz komory, izby i sieni posi"da po drugiej jej stronie pomieszczenie dla zwierząt (chlew, stajnia, obora). Jest to typ {ryc. 3) powszechny na etnograficznym pograniczu kra){c'wsko-kieleckim, [j I{~ J Ryc. 3. Schematyczne przykłady chałup jednotrakto\,·yci. Rys. J. Czajkowski : I;:,winiętych. krakowsko-śląskim (po Myszków, Zawiercie) oraz we \\'~r:hodniej cz(;ści regionu. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że ta chałupa Wto: \\sz~'stkich wsiach, w których występuje, jest uznana za tradycyjny sposóh rozwiązyw<Jr-iCl programu, oraz to, że w XVIII w. poświadczona jest dla miejsc')\'/uści, w których dzisiaj jej nie ma, wówczas możemy zakłada(':, że współczesny zasięg jest cofnięty w porównaniu z okresami wcześniej:::zqni. Dodajmy, że w okolicach Myślenic często spotyka się jedną z odmian tej chałupy. Tym samym krąg zasięgu zwiera się i analogicznie du dn:11u centralnego zamyka teren, na którym występuje chałupa dwutrakt0\\',: (ryc. 4). Można przyjąć, że w drugiej połowie XIX w. chdupa ze stajnią ukształtowała się jako typ domostwa w gospodarstwach średnio-zamożnych. Był to wystarczająco rozwinięty program, który 'ol! pewnym sensie konkurował z układem dwutraktowym. Jako trzeci istotny typ w grupie budynków jednotraktowych. ".'1 dodatku w widocznym związku z omówionymi chałupami. pozosta.:e dom Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie (d21l.' ',':AP Kr.', StaroNowy Targ 14, pl. 31. 20 J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północnej c:~."(·i Kraklm'.;kicgo ..., s. 18, a odnośnie do Kluszkowiec: WAP Kr., St. NT 64, pl. 1. 19 stwo �studiów Ze , o " • I I ~. ~ "·'!ys'3,:J;.J •• " 6 ... i4 o ~ o" •••.• 0 o •• ~ C4 nad v o O. <Je O budownictwem llldowym O • O O ~ -. " ~ BUSKO t<l PROSZOlollC£ v De o o !1l KRRKÓW f' f:.,. ~ •.·ł· .0/' o 8 o • • • v . ~"'''''''''''''' ....... .......... -._ •• ' . ,. /wPOOi-łICE ". J:_ ..~:':L..£~!£.c:.!..,." .. _ .._' • S·1! i ~. -'_._ ••••.••••• ,,:.-.... C ,. ..- •• t.x.l v· 5UC"R v • • żYW/CC • o I!!I o .j / "- • v • 00 v V V v L/I1RNQWR v v v i...DXNQ':; v v lwI jll~! o l-ili·n· l ; li v v v \I Ryc. l lt\ k' " •.(,. .e•.... v. vv v v I ~ '-'-'- v v o v o o •• ..l o o 11 • ~ !!!I III \I ! 00 i,fZE'SK.Q o O •oe • 11 UOCJ_JNlr:ł ,. " __:::~ • !9 - • • O -"'-'" l!!I NOHY rRRG 4. Rozpowszechnienie chałup jednotraktowych rozwiniętych na centralnych i dwutraktowych. Rys. J. Czajkowski tle zasięg~i cha.hl.p złożony z komory-izby-sieni-izby. Nie ma tu już zwartego zasięgu v,,',\stępowania tych chałup. Wręcz przeciwnie, grupują się one w kilku zamkniętych rejonach, tj. w okolicy Chrzanowa i Olkusza, Jędrzejowa i Włoszczowej, Bochni i Brzeska oraz na Podhalu. Znajdujemy je też w okolicach Częstochowy i Kłobucka, a jak wiadomo, chałupa centralne, i tam była rozpowszechniona (ryc. 4). Dom z dwiema izbami i komorą jest zjawiskiem stosunkowo młod.,'r.:. Materiały żródłowe dla Krakowskiego potwierdzają jego; stosowanie ju'l. w pierwszej połowie XVIII w., ale w minimalnych ilościach. Z początku tego okresu znane są opisy analogicznych rozplanowań budynkó"v folwarcznych, karczem i browarów. One więc mogły być wzorem dL! chłopskiego budownictwa, ale źródio zmian ewolucyjnych tkwiło przede �JERz'Y CZAJKOWSKI wszystkim w zamożnoscl. Sama zaś ewolucja przebiegała najprawdopodobniej podwójną drogą: przez dobudowywanie drugiej izby do chałupy centralnej, albo przez zamianę stajni na izbę. Skutek jednakowy, ale drogi różne. To tłumaczyłoby istnienie kilku oderwanych od siebie obszarów występowania. W przypadku Podhala i wsi pienińskich jest pewne, ŻE" rozwój budynku odbywał się wyłącznie przez dostawianie drugiej izby i to głównie w XIX w. Niedwuznacznie wskazują na to materiały archiwalne ~1. Spośród innych odmian domów w układzie jednotraktowym warto jeszcze zwrócić uwagę na chałupy z dwiema izbami w amfiladzie oraz stajnią po przeciwnej stronie sieni (ryc. 3). Występują one w dwu główn\'ch zgrupowaniach, tj. w północnej części regionu krakowskiego i na pugraniczu Kieleckiego oraz na południowym wschodzie, głównie w pra\vGbrzeżnym zlewisku Dunajca (ryc. 4). \V::daje się, że rodowód drugiej izby jest odmienny w obu regionach. I\a północy może się wiązać z dokonaną przemianą komory na izbę , ....chałupach omówionych wyżej, natomiast w okolicy Dunajca budownictwo nosi szereg cech architektury zachodniopogórzańskiej· (z rejonu Gorlic), gdzie rozwój chałupy następował prawdopodobnie przez dobudowanie drugiej izby. W jednym i drugim regionie chałupy te od dawna stawiali zamożni rolnicy . . Chałupy dwutraktowe różnią się diametralnie od jednotraktowych, gdyż \\" najprostszym układzie posiadają co najmniej po dwa pomieszczeni" ułożone parami po obu stronach sieni. Istnieje tu szereg odmian, \\' któr:,'ch mamy bądź to pomieszczenia mieszkalne, schówkowe i in wentarski<.: pod jednym dachem, bądż też te ostatnie są wyłqczone. Kiedy indziej program jest wyłącznie mieszkalny. Jedną z ciekawszych odmi<:ll1 stanowią chałupy złożone z 6, 8, a nawet 9 pomieszczeń. W większości przypadków były to izby (do 5) i komory (do 4). Charakterystyczny jest znsięg tych wielov'.'l1ętrznych domów, które znajdujemy głównie w nad,,··jślańskich wsiach w Proszowickiem (okolice Brzeska Nowego), po drugiej stronie Wisły w rejonie Niepołomic oraz w pobliżu rzeki Raby, od Gdowa do Bochni. Z reguły były to wsie bogate, położone na żyznych gl\:'bach. liogólniając kwestię zasięgu wszystkich odmian planu dwutraktowego można powiedzieć, że chałupy te były charakterystyczne w szeroko pojętf] okolic~c Krakowa po Olkusz, Miechów na północy, Proszowice oraz widły Wisły i Raby na wschodzie, Myślenice, Wadowice na południu, a wzdłuż południowych brzegów Wisły do granic Sląska (ryc. 2, 4). Można suponować, że wszelkie przemiany w rozwoju budownictwa el WAP Kr., SI. NT 14, pl. 31; 64, pl. 1. �Ze 'tumów nad btldownlctwem ludowym 1O~l ludowego dokonały si0, najszybciej w okolicy Krakowa. Mogła tu oddziaływać architektura miejska czy pDdmiejska. Wydaje się, że rozprzestrzenienie się planu dwutraktowego przebiegało w dwu etapach. Wcześniej rozchodziła się i została przyjęta chałupa ze stajnią pod jednym dachem, później bez tej ostatniej. Dom ze stajnią miał - zdaje się - większą tendencję do rozprzestrzeniania się w kierunku północnym. Silnie zwartv zasięg wokół Krakowa oraz masowe występowanie tej chałupy w okolicach Wadowic i Oświęcimia mogłoby wskazywać, że w przypadku tych ostatnich regionów działał odwrotny prąd kulturowy, śląski, który niósł z sobą analogiczne cechy rozwojowe architektury wiejskiej. Przyponmicć warto, że właśnie wzdłuż południowych brzegów Wisły utrzymywała się konstrukcja sochowo-ślemieniowa, poligonalny sposób budowy stod6ł, które to zjawiska występowały m. in. również na Sląsku. Ponadto przenikonie ludovvych strojów o cechach śląskich na teren Oświęcimskiego i Wadowickiego świadczy o wschodnim kierunku kulturowych w:pływów śląskich. Kiedy doszło do wykształcenia się planu dwutraktowego i jego ekspansji na dalsze tereny? Odpowiedź na to pytanie jest niemożliwa do precyzyjnego określenia. Najwcześniejsza informacja o domu dwutraktowym pochodzi z końca XVII w. (Bieńczyce, 1697 r.) 22. Zapewne jednak plan, o którym mowa, znany był wcześniej, ale prawdop{)dobnie dopiero na koniec XVIII V/., ewentualnie początek XIX stulecia przypadło szerokie upowszechnienie się tej formy. Źródła nie dostarczają zbyt wielu przykładów tego rodzaju budownictwa u chłopów podkrakowskich. Wręcz przeciwnie, na całym terenie panowała chałupa jednotraktowa o dwu rodzajach planów, a mianowicie centralna o układzie sień-izb a-komora i pochodna od niej: stajnia-sień-izba-komora. Program dwutraktowy jako bardziej nowoczesny, spełniający szersze wymogi, wypierał jednotrakt. który pozostał powszechny na peryferiach ziemi krakowskiej i długo na góralszczyźnie. W podhalańskich wsiach, a także na przykładzie szeregu obiektów mieszkalnych na Źywiecczyźnie widać, że drugi trakt powstawał w XIX w. przez dostawianie komór wzdłuż izby białej i czarnej lub izby i komory. Nie znaczy to, że na początku ubiegłego stulecia w ogóle nie było dwutraktowych budynków. Zdarzały się, ale bardzo rzadko i tylko w niektórych wsiach. Np. w Poroninie w 1820 r. pięciu chłopów miało podwójne komory, u czterech zaś w obrębie domu były trzy izby. W Szaflarach tylko czterech miało domy z trzema lub czterema pomieszczeniami, w Zaskalu było takich właścicieli pięciu, w Białym Dunajcu czternastu, a w Murzasichlu siedmiu 23. Dane te dowodzą, że na początku XIX w. dwutrakJ. Bleniarz6wna, a chłopskie ,,~WAP Kr., St. NT 14, pl. 31. 22 prawa. Kraków 1954, s. 231-242. �no JERZY CZAJKOWSKI towy dom był na Podtatrzu zjawiskiem bardzo rzadkim i pozmeJszym aniżeli w pobliżu Krakowa. Mało prawdopodobne jest, by rozwój dwutraktu podhalańskiego odbywał się pod wpływem krakowskim, choćby dlatego, że w programie domu w tym rejonie pomieszczenia inwentarskie pozostawały poza obrębem mieszkania. Poza tym system rozwijania budynku wszerz przez dostawianie dobudówek (jaty) był w XIX w. obcy (lub już zapomniany) mieszkańcom nizin, występuje natomiast prawie we wszystkich góralskich grupach etnograficznych, a między innymi na sąsiedniej Słowacji. Zrozumienie wielu kwestii w dotychczasowej analizie jest może utrudnione, gdyż z konieczności pominięto olbrzymią większość wariantów i to zarówno jednotraktowych, jak i dwutraktowych. Nie będziemy również omawiać szerzej zasygnalizowanej na początku półtoratraktowej formy rozplanowania. Uogólniając od razu to 'zagadnienie powiemy tylko, że na omawianym terenie mamy do czynienia przede wszystkim z półtora traktem mieszkalnym, a więc takim rozplanowaniem, w którym po jednej stronie sieni jest izba i komora (lub 2 izby) ułożone równolegle do kalenicy, po drugiej zaś stronie sieni są pomieszczenia w układzie jednotraktowym. Istnieje szereg odmian tych chałup, zaś ich zasięg geograficzny pokrywa się w dużym stopniu z rozprzestrzenieniem chałup dwutraktowych, ale wyłącznie na zachodzie i południu. Wyraźna tendencja do rozwoju i przyjęcia podziału półtoratraktowego uwidoczniła się na obszarach podgórskich. Brak liczniejszych dowodów, na których można by oprzeć wnioskowanie o wykształceniu się tej formy planu. Można jedynie przypuszczać, że na omawianym terenie półtoratrakt jest wynikiem krzyżowania się starego układu jednotraktowego z później powstałym dwutraktem, a nie na zasadzie stopniowej ewolucji. Do takiej hipotezy sJdania nas specyficzny zasięg terenowy. Należy jednak zastrzec, że etnograficzny region Krakowskiego jest za mały, by wysunąć niepodważalne wnioski. Być może, że po porównaniu analogicznych zjawisk w całej południowej Polsce będzie możliwe ich wyjaśnienie. Na razie problem musi zostać otwarty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b44350494e5b6d5edc71011aa311ffba.pdf f3f327322ae02f0c147cab2b9625149d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1963 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource rodzina ewolucja rodziny mareiarchat etnologia - teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1822 Title A name given to the resource Ewolucja rodziny, czyli dzieje jednej teorii / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoczkowski, Wiktor Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIKTOR STOCZKOWSKI Paryż EWOLUCJA RODZINY CZYLI DZIEJE JEDNEJ TEORII SZKIC Z ANTROPOLOGII NAUKI ETNOLOGICZNEJ W potocznym wyobrażeniu teorie naukowe są owocem żmudnych obserwacji i drobiazgowego badania faktów. Na znanych obrazach uczeni wiernie towarzyszą swoim ulubionym przyrządom obserwacyjnym: Kopernik dzierży w dłoni astrolabium, Galileusz spogląda w teleskop, a Pasteur pochyla się z uwagą nad mikroskopem. Uczony ma być więc obserwatorem świata i z obserwacji wywodzi się to co o świecie mówi. Jeżeli jego wnioski okazują się po latach fałszywe, to dlatego - twierdzą następcy - że obserwacje były niedoskonałe, niepełne czy mylące. Twórczy wysiłek nauki realizuje się przez coraz uważniejsze oglądanie świata i gromadzenie notowanych coraz precyzyjniej faktów. Zgodnie z tą wizją, naukowy obraz świata jest całkowicie różny od tego, jaki tworzy myśl mityczna. Ten pierwszy istnieje w ciągłym rozwoju dzięki coraz to nowym obserwacjom, ten drugi stanowi strukturę zamkniętą, trwającą bez zmian dzięki przekazowi tradycji, której największą cnotą jest stałość. Spróbujmy zastanowić się nad opozycją "rozwijająca się nauka/zastygły mit" biorąc za przykład jedną z teorii etnologicznych. Myśl etnologiczna wieku XIX miała szczególną skłonność do rozważań nad ewolucją rodziny. Dwie obszerne prace, którym przyznaje się godność dzieł założycielskich nauki o kulturze, Das Mutterrecht J. J. Bachofena z 1861 roku i The primitive marriage J. F. MacLennana z roku 1865, są w całości poświęcone temu zagadnieniu. Nowe wersje teorii ogłosili następnie J. Lubbock w 1869 roku (The origins of civilisation) i E. B. Tylor w 1889 (On a method of investigating the development of institutions). Dużym sukcesem cieszyła się wydana w 1877 roku książka L. H. Morgana The ancient society, gdzie znaleźć można było kolejny wariant tej samej teorii. Jednym z pilnych czytelników Morgana był wówczas K. Marks i na jego notatkach z tej właśnie lektury oprze się F. Engels, redagując swoistą transkrypcję The ancient society wraz z jej teorią rozwoju rodziny (Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums, und des Staats, 1884). Każda z powyższych prac, należących do klasyki etnologicznej, mówi zatem o ewolucji rodziny. Poszczególne koncepcje różnią się między sobą i różnice te były wystarczająco duże, by zagrzewać ich twórców �Ryc. 1. Schematy I <:: BAC HO FEN (1861) MACLENNAN promiskuityzm promiskuityzm ] Z p:j <::<:: ..,I:il rodzina UZ•....• <:: •....•..:l ma triarchalna ..:l>< •....•p:j (ginekokracja) r:<.E-t I <:: ł (1865) II rozwoju LUBBOCK rodziny (1870) promiskui tyzm I I I ł różne formy małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) _I_- <:: rodzina Z patriarchalna <::p:j ..,<:: ul:il <::e: •....•..:l 8>< r:<.p:j Eo< <:: Il. I ł rodzina patriarchalna XIX wiek. MORGAN (1877) ENGELS (1884) TYLOR promiskuityzm promiskuityzm? I I łformy różne małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) :g -1- - ~ rodzina patriarchalna I .j,I rodzina pa triarchalna I ~ rodzina monogamiczna I i etap matczyny 1 II .j, etap ojcowski l .j, rodzina monogamiczna (1889) monogamiczna rodzina rodzina monogamiczna ł rodzina monogamiczna �43 do zawziętych dyskusji i sporów. Nietrudno Jednak przeoczyc, ze obok różnic istnieją i uderzające podobieństwa. Cała szóstka wymienionych autorów twierdziła, że: - pierwsi ludzie żyli w stanie promiskuityzmu; - filiacja matrylinearna poprzedzała historycznie filiację patrylinearną; - dominacja kobiet poprzedzała dominację mężczyzn; - zwieńczeniem historii rodziny jest pojawienie się związków monogamicznych, co poprzedzone było etapem rodziny patriarchalnej. Każda z tych idei była krytykowana i to już od samgo początku. Nie przeszkadzało to jednak ich wielkiemu sukcesowi ani w wieku XIX ani w początkach wieku XX. Choć dziś cieszą się dużo mniejszym powodzeniem, nie znaczy to by zniknęły. Ze szczególnym zapałem bronią ich niektórzy uczeni radzieccy (np. Ju. Semenov, 1971). Na Zachodzie, wersja Morgana, nobilitowana przeróbką Engelsa, korzysta z odnawiającego się tu powodzenia marksizmu. Zrozumiały jest również wielki sukces XIX-wiecznej teorii wśród rzesz feministek, bo obraz pierwotnej .dominacji kobiet nad mężczyznami mile pobudza wyobraźnię wszystkich, którzy planują wyzwolenie kobiety od ponurego jarzma samczej niewoli (np. praca ucznia B. Malinowskiego, E. Bornemana, 1975 czy E. Ackworth, 1965). Pojawiające się w prasie naukowej próby odkurzenia starej wizji rozwoju rodziny i oferowanie jej do ponownego użytku budzą usprawiedliwione protesty etnologów (patrz dyskusja w numerze 2 "Current Anthropology" z 1979 roku), żądających by raz wreszcie v"znieść jej solidny nagrobek na cmentarzu antropologicznych fantazji (R. Schott, 1979: 354). Podnoszą się jednak głosy obrony. Oto na przykład R. Makarius, uważający książkę Morgana za najważniejszą w całej historii antropologii społecznej, łaje "prześladowców" szacownego klasyka, którzy jakoby tendencyjnie starają się przedstawić jego teorię jako twór czystej fantazji, zapłodnionej ideami darwinizmu. Według Makariusa, teoria rozwoju rodziny Morgana powstała z rzetelnej obserwacji różnych systemów pokrewieństwa i jej autor musi być traktowany jako uczony-obserwator (Makarius 1985: III). I jeśli Morgan popełnił błędy, to tylko dlatego, że w swych czasach nie dysponował wystarczającą liczbą faktów. Jeden z "prześladowców" Morgana, R. Lowie, zauważa jednak, że nasz klasyk, konstruując swą teorię ewolucji rodziny, pominął i zniekształcił szereg informacji etnograficznych znanych powszechnie w wieku XIX (R. Lowie, 1971:57). To samo powiedzieć można i o pozostałych autorach z omawianej tu szóstki. Zastanawiające jest, że przy tak swobodnym stosunku do faktów, wszyscy mogli dojść do kilku identycznych �44 wniosków. Zazwyczaj tłumaczy się to hipotezą wzajemnych wpływów Za źródło głównych elementów teorii uchodzi praca J. J. Bachofena, która najwcześniej, bo już w 1861 roku ujrzała światło dzienne. "Koncepcje matriarchatu wprowadził do nauki J. J. Bachofen", "Koncepcje promiskuityzmu wysunął J. J. Bachofen" - pisze S. Szynkiewicz w Słowniku Etnologicznym pod hasłami "matriarchat" i "promiskuityzm" (Z. Staszczak red., 1987:230, 296). Jest to pogląd tradycyjnie spotykany w zarysach historii etnologii (np. M. Harris, 1968:189; R. Lawie, 1971 :60). Mianowany zostaje w ten sposób heros-założyciel, od którego wszystko wzięło początek. Bachofen wpłynął na MacLennana, MacLennan wpłynął na Lubbocka, Lubbock wpłynął na Morgana, Morgan wpłynął na ... , grę kontynuować można długo, na wzór genealogicznych wyliczeń z Księgi Rodzaju, nie zapominając oczywiście a wskazaniu na związki z darwinizmem. Czyż Morgan, który cytował Darwina, nie był darwinistą? Albo to może raczej Darwin był morganistą, czyż nie cytował Morgana? E. R. Service ma rację ironizując na temat tych jałowych i jakże często napuszonych deliberacji (1981:41). Bo jeśli nawet załóżmy, że Bachofen wpłynął na innych, to któż w takim razie wpłynął na Bachofena? Pytanie o genezę teorii pozostaje otwarte. Bardziej przekonującą próbą wyjaśnienia podobieństw między poglądami XIX-wiecznych etnologów jest poszukiwanie socjologicznych korzeni ich idei. I tak na przykład L. Stomma (1986:91 - 129) wywodzi, że etnologia ewolucjonistyczna była nieodrodnym dzieckiem drugiej połowy XIX wieku, epoki stabilizacji, optymizmu i wiary w postęp. Zyjące w tym klimacie europejskie klasy średnie były uprzywilejowanym świadkiem sukcesów nauki i techniki, co kazało im pielęgnować przekonanie, że ich kultura jest zwieńczeniem wysiłków twórczych ludzkości. Jeżeli teorie etnologiczne wykazują w tym czasie uderzające podobieństwa, to niekoniecznie dlatego, że autorzy zapożyczali idee jeden od drugiego. Z łatwością mogli produkować je oddzielnie i niezależnie, ukształtowani przez tę samą formację ideologiczną epoki. Jeśli wierzyli, że kultura europejska jest naj doskonalszym tworem człowieka, to nic dziwnego, że umieszczali model swej własnej rodziny monogamicznej jako ostatnią fazę rozwoju tej instytucji. Nie dziwi też, że pierwszym ludziom przypisali formę współżycia biegunowo przeciwstawną, w postaci chaotycznych i nieograniczonych żadną normą stosunków promiskuitycznych. Takie właśnie wytłumaczenie genezy XIX-wiecznej teorii ewolucji rodziny dawano już wielokrotnie (np. C. Levi-Strauss, 1945:97; R. Lowie, 1921:53). Jest to wytłumaczenie przekonywujące, tym bardziej, że współcześni epigoni ewolucjonizmu sami deklarują z naiwną szczerością, iż kultura najodleglejszej przeszłości była na pewno prze- i zapożyczeń. �Ryc. 2. Schematy FERGUSON (1767) _._~_.promiskui tyzm --------- < <P:: ....,< ul':< <~ •..• ...:l Z ...:l;>t MILLAR (1771) ._-_._----~-_._------ I ł rodzina matriarchalna •..• p:: ••.• f-; ewolucji - wiek XVIII. BURNET _-o promiskui tyzm rodziny • ._----. DUNBAR (1774) - - --- ... _-------_. promiskuityzm -- -------------- - -- (1780) ----------._.-- promiskuityzm i ł małżeństwo grupowe archat - I ł rodzina matriarchalna matri- < ~ ___ I --I -< Z P:: « ""'1':< Uz < .... •..• ...:l ...:l;>t •..• p:: ••.• f-; ~ I l I I 'I' rodzina pa triarchalna t rodzina pa triarchalna I rodzina patriarchalna I I I t rodzina ł rodzina t rodzina monogamiczna monogamiczna monogamiczna I rodzina monogamiczna I 1 I ~ rodzina patriarchalna I I I - ------ ___ o ___ �4G ciwieństwem kultury dzisiejszej (np. "metoda kontrastu" B. F. Porsznieva, 1974:54 - 5). Jeśli przyjąć więc wyjaśnienie socjologiczne, teoria rozwoju rodziny byłaby tworem szczególnego "Ducha Czasu" drugiej połowy XIX wieku, naznaczonego europocentryzmem i niezłomną wiarą w postęp. Teoria ta jednak nie powstała w XIX wieku. Można znaleźć ją w tym samym kształcie w Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages J. Dunbara z 1780 roku, w Of the origin and progress of language J. Burneta z 1774 roku, w The origin and the distinction of ranks J. Millara z 1771 roku, w An essay on the history of civil society A. Fergusona z. 1767 roku (prawie stulecie przed wydaniem Das Mutterrecht Bachofena). Wszyscy ci autorzy szkockiego Oświecenia mówią o pierwotnym promiskuityzmie, o filiacji matry1inearnej poprzedzającej filiację patrylinearną, o rodzinie patriarchalnej, która zastąpiła matriarchalną i o zwieńczeniu historycznego rozwoju przez związki monogamiczne (Ryc. 2). Okazuje się więc, że uczeni dziewiętnastowieczni są kontynuatorami tradycji o wiele starszej, a prawie nieznanej, jako że zwykle wystawia się etnologii metrykę z datą ubiegłego wieku. Jeśli przywołałem tu tytuły dzieł Oświecenia, to oczywiście nie po to, aby mianować ojcem-założycielem Fergusona w miejsce Bachofena i zastanawiać się nad tym jak pierwszy wpłynął na drugiego. Trzeba jednak zapytać o wytłumaczenie podobieństw między ideami Oświecenia i ewolucjonizmu. W sposób naturalny pojawia się pokusa, żeby ponownie uciec się do wyjaśnienia socjologicznego: że europocentryzm, że wiara w postęp, że ta sama formacja ideologiczna. Kłopot z tym jednak, że nawet jeśli dawałoby się tym sposobem wytłumaczyć koncepcję pierwotnego promiskuityzmu i miejsce monogamii na końcu linii rozwojowej, to nadal trudno będzie zrozumieć przekonanie o zastąpieniu filiacji matry1inearnej patrylinearną i o matriarchacie. A na dodatek, poszczególne elementy tej teorii, takie jak pierwotny promiskuityzm czy matriar~ht, istniały już jak się później przekonamy - i w okresie Renesansu i w Starożytności. Czyżby ideologiczna formacja XIX-wiecznego pozytywizmu miałaby być odwieczną? Aby lepiej zrozumieć pochodzenie kompleksu idei składających się na omawianą tu teorię ewolucji rodziny warto rozłożyć ją na elementy pierwsze. Jest ona bowiem tworem w pewnej mierze wielorodnym i każda z jej części może być rozpatrywana oddzielnie, co ułatwia porównania w długiej skali czasu. Zacznijmy tę analizę od przypomnienia, że autorzy XVIII i XIX wieku dzielili historię ludzkości na trzy epoki gospodarcze: zbieractwa-myślist\va-rybołó\vstwa, hodowli i rolnictwa (cza:-:ami pojawia się i czwarta epoka - handlu). Taka koncepcja trzech epok gospodarczych istnieje w kulturze europejskiej jl~Ż od Starożytności �Ryc. 3. System trzech epok ekonomicznych Legenda: M Z R - Myślistwo Zbieractwo Rybolówstwo H U - Hodowla Uprawa roślin Beattie (1793) Burnet (1774) Darlymplc (1757) Falconer (1781) Ferguson (1767) (według R. Meek 1976, uzupełnione EPOKA III M H U M H barbarism H barbarism H H barbarism WP barbarians H WP H barbarians WP H barbarous WP H barbarous WP H barbarism H WP H U civilisation U civilisation U U Z->M,R BP Logan (1781) M savage BP M Millar (1771) rude Robertson (1777) Russell (I 793) BP M savagery M BP Smith (1794) Buffon (1763) M sauvages M Condorcet (1794) De Pauw (1768-9) Du Pont (I775) Encyclopedie Goguet (1758) Helvetius (1758) d'Holbach (1786) Montesquieu (1748) Quesnay (1763) Rousseau (1762) Turgot (1750) M M->R Z->M,R M sauvages Z->M,R M sauvages M sauvages Z-M M M sauvages Voitaire (w(;~ług M. H~n·;s 1968: 36) Własność prywatna Brak własności prywatnej EPOKA II rudness Z->M rudness M M,R savage stade BP rudness, savages M,Z,R BP Home (1774) WP BP - przez autora). BP barbares H H H H H barbares H H barbares H barbares H H H barbares WP b"rbarismc WP civilisation U WP U WP U WP U civilised WP U civilisation U WP U policćcs U U U U U civilisa tion U U policees U U U U WP civilisation �48 Jej pierwszy zapis można znaleźć w IV wieku p.n.e. u Dicaearchusa z Masseny (R. Meek, 1976:10). W wieku XVIII nadano kolejnym epokom miana "dzikości", "barbarzyństwa" i "cywilizacji". Dzicy mieli nie znać własności prywatnej, która pojawiła się dopiero u barbarzyńców (Ryc. 3). W pierwszej epoce panować miała filiacja matrylinearna, zastąpiona przez barbarzyńców filiacją patrylinearną. Okres trzeci, cywilizacji, przynieść miał powstanie monogamicznej rodziny patrylinearnej. Dzikim przypisywano zazwyczaj stosunki matriarchalne, a barbarzyńcom patriarchat. Mamy tu zatem do czynienia z następującym systemem suponowanych korelacji: l dzikość barbarzyństwo cywilizacja gosp. przyswajająca hodowla rolnictwo brak własności własność własność matrylinearyzm patrylinearyzm patrylinearyzm matriarchat patriarchat monogamia Korelacje te wiążą rozwój rodziny z rozwojem gospodarki i własności. Przyjrzyjmy się strukturze rozumowania, które prowadziło autorów XVIII i XIX wieku do wypracowania takiej wizji. Punktem wyjścia był system trzech epok i założenie o matrylinearności epoki pierwszej. Stąd wyprowadzane były wszystkie pozostałe twierdzenia, a droga wiodła przez takie operacje wnioskowania: 1. Jeżeli dzicy żyli ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa, zatem -+ nie mogli znać własności prywatnej. 2. Jeżeli barbarzyńcy hodowali zwierzęta, zatem -+ musieli znać własność prywatną. 3. Jeżeli a) dzicy nie znali własności prywatnej, b) u barbarzyńców istniała własność prywatna związana z hodowlą, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ własność prywatna powstała w rezultacie przejścia od gospodarki myśliwsko-zbierackiej do hodowli. 4. Jeżeli barbarzyńcy ustanowili własność prywatną, zatem -+ musieli oni ustanowić filiację patrylinearną. 5. Jeżeli a) filiacja matrylinearna była charakterystyczna dla dzikich, b) barbarzyńcy ustanowili filiację patrylinearną w związku z przejściem do hodowli, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną w następstwie pojawienia się własności prywatnej. Niektóre kroki tego rozumowania mogą się jawić współczesnemu czytelnikowi jako absurdalne, a w każdym razie dalekie od oczywistości. Bo �49 nit:: dlaczegóż myśliwym-zbieraczom niedostępna ma być własność prywatna? Dlaczegóż hodowla implikować musi nieodwołalnie tęże własność? Dla autorów oświeceniowych i pozytywistycznych relacje te były całkowicie naturalne, związane ze sobą tak, jak przyczyna wiąże się ze skutkiem. Ich naturalność wspierać się musiała na kilku dodatkowych założeniach, akceptowanych wówczas jako oczywiste. Spróbujmy uzupełn~ć powyższe rozumowanie o jego ukryte przesłanki, ilustrujące świat wyobrażeń antropologii naiwnej XVIII i XIX wieku. Ari 1. Gospodarka przyswajająca dzikich __ brak własności prywatnej. Ideą obiegową wieku XVIII i XIX było przekonanie, że niedoskonałość pierwotnej gospodarki przyswajającej pozwala co najwyżej na zdobycie podstawowych środków przeżycia, a i to z wielkim trudem. Dziki przeznacza całą swoją energię i prymitywną technikę dla jednego celu - by przeżyć (L. Morgan, 1985:611). Wizja ta stanowi w epoce Oświecenia część arsenału klisz antropologicznych i można ją spotkać u Buffona (Duchet 1971:247), Monteskiusza (1964:531), Woltera (1963:11), :,hllara (1979:224), Boulangera (1766:378) i innych. W wieku XIX i początkach dwudziestego jest ona nadal obowiązująca, a jej metryka sięga starożytności, gdzie znaleźć ja można \V II wieku p.n.e. u Polibiusza oraz u licznych autorów wieku I p.n.e., z których najbardziej znani to: Diodor Sycylijski, Lukrecjusz, Witruwiusz i Cyceron (patrz W. Stoczkowski, w druku). Autorytet Antyku dawał sakrę temu wyobrażeniu. Nikt zatem nie wątpił, że dobra dzikich, bez reszty zajętych walką o zachowanie swej nędznej egzystencji wśród niebezpieczeństw natury, musiały być niezmiernie skromne lub wręcz nie było ich wcale (np. L. Morgan, 1985:611). I niczego tu nie zmieniało, że własność prywatna wśród "dzikich", szczególnie tych z Kolumbii Brytyjskiej, gdzie jest tak obfita, że trudno jej nie zauważyć, była dobrze znana podróżnikom i misjonarzom początków XIX wieku. Etnologia pozwalała sobie na tę drobną niezgodność z faktami, żeby pozostać w zgodzie z tradycyjną wizją pienvotncj walki o byt, tak obrazowo opisaną już przez Lukrecjusza. Wizja ta zostaje wyposażona przez oświeceniowych i pozytywistycznych autorów w bardzo szczególne atrybuty. Oto pierwsi ludzie są słabi, cierpią głód, walczą z wysiłkiem o zaspokojenie najprostszych a jakżz dokuczliwych potrzeb, zmagają się nieustannie z groźnymi zwierzętami, nękani są przez kataklizmy wrogiej przyrody. Nietrudno zauważyć, że mamy tu do czynienia z odwróceniem cech rajskiej egzystencji człowizka. Tak w raju, jak i w Wieku Złotym, był on silny i doskonały, nie znał czym są cierpienie i potrzeby, a pożywienie miał w obfitości na wyciągnięcie ręki. Nad zwierzętami dana mu była pełna władza, a przyol Lc:d t. LXXIII �50 roda była przyjazna, niczym u Owidiusza, z wieczną wiosną i łagodnymi zefirami, które pieściły swym ciepłym oddechem kwiaty zrodzone bez nasienia. Mechanizm odwrócenia mitycznego obrazu daje się prześledzić bez trudu w pismach XVIII-wiecznych autorów (np. Buffon, 1984:154; Boulanger, 1766:388). Wiara w postęp odegrała tu swoją rolę. Transformacja mitu "złotego wieku" w mit "pierwotnej walki o byt" dokonała się w momencie, kiedy Europejczyk uwierzył w możliwość "zbawienia" przez rozwój cywilizacji. Czyż nie pisał wtedy z optymizmem Saint-Simon: "Wiek Złoty, umieszczony przez ślepą tradycję w przeszłości, jest przed nami" (cyt. za Cioran, 1960:133)? Wiek Złoty na początku osi historii jest drogowskazem powrotu do czasów przodków, jedynej cpoki gdzie może zrealizować się szczęście. Nie ma tu miejsca na dumę z ziemskich dokonań i dzieł. Przeniesienie Złotego Wieku na koniec historii i zastąpienie go obrazami pierwotnej opresji i niedoskonałości, odwraca drogowskaz. Tym razem droga ku szczęściu musi oddalać człowieka od stanu początków, realizując się w cywilizacyjnej twórczości. Ta właśnie wersja bliska była sercu oświeceniowych i pozytywistycznych myślicieli. Ich formacja ideologiczna była jednak tylko jedną z wielu historycznych form wiary w samoistny sens ludzkiej egzystencji, spełniający się w twórczym wysiłku. Wiara ta odnawia się periodycznie już od czasów antycznych i zawsze idzie w parze z zastąpieniem mitu Złotego Wieku obrazami skrajnej niedoskonałości pierwotnego człowieka. Oto w jaki sposób "dzicy" zostali skazani w świecie europejskich wyobrażeń na egzystencję pełną przeszkód i wyrzeczeń, gdzie nie ma miejsca na własność prywatną, bo nie ma jeszcze czego posiadać. To jest pierwszy krok rozumowania. Ad 2. Hodowla zwierząt --:)o własność prywatna. Wniosek drugi opiera się na zdroworozsądkowym przekonaniu, że hodowane bydło stanowi pierwszą "nadwyżkę produkcyjną" człowieka, która stać się może przedmiotem pożądania, co powoduje w sposób naturalny powstanie własności prywatnej (J. Millar, 1979; A. Ferguson, 1767:123; F. Engels, 1983:126). Rozumowanie to zakłada, że do powstania "bogactwa", które może być pożądane, potrzebna jest realna i fizyczna obecność "dóbr", tworząca ich obiektywną "wartość". Pozostaje to w zgodzie z naiwnie materialistycznym wyobrażeniem o kulturze, typowym dla XVIII i XIX wieku, negującym konsekwentnie rolę konwencji symbolicznych i wzbraniającym się uznać, że bogactwo i wartość nie wywodzą się z obfitości rzeczy, ale są projekcją arbitralnych "wartości" świata wyobrażeń na świat rzeczy, który sam w sobie może być niezwykle skromny. �Ad 3. Własność prywatna powstała w rezultacie darki myś1iwsko-·zbierackiej do hodowli. przejścia od gospo- Twierdzenie to jest logiczną konsekwencją wniosku pierwszego i drugiego, w'spartych o system trzech epok gospodarczych. Ad 4. Własność prywatna try1inearnej. barbarzyńców ~ ustanowienie filiacji pa- Wniosek ten opierał się na trzech przesłankach: a) hodowla bydła zajęciem męskim; b) bydło należało do tych, którzy się nim zajmowali, czyli do mężczyzn; c) mężczyźni czuli naturalną potrzebę przekazania swych bogactw swemu biologicznemu potomstwu; d) dziedziczenie w lini ojca musi iść w parze z filiacją patrylinearną. Przy konfrontacji z faktami etnograficznymi ostaje się tylko pierwsza przesłanka, ale wszystkie są na pozór przekonujące, co sprawiało, że darzono je wielkim zaufaniem (np. J. Burnet, 1774:453; A. Ferguson, 1767: 147; J. Millar, 1979:204 - 5; L. Morgan, 1985:368, 549; F. Engels, 1983:129). Ad 5. Filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną jawienia się własności prywatnej. w następstwie po- Twierdzenie to jest konsekwencją wniosku czwartego, uzupełnionego sekwencją chronologiczną dzikość-barbarzyństwo i założeniem o matrylinearności dzikich. To ostatnie zasługuje na bliższą uwagę, bowiem w analizowanych pracach jest produktem odrębnego i interesującego rozumowania. Jego punkt wyjścia stanowi teza o pierwotnym promiskuityzmie pierwszych ludzi. Dalszy wywód jest następujący: A. Jeżeli ludzie utrzymywali stosunki promiskuityczne, zatem -+ ojcowie dzieci pozostawali nieznani. Burnet pisał, że pierwsi ludzie, "żyjący w stanie skrajnego barbarzyństwa, kopulowali promiskuitycznie niczym zwierzęta, tak, że nikt nie znał swojego ojca" (1774:449). Zaś J. Dunbar dodawał: "wspólnota żon unicestwia więź ojcowską" (1780:19). Tak samo twierdził Diderot w Encyklopedii pod hasłem "Poliandria": "Wielkość mężów musi unicestwić lub zmniejszyć ich miłość do dzieci, których ojcowie są zawsze niepewni" (cyt. za R. Hubert, 1923:95). Tę niezwykle rozpowszechnioną kliszę można znaleźć już u Cycerona, który pisząc o dawnych czasach, zapewniał: "Prawne małżeństwo było nieznane i nie było ojca, który byłby pewny swego potomstwa" (cyt. za H. Home, 1774:170). Rozumowanie to zakłada, że mechanizm zapłodnienia jest znany w sposób naturalny wszystkim ludom oraz że ojcostwo jest biologiczną konsekwencją aktu �zapłodnienia, nie zaś umowną konwencją kulturową, która z aktem tym może nie być związana. Żeby przekonać się o całkowitej mylności takiego przekonania, wystarczało w XIX wieku sięgnąć choćby do Kodeksu Napoleona, który podkreślał umowny status ojcostwa (Artykuł 312: "Dziecko poczęte podczas trwania małżeństwa ma za ojca męża"). Ale i w XVIII wieku nie brakowalo kontrprzykładów. H. Home zauważał w 1774 roku, że opisani przez Cezara Brytonowie, "używający żon promiskuitycznie", nie wahali się bynajmniej co do ojcostwa, które było symboliczne, a przecież nie mniej trwałe i godne szacunku (1774:171). Widzimy zatem raz jeszcze jak rozumowanie nie zważa na przeczące mu fakty, kierując się logiką prostego materializmu i pozostając w zgodzie z ideą, która jest częścią struktur długiego trwania antropologii naiwnej. B. Jeżeli ojcowie byli nieznani, zatem ~ filiacja była matrylinearna. MacLennan pisał: "związek między tymi dwiema rzeczami, niepewnym ojcostwem i pokrewieństwem wyłącznie przez kobiety, wydaje się tak konieczny - niczym związek przyczyny i skutku - że możemy wnioskować jedną z nich, gdy odnajdujemy drugą". (1865:154; to samo na przykład u J. Millara, 1979:202, czy pod hasłem "Poliandria" zredagowanym przez Diderota dla Encyklopedii). W ten właśnie sposób wyprowadzano wniosek o matrylinearności dzikich, która miała być prostą konsekwencją promiskuityzmu pierwszych ludzi. e. Jeżeli u dzikich panowała filiacja matrylinearna, zatem ~ społeczna rola kobiet była u dzikich dominująca. Wyjątkowo liczne są dane etnograficzne pokazujące, że u ludów matrylinearnych rola kobiety może być także bardzo podrzędna. Nie przeszkadzało to jednak, by traktowano powszechnie matrylinearyzm jako przyczynę dominacji kobiet (J. Dunbar 1780:22; J. Millar 1979:202; A. Ferguson 1767:125-6; J. Bachofen 1967:134). Encyklopedia dawała taką oto zdroworozsądkową racjonalizację pod hasłem "Borneo": "Na Borneo król jest tylko pierwszym poddanym swej żony, której lud i możni oddają całą władzę: powodem tego jest, że srogo strzegą by być rządzonymi przez prawowitego następcę tronu, a tylko kobieta jest pewna pochodzenia swych dzieci, czego żaden mężczyzna nie poważy się zapewnić" (cyt. za R. Hubert, 1923:96). Zrekonstruowane powyżej rozumowanie, które prowadziło myślicieli XVIII i XIX wieku ku teorii rozwoju rodziny, pełne jest klisz, wywodzących się z antyku. Wydaje się, że po raz pierwszy zostały one zestawione w spójną konstrukcję schematu ewolucyjnego w epoce Oświecenia. Cechą charakterystyczną schematu był skrajny materializm, nie przyznający najmniejszej roli umownym konwencjom kultury, przy jednoczesnym podkreślaniu jej podstaw biologicznych i ekonomicznych. �Ryc. 4. Schemat rozumowania wyprowadzającego teorie rozwoju system korelacji między przemia· nami gospodarki, własności, filiacji oraz ewolucja rodziny gospodarki, własności +-- .._-----_. rodziny ------- t l ---- .._-~ matriarcha t i dominacja kobiet zostały zastąpione przez patrylinearyzm i dominację mężczyzn wraz z przejściem od go- +---spodarki przyswajającej do hodowli i pojawieniem się własności prywatnej t t I (---- ..-.--.------ ------------~ i I własność prywatna pojawia się wraz z hodowlą t dzicy nie znali własności prywatnej t epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa I gospodarka przyswajająca dzikich matrylinearyzm dzikich został zastąpiony patrylinearyzmem barbarzyńców wraz z przejściem do hodowli t I wśród dzikich panował matriarchat t t ' t ! hodowcy t patrYlinearyzm---Wśród dzikich łączy się panował matryz hodowlą linearyzm ! znali własność prywatną ojcowie pozostają nieznani wśród dzikich barbarzyńcy żyli z hodowli wśród dzikich panował promiskuityzm i i barbarzyńcy żyli w systemie patriarchalnym monogamia jest zwieńczeniem rozwoju rodziny �54 Zgodne to było z oSW1eceniowym marzeniem, by stworzyć determintstyczną naukę o człowieku na wzór fizyki Newtona (G. Gunsdorf, 1971: 180 - 212). Nakaz determinizmu zmuszał do ewakuacji z kultury wszystkiego, co mogło być dowolne i względne, więc poddane wolnej woli. Głównym kłopotem newtonowskiej antropologii były arbitralne konwencje, takie jak na przykład niebiologiczne ojcostwo czy umowne bogactwo, zamykano więc na nie oczy. Kamieniami węgielnymi całego rozumowania były: system trzech epok, twierdzenie o pierwotnym promiskuityzmie, twierdzenie o patriarchalności barbarzyńców, - umieszczenie rodziny monogamicznej na szczycie linii rozwojowej (Ryc. 4). To ostatnie twierdzenie możemy uznać, zgodnie z socjologicznym wyjaśnieniem, za dowód europejskiego przekonania, że "nasza" forma rodziny jest naj doskonalsza. Mniemanie o patriarchalności barbarzyńców powstało pod wpływem lektur antycznych, przy szczególnej roli tekstów biblijnych, opisujących patriarchalizm koczowników Palestyny. System trzech epok ma także starożytną metrykę. Skąd zaś pochodzi przekonanie o pierwotnym promiskuityzmie? S. Szynkiewicz twierdzi, że idea ta pojawiła się w teorii ewolucjonistycznej XIX wieku i że zawdzięczamy ją Bachofenowi (hasło "promiskuityzm" w Słowniku Etnologicznym, 1987:296). Widzieliśmy jednak, że istniała już w XVIII wieku, a trzeba dodać, że autorzy Oświecenia, pisząc o promiskuityzmie, cytują obficie literaturę antyczną. Zawsze przywoływany jest znany fragment z Lukrecjusza, o pierwotnej władzy Wenus, łączącej w lasach przypadkowe pary kochanków (Lukrecjusz, V:962 - 5). Z innych autorów cytowani są najczęściej: Diodor Sycylijski (np. J. Burnet, 1774:244; J. Millar, 1979: 188), Herodot (J. Burnet, 1774:244; H. Home, 1774:170; J. Millar, 1979: 188; L. Morgan, 1985:577), Pliniusz (H. Home, 1774:170; L. Morgan, 1985: 577), Cyceron (H. Home, 1774:170), Strabon (L. Morgan, 1985:577), Cezar (J. Millar, 1979:188). By dowieść istnienia pierwotnego promiskuityzmu, dzieła antyczne używane były już od XIV wieku, począwszy od Mandevilla (cyt. za M. Hodgen, 1964: 70), poprzez Garcilasso de la Vega (cyt. za J. Dunbar, 1774:244) aż po Vico (1774:III,483). Koncepcja promiskuityzmu pierwszych ludzi jest zatem stałym elementem w myśli europejskiej, tak starym jak literatura Europy. Jak wyjaśnić powszechność i tak wielkie powodzenie tej idei? Warto zwrócić uwagę na zespół atrybutów przypisywanych ludom promiskuitycznym. Są one następujące: - brak religii (Cyceron, Leon Afrykański) brak rządu (Leon Afrykański, Garcilasso de la Vega, Vico) - brak praw (Pomponiusz Mela) �55 brak własności (Leon Afrykański, Mandeville) brak języka (Lukrecjusz, Diodor Sycylijski) brak odzieży (Diodor Sycylijski) surowe jadło (Diodor Sycylijski). Wszystkie te atrybuty mają jedną cechę wspólną: określają brak przejawów Kultury. Ich nosiciele należą do Natury. Przestają być ludźmi. Są niczym zwierzęta. In expressis verbis porównują ich do zwierząt Lukrecjusz, Diodor Sycylijski, Cyceron, Garcilasso de la Vega, Home, Burnet, Dunbar. Dzicy są jak zwierzęta, a promiskuityzm - wierzono - jest zwierzętom właściwy. Zatem, dzicy żyją w promiskuityzmie pisał w XVII wieku Wacław Potocki (cyt. za J. S. Bystroń, 1980:316). " . o. Nic ich to nie szpeci Ze jawnie obcowali ze swymi Massageci, Jako psi i barani. .. " Zwierzęcy, "bestialski" charakter promiskuityzmu podkr,eślany był przez wielu autorów: Herodota, Cycerona, Pliniusza, Garcilasso de la Vega, Vico, Burneta, Bachofena, MacLennana. Chaotyczne stosunki płciowe okazują się więc nie opozycją monogamii XIX-wiecznego mieszczanina - jak wynikałoby z interpretacji Lowiego, Levi-Straussa czy Stommy, lecz opozycją człowieczeństwa w ogóle. Promiskuityzm dzikich jest atrybutem ich nieludzkiej, zwierzęcej kondycji. Stanowi ona w myśli tradycyjnej stały atrybut "innego", obcego", jako że opozycja "ludzie/ /nieludzie" służy tam do wyrażenia opozycji "swoi/obcy". Gdy Benedykt Chmielowski pisze w "Nowych Atenach" o dalekich, egzotycznych ludach, to mówi o "zwierzętach ad formem człowieka", "postaci bestialskiej" (1968:200, 211). Tak i też dla pisarzy antycznych każdy lud egzotyczny, żyjący na krańcach ekumeny był "animalibus podobniejszy". Tradycja ta przetrwała aż do wieku XIX, aby odegrać istotną rolę w przypisaniu "zwierzęcego" promiskuityzmu pierwszym ludziom. W taki to oto sposób myślenie etnologów spotkało się z myśleniem "dzikich", bowiem jak pisał Levi-Strauss (1973:383) "postawa myślowa, w imię której usuwa się dzikich (... ) poza ramy człowieczeństwa, jest w samej rzeczy najbardziej znamienną postawą samych dzikich". Etnologu, badaj sam siebie! - należałoby zawołać? Ewolucjonistyczna teoria rozwoju rodziny okazała się być złożona z szeregu idei, należących do struktur długiego trwania wyobraźni europejskiej. Do dziś dnia są one rozpowszechniane przez literaturę eseistyczną, filmy, komiksy, szkolne podręczniki, a nawet publikacje naukowe (por. W. Stoczkowski, w druku). Najstarszy ich zapis można znaleźć w dziełach autorów greckich i rzymskich. Teksty myślicieli Oświecenia pełne są cytatów z literatury antycznej, której znajomość była wówczas podstawową częścią formacji umysłowej człowieka wy- �of) kształconego. TE:n typ erudycji, wraz z biegłą znajomością greki i łaciny, zachowują jeszcze uczeni wieku XIX. W Das Mutterrecht J. Bachofen powołuje się nieustannie na starożytnych, pomijając niemal całkowicie informacje o ludach egzotycznych. A Morgan, okrzyknięty prekursorem badań terenowych? W trzech pierwszych rozdziałach The ancient society, traktujących o periodyzacji, gospodarce, postępie i problemach . ogólnych, cytaty z literatury antycznej stanowią aż 46,6% wszystkich odnośników (szczególnie często przywoływany jest Lukrecjusz i ... Homer!), podczas gdy dane etnograficzne obejmują jedynie 20°/(1 cytatów. Oddaliliśmy się w ten sposób bardzo od naiwnego wyobrażenia o uczonych-obserwatorach, pilnie gromadzących fakty, żeby ułożyć z nich teorie. Przybliżyliśmy się jednocześnie do formy opowieści mitycznej, ustalonej w odległych czasach początków i trwającej bez zmian dzięki cnocie nawyku oraz tysiącletniemu przekazowi tradycji. Bowiem obrazy, z których ewolucjonizm zestawił swą teorię rozwoju rodziny, liczą ponad dwa tysiące lat. A przecież Levi-Strauss porównywał świat mitów do skarbca obrazów, skąd "bricoleur" czerpie gotowe elementy, żeby układać je w coraz to nowe opowieści. Liczba obrazów jest jednak skończona, podobnie jak i liczba ich kombinacji, więc też twórczość mityczna zamknięta jest w ograniczonym polu możliwości (C. Levi-Strauss, D. Eribon 1988:155, 180). Czyż można zatem się dziwić, że ewolucjonistyczna opowieść jest tylko nowym wcieleniem dziwnie znanych wizji? Metafory nie należy posuwać za daleko, bo nauka nie jest identyczna z mitem. Podobieństwa są jednak frapujące i dlatego trzeba się zastanowić, czy etnologiczne metody badania myśli tradycyjnej nie są użyteczne dla zrozumienia myśli naukowej. Nie tylko tej z wieku ubiegłego, ale i naszej własnej. LITERATURA Acworth E. London. Bachofen J. J. 1967 (1861) Mother right. (W): Myth, religion and mother right. ings of J. J. Bachofen. Princeton. Borneman E. 1979 Le patriarcat. Paris. Boulanger N.-A. 1978 (1766) L'Antiquite devoitee par ses usages. Paris. Burnet J. 1774 Of the origin and progress Of language, t. 1, Edinbourgh. Bystroń J. S. 1980 Tematy, które mi odradzano. Warszawa. 1965 The new matriarchy. Selected writ- �57 Chmielowski B. 1968 (1754) Nowe Ateny. Warszawa. Cioran E. 1960 I1istoire et utopie. Paris. Duchet M. 1971 Anthropologie et histoire au siecle des Lumieres. Paris. Dunbar J. 1780 Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages. London. Engels F. 1983 (1884) L'origine de la famille, de la propriete privee et de l'etat. Paris. Ferguson A. 1767 An essay on the history of civil society. Edinbourgh. G. 1971 Les principes de la pensee au siec!e des Lumieres. Paris. Harris M. 1968 The rise of anthropological theory. New York. Hodgen M. 1964 Early anthropology in the sixteenth and seventeenth centuries. Philadelphia. Home H. 1774 Sketches of the history of mankind. Edinbourgh. Hubert R. 1923 Les sciences sociales dans I'Encyclopedie. Paris. Levi-Strauss C. 1945 L'oeuvre d'Edward Westermarck. "Revue de l'Histoire des religions", t. 129, nr 1. Levi-Strauss C. 1973 Race et histoire. (W): Anthropologie structurale deux. Paris. Levi-Strauss C., Eribon D. 1988 De pres et de loin. Paris. Lo\\,;e R. H. 1921 Primitive society. London. Lowie R. H. 1971 Histoire de I'ethnologie c!assique. Paris. Lukrecjusz (Lucrece) 1964 De la nature. Paris. MacLennan J. F. 1865 Primitive marriage. London. Makarius R. 1985 Introduction d la partie III. (W): L, Morgan, La societe archaique. Paris. Meek R. L, 1976 Social science and the ignoble savage. Cambridge. Millar J, Gusdorf 1979 (1771) The origin and the distinction Glasgow, 1735-1801. New York. Of ranks. (W): Montesquieu 1964 (1748) De I'esprit des lois. (W): Oeuvres Morgan L, H, 1985 (1877) La societe archaique, Paris. Pomponius Mela 1884-89 De sita orbis. New York, completes. Paris. John Millar Gf �.58 Porszniew B. F. 1974 Onaczale Schott R. 1979 Comment "Current Semenow Ju. I. czelowieczeskoj Etnografija", Service E. R. 1981 The mind Moskwa. C. A marxist vol. 20, nr 2. on Fluehr-Lobban Anthropology", 1970 Probliema Staszczak istorii. pierechoda ot matierinskowo reapparisal roda of the matriarchate. k otcowskomu. "Sowietskaja nr 5. of Lewis H. Morgan. "Current Anthropology", vol. 22, nr L Z. (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Warszawa. Stoczkowski W. w druku: Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli nasz mit poczqtków. "Polska Sztuka Ludowa". Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskie;. Warszawa. Tylor E. B. 1889 On a method of investigating the development Of institutions; applied to laws of marriage and descent. "Journal of Royal Anthropological Institute", vol. 18. Voltaire 1963 (1756) Essai sur les moeurs et d'esprit des nations et sur les principaux faits de l'histoire depuis Carlemagne ;usqu'd Louis XIII. Paris. Vico 1744 Principi di scienza nuova d'intorno alia commune nature delle nazioni ... (W): Opere. Milano. Wiktor Stoczkowski FAMILY EVOLUTION - A STORY OF A THEORY A SKETCH IN ETHNOLOGICAL SCIENCES' ANTHROPOLOGY. (summary) The author points to the popularity of debates on the family evolution in the 19th century ethnology. He reflects on the origin of this theory, the causes of its common acceptance in the 19th century, and its preservation till the present time. He states that evolutionary theory of family development consisted of a number of ideas which belonged to the so called structures of long lasting European imagination. It reminded of the form of a mythical tale established in the far past and lasting due to a habit. This metaphor should not be read literaly, for science is not identical with myth. At the end of the article the author considers a general outline of applying ethnological methods of studying traditional thought in order to understand the scientific thought. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fecd675078777effb316fe30f225068.pdf 81b7a0610080e6ccf1c3d697f6f3ed34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource społecznośc miejska małe miasta ideały życiowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1825 Title A name given to the resource Ideały życiowe mieszkańców małych miast w Polsce / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73. 1989 BOZENA DOMAGALA Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie IDEAŁY ŻYCIOWE MIESZKAŃCÓW MAŁYCH MIAST W POLSCE Problematyka małych miast nie leży w centrum zainteresowań zarówno polskich socjologów, jak i etnologów. Z tego choćby względu warto bliżej przyjrzeć się badaniom, które miały szansę lukę tę - przynajmniej częściowo - zapełnić. Mam tu na myśli wydawane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w latach 70-tych prace dotyczące Lidzbarka Welskiego, Rynu i Rucianego-Nidy 1, a przede wszystkim materiały z prowadzonych w latach 1980-1983 badań socjologiczno-etnograficznych, które objęły Nowogród, Dynów i Dobczyce. Badania te obejmowały bardzo szeroką problematykę: począwszy od materialnych standardów życia w małym mieście, poprzez jego strukturę społeczno-zawodową, system więzi społecznych (rodzinnych, sąsiedzkich, zawodowych), różne formy życia kulturalnego (włączając w to także życie religijne, tradycyjną obrzędowość i obyczajowość), na deklaracjach dotyczących podstawowych wartości określających cel i sens życia skończywszy. Tak szeroki zakres celów badawczych wymagał zastosowania odpowiednich technik 2, które z kolei winny bezpośrednio wiązać się z przyjmowanymi na wstępie założeniami co do natury badanych problemów. t Mam tu na myśli następujące pozycje: A. Szyfer, SpoŁeczność i kultura 1TUlŁego miasta, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja drobnomieszczańska w społeczności maŁomiasteczkowej Lidzbarka Welskiego, Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska, Ruciane-Nida. Kształtowanie się spoŁeczności uprzemysŁawianego miasteczka, Olsztyn 1984. 2 Głównym narzędziem badawczym był we wszystkich miasteczkach kwestionariusz wywiadu, który miał być realizowany w wytypowanych rodzinach, zamieszkujących w miasteczku przynajmniej od pięciu lat, lub wywodzących się z okolicznych wsi. Poza tym w wymienionych miasteczkach prowadzono obserwację uczestniczącą (około miesiąca), przeprowadzono również wywiady swobodne z osobami, uznanymi za najbardziej wpływowe w miasteczkach, lub najlepiej poinformowane o tym co się dzieje (ksiądz, dyrektor szkoły, sekretarz gminy, sekretarz POP, naczelnik, lokalni twórcy ludowi, osoby zasłużone dla regionu itp.). Jako materiał statystyczny służący analizie procesów społecznych zachodzących w miasteczku (migracje, zmiany struktury społeczno-zawodowej) posłużyły wyciągi z danych przechowywanych przez Urząd Gminny. �10:3 Warto te założenia przedstawić by ukazać w jaki sposób mogły one rzutować na ujęcie interesujących nas kwestii tj. kwestii ideałów życiowych mieszkańców badanych miasteczek. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o założenie, że wszystkie trzy miasteczka, ze względu na to, iż liczą poniżej 5 tys. mieszkańców każde, jak również ze względu na stare tradycje miejskie i, co się z tym wiąże, znaczny stopień zasiedzenia mieszkańców (przynajmniej jeśli chodzi o najstarsze rodziny, stanowiące trzon społeczności miasteczka), prezentują typ społeczności lokalnej. Odwołano się przy tym do tradycji anglosaskiej, która każe ujmować lokalizm w aspekcie: a) wspólnoty terytorium; b) niewielkiej liczebności grupy sprzyjającej bezpośrednim kontaktom; c) całościowego układu ekonomicznego określającego typ struktury społecznej; d) systemu organizacyjnego instytucji zaspokajających podstawowe potrzeby członków społeczności; e) systemu wartości ukształtowanego w wyniku przekazu tradycji, będącego normatywnym układem odniesienia, decydującego o zasadzie społecznego współżycia; f) poczucia przynależności do określonej społeczności, a jednocześnie poczucia odrębności w stosunku do innych 3. Próbowano zatem spojrzeć na małe miasto jak na społeczność autonomiczną, którą charakteryzuje właściwy jej sposób życia wraz z systemem instytucji warunkujących ów sposób życia. By ocenić prawomocność tego założenia należałoby się odwołać do innych badań, szczególnie tych, które status małych miast w Polsce określają w odniesieniu do ich politycznej i ekonomicznej rangi. J. Turowicz na konferencji poświęconej małym miastom, która odbyła się w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą w 1986 roku bronił tezy o niesamodzielności i zależności od większych centrów małych miast. Stwierdził, iż przyjGta po roku 1945 w Polsce strategia gospodarcza, wynikająca z założeń politycznych, kładła nacisk na budowę nowego, zurbanizowanego i zindustrializowanego społeczeństwa. Decydującą rolę odgrywać w nim miały wielkie ośrodki miejskie i przemysł produkujący środki produkcji. Polski model industrializacji, czyli - jak podkreślał autor - industrializacja pośpieszna, kapitałochłonna, niezharmonizowana, o charakterze ekstensywnym, nie przewidywał większych środków na rozwój małych miast. Te ostatnie zepchnięte do roli przystanku między wsię a metropolią, traciły szybko swe znaczenie, zarówno jako ośrodki rzemiosła, usług czy drobnej wytwórczości, ale nawet jako miejsca, w którym dokonywano pierwszego etapu przetwórstwa płodów rolnych. Na ogóln(~j kondycji małych miast niekorzystnie zaciążyła również tzw. pseudourbanizacja, czyli ura Par. R. Redfield, The Folk Society. ,.American r. 1947; G. A. Hillery. Definitions oj Community. Sociology", June 1955, s. 111-123. Journal AreG.'i of Sociology" vol. 54, Agreement, "Rural of �103 banizacja opozmona. Jej konsekwencją stały się masowe migracje wahadłowe (w tym również na odległość większą niż 100 km), zniekształcenia struktury socjalnej (małe miasta jako zaplecze większych zakładów przemysłowych), niedorozwój sfery socjalnej (szczególnie usług) 4. Ze wszystkimi powyższymi zjawiskami można się zetknąć w badanych miasteczkach. Nie stanowią one tu wyjątku od reguły. Należą do grupy najbardziej zaniedbanych miasteczek w Polsce, ponieważ źródłem dochodów mieszkańców są: lokalne rzemiosło, rolnicze zaplecze i praca \v większych miastach (w przypadku Nowogrodu dojazdy do Łomży, z którą łączą Nowogród linie komunikacji autobusowej podmiejskiej, w przypadku Dobczyc nawet do Krakowa). W interesujących nas miasteczkach nie ma pozarolniczych bogactw naturalnych, nie rozwija się przemysł, leżą one na uboczu głównych szlaków turystycznych i komunikacyjnych. Wskaźnikiem ich społeczno-gospodarczej recesji jest stały odpływ młodszej i lepiej wykwalifikowanej części ludności do większych miast. W tym sensie zdecydowanie odstają od wzorców anglosaskich, o których pisał Th. Veblen, iż stanowią "doskonały wykwit samopomocy i zaradności na amerykańską skalę" 5. Lokalizm ma również swój wymiar polityczny. Według P. H. Chombarta społeczność lokalna zawiera w sobie organiczną wizję społeczeństwa samorządnego, demokratycznego, stanowiącego ramy dla racjonalnych, swobodnych działań jednostek, jako podmiotów społecznych. Przeciwieństwem tak pojętego lokalizmu jest scentralizowany, autorytatywno-nakazowy system sterowania życiem społecznym. Istnieje w nim w zasadzie tylko jedno centrum decyzyjne i opiniotwórcze, a pozostałym ośrodkom przypada rola odbiorcy płynących z góry dyrektyw. Centralizm, którego narzędziem pozostaje administracyjny, zbiurokratyzowany aparat państwowy, pozbawia ośrodki lokalne nie tylko ich politycznej podmiotowości (podlegają one opiniotwórczym i opiniodawczym ośrodkom zewnętrznym), ale również określa sferę lokalnych interesów i finansów. W tym kontekście lokalizm byłby postulatem, który w całym czterdziestoleciu nie miał w Polsce szans na realizację, i który jest jednym z celów przebudowy społecznej. Potwierdzeniem tego może być status interesujących nas miasteczek, które przed rokiem 1975 nie pełniły żadnych funkcji administracyjnych, a które obecnie pozostają siedzibami gmin. , Por. J. Turowicz, Urbanizacja zharmonizowana, referat wygłoszony na konferencji ..Społeczne problemy małych miast", która odbyła się w dniach 20-23 III 1986 w Kazimierzu n/Wisłą z inicjatywy KUL-u, IFiS PAN i Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. 5 Th. Veblen, The Case of America: The Country Town, cyt. za J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, W-wa 1983 t. II, s. 638. �104 Równie problematyczna wydaje się hipoteza kładąca nacisk na procesy tworzenia podstaw kulturowej tożsamości małych miast, wskazująca na wspólnotę tradycji i dorobku kulturalnego, jedność kodeksów, norm i wzorów regulujących społeczne współżycie i ustanawiających skuteczną kontrolę społeczną. Badania empiryczne, prezentowane na wspomnianej konferencji w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą potwierdzają tezę przeciwną, wskazującą na upowszechnianie się wzorów kultury masowej, w których małemu miastu przeciwstawia się duże aglomeracje. Ma to swe odbicie w świadomości mieszkańców miasteczek, którzy mimo deklarowanego przywiązania do swego miejsca zamieszkania wiedzą, iż ich sposób życia cechuje prowincjonalizm i zaściankowość, stano'''''iące realne bariery awansu społecznego, w tym także awansu edukacyjnego ich dzieci 6. Można zatem przyjąć hipotezę, iż kryzys małych miast w Polsce jest jednym z przejawów kryzysu społeczności lokalnych. Jeżeli zatem chcemy traktować małe miasto jako pewną wspólnotę, to trzeba pamiętać o istnieniu całego szeregu ograniczeń, które są źródłem słabości ekonomicznej małych miast w Polsce i ich kulturalnej degradacji. Jedną z barier społeczno-kulturalnego awansu małych miast jest brak wyrażniej zaznaczających się grup ethosowych, które tworzyłyby odrębny wzór małomiasteczkowej kultury, organicznie nawiązującej do wartości lokalnych. W rezultacie więź kulturowa w małym mieście realizuje się na poziomie pewnych, nie zawsze ze sobą połączonych, faktów określających sferę świadomości potocznej. Chodzi tu o przekonania, sądy, opinie, w których wyraża się wspólnota doświadczenia życia codziennego. Wspólnota ta wynika z przyjęcia postawy pragmatycznej, jako pewnego sposobu życia nastawionego na zakres codziennych czynności i problemów. Tę pierwotną i podstawową dla trwania porządku społecznego wiedzę socjolodzy-fenomenologowie określają mianem postawy naturalnej lub świadomości naiwnej, podkreślając, iż dostarcza ona jednostkom pierwszego układu odniesienia umożliwiającego interpretację faktów życia praktycznego, codziennego 7. Zdaniem A. Schiitza wiedza ta stanowi znaczący fakt społeczny z kilku powodów: - jest rzeczywistością nadrzędną, absolutną na poziomie życia codziennego, wykorzystywaną nieustannie przez jednostki w nawiązywaniu stosunków z innymi, Paf. W. Siemieński, Podstawowe problemy spoleczno-przestrzennego rozu;ojll i osadnictwa, E. Bagiński, Male miasta w sieci osiedleńczej kraju, Referaty wygłoszone na konferencji, "Społeczne problemy małych miast". 7 J. H. Morgan, Phenomenological Sociology, [w:] Modern Sociological Theo'l!. An Introduction, ed. M. F. Abraham, Oxford University Press 1982. 6 miast �105- - nadaje zdarzeniom sens, dzięki czemu otaczający świat zyskuje charakter bytu zrozumialego sam przez się (wiedza potoczna jako oczywista, zastana, nic stanowi przedmiotu refleksji; jest raczej zespołem założeń i przekonań milcząco przyjmowanych przez jednostkę w proce~ach interakcji), - jako wiedza wyucZona w procesie socjalizacji w obrębie wspólnego świata społecznego i wspólnej kultury, staje się ona, w miarę interioryzacji, dla każdej jednostki jej rzeczywistością, - daje jednostkom poczucie przekładalności perspektyw (inni są traktowani tak, jak gdyby mieli te same wspólne doświadczenia, ich indywidualne przekonania mają mniejsze znaczenie i nie muszą być brane pod uwagę), - wiedza ta daje jednostkom poczucie i domniemanie, iż świat jest zasadniczo taki sam dla wszystkich, jest wspólny, ponieważ wspólna jest o nim podstawowa wiedza oparta na doświadczeniu życia codziennego, - wiedza ta jest warunkiem i czynnikiem ułatwiającym przystosowanie, ponieważ pozwala innych (na mocy przyjętych powyżej przekonań) traktować jako "obiekty" danego rodzaju, czyli dokonywać typizacji osób i sytuacji bez każdorazowego wnikania w ich znaczenie, co ułatwia bezrefleksyjne i automatyczne uczestniczenie w życiu codziennym B. * * * Z powyższych rozważań wynika, iż wiedzę potoczną i zawarty w me] ideał s t o s o w n e g o życia można traktować jako najbardziej podstawowy, elementarny wymiar wspólnoty społecznej, u podstaw którego leży nie tylko bliskość przestrzenna działających jednostek, ale i bliskość socjalna (klasowa, pokoleniowa). Istotne jest znalezienie odpowiedzi na pytanie w jakim zakresie ten ideał poddaje się empirycznej weryfikacji i jakich wymaga to technik badawczych. Wiadomo, iż fenomenologia społeczna posługuje się przede wszystkim metodami jakościowymi, "miękkimi", które pozwalają odczytywać znaczenie różnego typu zachowań osób badanych. Czy zatem możemy potraktować zebrany w Nowo-· grodzie, Dynowie i Dobczycach materiał jako umożliwiający tego typu analizę. Wydaje się to możliwe, ponieważ interesujący nas kwestionariusz wywiadu, zrealizowany w wymienionych trzech miasteczkach, zawierał przede wszystkim pytania otwarte, które można uznać za pewne dyspozycje dla prowadzącego, nie ingerujące w proces myślenia odpowiadającego, ani nie zamykające wypowiedzi w sztywne ramy ustalonych wcześniej kategoryzacji. Spośród zawartych w kwestionariuszu pytań - dyspozycji do wy8 Por. J. H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, W-wa 1985, S. 474-476. �106 wiadu, interesować nas będzie szczególnie pytanie: "Co uwazaJą za najważniejsze w życiu (zawód, pieniądze, szczęście)? Czy ich dzieci też tak uważają?". Sądzimy, iż analiza uzyskanych wypowiedzi pozwoli nam ustalić jak przedstawia się powszechnie akceptowany kanon celów życiowych, wyznaczający w małomiasteczkowej społeczności ideał stosownego życia. Kanon - dodajmy - przyjmowany bezrefleksyjnie, jako 'coś oczywistego, zrozumiałego sarno przez się, określonego przez praktykę życia codziennego. Nie chodzi zatem o to w jaki sposób jest on realizowany tj. czy i w jakim stopniu pozostaje w sferze deklaracji, lecz a to, na ile jest on własnością wspólną, na ile daje ludziom poczucie pełnego uczestnictwa we wspólnocie, wynikające z przekonania, iż inni myślą tak samo. Prezentację uzyskanych w toku badań wypowiedzi rozpoczynamy od Nowogrodu, w którym zebrano 45 wywiadów (rok 1980). Struktura społeczno-zawodowa i wiekowa badanych rodzin przedstawiała się następująco: rolnicy - 17 rodzin, chłopi-robotnicy - 12 rodzin, urzędnicy 7 rodzin, rzemieślnicy - 5 rodzin i robotnicy - 4 rodziny. Rodzin młodych, do lat 30 przebadano 3; w przedziale 30-50 lat - 12, 51-60 lat '20 i powyżej 60 lat - 10. Zdecydowana większość wywiadów została zrealizowana w rodzinach ustabilizowanych, mających już za sobą okres formułowania podstawowych celów życiowych, zajętych raczej ich realizacją. Zobaczmy zatem jaka jest hierarchia owych celów: zdecydowanie najczęściej wskazywano na zachowanie życia i zdrowia (37 wskazaó.); następnie na rodzinę (12 wskazań); dobra materialne (10 wskazań); pra· cę (2 wskazania). Ponadto pojawiły się również deklaracje, które odstawały od powyższego wzorca: świadomość Boga - l; młodość - l; pokój -na świecie - 1; wykształcenie - 1; zabawa i towarzystwo - 1. Dla zilustrowania w jaki sposób mieszkańcy Dynowa mówią o swych dążeniach i celach życiowych, przytoczmy kilka najbardziej typowych i najczęściej powtarzających się wypowiedzi. I tak, jeżeli mówi się o zdrowiu to w następującym kontekście: "młodość i zdrowie", "zdrowie, gdy byłam młodsza, dzieci", "zdrowie, jak jest zdrowie to są i pienią·dze", "zdrowie i dzieci", "zdrowie, a potem szczęście, które daje pieniądz", "teraz życie, kiedyś praca", "zdrowie, a potem pieniądze, bo :z tym kto ma pieniądze wszyscy się liczą", "zdrowie, zgoda, szczęście, warunki bytowe", "teraz zdrowie, kiedyś praca", "zdrowie, szczęście własne i dzieci", "zdrowie i pokój na świecie", "zdrowie, szczęście dzieci". Z kolei najbardziej typowe wypowiedzi wskazujące na cele materialne przede wszystkim: "dobrobyt", "co to za zdrowie bez pieniędzy", "mało robić, dużo zarobić", "wykształcenie dzieci, dużo pieniędzy, własny dom", "najważniejsze, aby dzieciom było dobrze w życiu, a potem zdrowie". Trzecią wreszcie grupę stanowią te wypowiedzi, w których mówi �107 się o rodzinie: "najwazmeJsze jest wychowanie dzieci i praca, która uszlachetnia", "szczęście ,dom z rozumiejącą rodziną", "dziecko", "spokojne, zgodne w~ółżycie rodzinne", "najważniejsze w życiu to dobre wychowanie dzieci". Małomiasteczkowy ideał stosownego życia ma charakter uniwersalny. Nieliczne odstępstwa nie mają charakteru różnic pokoleniowych, ani nie wynikają z miejsca w strukturze społeczno-zawodowej 9, lecz raczej związane są ze specyfiką doświadczeń i przeżyć jednostek wykraczających poza standardy małomiasteczkowych biografii. W rezultacie· w Nowogrodzie niemal wszystkie wypowiedzi mieszczą się w formule: "zdro\vie, szczęście, kochająca i rozumiejąca się rodzina". Autorem jedynej wypo\viedzi, która zdecydowanie odbiegała od powyższego kanonu był 79-letni rolnik, dla którego "w życiu najważniejsza jest świadomość Boga", posiadacz jednej tylko książki - Pisma Swiętego. Dla porównania przedstawmy wyniki tych samych badań zrealizowanych w roku 1982 w Dynowie. Przeprowadzono w nim 107 wywiadów wśród reprezentantów różnych kategorii społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 38 rodzin; chłopi-robotnicy - 18 rodzin; rolnicy 15 rodzin; urzędnicy - 17 rodzin; rzemieślnicy - 10 rodzin; inteligencja - 9 rodzin. Podobnie jak w Nowogrodzie przeważały rodziny starsze, ustabilizowane zawodowo, z długim stażem małżeńskim i rodzinnym: do lat 30 było 8 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 45 rodzin, 51-60 lat - 22 rodziny, powyżej 60 lat - 32 rodziny. Hierarchia celów życiowych przedstawiała się tu następująco: zdrowie - 76 wskazań; rodzina27 wskazań; szczęście - 18 wskazań; pieniądze i dobra materialne 16 wskazań; zgoda, spokój, życzliwość i dobre stosunki międzyludzkie - 13 wskazań; zawód - 12 wskazań; mieszkanie - 3 wskazania; uczciwość - 2; miłość - 2; posiadanie celu życiowego - 2; czyste sumienie - 1; Bóg - 1; stabilizacja - 1; rozum - 1; zabawa - 1. Możemy również pokazać w jaki sposób o swych preferencjach mówią mieszkańcy Dynowa. Opinie na temat "zdrowia" przedstawiają się następująco: "zdrowie, wspólne zadowolenie", "zdrowie i harmonijne współ9 Najog6lniej: w poszczególnych grupach społecznych i zawodowych deklaracje przedstawiały się następująco: robotnicy - zdrowie - 47 wskazań łącznie we wszystkich trzech miasteczkach; rodzina - 23; pieniądze - 19; szczęście - 14 rolnicy - zdrowie - 33 wskazania; pieniądze - 10; szczęście - 6; rodzina - 3 chłopi-robotnicy zdrowie 28 wskazań; rodzina 11; szczęście 5; pieniądze - 4 urz~dnicy - zdrowie - 16 wskazań; szczęście - 15; pieniądze - 9; rodzina - 10 rzemieślnicy - zdrowie - 26 wskazań; szczęście - 11; rodzina - 9; pieniądze-7 intelig"ncja - zdrowie - 6 wskazań; szczęście - 5; rodzina - 5; pieniądze - 4. �108 życie w rodzinie", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, człowiek potrafi się naprawdę cieszyć", "zdrowie, praca, szczęścia nie ma, spotkać JE można tylko w filmach", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, wszystko inne łatwiej osiągnąć", "zdrowie, pieniądze nie są ważne", "zdrowie, pieniądze są ważne, ale nie dają w życiu wszystkiego", "zdrowie, potem pieniądz", "zdrowie, jak się ma zdrowie, to się ma i pieniądze", "zdrowie, a poza tym trzeba dążyć do spełnienia swoich zamierzeń", "zdrowie i czyste sumienie", "pieniądz bez zdrowia nic nie da, musi być wszystkiego po trochu", "jeśli jest zdrowie, jest i szczęście", "zdrowie, nie ma nic ważniejszego", "zdrowie i dobre wychowanie dzieci", "zdrowie, pokój w rodzinie, pieniądze", "zdrowie oraz dobra, ciekawa praca", "zdrowie, spokój, ognisko rodzinne", "zdrowie, szczęśliwe pożycie małżeńskie", "zdrowie i zgodne życie małżeńskie, ciepło rodzinne", "najważniejsze jest zdrowie, wspólne zrozumienie w rodzinie, szacunek", "zdrowie i pieniądze czyli dorobienie się". Podobnie jak w Nowogrodzie "zdrowie" jako cel życiowy występuje łącznie z innymi celami, przy czym w Dynowie, drugim najczęściej deklarowanym motywem szczęśliwego, powszechnie akceptowanego, stosownego życia jest "rodzina". Na znaczenie rodziny wskazywać mogą następujące przykłady wypowiedzi: "najważniejsze jest szczęście dziecka. Nie chcielibyśmy nikomu robić krzywdy", "zgoda w rodzinie", "dobrze żyć, wychować dzieci, wyprowadzić je na stanowiska", "najważniejsza jest miłość i porozumienie w rodzinie", "szczęście, które się osiąga drogą współdziałania wszystkich członków rodziny", "szczęście czyli ułożenie sobie życia z człowiekiem, który będzie mnie rozumiał" itp. W porównaniu z Nowogrodem mamy w Dynowie więcej wypowiedzi, które zdają się wskazywać na ideał więzi społecznej, wykraczającej poza krąg najbliższej rodziny. Mieszkańcy miasteczka częściej podkreślają wagę zgody społecznej, życzliwości, pokoju między ludżmi 10. Z drugiej jednak strony, zważywszy w jakim okresie były prowadzone badania, uderza brak szerszych odniesień dla tych preferencji. Nie ma w nich nic, co by wskazywało na konflikt społeczny 1980-1981, nie ma również wzmianki o stanie wojennym, który został zawieszony tuż przed rozpoczęciem badań. Małomiasteczkowy ideał stosownego życia wydaje SH'; być poza historią o tyle, o ile historia nie wpływa bezpośrednio na losy poszczególnych jednostek. Zebrany w Dynowie materiał zdaje się również potwierdzać tezę, iż to nie miejsce w strukturze społeczno-zawo- lO Przykładem mogą być wypowiedzi, iż najwazrueJsze są "porozumienie mi<;dzy ludźmi, wytyczony cel życia, rodzina i dzieci", "dobre słowo, inteligentne otoczenie", "współżycie z sąsiadami, zdrowie, spokój". �109 dowej i demograficznej 11, ani świadomość zachodzących w skali makro procesów społecznych wyznaczają orientacje egzystencjalne jednostki, lecz ich realny wpływ na treść jej życiowego doświadczenia. Przykładem mogą być wypowiedzi, których nietypowość można łączyć z nie~ typowością biografii ich autorów. Dla nauczycielki, wywodzącej się z rodziny byłych właścicieli Dynowa, o historycznych zasługach dla Rzeczypospolitej, obecnie wdowy, której wnuk studiuje na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie "najważniejsze w życiu to być porządnym człowiekiem". Dla córki byłego kierownika Cepelii, przedwojennego dyrektora Szkoły Rzemiosł we Włodawie, sławnego projektanta wyrobów z wikliny ,najważniejsze jest "uczciwe życie, pomaganie innym - to jest właśnie szczęście i bogactwo, bo ten jest bogaty, kto jest zadowolony z tego co ma". Ważne jest by zapraszać na obiad "biedną Maryś", która odwzajemniając uprzejmość mówi - "Ażeby za ten obiad święty Piotr szeroko Pani bramy otworzył". Dla byłego legionisty z roku 1914, odznaczonego krzyżem walecznych za udział w I i II wojnie światowej (lat 87) najważniejsze jest "zdrowie i czyste sumienie" - szczególnie zagrożone w obliczu pogarszających się warunków życia: "kraść nie umiem, żebrać się wstydzę, pozostaje tylko ciężka praca do śmierci". Na etyczny wymiar życia wskazuje również wypowiedź młodego małżeństwa (oboje około 30 lat, ona - szwaczka, on - ślusarz), dla których "najważniejsze w życiu to żyć zgodnie z własnym sumieniem, a więc uczci\,vie", przy czym eksponowana obecność symboli religijnych w domu każe się domyślać, iż w tym przypadku na treść deklaracji miały wpływ przekonania religijne. W trzecim z badanych miasteczek przeprowadzono 99 wywiadów (rok 1983) w następujących grupach społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 40 rodzin; chłopi-robotnicy - 4 rodziny; rolnicy - 8 rodzin; urzędnicy - 15 rodzin; inteligencja - 8 rodzin i rzemieślnicy 24 rodziny. W przedziale wieku do 30 lat znalazło się 16 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 20 rodzin; 51-60 lat - 32 rodziny i powyżej 60 lat 28 rodzin. Struktura badanej zbiorowości nie odbiegała zasadniczo od tej, z jaką mieliśmy do czynienia w pozostałych miasteczkach. Podobnie hierarchia deklarowanych celów życiowych. W rezultacie najwięcej de11 Przy założeniu, iż różnice demograficzne nie mają charakteru różnic poko1eniowych, tj. wynikających z innego typu przeżyć i doświadczeń nadających pokoleniu nie tylko treść statystyczną, ale przede wszystkim historyczną i aksjologiczną. Różnice między pokoleniami byłyby tu nie tylko różnicami wieku, ale glówn~c różnicami treści tzw. "przeżycia pokoleniowego" -- por. J. Garewicz, Po- koleni(! jako kategoria socjo-fiLozOficzna, [w:] Na krawędzi epoki. W-wa 1985, s. 133-154; M. Ossowska, nia, "Studia Socjologiczne" 1963, n. 2, s. 51. ·l.cy i działania człowieka, Rozwój Koncepcja duch 0pokole- �no klaracji odnosiło się do "zdrowia" - 43 wskazania. Mówiono również o szczęściu nie precyzując co ono oznacza - 32 wskazania; o pieniądzach - 30 wskazań; o rodzinie - 23 wskazania; o zawodzie i pracy 14 wskazań; o dobrych stosunkach międzyludzkich - 8 wskazań; o prawdzie - 2 wskazania. Pojedyncze wypowiedzi to: "wesołe i lekkie życie", "czyste sumienie", "mieszkanie", "sprawiedliwość" i "miłość". O "zdrowiu" jako najistotniejszym celu życia mieszkańcy Dobczyc mówili w różnym kontekście. Za najbardziej typowe uznać można v..rypowiedzi: "najważniejsze jest zdrowie i wychowanie dzieci. Pieniądze też są ważne, ale nie najbardziej", "najważniejsze jest zdrowie, aby jak naj dłużej służyć pomocą dzieciom, na drugim miejscu pieniądze", wszystko w życiu jest ważne, ale najważniejsze jest zdrowie", "jak nie ma zdrowia, to niepotrzebne są pieniądze", "zdrowie, pieniądz rzecz nabyta", "najważniejsze jest zdrowie - wszystko inne niczym", "za najważniejsze uważam zdrowie i pieniądze, od tego zależy reszta", "zdrowie, bo dzisiaj nikt krzywdy nie ma", "najważniejsze jest zdrowie, a tego właśnie brakuje mi i mojemu dziecku", "najważniejsze jest zdrowie - za bardzo za pieniędzmi nie jestem", "najważniejsze w życiu to zdrowie. Pieniądze natomiast są obecnie bezwartościowe, bo jeśli nawet są, to nie można za nie nic kupić" itp. Wartość pieniądza i znaczenie rzeczy materialnych pojawiały się zwykle w wypowiedziach typu: "wszystko w życiu się liczy, pieniądze także się przydadzą", "najważniejszy jest dobry zawód, popłatny oraz szczęście osobiste i rodzinne", "najważniejsze żeby zarobić i dobrze się wyżywić", "najważniejsze są pieniądze i dobre urządzenie się w życiu", "najważniejsze jest zabezpieczenie dzieciom przyszłości - pozostawienie im domu, aby nie tułały się po obcych". Problem uznania dla dóbr materialnych i związanego z nim szacunku dla pieniądza komplikuje się jednak w obliczu paradoksów polskiej ekonomii. W rezultacie dla niektórych badanych "najważniejsze są szczęście i pieniądze. Można mieć 1000 złotych i coś kupić, a można mieć 2 tysiące, nie mieć szczęścia i nic nie kupić". Wypowiedź ta zdaje się uzasadniać częstotliwość pojawiania się kategorii "szczęście", odnoszącej się do różnych aspektów życia jednostki. Dla dopełnienia obrazu przybliżającego czytelnikowi kwestie orientacji egzystencjalnych małomiasteczkowej społeczności, zacytujmy również te wypowiedzi, które podkreślają wartość rodziny. Jest t() jeden z elementów szczęśliwego życia, niekoniecznie wykluczający pozostałe (zdrowie, pieniądze): "szczęście rodzinne, spokój w kraju i na świecie. zdrowie", "dobre stoE:unki małżeńskie i rodzinne Sf! najważniejsze", "szczęście rodzinne i pien:ądze", "najważniejszq sjJraw:1 jest zgoda w rodzinie", "naj'vvażniejsze to wychować l wykształcić (':~i.eei". "za naj'Naż- �111 meJsze uważam zgodne życie rodzinne, tak, aby wszystkim było dobrze, pieniądze rzecz nabyta i wcale nie są takie ważne". Odbiegające od powyższego kanonu wypowiedzi dotyczą jednostek, w biografiach których nakładają się doświadczenia wynikające z pewnych sekwencji. i zdarzeń losowych i zajmowanej pozycji społecznej. Dla dyrektora szkoły podstawowej w Dobczycach, członka PZPR, działacza Polskiego Związku Pszczelarskiego (lat 50) "najważniejsza jest sprawiedliwość, żeby przedstawiać fakty takimi jakimi są. Ocenę każdy może mieć inną, lecz fakty są i nic nie powinno ich zmieniać". Dla przewodniczącego miejscowego koła ZBOWiD, który przeżył trzy wojny (1914, 1920 i 1939), a w czasie ostatniej był dowódcą oddziału AK na tych terenach, z zawodu kupca (lat 82) "najważniejszą rzeczą jest pokój". Dla inżyniera-rolnika, repatriantki ze Lwowa, od 1979 zamieszkałej w Dobczycach ze względu na budowę domu (poprzednio mieszkała we Wrocławiu) "najważniejsza jest solidność w pracy, życie wprawdzie". Wresz·· cie dla zegarmistrza (lat 74), który żyje wspomnieniami dawnych cza· sów - "kiedyś było lepiej, czas wolny można było o wiele lepiej spędzić" -- "najważniejsze jest by nigdy nie tracić poczucia dobrego humoru". Przytoczone powyżej stwierdzenia mogą być traktowane jako wyjątki potwierdzające regułę, czyli tezę o zasadniczej jednowymiarowości poglądów małomiasteczkowej społeczności na temat ideału stosownego życia. Zgodność ta największa była w Nowogrodzie. W pozostałych miasteczkach rozrzut stanowisk i poglądów był większy. Tym niemniej obecność bardziej zindywidualizowanych deklaracji nie upoważnia do przyjęcia hipotezy, iż mamy do czynienia z przedstawicielami małomiasteczkowych grup ethosowych, wyrażających na co dzień wartości moralne i promieniujących nimi na szersze społeczeństwo. Grupy takie byłyby ośrodkami potwierdzającymi tożsamość kulturalną miasteczka jako społeczności lokalnej, lecz jedynie w warunkach aktywnego włączania w budowanie rzeczywistej wspólnoty, mającej nie tylko sens moralny, ale i społeczno-polityczny oraz ekonomiczny 12. Tymczasem "życie codzienne" w miasteczku skłania do preferowania innych wartości. Dominuj~ w nim przede wszystkim cele, które są warunkiem dobrego życia i umożliwiają realizację rozmaitych, własnych "interesów życiowych". Dobre życie zatem to życie w miarę dostatnie, wolne od OI'zykrych niespodzianek losowych takich jak choroba, lub inne nies?:częście, życie mające wymiar praktyczny, bez potrzeby kłopotania "ię o spra\vy i problemy '.vykraczające poza codzienność. Pojavi,ja się pyta~ic czy za,ysowany powyżej ideał można odnieEć do tJ-ch ,;ociolo~icmych badań, które wskazywały na odradzanie się w pol:;1,;:ilT. ,;r~,;łtćCz':;11~;tyV;0 neomieszczańskich czy mieszczańskich stylów ży- �112 cia 13. Czy można go traktować jako małomiasteczkowy wariant "polskiego syndromu", opierającego się na sekwencji wartości "wykształcenie-kwalifikacje-praca zawodowa-pieniądze-mała rodzina-troska o dzieci-konsumpcja materialna" 14. Czy zatem możemy mówić o powszechnej afirmacji ideałów rodzinno-konsumpcyjnych 15, lub o wzrastającym znaczeniu ideologii rodzinno-materialnej w środowiskach małomiasteczkowych 16. Nie wydaje się, aby uzyskane w trzech badanych miasteczkach rezultaty mogły stać się płaszczyzną weryfikacji przedstawionych powyżej hipotez. Dotyczą one bowiem innego poziomu życia społeczności, niż poziom, na którym pozostają prezentowane tu badania. W rzeczywistości bowiem orientacje egzystencjalne mieszkańców Nowogrodu, Dobczyc czy Dynowa nie zakładają wymogu w y b o r u wartości, lecz raczej wymóg p r z y s t o s o wan i a do warunków życia w małym mieście. Trudno je wobec tego traktować jako realizację jakiegokkolwiek stylu życia czy ethosu, który ludzkim zachowaniom nadawałby pewną regularność i powtarzalną strukturę o charakterze hierarchicznym i preferencyjnym. Możemy raczej mówić o wspólnocie treści świadomości potocznej mieszkańców małego miasteczka wyrażającej się w istnieniu zasadniczej zgodności poglądów na temat tego, co w życiu jest ważne l,. Wymieniane sprawy nie stają się jednak wartościami kultury, strukturalizującymi i nadającymi sens ludzkim zachowaniom. Potwierdzeniem może być fakt, iż deklarowane uznanie dla rodziny nie wpływa na inne aspekty postaw wobec rodziny. Większość respondentów pytana o znajomość podstawowych faktów z życia własnej rodziny, wykazywała znaczną ignorancję. Tylko niewielu potrafiło podać jakiekolwiek dane na temat pochodzenia, sposobu życia (zawodu) i dziejów swych przodków (w Nowogrodzie - 5 osób, w Dynowie - 18, w Dobczycach - 6). Stosunkowo liczniejsza była ta grupa, która o przeszłości rodziny nie wiedziała nic (w Nowogrodzie - 10 osób, w Dynowie - 17, w Dobczycach - 22). Dla pozostałych reprezentatywną wydaje się wypowiedź a Na takie ujęcie grup 18 [w:] ethosowych wskazuje T. Sza wiei, Struktura ethosowe, "Studia Socjologiczne" 1982 n. 1/2. M. Czerwiński, Historia problemu neomieszczańskiego stylu i postawy Styl spoŁeczna a grupy życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych życia z w Polsce, perspektywy roku 1981, praca zbiorowa pod red. A. Sicińskiego, W-wa 1983 s. 61-75. Por. także S. Nowak, System wartości społeczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 155-173. 14 J. Koralewicz-Zębik, Niektóre przemiany systemu wartości, celów i orientacji życiowych spoleczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 175-190. 15 J. Kmita, O kulturze symbolicznej, W-wa 1982, s. 153-156. 16 M. Buchowski, Systemy wartości w rodzinie, Poznań 1985, Raport z badań w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu. 17 Por. cytat 9. �113 jednej z mieszkaroek Dobczyc (1. 58, krawcowa): "czasami wspomina się dawniejsze czasy ze względu na różnicę stylu życia. Opowiada się raczej o dawniejszych czasach, a nie o historii rodziny". Brak znajomości dziejów \vłasnej rodziny tłumaczy się zwykle, iż "rodzice nie chcieli opowiadać o ciqżkim i trudnym życiu". Stosunkowo więcej mieli do powiedzenia ci, którzy mogli się legitymować tzw. "dobrym pochodzeniem" przykładem może być wypowiedź maszynisty kolejowego z Dobczyc (lat 55): "Dziadek przybył z kieleckiego na Ukrainę. Kupił prawie pół wsi pod wykarczunek (40 morgów). To objął dziadek. Miał 5-cioro dzieci, z których dwoje wykształcił (oficer WP i nauczyciel-ojciec informatora). Na gospodarstwie miał zostać brat ojca, ale dwukrotnie umierały mu żony i uznał to miejsce za pechowe. Gospodarstwo podzielono, a ojciec dostał 16 mórg. Potem była wojna i w 1944 informatora wywieziono do Niemiec. Po powrocie objął gospodarstwo na Ziemiach Zachodnich, lecz ze względu na niepewny czas ojciec nie zgodził się na zamieszkanie tam. Przybyli w 1946 do Dobczyc. Tutaj osiedli i wybudowali dom na parceli zakupionej od Zydów". Problem rodziny jako wartości kulturowej rozważać można nie tylko w kontekście tradycji rodzinnej. Drugim ważnym sprawdzianem mogą być ambicje i aspiracje rodziców wobec dzieci, czyli postawy wocec przyszłości rodziny. Trzeba powiedzieć, iż nie rysują siG one zbyt wyraźnie. W Dynowie i Dobczycach zdecydowana większość pytanych odpowiadala, iż albo nie ma żadnych planów co do przyszłości dzieci, albo pozostawia im wolny wybór, przynajmniej jeśli chodzi o przyszły za\-vód i wykształcenie l~. Wyjątkiem może być tylko Nowogród, w którym około połowa pytanych (22 osoby) wyrażała wolę pokierowania swymi dziećmi w kwestii wyboru zawodu i wykształcenia. Warto jednak zamvażyć, iż deklarowany typ kariery tylko w nielicznych wypadkach wiązał się z koniecznością kończenia studiów wyższych (gdy wymieniano takie zawody jak: artysta, weterynarz, nauczycielka, lekarz, inżynier, naukowiec). Pozostałe wskazania dotyczą raczej uzyskania konkretnego fachu niż zajęcia wysokiej pozycji społecznej. * * * Por. poniższe zestawienie: Nowogrodzie 22 osoby precyzowały swe plany wobec przyszłości dzieci, 9 osób nie miało żadnych planów, 4 zostawiały dzieciom wolny wybór i 10 osób nie udzieliło żadnej odpowiedzi; IN :)ynowic -- J~J osób miało plany wobec przyszłości dzieci, 7 nie miało żadnych, 58 deklarow<lło wolność wyboru i 20 nie potrafiło udzielić żadnej odpowiedzi; -\V D0bczycach -- 13 osób deklarowało plany wobec przyszłości dzieci, 7 stwierdzaio, i'l. nie mają takich planów, 43 pozostawiały dzieciom wolny wybór i 38 nie ud;,:ieli!o żadnej odpowiedzi na pytanie. lS - IN ,3 Lud t. LXXIII �114 Rozważane powyżej postawy wobec rodziny, podobnie jak deklarowane postawy wobec innych - uznanych za najważniejsze - celów życiowych, zdają się potwierdzać przyjętą na wstępie tezę, iż małomiasteczkowa społeczność wytwarza pewien wspólny typ świadomości potocznej, wyrastającej ze wspólnoty doświadczenia życia codziennego, praktycznego, względnie ograniczonego przez bliskość przestrzenną. Ten typ świadomości trudno uznać za przesłankę istnienia społeczności lokalnej, podobnie jak nie sposób określać go mianem małomiasteczkowego systemu wartości czy małomiasteczkowego stylu życia. Można natomiast, nawiązując do dorobku fenomenologii społecznej, traktować go jako pewien małomiasteczkowy ideał stosownego życia, spełniający funkcję płaszczyzny interakcji społecznej, wyznaczającej ramy wspólnoty, porozumienia i akceptacji. Istnienie tej płaszczyzny zdaje się stwarzać szansę na pojawienie się grup ethosowych, które mogłyby owemu małomiasteczkowemu wyobrażeniu o szczęśliwym życiu nadać nie tylko sens moralny, ale przekształcić go w normę kulturową, strukturalizującą i sensownie porządkującą ludzkie zachowania. Jest to jednak bardziej postulat badacza niż stwierdzalny empirycznie fakt. Bożena Domagała LIFE IDEALS OF THE INHABITANTS OF LITTLE TOWNS IN POLAND (summary) The author deals with a little town society, supporting her views v.,-1ththe results of the research conducted in the 80's in Nowogród. Dyn6w, Dobczyee. These towns are representative examples of a local society, as far as the territorial community and the number of inhibitants are concerned; however, they constitute its oposition in the social dimension because they have been submitted. so far, to the centralized, authoritative-imperative system of controlling social life. The author points to the evident crisis of a community described in this way. This society lacks ethos groups which would influence the formation of patterns of provincial culture. The examined society develops a shared type nf common consciousness deriving from the every day life experience in which the consumptive-familial ideals are dominant. The presented results confirm the thesis formulated by the author on the basis of the social phenomenolog~' proposals, a thesis about the single-dimensionality of the ideals of the ..decent kind of life" - one does not choose values, he or she rather adapts himself or herself to the living conditions in a provincial town. It is difficult, on this level of social life, to judge definitely whether a provincial system of values or provincial style of living exist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c722cbe38fec462118d2afb6a889093f.pdf 9207da45968570278ac6f8254e56a303 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource kultura społeczna obrzędowość weselna środowisko wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1826 Title A name given to the resource Obrzędowość weselna jako wyraz przemian pozycji społecznej mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.115-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1939 IRENA KABAT Instytut Etnologi.i UAM PoznaJ'! OBRZĘDOWOŚĆ WESELNA JAKO WYRAZ PRZEMIAN POZYCJI SPOŁECZNYCH ]\'IĘŻCZYZNY I KOBIETY W ŚRODOWISKU VlIEJSKIM W bogatej i różnorodnej problematyce badawczej dotyczącej obrzędowości weselnej brak w zasadzie osobnych rozważań nad tym, w jakim stopniu obrzęd weselny jest wyrazem pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim w przeszłości i w teraźniejszości. Szkic niniejszy jest próbą analizy obrzędu weselnego w oparciu o polską literaturę etnograficzną właśnie pod tym kątem widzenia. Istnieją liczne i dość wszechstronne studia dotyczące sytuacji i pozycji społecznej kobiety w środowisku wiejskim 1. Brak podobnych opracowań mówiących o pozycji społecznej mężczyzny wynika zapewne z faktu jego uprzywilejowania. W środowisku wiejskim tradycyjnie przyjmuje się i akceptuje supremację mężczyzny, którego autorytet i wysoka pozycja nie budzą kontrowersji. Wartości najbardziej cenione w środowisku wiejskim (np. siła, pracowitość, zaradność) przypisywane są zazwyczaj mężczyźnie. Ogólnie przyznawana jemu wyższość nie pociąga jednak za sobą niełaski dla kobiety, która - co należy podkreślić - swoją pozycję zawdzięcza tylko sobie, swoim zaletom osobistym (np. płodności, gospodarności, uległości) i społeczną niższość kompensuje właśnie ową osobistą odpowiedzialnością za własną pozycję. l Np. H. Bednarski, Społeczna rola kobiet wiejskich. województwa bydgoskiego, toruńskiego i Studium socjo~ogiczne Bydgoszcz 1976; D. Gałaj, B. Tryfan, Zmiany pozycji i ro~i kobiety w rodzinie chłopskiej, (w:) Kobieta praca dom, Warszawa 1967, s. 239-260; J. Piotrowski, Badania na pozycją społeczną kobiet w Polsce i wynikające stąd potrzeby społeczne, "Praca i Zabezpieczenie Społeczne" R. 7, 1965, nr 6, s. 1-12; 1. Reszke, Pozycja spo~eczna kobiet przeg~qd pTob~ematyki, "Studia Socjologiczne" 1976, nr l, s. 135-155; M. Sokołowska, K. Wrochno, Pozycja społeczna kobiet w świetle statystyki, "Studia Socjologiczne" 1965, nr 1, s. 131-159; M. Trawińska-Kwaśniewska, Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w Ziemi Krakowskiej w latach 1880-1914, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. lO, 1957, z. 2, s. 129-205; B. Tryfan, Pozycja społeczna kobiety wiejskiej. Studium badawcze na przykładzie rejonu płockiego, Warszawa 1968; Taże, Nowe e~ementy pozycji spo~ecznej kobiety wiejskiej, "Kultura i Społeczeństwo" 1968, nr 2, s. 123-134; Z. Tyszka, Pozycja i społeczna Tola kobiety w rodzinach wie~kopolsku:h, "Kronika Wielkopolski" 1975, nr 2/3 (6), s. 191-202. wsi włocławskiego, �1JII W tym mleJSCU wypada wYJasmc pojęcia roli i pozycji społecznej oraz prestiżu społecznego. Generalnie rzecz ujmując rola społeczna, to ogół zachowań oczekiwanych od jednostki przez grupe;. Natomiast pozycja społeczna oznacza ogół praw i obowiązków przypisywanych jednostce przez społeczeństwo 2. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że do mierzenia pozycji społecznej służy pojęcie prestiżu społecznego, który definiuje się jako ilość szacunku według ustalonej skali wartości wiążącego się z daną pozycją. Poszczególne pozycje społeczne różnią się od siebie właśnie zasobem prestiżu. Zwraca się jednakże uwagę, że można wyróżnić trzy odmiany prestiżu: osobisty - przez ocenę indywidualnych cech jednostki, funkcjonalny - przez ocenę zajmowanej przez jednostkę pozycji w jakiejś hierarchii i pozycyjny - przez zastosowanie do oceny jednostki skali wartości społeczeństwa 3.Pozycja społeczna jednostki ma też wpływ na jej status społeczny. Wydaje się, że analiza obrzędu weselnego pozwala na wyodrębnienie następujących cech pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim: 1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym, 2. aktywność słowną mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym, 3. realizowanie zasady starszeństwa w obrzędzie weselnym, 4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za męskie lub kobiece, 5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską kobiecą, 6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeństwie, 7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym. Jeżeli chodzi o pierwszy wyróżniony zakres z łatwością można stwierdzić, że role męskie w obrzędzie weselnym, zarówno w przeszłości, jak i otecnie, chociaż nie są liczniejsze, to \V porównaniu do ról kobiecych są jednak bardziej rozbudowane i dominujące. Swiadczy a tym chociażby znaczenie roli starszego drużby i starosty w obrzędzie weselnym na wsi polskiej. W opisach wesel w Wielkopolsce podkreśla się, że np. starszy drużba "musiał ... odznaczać się bystrością umysłu, dowcipem i znajomością obyczajów, na niego bowiem spadał obowiązek czuwania nad całością obrzędów weselnych. Niekiedy starszemu drużbie przeznaczano do pomocy jednego (czasem dwóch) z młodszych drużbów"1. Starszego drużbę w przeszłości wyróżniały bardzo okazałe atrybuty ubioru (np. chustki przewiązane przez ramię, ozdoby kapelusza, różnego rodzaju l·ózgi), które były oznaką jego władzy. Natomiast na tle zespołu żeń~ J. Szczepc111ski, Elementarne pojęcia socjologii. Il!arszawa 1972, s. :278-280. 3 Z. Bauman. Zm·ys socjologii .. Zaga.dnienia i pojęcia, Warszawa 1962, s. :HO-3·11. �117 skiego słabiej zaznaczyły się w przeszłości roznIce w szczegółach ubioru starszej druhny czy swachny. Współcześnie można zauważyć, że raczej druhny v,;yróżniają się okazalszym strojem. Starszy drużba, pomimo że nIe zachował już dawnych atrybutó\v ubioru, to jednak nadal odgrywa w obrzędzie swą ważną rolę, która zaczyna się już w okresie przygotowywania do wesela, a zaznacza się we wszystkich kolejnych jego etapach. Na drużbie spoczywał nie tylko obowiązek czuwania nad całością obrzędu wesdnego, ale także reprezentowanie państwa młodych na zewnątrz. Ewidentnym przykładem tej ostatniej funkcji starszego drużby był cia'wny współudział w "sprosinach" gości weselnych. Zdarza się, że bierze on także udział w załatwianiu spraw urzędowych i kościelnych związanych ze ślubem, bywało natomiast, że prowadził nawet młodą do ołtarza. Drużba jest zwykle przygotowany na okazję wykupywania orszaku weselnego. Ponadto usługuje on gościom weselnym, rozlewa napoje (dawniej osobiście roznosił potrawy 5, zachęcał do jedzenia 6), dba o atmosferę uczty weselnej. W przeszłości był nawet jedynym mężczyzną który mógł asystować przy oczepinach 7. Wśród ról męskich w orszaku weselnym wyróżniała się także rola starosty, częstokroć będącego wcześniej swatem. Szczególnie rozbudowana była dawniej rola (dwóch) starostów weselnych na Śląsku Opolskim 8. W stosunku do ról męskich role kobiece mają w obrzędzie weselnym znaczenie podrzędne. Można chyba ogólnie stwierdzić, że istniejące w środowisku wiejskim wyraźne zróżnicowanie na sferę zajęć męskich wyrażających się na przykład w reprezentowaniu rodziny na zewnątrz we władzach i urzędach oraz zajęć kobiecych, ograniczonych głównie do sfery spraw domowych, znalazło także odzwierciedlenie w obrzędzie weselnym w podziale kompetencji między rolami męskimi i kobiecymi. Mimo, że nastąpił niewątpliwy wzrost autorytetu kobiety wiejskiej w rodzinie, to jednak hegemonia mężczyzny w obrzędzie weselnym jest ciągle rysem charakterystycznym. A. Wojciechowska, Zwyczaje i obrzędy weselne, (w:) Kultura ludowa Wielt. 3, pod red. J. Burszty, Poznań 1967, s. 138. 6 Ibidem, s. 160. ft To zachęcanie przybierało często formę wierszowaną, np . . . . "Jedzcie i pożywajcie, czego braknie to wołajcie, bo ja mam taki kram, kto czego zawoła, to ja mu dam, boć ja jestem drużba na tem żebym dołożył komu trzeba - batem". O. Kolberg, Dzida wszystkie, t. 10: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1982, s. 309 (reprint). 7 A. Woiciechow~.ka, Zwyczaje ... , op. cit., s. 163. 8 Cz. Kurek, Tradycja i współczesność opolskich starostów weselnych, Opole 1978; W. Mielczarsk2, Starosta weselny w Polsce, Poznań 1931. 4 koPolski, �118 Opozycja mężczyzna-kobieta jeszcze wyraźniej zaznacza się w obrzędzie weselnym w dziedzinie aktywności słownej. Jak silny by nie był autorytet i pozycja kobiety wiejskiej, to jednak nie są one najczęściej zademonstrowane na zewnątrz; jej pozycję objawia społeczności wiejskiej raczej mężczyzna. W tradycyjnym obrzędzie weselnym w zakresie aktywności słownej kobieta reprezentowała stronę bardziej bierną. Do roli mężczyzn (drużbów, starostów) należał bowiem zwyczaj wygłaszania oracji sprosinowych 9 oraz weselnych (tu trzeba podkreślić, że oracje wielkopolskie uchodzą za najdłuższe 10). Czasem drużba poczuwał się jeszcze do obowiązku przypomnienia, że małżeństwo wiąże strony na dobre i złe, w związku z tym wygłaszał pod adresem młodych dodatkowe, krótkie rymowane sentencje, w rodzaju: "Wody nie będziesz potrzebowała nosić, bo będziesz jej miała w oczach dosyć; drzewa nie będziesz potrzebowała rąbać, bo się na twoich plecach będzie łamać ... " 11. Podczas uczty weselnej drużbowie i goście wznosili także wiele toastów, czasem w formie wierszowanej. Zwyczaj ten nadal jest zjawiskiem żywym i należy do etykiety współczesnej biesiady weselnej. Aktywność słowna mężczyzny przejawia się i w tym, że inicjuje on rozmowę, wybór tematu, zadaje pytania, jego swoboda wypowiedzi jest ograniczona jedynie obecnością starszych mężczyzn lub szczególnymi okolicznościami. Kobieta może odpowiadać, słuchać lub milczeć, prawo zaś do inicjatywy w tym zakresie należy wyraźnie do mężczyzny. Nawet odczytywanie telegramów, tzw. poczty weselnej, częściej jest jego udziałem. Większą aktywność przejawiały kobiety jedynie w przyśpiewkach, które dawniej trwały przez cały ciąg wesela. Były to krótkie, rymowane zwrotki adresowane do młodych, ich rodziców, gości weselnych czy muzykantów. Wyrażały pochwałę, bądź przyganę albo były przymówką. Często stanowiły one dialog, jaki prowadziły zbiorowo kobiety z mężczyznami w odpowiednich sekwencjach obrzędu. Mimo braku szczegółowych analiz w zakresie opozycji mężczyznakobieta w dziedzinie aktywności słownej w obrzędzie weselnym, można z łatwością zauważyć, że zaznaczające się w tym względzie zmiany idą jednak w kierunku ograniczenia dominującej dawniej roli mężczyzny (np. zanik oracji weselnych). Wraz ze wzrostem pozycji społecznej kobiety w rodzinie i w środowisku wiejskim uwidacznia się bowiem większa A. Wojciechowska, Ibidem, s. 150. 11 Ibidem, s. 152. g lQ Zwyczaje ... , op. cit., s. 142. �119 jej aktywność słowna w obrzędzie weselnym. Bierna i milcząca kobieta była bowiem przejawem charakterystycznym dawnych patriarchalnych stosunków w rodzinie. Współczesna kobieta wiejska zaczyna przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym. Realizowanie zasady starszeństwa w omawianym zakresie wyraża się na przykład w tym, że hierarchię miejsc przy stole biesiadnym wyznacza wiek i pozycja społeczna starszych mężczyzn. Kobieta zajmuje uprzywilejowane miejsce u boku mężczyzny najczęściej z tytułu jemu przysługującego wyróżnienia (także po jego śmierci); wyjątek stanowią jednak matki chrzestne młodych, które są odpowiednio honorowane. Tradycyjny zestaw potraw uczty weselnej niejednokrotnie przygotowuje się zgodnie z gustem, przyzwyczajeniami i upodobaniami starszych mężczyzn. Pozytywna ich opinia o weselu ma bowiem ważkie znaczenie w środowisku wiejskim, toteż gospodarze wesela starają się w ten sposób pozyskać ich przychylność 12. W rodzinie tradycyjnej rozłożenie zadań i kompetencji między mężem i żoną było bardzo nierównomierne. W literaturze przedmiotu nierzadko podkreśla się, że tradycyjny typ gospodarki chłopskiej wyznaczał hierarchię prestiżu w rodzinie według przydatności gospodarczej. Ogólnie rzecz ujmując mężczyzna w zespole roboczym zajmował stanowisko kierownika i organizatora produkcji, on reprezentował rodzinę na zewnątn: i był "głową rodziny" w całym tego słowa znaczeniu. W tym układzie kobieta spełniała rolę podrzędną w sensie pozycji i autorytetu, przy zachowaniu pełnej odpowiedzialności za prowadzenie gospodarstwa domowego, pracę przy chowie inwentarza oraz opiekę nad dziećmi 13. Ta dysproporcja pozycji społecznych mężczyzny i kobiety uwidaczniała się także w obrzędzie weselnym, np. goście weselni wchodząc do mieszkania witali się najpierw z gospodarzem domu weselnego. Odpowiednio do podziału zajęć na męskie i kobiece często był stosowany zwyczaj polegający na sypaniu siemienia lnianego do trzewika panny młodej udającej się do ślubu 14. Zwyczaj uwzględniania w posagu młodej kołowrotka lub przęślicy również podkreślał domenę zajęć wybitnie kobiecych. Znalazło to wyraz także podczas ceremonii witania młodych wracających z kościoła, kiedy to podawano pannie młodej małe dziecko czy kądziel, podczas gdy panu młodemu cepy 15. W ślad za tym można zauIt Z. Staszczak, Obrzędowość rodzinna jako (na przykładzie wybranych wsi Wielkopolski), wyraz przemian obyczajowości maszynopis, Poznań 1980; Taże, Obrzęd a obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, Warszawa-Poznań 1985. 13 B. Tryfan, Pozycja spoleczna , op. cit., s. 96-97. u A. Wojciechowska, Zwyczaje , op. cit., s. 153. •5 R. Kukicr, Ludowe obrzędy i zwyczaje weselne na Kujawach, WarszawaPoznań 1975, s. 136-137; K. Kwaśniewicz, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnowsi �120 ważyć, że w przeszłości częściej młodej przypominano symbolicznie o zakresie jej przyszłych obowiązków niż młodemu, co znalazło wyraz także we współczesnych prezentach ślubnych, które w wiqkszości wiqżil się z zakresem zajęć uważanych za kobiece (np. żelazko, prodiż, naczynia, pościel itp.). W znakomitej większości młoda para zakładała własne gospodarstwo dzięki świadczeniom ze strony obu rodzin. Swiadczenia te były ustalane bardzo dokładnie i wszelkie odchylenia od przyjętych reguł budziły zainteresowanie i komentarze środowiska wiejskiego. Szczególnie nie mogły być naruszone zobowiązania weselne mężczyzny, którego autorytet i status społeczny mają szczególną wartość dla przyszłej rodziny. Ta:-'że i obecpje społeczność lokalna bacznie obserwuje, czy mężczyzna dokładnie wywiązuje się z akceptowanych powszechnie zobowiązań (np. zakup obrączek, opłaty ślubne, zakup napojów, bukietu ślubnego, opłacenie orkiestry). Jeżeli nawet rodzina młodej przyjmuje na siebie część tych wydatków, to na ogół ukrywa się ten fakt przed opinią publiczną, aby w ten sposób nie osłabić pozycji i statusu społecznego mężczyzny. Opinia wiejska i tak jednak stara się dociec prawdy i jeżeli liczba gości młodej jest większa, to sądzi się, że umowa stron nie została dotrzymana 16. Małżeństwo, w którym kobieta stanowi stronę dominującą, nawet w aspekcie ekonomicznym, nadal nie jest bowiem modelem małżeństwa pożądanym i powszechnie akceptowanym w środowisku wiejskim. I chociaż małżeństwo, w którym autorytetem jest mężczyzna, należy do modelu tradycyjnego ogólnie uznawanego w środowisku wiejskim, to jednak nie brak w obrzędzie weselnym zabiegów magicznych i starań, aby zapewnić właśnie kobiecie dominację w rodzinie. Niekiedy owa chęć podporządkowania małżonka była tak przemożna, "że w chwili udzielania ślubu ktoś ze służby weselnej zarzucał na młodego część stroju oblubienicy" Ponadto częstym zwyczajem oblubienic było "przyklękanie części ubrania oL~ubif>ńcowi", z czego wnioskowano "o rzeczywistej przewadze młodej małżonki w nowym związku małżeńskim" 17. Zalecano też, aby panna młoda podczas ślubu złożyła na ofiarę pieniądze pożyczone od męża, co miało zapewnić jej dominację w przyszłym pożyciu małżeńskim 18. Te i podobne zachowania, kiedyś bardzo rozpowszechnione, dzisiaj, jeżeli zdarzają się, są świadomym nawiązaniem do tradycji, !'ez Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, (·II. 1"ra,.,kowskiej, W. Paprockiei, "Biblioteka Etnografii Polskiej" nr 3,1, Wrocław 1981. s. 100. u Z. Staszczak, Obrzęd a obyczaj ... , op. cit., s. 33-34. 17 R. Kukier, Ludowe obrzędy , op. cit., s. 116. 18 A. Wojciechowska, Zwyczaje , op. cit., s. 156. grafia �121 wiary w ich skuteczność lub też stcsowane bywają "na wszelki v.,'ypaciek". Obrzqd weselny można także analizować w aspekcie autentyczności skarg kobiecych. W tradycyjnym modelu wesela młoda przybierała postawę pow~ciągliwq, ulegli.J, "\'1 której górował ton skargi i żalu. Stąd płacz obrzędowy panny młodej wyrażający ból roz~ąki z domem rod=:icielskim ("Panna młoda była zazwyczaj w tym momencie wzruszona, nierzadko zapłakana, odwlel~ała moment rozstania z domerl1 rodzinnym" W). W tym melancholijnym tonie utrzymane były również liczne pieśni i przyśpiewki, w których zwracano uwagę na los, jaki ją czeka po ślubie, na to, że poddana zostanie wyłącznie władzy męża, od której nie uwolnią jej nawet bliscy 20. We współczesnej wiejskiej obrzędowości weselnej rzadko mamy okazję zaobserwować takie "skargi i lamenty" młodej, które na dodatek wykonywane są często z całą dwuznacznością, to jednak jeżeli się zdarzają .- są one przyjmowane życzliwie, zwłaszcza ze strony starszych oraz przez środowisko lokalne. I chociaż "skargi" te s~ł dziś prawie umowne, to jednak stanowią rytualny składnik zawarcia małżeństwa, potwierdzający w ten sposób tradycyjne przekonanie i wiarę, że jedynym przeznaczeniem kobiety jest całkowite oddanie się mężowi i rodzinie. W konkluzji powyższych uwag można stwierdzić, iż obrzęd weselny interesująco ukazuje różnice w pozycjach społecznych mężczyzny i kobiety oraz zmiany, jakie w tym zakresie zachodzą w środowisku wiejskim. R6żnice te są jednak bardziej widoczne w tradycyjnym modelu obrzędu weselnego i zdecydowanie przemawiają na korzyść mężczyzny. Wraz ze wzrostem autorytetu i pozycji społecznej kobiety wiejskiej dysproporcje te ulegają pewnemu zachwianiu, a kobieta zaczyna powoli przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym. Bez przeprowadzenia jednak szczegółowych badań empirycznych, trudno dzisiaj jednoznacznie wyrokować o tendencjach tych zmian oraz o ich głębokości. Mimo to wydaje się, że wskazany typ analizy może być przydatny zwłaszcza w szerszych studiach porównawczych. 'D K. Kwaśniewicz. żeń wsi podkrakowskiej Doroczne i rodzinne (Studium wsi zwyczaje Niegoszowice na tle współczesnych w woj. Komisji Socjologicznej PAN" nr 44. Wrocław 1979, s. 129. 20 Taże, Zwyczaje i obrzędy ... , op. cit., s. 97; R. Kukier, op. cit., ~. 97. przeobra- krakowskim), Ludowe "Prace obrzędy ... , �122 Irena Kabat WEDDING RITUAL AS A MANIFESTATION OF CHANGES IN SOCIAL STATUS OF A MAN AND A WOMAN IN RURAL AREA (summary) Among the research problems connected with wedding rituals there are. in fact, no separate debates on the question: in what way the wedding ritual is a manifestation of the social status of a man and a woman in a rural environment, both in the past and in the present. This sketch is an attempt to analyze the wedding ritual on the basis of Polish ethnographic literature from that very point of view. In rural environments the man's supremacy is commonly accepted. The authority of a man and his position is not controversial. The qualities valued most by the village are usually ascribed to a man. Whereas a woman owes her position only to herself, her personal atributes. Thus she compensates her sociai inferiority with that personal responsibility for her own position. It seems that the analysis of wedding ritual allows to distinguish the following features of a man's and a woman's position in rural environment: 1) the kind and the range of a man's and a woman's roles; 2) verbal activity of a man and a woman; 3) the realisation of the seniority rule; 4) the symbolism of activities regarded as typically man's or woman's; 5) the division of responsibilities between wife and husband; 6) magic rituals warranting the dominance of the sides of marriage; 7) women's complaints. It may be stated, after analyzing the enumerated features, that the wedding ritual reveals in an interesting way both the differences between social position of a man and a woman and the- changes taking place in the rural environment. These differences, however, are more evident in the traditional pattern of the ritual which expresses positively man's superiority. With the authority and the social position of the country woman inncreasing, these disproportions are shaken and the woman is gradually transfigured in the wedding ritual into an equal partner. Nevertheless, without detailed empirical studies it is difficult to determine unmistakebly the depth and the directions of the changes. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360da13a21363a62bf7b4570d3208c14.pdf b8440e9b8ba566b747e0c9d5cabceb49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4175 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje widowiska obrzędowe karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3893 Title A name given to the resource "Szlachcice" i "dziady" - widowiska zwyczajowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.20-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Deptuszewski, Stefan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Niektóre Barbara Bazielichówna, „SZLACHCICE" Stefan Żywiec. Deptuszewski I „DZIADY" Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w po­ wiecie cieszyńskim. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do powiatu żywieckiego. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby za­ sadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłą­ czono ją do województwa katowickiego, etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten spo­ sób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice ad­ ministracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio prze­ ciekają wpływy Śląska. 20 postacie z grupy „dziadów". Laliki. pow. - ZWYCZAJOWE WIDOWISKA Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z No­ wym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachci­ ców" i „dziadów", t j . korowody przebierańców, któ­ re w tym czasie chodzą po wsi i dają swego ro­ dzaju widowisko, składając równocześnie gospoda­ rzom życzenia. Na terenie Polski południowej i południowo-zachodniej korowody takie znane są i od dawna no­ towane w ludowej obrzędowości . Nie wszędzie jed­ nak są one nadal żywotne, nie wszędzie odbywają się w taki sam sposób, w tym samym czasie i nie 1 �wszędzie przetrwały w swej pierwotnej formie. Jak ten. stan rzeczy przedstawia się obecnie, trudno dokładnie stwierdzić, albowiem nie prowadzi się w tym kierunku specjalnych badań. Przy okazji jednak naszych terenowych penetracji nad innymi zagadnieniami udało nam się w niektórych miejsco­ wościach zaobserwować także omawiane zwyczaje, a tym samym potwierdzić ich żywotność. Taką sa­ mą zresztą sugestię nasuwa artykuł Zygmunta W i glusza opublikowany w „Ziemi" . Na Śląsku Cieszyńskim — wśród zwyczajów zimo­ wych wiążących się z przebieraniem i charaktery­ zowaniem osób biorących w nich udział — najbar­ dziej znany jest obchód „Mikołajów" w wigilię lub w sam dzień św. Mikołaja . „Szlachcice" natomiast i „dziady" to zwyczaje praktykowane w Żywieckiem, które wraz z przyłączeniem Rupienki do Ko­ niakowa tutaj się przedostały. Dziś w Koniakowie wszyscy je dobrze znają, nawet niektórzy miesz­ kańcy sami biorą w nich udział, jednak granica zasięgu wyraźnie się odcina. Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Konia­ kowa, tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omi­ jając zasadniczą część Koniakowa. 2 3 „Szlachcice" to nazwa związana z kilkuosobową grupą poprzebieranych parobków, którzy wieczo­ rem w dzień św. Szczepana wśród dźwięków skocz­ nych melodii góralskich, rozśpiewani, roztańczeni i rozbawieni obchodzą dziedziny, dając widowisko. Notatka w Orlim Locie z 1930 r o k u podaje, że w Soli, pow. Żywiec, i sąsiednich wsiach w czasie świąt Bożego Narodzenia chodzą „ślachcice". Gru­ pa składa -się z masarza, górala, żyda, żydówki, ślachcica i anioła. Wiadomość ta, nader zresztą la­ koniczna, dla dzisiejszego badacza ma podwójną wartość: wyznacza mianowicie, aczkolwiek mało do­ kładnie, zasięg tego zwyczaju, oraz na podstawie obecnych materiałów pozwala skonfrontować skład osobowy grupy. Jest to zresztą jedyna tego rodzaju drukowana wzmianka. Poza nią bowiem nie zna­ my żadnych innych, które mogłyby rzucić nieco światła na charakter zwyczaju w latach ubiegłych. Trudno też wśród informatorów znaleźć kogoś, kto umiałby powtórzyć oracje wygłaszane przez wystę­ pujących w widowisku. Starsi, którzy je znali — poumierali, ci zaś, którym z lat dzieciństwa pozo­ stały w pamięci wspomnienia „ślachciców", nie po­ trafią powtórzyć szczegółów. Na podstawie ich re­ lacji można tylko ustalić w przybliżeniu zasięg zwy­ czaju, który jednak z biegiem lat coraz bardziej się kurczył. Jeszcze około 50 lat temu „ślachcice" chodzili w Zabłociu koło Żywca. Poza „ślachcicem" grupa ta składała się tutaj z „żyda", „masarza", „górala" i „kozy". Wstępowali oni do „pańskich" do­ mów, wygłaszali mowy, a „żyd" śpiewał np.: 4 A na moście trowka rośnie, a pod mostem śloz. Dałbym ja ci g ę b y , dziewczę, gdybym z mostu zloz. W samym mieście Żywcu zwyczaj ten nie był praktykowany — Soła stanowiła tutaj granicę''. Granica ta dziś przesunęła się znacznie na południe, obejmując wsie: Kamesznicę, Szare i wspomnianą Rupienkę. W tym przysiółku obecnego Koniakowa grupa „szlachciców" składa się z „szlachcica" i jego poddanych, t j . „górala", „rzeźnika", „żyda" i „ży­ dówki" oraz z muzykantów, t j . dwu skrzypków i harmonisty. Kiedy przechodzą przez wieś idąc •z dziedziny do dziedziny, już z dala słychać jak nad­ ciągają. Towarzyszy im nieodłączny tłum gapiących cię dzieci. Gdy wchodzą do wybranej chałupy — muzyka milknie, wszyscy gapie się rozstępują i jako pierwszy w kręgu zebranych wychodzi „szlachcic". Kłania się wszystkim, a przechadzając się tam i z powrotem, wygłasza mowę. Niegdyś była to mo­ wa rymowana i zaczynała się, jak zapamiętał Jan Zeman, mniej więcej w ten sposób: Pochwalony lau-tau, przyjmijcie tu gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam ja se czapeczkę, mysi piórko iza nią, gdzie j a sie obrócę, wszędzie mie witają. Mam ja dwoje butów, /nogą sie mi przydać, jeden jaki taki, w drugim wiechcie widać. 3uty, jako buty, ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godnie. Mam ja brata na ogrojcu, cztery krowy doi, jak ja mleka potrzebuje, to mie wodą poi. Mam ja brata na ulicy, co k o b y ł y dusi, jak ja mięsa potrzebuje, on mi kości znosi. Idem jesce po podcieniu, w tem krótkim odzieniu, ona mi sie pokłoniła, witajże młodzieniu. Hersko pani nie gniewaj sie... Z czasem jednak zaczęto mowę tę aktualizować, zmieniać. W 1956 r. „szlachcic", którym był Józef Kubica z Koniakowa, recytował: „Jestem szlachcic młody i wysoko uczony, prze­ szedłem cały świat: Moskwę, Berlin, Londyn. Jak wróg napadł na Polskę, byłem bohaterem i schowa­ łem się do świńskiego chlewka. Jak Niemcy byli pod Berlinem, skoczyłem do działa i zaraz byłem za nim. Zdobyłem 30 medali, miałem pojedynek, położyłem gościa i zdobyłem szablę. Byłem w Mo­ skwie, za jednego całusa musiałem się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem emigrowany do Polski. Poszedłem do krawców. Krawcy tam śnia­ dali, czterema nożami jedno jajko krajali. Prosiłem ich aby mi uszyli żupon nie długi, nie krótki, tylko równy z d... . Co m i od żupona zostanie, uszyjcie mi torbę, która ładna panna, to se do niej włożę. Przyszedłech w jedno miejsce, ładna panna była, jażech tobie otwarł, ona m i sie skryła. Ale tymżech sie nie zgniewoł, bo za to sie dwadzieścia do mnie przyciska. — Jestem szlachcic młody, wysoko uczo­ ny, a ta reszta wszystko proste. Mam ja zygarek, wiem, która godzina, chodź ty masarzu, bo ci zdy­ cha świnia." ' Opowiedziawszy swój życiorys, który w okresie stalinizmu — jak informował Paweł Czepczor — 21 �Ryc. 2. „Debły" (diabły) z grupy „dziadów" Laliki. Ryc. 3. Maska diabła rzeźbiona w drew­ nie i malowana. Rupienka-Koniaków, pow. Cie­ szyn. Ryc. 4. Maska diabła drewniana i ma­ lowana. Laliki. Ryc. 5. Śmierć z grupy „dzia­ dów". Rupienka. 22 �2Z �i o ten temat zahaczał, „szlachcic" kończy oraeję inwokacją do swego poddanego, czyli do „rzeźnika". Ten, zanim ukaże się w kręgu widzów, już z da­ leka coś wykrzykuje i podzwania nożem i kolcem do ostrzenia. Raptem staje wśród zebranych, kłania się wszystkim, a wykonując te same ruchy i spa­ cerując, donośnym głosem mówi akcentując nie­ które słowa: „Boże pomagaj gospodarzu, gospodyni. Dajcie mi tu Wieprza. Jak ja mu dam w łeb obuchem, to za­ żyje pieprza. Jak ja mu dam koło ucha, to ani nie zakwiczy, tylko prosto przez okno wyskoczy. Soli, wody dużo trzeba; krew, szkucina, babska bździna — też do tego trzeba. Byłem w Żywcu na jar­ marku, bardzo mi sie tam wiodło z kiełbasami, ze szynkami, bo zjechałem z tysiąca na sto. Jakżech był swobodny, miałech dużo sadła, jakżech sie oże­ nił, baba mi go zjadła. A wy, panieneczki, wyrze­ kajcie sie tego sadła, bo która jest czyrwiono, to by zaroz zbladła. Chowajcie sie tu panieneczki do­ brze, jedno swoich okieneczek nie pozawierajcie. A jo kończę swoją godkę, ty, góralu, wyproś swoje łapy." Następnie niespodziewanie wpada wśród zgroma­ dzonych „góral", a podskakując i przytupując jak do tańca obiega krąg ludzi mówiąc przy tym: „Góról jo se górolicek, mom ciupagę i rzemyczek. Przyszedłech tu do wos, gospodarzu, dowiedziałek sie, że tu mocie ładną dzieweczkę do wydonio. Wy­ dajcie se ją za mnie, za małego góralicka, nie pobanujcie [nie pożałujecie]. Bo chocioż jo je ma­ lutki, ale do wszystkiego zgrabniutki. Do całowanio i do ikochanio. A gaździnka już też okiem zyrkają na mnie, bo sie im spodobała nie ta mojo czopeczka, jak te moje białe gacie i mój poseczek z du­ katami. Mama z tatą pojechali do Warszawy kupić kilo mąki i paczkę kawy, a mnie sie kazali żenić. Zagrajże ml organisto, bo mi kierpeczki kelżą [śliz­ gają się], bo mom nowe kierpeczki jeszcze z ku­ dłami." Muzyka więc zaczyna grać, „góral" zaś, przyśpie­ wując najpierw jedną z obyrtek, porywa następnie do tańca gospodynię lub którąś z dziewcząt: A ja mały a ja m a ł y ka by-dem jo se e n pa olicek c h śtuderował ma dziywce p o d o ł e k . ŚŁM. - de - ro-wał "ket ma. ókny-woe vo-do Po paru obrotach znów przyśpiewuje partnerkę: 24 Siekiereczka, siedem b i o t ó w , nie chodź do mnie, nie d r z y j b u t ó w . Moje b u t k i m a r m u r o w e , j a k sie z e d r ą , b ę d ą nowe. Z kolei przed zebranymi pojawia się „żyd" pro­ wadzony pod rękę przez „żydówkę". Także i oni tańczą. Ale jest to tylko parodia tańca połączona z pantomimą. Ich rola bowiem polega nie na wy­ głaszaniu odpowiedniej mowy czy śpiewaniu, lecz na zabawianiu widzów komiczną gestykulacją i rzad­ ko wypowiadanymi słowami, których siła zależy od dowcipu osoby przebranej za „żyda". „Żyd" jest bardziej ruchliwą postacią, „robi handle" lub mówi np.: „Wicie co, gospodarzu? M i sie śniło, że był na wojnie, potem mie wystrzelili z armaty i po­ leciał ja het, het...". Widzowie jednak, rozochoceni muzyką i tańcem, mało zwracają już na niego uwagę. Kto bowiem ma chęć, ten się bawi. Wreszcie — otrzymawszy poczę­ stunek w postaci jedzenia, przede wszystkim zaś wódki lub Wina, oraz parę groszy •— „szlachcice" udają się do następnej dziedziny. I tak dalej i da­ lej. Obchód kończy się ostatecznie w gospodzie, gdzie j u ż , dobrze wszyscy podchmieleni dają ostatnie przedstawienie dla zebranych tutaj, czyli „czekaczy". Potem zaczyna się ogólna zabawa przy wciąż grającej muzyce. Poza muzykantami, którzy ubiorem swym nie różnią się niczym od innych ludzi, pozostali człon­ kowie grupy są poprzebierani w specjalne stroje. „Szlachcic" ma na sobie zniszczony, wojskowy mundur khaki, obwieszony bogato na piersiach or­ derami, wykonanymi ze starych monet, u boku sza­ blę, a na głowie rogatywkę. „Góral" występuje w stroju góralskim, t j . w sukiennych nogawicach i kierpcach, w białej wyszywanej koszuli ściśniętej szerokim, skórzanym pasem; na głowie ma filcowy, góralski kapelusz, obszyty wokół krawędzi ronda zwisającymi kolorowymi paskami papieru lub szmat. „Rzeźnik", odziany w spodnie wpuszczone do bu­ tów z cholewami i w marynarkę, przepasany jest skórzanym albo białym fartuchem. Osobliwością je­ go stroju jest wielka, kulista, pierzasta czapa, spo­ rządzona z czerwonej, gęsto strzyżonej bibułki. Sto­ sownie do swego zawodu, „rzeźnik" trzyma w ręce nóż i kolec stalowy do ostrzenia. pa ołek bydem j o se Siekiereczka, obuszek, nie ściskaj mnie za brzuszek, bo m ó j brzuszek cielęce, j a k go ściśniesz, to b r z ę c z y . - l*% i zmienia Twarze wymienionych postaci są mocno ucharakteryzowane przy użyciu sadzy i czerwonej kredki, „żyd" natomiast ma na głowie drewnianą, rzeźbioną maskę, kolorowo pomalowaną, z wąsami, brodą i wło­ sami sporządzonymi z bydlęcego włosia i sierści ba­ raniej, która kędzierzawymi puklami opada spod czar­ nego cylindra. Maska ta jest pełna wyrazu i wraz ze starym chałatem, stanowiącym resztę stroju „żyda", doskonale przypomina arendarza-karczmarza. Również i „żydówką" odziana jest w jakiś stary, połatany �Ryc. 6. Śmierć na z grupy „dziadów". niedźwiedziu Rupienka. płaszcz i powykrzywiane buty; twarz i w ogóle ca­ łą gtowę ma zasłoniętą białą firanką. Pod pachą trzy­ ma kurczowo torebkę, natomiast „żyd" dzierży w ręce drewnianą, wysoką laskę, zakończoną u góry kolcami jeża lub skórą. Skąd wzięła się nazwa dla tego zwyczaju, trudno dociec. Niektórzy informatorzy tłumaczą to w ten sposób, że „jakiś szlachcic czy książę życzył sobie", aby zachowano go w pamięci, stąd co roku grupa składająca się z „szlachcica" i jego „poddanych" przypomina żyjącym dawne, pańszczyźniane czasy. Jest to oczywiście dość swobodna interpretacja, bo — jak wiemy — przebierańcy występujący w okresie Bożego Narodzenia z właściwym sobie repertuarem widowiskowym mają inne znaczenie i związki w obrzędowości ludowej. Trudno jednak zaprzeczyć, że zwyczaj „szlachciców" nie miał jakichś powiązań Z miejscową specyfiką regionalną. 25 �Ryc. 7. Maska śmierci wykonana z pa­ pieru. Laliki. Ryc. 8. Grupa „dziadów" wi drodze. Rupienka. Podobny zresztą charakter mają i „dziady", t j . wie­ loosobowa grupa przebierańców występująca w syl­ westrowy lub w noworoczny wieczór. Zasięg tego zwyczaju jest również ściśle ograniczony — obejmu­ je tylko część Żywiecczyzny i jej pogranicze południowo-zachodnie. Na północ nie przekracza on Soły, a więc, wyłączając miasto Żywiec, kończy się na Zabłociu. Znają go prócz tego wsie leżące przy głównej drodze, np. Sienna, Leśna, Kamesznica, M i ­ lówka, Rajcza, Kaszperki, Laliki i Rupienka, nadto Sól i Rycerka. Natomiast Sporysz, Radziechowy, Wieprz — zwyczaju tego nie praktykowały. W przeciwieństwie do „szlachciców", grupa ta jest bardzo liczna, a ilość i charakteryzacja poszczegól­ nych osób nie jest najczęściej stała. Biorą w niej udział tylko mężczyźni: kawalerowie lub nawet żo­ naci, starsi i młodsi, którzy nie mają specjalnie wy­ znaczonych ról. Ich gra polega w zasadzie na wpra­ wieniu w zachwyt widza odpowiednim strojem oraz zwinnością, zręcznością, dowcipem i wytrwałością w nieustannym bieganiu, skokach i w tańcu. „Dziady" biegną, lecą z niesłychanym impetem, pośpiechem i wrzawą przy brzęku dzwonków, trzaskach z biczy, rytmie bębna i w takt melodii wygrywanych przez muzykantów na harmonii i skrzypcach. Niezmiernie prędko przenoszą się z miejsca na miejsce, siejąc za­ męt i rwetes, śmiech i wesołość. 26 Nie wszyscy informatorzy potrafią wskazać po­ chodzenie tego zwyczaju. Tłumaczą sobie jedynie jego nazwę, która, jak uważają, nadana została od „dzia­ dowskiej", tzn. niedbałej, niestarannej i podartej odzieży, w jaką ubierają się uczestnicy „dziadów". W Zabłociu koło Żywca, które zdaje się być głów­ nym ośrodkiem tradycji „dziadowskiej", żyje wśród miejscowej ludności kilka wersji usiłujących wyjaśnić genezę samego obchodu. Zdaniem jednych, jest to pa­ miątka po wałaskich pasterzach, którzy od X I V wie­ ku począwszy, wędrując z południa szlakiem Karpat w te strony, zanim osiedlili się tutaj na stałe i zasy­ milowali z miejscową ludnością, zamieszkiwali są­ siednie hale, wypasając na nich bydło. W okresie zi­ my, kiedy bieda i głód bardzo im dokuczały, spadali znienacka w doliny rabując i kradnąc, co się dało, oraz krzywdząc miejscową ludność. Inni zwyczaj ten łączą z najazdem Szwedów, którzy siejąc wokół po­ strach i gwałt dotarli jedynie do Soły, gdyż Żywiec usilnie się bronił i ostatecznie ich odparł. Trzecia wreszcie wersja nawiązuje do czasów pańszczyźnia­ nych — członkowie grupy „dziadów" występujący z batami mają reprezentować ekonomów, pozostałe zaś osoby z cepami, kosami i widłami — poddanych . 6 Ta ostatnia interpretacja wydaje się najmniej prawdopodobna. Zasadniczym bowiem strojem „dzia­ dów" są skóry baranie, często maski z rogami, a re­ kwizytami dzwonki zawieszone na pasie każdego i bi- �cze. Ciężkiej doli chłopa pańszczyźnianego nie wyra­ żałby również ustawiczny i szybki bieg członków grupy, który jest raczej oznaką siły i wytrzymałości. I także rola ich nie byłaby milcząca i nie polegałaby jedynie na pantomimie. Również i druga wersja nie wydaje się realna, aczkolwiek znajduje już pewne potwierdzenie w h i ­ storii. Kiedy bowiem Szwedzi wtargnęli do miasta Żywca i „zmęczeni walką rozłożyli się obozem nad Sołą rozstawiwszy straże [...], z brzaskiem dnia od­ dział górali, którzy nocą się zwoływali, w sile 100 ludzi napadł na warty szwedzkie i Szwedów, uwal­ niając miasto" . Szwedzi wtargnęli do miasta od pół­ nocy, a więc z terenów, które zwyczajem „dziadów" nie są objęte. Górale natomiast nie tylko zamknęli im dojście do kotliny żywieckiej na południe, ale także odparli ich z powrotem. Działo się to wszystko W porze zimowej. Gdyby jednak zwyczaj ten miał związek z owym najazdem, inaczej rysowałby się jego zasięg — obejmowałby większy obszar kraju. 7 Najbardziej prawdopodobna jest pierwsza interpre­ tacja, którą — poza charakterystycznym strojem — potwierdza nadto inna jeszcze nazwa nadawana „dzia­ dom". Zwą ich mianowicie także i „jukace". Według Jana Karłowicza „jukac" to to samo co „juhas", czyli pasterz owiec . Wprawdzie w górzystych, południo­ wych partiach naszego kraju pasterze stanowili za­ sadniczy zrąb miejscowej ludności, a wpływy wa8 łaskie działały nie tylko w Beskidzie Zachodnim, lecz zetknąwszy się z zamożniejszymi wieśniakami ży­ wieckimi, wynędzniali wędrówką pasterze mogli po­ łakomić się na ich dobytek. Napadającymi mogła być także banda rabusiów pod dowództwem Proczpaka z Węgier, przybyła tu około 1790 r. Delaveux podaje, że „zbrojna ta gromada w broń palną napełniała po­ strachem okolice. Co wieczór na grzbietach najwyż­ szych gór pozapalane ognie świadczyły o bliskości rozbójników i o ich gotowości do napadu. Co noc alarm po wsi budził ze snu i wywoływał do obrony swego dobytku opatrzonych w kosy i siekiery wło­ ścian, a wybladłe z trwogi kobiety z dziećmi kryły się po chrustach i przekopach" . 9 Jakkolwiek by zresztą było, najbardziej prawdo­ podobny wydaje się fakt, że w tym ludowym zwy­ czaju, jak często bywa, splecionych jest z sobą kilka wątków. Okres bożenarodzeniowy, noworoczny i za­ pustny znany jest z różnego typu korowodów prze­ bierańców. Że f omawiany zwyczaj należy do tego rodzaju świadczy różnorodność i charakter wystę­ pujących w nim przebranych osób. Wprawdzie jego istota i sens dawno zatarły się w ludzkiej pamięci, lecz forma zachowała się po dziś dzień, stanowiąc świetną zabawę tak dla samych uczestników jak też i dla widzów: „kiejści naród był ucieszny, to sie bawili — tłumaczył jeden z informatorów — a z dzi­ siejszej młodzieży tego nikt nie dokaże, co ze star27 �Mas/ci Żydów Ryc. 12. Zyd 10 g z Rupienki: ryc. 9 — wykonana z papieru i chleba, ryc. 10 i 11 — rzeźbione z grupy „dziadów". Rupienka. szych", bo nie potrafią już tak dowcipkować i żar­ tować. „Prędko się upijają i awanturują". Stąd też co roku prześcigano się w pomysłach, cha­ rakteryzowano nowe postacie, wymyślano nowe stro­ je, nowe maski... Były one nieco odmienne w poszcze­ gólnych miejscowościach, tak jak ilość i skład wy­ stępujących osób. Wspomniana notatka z Orlego Lo­ tu podaje, że w Soli w grupie „dziadów" spotykało się poprzebieranych za księdza, organistę, konia, pa­ chołków, niedźwiedzia, diabła, żyda, żydówkę, babkę, kominiarza, śmierć, doktora, a więc ponad dziesięć osób. Mieli oni stroje sporządzone z kożucha odwró­ conego włosem na zewnątrz, przewiązanego powrósła­ mi ze słomy, którymi także okręcali i nogi. Twarz za­ słaniali maską z sukna, papieru lub skóry ze starego kożucha, a na głowę wkładali kapelusze ozdobione słomą, kłosami, barwnymi papierkami lub robili so­ bie nakrycia z tektury i kolorowych papierów. „Koń trzyma w ręku osadzoną na kiju, drewnianą głowę konia z dzwonkami u szyi. Śmierć występuje z kosą, na ręku trzyma niby dziecko, a w koszu różne zioła lecznicze". Oprócz wymienionych postaci w skład grupy wchodzili także grajkowie — jeden z gajdami, a drugi ze skrzypcami . 10 11 Jak podają informatorzy z Zabłocia, „dziadów" by­ ło zawsze bardzo dużo. Przypominają sobie, że w 1911 r. było 40, w 1917 — 60, po wojnie w 1952— 24, a w 1957 r. — 53 osoby. Głównymi „figurami" byli oczywiście „dziadowie", stanowiący /4 całej- gru­ py. Poza tym uczestniczyło w niej kilku diabłów, kominiarzy, babek, śmierci; raz była też koza, jednak w zasadzie w Zabłockiej grupie zwierzęta nie wystę­ pują. Ostatnio pojawiła się też postać chuligana, ale 3 28 w drzewie. w następnych latach ją usunięto. Stale natomiast wy­ stępuje osoba kasjera oraz 4—5 poganiaczy i wstrzy­ mujących, przebranych za „znaczniejszych dziadów", którzy kierują ruchem „lecących". Tak jak w Soli, stroje „dziadów" i tutaj były nieg­ dyś „dziadowskie", tzn. biedne i nieporządne. Skła­ dały się tylko z podartych kożuchów wywróconych włosem na zewnątrz i przepasanych powrozem ze sło­ my, z masek i czap ze skóry baraniej oratz z kier­ pców. Obecnie natomiast stroje są porządne, nawet wyszukane, bo każdy uczestnik wynosi się jeden nad drugiego. Specjalne czapki, tzw. „ciaki", w formie dostosowane do kształtu głowy, szyte są ze skóry i ma­ ją nawet po kilka rogów; są kolorowe, niedobrane do ubioru. Jedynie kasjer ma czapkę szpiczastą, stano­ wiącą komplet z całością stroju. Są to jednak już modyfikacje wchodzące w życie równocześnie ze zmia­ ną charakteru „dziadów" — z obrzędowego na za­ bawowy. Tradycyjny jednak pozostał kożuch wywró­ cony włosem na wierzch i bat, który dzierży każdy z „dziadów". Niegdyś baty mieli tylko niektórzy „dzia­ dowie", zgrabni chłopcy, którzy umieli z nich strze­ lać; pozostali zaś trzymali w ręku cepy, kosy, grabie. Te rekwizyty jednak już zaginęły i każdy „dziad" strzela z bata. „Kominiarz" występuje w czarnym ubraniu, w cylindrze na głowie, z umorusaną twarzą; na ramieniu dźwiga drabinkę, szczotki, kulkę. „Babka" odziana jest w wiejski strój, t j . spódnicę i bluzkę; na szyi ma korale z kasztanów, twarz zaś zamasko­ wana jest pończochą. Na plecach trzyma zawiniętą w chustę lalkę ze szmat, a w rękach miotłę i krzyż. „Diabeł" zawsze jest z widłami. Jego twarz zasłonię­ ta jest maską z kożucha z doprawionymi rogami i wy- ��wieszonym językiem. Na pozostały jego strój składa się kożuch długi po kolana lub krótki z włosem na zewnątrz i spodnie z cielęcej skórki albo sukienne ciemne z lampasem. Spośród całej tej czeredy zawsze wyróżnia się „kasjer" swym czerwonym ubiorem. Każda z postaci bez względu na swój ,strój i charak­ ter jest ściśnięta pasem, na którym gęsto pozawie­ szane są dzwonki. W czasie biegu i za każdym poru­ szeniem się wydają one ustawiczny brzęk, którego głos roznosi się wkoło. W Rupience stroje „dziadów" są bardziej prymi­ tywne. Ilość zaś i rozmaitość występujących figur jest odmienna, lecz także niestała. Tak np. w ich składzie w różnych latach występowali: „ksiądz", „koń i pa­ chołek", „cyganie z cygankami", „żyd", „kominiarz", „koza", w innych latach dołączano jeszcze „niedźwie­ dzie", „śmierci", „psa", „diabłów", „doktora", „fryzje­ ra". Za każdym oczywiście razem byli muzykanci gra­ jący na skrzypcach, harmonii i bębnie. W Sylwestra 1956 r. grupa ta składała się z: 2 „koni" i 2 „pachoł­ ków", „księdza", „dziechciorza", „kominiarza", 2 „de­ blów", 3 „śmierci", „cygana" i 2 „cyganek", 2 „ży­ dów" i 2 „żydówek", 2 mężczyzn trzaskających z ba­ tów, czyli „baciorzy", i 2 muzykantów grających na harmonii i bębnie. W rok potem, czyli w Sylwestra 1957 r. występowali: „ksiądz", 3 „debły", 3 „niedź­ wiedzie", 2 „kominiarze", 3 jkonie" i 6 „pachołków", 2 „śmierci", 2 „cyganki" z „feruśkiem" czyli małym cygankiem i 2 „cyganów", 2 „żydów" i „żydówka", „dziechciorz", 4 „baciorzy" oraz 3 muzykantów, t j . harmonia i skrzypce. W przeciwieństwie do „dziadów" z Zabłocia, maski futrzane mają tutaj tylko „niedźwiedzie". Wszystkie inne postacie uoharakteryzowane są odmiennie. 'Pierwotnie, jeszcze za czasów młodości starszych informatorów' maski były z papieru, często oblepio­ ne chlebem, 'lub z dykty. Sami je robili, kleili i ma­ lowali. Niektóre części twarzy szyto z tkaniny, np. nos „żyda", do nosa doklejona była reszta twarzy wykonana z papieru; wargi, aby były duże, robiono z drewna. „Zyd" ubrany był w chałat zapinany na dwa rzędy guzików z kwaka" pomalowanego farbą. Z czasem na wzór masek papierowych zaczęto robić drewniane, np. z drewna lipowego. Wykonywali je miejscowi rzeźbiarze-amatorzy, malowali i uzupełniali kudłami baranimi, rogami lub innymi charakterystycz­ nymi elementami. Maski takie obecnie nie należą by­ najmniej do rzędu tradycyjnej, nie powtarzającej się już twórczości artystycznej miejscowych górali. W Koniakowie-Rupience np. młody rzeźbiarz Franci­ szek Worek jest specjalistą od tych wyrobów. Zresztą nie tylko on jeden. W razie potrzeby uczestnicy „dziadów" sami sporządzają sobie maski, bądź zama­ wiają u kogoś, pokrywając koszta z części „kolędy" przeznaczonej specjalnie na cele kostiumowe. 2 Obok drewnianych, spotyka się jeszcze współczesne maski z jedwabnych pończoch, z wyciętymi otworami na oczy i usta, a założone na twarz i głowę; czasem są one jeszcze posmarowane sadzami. Sadza bowiem i czerwona kredka do ust to podstawowe farby uży­ wane przy charakteryzacji. Takich masek używają przede wszystkim „cyganie" i „cyganki" odziane rów­ nocześnie w kolorowe, postrzępione spódnice, swetry, chustki. „Cyganki" jak też i „żydówki" mają nadto mocno podkreślone kształty kobiece przez wypchanie. Jedna z „cyganek" występuje najczęściej z „feru­ śkiem"— małym cygankiem trzymanym na ręku w „dzichcie", t j . płachcie. „Ferusiek", czyli kukła ze szmat, ma w brzuchu flaszkę z wodą, której szyjka wystaje między nogami. „Cyganka" potrząsa „feru­ śkiem" lub naciska jego brzuszek, a ten moczy po­ słanie gospodarzy, na którym go przewijano. Inna „cyganka" ma tzw. „świńską d...", czyli spyrkę, i jak jest zła, to nią „chlasta po twarzy". Ma także kaga­ nek ze starej puszki od konserw i nim okadza „ko­ nie". „Cyganki" i „cyganie" grają oczywiście w karty i wróżą, kłócą się z sobą i krzyczą, a także, jeśli się da, to „kradną" gospodarzom co tylko popadnie im w ręce. Aby odzyskać potem zabrany przedmiot, trzeba dobrze się okupić, oczywiście wódką. Przy masce używa się najczęściej jakiegoś nakrycia głowy — jest to zwykle stary, pokrzywiony i dziu­ rawy filcowy kapelusz, a u kobiet, co bardziej zwią­ zane jest z ich strojem — kwiecista chusta, także nienowa. Ulubionym fasonem jest cylinder, dlatego też często główkę kapelusza otacza się czarną tekturą. W cylindrze występują przede wszystkim „żydzi" i „ko­ miniarz", „dziechciarze" natomiast i „cyganie" raczej w zwykłych kapeluszach. „Śmierci" oczywiście kapeluszy nie mają; za na­ krycie głowy, jak i za cały strój, służą im przeście­ radła. Twarz natomiast zasłonięta jest maską — prze­ ważnie z kartonu. Każda „śmierć" trzyma w ręce pałkę ze szmat umieszczoną na metalowym pręcie i nią rozdaje razy w lewo i w prawo, każdemu kto się tylko nawinie. Niewątpliwie najlepiej i najstaranniej wypracowa­ ne maski mają „debły" i „żydzi". Wyrzeźbione z drzewa lipowego i pomalowane farbami, mają one głęboko zaznaczone cienie i fałdy skóry; uzupełnione są kędzierzawymi kudłami baranimi i włosiem bydlę­ cym oraz rogami — jak u „deblów", którzy mają niekiedy maski wykonane z czaszki baraniej. Oprócz masek strój „deblów" stanowią opięte trykoty, czer­ wone lub czarne, oraz doprawiony w tyle krowi ogon. Każdy przy tym trzyma w ręce drewniane widły. Całą szpetotę starej, pomarszczonej twarzy, kostropatej i niemiłej, wyrażają maski „żydów" uzupełnio­ ne cylindrem, włosiem bydlęcym zastosowanym jako wąsy i broda oraz kudłami baranimi — jako włosy. „Żydzi" odziani bywają w połatane, zniszczone pła­ szcze przypominające wyświechtane chałaty. Poza tym trzymają w ręce laskę zakończoną u góry gałką z kol­ ców jeża lub skórą; laska służy do podpierania się i potrącania ludzi. Jeden z „żydów" — stary Icek — ucharakteryzowany jest na Żyda, który prowadził tu niegdyś karczmę. „Żydówki" ubrane są podobnie, zamiast masek jed­ nak mają głowy i twarze zasłonięte welonem, t j . ka­ wałkiem firanki, tak jak w „szlachcicach". �13 Ryc. 13. Maska kominiarza wykonana 14 z papieru. Rupienka. Ze skór owczych i psich uszyte są ubrania i maski „niedźwiedzi" pokrywające całą postać przebranej osoby. Wokół otworów na usta i oczy maski obszyte są czerwonym suknem. „Konie" i „pachołcy" masek nie mają, tylko wielkie czapy na kształt czaka, wykonane z kartonu, oklejo­ ne kolorową bibułą i ozdobione gęstym pióropuszem z kolorowych bibułkowych pasków. „Koń" porusza się w prostokątnej, drewnianej ramie; do krótszego boku ramy przyczepiona jest głowa drewnianego ko­ nika z uchwytami i dzwonkami; na tych uchwytach spoczywają ręce osoby przebranej za „konia"; „koń" okryty jest całkowicie kocem (lub kapą), który zwisa z ramion i rozpościera się na owej drewnianej ramie, wydłużając kształty człowieka w poziomie. „Pachoł­ cy" mają na sobie kurtki albo kożuchy i długie spod­ nie narciarskie. Bez maski występuje także „ksiądz", który ubrany jest w komżę i płaszcz; na głowie ma biret, a w ręce kropidło. Również ubranie „kominiarza" i „dziechciorza" dostosowane jest do charakteru przedstawia­ nej osoby. W myśl miejscowej tradycji postać „dziechciorza" przypominać ma wędrującego niegdyś z Gor­ Ryc. 14. Żyd z grupy „dziadów". Rupienka. lic w te strony cyrulika, który umiał leczyć wszelkie choroby. Jak odmienny bywa skład osobowy w poszczegól­ nych grupach „dziadowskich", tak samo nieco różni się i sam program ich obchodu. W Zabłociu np. „dzia­ dy" oficjalnie występują dopiero w Nowy Rok. Oko­ ło godziny 6 rano zbierają się wszyscy przy browa­ rze w szopie i stamtąd wyruszają, tzn. „lecą" wzdłuż całego Zabłocia aż do Soły; poza jej granice, czyli do miasta Żywca nie docierają. Bieg polega na tym, że grupami wstępują do domów (każdy stara się nie pominąć swoich znajomych), a także na drodze za­ trzymują przechodniów, zwłaszcza dziewczęta, i do­ pominają się o kolędę, fcj. datek: — „Juhuu na tabacke" — to stare, tradycyjne ich zawołanie. Na tra­ sie biegu mają wyznaczonych kilka punktów przy­ stankowych — zbornych, gdzie poganiacze spędzają wszystkich z powrotem w jedną grupę. Potem znów się rozbiegają i trwa to mniej więcej do godziny trze­ ciej po południu. Nie czekając Nowego Roku, niektó­ rych „dziadów" można spotkać już wieczorem w Syl­ westra. Około godziny czwartej—piątej po południu zaczynają „latać", ale z odkrytymi twarzami. Maski 3J �15 wkładają dopiero po. północy — od tej pory każdy z nich stara się, aiby nikt go nie rozpoznał. Lecąc wpadają przede wszystkim do sklepów, zdobywając kolędę w postaci wódki, piwa, kiełbasy. Wieczorem zaś i nocą wstępują na wszystkie zabawy. Ich ucze­ stnictwo jednak w tych zabawach jest tylko chwilowe: orkiestra gra wówczas specjalnego walca, potem pol­ kę dla „dziadów" — „dziady" wybierają partnerki, zatańczą, ktoś ich czymś ugości i „dziady" „lecą" da­ lej. Tak trwa do rana, do momentu ogólnej ich zbiór­ ki. Kolędę zbiera przede wszystkim „kasjer", prócz tego każdy „dziad" stara się zdobyć jak najwięcej pieniężnych datków dla siebie. Z wspólnej kasy urzą­ 32 dzają potem wszyscy w najbliższym czasie zabawę, a czasami też tę kwotę składają na ofiarę do kościoła. W Rupience „dziady" biegną czeredą i czeredą też wpadają do domów. Nie wszyscy jednak gospodarze chętnie ich wpuszczają — oni sami zresztą nawie­ dzają tylko tych, których darzą sympatią i u których spodziewają się dobrej kolędy. Tutaj więc już w Syl­ westra, a potem ponownie jeszcze w Nowy Rok oko­ ło godziny 14—15 uczestnicy korowodu zbierają się w jakiejś chałupie. Jedni przychodzą już przebrani, inni dopiero się „maskują" i charakteryzują, odzie­ wając w przygotowane uprzednio stroje. Często po­ magają w tym dziewczęta, za co potem przebrani pa- �Ryc. 15. Poczęstunek „dziadów". Laliki. Ryc. 16. Cyganie z grupy „dziadów". robcy „mają wzgląd" na nie i nie dokuczają im w czasie widowiska. Natomiast dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców, bo są dumne i „za­ dzierają nosa", bywają szczególnie napastowane i narażone na różne złośliwości. Gdy wszyscy już są gotowi, cały korowód przy dźwiękach muzyki opuszcza domostwo i podąża do z góry upatrzonego gospodarstwa. Leżący na polach, wzgórzach i dolinach śnieg sprzyja oczywiście rozma­ itym wyczynom i harcom. „Niedźwiedzie" popychają się i kulają rycząc, „debły" zjeżdżają z góry na dół na siedzeniach, „cyganie" kłócą się i wygrażają sobie, a „śmierci" biegają i straszą gapiów. „Dziadom" bo­ wiem towarzyszy tłum ciekawskich, którzy jednak z obawy trzymają się w pewnej odległości; dziewczę­ ta i małe dzieci czekają na nich w domu. Poza mu­ zykantami grającymi bez przerwy skoczne, góralskie melodie taneczne, jak np. obyrtki, owięzioki, i poza brzękiem dzwonków „koni", dają się słyszeć raz po raz głośne trzaski z batów. To „baciorze", posługujący się specjalnymi, dość ciężkimi batami o krótkim b i ­ czysku i długim postronku, trzaskają nimi z całej siły, aż echo obija się po groniach i lasach. Chałupa, do której zmierzają „dziady", stoi otworem, a jej mieszkańcy pełni są wyczekiwania i podniece­ nia. Wreszcie głosy, nawoływania oraz dźwięki dzwon- 33 �ków i muzyki zbliżają się pod okna i część owej cze­ redy zwala się do sieni, a wnet potem potem do izby, w której wszystko musi być pozamykane i pocho­ wane, bo nigdy nie wiadomo, do jakiego figla może posłużyć. Najpierw w progu izby staje „ksiądz" i po słowach: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oznajmia: „Nowy Rok bieży" lub też od razu życzenia: „Śliczna lilija na świat sie zrodziła, z małemi rączkami, z dużemi darami, pobłogosław Panie tu temu domowi". On też przyjmuje następnie od gospodarzy „kolędę". Jeżeli jednak nic nie dostanie lub za mało, wtedy bia­ da gospodarzom, gdyż złośliwościom i psotom wyrzą­ dzanym przez pozostałych uczestników nie ma końca. To zatkają komin szybą i w piecu nie chce się palić, to porwą coś z gospodarskiego sprzętu i wywleką het w pole, to rozbiorą wóz i złożą go ponownie na dachu chałupy. A wszystko to dzieje się gdy gospodarze nie uważają, zajęci w izbie pilnowaniem i przypatrywa­ niem się tym, co tu weszli i tańczą. Następnie „ksiądz" kropi wszystkich „święconą" wo­ dą i usuwa się na bojk, a za nim już po kolei wcho­ dzą inni. Najpierw więc „wjeżdżają konie" z „pa­ chołkami", a między nimi przeciskają się „cyganie". Muzykanci stoją w kącie izby i cały czas grają a „ko­ nie" wieżgają, kopią, rżą i bez przerwy skaczą brzę­ cząc dzwonkami. Na skutek tego ustawicznego ruchu 34 w izbie jest ciasno i gwarno. Wreszcie jeden z nich przewraca się. „Pachołcy" uderzają batami o podło­ gę, szarpią lejce „koni" i zmuszają upadłego do pow­ stania. Ponieważ wysiłki te są daremne, wołają na pomoc „cygankę": „na urok", „na ciasnochę". Ta oka­ dza przewróconego „konia" trzymanym w ręce ka­ gankiem, „cygan" zaś podkuwa go, a „pachołcy" szar­ pią i pomagają mu wstać. Pozostali „cyganie" przez ten czas, rozsiadłszy się na ziemi, grają w karty i kłó­ cą się albo wróżą. Czasem któryś z nich coś zatańczy i zaśpiewa, np.: A cyganie cyganie carna ziem pod w a m i ś na macie cyganecke z carnemi o c a m i . u -ul ma-cw cy — ga - n * ctm r ; a - -w *m *o Albo inna przyśpiewka: c n My su ł o p c y , my su my lubiemy muzyku c h my piyniązki "udzielamy na zielonem trawniku. łopcy - ca — "H �Ryc. 17. Niektóre postacie z grupy „dziadów". Rupienka. Ryc. 18. Ma­ ska diabła z czaszki barana. Ru­ pienka. Ryc. 19. „Baciarze" trzaska­ jący z batów. Rupienka. 3a �Ryc. 20. „Koń" z grupy „dziadów". J-K.816,5") Rupienka. Zanim „cyganie" wyniosą się już na dobre z cha­ łupy, jeszcze któryś z nich coś zaśpiewa i zatańczy: Moje dziewce, moje lube, ja cie nie chce, boś ty hrube, hrube, hrube jak "ocierek 14 ja nie lubiem takich dziywek. Przyśpiewki bywają oczywiście rozmaite, a dobór ich zależy od fantazji śpiewającego. Pod tym bo­ wiem względem nie ma żadnej reguły, a brak usta­ lonego i przemyślanego programu pozwala na zupeł­ ne indywidualizowanie w tworzeniu ról poszczegól­ nych postaci. J-142(6,8") Ttlo-j* dziewce rno-je Ut-te ja ci* w <Act toity W*« Grała mi muzyka od wieczora do dnia, jeszcze mi będzie grać jutro do południa. To, co śpiewają, nie jest również żadną regułą związane z osobą-aktorem, która przyśpiewuje; cho­ ciaż są tutaj pewne wyjątki. Te odnoszą się jednak przede wszystkim do „żydów" -i do „cyganów". Wydom jo sie wydom, na moj prawdu wydom jak umrze cygonka, to mie w e ź m i e cygon. 36 Wiele przyśpiewek jest nieprzyzwoitych. Nie wy­ wołują one jednak zgorszenia, mimo iż pełno jest dzieci. Przeciwnie, nawet powodują salwy śmiechu i wesołość. Szczególnie dosadni pod tym względem są „cyganie", którym wszystko uchodzi: Zagrojcie mi zwyrtoka, bo m ó m w rzyci roboka, zagrojcie mi jesce raz bo ml jesce nie wylfiz. �Ryc. 21. Postać z grupy Żywiec—Zabłocie. „dziadów". J-H8(6,5") Za - ęroj-ctt m-(xq-cU mi rru /u-cw cuy- ni*. to- t a . to Soiwtitufl^d M^u-a nit ro-bo-ta uy-fń Pomiędzy zebranymi gapiami biegają „śmierci" i uderzają ich pałkami. Pod Oknami zaś uganiają „debły" i „wyją" lub dokazują z „niedźwiedziami". „Niedźwiedzie" zresztą także wchodzą do izby i ku­ lają się po podłodze, dopadłszy zaś gdzieś w kącie dziewczynę łapią ją, wywlekają na dwór i przewra­ cają na śnieg. Szczególnie biedne są te dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców. To wrzucą taką do wody, to umażą pastą do butów lub sadzą. Gdy w izbie zrobi się nieco przestrzenniej, wchodzą „żydzi". Najpierw jednego z nich „ksiądz" zmusza, aby się wyspowiadał, a jako pokutę zadaje mu „ojczenasze na grzebieniu". Spowiedź ta trwa dość długo. Wreszcie, wyrwawszy się z tych opałów, „żyd" podchodzi do muzyki i „hajdukując", to znaczy przy­ tupując, śpiewa jakąś obyrtkę, np.: Miaia ja se kanarecka, co m i p i ę k n i e ś p i y w o w a i d a ł a m ja go Jasinkowi z ę b y do mnie c h o d z o w a ł . 37 �Ryc. 22. „Dziady" z Soli, potu. Żywiec, Potem tańczy. Śpiewa zresztą i tańczy niejeden raz, zależnie od ochoty. Starszy „żyd" — jego ojciec, Icek, także śpiewa: 1. Na m ó m jo se synusia na bardzo b o g a t e g o na ludzie sie go bojum jak diabła rogatego. 2. Na, synusiu, synusiu, na, co sie tobie stało co ci zona n a g otuje na tobie zawse m a ł o . 1930 r. J-15*1(6,25 ł VJ (o)* I Pój-da ja se. -pój-da ja se w ciomny las, w ciomny las. u Z.Za-ce-laj ty ie-1i-nio-c%1c.il 3Za- se Ica - ra - bi - nek na cJiwiAe, na chuti-lt. u 3. Na, s y n u ś sie " o ż e n i ł na, nie wiedział co baba, naci ogno na slabizne na, wrzescał ze to ziaba. na mel. „Na śniło mi sie śniło" u u „Żydzi" są najbardziej reprezentacyjnymi posta­ ciami, dlatego też „scena", w której występują, trwa najdłużej. Oni też obydwaj najwięcej śpiewają. Oto np. jeszcze coś z repertuaru „synusia": 1. Pójdą ja se, pójdą j ś se W ciomny las, w ciomny las. zobacem ta jelinioka co sie pas, co s i ś pas. 2. Zacekaj ty jeliniocku na chwile, na chwile, zakiel jo se karabinek nabije nabije. 3. Zakiel ja se karabinek i nabijał n a b l j ś ł za tyla se jeliniocek w ciemnem lesie w y w i j a ł , wywijał,. 1ael ja na-bi-jdt, na -bi- za- iy-la se ja -li-mo-ce'k wctomnśm l*s*a wy~uii jat, Stary „żyd" kilkakrotnie wtóruje: 1. Jak j ś se pojadę do piekła na byku, przywice mie diabeł: — witaj, masarcyku. 2. Jak j ś se pojadę do piekła na ośle, przywice mie d i ś b e ł : — witaj stary pośle, u 3. v u O j dana, o j dana wziyni dzisia pana. Wziynl g ó do piekła oiera "uciekła. u wy-wi jat, jat �czarni tymi bywa skradziona gęś, kura, czy królik lub upolowany kiedyś przedtem zając: vry-u>t - ct -mit ata-M Czasem zwracając śpiewa: 1. Na, na, na, na, u* - taj się do -ma-iyr- ey .śmierci" stary P ó j d ź m y do dom, pójdźmy do tata zabił królika, lepszy królik, lepszy królik, jak ta cała muzyka. tu „żyd" śniło mi sie śniło dziś koło północy ze mi to śmiercisko zatykało ocy. u 2. Na, a ja juz nie d y c h o ł na, rusołem wargami bom sie jesce c h c i ś ł pomodlić na, ludkowie za wami. J-18I1S-) na, za- ty fca- | 0 2 chciał po~+*u>-a*t%ć Na odchodnym młody: śpiewa albo stary 1. A na na na nie pójdę dó domu jaze jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. 2. Na na na na nie pójdę dó domu jaze bydzie świtać bydzie mie m a m u ś k a korbacoskiem witać. 3. A na na na nie p ó j d e m dó domu jaz jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. „żyd", albo < 4. Na stary ja se stary na juz ni mogem chodzić na musis mie rybeczko na za róncycke wodzić. 5. Na na na na stary jo se stary juz m ó m sto ś t y r y lata jesce jo nie uzył ani troski świata. na mel. „Na śniło mi sie u śniło" Jeśli śpiewa młody, to niekiedy nawiązuje do swoich zdobyczy, które ma w worku na plecach. A zdoby- dom, Kiedy już wszyscy zakończą inscenizowany na po­ czekaniu swój program i zakosztują poczęstunku, wówczas jako ostatni wychodzi z chałupy „ksiądz" ze słowami: „Z Bogiem, dziękujemy za kolende bar­ dzo pięknie". W tym czasie część jego współtowarzyszy podąża już do następnej dziedziny w takt dźwięków mu­ zyki, przy pohukiwaniu i trzaskach z batów. Tam zebrawszy się wszyscy powtarzają całą imprezę, po czym znów idą dalej, zabawiając się tak do późnego wieczora w wielu chałupach. Niegdyś po całym takim obchodzie, dobrze już wszyscy podchmieleni, schodzili się w karczmie „na pańskiej łące" koło Rupienki, którą prowadził Zyd. Tam odegrawszy ostatni raz „przedstawienie" wszyscy pili, tańczyli i bawili się na koszt szynkarza, bądź też rzadziej za pieniądze z kolędy. Ten zarobek bowiem najczęściej zachowywano. Opłacano z niego muzykantów, kostiumy, a resztą dzielono się. Gdy w czasie obchodu spotkały się dwie różne gru­ py „dziadów", wówczas zwykle dochodziło do bija­ tyki. Te tradycje zresztą pozostały i do dnia dzisiej­ szego, z tą tylko różnicą, że zamiast „na pańską łąkę" „dziady" z Rupienki wstępują do gospody w centrum Koniakowa, gdzie jednak na krótko się zatrzymują, podążając z powrotem w swoim kie­ runku. Zakończenie następuje przeważnie w domu któregoś z uczestników. Jak z powyższego widać, role poszczególnych osób są bardzo różnorodne, raczej mało przemyślane i dowolne, po prostu zależne od okoliczności i chęci danej osoby. Jedno przy tym jest jednak wyraźne — nie wszyscy występują oficjalnie ze słowem mówio­ nym czy śpiewem. U niektórych rola ogranicza się tylko do pantomimy i do naśladowania głosów zwie­ rząt, krzyku czy pohukiwania. Takimi postaciami są np. „dziechciorz" i „kominiarz". Ten ostatni płata jedynie figle związane z kominem i piecem, inni zaś, zwłaszcza postacie demoniczne — „debły" i „śmier­ ci" — straszą. „Dziadów" boją się nie tylko dziew­ częta i dzieci, ale także kobiety, chociaż otwarcie do tego się nie przyznają; na wszelki jednak wy­ padek unikają samotnego z nimi spotkania. Mimo wielu szkód, które przy tego rodzaju zaba­ wie są nieuniknione, żaden z gospodarzy o swoje się nie upomina. Zabawa bowiem jest ogólna, ucie­ cha wielka i nikt od niej nie stroni. Ponieważ zaś wiąże się ona z końcem starego roku i z tym, że pomyślnie się go przeżyło, oraz z początkiem roku nowego, w którym każdy życzy sobie powodzenia, cała wieś niecierpliwie czeka na to zaimprowizowane widowisko, ogląda je z przejęciem i w ten sposób sama się do niego włącza. 3S �PRZYPISY 1 Wymieniamy tylko niektóre pozycje: Z. Gloger, Rok Polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 59—60, 74, 110; J. St. Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, 1939, s. 170.; A. Fischer, Lud polski, Lwów 1926, s. 136; E. Frankowski, Kalendarz obrzę­ dowy ludu polskiego, Warszawa (po 1928), s. 26; O. Kolberg, Lud (np. Kieleckie, Radomskie, Lubel­ skie i inne). Zygmunt Wiglusz, Sieteskie „droby", Ziemia 1957/1. Maria Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędo­ we, Prace i Materiały Etnologiczne, t. VIII—IX, s. 595. Orli Lot 1930, nr 1, s. 12—14, Notatki z Soli, L. W. (Kraków). Informacji udzielili Jerzy Habdas (lat 32) i jego matka (lat 70), Zabłocie—Żywiec. Informacji udzielili ks. Stanisław Słonka (lat ok. 65) i Jerzy Habdas (lat 32) z Zabłocia w Żywcu, którym na tym miejscu składamy serdeczne podzię­ kowanie. 7 Franc. Lenczowski, Materiały do dziejów miasta Żywca od XIV do XVIII w., Kraków 1957, s. 26—29. 8 Słownik Języka Polskiego pod red. Jana Karło­ wicza, Warszawa 1902, t. I I . 9 L . Delaveux, Górale beskidowi, Kraków 1851, s. 110. 10 Orli Lot, wyd. cyt. 11 Jw. 12 Informatorom: Pawłom Czepczorom — ojcu (lat 60) i synowi (lat 30), Janowi Zemanowi (lat 50), a zwłaszcza Ludwikowi Kubaszczykowi (lat 56) nie szczędzącemu czasu i sił, jak też wszystkim innym osobom z Koniakowa, które dostarczyły wiele cen­ nych wiadomości na omawiany temat, serdecznie na tym miejscu dziękujemy. 13 Kwak — brukiew. 14 Ociyrek — snop żytni. 15 Korbacz —• bat. 2 3 4 5 6 Ryc. 23. Dekoracje z zabawy „dziadowskiej" Fotografowali: w Żywcu. Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski. • Piosenki transkrybowali: teksty — Zofia Jaworska, me­ lodie — Ludwik Bielawski. [Teksty bez melodii według zapisu autorów.] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d806e247d652ba647ecfc55b1b7a64d0.pdf cb1773b761f7843380c981858729a0e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3890 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1959 NR 1-2 �TREŚĆ: str. Roman Reinfuss Zofia Barbara Głowa Barbara Bazielichówna Stefan Deptuszewski Marla Przeżdziecka Ewa Fryś Marta Michalska Paulina Chrzanowska Jerzy Czajkowski Ludwik Dubiel Jacek Olędzki Maria Bernasikowa Janina Petera Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Olga Mulfciewicz Barbara Bazielichówna Roman Reinfuss Zofia Głowa Rss Rss Rss Maria Przeźdzlecka Anna DobrzańskaPawlicka Janina Orynżyna Kronika Summary of articles . Problem Karpat w badaniach kultury ludowej Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków „Szlachcice" i „dziady" — widowiska zwyczajowe Na marginesie genezy haftów kaszubskich Ludowe kufry okuwane Krzyże żelazne w powiecie wieluńskim Zabawki Józefa Minora Droga Franciszka Zaremby . . . . Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy . . . Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wy­ glądzie ryb Z historycznego archiwum . . . . Badania sztuki ludowej w Albanii . Materiały do plastyki ludowej' . . . Wystawa Obrazków na szkle Jana Jachimiaka Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków . . . Pokonkursowa wystawa pisanek woje­ wództwa katowickiego Z X I V konkursu szopek w Krakowie Wystawa obrzędów dorocznych w Mu­ zeum Etnograficznym w Krakowie . . Rosica Czukanowa: B'łgarska Narodna Szjewica Josef Ludovit Holuby: Narodopisne prace Paul Stahl: Planurile Casselor Rominesti Taranesti Is Lietuviu Kulturos Istorijos . . . Narodna Tworczisfta Rok 1958 w CPLiA Etnohrafija . 3 12 20 41 46 54 62 66 60 73 76 79 84 87 89 92 95 98 100 100 101 103 104 107 I 1 ." "*®JJfe|£rX-^ 1 1 1 8 Na okładce: Ptaszek drewniany, zabawka. Wyk. St. Migdał, Sromowce Niżne, pow. Nowy Targ. Fot. Zbigniew Kamykowski. Na stronie tytułowej: Kogutek. Wycinanka z pow. Pińczów. Fot. Stefan Deptuszewski. �POLSKA SZTUKA L U D O W A R. X I I — 1958 S P I S T R E Ś C I Bazielich Barbara Garncarstwo starosądeckie s. 94—114 . . . Bazielich Barbara Tradycyjna i współczesna twórczość woj. katowic­ kiego s. 115—121 Bukowska Janina Pisanki polskie z X—XIII w. s. 45—49 . . . . Błaszczyk Stanisław Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski s. 3—36 Błachowski Aleksander Współczesne wycinanki z Puszczy Białej s. 195—202 Fryś Ewa Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce s. 122 . . . . Fryś Ewa Wystawa tkanin i strojów północnej Lubelszczyzny s. 179 . Głowa Zofia Kraków pod znakiem szopki s. 54 Głowa Zofia Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie s. 178 Helsztyński Stanisław U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka s. 37-44 Jackowski Aleksander Ignacy Kamiński rzeźbiarz z Oraczewa s. 207—214 Jackowski Aleksander Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego s. 242-246 Karwicka Teresa Rózgi weselne z Lubelszczyzny s. 175—177 . . Krajewska Janina Ceramika kaszubska z końca X I X i początku X X w. s. 157-168 Krajewska Janina Ceramika kaszubska z końca X I X i pocz. X X wieku (zakończenie) s. 215—238 Mulkiewicz Olga Koronki siatkowe w Kańczudze s. 169—174 . . . Mulkiewicz Olga Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków s. 239—241 Muller Władysław Żywotne sprawy ludowej architektury s. 151—156 . Pietkiewicz Kazimierz Slovensky ludowy textil T. I , s. 124—125 . Przeździecka Maria Jan Rudowski s. 50—53 Przeździecka Maria Marcin Gąsior świątkarz z Łapajówki s. 85—93 . Przeździecka Maria Mikalina Glemżaite Lietuviu Tautiniai Drabużiai s. 56-57 Przeździecka Maria Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki s. 247—250 Przeździecka Maria Zagadnienie genezy haftów kaszubskich s. 131—150 Reinfuss Roman Czy ludowe kowalstwo artystyczne musi zaginąć s. 203—206 Reinfuss Roman 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli s. 58 Rss. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, P. Drumew: Kowano żelezo s. 181 Rss. Bogusław Kopydłowski: Polskie kowalstwo architektoniczne s. 180 Rss. Josef Vydra: Ludova architektura na Slovensku s. 183 . Rss. Jan Pachoński — Zmierch sławetnych s. 123 . . . Rss. Rumuński atlas strojów ludowych s. 182 . . . . . . Rss. Siegfried Sieber: Die Spitzenklópperei im Erzgebirge s. 55 Zwolakiewicz Henryk Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego s. 67—84 . Kronika, przegląd prasy s. 59—64 Kronika, Przegląd prasy s. 184—189 Kronika s. 251-254 Summary of articles . Summary of articles s. 126-128 Summary of articles s. 190-192 , "•' -*:%£,,.. Summary of articles s. 255-256 ". .' nr 2 nr nr nr nr nr nr nr 2 1 1 4 2 3 1 nr 3 nr 1 nr 4 nr 4 nr 3 nr 3 nr nr nr nr nr nr nr 4 3 4 3 2 1 2 nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 1 4 3 4 1 3 3 3 2 3 1 2 1 3 4 1 2 3 4 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU S Z T U K I ROK XIII 1959 NR 1-2 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji: mgr Anna Kunczyńska, re­ daktor techniczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: Państwowy Instytut Sztuki: Warszawa, Długa 26 Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10fa216f476818a53b0815c142b74f40.pdf 7503d20b8cc5d23fd51078c9c484f245 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Karpaty - kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3891 Title A name given to the resource Problem Karpat w badaniach kultury ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.3-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Istnieje w etnografii polskiej wiele problemów, których nie da się skutecznie badać, a tym bardziej rozwiązywać w zasięgu ograniczonym tylko do nasze­ go terytorium państwowego. Klasyczny tego przykład stanowi zagadnienie genezy i rozwoju kultury l u ­ dowej naszej Góralszczyzny, które w swej skompli­ kowanej problematyce wybiega daleko poza zamk­ nięty w granicach Polski wycinek północnych sto­ ków karpackich. Wiąże się ono w jedną, nierozer­ walną w sensie naukowofoadawczym całość, obej­ mującą Karpaty od Bramy Morawskiej na północ­ nym zachodzie po Żelazną Bramę nad Dunajem, łącznie z Półwyspem Bałkańskim. Karpaty, góry niezbyt wysokie, przecięte kilkoma łatwo dostępnymi przełęczami, nie stanowiły poważ­ nej przeszkody we wzajemnym komunikowaniu się ludzi mieszkających po obu stronach łuku karpac­ kiego. Liczne zabytki archeologiczne wskazują, że już w odległej starożytności wiodły karpackimi prze­ łęczami szlaki komunikacyjne. Ruch ten, odbywający się w kierunku południkowym, miał przede wszyst­ kim charakter tranzytowy. Osadnik niechętnie za­ puszczał się w Karpaty, których lesiste obszary o licznych i trudnych do uprawy glebach nie stano­ wiły terenów atrakcyjnych dla człowieka rozporzą­ dzającego prymitywnymi narzędziami produkcji. Nawet w średniowieczu, gdy z przeludnionych — jak na ówczesne warunki — rolniczych terenów Krakowskiego i Sandomierszczyzny posuwały się dolinami rzek w kierunku Karpat fale osadników , nie docierały one w głąb gór, ale wypełniały nowymi osadami żyźniejsze i łatwiejsze do uprawy kotliny śródgórskie (u nas np. żywiecką, nowotarską, sądec­ ką, krośnieńsko-jasielską) . Osadnictwo na terenach położonych w głębi gór było zjawiskiem bardzo rzad­ ko spotykanym, i to jedynie wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych, wiodących przez przełę­ cze na drugą stronę gór. Jak mało atrakcyjne były dla średniowiecznego rolnika górskie obszary Kar­ pat — świadczy fakt, że fala osadnicza przelewała się 1 2 3 �Ryc- 2. Rumuńscy pasterze prający na trombitach. niekiedy poprzez górzyste puszcze, zatrzymując się dopiero na żyznych podgórskich terenach po stronie przeciwległej. Tak np. było z polskim osadnictwem średniowiecznym, które, przesuwając się z terenów krakowsko-sandomierskich dolinami rzek w kierunku Karpat, przeszło na stronę południową i zajęło tereny np. w okolicy Bardiowa . Podobnie przebiegał pro­ ces zaludnienia w Karpatach wschodnich, gdzie w średniowieczu żywioł ruski osiedlał się na terenach podgórskich północnych i południowych (Ruś Zakarpacka), tereny natomiast głównego grzbietu karpac­ kiego (Czarnohora , Gorgany, Bieszczady) pozosta­ wały puste. Także Niemcy, którzy w średniowieczu podczas swej wielkiej wędrówki na wschód osiedlali się po obu stronach Karpat, w minimalnym stopniu przyczynili się do przesunięcia w głąb gór osadnic­ twa stałego. Główne ich skupienia po południowej stronie Karpat zajęły dogodne pod względem osad­ niczym obszary na Spiszu czy w Siedmiogrodzie, a na terenach północnych niemieckie osadnictwo (całkowicie zresztą w czasach późniejszych zasymilo­ wane) również ograniczało się głównie do terenów podkarpackich, wyjątkowo tylko sięgając w głąb — wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych . Po­ jedyncze osiedla niemieckie, które w głębi Karpat istniały do czasów ostatniej wojny światowej (jak we wschodnich Bieszczadach: Felizienthal, Annafoerg, Karlsdorf czy Josefsthal w Gorganach), zawdzięcza­ ły swoje istnienie nie osadnictwu z czasów średnio­ wiecza, ale zupełnie późnym lokacjom dokonywanym pod patronatem rządu austriackiego na początku X I X w.«. a 1 5 Eksploatować puszcze karpackie pod względem go­ spodarczym pierwsi zaczęli — na większą skalę i w 4 sposób systematyczny—tzw. pasterze wołoscy, przybyli tu ze swoimi stadami, złożonymi głównie z owiec i kóz (tzw. „statek wołoski") oraz prymitywnej rasy świń, początkowo zajmując tereny te dla koczowniczej gospodarki pasterskiej. Czas pojawienia się pasterzy wołoskich, jak również skład etniczny tej grupy, nie jest dotychczas ostatecznie wyjaśniony. Zdaniem niektórych uczonych rumuńskich, pene­ tracja elementu pasterskiego (etnicznie rumuńskiego) w Karpatach sięga wieku X I i X I I , inni zaś datują ją na wiek X I I I względnie nawet na czasy później­ sze . Przyczyną, która pchnęła w Karpaty falę pa­ sterską, był według jednych nacisk ekspansji turec­ kiej, przed którą wycofać się miały ku zachodowi watahy koczowniczych pasterzy, według innych przyrost pogłowia hodowanych stad, zmuszający Wołochów do szukania nowych pastwisk*. 7 8 Niektórzy uczeni przypisują pasterzom narodowo­ ści rumuńskiej jedynie rolę czynnika organizującego życie pasterskie w Karpatach, podczas gdy główną masę fali osadniczej stanowić mieli pociągnięci ku zachodowi przez rumuńskich koczowników podgór­ scy Rusini. Oni to, wciskając się wraz z Rumunami wzdłuż bezludnych grzbietów karpackich, przyczynili się w XV—XVI w. do powstania klinu osadnictwa ruskiego, który rozdzielił na przestrzeni stu pięćdzie­ sięciu kilometrów ludność polską od słowackiej, sięgając na północnych stokach niemal po Pieniny (Szlachtowa) , a na południowych po Tatry (Osturnia)". Mniejsze grupy pasterzy wołoskich docierały jednak dalej ku zachodowi, dając początek wysoko­ górskiej gospodarce hodowlanej w Gorcach, w Bes­ kidach babiogórskich, żywieckich, śląskich, a po po­ łudniowej stronie Karpat — na terenie północnej 10 �Hyc. 3. Kobiety bojkowskie. Strubowiska, pow. Lesko, 1935. Ryc. 4. Zagroda bojkowsk,a. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, 1935. Słowaczyzny i tzw. Wołoszczyzny Morawskiej. Je­ den z najwybitniejszych znawców zagadnień kar­ packich, prof. Kazimierz Dobrowolski, w osadniczej fali pasterzy wołoskich — prócz elementów rumuń­ skich i wschodniosłowiańskich (ruskich) — wyróżnia jeszcze udział składników bałkańskich, zarówno południowosłowiańskich, np. serbskich, jak i nie­ słowiańskich, np. aromuńskich, albańskich, a nawet tureckich . ,s Poglądom przypisującym bezpośredni udział Ru­ munów w osadnictwie Karpat zachodnich przeciw­ stawił się w okresie międzywojennym (prócz niektó­ rych uczonych dawniejszych) Dumitru Cranjala (obecnie Kranżałow), który stara się uzasadnić tezę, iż wpływy rumuńskie (językowe) w Karpatach są znacznie mniejsze niż się to dotychczas przyjmo­ wało i że dostały się na Karpaty zachodnie drogą pośrednią, bez udziału osadników narodowości ru­ muńskiej . Jak widzimy, problem składu etnicznego fali osad­ nictwa wołoskiego nie jest dotychczas dostatecznie rozstrzygnięty, podobnie jak i ważna dla tego za­ gadnienia sprawa kolebki narodu rumuńskiego. Nie przesądzając , spornych na razie zagadnień składu etnicznego oraz chronologii fali wołoskiej, stwier­ dzić należy, że począwszy od wieku XV zaczynają się ls �w źródłach historycznych mnożyć wzmianki o wołos­ kich pasterzach, którzy pojawiają się ze swymi sta­ dami w różnych częściach Beskidów, dając się nie­ jednokrotnie dobrze we znaki podgórskiej ludności z powodu swych skłonności do rozboju i łupiestwa. Według K. Dobrowolskiego, pasterze wołoscy pę­ dzili początkowo w Karpatach koczowniczy tryb ży­ cia, spędzając w górach czas od wiosny do jesieni, na zimę zaś schodząc ze swymi stadami w rozległe lasy podgórza, gdzie w łagodniejszym klimacie łatwiej było przezimować karmiąc stada jemiołą i gałązkami młodej jedliny . Sezonowe migracje Wołochów obejmowały niekiedy dziesiątki, a nawet setki kilo­ metrów. Na północnej stronie Karpat sięgały one w lasy Pszczyńskie, Puszczę Niepołomicką, Sando­ mierską, Solską (koło Biłgoraja), lasy Roztocza lwowsko-tomaszowskiego, okolice położone nad górnym i średnim Wieprzem, Bugiem, lasy Wołynia i połud­ niowego Polesia. 14 Pod wpływem nakazów władzy państwowej (np. na terenie Orawy należącej do Węgier) i pod wpły­ wem nacisku wywieranego przez wielką własność feudalną kościelną i świecką — zaczyna się proces masowego osiedlania ludności pasterskiej, który na terenach Karpat osiąga największe nasilenie w wieku X V I . Wtedy to powstaje przeważna część wsi położo­ nych w głębi Karpat, z tym że niektóre obszary, jak np. Beskid Śląski na zachodzie czy wsie huculskie położone na stokach Czarnohory, zaludniły się znacz­ nie później. Podobny proces osiedlania wołoskich pasterzy od­ bywał się również na terenach, gdzie przybywali oni na zimowiska, stąd przechowane w źródłach wiado­ mości o wsiach wołoskich położonych w lasach koło Lubaczowa, Cieszanowa, Tomaszowa Lubelskiego i in. Pasterze wołoscy wnieśli na tereny Karpat specy­ ficzny typ wysokogórskiej gospodarki pasterskiej, połączonej z sezonowymi migracjami i wspólnym wypasem trzód pod kierunkiem baców, szałaśnictwem i specyficznymi sposobami przeróbki mleka. Wspomniane tu formy gospodarki pasterskiej wy­ stępują w analogicznej lub bardzo zbliżonej postaci na terenie Karpat i Bałkanów, spajając je w jedną całość i nadając im ów rys wspólny, który uderza nas w kulturach ludowych górali karpackich i bał­ kańskich. Musimy jednak pamiętać, że pojęcie kul­ tury pasterskiej nie ogranicza się wyłącznie do za­ gadnień czysto hodowlanych. Trzeba tu również wziąć pod uwagę pewne techniki przetwarzania su­ rowców zwierzęcych (przeróbka wełny, wyprawa skór), a także cały skomplikowany gmach nadbudo­ wy kulturalnej: wierzenia, magia i wiedza związana z gospodarką hodowlaną, normy prawne wyrosłe na tle życia pasterskiego, a także i sztuka, a więc lite­ ratura ustna, o właściwym sobie zespole wątków związanych z życiem pasterskim, muzyka, taniec oraz szeroko rozwinięte zdobnictwo, szczególnie zaś sny­ cerskie. 1 5 smsjM Ryc. 5. Dom z Fidel de Mijloc. Rumunia. Ryc. 6. Chałupa bojkowska. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, rok 1935 Ryc. 7. Stosunki etniczne w Karpatach. Niosąca nowe treści kulturowe fala pasterzy wo­ łoskich w swym pochodzie wzdłuż Karpat zetknęła �się z różnymi elementami etnicznymi napływającymi tu z północy i południa. Była to ludność rolnicza, która z terenów podgórskich przesuwała się coraz głębiej w kierunku gór. Nastąpiło nieuniknione zde­ rzenie się dwu typów kultur — pasterskiej i rolniczej. Mimo wzajemnych postaw antagonistycznych żywioły pasterski i rolniczy zaczynają się wzajemnie prze­ nikać, tworzą się kultury o formach mieszanych, w których element pasterski ze swą ekstensywną for­ mą gospodarki z wolna ustępuje wobec form kultu­ rowych przyniesionych przez rolników. O ile kultura pasterska jest tą klamrą, która spi­ na w jedną całość Karpaty i Bałkany, o tyle elementy napływające w góry z północy i południa stanowiły czynnik wprowadzający na terenach górskich zróż­ nicowanie, i to zarówno w sensie etnicznym jak i kulturowym. Według K. Dobrowolskiego współcze­ sny obraz etnograficzny Karpat słowiańskich jest wynikiem różnego w swym ilościowym nasileniu wymieszania się wołoskiego elementu pasterskiego z— różnorodnym w swym składzie — rolniczym ele­ mentem podgórskim. Tym wyjaśnia on mechanizm powstania w Karpatach północno-zachodnich pięciu zasadniczych terytoriów etnograficznych, a mianowi­ cie huculskiego, bojkowskiego, łemkowskiego, polskie­ go i morawsko-słowackie go . Dalsze zróżnicowanie kulturowe, jakie obserwuje się w obrębie poszczególnych ugrupowań karpackich, jest wynikiem lokalnych czynników geograficznych, historycznych, gospodarczych i innych, które wpły­ wając na kształtowanie się kontaktów między miesz­ kańcami różnych okolic Karpat i terenów przyległych ułatwiały względnie utrudniały wzajemne przenikanie treści kulturowych. 16 STRETtJ &mr»\ u W związku z tym, co powiedziano o mechanizmie tworzenia się kultur ludowych w Karpatach, jasne jest, że przystępując do etnograficznego opracowania jakiegokolwiek odcinka Karpat n a l e ż y pro­ w a d z i ć b a d a n i a z u w z g l ę d n i e ­ n i e m o b y d w u a s p e k t ó w rów­ n o c z e ś n i e , to znaczy zarówno w perspek­ tywie ogólnokarpackiej kultury pasterskiej, mają­ cej powiązanie z Bałkanami, jak i w perspektywie wszystkich innych wpływów, jakie mogły oddziałać na kulturę badanej ludności Karpat w wyniku odby­ wających się na tym terenie procesów osadniczych. W polskich warunkach oznacza to, że zjawiska etno­ graficzne występujące na naszej Góralszczyźnie na­ leży — z jednej strony — analizować na szerokim tle porównawczym kultur pasterskich karpacko-bałkańskich, z drugiej zaś strony — konfrontować je z tradycyjną kulturą ludową terenów krakowskosandomierskich oraz południowej Słowacji i Moraw, skąd płynęło w góry osadnictwo rolnicze. Na drodze drobiazgowych badań porównawczych da się z czasem wyodrębnić zespół treści kulturo­ wych związanych z migracjami wołoskimi w Karpa­ tach oraz elementy przyniesione tu przez poszczególne fale osadników napływających z północy czy połud­ nia, względnie z innych odleglejszych centrów eks­ pansji osadniczej (ewentualny wpływ osadników nie­ mieckich, Węgrów i in.). Siedząc strefę zasięgu wołoskiej kultury pasterskiej należałoby zwrócić szczególną uwagę na obszary podgórskie i nizinne, stanowiące tereny dawnych zimowisk pasterzy wołoskich i ich późniejszego osad­ nictwa. Osobnym zagadnieniem byłoby badanie wpływów, które rozprzestrzeniały się za pośrednic17 KPtRPPiCHICH POL SCC \ J ? \ / X. Ryc. 8. Strefy badań karpackich w Polsce: 1 — strefa kultury góralskiej. U — strefa bezpośrednich wpływów góralskich. III — strefa zimotuisk pasterzy wołoskich. Strefę IV stanowi obszar Powiśla krakow­ skiego i sandomierskiego, skąd w średniomeczu wzdłuż dolin rzek posuwało się osadnictwo w kierunku Karpat. ��Ryc. 11. Góral z Beskidu Śląskiego, z Cieszyńskiego. Ryc. 12. Krawiec Stanisław Fatla. Zakopane. twem indywidualnych pasterzy wołoskich angażowa­ nych w charakterze specjalistów-owczarzy przez dwo­ ry. Jak wynika z historycznych materiałów źródło­ wych, owczarze wołoscy występowali na znacznych obszarach Polski szczególnie północno-wschodniej, nie wyłączając Białostocczyzny i leżącej w granicach ZSRR Grodzieńszczyzny . W związku z geograficzną rozległością badań nad problemami karpackimi powinno się uwzględnić ich szeroki zakres przedmiotowy, wymagający współdzia­ łania różnych dyscyplin naukowych. 18 W' OM w Konieczny tu jest udział archeologów (osadnictwo przedhistoryczne), historyków (dzieje osadnictwa udo­ kumentowane przez źródła pisane, dzieje poszcze­ gólnych terenów w czasach feudalnych, historia kraj­ obrazu, a w szczególności szaty leśnej, dawna kul­ tura ludowa w świetle źródeł historycznych), antro­ pologów i językoznawców (problem składu etniczne­ go poszczególnych fal osadniczych, w szczególności zaś pasterzy wołoskich), a nawet zoologów (problem współczesnych i dawnych ras zwierząt domowych) i botaników (rekonstrukcja dawnej szaty roślinnej �jako środowiska, w którym odbywały się migracje pasterskie, a następnie osadnictwo stałe i postępujące przechodzenie pasterzy do zajęć rolniczych). Najrozleglejsze oczywiście pole działania otwiera się przed etnografami, których zadaniem jest wszech­ stronne zbadanie kultury ludowej w jej pełnym kon­ tekście. Trzonem tych badań powinno być to, co stanowi 0 specyfice kulturowej ludności Karpat, a więc za­ gadnienie wołoskie i wiążące się z nim ściśle paster­ stwo wysokogórskie z całym kompleksem łączących się z nim bezpośrednio dziedzin, obejmujących za­ równo strefę bazy jak i nadbudowy. Konieczność ściśle historycznego traktowania ba­ danych zagadnień nakazuje uwzględnienie wszelkich czynników zewnętrznych, które wpływały na kształ­ towanie się kultury góralskiej w Karpatach. Wiąże się to z kolei z koniecznością poświęcenia bacznej uwagi zagadnieniu wpływów kultur podgórskich, rol­ niczych i przemian, jakie pod ich wpływem zaszły na terenach karpackich. Jedną z ważnych dziedzin zarysowanych tu badań etnograficznych stanowią badania nad ludową twór­ czością artystyczną we wszystkich jej przejawach, a więc zarówno w zakresie literatury (np. badanie wątków), jak i muzyki, tańca, czy sztuki plastycznej. W każdej z nich da się niewątpliwie wykryć zespół treści „góralskich" pochodzenia karpacko-bałkańskiego i „dolinnych", które w różnych czasach na­ płynęły w Karpaty z południa lub północy. Polska literatura etnograficzna zajmująca się sztu­ ką niewiele do tej problematyki wniosła. W dzie­ dzinie badań literackich, o ile mi wiadomo, nie było prac porównawczych, analizujących wątki literackie pod kątem ich ewentualnych analogii karpacko-bałkańskich. Pisana w języku polskim obszerna praca P. Caramana pt. „Obrzęd kolędowania u Słowian 1 Rumunów", wydana przez P.A.U. w 1933 r., nie do­ starcza w tym względzie oczekiwanych wyników. Autor, przeprowadzając analizę porównawczą w sze­ rokim zasięgu geograficznym, nie dostrzegł lokalnej problematyki karpackiej związanej z wołoskimi m i ­ gracjami. W zakresie muzyki studia tego rodzaju za­ początkował zasłużony badacz folkloru muzycznego Adolf Chybiński . Naukowe badania tańca ludowego stanowią w polskiej etnografii jeden z najbardziej zaniedbanych działów. Podczas gdy inne narody kar­ packie (np. Rumuni) posiadają doskonale zorganizo­ wane badania tańca ludowego w swych instytutach folklorystycznych, u nas systematycznych prac zbieraczych w tym zakresie nie prowadzono nigdy, nie­ liczne zaś publikacje, które się na temat tańca ludo­ wego ukazywały, rzadko wykraczają poza mniej lub więcej sumienny opis. Pierwszą próbę ujęcia polskich tańców góralskich na tle porównawczym dał Wło­ dzimierz Kotoński w swej monograficznej pracy pt. „Góralski i zbójnicki" (Kraków 1956). Na odcinku plastyki sprawa przedstawia się nieco inaczej. W roku 1931 ukazała się w „Zaraniu Śląs­ kim" (a także w osobnej odbitce) praca Tadeusza 19 U) Dobrowolskiego pt. „Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej Górali Śląskich", gdzie nawiązując do badań historycznych Karela Kadleca, a przede wszystkim Kazimierza Dobrowolskiego, autor stara się zanalizować czynniki, które oddziałały na kształ­ towanie się kultury plastycznej górali śląskich. Pra­ ca Dobrowolskiego stanowi ważną pozycję w dzie­ jach badań polskiej Góralszczyzny. Oczywiście, że po trzydziestu prawie latach, które minęły od jej ukazania się, ten czy ów szczegół wymagałby sko­ rygowania czy innego ujęcia, wynikającego z szer­ szej obecnie płaszczyzny faktograficznej. Jednak istotna wartość tej pionierskiej pracy, wskazującej zasadnicze kierunki badań w zakresie ludowej pla­ styki górali karpackich, nie straciła swej pełnej aktualności. Praca T. Dobrowolskiego nie wywarła głębszego wpływu na tok późniejszych badań nad sztuką plastyczną górali. Mimo interesującej proble­ matyki nie znalazła ona kontynuatorów, którzy chcie­ liby prowadzić badania nad plastyką ludową w szer­ szym, karpacko-bałkańskim aspekcie. Na przeszko­ dzie stało niewątpliwie małe nasilenie badań nad sztuką plastyczną; koncentrując się na wybranych obszarach, badania prowadzono przede wszystkim w kierunku gromadzenia materiałów, nie zaś pod kątem widzenia ich historycznej interpretacji. Po zakończeniu drugiej wojny światowej sytuacja nie­ wiele się zmieniła. Wprawdzie badania plastyki lu­ dowej zostały w dużej mierze skoncentrowane w ra­ mach jednej instytucji naukowej, jaką jest Państwo­ wy Instytut Sztuki, jednakże program tych badań, przygotowywany w skali ogólnokrajowej, nie pozwa­ lał na szczególne skierowanie uwagi na tereny kar­ packie. Badania objęły głównie bardziej zaniedbane pod względem naukowym tereny Żywiecczyzny, Gorców, Beskidu Myślenickiego i Sądeckiego, Spiszą, czego wynikiem było kilka artykułów o charakterze materiałowym, które ukazywały się w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w Polskiej Sztuce L u ­ dowej, W mniejszym znacznie zakresie opracowywano problemy ludowej plastyki karpackiej na tle porów­ nawczym . Rozszerzenie tych badań i ustawienie na odpowied­ nio szerokiej platformie tematycznej i przestrzennej odczuwało się jako nieodzowną konieczność. Dlatego to właśnie z Państwowego Instytutu Sztuki wypłynę­ ła inicjatywa międzynarodowych badań karpackobałkańskich, zgłoszona w lutym 1954 r. na konferen­ cji Działu IV P.A.N. , omawiana następnie szerzej w 1956 r. w Zakopanem, na Walnym Zjeździe Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, który w swej części naukowej poświęcony był problematyce kul­ tury ludowej w Karpatach. 2(l 21 Obecnie dzięki zainteresowaniu, z jakim do powyż­ szego planu odniosła się Polska Akademia Nauk, projekt międzynarodowych badań w Karpatach za­ czyna wchodzić w stadium realizacji. Na razie poro­ zumienie w sprawie wspólnych badań nad zagadnie­ niami karpackimi zawarte zostało między Polską Akademią Nauk a Slovenska Akademią Vied. Nie ulega jednak wątpliwości, że w przyszłości nastąpi �7 N. Draganu, Romanii in veacurile IX — X I I porozumienie wszystkich krajów zainteresowanych w pe baza toponimiei si a onomasticei, Bukareszt 1933. badaniach kultury ludowej Karpat i Bałkanów. Kazimierz Dobrowolski, Dtoa studia..., wyd. Wspólna problematyka naukowa zjednoczy wysiłki cyt., s. 14. uczonych czeskich, -słowackich, polskich, ukraińskich, Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie na rumuńskich, węgierskich i wszystkich krajów bałkań­ ziemiach polskich, Pamiętnik V Powszechnego Zjazdu skich. W ten sposób z inicjatywy Polski zorganizowane Historyków Polskich w Warszawie, Lwów 1930, s. 138. zostaną badania o charakterze międzynarodowym, Roman Reinfuss, Próba charakterystyki etnogra­ obejmujące zasięgiem swym znaczny obszar połud­ ficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych niowej i środkowej Europy, a problematyką — jedno elementów kultury materialnej, Lud X X X V I I , s. z najciekawszych zagadnień europejskiej etnografii. 160. Będzie to pierwszy w historii etnografii wypadek sze­ Witold Mileski, Jan Reychman, Osturnia, Wierchy rokiej międzynarodowej współpracy, która niewątpli­ 1935, s. 117 i nast. Kazimierz Dobrowolski, Studia nad pochodzeniem wie przyczyni się do silniejszego zbliżenia kultural- ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, Spraw. nego między narodami. PAU, t. L I I , nr 6, s. 479. Dumitru Cranjala, Rumunske vlivy w Karpatech se zvlaśtnim zfetelem k Moravskemu Valaśsku, Praha 1938. PRZYPISY Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie..., wyd. cyt., s. 136 i nast. Tadeusz Lubomirski, Półnoen-o-ioscTiodnie wołos­ Karol Potkański, Pisma pośmiertne, Kraków 1922, kie osady, Biblioteka Warszawska 1855, t. IV, s. 10 t. I , s. 300 i nast. i nast. Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia nad powsta­ Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia..., wyd. cyt., niem kultury ludowej w Karpatach zachodnich, Kra­ s. 20. ków 1938, s. 17, 18 (odbitki z t. I I Studiów histo­ A także i na innych terenach, na których ba­ rycznych ku czci Stanisława Kutrzeby). dania historyczne czy językoznawcze stwierdzą śla­ Maria Dobrowolska, Z badań nad osadnictwem dy pobytu ludności wołoskiej. Łemkowszczyzny, Warszawa 1938, s. 4. Komisja Nau­ kowych Badań Ziem Wschodnich, W-wa: Drugi Informacja bezpośrednia od prof. dra Bohdana Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony Środko­ Baranowskiego. wym i Wschodnim Karpatom Polskim w Krakowie, Adolf Chybiński, O źródłach rozpowszechnienia Warszawa 1938). dwudziestu melodii na skalnem Podhalu, Kwartalnik Roman Reinfuss, Badania nad osadnictwem HuMuzyczny, t. V, 1933, s. 48—65. culszczyzny, Sprawozdania PAU, t. X L V I , r. 1945. Roman Reinfuss, Wełniane torby góralskie, „Pol­ Roman Reinfuss, Łemkowie jako grupa etno­ ska Sztuka Ludowa", 1949, nr 3—4, s. 112—119. graficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, Lublin Zofia Szyfelbein, Konferencja sprawozdawczo1948, t. V I I , s. 121. planująca Działu IV Etnografii i Centralnego Za­ rządu Muzeów i Ochrony Zabytków, Etnografia Pol­ Alfred Karasek, Elfride Strzygowski, Sagen der ska, t. I , s. 410. Deutschen in Galizlen, Lipsk 1932, s. 12. 8 9 10 11 12 13 M 1 15 1 18 17 3 18 19 4 29 5 21 6 Fot: R. Reinfuss — ryc. 3, 4, 6, 10, 11; J. Swiderski — ryc. 12. Mapy (ryc. 7 i 8) .rysowała Z. Reinfussowa. Ryc. 1 —• repr. z: H. A. Bernatzik. Albanien, ryc. 64; ryc. 2 — ze zbio­ rów Instytutu Folkloru w Bukareszcie; ryc. 5 — repr. z: P. Hülscher, Rumänien, ryc. 279. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb68d55293286aa2162884da046053d3.pdf 35ea4d59e9cadc08781000b4995f5eb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4177 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource kufry ludowe - zdobnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3895 Title A name given to the resource Ludowe kufry okuwane / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.46-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś L U D O W E K U F W meblarstwie warstw elitarnych kufry pojawia­ ją się powszechnie dopiero w okresie baroku; spora­ dycznie występują jednak znacznie wcześniej. Pier­ wowzoru tego sprzętu można byłoby szukać w for­ mach mebli schówkowych starożytnego Egiptu . Sprzęty zbliżone kształtem do kufra występują w po­ czątkach XV w. (ryc. I ) . W X V I I wieku kufry znajdują zastosowanie przede wszystkim jako sprzęt podróżny, nie wywierając większego wpływu na urządzenie stylowego wnętrza. Tym należy prawdo­ podobnie tłumaczyć fakt, że w publikacjach z za­ kresu meblarstwa zamieszczano niewiele stosunkowo reprodukcji kufrów. 1 2 Przeznaczenie kufrów znalazło wyraz w ich formie. Wypukłe wieko zwiększało nieco pojemność; dzięki ukośnemu zwężeniu ścianek w kierunku dna łatwiej było przytroczyć kufer w tyle karety . Solidne, na ogół zdobione okucie, złożone z kilku żelaznych pa­ sów, wzmacniało konstrukcję. 3 W meblarstwie ludowym na terenie Europy za­ chodniej kufry pojawiają się stosunkowo wcześnie. Publikowane zabytki z końca X V I I I w. (ryc. 2 ) zachowują dużo typowych cech kufrów stylowych,' co widoczne jest przede wszystkim w bardzo deko­ racyjnych okuciach: stosowano wówczas kilka tech­ nik zdobniczych, jak profilowanie krawędzi okuć, ażurowanie, wyklepywanie. Do tej właśnie grupy, stosunkowo niewiele różniącej się od form stylo­ wych, należą na terenie Polski kufry, które wystę­ pują wzdłuż jej granic zachodnich — na Śląsku , w Wielkopolsce (ryc. 4), a także na Pomorzu i Ma­ zurach . Datowane są one przeważnie na wiek X V I I I i pierwszą połowę X I X wieku. Natomiast w Polsce środkowej i wschodniej meble te przyjmują się naj­ wcześniej w środowisku małomiasteczkowym, skąd — podobnie jak i z wiejskich kolonii niemieckich lub holenderskich — przedostają się w I I połowie X I X i w początkach X X w. do chałup chłopskich. Okres rozpowszechniania się kufrów na tych tere­ nach następował w związku z wzrostem stopy życio­ wej Chłopów oraz zmianą mody. Kufry, wyrabiane przez miejskich stolarzy początkowo prawdopodob­ nie na potrzeby dworów 1 mieszczan, przyjmują się na wsi, wypierając skrzynie, przeważnie barwnie malowane. Sporo kufrów przynieśli na wieś reemi­ granci i emigranci sezonowi. Małych kuferków za­ częli używać chłopcy powołani do wojska czy szu­ kające służby dziewczęta. Przede wszystkim jednak służyły kufry, tak samo jak i skrzynie, do przecho­ wywania odzieży i stanowiły nieodłączny element wyprawy młodej mężatki. Szybkiego stosunkowo rozpowszechnienia kufrów na wsi nie można tłumaczyć względami ściśle użyt­ kowymi, gdyż — poza tym, że są trwalsze — nie 4 3 6 7 RY O K U W A N E wykazują w użytkowaniu większych walorów niż skrzynie, pomimo że pod względem formy różnią się od nich dość znacznie. Kufry są na ogół bardziej smukłe, posiadają wieka o łukowatym przekroju oraz zwężające się w kierunku dna ściany szczytowe. Do wyjątków należą kufry o zwężających się również ścianach dłuższych; takie okazy zanotowano na te­ renie powiatu sandomierskiego . Rzadko stosunko­ wo się zdarza, by wszystkie ściany boczne były pro­ stopadłe do dna". Kufry tego typu występują prze­ ważnie na tych samych terenach co typ wymieniony na początku. W związku z powyższym nie znajduje potwierdzenia pogląd W. Dynowslkiego, który usiłuje wyznaczyć granicę pomiędzy „zachodnim" typem kufra o ścianach pionowych, a „wschodnim" o ścia­ nach szczytowych zwężających się k u dołowi . 8 10 Pod względem konstrukcji kufry ludowe nie różnią się wiele od skrzyń. Ściany kufrów wykonuje się z desek, przeważnie sosnowych, połączonych z sobą na kołki i sklejonych wzdłuż krawędzi. Boki ścian są związane z sobą na „cynki". Według informacji z Sokółki (woj. białostockie), wieko zbudowane jest w całości wraz z pudłem, a następnie od niego od­ cięte, co gwarantuje dokładne dopasowanie do siebie obu części. Dno przybite jest do ścian bocznych gwoździami. Podstawę kufra stanowią drewniane lub metalowe nóżki, względnie k ó ł k a . Do rzadkości na­ leżą kufry o pełnej podstawie wykonanej z profilo­ wanych desek (np. kufer z Wistki Królewskiej — ryc. 3), podobnie jak „podnóżek" w skrzyniach ma­ lowanych. Zewnętrzna powierzchnia kufra jest naj­ częściej malowana jednobarwnie na zielono, brązowo lub żółto, przy czym okucia zwykle podkreślone są czarną farbą. Wyjątkowo spotyka się kufry malo­ wane wzorzyście. Przykładem tego mogą być mazerowane kufry z Jeżowa w pow. Brzeziny, podlaskie z Siemiatycz lub też ozdobione techniką stemplową kufry z wschodnich obszarów województwa biało­ stockiego. Ważną częścią konstrukcyjną, a równocześnie głównym elementem dekoracyjnym kufrów ludowych są okucia. Do wyjątków należą kufry z ośrodków stolarskich, jak np. Jeżów i Ujazd (pow. Brzeziny), gdzie żelazne okucia ograniczają się wyłącznie do zawiasów i zamków. Niekiedy zamiast lub obok okuć zdarzają się ich naśladownictwa, malowane czarną farbą . Przeważającą większość stanowią jednak kufry okuwane. Możliwości rozmieszczenia okuć wy­ korzystane przy wyrobie omawianych tu kufrów sprowadzają się do kilkunastu schematów (tabl. I). Czasem okute jest tylko wieko. Okucia złożone z 3—4 pasów umieszczone są na wieku równolegle wzglą­ dem siebie, a prostopadle do dłuższego boku, na ścianie licowej sięgają jego krawędzi, przy czym pas lt 12 �Rj/c. J. Skrzynia gotycka z Elbląga. Przeł. ,XTV/XV w. Reprod. z: H. K. Klasen, Ostpreussen. Ryc. 2. Kufer z 1797 r. Soppenrade, Brandenbur­ gia. Reprod. z: W. Linder, Mart Brandenburg. Ryc. 3. Kufer z r. 1760. Wielkopolska. Muzeum w Kaliszu. 3 �Ryc. 4. Kujer z Wistki Królewskiej, środkowy lub pasy boczne przedłużone są wrzeciądzami (tafol. I , 1, 3—5). Boki kufra są wówczas zu­ pełnie nie okute lub wzmocnione na narożnikach poprzecznymi skówkami (tabl. I , 5). Częściej jednak występują kufry, na których okucia w ilości 2, 3, 4 lub 5 pasów biegną równolegle w poprzek długości kufra (tabl. I , 6—18). Najbardziej rozpowszechnio­ nym typem jest układ okuć złożony z pięciu pasów (tabl. I , 16), który występuje w powiatach: Sando­ mierz, Busko, Końskie, Parczew, Łuków, Biała Pod­ laska, Hajnówka, Sokółka, oraz układ czterech pa­ sów pełnych z piątym ograniczającym się tylko do wieka (tabl. I , 14), notowany w powiatach: Bielsk Podlaski, Sokółka, Hajnówka, Opatów, Iłża, Opocz­ no, Lublin. Jak wynika z powyższego, do najczęściej spotykanych układów okuć na wiekach należy układ 3—5 pasów równoległych, przy czym pasy skrajne są przesunięte nieco k u środkowi (tabl. I , 27, 30, 36), lub też załamane wzdłuż swej długości obejmują z dwu stron krawędzie kufra (tabl. I , 28, 29, 31—35). Rzadziej dodatkowe wzmocnienie wieka stanowią jedno, dwa lub cztery okucia prostopadłe do po­ przednich, co daje w wyniku kratę (tabl. I , 34—5). Ten ostatni sposób rozmieszczania okuć stosowany jest w Kieleckiem (pow. Busko, Sandomierz, Opatów, Kielce), a także w Białostockiem (Hajnówka, So­ kółka). Okucia wykonywane są z grubej blachy żelaznej walcowanej lub kutej, a częściej z cienkiej, tzw. 48 pow. Włocławek. „bednarki". Ponieważ obróbka tej ostatniej jest dość łatwa, więc okucia takie sporządzają sami stolarze. W przeciwieństwie do typowych dla kufrów zachod­ nioeuropejskich okuć o wyklepywanej dekoracji wy­ pukłej, w ludowych kufrach polskich (wyłączając wymienione wyżej tereny pograniczne, położone na zachodzie kraju) okucia są zawsze zupełnie płaskie. Rozpowszechnione jest natomiast ozdobne formo­ wanie krawędzi okuć. Przeważnie występuje ono na pasach skrajnych, co wynika także ze względów praktycznych. Taśma blaszana zgięta wzdłuż pod ką­ tem prostym obejmuje dwie płaszczyzny ścian. Wy­ cięcie w zęby przynajmniej jednej jej części zapo­ biega marszczeniu się blachy na wypukłości wieka, Wycięcia bywają na ogół dość zróżnicowane. Spo­ tyka się krawędź taśmy wyciętą w zęby ostre i za­ okrąglone, łuki, linię falistą i inne motywy o bardziej skomplikowanym profilu (tabl. I I ) . Prawdopodobnie niektóre wykroje okuć krawędziowych (tabl. 11, 3 i 9, 11) powstawały równocześnie przez rozcięcie na dwie części szerszego paska blachy, gdyż profil jednego stanowi negatyw drugiego profilu. Spos6b ten, stosowany m. in. przez stolarzy przy wycinaniu tzw. „wiatrówek" do ozdoby szczytów domów, po­ zwala na maksymalną oszczędność materiału. Największe bogactwo profilowanych okuć krawę­ dziowych spotyka Się na terenie Kielecczyzny, zwłaszcza w powiatach Busko, Chmielnik, Sando­ mierz, a także w pow. Opałów, Końskie, Kielce, �= ł» = T i i • i • i F 1 = = • C 10 1 • 11 1 • 117 11 113 H. ML E 15 19 26 2? 28 29 30 31 12 I 33 3<. 35 36 Tobî. I . Schematy okuć na ścianach i wiekach kufrów. Okucia ścian frontowych: 1. Sasiny, pow. Bielsk Podl.; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Białystok; 2. Pietkowo i Danilowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Białystok; 3. Chroboty, pow. Bielsk Podlaski; 4. Wąsosz, pow. Grajewo; 5. Topczewo i Wyszki, pow. Bielsk Podl. oraz pow. Siedlce; 6. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 7. Pyrzyce, r. 1858; 8. Nowogród, pow. Łomża; Leszczewek, pow. Suwałki; 9. Siekluki, Zakrzewo, Augustowo, Warpechy, Wólka, Filipy, pow. Bielsk Podlaski; Dziatkowice, pow. Siemiatycze; Laskowice, ,pow. Sokołów; Roboły, pow. Białystok; 10. pow. Bił­ goraj; 11. Hajnówka; 12. Staniątki, pow. Kraków,r. 1870; 13. Hajnówka; Krasnobród, pow. Zamość; Szudzia­ łowo, pow. Sokółka; Choroszcz, pow. Białystok; Konary, pow. Sandomierz; 14. Hajnówka; Pawłów, pow. Chełm; Stryki, Ogrodniki i Augustowo, pow. Bielsk Podlaski; Wyrobin, pow. Opoczno; Sadkowice, pow. Iłża; Łopatno, pow. Opatów; 15. Morawica, pow. Kielce; Ostrów pd., pow. Sokółka; 16. Sędziejowice, pow. Busko; Gnojno i Sladków Duży, pow. Busko; Konary, pow. Sandomierz; Odrowąż, pow. Końskie; Łuka, pow. Hajnówka; Sokolany, Bogusze i Szudziałowo, pow. Sokółka; 17. Moszyny, pow. Busko; Popławy, pow. Bielsk Podlaski; 18. Sędziejowice, pow. Busko; 19. Krzyżanowice, pow. Iłża; 20. Dereczanka, pow. Biała Podlaska; Stary Folwark, pow. Suwałki. Okucia ścian szczytowych: 21. Staniątki, pow. Kraków; 22. Kupcie, pow. Siedlce; Rytwiany, pow. Sandomierz; 23. Łopatno, pow. Opatów; Sladków i Moszyny, pow. Busko; Sadko­ wice, pow. Iłża; Morawica, pow. Kielce; Konary, pow. Sandomierz; Nowogród, pow. Łomża; Pawłów, pow. Chełm; Krasnobród, pow. Zamość; Choroszcz, pow. Białystok; Bogusze, pow. Sokółka; Dziatkowice, pow. Sie­ miatycze; Hajnówka, Tarnogród, pow. Biłgoraj; 24. Krzyżanowice, pow. Iłża; Morawica, pow. Kielce; Sędziejowice, pow. Busko; Rytwiany, pow. Sandomierz; Bogusze, pow. Sokółka; Hajnówka; 25. Odrowąż, pow. Końskie; 26. Solec, pow. Iłża. Okucia na wiekach: 27. Pyrzyce (Muzeum w Szczecinie); 28. pow. Sokółka; 29. Tarnogród, pow. Biłgoraj; 30. Sasiny, pow. Bielsk Podlaski; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Bia­ łystok; 31. Nowogród, pow. Łomża; 32. pow: Busko; Popławy, pow. Bielsk Podlaski; 33. Krzyżanowice, pow. Iłża; 34. Łopatno, pow. Opatów; 35. Moszyny i Sladków, pow. Busko; Morawica, pow. Kielce; Rytwiany, pow. Sandomierz; Sędziejowice, pow. Busko; Hajnówka; Bogusze, pow. Sokółka; 36. Wincentynów*, pow. Opoczno. a z innych terenów — mp. w powiecie Siemiatycze. Okucia krawędziowe bywają profilowane bądź wzdłuż obu brzegów jednakowo (pow. Busko, Opa­ tów, Sandomierz — tabl. I I , 11), bądź odmiennie (Odrowąż, pow. Końskie i inne — tabl. I I , 14—17). Okucia środkowe posiadają przeważnie krawędzie gładkie, czasem wycięte są na brzegach w linię fa­ listą lub głębsze wręby (pow. Busko). Również z woj. kieleckiego (pow. Busko, Sandomierz, Opatów, Kiel­ ce) pochodzą kufry, w których na środku wieka, pod okuciem, podłożona jest kolista ażurowa tarcz­ ka, średnicy kilkunastu centymetrów, wycięta po­ środku w kształt rozety cyrklowej; niekiedy obra­ mowana jest ona dodatkowo szeregiem kolistych wypustów (tabl. I I I , 2—6). Wyjątkiem w tej grupie jest kufer znaleziony w Ignacowie, pow. Bełżyce, którego front ozdobiony jest sylwetkami ptaków wyciętych z, blachy, umieszczonymi symetrycznie parami po obu stronach pasów wewnętrznych (tabl. I I I , 8, 10, ryc. 5). Również jednorazowo spotkaną 43 �10 11 13 15 li 17 III Tabl. II. Dekoracje krawędziowe okuć: 1. Konary, pow. Sandomierz; 2. Bogusze, pow. Sokółka; 3. Sędziejo­ wice, pow. Busko; Pawłów, pow. Chełm; 4. Moszyny, pow. Busko; Nowosiółki, pow. Biała Podlaska; Roboły, pow. Bielsk Podlaski; Ruda, pow. Chełm; 5. Choroszcz, pow. Białystok; 6. Szudziałowo, pow. Sokółka; 7. Ko­ nary, pow. Sandomierz; 8. Morawica, pow. Kielce; 9. Rytwiany, pow. Sandomierz; 10. Gnojno, pow. Busko; Łopatno, pow. Opatów; Sokółka; 11. Iwaniska, pow. Opatów; Gnojno, pow. Busko; Trzciana Stare, pow. Sokółka; 12. Rytwiany, pow. Sandomierz; Sadkowice, pow. Iłża; 13. Nowogród, pow. Łomża; 14. Odrowąż, Królewska, pow. Włocławek; 16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko. Tabl. III. Elementy pow. Końskie; 15. Wistka Królewska, pow. Włocławek; 16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko. Tabl. III. Elementy zdobionych okuć: 1. Wieleń, pow. Czarnków; 2. Krasocin, pow. Włoszczowa; 3. Krzy­ żanowice, pow. Iłża; 4. Brzozowa, pow. Opatów; 5. Maruszów, pow. Iłża; 6. Bronisławów, pow. Opatów; 7 i 12. Ujście, pow. Chodzież; 8 i 10. Ignaców, pow. Bełżyce; 9. Solec, pow. Iłża; 11. Wincentynów, pow, Opoczno. 13. Kufer z pow. Włodawa. �Ryc. 5. Kufer z Wielenia, pow. Czarnków. Ryc. 6. Kufer z Ignacowa, pow. Bełżyce. formą dekoracji jest rozwidlone w dwa łuki okucie kufra z pow. Opoczno (tabl. I I I , 11), wycięte z bar­ dzo cienkiej blachy. Ciekawszą, ale znacznie niniejszą ilościowo grupę stanowią okucia roboty kowalskiej, których deko­ racja powstawała przez rozkuwanie i ażurowanie lub, rzadziej, wybijanie stemplem. Do najbardziej interesujących w tej grupie należą okucia na kufrach pochodzących z dawnych kolonii holenderskich w pow. włodawskim, a wykonanych przed pierwszą wojną światową. Środkowe okucie wieka stanowi tam pas bogato profilowany, ozdobiony pośrodku ażurową, śześciopromienną rozetą z dwiema posta­ ciami ludzkimi, umieszczonymi symetrycznie na ob­ wodzie. Postacie te — kobieca i męska — podkreślają charakter kufra jako ślubnej wyprawy panny mło­ dej (tabl. I I I , 13). Powyżej i poniżej wspomnianej rozety występują symetrycznie po obu stronach oku­ cia — esowate wypusty, zakończone strzałkami. Na środkowym pasie oraz na pionowo ułożonych list­ kach rozety wykonany został wzór stempelkowy o motywach rośiinnnych. Podobne rozety, ale bez figur ludzkich, występują także na kufrach z Tar­ nogrodu (pow. Biłgoraj) i z Krzyżanowic (pow. Iłża), przy czym na ostatnim rozeta stanowi zakończenie pasa i posiada przy krawędzi dwa wychylone na zewnątrz łuki (tabl. I I I , 3). Na innym kufrze z pow. Iłża zakończenia pasów na okuciach bocznych przy­ pominają kwiat tulipamu <tabl. I I I , 9). Najciekawsze okucia ażurowane posiada kufer z Wistki Królewskiej (pow. Włocławek). Pomimo że są to okucia zupełnie płaskie, pod względem formy nawiązują wyraźnie do kufrów stylowych (ryc. 4). Kufer z Wistki okuty jest według znanego nam schematu pięciu obręczy. Skrajne pasy posia­ dają od przodu krawędzie równoległe, a środek ażu­ rowany w pionowy ornament ósemkowy. Krawędzie pasa przypadające na boki kufra wycięte są w głę­ bokie zęby. Okucia wewnętrzne wzbogacone są ozdobnymi, ażurowanymi akcentami środkowymi, zaś końce ich rozszerzają się i rozwidlają w symetrycz­ nie ułożone spirale. Bardzo bogato ażurowane są również okucia kufra z Wielenia (pow. Czarnków — ryc. 5). Cechą cha­ rakterystyczną jest tu zupełna przypadkowość i wy­ nikająca z niej asymetria wycięć na pasie krawę­ dziowym, podczas gdy pozostałe części okucia, zwłaszcza dekoracje umieszczone w środkowych częściach pasów i ich bogato proflowane zakończenia, ozdobione są ażurami symetrycznymi, które właści­ wie podkreślają formę okucia. Dekoracja stempelkowa na okuciach kufrów po­ jawia się bardzo rzadko. W posiadanym materiale występuje ona dwukrotnie, a mianowicie na oma­ wianym już poprzednio kufrze z pow. włodawskiego oraz na kufrze z Odrowąża, pow. Końskie. W pierw­ szym wypadku jest ona bardziej rozbudowana, wy­ konana przy użyciu dwóch stempelków i przybiera kształt schematycznej gałązki z listkami. Kufer z Odrowąża posiada na okuciach wzór geometryczny w postaci dwóch rzędów łuków biegnących równo­ legle do krawędzi bocznych okucia, wykonany jed­ nym tylko stemplem. Technika wyklepywania nie była, jak wiemy, zu­ pełnie stosowana przy dekoracji kufrów ludowych na terenie Polski, spotykamy ją natomiast na kuf­ rach mieszczańskich, jak na przykład kufer z Ujścia, pow. Czarnków, oraz kufry nieznanego pochodzenia w iMuzeach w Lesznie i Kaliszu. Dwa ostatnie na­ leży raczej włączyć do grupy kufrów stylowych, używanych przez warstwy uprzywilejowane, nato­ miast kufer z Ujścia jest typowym przykładem sta­ dium pośredniego. Mianowicie tylko dodatkowe fragmenty okuć, o znaczeniu wyłącznie dekoracyj­ nym, wykonane są techniką wyklepywania, nato­ miast wszystkie okucia funkcjonalne, więc pasy i skuwki na narożnikach oraz wykładka zamka, są zupełnie płaskie. Wykonawcy tych okuć technika 51 �£ 3 . . f^^f:. I^^„ Tabt. IV. Przegląd form wykładek i antab: 1. Konary, pow. Sandomierz; Kupcie, pow. Siedlce; Łuka, pow. Hajnówka; 2. Gnojno, pow. Busko; 3. Odrowąż, pow. Końskie; 4. Morawica, pow. Kielce; 5. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 6. Rytwiany, pow. Sandomierz; 7. Moszyny, pow. Busko; 8. Ujście, pow. Chodzież; 9. Wistkt Królewska, pow. Włocławek; 10. Wieleń, pow. Czarnków; 11. Liw, pow. Węgrów; Lipa, pow. Hajnówki; Siekluki i Chrótioły, pow. Bielsk Podlaski; 12. Trzciano Stare i Bogusze, pow. Sokółka; 13. Sladków Duży, pow. Busko; 14. Rytwiany, pow. Sandomierz; Warpechy i Zakrzewo, pow. Bielsk Podlaski; 15. Sokolany, pow, Sokółka; 16. Gnojno, pow. Busko; 17. Polichno, pow. Radomsko; 18. Morawica, pow. Kielce; 19. Łuka, pow, Hajnówka; 20. Sokółka; 21. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 22. Parczew; 23. Staniątki, pow. Kraków; 24. Ryt­ wiany, pow. Siedlce. wyklepywania sprawiała być może duże trudności, ułatwił więc on sobie zadanie w ten sposób, że wy­ klepał ozdobnie trzy dodatkowe kawałki blachy i umieścił je na wieku kufra, przy czym boczne, o kompozycji symetrycznej (tabl. I I I , 12), wsunął pod pasy, natomiast rozetę przybił na wierzchu pasa środkowego. Rozeta (tabl. I I I , 7) składa się z nie­ wielkiego, wielopłatkowego kwiatu i otaczających go czterech wypukłych łuków, które tworzą drugi krąg płatków, wewnątrz ażurowanych. Kufer ten wyko­ nany został na miejscu w Ujściu w połowie ubiegłego wieku. , Grupę zupełnie odrębną, odbiegającą dość znacz­ nie od omawianych powyżej kufrów, stanowią nie­ duże kuferki o wszystkich ścianach bocznych pro­ stopadłych do dna, okute na ścianach licowych sze­ regiem wąskich pasków z cienkiej blachy, ułożonych w ukośną, dość drobną kratę. Trzy szersze nieco pasy otaczają je wzdłuż krawędzi bocznych i dzielą ich lica na dwa pola. W narożnikach pól umieszczone zostały trójkątne blaszki. Na tych trójkątach oraz na wspomnianych wyżej trzech pionowych pasach zarysowują się słabo czytelne — z powodu dużego zniszczenia eksponatów — ślady jakiejś dekoracji geometryczno-roślinnej. Dekoracja wykonana została prawdopodobnie techniką stempelkową. Kufry takie dotychczas znaleziono dwukrotnie na terenie wschod­ niej Polski, a mianowicie w Starym Folwarku, pow. 52 feuwałki, oraz w Dereczance, pow. Biała Podlaska. Pochodzenie tego typu kufrów nie zostało dotych­ czas ustalone. Osobno wspomnieć należy o wykładkach zamków i tarczkach, do których przymocowane są antaby, Wykładki do zamków najczęściej występują w po­ staci poziomej prostokątnej tarczy, która czasem po­ siada ścięte narożniki lub ząbkowane krawędzi* (tabl. IV, 1—7). Drugi typ wykładek — o formie wy­ dłużonej w kierunku pionowym, z bardzo bogato pro­ filowanymi krawędziami, czasem dodatkowo zdobio­ nymi ażurowaniem — występuje znacznie rzadziej j (tabl. IV, 8—10). Te ostatnie nawiązują bardzo sal-J nie do wykładek zamków w kufrach stylowycii, W ramach obu typów występują niekiedy ozdobnie profilowane blaszki maskujące otwór na klucz. Doi najbardziej interesujących należy forma blaszki ml prostokątnej wykładce kufra z Morawicy, pow. Kiel­ ce (tabl. I V , 4). Wykładka ta ozdobiona została do­ datkowo blaszanymi gwiazdkami umieszczonymi w narożnikach. Ucha kufrów są bądź bezpośrednio przymocowani do ścian bocznych przy pomocy kołuszek, bądź też osadzone na tarczce żelaznej. Tarczki te można po­ dzielić na dwie grupy, a mianowicie na tarczki po­ jedyncze i dwudzielne. Pierwsze posiadają w ogól­ nym zarysie kształt wydłużonego prostokąta z koracyjnie potraktowaną krawędzią (tabl. IV, 11—Hj �16—19). Najdalej odbiega od tej formy tarczka w po­ staci serca (tabl. IV, 15), charakterystyczna dla daw­ nej produkcji ośrodka stolarskiego w Sokółce, obec­ nie zastąpiona przez inną — w postaci dwóch po­ łączonych elips (tabl. IV, 20). Tarcze dwudzielne spotyka się znacznie rzadziej. W omawianym ma­ teriale występują one kilkakrotnie, w kształcie kwa­ dratów, kółek i czteropromiennych gwiazdek (tabl. IV, 21-23). Uchwyty do podnoszenia kufra wykonane są z grubego drutu, wygiętego półkoliście, elipsowato, lub w postaci prostokąta o zaokrąglonych wierzchoł­ kach. Wyjątkowo zdarza się, że na rączce występują dekoracyjne zgrubienia, jak np. na antabach kufra z Wistki Królewskiej. Zawiasy na ogół nie wywierają wpływu na wy­ gląd zewnętrzny kufra. Pewne znaczenie ma tu tylko jedna forma zawiasów, znana zwłaszcza w Kielecczyźnie. Zawiasy, umdesizczone na bokach, składają się z dwóch symetrycznych esownic, które z jednego końca połączone są ze sobą ruchomo, a przeciwnymi końcami przytwierdzone są do wieka i dolnej części kufra. Historia kufra w meblarstwie ludowym kształtuje się w sposób bardzo typowy i do pewnego stopnia reprezentacyjny dla wielu wytworów ludowej kul­ tury. Sprzęt ten z kultury warstw elitarnych przechodzi do ludu w formie stylowej w pełni rozwiniętej. Pro­ ces ten odbywa się wcześniej na terenie Europy zachodniej, w związku z czym wpływ wzorów sty­ lowych przejawia się tam w sposób bardziej bez­ pośredni. W Polsce rozpowszechnienie się kufrów w sprzętarstwie ludowym nastąpiło znacznie później i to niewątpliwie mogło się przyczynić do bardziej samodzielnego kształtowania się formy, a szczegól­ nie okuć. Czy wpłynęły na to lokalne polskie wzory kufrów stylowych, trudno w tej chwili przesądzać. Nie możemy pominąć^ także innych, bardzo waż­ nych czynników przenoszenia tego sprzętu na wieś, np. w związku z osiedlaniem się obcych kolonistów na ziemiach polskich. Mianowicie ozdobione bogaty­ mi okuciami kufry z pow. włodawskiego, omawiane powyżej jako jeden z najciekawszych przykładów, znalezione zostały przecież we wsi, która jest dawną kolonią holenderską. Nieznane jest pochodzenie kuf­ ra, spotkanego w Wistce Królewskiej. Posiada on szereg cech wyróżniających od pozostałego materia­ łu, przede wszystkim w sposobie zdobienia okuć, a także nawet w samej formie sprzętu znacznie węż­ szej i bardziej smukłej. Być może podobne kufry przyniesione zostały przez osadników dolnoniemieckich czy holenderskich, których kolonie można spot­ kać nad Wisłą w jej dolnym biegu, m. in. nawet we wspomnianej wyżej Wistce. Pewne wyjaśnienie form występujących na okuciach kufrów dałoby może porównanie z okuciami zdobiącymi dawne skrzynki cechowe. Fotografował Jan Swiderski. Za jedno z ogniw pośrednich pomiędzy kuframi stylowymi a omawianymi w pracy ludowymi — można uważać kufry znalezione w Wielkopolsce, a mianowicie w Wieleniu, pow. Czarnków i w Ujściu, pow. Chodzież, które bardzo bogatą w porównaniu z pozostałymi dekoracją nawiązują dość silnie do kufrów używanych dawniej wśród warstw elitarnych. Bez porównania słabsze i bardziej odległe echa tych wpływów dadzą się zauważyć na kufrach z te­ renu środkowej i wschodniej Polski. Wymienić by tu można ażurowane rozetki cyrklowe, czy też za­ kończenia okuć zbliżone kształtem do kwiatu tuli­ pana. W zasadzie jednak kufry te są zdobione bar­ dzo skromnie, dekorowane okucia zdarzają'się rzad­ ko, a i te zdobione są raczej ubogo. Niemniej wy­ kształciły się wśród nich pewne dość charaktery­ styczne grupy regionalne. Na podstawie posiadanego materiału można więc mówić o grupie kieleckoradomskiej, dla której charakterystyczne są bogato profilowane krawędzie okuć oraz występowanie na wiekach wspomnianych wyżej rozetek, co na kufrach z innych terenów zdarza się tylko sporadycznie. Kufry podlaskie zbliżone są nieco do kieleckich w sposobie dekoracji krawędzi, jednak nie są zdo­ bione rozetkami. Grupę kufrów białostockich cechują okucia prze­ rywane, które występują przeważnie na kufrach zdobionych stempelkowymi malaturamł. W kufrach ludowych z pozostałych terenów Polski daje się zauważyć znacznie słabsza tendencja do dekoracji okuć, a w wielu wypadkach cały nacisk położony jest na ozdobienie ścianek kufra dekoracją malarską, której omówienie wykracza jednak poza temat tego opracowania. PRZYPISY I S. Sienicki, Historia architektury wnętrz miesz­ kalnych, Warszawa 1954, s. 32, tabl. I . 2. K . H . Klasen, Ostpreussen, Weimar (b. r.), ryc. 40. 3. W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z oko­ lic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934, ryc. 40. 4 M. in.: F. R. Uebe, Deutsche Bauernmöbel, Ber­ lin 1924, s. 67, ryc. 84; W. Lindner, Mart Branden­ burg, Weimar (b. r.), ryc. 32, 33. 5 K . Hahm, Deutsche Volkskunst, Berlin 1928, tabl. 36. 6 Kufry w muzeach w Lesznie i Kaliszu. 7 Kufer w muzeum w Olsztynie. 8 Rytwiany, pow. Sandomierz. 9 M . in. kufry z Krzyżanowic, pow. Iłża; Chroboł, pow. Bielsk Podlaski; Trzciana Starego, pow. Bia­ łystok; Lipin, pow. Sokółka; Krasnobrodu, pow. Bił­ goraj; Pawłowa, pow. Chełm; Woli Radziszowskiej, pow. Myślenice; Staniątek, pow. Kraków. 10 W. Dynowski, op. cit., s. 15—16. I I Nogi drewniane występują na kufrach z po­ wiatów: Opoczno, Sieradz, Busko, Biłgoraj, Sokołów Pódl., Siemiatycze, Bielsk Podl., Białystok; nogi me­ talowe: Busko, Kielce, Hajnówka; kółka drewniane: Pawłów, pow. Chełm; kółka żelazne: m. in. pow. Iłża, Opole lubelskie. 12 Malowane okucia spotyka się na kufrach wy­ konywanych w Sokółce, woj. Białystok. 13. Pow. Iłża, Opatów, Włoszczowa. Tablice i rysunki wyk. Maria Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cb9597a427ea554227ec2cc56dc4282.pdf 66e3e8f2bfba2feac818e9ec94d9bba5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Zaremba, Franciszek - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3898 Title A name given to the resource Droga Franciszka Zaremby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.66-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Ćzajkoioski D R O G A F R A N C I S Z K A Franciszek Zaremba urodził się w roku 1911 we wsi Szarkówka, odległej o 10 km od Miechowa. Tu też mieszka obecnie ciesząc się w okolicy sławą uzdolnionego rzeźbiarza. Chłopięce lata spędził jak większość jego równieśników: uczęszczał do szkoły powszechnej w pobliskim Chodowie, a w wolnym czasie pasł bydło. Od najmłodszych lat posiadał jed­ nak niezwykły pociąg do rzezania kozikiem w drze­ wie różnego rodzaju świątków, lalek i figurek zwie­ rzęcych. W latach szkolnych używał do swoich prac rzeźbiarskich również takich materiałów, jak glina i miękki wapienny kamień, a ilustracje ze szkolnych podręczników były często wzorem jego dziecinnych rzeźb. Mając 10 lat zaczął rzeźbić figurki do szo­ pek, z których niestety nie zostało już we wsi śladu. W piętnastym roku życia wykonał swoją najwięk­ szą pracę — ołtarz o charakterze ludowym; do dziś znajduje się on w miejscowej kaplicy. Zyskał wów­ czas uznanie całej wsi i jednocześnie otrzymał za swą pracę pierwszą większą zapłatę w kwocie stu złotych. Rzeźbił go Zaremba „za krowami", mając jako jedyne narzędzie kozik. Przy pomocy tego ko­ zika powstały zarówno drobne elementy zdobnicze, jak i kolumny, postacie św. Piotra i Pawła, aniołki oraz główna płaskorzeźba w środku ołtarza — Chry­ stus z sercem otoczonym cierniową koroną, dziś za­ stąpiony przez -zwyczajny oleodruk. Wszystkie ele­ menty ołtarza pomalowane są farbą lakierową. Prze­ Z A R E M B Y waża kolcr ciemnozielony. Zarówno całość, jak i po­ szczególne fragmenty ołtarza wcale nie wydają się dziełem rąk piętnastoletniego chłopca. Sposób po­ traktowania postaci, wzajemne proporcje raczej ka­ załyby domyślać się bardziej wyrobionej ręki i oka. W domu rodziców młodego rzeźbiarza sytuacja ma­ terialna była ciężka, ojciec nie mógł pozwolić sobie na posyłanie syna dalej do szkoły. Mimo to chłopak nie rezygnował; składał pieniądze na dalszą naukę i w roku 1928 zapisał się na dział rzeźby w Szkole Przemysłu Artystycznego w Krakowie. Niestety, tyl­ ko dwa miesiące udało mu się pozostawać w szkole. Po śmierci ojca zmuszony był wrócić do domu. W rok potem dostał się na naukę do rzeźbiarzakamieniarza, Antoniego Małka w Częstochowie. Zręczność jego i nadzwyczaj szybkie postępy w pra­ cy wzbudziły zawiść współuczniów i czeladników. Z powodu intryg i posądzenia o złodziejstwo już po dwu tygodniach wrócił do domu, gdzie w wolnych chwilach rzeźbił, coraz bardziej doskonaląc swą rękę. Powstały w tym czasie rzeźby przedstawiające Koś­ ciuszkę, Sobieskiego, Krakowiaka w stroju regional­ nym i szereg innych prac, zarówno o tematyce świeckiej, jak i religijnej. Niewiele zachowało się do dziś z tego okresu, gdyż prace jego spłonęły wraz z domem w czasie drugiej wojny światowej. Mała ilość zachowanych rzeźb nie pozwala na szczegółowe prześledzenie rozwoju rzeźbiarza. Dla ��Ryc. 6. Sw. Paweł, rzeźba z ołtarza w Szarkówce. Wys. 47 cm. Ryc. 7. Sw. Jan Chrzciciel. Rzeźba wyk. w 1937 r. Wys. 50 cm. porównania podaję rzeźby: aniołka, św. Jana Chrzci­ ciela oraz Ursusa łamiącego kark bykowi. Zwłaszcza ta ostatnia praca wykracza już daleko poza granice twórczości ludowej. Za wzór <do niej posłużyła rzeźbiarzowi pocztówka z dziełem Siemiradzkiego. Rzeźba ta wykonana w roku 1932 nie zadowala jed­ nak rzeźbiarza ze względu na to, że jest kopią. W jakiś czas potem, po przeczytaniu „Quo vadis", Za­ remba tworzy własną kompozycję Ursusa, w której Ligia siedzi na grzbiecie byka, a Ursus łamiący bykowi kark stoi zwrócony frontem do niego, a nie jak poprzednio — bokiem. Niestety rzeźba ta spło­ nęła. Praca zatytułowana „Aniołek" (wykonana przed rokiem 1930) przedstawia postać chłopięcą w długiej, powłóczystej sukni, jakby albie, na wierzchu w ko­ szulce przypominającej komżę. Tablica, którą anioł trzyma w ręku, służy do umocowania kalendarza. Ślady na plecach „Aniołka" wskazują, że były tam skrzydła. Całość jest malowana lakierem, podobnie jak i figura św. Jana Chrzciciela wykonana w ro­ ku 1937 (ryc. 7). Obecnie Franciszek Zaremba nie zajmuje się drob­ ną rzeźbą, trudni się natomiast stolarką, a rzeźbi wyłącznie ołtarze do okolicznych kościołów i natu­ ralnej wielkości figury Matki Boskiej (z kamienia), z których jedna stoi na skraju Szarkówki, druga zaś we wsi Pstroszyce-Łapsze. Drewniany Chrystus na krzyżu jego roboty znajduje się przy drodze w Podleśnej Woli koło Tunelu. Rzeźbiarz twierdzi, że robił dawniej postacie Chrystusa Frasobliwego, ale nie wie, gdzie obecnie mogą się znajdować. W roku 1955 wykonał na zamówienie ołtarz w sty­ lu „gotyckim" do kościoła w Cieślinie (na północ od Rabsztyna). Jest to jeden z ołtarzy bocznych, zrobionych na wzór znajdującego się w tym kościele ołtarza z roku 1930 dłuta Wincentego Bratka z Wol­ bromia. Przed drugą wojną światową robił również ołtarz do kościoła w Szreniawie. Obecnie zamierza przystąpić do jego wykończenia. Jeszcze jeden ołtarz, który wyszedł spod jego dłuta, znajduje się w ka­ plicy w Chodowie. Pracy przy ołtarzach Zaremba nie od razu podjął się sam. Początkowo (ok. roku 1930) był on pomoc­ nikiem wspomnianego już Wincentego Bratka z Wol­ bromia, u którego „zapoznał się ze stylami". Reszty dopełniła literatura fachowa, którą rzeźbiarz sam zaczął studiować. W czasie drugiej wojny światowej rzeźbiarz zna­ lazł się w Niemczech. W wolnych od pracy chwilach wyrabiał on „Męki Pańskie" we .flaszkach, które cieszyły się dużym popytem u tamtejszej ludności. Tam też zapoznał się z prawdziwymi rzeźbiarskimi dłutkami, które w ilości 24 sztuk otrzymał za 4 bo­ chenki chleba. Od tego czasu zarzucił on dłutka własnej roboty, wyrabiane z gwoździ. Dzieje rozwoju Franciszka Zaremby stanowią in­ teresujący i dosyć typowy przykład, w jaki sposób utalentowany rzeźbiarz ludowy i w zasadzie samouk przechodzi od sztuki ludowej do twórczości o cha­ rakterze rzemieślniczym. Podobną drogę odbyło i odbywa wielu twórców ludowych, których później­ sze prace pozbawione już uroku prymitywu, a nie posiadające poziomu i mistrzostwa dzieł wychodzą­ cych z rąk artystów wykształconych, zmierzają w kierunku pewnego szablonu typowego np. dla ka­ mieniarzy produkujących nagrobki. Prace tych rzeź­ biarzy, pozbawione na ogół artystycznego wyrazu, znajdujemy później jako bezimienne dzieła w wiej­ skich kościołach, przydrożnych kapliczkach czy na cmentarzach. Fotografował Jerzy Czajkowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46006324470240f7c29494bddffb027e.pdf f3055c9497e09bcaca3c888a85b231a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource bibliografie Reinfuss Roman Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1652 Title A name given to the resource Bibliografia prac R.Reinfussa / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.53-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text (Lud, t. 64, 1~() BIBLIOGRAFTA PR1AC ROMAiN A R·EINFUSSA ZEiBRJAŁA WFIA CIESiLA-REINFUSSO:WA POZYCJE KSIĄżKoWE 194Q 1. Geografia dla liceum z M. GOIukJiewkrem pedagogicznego i szkóL ogó1moksz.talcqcych. (Współ- i J. Kl1ilITlialsz'eWlską), Kiairowice. autorstwo 1949 2. Stroje górali szczawnickich, "Aiti1als Bo~sik:iIch Str-oj6w crz. LuJdowytCh" MaLopols.ka, z. 1-8, S'!s.39-, LI. 25, tab. 5, Lu!blriin. V f 1953 3. Pol~lde druki na .pLót'nie, iSIS. 256, ryc. Ludowe 198, Italb. 19, malpa '1, WaJr- szawa. 1954 4. Ludowe ~s. 60, ry-c. 71, tab. 71, Wa!I'lSz'a'Wla. skrzy11lie maLowane, 1956, 5. Garncarstwo ludowe. SIS. 96, il. 54, ~.o. 47, W"lIl"ISi7Ja1Wla. 1958 6. SZOf.pka k.rakowSka, s5. 38, i'l. 16, talb. 41, Kra'ków. 1960 7. PoLska ficzne), SIS. sztuka (WISiPÓł\al\lft>omtwo z J. Świtdffi'Slkilim: zdlj~da ludowa. fOltogra- 217, it. 216, K'nak6w. 1962 8. MaLarstwo ludowe, SiS. 130, il. 92, tab. 6, Kroków. 1966 9. Ludowe kafle matowane, SIS. 160, m. 223, baib. 3, KTakÓW. 1977 10. Meblarstwo ludowe w Polsce, SiS. 300, il. 186, ba,b. 39, maljJ 4, Wlr'ocław .. 1980 11. Ludowe kowalstwo PRACE artystyczne, NAUKOWE ss. 365, ryc. DRUK.OWANE 13\1, flOt. 246, WTodaw. W CZ.ASOPISMACH 1934 12. Budownźctwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, "Lud", t. 33, s. 83- ·112, H. 16, ma!p 3, Lwów. 193,6 13. Etnograficzne granice Łe.mkowszczyzny, "Zi·e<miJa", R. XXVI, TIlr 10/11, s. 240 _. - 253, Warszawa. 14. Łemkowie ·15. Zabyt'kowe KraIków. (O\Pis etnQgnafioezny), "Wlierchy", R. XIV, s. 1 - 24, iJ. 18, I(,I1aków. sypaiu:e sp:i;s.kie w K·uc:wi11Jie, "Orli Dot", R. XlIX, s. 146 - 147,_ �54 ZOFIA OIEŚLA-REINFUSSOWA 1938 16. Problem misja wschodlTliiego Nm~kDwych poświęcony Badań Karpatom Ziem Polslvim za'sięgu etnografioznego Wschodnich w Krakowie, - II dnia Łemkowszczyzny, Zjazd (w:) Ko- sprawozdacvczo-naukowy 30 i 31 paidziernika 1938 roku, 55. 11, W:a':r5za'wa. 1939 17. Zbiór ankiet w sprawie rzemieślników wiejskich wykonujqcyclt dowe. (.W,S1półalutoOI'Stwo z W. Zbier,oWl5kim), S5. 29, Kra;ków. 18. Ze studiów nad kulturq materialnq s.238 - 278, ił. 28,taib. 2, m;lJpa l, W'alI1szawa. Bojków, stroje "Roczn:i·k Ziem lu- GÓpsk.i.ch", 1945 19. Badania nad osadnictwem "SprawolJda:nia Hucu-lszczyzny, PAU", t. 46, nr l - 5, 5. 90 - 93, Kraków. 1946 20. Pogranicze etnograficznych, krakowsko-gór,alskie "Lud", w świetle dawnych i najnowszych badań t. 36 (J.939- 1945), s. 222 - 255, map 3, LubLi:n. 1947 Zagadnienia ~l. i potrzeby etnogmjii na $lqsku $wd.lvowym i Dolnym, Insty- tut Śląski, s. 51 - 57, Katowice-.Wrocław. 22. Próba niektórych charakterystyki elementów etnograficznej kultury materialnej, Rusi Szlachtowsk.iej "Lud", t. 37;'1947, s. na podstawie luD - 235, tab. 5, Kraków. 1948 $lqsku, (w:) Rozprawy i mater,iały z hiAincheollogtc.zna", nr 2, s. 53 - 71, Wn)cłal\v. 24. Malowane "marawieckie" skrzynie krakowskie, cz. I, "Pols\ka Sztuka Ludowa", R. II, nr l, s. 20 - 29, War,s'ZJawa. 25. Skrzynie zdobione z okolic Krakowa: skrzynie kaszowskie, cz. II, "Bolisika Sztuka Ludowa", R. II, nr 9/10, s. 33 - 43, WaI'Szawa. 26. Architektura sz.opki knakowskiej, ,,,PIOiliskaSz.buka Lutdo.'W1a",R. iIiI, nr .11/12, s. 8 - 26, Wal1s'za;wa. 27. Wpływ farbiarzy drukujqcych plótna na ludowe hafciarstwo, "Polska SZitul,;a LUJd'CJIW:a", R. II, 1lJr 11/12, s. 4D - 41, Warszawa. ?,s. Stan muzealiów etnograficznych w woj,ewództwie wrocławskim, "Lud", t. 33/1948, s. 416 - 431, Lub~~n--.,KJmków. 23. storii Łowie.ctwo ludowe i kultury materialnej, na wschodnim "BibLi,oteka 1949 29. Skrzynie zdobione kie, cz. HI, "Pol,ska z okolic Krakowa: skrzynie czernzchowskie i wadowic- Siltukla LUJdow1a", R. III, nr 1/2, s. 9 - 2.5, W<:l'l1sLJawa. 30. Łemkowie jako grupa etnograficzna, "Plrace i Mater~aly Eltrrograficzne", t. 7, s. 77 - 210, Lu\YEn.----I<!:raków. 3.1. Wdniane torby góralskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. III, nr 3/4, 5. 112. - 119, WaI1szawa. 32. Przyczynek do ikonografii obrazów, "P'o1:>ka SZJbUlk\Ć\ Ludowa", R. III, nr 5, s. 150 - 1:55.,Wlar.s'ZJ8:wia. 33. Malowane zręby chałup wiejskich, "Polska S'7Jtullm Ludowa", R. III, nil' 7/8, ii. 200 - 219, W1al1sZJaiWla. �Bioliografia :4. Kafle z Brzegu ludowe 55 prac R. Reinfussa Sląs:ku, "PoilJska SZ!tuloo Ludowa", na Dolnym R. III, nr 9/10, 's. 261 - 267, Wal1S':zJaJwfa. 3,5. SZQpka z SieteslZY w powiee'ie przewor.skim, "Pohika Sztuka Ludowa", R. ILl, nr 1.1/1:2, s. 328 - 336, Warszawa. 3B. Niezna-ny rękopis etnog7"aficzny Winoentego Pola pt. "GÓorale Czuchonkowie", "S\pra~\VIo"zdtalnia PAU", t. 50, nr 9, s. 550 - 5.51, KmaJków. 1950 37. Stan badań nad pol.ską sztuką ludową, "PiYl:sika S7Jt<UJkaLudowa", R. IV, nr 1/6, s. 3 - 13, WUII'SIZJaJWla. 38. Orawski dom z wyżką, "POIłsIJro SZJtukia L1lJdoWla", R IV, nr 1/6, s. 36 - 5'5, Wa'n5'Z'UIWIł. 39. Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej, "P,ol!sika SZlbll'ka Ludowa", R. IV, Dlr 1/6, s. 88 - 92, W,all'SlZJaWla. 40. Po I Ogólnopol;"kiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad "Po15k,u SZJtuka Ludowa", R. IV, nr 7/1,2, s. 97 - 99, WallSZlalW;a. 41. Z obozu naukowego w Weryni, "P!ols'ka SZltu\ka Lud1olwia", R. IV, s. 1203- 142, WlaJl'SIZlaIWU. sztuką, nr 7!l-2, 1951 42. Organiz,acja badań nad sztuką ludową, "Malteria'ły do Studiórw i Dy:sk:usjli z ZaikJre:5u Te()r~i i H~9u()r,iJiS'ZJuUikli", 'z. 5, 5. 404 - 410, WranslZialwa. 43. U progu piątego roku, "Polska Sztuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 3 - 5, Warszawa. 44. ,Wytwó,rcy ludowych ubiiorów w K'arpatiuch Polskich, "Polska SztU!ka Ludowa", R. V, nr 3, s. 19 - 36, Wal'Szalwa. 45. Brzostek zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, "PolS1ka Sztuka Lu.doWla, R. V, nr 6, s. 1,67 - 170, W'alrS'zalWlu. 1952 46. Badania terenowe w rejonie "P'oliSlkia SZltuika Lu- kielecko-sandomierskim, dowra", R. VI, ,nr l, s. 35'-47, W'al.szawa. 47. Z zagadnień sztuki ludowej, "Pdlisikla SZJtuk'a Lwd'owa", - 67, Vlars.zawa. 48. Sztuka w ludowa Bachorzy, pow. Pod!as.i.a Zachodniego. Sokołów Podl asrki), (Z ba,dań IV "Polsk:a R. VI, nr 2, s. 65- Ob,ozu Naukowego SZJtukia Ludowa", R. PIS VI, nr 4/~, s. 270 - 287, Wlansza,wa. 1953 49. A,k,tualne zag,ad-rtiemiia htd.owej "Pol'Ska plas'tyki, Sztulka Ludow.a", R. VII, nr 2, s. 83 - 94, W:aTSZlaI\V1a. 50. Elcimenty Ludowa",R. re7lJeS'a.nsowe w polskim mcb,!arstwi·e ludowym, "PolS'ka Sztuka VII, nr 6, s. 327 - 3,34, WaiI1SzaiWla. 51. Polskie ludowe kowalstwo artys.tyczne, "Polls!ka S:zJtULimL udO!\V'a", R. VII, nr 6, s. 348 - 37,6, WU'l'lS'z<lWla. 1954 5.2. Tradycje otwartego ogniska w Ma!opolsce, "Lud", t. 41, s. &99 - 702, W.ro- cła'w. jów 53. Instrukcje w sprawie materiału ilustracyjnego Ludowych', "Lud" t. 41~ s. 80'6 - 80,7, WII1ocl:arw. ,54. Malowa1'llkri ścienne s. 50 - 5'4, Wiull1sZJa,wa. z Ch'otyziów, "Po1slka Situka dla Atlasu Ludowa", Polskich Stro- R. VljJjI, nr li, �ZOFIA 56 CIEŚLA-,REINFU,SSOWA 55. Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego, "P.ol'ska Sztuka Ludowa ,"R. VIII, nr 2, s. 67 - 78, Wlalrnzawa. '56. Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w województwie białostockim, "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, nr 5, s. 3:15 - 317, Wars'za'Wla. 1955 57. Dorobek naukowy dziesięciolecia w zakresie sztuki ludowej oraz plany na "Maiterrały do Studiów i Dyskusji z Zakmesu T'elorii i HiS¢oI'iliSZltukJi", R. V, nr 3/4, s. 3&9- 411, WlaJI'SZJa,wa. 5'8. Z bacLań nad sztuką ludową w Radomsloiem, "Polska Sztuka Ludowa", R. IX, nr l, s. 23 - 51, Wal1SIZawa. najbliższe dziesięciolecie, 1956 wytwórczości ludowej i artystycznej wspókzesnej Rumunii, i AIl1tysty czny", R. I, nr 2, s. 120 - 124, Warszawa. 60. Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii, "Bo1Js!ka SZltuka LUldowa", R. X, nr 2, s. 120 - 124, WalI'SZlawa. 61. Z zagadnień terminologii ceramicznej, "Piol~ka Sztuka Ludowa", R. X, nr 415, s. 281 - 283, W,a:nsizawa. 59. Organizacja "PrZJemysł Ludowy 1 1957 62. Z "Polska doświadczeń nad· Sztuka Ludowa", stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej, R. XI, nr 2, SI. 1:1'7- 1:19, Wansza:wa. 1959 63. Problem Karpat w badaniach kultury "FoJ'sam SZJtuk:a Ludowa", ludowej, R. XIII, nr 1/2, s. 3 - 11, WaI's:zJawa. 64. Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu mi1llionego XV-lecia, "Poliska Sztukia LudowIa", R. XIII, ,nr 4, s. 197 - 207, WlaiI1SZalwla. 66. Badania plastyki ludowej w województwie rzeszowskim w cia, "RoczmiJk Wo}ewódz:twa Rze:sZlolwsikiiego",s. 141 - 1'52, Rzelszów. okresie XV-le- 1960 6'6. Badania ska Sztuka 67. Badania w 1959 r. prowadzone przez Instytut R. XIV, nr 2, s. 1.21 - 1,2.2, W'arsZlawla. terenowe Ludowa", sztuki ludowej prowadzone w woj. rzeszowskim "Pol- P AN, przez Instytut Ludoiwa", R. XIV, nr 2, s. 122 - 124, WalrsZJaJwa. 68. Sztuka luc10wa w Czechosłowacji. (Notatki z podróży w 1959 r.), "Polska Sztuka Ludowa", R. XIV, nr 3, s. 155 - 163, Wanszawa. 69. Hece do wypału naczyń w polsikiim garncwns1t'wie ludowym, "Etnograf'ia Polska", t. 3, s. 3129- 350, W,rocław. Sztuki P AN, "BoIska Sztuki Sztuka 1961 70. Na marginesie badań sztuki ludowej do'wa", R. XV, nr 3, s. 131 - 13,6, W'ars'zawa. 71. Stan i problematyka badań nad Białostocczyzny, kulturą ludową "P'o,lska Sztuka Lu- Łemkowszczyzny, "Etno- "Studia i Mate- grajjia PoLska", t. 5, s. 63 - 69, Wa'I'Szawa. 1962 72. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, rU'ały Lubelllslkiie', Etnog1fia,fiiJaI, s. 108 - 14<6, Lu:bliln. 73. Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, "PoLska Sz\tuka Ludowa", S. 9 - 25, Warr1szawa. R. XVI, nr 1, �Bibliografia prac 51' R. Reinfussa 1963 74. Rzeźba figuralna Łemkó.w. (Ze st11Jdiów nad "Pol!s,ka SzJtullm LoooiWa". Łemkowszczyznie), luclową R. XVIJ, s.zalWa. 75. Sztuka ludowa w województwie rzesz.owskim ka Ludowa", R XVII, nr 3/4, s. 113 - 121, Wtans;zawa. rzeźbą nr i jej 3/4, kamienną na s. 122 - 134, W'aJr- "Pdl'Ska SZJtu-· b.adania, 1964 76. etnog.-rafii Z powi(l>tu (w:) Studia jas:ielsloiego, powiatu cLz:iejów Jasła z pra·ca zb!i'oirO\\;"a,K~aków, s. 591 - 630. jasielskiego, 196.5 i kształty wsi, (w:) Nad rzeką Ropą. Zarys etnografii powriaZlbior.owa, t. 2, Kraków, s. 13 - 28. 78. Zajęcia pozarolnicze, (w:) Ibidem, s. 133 - 138. 7~. St'rój Łe.mków, (rw:) Ilbildem, s. 1915- 210. BO. Problem kultury ludowej Lasowiaków, "RoczrniJk WojewództJwa RzelSZ!owskil.ef)o", R. IV, s. 243 - 260, Rzeszów. 77. Układy rolne tu gorlri;okiego, praca 1966 81. studiów Ze nad Łermko.wszczyzną po obu strowach. "Pdl!ska Karpat, Sztuka. Lud oWla", R. XX, nr 1, s. 3 - 22, Wa;rSlzawa. 82. Dawne ubiory mieszczan z południowo-wschodniej części woj. rzeszowskiego, "Ma'teriia!y Muzeum BUJdownJi;auwa LUJdow~o w Sanoku", s. 19 - 23, San:olc. 1967 83. Die Volksmasken in "Schweizerisches Polen, Archiv fur Volksku:de" z. 3/4, s. 134 - 141, Ba:sel. 84. Szataśnictwo temkow'śkie w Beskidzie "Łód:zki.e Krynickim, SibudliJa Ebno-. gmf.icz'ne", t. 9, s. l{il6. - 174, Łódź. 196.8 B5. Zum gegenwiirtigen bildnerischen Volksschaffen in Polen, "Letopis". Jahres!schrifit des InsltiitUlt's flirr s'olrbliJs·cheViO'likls!'OIJ'SochUJrJi,g, Reihe C. Violk:skuIlJde, nr 11/12. s. 204 - 2'14, BalUJllron. 66.. Skansenowskie muzeum przemystu ludowego w Etera (Bulgaria), ,,P101ska. Sztu/ka LUJdowa", R. xx-n, nr 3, s. 107 - 1 Li., W~I1szawa. 196.9 87. Wspólczesne tNi'aty den, z konjc·r·encji malarstwo lU!dowe, w Lub·Linie 1969 r., Lublin. (w:) Współczesne malarstwo 88. Atmu;ertschajt und Schafhaltung bC'i den Lemlven in (w:) V,iehwirtsclwjt und Htrtenkultur. Ethnogm;ph.ische rawa, Budapest, s. 302 - 322. !lulowa Zamojszezyzny 89. Kultura wód.ztwa lub,elskiego, (w:) Zamość na t.Le stosuwk6w i Zamojszczyzna Ma- den Niederen BeskiStud;ż,en, praca Zibi.o-· etnograficznych w dziejach i kulturz,e 7.vojepolskiej,. pra-ea Zlbiorowa, Zamosć, 90. BacLania naci Muzeum Budownictwa s. 436 - 448. kulturą ll1dową ludowe. w XXV -·lecie Polskq Ludo.wej, L'u.dolW·egow Sa·noku", nr 10, S. 00 - 67, Sanok. "Materi.ały 1970 9l1. Wstęp, tu'ra ludowa, 92. Uktady Monografia (ow:) powiatu myśteniekiego, proca s. li - 10, Kraków. rolne 93. notnietcoD, i Ivsztalty wsi, (w:) Ibid.em, s. 11 - 28. (w:) Idll:id'cm,$. 85 - H4. zrbi<o'ro,wa,t. 2, Kul- �5'8 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA i hodowLa, 94. Pasterstwo 95. ZajęcIa 96. (w:) Iib~dem, 119 - 139. pozaroLn~ze, FoukLo'1' ziem (w:) górrslkich I'biJdem, s. 149 - 172. i jego usceThiczThienie, ,.,Scena", nr H/'[.2. 1911 97. Z badań nad budownictwem Ludowym w województwie "Miateri,ały szaLińskim, 99. PrzebramJia 2)a1cihoc1nio-PomoI'skii'e", w wi.do:wriskach "Po'!s'ka kieLeckim, Sztuka Ludowa", R. XXV" nr 2, s. 67 - 78, Wans'z,a:wa. 98. Tradycyjna kuLtura pLa'styczna Ludności przesied.Lonej w województwie ko- t. 14, s. 383 - 396, S?;czecin. Ludowych i ich wspóŁczesne przeobrażenia, "P()l~Sika S7JbUika Ludo.wa", R. XXV, nr 4, s. 203 - 2W, W,au1s'Zialwa. 100. Zagadnienie sztuki Ludowej, "Hiu1Eityn LnfO'J1!1'1lacyj1ny S1towa,rzy.szenoi,a Twór- ców LuJdowych", s. 4 - 7, LubliJn. 1972 101'. Dewocyjna grafika dO'Wego, (w:) Granice jarmarczna sztwk-i, pr,aca jako źródło ,zbiol'owa ku inspi'r'acji czoipl'of. dLa maL'arstwa Ksawerego Lu- Piwockie- go, Walffil7Jalwa:, s. 203 - 218. 102. Wpływ w Karpatach, zimierzowi 103. zawodów wędrownych na kS.ztaltowanie się kultury (IW:) Studia z za'besu socjologii, etnografii i historii Dobrow.oLskiemu, pnaoa z.bi'or,oWla',KJraikÓ1W,IS. :143 - 1512. KuMuTa ludowa Besk,idu z·eum B<UJdOlwll1lilobWlaLUldowego NiSkiego 'W SalI1Jok'u", i przyLegłego :tlIr Ludowej ofiarowane Ka- ,,:\1,aJtelroi'ałyMu- Pogórza, 1'4, '5. 5.- 13~ Sanoik. 1973 ,104. Nar,odnaja architektura Łemkow, (w:) btoc/..owniczymi .kościołów Karpatskij Moskwa, sbornik, s. 46 - 56. 105. Chłopi - wa", R. XXVI[, 106. Art "P.oI1Sik;a Sztuka drewnianych, Ludo- 'I1T 2, s. fi7,- 70, W'aJr.szarw'a. pop-uLCLire po/.oonais (symboLes - s.ignes - motifs), Lausan.ne, ss. HI. 1974 107. Vo~kskunst Zeichen aus PoLe,n (SymboLe - Motive), Wlinterthur, ss. 16. 1975 108. qórskich, z górami Kontakt {w:) Góry w i jego kuLturze wpływ na badania Ipr"wa po~skiej, kuLt1l-ry Lwiowej zbiotnGIW:ł., KJnaków, regionów s. 180 - 190. 1976 -wa", ,1009. Lu..dowa rzeźba 1camvenna na zachodnim R. XXX, nr 3/4, s. !1-67- 180, Wa'I1SIZ1a,wa. 1:10. Społeczna i dyd.aktycz,rua roLa muzeów IV[uZJe<ulm BUldo'W1J1li1cl~w.a LUido\VIEJg)o 'w Sanoiku", PogÓ'1'ZU, "Robka na woLnym Sztuka pow.ietrzu, Ludo- ,,:\1ateriiały nr 21, s. 7 - 10, Sal1!o,k. 1977 111. ProbLem kompozycji muzeum w Sanakl\l", BudOllV'nlilcrtJwa LUidawe~o na '11:r23, woLnym 'S. powietrzu, ,,:Vlate:rialy Muzeum 10 - 14, Sa,nl()k. 1978 112. W.iejsikie bwd.ownictwo podcieniowe kultury Ludo,wej, tpI1aroa IZJl:li!~raw<:l,It. 1, Lubiliin, g3. Z badań nad Ludowq 114. ProbLem ekspozycji ;mysłowych w m1.lZeum na :S~'anse,nowska, Sanok, kl/;Lturq na LubeLszczyźnie, .s. 52 - 77. LubeLs.zczyzny, {w:) (w:) Z Ibidem, zagad11ień 5.37 - 5l. pracowni rzemieśLniczych i wiejskich urządzeń przewoLnym pOWlietrrzu, (w:) MiędZy.narodowa Konfer·encja s. 10'5 - 1114. �Bibliografia prac 59 R. Reinfussa 1979 115. Wpływ rzemieślniczej produkcji "fu~skJa Sz.1JUJk:a Ludowa", niu, 116. terialy Franciszek z badań Cwynar dewocyjnej R. XXXUl·, Il1Jr2, - etnograficznych, na ludową rzeźbę w Ikamie- 67 - 76, WiaJI1S'Ziawa. ludowy rzeźbiarz z Albigowej, {w:) Prace i maR:zes,z6w, M'UJz.eUlmOkTęig]owe, s. 89 - 101. AnTY KUŁY IS. POPULARNONAUKOWE 1931 1117. Pasterstwo na Łemkowszczyźnie dawniej a dziś, "K'UJrrer LiJueraC'ko-Nau- kowy [iKC", R. IX, nr 311,s. 3 - 9, KIlaków. 113. Obchód z dnia 14 xa, Maryjek w Gorlicach, "Kunier LiiteT'alcko-NiaiUkowy IR'C", R. IX; KJmlków. 1932 119. i użytkowanie ropy naftowej liKe", R. X, z drJJila 6 V~, Kraików. Wydobywanie tenwk:o-Nauk:owy prz.ed 100 laty, "K.UJTIierL'i- 1933 1'20. Cel1kiewki IKC", R. XI, 'z 'mla drewniane na Łemkawszczyźnie, "Kurier Liltera'ck'o-Niarulk!o,wy 21 VillI, Kmlków. 1934 121. Kapliczki i krzyże na Łemkowszczyźnie, ",KUlrier Li>te;na,c'ko-NiaruikJowy IKC", R. XI1l, z dinJiia26 ta, Kimków. 122. Obróbka inu i wyrób płótna na Łemkowszczyźnie, "Gl()s !LIiiteracko-N~ukawy", dodaitek ,do "Głosu N>al1odu", !lir 275 IZ ,d!rJJiJa7 X, Kraków ·oraz "DodaJtelk IJHenadm-.Niau'kowy ido KUJr-iem !.JwIowslki€lglo",R. Ul, IIlIr43, Lwów. 1'23. Cyganie w Polse-e, "Głos Litera-eiko-N.aukowy", dodatek do "Głosu Narodu", !DIr119,1 z dni:a 15 v:m, Ktrak,ó,w ·OTIaz"Doda't€lkDit1Jetrla1ckJo-Naukowy do KUll'iera Lwowskiego", R. III, II1Jr192, Lwów. 124. Oppidum Schi5nbergh czyli h~,S'tol"ia nieistniejącego miasta, "Głos Lite:ra,C'ko-Na'ukiowy", IdDdaitclk do "Głosu Narodu", U1lr 254, z idrJJi.a 16 [X, K'l1a~ó!w oro'Z "Dodaitoek LiJtenaodk1c-Nau<kowy do Kuriera LwowtskuJe'g.o'·. R. lU, nr 2'5.3. Lwów. 12'5. Prawo górnicze w dawnej Polsce, "Glos L~teT1a'c!ko-Nauk'Owy", dodiU'te~ do "GłosIu Na'podu", Inr 233 IZ dni'a 26 VHI, 'KJra'ków ara'z ,,Dod!altelk Dilte'I1ackJo-Nia!ukowy 'do Kuriora Lwowskiego", iR. m,I, nr 35, 'LwÓiw. 126. Kwestia żydowska 'LU dawnej PoLsce i próby jej rozwiązania, "Gbos iLlitero'Clkro-Nauk'owy", Idod.ateik do "Gł,asiU N:a'l'odu", 'IlT 219 z dnia 12 VIII, KJr:aikó,w oraz "Dodiall:e:k L~tcll1ac.ko-N:aulkowy IclioKU/mera Lwo\.\1s'ki€igo", 'R. HI, TIr 33, LwÓiw. 1'27. Cystersi na Podhalu (w 700-lecie sprowadzenia zakonu), "Głos LiJteracko-Nauklowy", dodatClkdo "Głosu Niaradu", !DIr 247 z ,dnia 9 IX, ,KJmików oraz "Dodl1tClk 1.Ji:te'ra,ck:o-Naukowy ,do Kumie:11a LwoWlSlkiieigo", R. HI, Inr 35, Lwów. 128. B.iecz miasto starych pamiątek, "Głos [jilterac:k,o-LNtauJ<lowy", d:od~teik do "Głosu Narodu", !lir 2S2 'Z dn!iJa 14 X, Kn'akÓJw ora:z "Dod'art.'€1kLi!tera:cko-N~ukowy do K'Ul'i€ll'<lLWOlWlSlkie.go",R. III, TIll'283, Lwów. 129. Latynizacja stylu cerkiewnego na Łemkow>szczyinie,,,GłOlS LiJt€<rla·clkl()-Naufkowy", ,dod:a:telk odo "G~'ds'u Nanocliu", 'rH 324 z dnia 25 XI, ,KJrialków oOU'az "iDodlatClkLiitorack'o-N:a'ulkowy do KUl"ier.a Lwow:s1kJilelg,o",R. lIII, mir 325, !Lwów. 130. Ks. Wojciech Dęb'Ołęok.i k(JJpelan IJisow.czyków, "G'łJos [jjibemclk'O-Naukowy", doda,tek ·clio "GłosIu N:amodu", i!llr 2137 z ·dn!ia 3 Xl[., :Km:ków om'z "Dodalte'k LitClI'a'c:ko-Na·uklOiwy do KUJPiera LwowSkiego", iR. HI, Il1Ir 50, 'Lwów. �60 ZOFIA mEśLA-RELNFUiSSOWA 1935 131. Dunajec jako rzeka sptawna dawniej a dziś, dodiaJtoek d\() "GłOSlU Narodu", nr 13 oz dnia 13 I, Kroików -Na'UJkJO'Wy do 'Kuri'e'ra iLiWlOIwskiego",R. IV, ;nr 12, Lwów. "GI<llS Liltero'cko-Naulkowy", oraoz "Doda,tek Lilterack{)- 132. .Ks. Szambelan Swieykowski boha,terski burmistrz miasta Gorilie, "Glos Litemdk.o-Naulkowy", d{)ldialbekIdo "Głosu NalrQdu", nlr 115 z dnlia 28 iIV, l(,roków onaz "Doda'teik: Lilterllldko-<N1aJulkiawy,dl() Kuriern LWQWI:>k,jego",R. IV, ;nr 17, Lwów. 133. Ziemia temkow,ska prz,e,d pótwieczem i dziś, "Glos L,iteracklO-Nau,kJawy", dodaJtek do "GłOSiU Na'l10du", nr 40 z dni'a 10 II, K'ra!ków onaz "Dod<l:ook Liotero'cko-N3Iukawy Ido iKuniera LW'OWlS!kiregO", oR. IV, :nr '6, Lwów. 134. Budo,w:nictwo ludo,we u Łemków, "Glos Liotemc.ko-Na~!k\Olwy", dlodaitek do "GłOSili NaJl'od!u", IIlIr8'9 z 'dnliia 31 HI Krajków :Ol'a,Z "Diada'tek lIilt'era<cko-NlaUlkorwy do Kuruera L'W:OIW1Siki'ego", IR. IV., nr. 13, Lwów. 1'3'5. p.rzemy.st i handel Łemkow.szczyzny, "Kur,jer Lilteroc!ko-N<luIkO'Wy IKC", nr 2136 z dinlia 2(j VIII[, lK:m'ków. 136. Z przesztości .Łemkow.szczyzny, "KJu:r:ier Li!tera1cko-Nau1kowy IKC" z dnia 25 N, iKJmków. 137. DZlieje oblężenia "Twierdzy gorlickiej". W 20-lecie prz,elomu pod Gorlicami dnia 2 maja 1915 r., ".K:ur;ier LilberackJo-NaukOiwy IKC" z ldinia 29 IV, KJr.aków. 1936 138. Łowiect-wo ludowe na Łemkowszczyźnie, "KUlI1ier l1iter:a.c,ko-N'<łiu'kowy IKC" z dnia 6 I, Krok ów. ,139. W sprwwie granicy lemkowsko-bojkowskiej, "Kun~erlJiitera'cikJo-Nau'kowy IKe" z idnilla '17 n, KiI1aikÓlW. 140. Wschodnia granica Łemkowszczyzny, "Kur,ier !Lilte.rnck'O-Naukowy IKe" z dillia '1,3 VII, 'Kil1<łików. 141. "Doly Sanockie". (Lud 'ruski z okolic Sanoka), ".Kiuil1ieTLlirtenaCoko-Nau~ !rowy IKC" z dnia 12 X, Kimków. 142. Wesele w Kożusznem, "Ais", Kraików. 143. Narciarz w Beskidzie Niskim, "Turysta w ,Fołsce", R. M, iIlr 1/2, s. 26, Kroków----, W'a'I1S'Za;wa. 1937 144. Dorobek KJroków. 145. Kultura nauko.wy ,ludowa Seweryna Udzieli, wsi podkra'kowslkiej, "OIlli Lat", R. XVIlI, ;nlr 8, s. 5, "MŁoda FOIJ.Sika",'11Jr9/10. 1938 146. Dzisiejsze i dawne da W<ozol'oorwa",Kraków. 147. Odradza się strój zwyczaje lu.dowy z dll1JiJa117 XI Kraików. 148. Ze zjazdu górskiego Kraków. wielkanocne w Karpatach, w Nowym Sqczu, Ziemi "Kurier .Krakowskiej, Li1Na,cko-Naukowy "Orli Lot" oR. XIX Lot", R. XX, nr "Za,groIKC" nr 7, s. 90 - 92, 1939 149. Muzeum z tysiqca jednej nocy,,;Onl'i 6, IS. 70 - 72, K,ra- ków. 1947 150. Uwaga! 151. Magia Kręcimy slowa, ,pI1li Lat", R. XXI, ;nr 3/4, 'S. 50 - 5.3, K'raokó,w. ,wt", .R. XXI, nr 5/6,5. 86 - 89, Kroalków. fi;lm, "ariE �BiMiografia prac R. .Reinfussa 61 152. Z wyde-czJki do Tyńca, "Orli Lot", R. XXI, IDIr5/6, s. 89 - 90, Kra'ków. 15·3. Z wycieczki na Sobótkę, "Opli Lot", R. XXI, nr 7/8, IS. 112 - 11'1, Krraków. 154. a wozach kutych ozdobnie, "Opli Lat", R. XXI, rur 7/!8, s. 108 - 1111,Krr"aków. 155. Nowy typ krakowskich sk.rzyń maLowanych, "Of\~i Lot", R. XXI, nr 9/10, s. 154 - 155, Kra'ków. 1948 156. Poznaj swojq "Or1i Lot", wies, 1949 157. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: R. XXIII, l1lf 10, ·S. 152 - 153, Kraków. l.'58. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: s. 122 - 123,KJra'ków. R. XXII, "Nie IJ1Ir 112, s. 20 - 2J6,KJraików. święci "Onli "Zbójnicy", lepiq", garnki "OrtlJi Lot", !.JOlt", R. XXIII, nr 8, 1950 159. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: "Czapka magierka i tynieckie rękawiczki", "On'1liLot", R. XXIV, nr 1,5. 9 - 11, KJraków. 160. Stroje góraLi szczawnickich, ,,0I11i Lat", R. XXIV, IS. '95 - 97, Kraików. 1965 161. SabaŁowa nuta nigdy nie "A-Z", zaginie, dodatek do "Dzie' nika Polskie- go", nr 22 z dnia 19 VI, Kraków. 1956 162. WspóŁczesna sztuka Ludowa, (w:) KaLendarz rodzinny. K:raków, s. 1069- - 172. 1969 163. Pod Lawinq "Groma<da-RJo~nik Polski", pisanek, 'l'l!!'67 z dnia 5 VI, Wa'r- szawa. 1970 164. a tradycyjnej nr 85, Warszawa. sztuce ludowej w czasach obecnych, "Chłopska Droga". 1971 165. Będzińskie 166. Herody, Zapomniany pisarz VIII, W·ars.za,wa. 167. a przyszŁość sz-a.wa. 168. Pod znakiem "Chłopsika Drc~a" z ·dnia 21 I, WaJI1S1zarwa. chłopski: Jan Marcinek, "ChłqpskJa Dl1oga" z dnia kultury ludowej, "Chłopska Droga" z dnia "Grama<da-R()~nik PKlilski" z dnia szopki, 22 VIII, 8 Warr- 7 I, W!a'lI1srmwa. 1976 169. StanisŁaw Staszic jako badacz kuLtury ludowej, "Gf\omada-Ro1Inilk NI- sKi" z OOia 18 I, WarszaJwa. 170. Rudera 171. Skanseny czy - zabytek?, Muzea "Chłops,kIa DDoga" z dl1li!a l II, WaJrs7Ja·wa. Ludowego, "Chłqps,ka Droga" z dlDlia BudowTliictwa 9 VI, Wa'rszar.va. 1977 172. EweUna ,173. a takim Zakopane. Pęksowa, co się w "Podbalbrze", kowaLstwie jeSlień, 's. 81 - 84, zakopane. "zalubił", "Podtatrze", zima, s. 167 - 173. �ZOFIA 62 174. The International J~nuary, Wa:rsza'Wa. CIESLA-REINFUSSOWA Folklore Montaineer Festival in "Poland", Zakopane, 197-8 175. Festiwal 176. Prostota z lawy "PiodJta,trze", jesicJ\ ·S. 37 - 41, Zakopa·nc. "KirGlnii'ka", R. VLI, s. 7 - 13, DiDlsko-B.iała. jurora, prawda folkloru, 197·9 177. O wspóŁczesnych twórcach ibzeIlJia T'wórców Ludowych", '11T ludowych, "Biu'Jc.tyn Informacyjny StO;warzy- 10, LUblin. ROŻNE 1947 178. Etnografia w produkcji filmu polskiego, "Lud", t. 37, 's. 340 - 348, Kra- ków. 179. Zakład Kmlkó:w. Etnologii Uniwersytetu WrocŁawskiego, "Lud", t. 37, s. 455 - 458, 19'51 180. Ludowe motywy w wyrobach dzianych, "Polsk:l SlJtuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 64, Warsza;wa. lSI. Kursy malowania obrazów na szkle, "Pdls'ka SZltuka Ludowa", R. V, II1.r 1/2, s. 60 - 62, :Wam:zaw;a. 182. Otwarcie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ".Pok;lka SZltuka Ludowa"" R. V, nr 4/5, IS. 159 - 160, WiarsZlaJwa. 1956 1.83. Kursy 'eLLa prządek i bkaczy R. X, '!lir 3, s. 1.96, Wa:rsz:awa. XVIII w wieku, "Polrsk.a Sz.tuka Ludowa", 1958 184. IOO-lecie urodzin i 20-leaie śmierci Seweryna Udzieli (24 XII 1857 - 26 IX 1937), ".PoIllS'kaS:z;tu'ka LudOiwla", R. XII, nr l, s. 58, Warszawa. 185. Czy ludowe kowalstwo artystyczne musi zginąć? "PcJ!.slk'aSZJtuka Ludowa", R. XII,nr 4, s. 203 - 206, WarSZal\Ma. 1959 1'86. Prof. elr Kazimierz s. 'IraO - 1&1,·War5lzawa. Moszyński, "Polska Sztuk,a LUidowa", R. XIII, nr 3,. 1963 187. Zmarł WtaJflSzalwa. Janusz SWieży, "Pols,k'a SZltulm Lud'o'wa", R. XVII, nr l, s. 60 - &1, 191>5 188. Przedmowa, I~W:) Nad rzeką Ropą. Zarys IjJIr:aCla zbiiorowa, Kimików, s. 7 - 12. kultury materialnej powiatu gor- liokiego, 1966 189. Glos spoleczne '1974 w dyskusji kiczu, "Pd~ska 190. Felicja s. 262 - 253. Curylowa na temat referatu: SZltuika Ludowa", Beylin Pawel, Struktura i funkcje R. XX, nr 3/4, 's. 1,68 - 169, WarI's'ZJawa. (1903 - 1974), "Pro~skla SZJtu!ka LIUldo!\Ma",R. XXVIII, 'nr 4, �Bibliografia prac R. Reinfussa I RECENZJE Z WYSTAW KATALOGI 63 I KON.KURSOW 1951 .191. Katalog tl'ystawy pokonkursowej haftów, malowanek ludowej pow. sqdeckiego, '~s. W, ryc. 8, Nowy Sącz. 192. Z wysiawy sztuki ludowej w Zakopanem, na i ceramiki. szkle "P,olliska SZluulm LudQwa", R. V, nr 3, s. 78 - 13'1, \Va'!;sz<1\va. konklLr;; 19:3. IV ceramiki ludowej "Polsika w Kielcach, SZltu:ka ŁuidOlwa", R. V, nr 4/5, s. 154 - 1;38, Wars'7JawB. Pokonkursowe 194. SzLuka Ludowa", wystawy sztuki ludowej w i Kolnie, Augustowie "PoLska H. V, rur G, s. 1,8G- 190, W:a'nsZiaJwa. 1952 19.5. Z wystawy nr l, 196. Sztuka pokonkursowej w "Po1:sika Siz;tUlka LuJd.o.Wia", R. V.I, Łlikowie, 55 - 58, Warsza:\v,L S. w pokonkursowej wystawy przemysłu ludow·ego R. VI, nr 6, s. 347 - 352., W,arszawa. Z "Polisk~ Węgrowie, Ludo.wa", 1954 197. Sztuka Inc/owa na wystawie ".Piols,ka Szuuik'a Ludowa", w Lublinie, R. VIII, nr 5, s. 306 - 314, \Var,;zawa. 1955 ;198. Wystawa w Tarnowh!, 199. twórczości "Poiiska Cerarnika stycznego ludowa wiej.ó'kich Ludowa", na l "Polska Wrocławiu, 1l'e malarek Sztuka Powiśla R. IX, nr Ogólnopolskiej DqboToOws,kiegow Muzeum l, s. 63 - 64, Wal"sz3!wa. wystawie SzitJu'ka Ludowa", R. ceramiki IX, [li" i szkła arty- 3, !s. 180 - 183, W'M" sza'w'a. 200. Wys·tawa kartalogu), SIS. dziesięciolecia s.ztvld ludQwej W-leda polskiej woj. kr.akowski.ego. (Wstęp do 20, Kraków. 1956 201. Ludowa", Na marginesie wystawy sztuki ludowej, "P,oIska Sztuk:: R. X, nr 6, s. 33'7 - 340,Wa:I1SiZawa. 1959 202. Z XIV nr konkursu szopek w "P,()i1skia S'Zltuka Lu'dow,a", Krakowie, R. XIII, l, s. 95 - 9"8, W·a'l'sz;aw:a. 203. Wystawa wa", R. XIII, obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie, "PoIls.ka Sztuka Ludo- nr 3, s. 167 - 1-6-9, W·a'l's.z:awa. 1960 204. XV powojenny konkurs - 11·5" Wa,rsZ:aJwa. 205. Sztuka ludowa gorlickich szopek, "PolSka Pogórzan. Sz:tukia Ludowa", R. X'1V, 'S. 111- ,(WI9tęp do }mt;a:l<Jig:U),is. 4 - 9, GlElice. 1961 206. Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. ~Wlstęp 'do kaltalogu),. s. 7 - 32, Łańcut. 1953 207. Sztuka ludowa w powiecie łai~c1tckim. (WsItęp ,do ImJtaJI!ogu), 's. 5 - 22" Łań,out. 208. O ludowej s.ztuee kowalskiej jej perspektywach na p1'zyszloŚć. (W~tę~· do ka;ta'logu), s. 5 - 11, KJ1ei1ce. 1964 209. Katalog wystawy ka:taI1ogiu), s. l - 4, Nowy pokonkursowej Sącz. sztuki ludo.wej Sądecczy.zny. (Wi9tęp dCL'- �ZOFIA CTEŚLA-REINFUSSOWA 19u6 210. Współczesne malarsiwo ludowe. CWiSitęp do kalt'alogu pak(mkUirnOW~ wystawy kowa'lslbwa, f2leiby i malialns/twa ludowego), 's. 6 - 1-3, Kiel,ce. 211. Jesień Tatrzańska. (WSItęp doa!hbU!mu Z. Kamykowskieogo), PalskJie Wy.dawnic'bwo Muzy,ozne, Kiraków. 1967 212. Wystawa dowa", plecionkarstwa ludowego w LubLinie, rec., "Polska SZibuka Lu- R. XXI, nr 3, s. 169 - 176, W,anszawa. 1969 12:13. Malarst.wo Mariana 214. Malowanki z Ud,zteJ.i. (Wstęp Dqbrowskiego 'liJps'ki'e kwiilaJty"), KJrak6w. 215. Ludowe zabaivki. (Wstęp do katal:ogu wystawy), Kra'ków. (Wstęp do ppog'ramu Wl~doWliska "Za- Powiśla. do k,a'balogu pr.a'c F. Seyferba), Kraków. 1972 216. Malarsiwo na szkle Eweliny (W~tęp Pęksowej. do 'ka'talogu wystawy), s. 5, K!mków. 1973 217. O sztu.ce :s. 12 - 19.,,K!na,ków. lu.dowej dawnej a dziś. (K,a'ta!'og T'ar,gów SZJt:uki Ludowej), 1974 218. EweLina Pęksowa. MQ)lniThll'a:r pa glas. (Wstęp do katalogu wystawy), s. 6, ,Lund, 2'19. O ws-półcze'snych sztukach lUidowych. (Katalog II Ogólrwpo!skich Targów Sziuki Ludowej), s. 21 - 2&, KJnaików. 1977 220. ,katalogu Malarstwo na szkle: Ewelina Pęksowa, Jolanta (Wstęp Pęksowa. do wyS'tawy), s. 5, Myślenice. RECENZJE PRAC DRUKOWANYCH '1948 221. Józef Gaje,k, Zarys etnograficzny zachodniej części "Lud", Podola, t. 38, s. 329 - 331, ·Kiraków~LuJblbn. 222. Adolf Nasz, "Lud", Opole, t. 38,s. 341 - 342, Kralków-LU!blin. "1949 223. Uwagi -szarze Euro.py, na 22.4. Drahomira ..•,Polslka marginesie pracy J. Kulczyckiego "Amcheoll,ogilii", R. II, S2ltuka Stranska, Ludiowa", 'S. Lidove R. III, nr pt. Praformy kroje v Ceskoslovensku, 11/1'2, s. 226. Rudolf Kr.zyw.iec, Podstawy ar 227. Vecż a lwe, R. III, 2, s. 11.2-U~, WGlI1szawa. 228. Bułgarskie cz. I, Praha (b.d.), 365 - 366, W'8.ll'sz,a;,Wla. 1951 22.5. Rudolf Bednarik, Ludove nahrobnikii na Slo'l:ensku, .1949, "Pio'lsklll SZitU!kaLU!doWlił", R. V, 'nr 112, ,s. 62, WaI's'zarwa. 1952 1950, "Po1slka S1JtUika Lu-dowa", mebli na ob- 18'5- 19,6, Wl1ocła'w. technologii ceramiki TUirc. sv. (skrypt), MartJn Warszawa R. VI, nr 2, s. H3, Woa:rSlZalWlił. .z. 5/6, Praha 1951, "Po1,s'ka Smuoka LUJdowa", R. VI, i rumuńskie wydawnictwa strojów ludowych. (Blgarski na rodni �Bibliografia 65 R. Reinjussa prac nosii i szewic.i, Sofia 1950. Costl~mes nationaux de la Republique Populaire ma; ne), "P.oh.k:l Sz:tuka Ludowa", R. VI, 'nr 3, s. 18'2- 183, \\larszo,w1a. 2~'}. Konra~l Ja:::diewski, C;clai~sk 1~;'j~. "Polska lisk, 2:~1). E. llercik, Gdańsk Sztuka wC2;esno.~rednicwiec.::ny Ludow:a",R. Ceskoslovenske lic/ove nr VI, hracky, w świeLle Rou- 1vykopa- 6, S. 3'61, Vlarszawa. 1951, "Pol'Ska Pr,aha Szt.uka L\.ld',w~", R. VI, nr 6, s, 361 - 36,2, War.,zJ.lwa. 195:3 :n1. Architekt.ura polska (lo polowy XIX wieku (album), w].jd. I, Vv'arszawa 19.':!, "Pol.-;'ka S;~.tllka Lud.owa", R Vlf, nr :.l, S, 187 - 139, W.ar:s'za.\V'a. 2:n. Katalog garncarstwa ludowego województwa rzeszowskiego, Łódź 1952, "Pols.ka Sztuka Ludowa", R. V rr, nl' 3, s. 183 - 190, \Varsz;nva. 7.:33. N1anesove 7Caroclnopisne .'itudie (t2ka), Praha 1952, "Polska Sztuka Ludowa", n. VIr, nr :J, s. 185, Wars:6awa. 1954 2::4. d"'.~'a·', Dieloru.\skojc n. 2:35. An. nr llarodnoje iskusstwo, "PoL5,ka Sztuka cz. I, Mi1~sk 1951, Lu- V1TI, nr 5, s. :317- 318, Wa'rszaw". populairc Slovaque, s. 382 - :~8:3, vVarsza\va. Z:J(j. RI(cioLf Kr::)Jwicc, 1953, "Polsk,a Sztuka Bratislava Ludowa", R. VIII, t'i, Hisuil'ia pieca R. VllI, TechnoLogia uarncarskicgo, rzemiosŁa garncarskiego Poznmi-Wroc!aw 1954, c.::. II, Ludowa", (skrUpt), "Pol"ka Sztuka nr 4, s. 255 - 256, Warszawa. 1955 237. 238. Kotl~la, Poszukiwania metryk dla stroju S7;t'uka Ludowa", R. IX, nr 2, ,s. 125, W;ansz;aw~a. Franciszek 19:;4, "Polska Rumenskoje naro.clnoje iskusstwo, dowa", R. IX, nr 2, s. 124, W'a,rS'za:wa. 2~9. Supliki chlopskie XVIII u:ieku, R. IX, nr 2, s. 123 - 124, Warszawa. 240. "Prace Bucuresti Wa1'Szawa 1954, i IIJaterialu Etnograficzne", t. 10, z. R. IX, nr 3, s. 187 - 188, Warszawa. SzL'ka Ludowa", Ludowego, "Polska 1953, "Polska Sztuka Sztu,ka Wroclaw 1, R.zeszów Lu- Ludowa", "Polsim 1954, HJ56 I3ieloruski 241. narodn?: arnamient, Mińsk 1953, "PolSIka Sztuka Ludowa", R. X, nr 4/5, s. 282, W'arszJa:wa. 24'2. Inweniar;::e dóbr b,iskwpstwa chelmińskiego 244. Albert FiedLer, Deuisehe VoLkstrachten, Toruń (1646 - 1676), ska Szt,uik~ LudowIa", R. X, :nr 4/5, s. 279 - 231, Warszawa. 2'43. Tancred Banateanu, Portul Popular din Tara "Polska Sztu:k,a Ludo'Na", R. X, nr 6, s. :~60, W!aJl'szaw:a. Leipz,ig Oasului, 1954, 1955, "Pol- Bucuresti ,,:801Is,kaSztuka 1954, Lu- dowa", R. X, nr 6, s. 2(;9, W'airszawa. 245. Friedrich Sie,ber, Bunie Mabel der Oberlausitz, BerLin 1955, "Pahka ka Ludowa", R. X, JJir 6, s. 361 - 362, W'a:rs'Zawa. 246. P. I. Makuszenko, Z. A. Petrowa, Narodnaja architektura Kijów 1956, "Pcił9ka SZJtuka Ludowa", R. X, nr 6, s. 362,\.V'amszawa. Jan 247. Manugiewicz, ska 8Z1tuJk'aLudowa", Jlolskie R. X, ,nr 2, S. stroje Ludowe (aLbum), W·arszawa Sztu- Zakarpatia, 1956, "P.ol- 1;12- 1.34,Wansza'wa. 1957 248. "Przemysl dzielczości Pracy, - 61 ,W'3'I1S'za:w:a. 5 "Lud" - tom 64 .i Artustyczny". Kwartalnik Ce·ntr,alnego Związku Spół1/3, Warszawa, "Pdłs'ka Sztulka Ludowa" ,R. XI, nr 1, .s. 60- Ludowy nr �66 ZOFIA 249. Josef ska SzLuka CIEŚLA~REINFUSSOW Ma:nk'ov, Sloven<sky Ludowa", 2.50. Kazimierz R. XI, li<Lovy odev v Minulosti, Bratislava 1955, "Pol- Warszawa 1956, l, s. 61 - 62, Wa,rsZJa'Wla. 1111' Saysse-Tobiczyk, sika Sz,tu:ka Ludowa", A R. XI, nr l, Pod wierchami Tatr, polska do poŁowy XIX wieku (album), wyd. SzLuk'a L'Uldiowla", R. XI, mr l, s. 63 - 64, Wa!r5ZJa,wa. 251. Architektura 1956, "Polsik'a 252. Sztuka Banicka dedina Ludowa", "Pol- 62 - 03" W'ans'z:awta. 'S. Zakarovce (praca zbiorowa), II, Bratislava Warszawa "Pc:lska 1956, R. XI, nr 3, s. 180 - 181, Wla1rs'ZJa:wa. 1958 253. BogusŁaw 1958, "Polska Kopy,dŁowsk'i, S21tu:ka LudQwa", Polskie R. xn, kowalstwo architektoniiozne, Warszawa 3, s. 180 - 181, Wa\I'szawia. 254. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, D. Drumew, Kowano żelezo, Sofia 1957, "POl~Sik1aSztuka Ludowa", R xm, nr 3, :s. lSI - 1'82, Wal'sz,awa. 255. Rumuński Atlas Strojów Ludowych, Bukareszt, "PoLs.k.a Sztuka Ludowa", R. XlI, nr 3, s. 18:2- 183, W,a 1'5:zawa. 256. Josef Vydra, Lidova architektura na Slovensku, Bratislava 1958, "Pol;ka Sztuka Ludowa", R. XIl, nr 3:, s. 183 - 184, WlaTSIZl<llw:a. 2:57. Siegfried Sieber, Die SpitzenklOppelei im Erzgebirge, Leip.:,ig 1955, "Polsika Sztuka Ludowa", R. XII, .nr l, IS. 55 - 57, Wlarsza:wa. IJIr i 258. w XVII Jan Pachoński, i XV1II Zmierzch wieku, Kmków sŁawetnych. 1956, Z życia ,,'Pol's:!m Sz,tu:ka mieszczan w Ludowa", Krakowie R. XII, nr 2, s. 123, WlanSlZJalwa. 1959 2,59. Rosica Czukanowa, Blgarska narodna szjewica, nr 1/2, s. 100, W,al11sZla:wa. 260. Josef Ludovit Holuby, Narodapisne prace, ka Ludowa", R. XILl, nr 1/2, 'S. 100 - 101, WarszaW1a. Sofia "P.oIliska SztLu- 1957, ka Ludo<wa", R. XIII, 261. Paul Sztuka Stahl, Ludowa", Planurile R. XlII, Casselor Rominesfi Bratislava 1958, "Pdlsk:a Taranesti, Sibiu 1958, Sz.tu"Polska .nr 1/2, s. 101 - 103, WarsZJa,wa. 1960 262. Otokar Macel, Jaroslav Vajdis, Slovaclw architektoniclqj vyvoj "P'o'1s,j<a SZJtUlka LUldowa", R. XIV, nr l, s. 58, Wars,;o3wa. 2,63. Caie,te de arta populara, Bucurest.i, "P'ol:ska SzJtuka Ludowa", nr l, s. 58 - 5'9, W'a'n3ZJaw.a. Praha vcsnice, 1958, R. XIV, 19&2 264. R. XVI, Łużycki Atlas Strojów Ludowych, Bautzen, "Po,lska SzLuka Ludowa", nr l, s. 56, Warszawa. 1968 265. Ceo'1'gi KoiucharOow, Błgarskata "Pcllsika S:otL:ka LudoJW·a", R. XXII, k'aszta prez pet sioletJja, Sofia 1967, nr 1/2, s. 162, Wkl'!\<;!w'wa. 1973 Kos, A Vargyasi jestett butar, Kluj 1972, ".:8c,1.-;ka Sz;tuka Ludo3, s. 180, W'ars.ZJa'wa. 2i67. Joan Codea, Monumente de architectt~ra populara din norcZ-vest1Ll Romaniei, t. 1, OrucLea 1972, "Fi()~sll<oaSlitUJk'a Ludowa", R. XXVII, nr 3, s. 181, Warsza,wa. 263. Rudolf Bednarik, Cintoriny na Slovensku, Bratislava 1972, "Po'lska SZituk!a Ludowa", R. XXVII, nr 4, s. 240, Warszawa. 266. Karoly wa", R. XXVII, D1r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e884a05ad7b7ef9184ed40626ccd328.pdf 9f16a9293b335d43d0ba7a03fe48389c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1783 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Paryż - muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1651 Title A name given to the resource Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. KRYSTYNA t. lM, 1980 REINF'USS HISTORIA POWSTANIA MUZEÓW ETNOGRAFTCZ'NYCH W PARYŻU Kiedy zwiedzamy jakieś muzeum, nie zdajemy sobie sprawy ile trz,eba było trudu wielu pokoleń, alby zostały wypracowane formy zachowa:1ia i przekazania zabytków przeszłości. Rozwijaj4ce się z "gabinetów osobliwości" muzealnictwo, począwszy od drugiej połowy ,ubiegłego stulecia, zaczęło nabierać znaczenia, jako jeden z ważniejszych czynników iku'lturalnego rozwoju społeczeństwa. W parze z zadD.niami dydaktycznymi, jakie przypisuje się muz'eom, szedł rozwój teorii muzealnictwa, która z biegiem czasu nabierała coraz bardziej charakteru naukowego. Z'biory zaczęto systematyzować i dzielić według dyscyplin naukowych. T4 drogą wyodrębniały się różnego rodzaju muzea specjalistyczne, a wśród nich na 'przełomie XIX i XX wie'ku równj'eż etnograficzne, których losy toczyły się rozmaicie w za'leżności od lo'ka:lnej sytuacji poszczególnych ,krajów. Francja, jako kraj 'bogaty, .posiadająca w przeszł,oś<Ciroziegłe kolonie zamorskie, .miała :bardzo dobre warunki zarówno dla rozwoju muzealnictwa etnograficznego, ja'k i nauki z tego zakresu. Ośrodkiem, gdzie powstały największ'e z!biory ,etnograficzne i gdzie 'kształtowała się teoria francuskiego muzealnictwa, stał się Paryż, mający obecnie dwa wielkie muzea - Musee de l'Homme (ME) i wyłonione z niego w trakcie dalszeg,) rozwoju l\ohlsee des Arts et Traditions Populaires (AT,P). Zajmujqc się zbiorami etnograficznymi obu muzeów 'paryskich i ich działalncścią warto pokrótce zaznajomić się z historią ich powstania. Ruch kolekcjonerski, rozwijający się we Włoszech w dobie Renesansu, wpływał na liczne kraje Europy, a między innymi na Francję. W XVI - XVIII wieku powstają tak zwane gabinety sztuki i Dsobliwaści, w których zlnajdujemy zbiory różnych ciekawostek oraz dzieł sztdki, okazów przyrodni'czych i numizmatów. T'e pierwsz'e 'kolekcje były prywatną własnością króla, książąt lub magnatów. Jak podają franouskie źródła historyczne, najstarsza kolekcja oSOlb'li wości została ofiarowana Karolowi Wi'elkiemu w latach 801. i 807 przez kalifa Haroun �38 KRYISTYNA REINFUSS ar - Raschid 1. W jednym z królewskich gabinetów <Jsobliwości Karola V zachował się najstarszy inwentarz, który częściowo został o.publilkowany; dotyczy on zbiorów sprzętu i biżuterii wschodniej lub indyjskiej 2. Frall1ciszek I był nie tyl'ko zbieraczem kuriozćw, ale lubił także dyskutować z ,podróżnikami i organizować wJ'lprawy do dalekich krajów, skąd zawsze przywożono mu "nowinki". W lalach trzydziestych XVI wieku dobre stosunki Francis7!ka I ze ~;wjatem mu:cułmal1skim umD'żliwiły mu urządzenie wypraw do krajów Afryki północnej, a mianowicie do Tunisu i do Fez, z :których to wy.pra w podróżnicy, wysłani przez króla, przy\vieźłi bogate dary, Z3 wierające między innymi ciekawe okazy fauny (np. wielbłądy dwugarbne, strusie, charty itp.) 3. Wyprawy drogą morską podejmowane były przez Jacques Cartier'a. Odkrył 'Oill .południowączęść Labradoru (1.5'34r.), wyspy Canada, Rochelaga, Saguenay i inne. W prezencie przywiózł królowi 'kilku Indian do Saint Ma,lo 4, natomiast podróżnilk Bizeret na statku "Le Saint Philippe" opłynął Brazylię i sąsiadujące z nią wyspy, skąd przywiózł do Paryża paru BrazyliJczyków 5. Pieczę nad 'kuriozami powierzano przede wszystkim podróżnikom królewskim. Do takich inależał Andre Thevet, oraz Jean MO'cquet, 'nadworny lekarz Henryka IV, 'który na życzenie króla w latach 11601, - 1(612 podróż'ował lpo świecie. Zwiedził Maroko, Mozambjlk, Syrię, Brazylię, Ziemię Świętą. Z wy'praw tych przywiózł wiele darów j, osobliwości. Będąc jednakże przede wszystkim lekarzem, aptekarzem i Ibotanikiem, zbiory, które dostarczał królowi, miały charakter nowości przyrodniczych, jak: ,kukurydza, drzewo różane, miód, egzotyczne 'ptaki ,i zwierzęta itd. Z przedmiotów etnograficznych przywiózł maski z Mazagan, łuki indiańskie i rzeźbione kamienie 6. Od rOiku 1'612 zajmował się on zbiorami Marii Medycejskiej, umieszczonymi w Tuileries. Zbiory te prawdopodobnie zaginęły. Gdy w 1'. 1650 robiono inwentaryzację w pałacu Tuileries, nie podano ani jednej wzmianki ,o eksp'onatach aptekarza. 1 Paris 2 S. E. T. Harny, Les origines du Musce d'Ethnographie, Histoire et documents, 1890, s. 5. J. La.ba,rte, Inventair du MobUier de Charles V, roi de France, Par.is 1879, 16. L. de LabOl'i(le, Revue universeUe des arts, t. 2, PI<lII1is 1870, s. 206. Brief recit et succinte narration de la Navigation faite en MDXXXV et MDXXXVJ par Ca:pit{liine Jacques Camtier aux iLes de Canada, Hochrelaga, Saguenay et autres, publice par M. d' Avezac, Paris 1863. 5 L. de LabOlI1de, Revue ... , t. 2, s. 272. 8 J. Mocquet, Voy,og'e,s en AfTi.que, Asie, Ind,es OfTlientales et occ<identales, Rouen, t. 2, Cai'l'love 1'{,45. 3 4 �His,toria pOlwstaniJa muzeów etnOig:r!ajicznych 39 w Paryżu Podróże wielokrotnie były subwencjonowane 'przez państwo. Zachowało się dużo dokumentów odnośnie organizowanych wypraw, jak listy, plany czy opisy rzeczy, które fascynowały wędrowców w odl<egłych krajach. Konty-nualorem clawnych tradycji Jean Mocquet'a był Pierre Borel, który w ksi<\żc:€pt. Antiquites de Castres wyda:nej w 1'. 1642 opisuje swój .ga·binet osobliwości. Gabinet 'podzielony był na 18 części: 1) osobliwościczłowieka, 2) zwierzęta czworonożne, 3) pta'ki, 4) ryby, 5) inne gatunki poschodzenia morskiego,6) owady i węże, 7) rośliny, a przede wszystkim drzewa i korzenie, 8) :liśde, 9) kwiaty, 10) 'gumy i .płyny, 11) nasiona lub ziarna, 12) rzadkie -owoce, 1.3) ilnne owoce, 14) minerały, CI przede wszystkim kamienie, 15) przemiany w kamieniach, 16) inne minerały, 17) starożytności, 18) różn-e przedmioty. Na przelomi-e XVIIIXVIII w. e'ks'pedycje mają na celu ,głównie gromadzenie przedmiotów wartościowych, zaś wyprawy o chara'kterze odkrywczym podejmowane są stosunkowo rzadko. J. B. CoJbert urządził kilka wypraw na północny zachód 7, odkrył ziemie Kanady, ujście i dorzecze Mississi'Pi, a jego towarzysz, Cavelier de la Salle, napisał historię o Indianach - zwierzętach. Relacje te zachowały się do naszy-ch czasów i uważane są za jeden z naj'star:szych opisów nowych odkryć. Ludwik XIV nie zajmował się ~bieraniem rzeczy pochodzących z Nowego Świata. Interesowały g.o zabytki świata antycznego, jak numizmaty, rzeźiby kamienne. 2Jbieranie zabytków m ini'nn,ej przeszłośd spowodowało, że zbiory ws'półc~esne ulegały znisz-czeniu, natomiast szczególne zamiłowanie do numizmatyki dało początek powstaniu sławnyeh królewskich zbiorów numizmatycznych. W lata-ch 1704 -17,08 i l'H4 -1717 Paul Lucas przebywał na Wschodzie (Lewant), gdzie na życzenie !króla poszukiwał ró:żlneg.orodzaju ciekaw-ostek, medali, rzeŹlbkamiennych, manuskryptów itd. Z wypraw tych zostało przywiezionych wie'le eennych przedmiotów, m. in. 24 skrzynie zawierające nieznane kurioza 8. Najwięcej ,było meda'li, wieile rzeźb kamiennych i manuskryptów: hebrajs!kkh, syryjski'ch, greckich, tureckich i arabskich. W sprawozdaniu z podróży 'Paul'a Luca,s'a znajdujemy też kilka wzmialnek dotyczących eksponatów o charakterz-eetno:grafiocznym, jak np. haftowana chustka, sabewka, koszula i szarawary jedwabne, 7 P. Clement, Lettres, instructions et les ordres de l'Empereur, t. 3, Pianis 1864. s 'Memo:i:re swr la valeur d,es med:ali:l:lets, raret&s apportees Metla'iJ:les). du Levant pa;r Ze sieur memoires de Colbert, inscript.W'IIJS, pi€'rrres Palu,! VIWQJS (IBibl. Nat. publiee d'apres g'Mve1es et autres Ar-ch. OalbLnet des �KRY'S-TYNA REINFUSS 40 dwie kości do gry z jaspisu o krawędziach ze złota, trąba z :baraniego rogu, pękate naczynie 'żelazne na miód 9. W okresie panowania prekursora nauk geograficznych, Ludwika XVI, ga,binet królewski zaczął ,otrzymywać zbi'ory ,prawdziwie 'etnograficzne. Do nich należą ,eksponaty pochodzące z Hosji z 1.7'i,6r.: kale::ldarz z Kamczatki wycięty na .małych drewnianych desedkach, podobny kalendarz pochodzenia samojedzkiego, zbroja znaleziona na Syberii, a składająca się z wielu 'żelaznych fragmentów, figura żelazna przedstawiająca 'bóstwo domowe (Kamczatka), haczyk żelazny zwany "bogiem połowu" (Samojedzi), waga chińska, oraz dużo bóstw-rzeżb iPochodzenia tatarskieg.o i mOlngolskiego 10. Joseph Dombey w r. 1785 .prowadził prace wykopaliskowe na terenie Peru. Przywiezione stamtąd zbiory były pierwszymi, które z tego kraJu przywędrowały do Francji. Zbiory zostały skatalogowane i zaopatrzone metryczkami przez samego podróżnika 11, a następnie zdeponowane 31 stycznia 1'7,86r. w Cabinet du Hoi. Obok przedmiotów wykopaliskowy'ch znalazło się tu dużo eksponatów etnograficznych, jak np. białe, bawełniCline poncho haftowane w dU'że figury, wykonane ·czarną, cz·erwoną i żółtą wełną, rze'żbione herło lub laska (oznaka władzy) z twardego drewna, a także przyrządy tkackie i wiele innych. Niektóre z tych przedmiotów zachowały się do dnia dzisiejszego i można je oglądać w Musee de l'Romme. W ,ckresie Wielkiej Hewolucji Francuskiej 'konfiskowano zbiory i kolekcje książąt, magnatów it,p., co umożliwiło dalszy rozwój Gabinetów Osobliwoś'ci. W trzecim roku Hewolucji rejesLracją istniejących zbiorów zajął się Villar de la Mayenne. W raporcie z dnia 30 XI n,84 r. donosi, że w lokalu znajdujący:m się nad Cabinet'em des Medaille::. znalazł zbiory składające się ze szczątków rzeź/b antycznych, naczyń z marmuru, brązu itd. Drugi podobny skład według Villar'a mieścił się na parterz·e VI małej, wilgotnej salce. W owym s;Jrawozdaniu Villar wysunął propozycję ·utworzenia ze znalezionych przez niego zbiorów Musee des Antiquites (Muzeum Przedmiotów Antycznych). W nowym muzeum 9 dans Voyage du sieur Raoul Lucas fait en MDCCXIV, etc, pa·r ordre de Louis XIV la Turquie, L' Asie, Sourie, PaLestine, 11 aute et Basse-Egypte, t. :3, Amsterdam 1744. 10 L. A. Cointreau, Hist(}ire ab.regee d,u Cab.inet d.es 1Vled.aiUes et Antiques de la BibLiotheque National au Etat succinet des acquisitions et augmentations qui ant eu Lieu a dater de L'anne.e 1754 jusqu'a La fin du sic'de (all1 VIn de Ja RepubliqUJe fra'l1c;aise PaTi,s am IX) 1800, t. l. 11 W C.abi.nelt d€'s Meid'ai:He'Sm.ajiClJu'jesię HSotJ. Dcmbey (Pau'is., 25 I 1786). List ten je",t plI'!zyJdadem, jak w owy{m cz'a'Sla,ch pr,zygotowywa'no pOSli'ad:a'l1'ezbiory prz'eid i'ch oiJJi'ar'owaniam. �His/oria powstania muzeów etnograNc.znych w Paryżu 41; miało znaleźć sir~ miejsce dla zbiorów archeo'logi'cznych ietnograficznych. Ponieważ wystą'jJiły trudno-ści z przetransportowaniem eksponatów, więc umiesz·czono je tymczasem w Ibardzo zagęszczonym pomieszczeniu Cabinet des lVledailles. W dekrecie z dnia 17 X l'iS:5- r. zatwierdzono zorganizowanie na nowych ,oasadach z-biorC'w medali, przedmiotów pochodzenia antycznego i neźb -kamiennych. Zadanie to powierzono mlodszemu A. J. Barthelemy, który u waż~lł, że dla ponown-eg<) rozibvitu wiedzy o starożytmoś<:i n[deży gromadzić nie tyl'ko pomniki pozwalające ustalić nieznanych antycznych autorów, ale także ,przedmioty, jakie mogą być pomocne przy poznawani'u zv;yc7a,jów i -obY2zajów różnych ludów. Chciał on połączyć badania r:ad te:aźniejszością z prz-eszłością, oraz zająć się oibyczajami i zwyczajami luciów odległy-ch w czr.sie i przestrzeni. Naukę tę inazwał etncgrafią, która od tego czasu znajdowała się w ścisłym 'połączeniu z archeolo~ią 12. Wśród skonfiskowanych w -czasie Rewolucji zbiorów znalazły się również bogate kolekcje 'Księcia d'Orange, rozsiane IpO licznych jego rezydencjach i 'pnekazane na rze-cz ,pań-stwa. iNa specjalną wzmiankęzasługują losy zbiorów bogatego kolekcjonera Stathouder'a, który podczas Rewolucji ewaku,ował je do Holandii. Gdy armia francuska pod wodzą Pichegru wkroczyła do Holalndii, członkowie Konwentu z r. 17'9!2 towarzyszący oddziałom wojskowym, zobowiązah się, ż·e prywatna własność obywateli ipozostanie nienaI'Uszona, a wyjątek stanowią jedynie zbiory Stathouder'a, które muszą wrócić do Paryża. Rewin~dykacja zbiorów wywiez:oTlych do HoL:mdii powierzona została ,przez Konwent Andre Thouin, dyrektorowi Mu~(~e d'Histoire NatureHe. W r. 17'9,5 r. z Holandii zostCJly przesłar:e .pierwsze eksponaty z za'kresu sztuki, które w z,:1acznej części przekazano do mU7eów departamentalnych, utworzonych przez Konwent. Tylko najhardziej cenne zbiory zdeponowano w Bibliothcque Nettionale w Paryżu. Wśród nich znalazło się 16 skrzyń zawierających p r;-:edmi-o t y ,pochodzenia indiailskiego 13. . Jai'geon, kcnsenv,lt-Dr z1bioró\v z 'ulicy de Beaunne, -przeniósł w r. 1795 do BiblictheCjl':C' Nali(";nale zbiory archeologiczno-etnograficzne, wśród których znajdowały si(~ \vazy peruwiańskie, przywiezione z wyprawy ,przez J. Dombey'a (obecnie są one w MH). W wieI u skonfiSKowanych posiadłościach magnackich znaleziono liczne przedmioty j..:ochodzenia indyjski<:ogo, kanadyjskiego, chińskiego itd. W piqtym roku Rewolucji :(1797) zbiory Bibhote'ki powiększyły się znowu przez od£bnmie 'emigrantom pozostawiony,ch kolekcji. I tak np .. 12 13 E. T. Ramy, Les ori!Ji.nes ... , s. 24. lHagasin encyclopedique, Jer, annee 1'795, t. 2, s. 419. �42 KRYSTYNA REINFUSS w -pałacu J.oly de Beury znaleziono kompletny strój indiański, a ze wspaniałego ,pałacu księcia de Brissac, namiestnika Paryża i dowódcy pułikowni'ka des Cent~Suisses, straconego w Wersalu w r. 1792, została zabrana wschodnia broń r(tarczechińskie, złot.e krisze malajskie o damasceńs'kich rękojeściach, pałasze, kołczany, strzały itd.), którą zdeponowano w 1797 r. w Catbinet de Barthelemy, zaś piękną pirogę z drzewa :goździkowego, zrobioną przez tubylca wysp Moluckich, wraz z całą dużą kolekcją różnych przedmiotów wyniesiono z domu :księcia de Conde z Chantilly i odd3lTIodo Biib'hote'ki. Zabezlpieczone przez konfiskatę prywatne zbiory weszły później do zfbiorów Musee de l'Homme 14. H. L. .Jean Baptiste Bertin - minister Ludwika XVI, był przede wszystkim miłośnikie'm nauiki i ,kolekcjonerem. Prowadził ożywioną działalność społ'eczną. Zakładał szkoły, głównie rolnicze i weterynaryjne, ale najwięcej poświę'cał ,czasu na ,prowadzenie stałej kClresp<)lndencji z podróżnihem ~P. Amiot i jezuitami przebywającymi \'1 Chinach. Czuwał nad tym, aby naj'bardziej interesujące roz!pravv'Ynaukowe uczonych misjonarzy były drukowane w "Memoire'S concernalnt Ie'S Chinais". Dzię-ki tym licznym łkonta'ktom powstała duża i cieka wa kolekcja, która została skonfiskow8.lna w r. 1'7'96, ponieważ Bertin został oskarżony o udział w "Pade de famine". Musiał się ratować uciecz~ką za granicę, zaś Jego Zlbiory powiększyły zaso'by Biblioteki Narodowej 15. Książki i rysunki ..chińskie zdeponowano w dziale dru'ków i manuskryptów, ,eksponaty etnograficzne dostały się do C<abinet des Antiques. Zbiory te przyczyniły się do 'Powstania niezwykle interesującej r'ozprawy na temat Chin, napi. sam'ej .przez M.Breton'a w latach 181'1 - 1'8:1,316. Dawne ~biory starożytności i nowe nabytki, pochodzące przeważnie z konfiskaty majątków emigrantów, dały początek Muzeum Etnograficznemu, które 'Powstało w siedzibie Biblioteki Narodowej. Zbiory skata1ogowane zostały według zarządzenia Comite de l'Instruction Publique, w pierwszej kolejności te, które były wyszcz'ególnione w "zestawieniach kol,ekcji i depozytów do inwentaryzowatnia "pod łiterą "p" (prywatne) i te, 'któr'e były wymie:nione jako "zbioryemigrantów i byłego duchowi,eństwa". Tymczasem do Musee de Barthelemy, zwanym też "Cabinet du Roi", trafiały zbiory ofiarowywane przez poszczególnych amatorów-zbieraczy '-czy urzęidy pulbliczne, jak równie'ż przedmioty przywożone przez cywilnych luJb wojskowych urzędników, będących na służbie państwowej albo E. T. Hamy, Les origines ... , s. 28. H. Condj€!I", Biblio.theca Sinica, t. 1. 11 M. Breton, La Chine en miniature ou Choix de costume, arts et metiers de . ~et empire, Plads 1812. l4 15 �Historda powstania muzeów etnograficznych w p.aryżu 43 przedstawicielstw handlowych w Ameryce, Indiach, Seln'egalu i wielu innych ,placówkach 17, Kolekcja utw8rzona przez A. Barthelemy de Courl;ay (takie było jego pełne nazwisko) składała się z 'kr(>tkich serii przedmiotów, ale ;niezwykle interesujących. Zapoczątkował on pierwszy w r, 1799 geograficzną iklasyfikację eksponatów, która to klasyfikacja była potem w XIX wieku stosowana we wszystkich muzeach na terenie Francji, Prz-ez wiele lat ,po śmierci Andre Barthelemy de Courcay jak gdyby zapomniano o zbiorach w Cabinet du Roi. Nowych kolekcji ,przybywało niedużo, a stare niszczyły się. Na interwencję ówczesnego ministra J. Banks'a (ok. 1805 r.) aby zabezpieczyć zbiory przed zniszczeniem, Z'Ostał Cabinet de Barthelemy (czy tzw. Qwl'ekcja Cabinet du Roi) zdeponowany w Musee des Antiques, znajdującym się w Biblitheque du Roi. Po wydarzeniach w roku 1,815 (Restaura'cja Burbonów) część, stosunkowo nawet duża, zbiorów skonfiskowanych wczasie Rewolucji wróciła do swych prawowitych wlaścicieli, 'prawdopodobnie również owych 1'6 skrzyń i kolekcja Stathouder'a, gdyż ślad .po nich zaginął; z-ostały jedy;nie przedmioty 'bardzo zniszczone i nie posiadające większej warteś'ci 18. Zaczęła siG nowa -era zbierania, konserwowania i zabezpieczania zbiorów etnograficznych z tendencją d,o wywakzenia odrębnego muzeum etll{)graficznego w Paryżu. Znaczne zasługi w tym położył E. F. Jomard, inżynier i geograf (brał udział w wyprawie N3!poleona do E'giptu), członek rządu, a także członek l' Acaldemie des inscriptions ,et belles-lettr'es de l'Institut de France, który od 181i8 roiku zajmował się sprawami związanymi ze zbiorami etnograficznymi w Paryżu. W roku 1182'8 E. F. JornaI'd zos'taje mianowany opiekunem zbiorów w Bib'liotheąue du Roi, przy czym zaraz rozpoczął konserwację 1) d~pozytów pochodzących z różnych stron świata (des depots de geographie) oraz '2) przedmiotów antycznych i 3) przyrodni(;zych. Konserwatorem w Bibliothequ'e du Roi został na prośbę E. Jomard'a - Daeier. Jego zadaniem byłl() zajęcie się organizacją Muzeum Etnograficznego, na którego zaloż€nie 'Zgodził się jesz'cze w r. UH8 l'Institut de France. Niestety, ni€ mógł on utworzyć takiej placówki w Bi'bliotece, gdzie zbiory się mieściły, Iponieważ zadania Bibliotelki były różne od tych jakie miało mieć Muzeum Etnografcme. E. J omard czynił wsze:lkie starania o zainteresowanie społeczeństwa i sfer rządzących ,programem muzeum geo-etnograficznego (Muse€ geoethnogra'phique - określenie E. Jomard-a). Sprawa oparła się o Ministerstwo !Marynarki. W MOinitorz<ez dnia 1'5 stycznia 11828 r. :podano 17 J. Expilly, DicmonwiJre deiS GauLes et de la Fra7l1C'€, t. 5, Paris - 465. 18 L. A. CoiJntrealU, HiS<toire ... , s. 193, 2G3. 1-820, s. 464- �44 KRYSTYNA REINFUSS do wiadomości :popartą prz'ez króla decyzję utworzenia w pałaeu du Louvre Muzeum Morskiego (le Musee Naval), noszącego imię syna królewskiego, M. Ie Dauphin - admirała Francji, w obrębie którego mieścić się miały Musee de la Marine i Musee d'Ethnogra'phie, a oba miały działać pod patronatem Muz.eum Sztuki w Luwrze. Muzeum marynistyc:z.ne dzieliło !Się na dwie sekcje: marynisty'czną i etnograficzną, przy czym tą ostatnią kierował E. Jomard. Wiele warto'ściowych przedmiotów znalazło się w InDwym Muzeum. Podróżników udających się na wy'prawy przed wyjazdem z Francji instruowano o koniecznoś·ci przywożenia nowych ·e'ksponatów z różnych stron świata. Do Muzeum napływały również zJbiory prywatne, dary obywateli lub instytucji. Na apel E. Jomard'a, który skierowany był do lekarzy, oficerów, marynarzy, podrÓ'ż,ników itd., o Dfiarowywaniekolekcji czy pOjedynczy'ch rz·eczy dla Muzeum, odpowiedziało wiele osób, oddając pojedyncze okazy lub cał,e zbiory. Wśród tych darów znalazło się cały sz·ereg niezwykle cenny'ch ,przedmiot6w, jak np. pełny strój Siuksa ofiarowany .przez nawigatora Zede, ·czy 'kolekcja licząca ponad 200 :przedmiotów podarowanych 'przez Dumont d'Urville i d'Orbigny po ich :powrocie z wyprawy do Oceanii. W nowych zbiorach znalazło się wiele prz·edmiotów przywiezionych z Nowej Zelaindii, z Archipelagu Tonga itd. E. Jomard, oprócz tego że współpracował z administracją Marynar!ki, kolonii, z żeglar7ami czy też dyplomatami, prz'ebywającymi z dala od kraju, ,podejmował też działania na własną rękę. I tak, m. in. zakupił dla Muz·eum z.biory Lamare~PicquDt z Hindostanu, starał się o z.organiz.owanie ekspedycji, !którą prowadził Lamare-Picqnot w ,latach 1826- 1,829 do Kalkuty, Indii itd., skąd ten podróżni';'; 'Przywiózł dużo niezmi'ernie ·cie'kawych zabytków kultu bramiilsikiego i 'buddyjskiego. Po jego powrocie E. Jomard zabiegał, aby l'Aeademie des inscriptio-as et belles-lettres, Societe asiatique, Societe de gĆ2~:raphie, zajęły się z'biorami Lamare-,picquot'a. Otrzymał on na wet od tFh trzech wymieninnych instyt'ucji przyrzecz·eni·e, że powstanie w Paryżu specjalne muzeum, w którym ta cała kolekcja 'przedmiotów, jakich dotąd Francja nie posiadała, będzie wystawiona. Niestety, projekt te:n nigdy nie z-ostał zrealizowany. Za zgodą ówczesnego ministra, a na -pole·ce::lieG. Cuvier'a, sławnego uczonego-.przyrodnika, czlonka Francuskiej Akademii Nauk, piastującego w okresie cesarstwa i Restauracji wiele wysokich godu8ści państwowych, a od 1:8211, członka Rady Państwa i Para Francji, 'Prz.y Sekcji Etn-ograd'i'cznej Musee Naval powstała Komisja, w skład której wchodziło dwóch reprez'entantów Akademii i Towarzystwa Azjatyckiego oraz �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 45 sam Cuvier i Jomard. Rezultatem działania Komisji było ogłoszenie wydane dnia l XI 18:)1 r. zarządzające, ż·e: l) w Paryżu będzie tylko jedno miejsce, w którym zosta;ną zgromadzone przedmioty etnograficzne, wyjaśniające historię człowieka od strony tak fizycznej, jak i duchowej; 2) miejscem tym będz:e sala w Biibliotheque du Roi; 3) eksponaty a cha1'3kLerze etnograficznym roz'proszone po różnych instytucjach publicznych Paryża będą za zgcdą zarządzających tymi zbiorami przewiezione do Bibliotheque du Roi. Komisja 'kasowała i wcielała do Se'kcji wszystkie publiczne kolekcje etnograficzne na terenie ·Paryża. Zbiory dostały się do malej sali nad Cabinet'em des Medailles w Bibliotece Królewskiej. Zbiory przyrodnicze, o których iniezbyt precyzyjnie mówiło zarządzeni·e z dnia 21 XI 18311 r. dostały się do Musee c.e la Marine 19. Dalsza działalność zmierzająca do utworzenia w Paryżu oddzielnego Muzeum Etnograficznego uległa poważnym zahamowaniom w r. 1832, kiedy to na skutek epidemii cholery wymarło wielu rzeczników powstania muzeum, a wśród nich również i minister Cr,vier. Zamieszki polityczne spowod·owały, że E. Jomard i wielu innych zwo:!enlIlików Muzeum m1..:siało .się chrOlnićopus::czeniem Paryża. Gdy sytuacja polityczna w Paryżu uspokoiła się E. Jomard ,ofiarował swoje prywatne zbiory do Bi'bliotheque du Roi, a równocześnj'e kusto.sz MU'see de la Marine na polecenie ministra Marynarki i Kolonii przekazał Bibliotece Królewskiej 84 obiektyetnograficzne. J Zbiory Sekcji Etnograficznej powiększały się stale ,o nowe dary. Wśród ofiarodawców znalazł się i Ludwik Filip, 'który 'podarował wartościowe przedmioty otrzymane od króla A'bisynii. Pod koniec pierwszej połowy XIX w. zbiory obu Sekcji Musee de la Mar1ne zestały ostatecznie ;podzielone na eksponaty a charakterze marynistycznym i etnograficznym. Sekcja ·etnograficzna otrzymała nowy lekal w postaci dużej sali w sąsiedztwie Mu'see de la Marine oraz pawilon de Beauvais. W roku 1-8~;0 nowa Seikcja otworzyła pcdwoje dla publicznoś·ci. W związku z tą uroczystością wzbogaciła się a nowe eksponaty. Przeprowadz·ono inwentaryzację wabu Sekcjach, 'którą zakończono 31: XII 185'6. Musee de la Marine posiadało 37'86 przedmiotów, z czego 1026 była w Sekcji marynistyczlnej, a 2760 w Sekcji 'etnograficznej 20, a to: E. T. Hamy, Les origines ... , s. 45. L. Morale-Fatio, Notice des collections du dans les galeries du Musee Imperial du Louvre, s. XII - XIV. 19 20 Musee t. de la 1, Paris Marine expo~ees 1862, Introduction, �46 .KRYSTYNA REINtFUSS Nazwa Illość obiektów 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Prowincj'e azja tyckie Chiny, Indochiny, J alponia Afryka wschodnia Afryka centralna Afryka zachodnia Afryika północna Ameryka północna Ameryka południowa Oceania zaohodnia (Mauazja) Oceania południowa (Me~ClIn'ezja) H. Oceania północna (Mikronezja) 1'2. Oceania wschodnia (Bolinezja) --- 1011 1014 24 332 11&223' 1i2:B 67 86 253 38 raz'em --- 447, --::---- 27\60 !Przygotowanie d) :Pierwszej Wystawy Światowej w 1860 r., układy Euro1JY z Japonią, wdelenie do państwa Nowej Kaledonii itd. wszystko to spowodowało, że znowu wypłynęła sprawa utworzenia nowego, oddzi'elnegomuzeum 'etnogroaficZlnego.O zbiorach przypomniano sobie w momencie wzno:wienia działa!~ności Musee des Antiquites Nationales w Saint-Germain-en-Laye 21. O stanowisko kustosza w tym nowym muzeum starał się, pomimo Ipodeszł-egowieku, E. Jomard, jedna'kże jego kandydatura została odrzucona. W parę miesięcy 'po odmowie wielki miłośnik etnografii i rzecznik utworz'e:nia odrębnego muzeum etnograficznego zmarł. Wi'ele Z1biorównadsyłanych w związku z mającą się odbyć Wystawą było składanych w magazynach Musee de Saint-Germain-elll-Laye i w Musee d'Histoire NatureUe lub prz'esyłano do muz,eów prowi'ncjonalnych. Z ramienia Ministerstwa Oświecenia iPublicznego wysłany został dr E. T. Hamy, naukowiec, do Da{tlii,Szwecji i !Norwegii, aby zapoznał się ze wspaniałymi zbiorami tamtejszych muzeów i ich organizacją. W raporcie z tej !podróży dr Hamy sugerował rutworz'eni'e muzeum ettIlo,graficznego, wzorującego się na Muz'eum Królewskim w iKopenhadze (1e Musee royal -ethnographique de Copenhague). Uważał on, że znajdujące się w LuwrZJe zbiory 'etnograficzne są zupełnie nie na właściwym miejscu, gdyż Luwr jest muzeum sztuki plastycznej. Dr Hamy zdawał sobie sprawę, ż-e Z1biorypaństwowe i te, które są w posiadaniu ko'lekcj<merów chętnych do przekazania swych zbiorów na rzecz państwa, 21 CataLogue E. Jomard, des obj.ets Paris 1863. d'antliqwite et de la oo~l(?Ct,j,onefurnogTwpM.ątLe de feu. �HistorJia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 41 są ogr'omne, więc dlatego w raporcie do Ministerstwa Oświecenia Pu-blicznego a'pelował o scentralizowanie wszystkich prz'edmiotów ściśle etnograficznych z misji, darów, wymiany lub nabytych, w jednym muzeum, które nosiłoby nazwę "Museum 'ethnogra;phique des Missions scien tiphiques". Zostało to D.publikDwane w "Journal officiel" w dniu 19 XI 1877 r. W tym samym czasie M. de Watteville, kierujący przygotowalniami do !Wystawy Światowej, zorganizował tymczasową sekcję amerylkanozna wczą i zaapelował do obywateli posiadają'cych zbiory z ,Nowego Świata, aby je oddawali do Muzeum. Wtedy to E. Andre, który przeibywał w KD'lumbii i Ekwadorze (187,6), ofiarowa'ł swoje zbiory wiele posążków !bóstw z doliny św. Augustyna, stwj'e z doliny Rio4Napo. różne ;przedmioty ,pocho.d.zą'cez <grobów dawnych Indian de [a Guacamaya itd. W r. 1'87:8, 2'3 stycznia odbyła się inauguracja tymczasowego Muz'eum Etnograficznego w salach wynajętych 'przez 'komisarza Wystawy Światowej, M. de Watte'ViHe. !Przez ,sześć tygodni publiczność tłoczyła ,się w trzech salach, w których znajdowały się <eksponaty pochodzące z Ameryki, Azji, Ocealllii i Afryki, zachwycając się ,bogadwem. zbiorów, słuchając informacji misjonarzy i podróżników objaśniających swoje zbiory oraz relacjonujących swojoe odkrycia naukowe 22. Sukces., ja1ki ;przyniosła wystawa spowodował, że M. de W:atteviHe nie wahał się już wydzielić znaGnej przestrzeni na wystawę etnograficzną w ramach Wystawy Światowej 23. Zaproponował on równie'ż utworzenie, dwóch komisji {l'8 X li8718), z których jedna zająć się miała kwestią .lo.- . kalową, a druga bud:Żetem Inowego muzeum. Uchwalono, ż,e budżet muzeum wynosić ibędzie około dwóch milionów fTainków, 'ustalono także, skład osobowy pf80cowników muzeum. Architekt ViOlilet-le-Duc zaproponował, aby wykorzystać na oole przyszłego muz'eum część iPalais Champs des Mars. ProJekt ten nie w- . stał zrea!lizowany. :Po wielu pertr~ktacj8Jch pomiędzy zarządem miasta. ministrem finansów i 'kierownikiem sekre'tariatu !Ministerstwa Oświece __ nia PuJblicznego, został wydany dekret (13 X 1187(9), na mocy któregOJ . do dYS!pOzycjiM~nisterstwa Oświecenia Puhliczmego i Sztuk !Pięknych (Bt!aux-Arts) oddano Pałac du Trocadero z przynal€!Żnościami. Viollet-Ie-Due uznał j-ednak ;pałac Trocadero za nieodpowiedni dla muz,euIllt. etnograficznego, a to z tego powodu, że w pałacu sale byqy zbyt wąskie. długie, nie nadające się do podziału, 'który konieczny jest każdemu etno.grafowi tworzącemu wystawę ze swoich eksponatów. Również wadliwe, u Cataiog,ue du MJi1lJVstere de t'1n.st:TtLC'tion Publique, des CuUes et des Beaux-. t. 2, MliJssrilolnset voyages scien&1ique.s, Paris 1878. u Baron M ide Waltlte'VIill1e,Rapport adnninistratif $lUr l'exposition specłale dUr M.ini.stre de rIn.sltrrrwctłon Publique a l'Exrpo~,ion u'T1liv.€lTseUe de 1878, PariS 188,_ -A1'ts, s.23. �48 KRY,STYNA REINIFUSS · oświetlenie i brak dostatecznego ogrzewania mogły ,powodować :niszczenie cennych przedmiotów. Pomimo jego uwag i sprzeciwu zbiory, które wystawi'one były w czasie Wystawy Swiatowej w 1878 r., zostały przeniesione do skrzydła we wschodniej części pałacu. Wybrano komisję, która miała za zadanie ustalenie pewnego modelu urLądzenia muzeum etnograficznego. Przyjęto układ geograficzny, jaki prO'ponował w r. 17199 A. Barthelemy, a jaki rówlnież był przewidziany w projekcie N1usee des Missions Scienti.phiques. Zatwierdzono też ponownie budżet nowej .placówki. Starania trwały długo, tak że dopiero po dziesięciu latach od zakoilczenia Wystawy Swiatowejotrzymano pożądany rezultat. W 1'. 1889 definitywnie utworzono Muzeum, którego dyrektorem został dr Hamy. \V Pałacu du Trocadero w salach wystawowych nie mogły pomieścić się bogate zbiory, więc zaczęto je instalować w obszernych !korytarzach, gdzie światło !było bardzo słabe. Najlepiej oświetloną salte; przeznaczono na koleikcje ,pochodzące z Azji, jednakże w pomieszczeniu tym okna były nieoszklone, eksponaty niszczyły się bardzo szybko. Aby temu zapobiec część zbiorów przeniesiono do Muzeum Guimet (Musee Guimet), a część rozparcelowano między różne placówki muzealne na pr{)wincji. Wczasie przygotowań do Drugiej Wystawy w 1'. 1900 część sali została oszklona, umieszczono w niej rzeźby kamienne. Dopiero po zakończeniu Wystawy pomieszczenie zostało oddane Muzeum Etnograficznemu. Pozostała część sali wstała oszklona na koszt podróżników CreąuiMonfort i Senegal de la Grange, w zamian za co otrzymali oni pozwolenie wystawiania wciągu czterech lat swoich zbiorów pochodzących z ich wyprawy do Boliwii. Sytuacja lokalowa w Muzeum nadal była trudna. Wybudowano więc nad sailą Afryki pomieszczenie, w którym umieszcwno zbiory z Ocea,nii. Sutereny, mogące służyć za magazyny muzealne, zostały przydzielone Muzeum Rzeźby P{)równawczej i(Musee de sculpture comparee). Brak magazynów i miejsca spowodowały, że gabloty w sa'lach otwartych dla pu!bliczności były zapchane do tego sto,pnia, iż częst{) trudno było rozróżnić przedmioty, a () posegregowaniu według jakiejkolwiek metody nie było m{)wy. Czasami zdarzały się wypadki, że zwiedzający ofiarowywali nie tylko swoje zbiory, ale także pewne fundusze na ich wysta· wienie. Tak nip. Francuz Geniu, urodzony i mieszkający stale w Meksyku, ofiar{)wał kolekcję liczącą ponad 1000eksponatów, niezwykle cennych, ,pochodzących z okresu 'przedkolumbijskiego. Znając trudną sy·tuację finans.ową Muzeum wyasygnował również pewną kwotę pieniężną na zakup gablot, um{)żliwiających wystawienie tych zbiorów. Dr Hamy i jego zastępca, dr R. Verneau, z braku odpowiednich fun,duszy wykorzystywali deski skrzyń jako materiał na prowizoryczne :meble i gabloty. Pr{)blem ogrzewania sal był w dalszym ciągu nie roz_ �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 49 wiązany. Viollet-le-Duc po dokładnym ,przestudiowaniu zagadnienia doszedł do wniosku, że koszty roczne utrzymania Muzeum wynosić będą około 25.000 FF. Muzeum nie dysponowało jednak taką sumą, więc w trzech salach {) długości 75 m 'każda, w który'ch mieściły się zbiory z Francji, Afryki i Ameryki, wytbudowano po jednym piecu. Piece te jednak nie były w stanie ogrzać tak wielkich pomiesz'czeń. W lecie temperatura była niska, a w zimie było lodowato. Od r. 1907 Muz'eum kierował dr R. Verneau, który tak jak jego 'poprzedni;k borykał się z trudnymi warunkami lokalowymi i finansowymi. Zbiory Muzeum wakresie 1880 - 1:918 powiększyły się z okolo 6000 do ponad 100000 egzemplarzy, z czego więksZO'ść była darami, ponieważ Muzeum nie dysponowało prawi'e ża:dnymi fun!du'Szami na zakupy. Persone.l muzealny składał się z dyrektora, inspektora, stolarza i trzech dozorców. Zespół zatrudnionych był niedostateczny. W czasi'e I-szej wojnyświatowej wszyscy 'pracownicy byli zmobilizowani, jedynie dozorca zatrudniony czasowo 'pozostał w Muz'eum, a.le mimo najlepszy.ch chęci nie był w stanie sprostać tym wielkim i sz'erokim obowiązkom, jakie spadły na niego. Nic więc dziwnego,że w okresie wojny wiele przedmiotów uległo zniszczeniu 24. Założenie Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego Trocadero (La Societe des Amis du Musee d'Ethnographie du Trocadero) miało na celu przyjście z pomocą materialną, jednakże skończyło się jedy- _ nie na moralnym poparciu, a :nie na dotacji finansowej. Pierwszym aktem na drodze reorganizacji było połączenie Musee d'Ethnographie du Trocadero z Muzeum Narodowym Historii Naturalnej (Museum National d'Histoire Naturelle), które miało miejsce w r. 1'9128, a specjalnie z Katedrą Antropologii (La Chaire d'Anthropologie) tego Muzeum, której profesor zwyczajny stawał się automatycznie dyrektorem Muzeum. W tym czasie profesorem Katedry był Paul Rivet, który został dyrektof'em Muz'eum., Na jego zastępcę 'powołano George Henri Riviere. Nazwiska tych dwóch uczonych są nierozłączne, a ich zasługi jednakowe w reorganiza'cji Muz'eum 25. Nowa dyrekcja postawila sobie ,pytanie, czy należy przeprowadzać reorganizację w Muzeum, czy też szukać nowego miejsca, bardziej odpowiedniego na tego typu ,placówkę i przenieść Muz'eum do nowego lokalu. 'Problem ten był szeroko omawiany przez Komisję Doradczą (Com- 24 R. Verneau, Le Musee d'Ethnographie du Trocadero, "Anthropologie" (Paris) 1930, t. 29, s. 14. 25 P. Rivet e<t G. H. Riviier,e, La reorganis,ation dUo Musee d'Ethnographie du TTocade'To, "BUlll1ebn du MUlsee d'E)thnog)r.a'phie du Trocaderro" (Paris) 1931, nr l, s. 3 - 11. 4 "Lud" - tom 84 �50 KRYSTYNA RE:tNJ<'USS mission Consultative), w skład której 'Wchodzili: dyrektor Szkół Wyższych, dyrektor Muzeum, rektor Uniwersytetu 'Parysikiego, dwóch profesorów Muz'eum, .prz'ewodnkzący Towarzystwa Przyjaciół Muzeum du Trocadero oraz dyrektor Sztuk Pięknych. Komisja j-ednogłośnie uslaliła, ż'e należy posiadany -lokaol zaada!ptować. Takie rozwiązanie 'pozwalało szybciej uzyskać cel, czyli otworzyć wystawę dla zwiedzających. Musiano więc przede wszystkim założyć prawidloweoświetlenie i ogrzewanie, uszczelnić metalowe witryny i gabloty, powiększyć powierzchnię ekspozycyjną, aby była mO'żliwość stworzenia sali poświęc,onej zbiorom Azji oraz pomieszczeń magazynowych, laboratoryjnych i biurowych. Kwestia powiększenia powierzcl1ini była stosunkowo łatwa. Wystarczyło 'bowiem tylko przyznać Muzeum półkolistą galerię na pierwszym piętrze Pałacu du Trocadero. Galeria była oszklona i mogła stać się wE>pa~ niałą i obszerną salą ekspozycyjną. W czasie zastępowania starych witryn i gablot nowymi o konstrukcji metalowej, robiono dokumentację, czyli inwentaryzowano zbiory. W nowych gablotach układanoekspoillaty według wówczas obowiązujących reguł nowoczesnych zasad muzeologii, a więc bez zbytni'ego nagromadzenia przedmiotów, z etykietami wykonanymi starannie, o przystępnie zr·edagowanej treś·ci przeznaczonej dla sz'erokiej publiczności, umiesz'czano również mapy geograficzne przedstawiające rozmieszczenie plemion oraz mapy, na których zaznaczone było pochodzenie najbardzi,ej charakterystycznych przedmiotów 26. Pałac du Tr'ocadero, wybudowany na Wystawę Światową w 1865 r., ni'e był w .guście Paryżan, chociaż wielokrotnie /przeprowadzano remonty zewnętrzne. W r. 1932 został ogłosz'ony kOinkurs na projekt nowego Pałacu du Chaillot, który miał stanąć na miejscu starego. Jury wybrało .projekt Charles Sid-lis'a. Przebudowa trwała od 1935 do 193:'7. r. 27 !Muzeum Czł·owieka {Musee de l'Homme - nowa nazwa Muzeum Etnograficznego) otworzyło swoje podwojoe dla zwiedzają'cych w dniu 21 IV 1903'7 roku. Zbiory dawnego Muzeum podzielono na dwie części: pierwszą .stanowiły ·eksponaty odnosząee się do wszystkich części świata, również i Europy, z wyjątki,em przedmiotów dotyczących Fralncji. Te ostatnie tworzyły drugą część, a które od 19;28 r. wystawione były w oddzielne'j sali. Zbiory te z'ostały oddane nowoutworzouemu Muz·eum Sztuk i TraJdycji Ludowych (Ie Musee des Arts et Traditions Populaires). Najliczniejsze okazy pochodziły z Bretanii, Auvergne, Lanid.y, La'ngwedocji, Prowansji, Normandii, Alzacji i Lotaryngii. Wystawa miała na celu !8 Ibdderrn, s. 3 - 11. Za!har, Les melto-morphoses 27 1M. nr 4, s. 3 - 1.2. du Chaillot, "Le Renaissance" (Paris) 1938, �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 51 przybliżenie ró~nych regionów Francji mieszkańcom stohcy oraz zaprezentowanie ich turystom zagranicznym 28. Dyrektorem Musee de l'Homme został Paul Rivet, a dyrektorem Musee des Arts et Traditions Populair'es - Geol'ges Henri Riviere. Oba Muzea nadal mieściły się w Pała,cu d€ Chaillot. ATP rozwijala się szybko, a kiedy ,po II-giej wojnie światowej zaczęło brakować miejsca dla zbiorów, rozpoczęto starania a nowy lokal. W 1'. 1'9154 wyznaczono na budowę gmachu dla ATP parcelę znajdującą się w Lasku Bulońskim. Budowa trwała długo, dopiero w r. 1£7,1 jako pierwszą otworzono galerię naukową z ekspozycją systematyczną, mieszczącą się w podziemiach inowego gmachu, a w r. Hl7'5 galerię a układzie głównie funkcjonalnym, zajmującą parter. Ga,leria prz'eznaczona jest dla szerokich rzesz z\viedzających. Obecnie w Paryżu istnieją dwa ,odrębne muzea, które różnią się od siebie nie tylko charakterem gromadzonych przez nie zbiorów. Stanowią one doskonały przykład, jak ibardzo w ciągu ostatniego półwiecza zmieniły się 'poglądy na funkcję placówki muzeal:nej, jej organizację, prohlemyekspozycji zbiorów czy formy popularyzacji wi'edzy o kulturze ludowej. Kontrast, jaki zachodzi między dwoma muzeami paryskimi stanowi interesujący temat do studiów nad rozwojem muzealnictwa francuskiego. Temat tym ciekawszy, 'Że daje możność śledz'enia drogi rozwoj u muzealnictwa ,etnograficznego od opartego na ewolucjonistycznych teoriach dziewiętnastowiecZinych - do bazująeego na współczesnych założenia,ch funkcjonalizmu. Badając mało w Polsce znane dzieje dwóch francuskich muzeów poznaj emy w zasadzie historię muz'ealnictwa w skali znacznie ogólniejszej. Zbliżone bowiem kaleje rozwoju przechodziły muzea etnografic7Jne w wieJlu innych krajach europejskich, nie wyłączając Polski, która - co iI1atym miejscu należałoby .podkreślić - w pewny'ch przypadkach wyprzedzała to, co znacznie później weszło do planów organizacyjnych najbardziej nowoczesnego francuskiego muz'eum etnografi'cznego w Lasku Bulońskim. KRYSTYNA REINFUSS THE HISTORY OF THE ORIGIN OF ETHNOGRAPHI'C o(S'umma MUSEUMS IN PARIS TY) QU'iLc a fow f'ac'tons co:nltriobute.d to fav,our.able aondtilti'ollls of the esltab1ishmen\t of French ethnoglr,a;phioc mursedlogy; Vliz. the wealth of the country, its vast ove28 A. La.n:dliim, Les musees t. 3, nr 5 (MDCOCLXXXVlIn). d'Ethnogr'aphie, "ReVlUle des T1'1HliiJtiol1JS Popurl<all'ws" �:52 iKRYISTYNA REINFUSS mea clOllOIlliesa.nd others. The sO-ClalHed"oo11lectiom; of cu:niI00it.ies" were the filrSlt ·collections to .be found iiIl France frOll11the 1,6th up to the 18th Clentury. They consisrted of soune .natural and IllUJmliJs:maJti:c s:pecim'ens, wor-ks of <lIlitaIS wel11aiS vaI1i!oU's {:urios coming mostly from overseat expeditio.ns. The very first collections belon'ged to the king, fu'rther ones used to be organized by dukes and magnates and supervised by famous traveHers. During the Fre·.ch Revolution <:onfiscated collections were PUlt together to form bi'~ger wnits. For exa-mp1e, the exhiibits of etlhnograp'hi'c chalracter were gathered in the bu~1dill'g of the Natio!nal Library in PaJ1i s. That fact is recoglll'ized aiS the vlery beginning 00' aln ethl1lographi·c museum there. AlIter l1H5 some cO'Jileclions returned to their previous owners. However, a ne.w elm of intea1Jsive c()l~lecltillnig, pres-erv1wti'on alllid pr<JIiecvi'on of eltrunogr.aphic specim'eJllS, as weB as efforts to estalblish an inde'p€lllident museum had be.gun. Origlina1oly., the Musee d'iEthnographie was a department of the Museum of Naviga:ti-on but as late ais i'n 11838i1 becaJme an i11Jd('pendent unit. For many years the Museum laiboured under great di:f!ficulti'es. Aliter the reorga,ruzall.ian and reibu'iln-~ngdi,ng whi'ch boo'k place in the years alf 1935 - 19·37 it was opened to the pub'lic under tihle new name: the Mus,eUim of M'an (Musee de l'Homme). Th'e exhibits caming from an over the woI'l'd (e~cept France) were gather'ed there. However, the speci'mens of French fo\]k culture Wlere taken over by a newly orgaJl'ized Museum O'f Ad alllld Fork Tr,aid'i,tion (!MUJs,ęedes Arts et 'I1ra!ditions Populaires). Originally, it occupied the same building a,nd only as late as in 1971 the first exhibition, the .so-camed "scientific .ga'l1ery" was opened iln a nerw bui'liding 'in Bois de Bo'U~ogne. The bwo mentioned ahove mUS€lliffiS differ grea tly alIld constitute examples of ,two d~f!ferent p()liJn:bsolf vierw on a fu l1IC tion s of the ,museUim Dentre, ·i'ts orga.rrizatioo and re:rearch progralm as weB as on the problems of exhibiting ethnographic collectioolS and popularizing the knowledge of fol:k cu'l,ture. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19b13932751d65d74a74d74cae508389.pdf 4efd6b9423d6a37f71b308b7e7d115fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1789 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource migracje Węgry - imigranci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1657 Title A name given to the resource Dzieje i kultura "lendzielskich" wsi Derenk i Instvanmajor na Węgrzech / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa; Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 64, 1980 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR DZIEJE I KULTURA "LENDZIELSKICH" WSI DERENK I ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH 1. UWAGI WSTĘPNE W 1977 r. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie we współpracy z Instytutem Badań Polonijnych UJ i Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu, podjęła etlnograficzne badania w zbiorowości chłopskiej na węgi'erskim obszarze językowym, której przypisywany Jest etnicznie polski charakter 1. Dane zawarte w literaturze wskazywały, ż·e na północ od Miskolca, w dolinie rzeki Bodvy, do 1941 r. istniała wieś DerenIk, zasiedlona prawdopodobnie przez osadników przybyłych z Polski w pier:wszych dziesią'tkachIat XVIII stulecia. Włączenie tychberenów do zamkniętego obszaru łowieckiego stało się bezpośrednią przyczyną przesiedlenia przez władze węgierskie ludności Derenku do innych wsi. Pierwszym celem badawczym bylo stwierdzenie, w których ohecnie miejscowościach zamieszkują Derenczanie. Wstępnych informacji na ten temat dostarczyli nam etnografowie węgierscy (głównie pracOIwnicy Muzeum im. Otto Hermana w Miskolcu). Ich to zdaniem największym obecnie skupiskiem ludności etnicznie polskiej miała być wieś IS'tvanmaj.or koło Emod. W badaniach penetracyjnych (wrzesień 1977 r.) zebrane zostały ilnformacje we wsi Istvanmajor o dziejach jej mieszkańców oraz w Archiwum Muzeum w MiSIkolcu,placówce, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Na ich podstawie ustalono, że we wsi Istvanmajor, liczącej obecnie ok. 60 zagród, zamieszknją w ogromnej przewadze 1 W baidaniac'h bierze udzJi'ał dwÓich pr,arcowników Klaltedry Etnografi'i Słowi,an Uniwcrsy,tetu Jagie'lloń!S:kie:go: dr Ewa K!fasińlska i dlr Rys2JalI1d~aiIJJtor. KieI'ownik'iem grupy jest .prof. ,dr J,adwiga Kil!ima'szewIska.Współpna:euje z w/w etnogTaf węglier,jk,i dr EfizJsebert Bodi, prarcowIlli:kKaitedry EbnogTaf1ii Uniwersyte1tu w Debreczynlic, iabsohvont Un:i:wersyte>tu Jagi'E~noń's'kiogo. �160 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR przesiedleńcy i ich potomkowie z Derenku. Większ-ość z nich posiada świadomość od'ręhnoś,ci w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to przede wszystkim z języka, jakim posługują się Ina codzień między sobą· W tych wstępnych badaniach terenowych ustalono ponadto, że poza Istvanmajor, pozostała część mieszkarlców Derenku osiedliła się na stałe jeszcze w [kilku innych wsiach, a mianowicie w Ladbesenyo, Sajoszentpeter, Vatta, Martonyi. Wyniki penetracji terenowej pozwoliły uściślić zamierzoną problematykę badawczą i rozpocząć badania stacjo!narne w Istvanmajor (listopad 1977 r.), konc-en'1;rującuwagę w pierwszym ich etapie na stwierdzeniu czy i w jakim stopniu mieszkańey tej wsi posiadają jeszcze świadomość polskiego poehodz1enia maz jakie czynniki zadecydowały opoc-zuciu odrębności w stosunku do otoez-enia węgierskiego. Szcz'ególną uwagę zwrócono przy tym na język, który jest gwarą języka polskiego ze znacznymi nalecialościami .gwar slowackich oraz pewną ilością &lowlnictwa węgierskiego. Ponadto we wszystkich rodzinach zebrano deklaracje samookreślenia pr zyna l'8'Żnośc i etnicznej i stopnia znajomości języka "lendzielskiego". Podczas kolejnych badań terenowych (kwi'ecień i listopad 19'78 r. oraz maj 1979 r.) zebrano materiał do rekonSltrukcji podstawowych działów kultury ma'terialnej ludności Der81nku do 1:941 r., a mianowicie rolnictwa i hodowli, gospodarki przyswaja'jąoej i zajęćpoza'l'olniczych, starając się 'uchwydćzmiany, jakie nastąpiły po Iprzesiedleniu do Istvanmajor, a tym samym zmierzając do poznaniaprzyezyn i stopnia zmian związanych z nowymi warunkami życia i gospodarowania. 2. WYCHODŻSTWO CHŁOPSKIE ETNICZNIE POLSKIE NA WĘGRY W LITERA TURZE I ŹRODŁACH Wychodźstwo na Węgry chłopskiego -elementu etnie~nie polskiego było ściśle powiązane i warunkowane losami -politycznymi kraju. Po pien\'szym rozbiorze we wł,adanie monarchiii aUiStriackiej przeszła Galicja, ale już w tym czasi'e w posiadaniu Węgier znajdowały się tere-ny a-been-ego Polskiego Spisza i Omwy, wchodząc wraz z słowackim obszarem językowym w skład tzw. Górnych Węgier. Elementowi -etnicznie polskiemu .zdominowanemu hcz-ebnie ;prz,ez Słowaków przypisywano narodowość sł-owacką. A prz,ecież występowanie tu ludności polskiej było już Wówcza'S sprawą nie podlegają,cą dySkusji. Badania historyczne wykazały, że niemały udział w zasi-edlaniu tych ziem już we w-czesnym średniowie- �Dzieje i kultura wsi Derel1f( Istvemmajor 161 ezu miały polskie fale osadnicze posuwnjące się ze Śląskn i Małopolski na pał udnie 2. Wzrost zainteresowań skupisk.'l;i.1i ludnO'ści etnicznie polskiej rozsianymi Ina terenach tzw. Górnych Węgier przypadł na drugą połowę XIX w. W licznych ,publika,cjach tra'ktujących o ty'ch zbiorowościach zwracano u wagę na 10lsypoEtyczne tych ziem, stosunki narodowośóowe, charakter językowy ludności, włączając też nieki'edy do wzważań, stosunkowo jeszcz'e ni'e1iczne, fakty etno,graficzne. Badani'om tym przyświecał wS1pólny,cel, a mianowióe potwierdzenie przyljęt'etgo !założenia o polskości części lu<lnośloi zami'8szkującej wko.mitata,ch: spiskim, OTawski.m, . trenczyńskim, szaryskim i lrptowskim 3. Zainter·esowanie tą pwblematy1ką znacznie wZf{)słopodczas przygotowań do niecio'sz'łego plebis'cytu czadecko-,spisko-orawskiego, który miał potwierdziić - jak się pow.sz·echnie spodziewano - nasze p'l'awa do tych ziem i ustalić południO'wą granicę Po1iski. Wówczas to do badań włączyli się polscy językozna wcy, którzy odwołując się do tradycji osadniczych, właściwośd fonetyczny·ch języka, zasohu słownikowego tej ludnO'ści, występowania nazwis'k ·0 polskim brzmieniu, jak też charakteru gwary, dowodzili istnienia szeregu polskich wysp językowych na Górnych Węgrzech. Określając pierwotną ojczyznę pierwszych osadników tych wsi :stwierdzili, iż przybyli oni na t'weny z Podhala, Spisza i Orawy 4. Stwierdzenie <to jest niezwykle ważne dla naszych rozważań, gdyż ta właśnie ludność z po'czątkiem XVIII w. zaczęła pn·enikać do ebnicznie S. Zachornvski, Węgierskie i polskie osadnictwo Spiża do połowy XIV 'wie"Ro71pl'U'.vy Wydz!ialu F.il'ozofic,zno-HistorycZllego Akademii Umiejętności w Krakowie". t. 52: 1909, <s. 191 - 283; J. Rey-chman, Dzieje Polonii węgierskiej, "P.r.obIerny ·P.olonii Za.gJr.anrc:.znej", R. 5: W66 - 1967, s. 47; M. GOL;,:ewicz, Na tułaczych szlakach góruH, "Wierchy", R. 25: 195.6, ·S. 89; W.. Semkow~cz, Granica polsko-węgierska w oświetleniu h.istorycznym, "Pa,m!i~tnd:k TowarzyS'twa Ta:vrzańs1kiego", t. 37: 1920, s. 88 - 1112. 3 J. Z. O osadach polskich na Węgrzech, "Do'cJa~C'~.;:Tygodniowy ido Gazelty LV,10\Vskiej", ,t. l: 18511, 'I1Ir 41, t. 2: 1852. nr 3; W. 1,iedź'wi0cki, i-'r2yczynek do etnografii polskiej. Polacy na północnym pog-r'aniczu Węgier., "Niwa", t. 16: 1879; R. Za'W!iliI1'sk!i, Przyczynek do etnografii górali polskich na Węgrzech, "Zhiór Wiadomośoi do Al1Itl'opol~agJii 'K'rajawej", t. 17: 189'3, s. l - 14; W. 13ugiel, Polskie osady na Węgrzech, "Prawda", R. 1898, nr 19 oj 20; W. Un.!;ar, Polacy na Węgrzech, "Przegląd Ernigmcyj'ny", R. 2: 1893, nr 2, <s. 13 - 16; ~. !{olco(l:óe.iczyk, Ludność polska na Górnych Węgrzech, "Świat Słowia!'lski", t. 2: 'lPle. R. 6, s. ·2i(; - 2'50. 4 Rr.oblemom enkl'a:w .pols'ki·ch 'na słorwaClkiim ·L-~,;za:rzc język:o""vym pOŚowięcOtrlo podczasprzygabowań do ,p'J.E'lbiscY'vuoały torn "Pamiętl1luka TClwa,r:;:ystv."a Talt!"7'a11·skiego" (;t. 37: 1920). Najls'zerzej zagadnienia językowe tycJ1z·bioro'.vo:;ci lomó\'/il M. Malecikd, Język polski na południe od Karpat (Spis::, ()rau'fl, Czacieckie, wyspy językowej, K:ra:kÓJw 1938. 2 ku, :11 "Lud" - tom et �162 EWA KRASłNSKA, RYSZARD KANTOR węgierskiego środowiska, w wyniku podjętej alkcji kolonizacyjnej tf\\:. Dolnych Ziem, wyzwalanych s.pod jarzma tureckiego. Wówczas tu, na spustoszone i wyludnione terony nad Cisą i Dunajem zaczęto sprowadzać osadników z przeludnionych, przyg,.ronicZlnych powiatów Górnych Węgier. Magneslem przyciągającym ludność na nowe tereny były oferowane im daleko idące swobody gospodareze 5. Wychodźstwo chłopskJie na Węgry znacznie nasiliło się w drugiej połowie XIX wieku, nabierając cech emigracji zarobkowej, ,głównie o charakterze sezonowym. Wychodźstwo osadnicze na te tereny wiązało się już wtedy ra'czej z podejmowaniem pracy w pn'emy,śle, 'Co z ,czasem prowadziło do zmiany statusu społecznego j-ednostki 6. Za ,najbardziej lOteresujące dla 'eltinografa uznać należy migra,cj-e z ,początków XVIII wieku, z 'którymi związane było powstawanie zwartych, etnicznie polskich skupisk chłopskich na węgierskim obszarze językowym. Wyniki badań prowadzqnych przez węgierskiego językozna WCl; L Siposa w Góra/ch Bukowych (Repashuta, Ujhuta, Hamor, Omassa, Ohuta) ni'ez!bicie dowodzą 'Występowanie w tych wsiach gwary góralskiej, CI nie wyłącznie 'Słowackiej, jak do tej pory powszechnie sądzono. Badania ar·chiwalne pozwoliły na stwierdzeni'e, że wsie te powstały w XVIII wieku, a zasilone zostały nowymi osadnikami w XIX stuleciu. Ludność przybyła na te tereny ze Słowacji, Moraw, Śląska, Czech .i Galicji, w wyniku Clego .powstała tu ,gwara mieszana, ,nie mająca ,odpowiednika w żadnym słowiańskim języku. Przeważają w niej 'cechy wschodnio-słowackie, spiskie iczadecbe ze znacznymi polonizmami zarówno w morfologii, fonetyce, jak i słowni~ctwie. Gwara ta, zdaniem Siposa, wykazuje cechy podobieństwa do gwa,ry podhalańskiej. Wymienia on równocześnie szereg miejscowośici, z których to mieli pochodzić pierwsi osadnicy tych wsi oraz nazwiiSka mieszkańców 'O wyraźnie poliskim br:zmieniu 7. W polslkiej literaturze historycznej za Inajstarsze skupisko elementu etnicznie polskiego na Węgrzech uważa .się wieś Derenk w komi ta cie Zob. .T. R'eych'.man, Dzi·eje Polonii, .. , s. 38; tenże, Z dau;nego sąsietl:l.wCl.. "W'i~~cl .f'IQlrs!kie" 1942; tenże, O góralach na Dolnych Ziewach, "W~epchy", R. 29: 19'60, s. 240; M. GotJkliewi0z, Na tuŁaczych szlakach ... , s. 89; 'ienŻJe, Migr'acje lud'l1.ości polski·ej na poŁudniową stronę Karpat, "Rocznik Nau)k:owo-Dyd'a1kIty;czmy WSP w Kraik OiW!ve ", semia "P,mce Geto~m'['i'c:zne", Z. 10: 1962, 'S. 184 - 186. G C. RoJdck:i, O wychodźstwie polS'k:im na Węgry, ,;Poilsiki P,rzegJlą'd E:migracyjony", R. 4: Hn2; Pobóg, O Polakach w Budapeszcie, "Ppze;glą'd Emig,racyj'ny", R. .2: 189-3, nr 6; J. Okołowicz, Wychodźstwo i ,osadnictwo po!sl~ie przed wojna światową, W'ars'ZJa'wa 1920, s. 352. 7 Irec. i. 1'. SLpos .J., A bilkki huteik es ha.morok telepii.les es nevelviarast01<?· nete. (Budapest 1955), "W:ier.chy", R. 25: 1,956,s. 294 - 295. 5 polsko-węgie-rs'kiego, �Dzieje i kultura wsi Derenk 163 i Istvamnajor BCJl'sCJd-i\bauj-Zemplcn, wieś która położ'ona była ok. 20 km na południowy wschód 'O Roznavy. P'rzestała ona istnieć w latach czterdziestych na57.ego stulecia. Według dokumentów 'historycznych, nowych osadników do Derenku sprowadzono po 1720 roku, a język ich podobny był do mowy 'polslkiej 8. Z badań 'Przeprowadzonych przez słowa·ckiego języ!koz.nawcę J. Śtolca, który gwarę tej 'ludnośoi nazywa podha~ańską lub ,góralską, ale nigdy polską, niezbicie wynika, że zaliczyć ją nal'eży do dialektu małopolskiego (o czym świadczy m. in. mazurz·enie), co IZ kole.i pozwala w przybliż'eniu okre:ślić tereny, z których przybyli pierwsi osadnicy d.o Derenku. Zadania tego podjął się !polski języ.ko·znawca J. Stieber 9, który przyjął, że była to wschodnia Nowotarsz'C'zYZlna,Pieniny oraz pólnocny, językowo w większości polski, Spisz. Ponadto na północny Spisz, jako ojczyznę pierwszych polskich kolonistów Derenku,wskazują liczne zapożyczenia i wpływy słowackie - wyłącznie jednak 'O charakterze W'schodni'o-:slowackim. Zakładał Stieiber, ,że większość sł'Owaocyzmów przejęli potomkGwie pierwszych kolonistów od niedalekichgrup wschodnio-słowackich, wyciągając ten wniosek z faktu, ż1eżadna z gwar polskiJch ina Spiszu nie rzostała tak zesłowu'cczona, jak gwara w Derenku. Ni'ezależ'nie od teg,o ,polski charakter tej gwary był dla <autora oczywisty. Połączeniem tY1chdwóch tez (historycznej i językowej) jeiSt stanowisko M. Gotikiewicza, wybitne1gDznawcy cizi'ejów Spi'sza, Orawy i CzadeC'ki'eg.o. On to w oparciu 'O dokumenty źródłowe podał liczbę emigrantów, którzy w Jatach 1715 -1717 wyszli z Li'ptowa, Orawy i Spisza węgierskiego na tZ\V. Dolne Ziemie. Ponieważ wŚ'ród 'osadników najhczmiejszy był żywioł słowacki, przeto tym faktem stara się wytłumaczyć powszechne pny,pisywanie tamtejszemu elementowi polskiemu słowackiej narodDwości 10. Wiele ciekawy;ch i nowych szcz'egółów o pr'zeszłości Derenku przyniósł opublikowany ostatnio artykuł węgierskiego historyJka Gyorgy Denesa 11. W oparciu odostę.pne mu dokumenty autor \dowodzi, ż·e już w R R J. Reychman, Jeszcze o gwarach 2,6: 1956, z. 4, s. 304 - 305; ,tenże, polskich O góraIach na na Węgrzech, Dolnych "JęzY'k Ziemiach Polski", ... , s. 240; te'li.c, Przyczynek do zagadnień gwar polskich na Węgrzech, "Język ·Plo1ski" , R. 44: 19G4, z. 3, s. 171; tenże, Dzieje Węgier, Łódź 1963; M. Gotkii'e<W!icz, M,igracje ludności polskiej ... , s. 177 - 189. 9 .T. Sheher, Polska gwar.a na Węgrzech, "JęzY'k EolSikli", R. '30: 1950, z. 4, s. 17,6. Podstawę do podjęc'ia tych rOZlważań 's1JanoWliła plia'ca J. $:toIca, Narecie troch slovenskych ostrovov v Macfarsku, Bmalbis]'ava 1949. 10 M. GOItkiiev/i'cz, Na tułaczych szlQjkach góra);i ... , s. 8'9 - 100; tenże, Migmcje ludności ... , s. 177 i n. Denes Gyo.rgy, Egy lerombolt many", 15 s'zam 1978, IV, 14. 11 11" jalu nyomaban... Derenk, "Elet es Tudo- �164 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR 1420 roku istniała wieś Deryn licząca 23 zagrody pańszczyźnialue, w których żyły rodziny węgierskie. Ludność ta zamieszkiwała Deryn, zgodnie ze źródłami histOIycznymi, jeszcze ok. 1600 rOku. G. Denes natrafił w K'rajowej B1blioteceim. Szecheny'ego na rękopis statystyki z 1\864 roku, aUltorstwa Pes'ty Frigyesa. Dane tam zawarte potwierdzają istnienje wsi Deren:k j U'Ż w średniowieczu i wnoszą dodatkowe tnformacje. Frigyes pisze, że w czasi'e epidemii cholery ludność zamieszkująca Derenk (Deryn?) została zdziesiątkowana, pozostaU zaś przy życiu mieszkańcy przenieśli 'się do Borzova i Jabloncy. " owa ludność napłynęła na teter'eny dopiero ok. 1.600 roku. Zasiedlenie nowym elementem Derenku, jak się później okazało, datowano o jeden wiek za wcz'cśnie, łącząc proces osacl:niczy z działal:noś<Ciąhra,biego Petera Csaky żyjącego w XVII stuleciu. Doo'statecznego ustalenia daty przybycia na te tereny elementu etniC'znie,polski'egolprzyczynilo :się odnalezienie przez G. Denesa w estergomskiej hibliotece biskupiej rękopisu węgie'rskiego historyka Matyasa Beli. Dokument ten, tzw. Odpis Bathany-feLe, zawiera informacje uzyskane od wójtów i księży węgierskich i jest rodzajem słownika geograficznego Węgi'er. W dokum~ncie tym jednoznacznie stwierdzono, że żyjącą w Derenku ludno'ść węgi'erską wyll'isz;czyłaok. 1710 roku epidemia cholery. Wo.puszczonych zagrodach osiedlili się Polacy, których z ojczyzny wypędził głód. Jednakże tylko część przylbyszów zatrzymała się tu na stale, gdyż trudne waruniki ibytowanja sldo'niły niektórych do powrOtu do Polski. Ci, którzy pozostali, trudnili się uprawą 'ziemi i kłusownictwem. Gyorgy Denes odwołuje się również do badań po1oskiegojęzykDlmawcy M. Hemmert,któr'a ,prowadząc prz'ez kilka lat poszukiwa,nia na Węgrz'ech dowiodła, że ok 171'7 roku na terelny, gdzie znajdował się Derenk, na,płynęła lu'dność ,polska, o czym świadczy znal!ezi-o-nyprzez nią w Krajowym Archiwum wykaz nazwisk osadn~ków. Stwierdziła występowanie tych na'zwisk do czasów ohecnych 12. Konklu:zje G. Denesa są następujące: ludność, która po epidemii cholery zasiedliła Derenk, przybyła prawdopodobnie z północnego Spisza. Byli to więc "góra'le czyli polscy 'Pasterze". Wieś w 'następnych latach rozrast2.ła Siię,wybudowano w niej koś'ciół i ,dzwonnicę. Do dnia dzisiejszego 'za'C11:ował się dzwonek kościelny z owego czasu z napisem "Anno 17:23", Inazywany przez Derencz,an "dzwonkie.m Anny". Hemmert, Lengyel falu Magyaros,zagos, "Ele't es Tudomany", szam 32 W języku iJIolSkilim uka:zał się 'a!I1tydmlł M. HemmelI1t, O polskiej gwarze wsi Istvanmajor na Węgrzech, "RoZipra.wy Komisji JęzykJowej Wrocł-aw's,]dego Towa'rzys,tiw'a NauJkowie,go", t. 8: 1971, s. 85 - Ill. 12M. 197-2,VIn. �Dzieje 3. ŚWIADO:vrOŚC i kultura wsi Derenk HISTORYCZNA i IstvanmajoT ,MIESZKAŃCOW WSI 165 ISTVANMA.JOR Mieszkańcy Istvanmajor, potomlkowie osadników Derenku, przedstawiają kilka wersji dziejów osiedlenia Isię swoich przodków we wsi Derenk. Według pierwszej wersji, najczęściej powtarzanej, ludność "lendzielska" , tj. polska, zasiedliła teren zniszczony przez Tatarów. "Tam (tj. na miejscu, gdzie istniał Derenk) bula wielka dziedzinka, a jak Tatarzy priszli, to wszyćkich zabili. Jak Tatarzy zabili ludzi, to z Lendziels:ka donieśli trzi pari ludzi... Ci z Lendzielska, co tam priszli, dogwarali, co tu bedom 'żyć" 13. Ililna wY1powiedż tak precyzujeokohczności osie!dlenia się na tym terenie ludności polskiej: "Starsi ,ojc1owie (dziadowie) gwarili, że z Lendzielska ludzie tam pri:szli, za krala Beli IV, kiedy Tatarzy Madziarów pobili ... potrepali wszyćko, ludzie się kryli, aco sie nie skry1i, to ich pobili, a tak potem kral Bela z Lendzielska ludzi priniósł ... kral nazbieral ludzi z każdej strony i z Lendzielska też .,. skadzi z Lendzielska to nie znom" 14. Znaczna część informatorów wiąże fakt zasiedlenia Derenku :elementem polskim z czasami intensywnego osadnictwa -za panowania króla B~li IV (XIII wiek!). We wszystkich relacjaich tej wel'sji podkreślano fakt, mniej lub bardziej nasycając opowieść dramatycznymi Iszczegółami, że -osadnictwo miało miej.sce na terenie wcześniej zamieszkałym przez ludność madziarską, a przez Tatarów doszczętnie zniszczonym 15. Istniejąca druga wersja dziejów osadnictwa wsi Derenk wiąże to wydarzenie z XVIII wiekiem. Według niej: " ... starsi rpriszli od Kraikowa, wojowali z Rakoczym i tu bywali" 16. Ci osadnicy, byli ·żołlnierze RHkaczego, mieli sprowadzić do Derenku swoje rodziny, a także pociągnąć za sobą innych osadników z Polski. W tej wersji wyraźnie jest mowa {) "familijach Remiosy, Eenbenków i Kowaczy". Informatorzy lokują C72.S osadniotwa na 200 - 300 lat wstecz, w kii1ku przypadkach podając bardziej precyzyjnie okres, zgocLny z przekonaniami J. ReJ7!chmana i znanymi obecnie źródłami historycznymi, tj. początek XVIII wieku. Ciekawe jest, że prawie wszy5tkie wypowiedzi z kręgu tej wersji podlnf. Józsol Rćmias, ur. 1909. Inf. .JaZJs.efSteflan (UJr. 1911 ---ZJm. 197!8). 15 8rzYPuisZCZa(~mO';ima, że lokowal1lie asadniot,wa DOPElnku na la1ta panO\V1<lil1Jia BeE IV jeDt rezul:ta:te:m znacznejwie:dzy linformator6w o dZJiejach Węg1ier. Skojarzenie dZ'ialalnościosadni'C'ZJej z cZla:sami Beli IV wydaje s!ię być dla nich, znających hi9torię Węg:ier, r6wnie IIla'tumlne, jak lokoWlalIltie pl'Z1eZ chł-op6w po!llskich pOl:zątków wsi własnej, czy pobJ!i:s:k1ie,go m:ia5!teozJka tub zamku, w czasach panowar-ia Kazimierza -Wielkiego. Przekonanie takie, podobnie jak przekonania mies?kal\ców Istv;mmajOlr, mogą, lecz ni·e muszą pokrywać się z rzeczywistością. !R bf. And:·a,s Novacs (UJr. IBM - - zJm. 1978). 13 14 �EWA KRASIŃSKA, 166 RYSZARD KANTOR kreśbjq fakt, iż osadnicy zostali sprowadzeni na teren Derenku "zeby robić". Tak \vięc, w Iprzekonaniu informatorów wieś Deren,k została założona na terenie spustoszonym podczas napadów tatarskich, bądź 7,niszcz-onym podczas wojen w początkach XVIII wieku, przez element je::Jnoznaeznie polski. Osadźcami, według tradycji uSl~nej, mieli być: krĆJl Bela IV, Ferenc Rakoczy, Bebek, czy też inny nie wymieniany z nazwiska magnat. Niezależnie od fantastycznej rozbieżności czasowej (XIII - XVIII wiek!) obie wersje łączy silne podkreślenie polskiego charakteru osadnictwa. Nazwa wsi, zgodnie z powszechnym przekonaniem inf{)l'matorów, pochodzi od derenia, krzewu pospolit'ego na tym terenie. "Tam buli skaly ... , a na tych skalok bul dereń. Ma on takie owocki, 00 można jeść'. Oni (pierwsi osadnicy) 'bywali pod tym dereniem i tak sie to miejsce wolalo: dreń" 17. Nazwy wsi używane w wypowiedziach informator{nv: Drenka, Derenk, Drenk, są ich zdaniem pochodnymi od słowa "dreń". Oficjalna nazwa węgierska wsi brzmiała Derenk. Pierwsi miesz!kań,cy Derenku, zgodnie z ustną tradycją,mieh zajmować się głównie rolnictwem, a 'że nie dawało ono wystarczającego źródła utrzymania, trudnili się dodatkow-o łowiectwem i zbieractwem, a przede W'szystNim wypalaniem drzewa i rozwożeniem węgla drzewnego po okolicy. Zatrudniali się także masowo 'przy wyrębie lasów i wychodzili na sezonowe prace rolnicze: "Chodzili my kosić grofowe lOinki, co buli po lasok. Dostawali 'illy za dzień jedyn ponge,co trecia kopka bUlla nasa, abo pieniaż'e. Dwie pańskie, a trecia tego co kosiul" 18. Niezbyt jasno prz'edstawia się sprawa pasterstwa na tym terenie. Według itradycji hodowano owce w znaczny'ch ilościach aż do roku 1830, do "mieracki", Ikiedy 'to już "nie bulo fdzie paść, grof zabral lasy" 19. Owa "mieracka" to regulacja serwitutów, zdecydowanie niekorzystna dla chłopów. W okresie międzywojennym utworzolno w pobliskich lasach zwierzyniec, dokąd zapraszano na .polowania zagranicznych gości: "Tam panowie chodzili dziwine (dzikie zwierzęta) strzelać. Na wielgie zwiery chodzili, panowie z zagranicy strelali dziwe świnie (dziki). je1ynie, buh niedzwieidzie, co je Horthy 'prinios. Grof Hortyjow lasy predal ... te zwiera gubi:li (nisZJczyły) role, zady kukurydize, zarly grulki (ziemnia!ki), zar1y ziaI1no, dali kus pieniaży, zaplacili, to nie bylo telo, coby cloW!ielk pozbieral ... z jednego KOllca clowiek miarkuwol (;pilnował). 17 18 19 Inf. .Tozsef Remias. Iinf. Andra:s Kovacs. Ten:~e. �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvunmajor 167 drugiego zady. Tak p}tym wiedzieli my, ze to nic moze uz umiarkow<~(i myśleli my, ze radzi pójdzi'emy het" 20. l"tnienie wsi Derenk na terenie zwi'erzyńca nie było dłuż'ej mQżh\ve, g'dyż - 'p:)mijając szkody j:\kieczyniła zwierzyna w uprawach Dcrl'nczanic masowo kłusowali, co powodował{) ustawi'czne konflikty l ;' wladiami. Wydaje się, że administracja ,przez pewien ,czas lnie była zde'cydojak T{Jzwiązać problem:: "Uz w 1'936 roku nom gwa,rili, coby my pos/:1i het z Droenki, ale my nie fcieli odejść z tamać, nie fcieli my nachar (p0'l"Zucić)Drenki. Potem gwarili ze nom 'Postaw,iom no,wom dziedZlne, takom j:aJka nom siebedzie patrila (podobała) ... ,co £to f.cia[, to dadwm, ale mi;ni'strowie nie da;li 'tak" 21. Ostatecznie władz·e Iprzystąpiły dQ 'przesiedlania ludności Derenku do wybranych wsi dopiero w 1:941 Toku. Derenczanie mogli obejrzeć proponowane im rniejsca i wybrać ich zdaniem najlepsz'e. "Fto foie fóol, tam isel, kazdy prisel o.patrić, a kied mu s'ie patrilo, to tam posel bywać, a kied nie, to isel hej indz,iej" 22. Nie wszyscy godzili się na przesiedilenie. Niektóre podziny wysiedlano wbrew ich woli. "My pI1iszli dQ Istvanmajor póżni,ej, w 1:943 roku, my nie kieli tu prijść, ale my musiel\i, hożandary 'by,li ... lnie dali ,bywal' w Drenkie ... policjańci pędzili, ey Isie Ipatri,cy nie, tra bulo iść" 23. Zdarzał·o się, że wracający z wojska na url'op mężczyzna ni,e zalstawał już w Derenku rodz'iny i musiał jej szukać na nowym miej!scu. MimQ policyjnego przymusu akcja prz'esieidl'eń'CZaprzedłuża1'a się, aż do końca J 943 roku. Przesiedleńcy otrzymaLi na n{)wym miejscu więoej i le,pszą ziemię, doda tka wy 'nadział ,roli za zburzony dom, a 'także !dogodne kredylty: "Dali nom role tu 'W Istvanmajor, za jeidein hold darli póldruga tu. Za mury dali, za piać metry mury dali tez hold ... wyrachowali C{) ft{) roli ma, to mu dali o póldruga wiae ... £to f.ciol, to mag esci dokupić" 24. Pierwsze lata pobytu na nowym miejscu były dla Der,enezan niezmiernie trudne. Większość mężczyzn ,przebywała na froncie, 'Ziemie nie były uprawiane, przywiezione z Der,enku materiały budowlane niszczały, Na dominr złego 'Pod koniec wojlny na tych terenadl za1tr'Zymał się front, co spowodował.o da1sze straty. W'iększ·oŚć st0.I'szych informa torów z sentymen tern wspomina lata spędwne w Derenku, idealizując przeszł{)ść: "Tam nie bu:lo plano '(źle), N::1:1" 20 21 22 21 2·\ l nL J azs·ef StefaJn. Tenże. :Matyasne Kovacs, Uf. In£. Jazscf Bubenko, Inf. Jazsef Stefan. 1921. 1923. Uf. �168 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR malo tam roli bulo, ale to malo to lepse niz tu ... do dziś mi się tu nie patri. Tam sie naroldzilem, tam mi sie pa:tr.do" 25. Inny informator stwierdza: "W Drence lepsi bulo jak tu. Byli góry sumne (piękne), fto fcie sie Ina'rodzil, tam foeżyć" 26. 4. JĘZYK JAKO WYKŁADNIK ŚWIADOMOŚCI ETNICZNEJ Potwierdzenia polsbeg.o 'charakteru mieszkańców wsi Istvanmajor należy szukać m. in. w sferze ichświardomości etnicznej. Zakładamy, że pierwsi polscy chłopscy osadnky Derenku przybywający w początkach XVIII stulecia na węgierski dbszar językowy, nie mogli mieć wykształeonego poczucia świadomości narodowej, a jedynie świadomość przynależności do określonej grupy etnicznej. Stan taki warUinikowany był charakterem ówczesnych polskich zbiorowoślci chłopskich. Tworzyły one zamknięte, względnie izolowane skupiska. W naukach społecznych 'zbiorowości 'takie przyjęto nazywać grupąetniczną, która "istni'eje tylko o t yle, o ile istnieje ona w świadomośiCitych, 'co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych sami si,ebie z Iniej wyłąiczają" 27. Z regu'ły chłopi utożsamiali się z własną wsią, parafią, czy też z najbliż:szą okoHcą ich dotychczasowego miejsca zamieszkania 28. Społeczna sfera zróżnicowań, wyrażająca się w !postawach i wyobrażeniach, a idostrzegana w bezpośrednich kontaktach, oikreślała całokształt wiedzy o odrębnościach obcych igrup etnicznych. Uświadamianie sobie tych różnic stanowiło podstawę do wyobrażeń członków grupy a właśiCiwaściach i cechach grupowych. Za podstawowe zaś elementy, którE' wyraźnie podkreślają i akcentują te odmienności, 'przyjęto uważać język, religię ,i cechy kulturowe. Są one jednocześnie 'przy tym eilementami więzi społecznej, integrując konkretne zbiorowO'ści29. Jan Stefan, ur. 1904. Inf. JOZJsefStefa,n. 27 J. Obręb:ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ILJęcie, "Przeg'ląd SO'cjoi1Ioguc:zny", t. 4: 1936, s. 180- 18l. 28W. Wlrz'esiń:ski, PrzeobrażeThitt narodowościowe po~skiego wychodźstwa ekonomicznego w XIX i XX wieku, (w:) Stan i potrzeby badai, nad zbiorowościami polonijnymi, Wl10daw 1976, s. 143 ,i n. Odmienu:ie problem ten :-ysował się \V stosunku do emig,racj;i 'PoTityczmej. Trzon jej stalllo;wHy jedno,s:tki o skiryst;ahz'Ow~wym, w więkS'zoś'Ci, poc;zU'ciu nalrodowym, walc'Zące 'O okreś;1onc idc'<lły polityczme, wiążące ś\',1iadOimiewłasną sytbua!cję z interesami ojczyzny. 29 J. Obrębs!ki, Problem grILp etnicznych ... , s. 18G; .T. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne pr'oblemy kwestii narodowej, Vla,riszawa 19(19, s. :398; A. Sadowsl'li, Pojęcie gnLpy etnicznej w socjologii, "Studia Socjo1o@k;zne", nr 41,")1/: 1973, s. 177 - 183. 25 26 �Dzi.eje i. kultura wsi Derenk i Istvanmajor 169 Zapewne to poczucie przynależności do innej gl'iUPY'etnicznej, w momencie, gdy ludność polska znalazła się Ina węgie,rskim obszarze językowym, sprawiło, że do dziś dnia, a więc po przeszło 250 latach, 'potomkowi,e jej zachowa1ipełną świadomość swojej odrębności w stosunku do otoczenia madziarskiego. P0sistawowy wskażnik odrębności stanowi tu język, który równocześnie konstytuuje badaną zbiorowość i jest wykładnikiem więzi grupowej. Mieszkańcy Istvanmajor posługują .się .gwarą języka polis'kiego z licz_ nymi naleciał'o\Ś.ciamisł-owaccyzmów. Na określ€1nie tego języka używają kilku terminów. Najczęśdej (w ok. 3:5010 gO'spodarstw) nazywają go "slowieńskim, slowiańskim, slowD'ckim". W niec,o mniejszej ilości (31% gospoclarstw) język ten określają jako "tótul", niekiedy też wymiennie "slowenski, slowokul, lendziel-ski" 30. Mówią o nim też (w ok. 240/0 gospodarstw) jako o języku "lendzieiSkiim", niekie!dy "slowiańskim", :bąd.ż wymiennie "pols:kim" 31. Są też 'we wsi rodziny (ok. 6% gospodarstw), w których język ten nazywają wyłącZlnie "polskim" 32. W pozostałych gospodarstwach, :które stanowią ok. 4% całej zbiorowości, wyraŹlnie podkreślano "slowacki" cha'rakter języka, przy czym wypowiedzi te po.chodziły od osób deklarujących w sposób jednoznaczny przynależność swoich przodków do słowackiej grupy językowej. Samookreś.lani'e języka przez mieszkań,ców 1stvanma'j o'r spro waoci'z a się zatem do czterech Ipodstawowych terminów: "tótul, slowiański, lendzielski i 'polJ8ki". Wytłumaczenia tej wieloznaczności terminologicznej oraz określenia stopnia ich zbieżności szukać należy najprawdopddobniej w przeszłości historycznej. Otóż, jak wiemy, pierwsi niewątpliwie słowiańscy osadnicy Deren:ku przy,byli na węgi'erslkio'bszar językowy m. in. 'Z tzw. Górnych Węgier, terenu zdominowanego liczebnie przez Słowaków. Padobieństwo językowe dwóch różnych grup etnicznych, a 'przy tym liczne za'pewne już 30 "Od ma:lego my wse dogwaI"ali z maItim'u po le.ndziel!sk1i. My lem wse: dajcie ma'lIllo, 'tak mamo. Mojoa mać lend7JieLka dogw.a<l'3ila co lendzJi~lk'a to P ()łls,ka. My tak gwa,rimy co SloWoia!l1:ka ... Stari ociec (d21iadek) i Sli'al1a mać (babk'a) ta ,i oni wse po slowensku dogwarali". Inf. Belane Bozsik, ur. 1920. 31 "W Drenku 'wse dogwara,li po lendzie'lski, ale my z teg;Q wyroślli, bo nas ucybi po madzia'I'ski ... Zenkli iu bra'Joi z iruny,ch dzied:ZJiJni ;'Ja to ję-LY'księ pogubi!. Doma g;warili po le.ndzioLski, po polsk'\l. U nos ka"ildy siie tak dogwairail. C~ ty:lilQo sie tak dama nie d ogwanali, co żenki mie.li lVIa;d:Ziia'rki,ale i oni jak my s'ię sbretili (:>poitka-i,i),to po polsiku gwarliJ:i". In£. Jozsef Stefan. 32 "St.a'ri oci,ec dogwa'm!, Co na'sa gwara ku polskom naj:lCipiej idzie. My n:ie Słowacy, my to znamy. Oj.cowlie gwa'rJ1i pia polsku, my sic tak wse dogwaua,1i, wse jak i oni i my lepiej gwarimy po pol-sku jak po madziarsku. T'Eill język to nie możemy zapomnii'et:, ten s'ta:]"!odowny, nOlS pols1{]i, bo ku t.emu C'iągJl'i'e dus,a i seirce i wsyćko". InL Jozse:f Buibenko, ur. 1928. �170 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR w tym 'Czasie nalecia}.oś,ci słowackie w gwarz'e ludności p,;'lskiej spr~\wiły, że ÓWCz,eSine władze'vvęgierskie uznały lprzes'iedlel'lców z Górnych Węgier za element }e!dnoznacznie 'etnicznie słowa'cki. Wyjaśnienia tej kwestii podjął się w jednym ze swoich artykułów dotyczących :spraw Spisza, Orawy l Czadedciego M. G:;tkiEwicz 33. W opaa'ciu o literaturę i dostępne źródła dowodzi on, że jesz'cze w pierwsz~j pDlowie XIX wieku zarówno Słowian, jak i 'Puszczególne nurody sł0'wim1skie, oikreślanoczęsto synonimem Słowacy. Terminy "słowak-słowe11ski" 'były więc w przeszłości rówln,oznaczne 'Ze "Słowiaair~emSłowiańskością". DO'piel~ow drugiej poł'owi'e XIXs'tulecia, w procesie kształtowania się świadomoś:ci narcdowej , !termin "Słowak" stal się określeniem je1dnego tylko narodu slowiańS'k'iego. W 'na'szych rozwa'ż'aniach moż'emy więc zgodnie z sugestiami Gotkiewicza uznać ,sposoby określania języku w Istvanmajor za echa przeszłoś'ci. Nadawanie za'ś temu językowi nazwy "tótu.J." tłumaczyć należy faktem,że jesz'cze w !połowie XIX wielku władze węgi'ersk~e terminem "tót" określały wszystkich Słowian zamieszkujących Górne Węgry. Ws,pókz'esna żywotność tej bezsprzecznie 'polskiej gwary nootowanej wśród mieszkańców Istvanmajor, jest wprost z~umiewająca, zwłaszcza jeśli zdamy sobie sprawę, z tego, że ludność po'lska od momentu 'Przybycia na węgierski oibszar jęz'ylkowy poddana została systematycznej madzia'ryzacji, m. in. poo,przezobowiązujący od polowy XIX wieku przymus szkolny. Ze'brane relacje dowodzą, że z domów rodzinnych wynoszono doskonałą znaj.omość języka :prz'odlków. O tym, ż,e dla większości dzieci do la t G-oCiubył on wyłącznym środkiem .porozumiewania się, niech świadczy IPoWlszechni,erejestrowany ia'k't, iż w momencie 'pójśc'ia do szkoły urodzeni w Derenku inf,or'matorzy nie znali wcale języka węgierskiego. 'Pr,o'ces przyswajania go postępował dość szybko zważywszy chociażby tyl'k'ona ,tę okohczność,ż'e nauczycielami w szk'ole byli {Jfganiści-Węgrzy, nie znający języka, ;którym 'porozumiewali się na codzień mieszkań,cy Wisi. P.odohnie, jak to miało miejsce w prz.esz}..O'ści,również w wypadku ostatniego pokolenia urodzonego w Derenku, a współcześnie żyjącego w Is'tvanmajor, potwierdziło się zjawiSko priorytetu gwary po1'skiej w kontaktach ibeZlpO'średni'chmiędzy członkami tej z,biorDwości. Do dziś dnia bowiem na c'O'dzień: w sklepie, na drodze, w każdym domu slysz'eć można języtk nazywany 'Przez nich "tótul, 'slowiański, lendzielski", bądź "polski". Nie bez znaczenia dla przetrwania gwary języka polskiego w otocze33 M. Gotkiewicz, 1946, z. 4, s. 97 - 106. SŁowak-slowiok, sŁowieński-sŁowiocki, "Język Po.J-ski" R. 26: �D"icjci kuLtura wsi Derenk i Istvanmajm' 171 węgierskim miał fakt, że aż do nJku 1920, to jest do momentu ut'vvorzenia granicy państvvowej z Czechosłowacją, mieszkańcy Derenku pozChtav;a]i w trwałych karltaktach z ludnością słowacką zamieszkujooq położone na północ od wsi. TCNaniu tego jl;zyka ,,,przyjało również usytuowanie Derenku, WSi polużoncj na \vysć)ko{;ci ok. 400 m npm., oddalonej od najbliższej miejSC;,\,;ŚCl ok. 5 km, ·od najbliższego węzła komu:nikacyjnegook. ]Q km i l1!eposLadaj'lcej dl'Ogibitej. Zdecydowało to w sumie o względnej izolacji ludności. Także rolniczy charakter tej zbioro\vości, iprzy znacznie l'(Ewinic;l.ym zarobkowaniu w okolicznych lasach, 8prawił, że kontakty z \\',:gierskim oLoc/.e11iem nie nabrały nigdy zabarwielnia towarzyskiego <';'" szerszym rozumieniu, ,język Derenczan, sŁanowi<:icy dla nas jeden z przejawów o{)d.mienności \vobec otoczenia węgierskiego, był również w taki sposób przez to 01.0u.cnie traktowany. Przy okazji wyjazdów do młyna, na jarmarki itd. Derenczanie mieli 'niejednokrotnie możliwość usłyszeć, eo na ich temat mówią najbliżsi sąsiedzi-Węgrzy. Der'enk uchodziła w ich oczach za wieś biedną, podobnie lnisko oceniano języlk Derenczan, nazywając go{) często "językiem złamanym". Poza wsią mieszkańcy Derenkuczęsto unikali porozumiewenia się swoją gwarą, by nie być narażonymi na złCJ~;li we u wagi ze Istrolny Węgrów 34. przesie1dlenie Derenczan m. in. d.o IstvanmajooT z\decydowanie zmieniło nie tylko ich dotychczasową 'sytuację materialną, ale zmienił się również charakter tej zhior·owości. Możliwość zar,obkowania 'po{)zawsią, także w przemyśle, wyludniła wieś. Młodzi opuścili wieś na 'stałe, lub wracają Itu jedynie na krótko. Sporadyczność tych kontaktów 'to zapewne jed1naz przy~zyn, nie joedyna oGczywiśóe, powodująca, że młode pokolenie gwarę języka polskiego rozumie, ale już nie umie się nią ;posługiwać. Że również w tych zmienionych warunkach, w jakich obecnie żyją potomkowie Ipolskich osadników , otoczenie węgierskie dostrz1ega i ak,centuje odrębność tej grupy głównie na podstawie języka, świadczy jedna z wielu wypowiedzi: "Bo kied my som we dwoje 'poza Istvanmajor i gwarimy po słowiańsku do siebie, to{)Madziarzy nom dogwarajam, co{)by my gwari]i po madziarsku, bo madziarski chleb jemy" 35. t11U "4 "W 8egligotu bul mlyn, psenice my tam nosili. Uhrowi'e śmioli sie, jak my sil' dogwa.iraDi,cu na's jQzyk zlomany". Niejednokrotnie slysIZJaino,jak Wę'E)rzy s.ię wzajemnie 09brzogaLi: "Nie bier tam dZJi€lwke,bo to Poilka, jak si·e bedz:ies dogwarać, oni spahiTi, ze to chudobne dziewiki te Poliki". Inf. Andr.alsne Balgo1ly, ur. 1918. "Talk my sie nic smi,al,i dogwarrać po sloWliań's!kukiied prisel obcy clowiek, z gwarą i my sie nie śmieli tak dogwarać pri Uhrach". Inf. Belcme Bozsik. 35 Tnf. Jozsef BubGIlko, 2:\V. "Kiszk!uti", ur. 1901. �172 EWA KRASIŃSKA, 5. ZARYS RYSZARD GOSPODARKI KANTOR WSI DERENK Na podstawie dotychczasowych badań można zaryJsować główne działy gospodarki ludności Der'enku dla ,okresu od ok. 1,880 T. do 1940. Lata wcześniejsze, przed ostatecznym przeprowadzeniem na 'tym terenie regulacjoi 'serwitutów, wymagają doda:tkowych badań i odrębnego omówienia. Już teraz jednak wiadomo, że okres po roku 1'880 Iprzyniósł, z powoduutraty 'przez Derenk terenów wypasowych i 'prawa do la;;ó\v, zmierzch pasterstwa owiec, które przedtemodig'rywało wybitną gospoda'rezo rolę 36. Byt ludności Der,enku w oma wianym okresie opierał się na uprawie roli i hodowli. W:ielkie zlnaczenie ekonomiczne miały wszelkie prace poza własnym gos'podanstwem, niekiedy na terena'ch znacznie odl'e;głych od wsi, a talkże zbieractwo i łowiectwo. Znikomą 'rolę odgrywały rzemiosła, nieco większą wytWÓI"CZOŚĆ domowa. Ograniczenia dila ,rozwoju 'rolnictwa na tym terenie stanowiły: surowy górski klimat, ni'skiej jakości gleby, mały areał ziemi, znaczne rozdrobnienie ;grUintów, a także względne przeludnieni,e obszaru determinujące Toidzaj Ulpraw,l1ip. preferencja ziemniaków na niekCTzyść Toślin przemysłowych w rodzaju konopi. Gleba w Dererrku była "moc skalowita", niskiej jakości, tru1dna do uprawy. Zdarzało się, lż'e z powodu wiel\bej ilości kamieni na roli nie mOlŻnajej ibyłoorać, a jedynie okopywać "gracami". Uprawiano w Deren'ku 'podstawowe zboża: żyto, owies, jęczmie11 (.,jarec") i pSlzenicę, a także kukuryJdzę, groch ("bób"), dynie, karpiele oraz kapustę i konopie. Te ostatnie na 'tzw. konopnicach, obszarze wsi, gdzie płynął potok ("jarek"), z którego czenpano wodę konieczną przy uprawie. Aż do l110lrnentu przesiedlenia stosowano w DerenJku wielopolówkę z ugorem. W tradycji ustnej przechowały się dość żywe wspomnienia o pa:nowaniu, prawdopodobnie do końca XIX wieku, 'trójpolówki zaior'owej. Jedynie plony ziemniaków ("gruli") uznać można na podstawie ;036 Echa pującej sta'r;cl1, niekorzystneg,o dla dras-graf i w niedzie:Je pow'iedai, ze slie wyrównaj bul tam ukaze kom jedyn byli zbanknuoila. potym wsi podóału relacj'i: "Rozppa'wliar1ti, co cała co to naj:skor tam ;priS'Z'li. Oni taki domby Graf nie byle gmf. ku om. mo,nrdry, powiedzial tak!ie 'Posel ludzJiom Jedna s,ie la!pili wiC'1Jgie, DI'enka wzian ten i ten feie ik P"Ść, ani zryć można - ku s.ię dopatneć kośoCioilu, ku s,tDona bedZ1ie jego, co do:gwaral, Tak ],asów w nćht(;- Dr'enka, larSY i wsyćko downo micE bYTki (owce). P'ri'szC'1 roz co gpof do pro'wa, je pf'cdala bak. Pr0dtem co dać"_ Inf. ... dzwonnice a jedna do's,tanie gówno. prawoe~lli sie. tyk ta :m ale No 10 jo wam mich by'rki---- .Jan Stefan. ... ludziok, Ponad nik to nlie pomoglo my bylo l\-ch sta!ry An- dziedz:n... Dn::ll;:a beHz w:'lo, �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 173 1acji informatorów za wysokie. Zboża dawały .plon 'niski, ,za1e1dwi'e -wystarczający do wyżywienia :ludności, nie 'stwi'er'<izono występowania nadwyżek przeznaczonych na sprzeda'ż. Ogólny areał ziemi UJpraw:nej w Deren:ku wynosił ok. 800 holdów (1 hold = 0,5 ha), -co'Przy hczbie luidności ok. 500 - 600 ,osób uznać należy za wyjątkowo niewiele 37. Najbogatsi "gaztdowie" posiadali 25 do 30 holdów ziemi. Tych było jednak zaledwie bEku, !za zamożnych u·chodzili już tacy, którzy posiadali 1-0 holdów. Większość mieszkań-ców Derenku miała znacznie mniej ziemi. Jeśli rodziina skłaldała Isię z 5 - 10 osób, a były i 1iczniejlsz'e,ilość posiadanej przez nią "roli", nawet przy najskromniejszych wymagania'ch, lnie dawała podstaw utrzymania. Znacznym utrudnieniem w pracach 'polowych było 'Ogromne rozdrobnienie g.runtów. Niektórzy gazdowie posiadali ro'lę w 20 - 3,0 kawafkach - "falatkach", oddaJ-onych od siebie niekiedy o ,kilka ki'1omeltró'w.Rozdrobnienie grunWw związane było z podziałami 'testamentowymi i rzadkim występowaniem Sipła:t38. Zaryso'V'lane powyżej cechy rolnictwa we wsi Derenk ,uniemoz1i:wiały m. in. jego zmechanizowanie. Nie stwiel'dzono :prólb podnoszenia jakości gleby, nie przeprowadzono komasacji, melioracj'i, co więcej, wydaje się, że ni,gdy w Derenku ni'e st'oS'owano nawozów sztucznych. Jeldynym zabiegiem mającym na celu podniesienie wydajiywści zbóż była wymiana ziarna. To wszystko powodowało, że rolnictwo we wsi Derenk p.10/.ezcały prezentowany okres trwał,o w stagnacji, co 'przy wzrastającej J'iczbieludności powodowało obniżenie stopy życiowej. W Derenku ;po\vszechnie hodowano krowy, jednakże ty}ko naj bogatsi gazdowie mieli więcej !niż jedną. Omaką wyjątkowego ubóstwa był bi'akkrowy w go'?.pociarstwie, tak jak posiadanie ich dwóch, czy trzech bylo wskaźnikiem zamoż-ności. Do celów Ipociągowych utrzymywano woły, którymi ta:kż'e orano. Zdarzało się oranie Ikrowarmi, z braku wołów, ale unikano tego, gdyż krowy ta'kie traciły mleko, stanowiące podstawowy artykuł handlowy. Mleczność króvv :była nie'wielka. Najbogat'sigosipodarze, 'Posiadają'cy odpowiednią 'ilość paszy, hodowali byki ("bujoki"), którymi hand1'owa'no na jarmarkach w Roznavie. Koni we wsi było niewiele, według relacji informatOTó",,-nie więcej niż kilkanaście sztuk. Utr7ymywanie ich do celów gospodarczych uważano 37 "Na Drence bylo malo 11oli,nie mog kup.ić, ni'e by.l0 plie~1lla:ze, nie bulo role, coby ją kUipiić . .Jak my maH pieniJaże, to na treóej dziedz1nce my kUipi1i lon:ke". 1111J. A:ndr<l:sK'ovac'S. 38 "Wsytka rol,a w DereJlku podzielona by-1a na £ailatki (k.a'waŁki). K·a;zdy maa,1 s.wojol11fa'latke gruntu, jak mieli d:zJieC'l, to dziel1i:lina kurs:k!i,potym to ositaly male" (wywiad zbiorowy). "KoZldemuoc-j'ec dawal równo ro'le. Brawo równo c'iskalo. Kied mi'ol pi'ać dZli-('ei,bo na piać musiol role dziel~ć". linf. Andras Ko'vaC's. �174 EW A KRAS1ŃSKA, RYSZARD KANTOR za '!Tieapłacalne, gdyż wymagały staranniejsz,ej o'pi'eki l znacznej ilu:~ci o\vsa ("oibro:ku"), a niezbyt nada'wały się do pracy na ciężkich, kamienies:tych glebach, Wykorzystywano je głównie do zar,ohkowani'a w lesie, choć i tam używane 'były przede wszystkim woły ~9, Rozwilnięty był w Derenku chów świń, zarówno na własne potrzeby, jak i na s,przedaż. Sprzyjała temu obfit.oŚć ziemnia:ków, głównej 'karmy, jak i fak't,że oikoliezne lasy dostarcmły żołędzi, którymi tuczono "karmiki" 40. W każdym gospodarstwie hodowano kury, kaczki, gęsi ("husi"), rzadkie były ,,[pulki" - lindYki. Powlszechna była hodowla królików, zwanych przez Derenczan "zajoncami". Każdy gospodarz miał ich po ki1!kan'a'ście,nie:kiedy po kilkadziesiąt. Rzadkiością były kozy. Zbiorowym wypasem krów, wołów i świń zajmowali się wynajmowani prz-e.z'zbiorowość wiejską pasterze, często byli nimi wędrowni Cygani'e. Otrzymywah wy,nagrod:cenie przede wszystkim w żywności, rzadziej ,i niewiele gotówki oraz mieszkanie na okres pracy 41. Głównym ograniczeniem ho!dov/li bydlaw Derenku Ibył niedO'statek pasz. Wieś nie posiadała dostatecznej ilości pastwisk. Ziemi owneojbyło zbyt .mało,aby ją moż'na był.o przeznaczyć ;pod ulprawę szaachetniejszych gatunków traw. Jak powiedzianopO'przednio, rolnidjwo i hodowla lnie byly w stanie zapewnić bytu .mieszkańcom DererJku. Dokonujący się podział ziemi iN związku ze wZJrostem liczby miesikańców wsi obniżał ich stopę życiową i powodował wzrost znaczenia wszelkich źródeł zarobkowania pow gospodarstwem. Naj;poważniejszym źródłem zarobk()lwania S'ezorwweg{) poza gOi,'POdarstwem była ,praca w okolicznych lasach. Jak wynika z materiałó',',', z każdej rodziny 'w DeI'enlm przynajmniej jedel:1 mężczyzna zatrudniał się przy 'tej pra'cy, polegającej na wyrębie i przewozie clre,vna wLsnym transportem na stację kolejową w Szin. Konieczność p('~;adaniC\ \V tym c,elu pary wołów, jedynej 'w zasadzie, bo koni było nic\\::ele, siły pociągowej, stanowiła bodziec doi'ch hodowli. 39 ",Sltar'i ocriec do,gwara'l, ze k.ied Ho koniic kupi, tn !Jc'd','.:L' l :::"y;,,;.'n;'m paro}az.owal (wlócz.ył się)". In.f. Jan Stefa'n. ]\f'i'ało to ozna,czać, ;:,(2 tl'zymaIt'ic ku,ni musi doprowa,dizić g05pod'ams,two do ,rychłego ba'nrk:l'uotwa. ·10 "Ka.ZJdy m~ol świnikic, kommil jam zolellJdZJiamri.Chodóly po lt'~;c, mogly sje najeść planek (dzliklich j1aiblek),gl1U'sek,direlnlk:i".Ionf. Andira's I<Jovacs. 41 "Na Drenee bul p;l!Slter. Jego naj:m'oW'a'la cala d~ietdZ!i.nka. Dawa'li mu od ka:z,dego g,a'l'!dy, co wY'g'an'i,al, pol k01"ca psenilce, to bulo 1,2,5 kilo ... dali mu sloniny., grul:k:i, waj'ca (jla,jla), mąki. Jak nie bulo w dl'!ictdZlincepa,sltera, to gazdo;wie chodZJili s'amipaść. Km'.idy znoI k:led ma iść. Do SZlOro (po kolei) iszl'i, chyi.a za chyżom". I,nf. Andras Kov,łcs jr, ur. 19'13. �Dzteje i kultura wsi Dercnk i Istvanmajor l75 Część miesLJkc::ńców Del'eriku zatrudniała się przy wypalal:liu węg'1a cinewnego 4~. Praca ta zW'iqzana była zap'uszczaniem wsi, 'czasem na wie!e tygodni. Węgiel drzewny ro'zw{)ż,ono pa ,o'kolicy, docierają'c z nim niekiedy daleko w głąb Węgier. Małorolni, z takich w zasadzie składała się cała ludność Derenku, chodzili na sezonowe prace rolne do okolicznych majątkówobszarniczych. Za Ipracę ,przy ż,!liw3ch i sianokoS8chotrzymywali zapłatę bądź \IV pieniądzach, bądż -częściowo - w gotó'vvce, a częściowo w z:bożu l sianie. Kobiety znajdowały pracę dniówkową w szkółk8ch leśnych, i. w okresie istnienia zwierzyńca, przy ,doglądaniu zwierz,ąt. Ja'l\. widać, Cl21'omne z.nacz'enie dla go s'Po-cia r'1ci Denmczan miał las, Doslar.czałnie tylko ,takich Ipłodów, jak: .grzyby ("huby"), ż<Jłę'Cizi dla świó, owoców drenia, z których robion,o wódkę ("palonkę"),ściól.ki itd., ale 'pl"l,ede wszystkim zwierzyny ł'ownej i surGwców dla rz.emiOiSła i wytwórczości domowej. Dziki, sanny, jelenie, zające, na które pololwano powszechnie i skutecznie, 'dostarczały DerenczanCim mięsa. Kuny i lisy - skór s'kUlpywanych przez wędrownych żydowskich hamd'larzy 43. Tylko nieliczni mieszkaócy Derenku posiadali pozwo'lenie 'na ,polowania, i to jedynie w ,lasach .grol1ndzkich. Klusowni'C1Wo, którego formy były niezwykle 1'ozwinię Le, wi£)z.d,;) '::;lę z Ipoważny.m ryzykiem. lecz jak poci.1ueślają inf{)r'1w~.()n:y, mogło doświadczonym myśl'iwym przylnieść hczą,ce się ekonomicznie korzyści. Lasy dostarczały 'suro,wca dla rzemiosł i wytwórczości domowej. Każdy mężczyzna w Derenku .potrafił wykonać dla własnych potrzeb proste sprzęty domowe i narzędzia gospodarcze, dla których drewno bylo podstawowym surowcem. Powszechni'e np. własnoręcznie wylkonywano \\" gOSlpodarstwach ikrosna, na których kobiety tkały konopne, rzadziej lniane płótno. Bardziej 'wyspecj'alizowane zawody rzemieślnicze, jaik kowalstwo, bednarstwo,czy stolHr'stwo, nie były roz.powszechni·one. Miejscowych rzemieślników było niewielu, posiadali niskie kwa'lif1ka'Cje. ZaOlpatrywano się wiGc w potrzebne przedmioty na jarmarkach, u wędrownych rzemieślników, bądż w pob'liskiej, zna1cznie większej od >Derenku miejscowości Szogliget. 42 "PO'liJi my uhle. To uz by!o 9talI"odoWlne,sY'n od oj,ca umiał. Za jedYill dizi>eI1 !"oboty zaro-lYiol'imy teJc, ze mo.g1i kupić jedyn i pol k'iJ.o s,]lonlLny... za tydzieI1 midi mypare ciżmów (.butó,w). Roooe-1!imy od rani'a do wiecopa". Inf. Anda"a's Kovacs. ·13 "Lap'al,j lam kuny, ho drogie skórki bul:i. '" l,isia ko.silD'Wla:1oa 15 pengów, a kunina sto. W:tedy krowa kOSltowa.Ja 60 - 80 pengó.w (pong - nazwa węgienskkh pie·· nię-dzy)". IInf. .'\Indras K,ova,cs. �176 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR Wykonywano w Derenku ma,sowo na sprz'ooaż styliska ("poryska") do narzędzi 'z dr-enia słynącego z twardości oraz łyżki. Arty:kuły te rozwożono IpOokolky, bądź - ~zęśdej - sprzedawano żydowskim halndlarzom W Szin. Mimo dużej a!kitywrlOśiCi .gospCJIdar-cz'ej Derennan, :mimo powsz,ochnego zarob:kowania 'poza gospodarst'wem, ich 'stopa 'życiowa w oma wia'nym okr-esie nie była wysoka. Nie zdar~ało się gromaidzenie ~kapi'tału, jedynie nie!licz:ni byli w :stanie dokUipić zie'mię i las. Ogr-omna większość Derenczan 'Z najwyższym trudem utrzymywała sieibie i swoje rodziny. 6. ZMIANY GtOsrBODA!RKI LUDNOŚCI DERENKU PO PRZESIEDLENIU DO ISTV AN:MAJOR Do Istvanmajor prz'esiedlono z Deren'ku ok. 2'50 osób. Jak pamięt2my, ,cała ludność Dere'nku, tj. 5DO - 600 osób posiadała nie więcej niż 800 holdó1w liche!j 'Ziemi ornej. Przesiedileńcy do Istv;anmajor otrzymali ok. 1000 holdów rolnych, głównie 'Czarnoziemu. Średnio jedna rodzina w Istvanmajorotrzymała 15 - 20 ho~dów grUlntu, w tym 10 - 1'5 holdów ziemi ornej, zagr'Odę (ok. 600 sza:chow, 1 \Szach = 1.,7 m2), winnicę, której wielkość 'za1e:żałaod ogólnego nadziału ziemi oraz udz'iał we wspólnym .gromadzkim - "dziedziookim" - pastwi'sku 44. Warunki dla ,r,olnictwa i hodowli na nowym :ter-enie były bardzo korzystne, nie sprzyjał jednak gospodarc'e okres wojny. Mężczyźni w większoś'ci znajdowali się w wojosku, znac?Jna 'Część z ni,ch 'zginęła lub 'odniosła trwale okaleczenia, kobiety nie .by'ly w stanie uprawiać całego areału gruntów. Okres następny, mniej więcej la'ta 1945 - 195'0, był dla osadników czasem intensywnej Ina'lliki.Musieli opanować zasady upr,awy winnej latorośli, dostosować u;pr,awy zbÓ'żdo nowy'ch warUInków glebowych i !klimatycznych. Wipr<>waclvcmow tym -czasie zaobserwowane w okolicznych wsiach węgi'eI"skfch 'uprawy: arbuz, tytoń, słonecznik, zrezygnowano z niektó'rych 'Uipraw char,a'kterystyeznych dla Derenku, np. z 'karpieli zupełni'e niezlnanY'ch na nowym lerelIli'e. Nagminnie w tym czasie zaitrudniano Madziarów z .poibli'skichwsi, k'tórzy wprowadzali Der,enczan w arkana umiejętności rolniczych potrzeibny'ch w listvanmajor. "Le'n44 Obecnie wy.pals,em zajmuje się wy.najęlty pI'zez s'Pó}idz:i:~Inięna ,oKlres 'od maja do 1JLs,tClpadapaslteI1z, kitóry otrzymuje doon, pół mOT'gli z'iemd i mie&ięc.zną pensję w wysa.k,ości 2600 f,of'i'D/tów. l{'aroy gOSlpOdarz płaci za wyp:a-s:amą pr.zez niego kJrowę 400 f,Olri1l!tÓW (iza c'ały okres).We wsi jest ak. 70 krów i OZY.SityzY'5k Slpó1JdzieIni, po wyrna,grodzeniu pa'siter.za wyJI1Josiok. 10 tys. fori'rJItów. Część z tej sumy przeznaczona jeslt na utrzyma.nli·e pastwisk. �Dzieje Jedna i kultura wsi Derenk 177 i Istvanmajor z ,)endziels'k!ich" mieszkanek lstv3n:major przed swoim zbioru MU21eumim. Otto Hermana w Miskolcu. domem. Fot. ze dziele" urczyli się chętnie i szybko. W krótkim ,czasie opanowali nowe upra wy, osiągając wysokie plony np. arbuzów czy tytoniu. Okfels najbardzi'ej eksploatacyjinej i represyjnej polityki 'rządu Rakoczego worhecwsi, polegającej m. in. na narzucaniu nieuzasadnionej specjalizacji Ulpraw, nakładaniu nadmiernych podatków ;i 'wyśrubowanych dostaw obowiązkowych oraz likwidacji walnego rynku na płody rolne, podciął rozwijające się rolmiet'wo w listvanmajor Uini~mO'żiliwiającjego dalszy rozwój. Zasadniciz'ezmiany nalstąpiły w 1'9161 roku, Ibedy to we wsi powstała spółdzi'elni,a produkcyjna !(TSz- "Tijes"). Mieszkań,cy oddali Ido spółdzi~lni 'ziemię 0Tną i pas:twiska, 'Zaitrzymują1cwinnice i działki przyzagrodowe. Część ludzi, zwłaszczasta~si, znalazła zatrudnienie w T8z, część zatrudniono w E1mod,gdzi'e jest duży węzeł k<olejowy, 'a także w przemyśle w Miskolcu 'i 'dk'olicy. Następne lata uczyniły z 1'stvanmajor, wsi roLniczej, wieś chłoporobotniczą. Dallsze konsekwencje były nieuchronne. Młods'ze pOk'OIlen~e 12 "Lud" - tom 64 �178 EWA KRASINSKA, RYSZARD KANTOR opuściło Wles na :stale, osiedlając się w .miejscu 'pracy. We wsi pozostali główll'i'e Uudzie starzy, w wieku powyż'ej 5'5- 60 lat. Część jeszcze pracuje w TSz, iCZęŚ'Ć za przepracowalne lala pobiera EmeryLurę, 'prowadząc własne gOSlpoaaDstwa. Bardzo !dobrze rO'zwinięta jest ,ohecnie w I'stv,anmajor Iprzyzagrodowa hodclwila trzody ,chlewnej. W każdym gOSipodarSitwiehoduje się kilka, a niekiedy 'ki~kanaś.cie s7!tukświń. Ich sprzedaż, pomijając 1- 2 sztuki bite na wła,sny użytek, daje pokaż'noe do:chody. Sp:rzedaje się również 'drób, nabiał, ,k,róliki i niewielkie nadwyżki płodów rolnych uprawianych na działkach. Winną la'1Jorośluprawia się wyłącznie na użytek własny i najihliższej rodziny. Ogólnie stwi'erdzić moŻina, że obecn'a sytuacja ·e!konomiczna mieszkańców Istvanmajor jest korzystna. Ci starzy ludzie, częs'to w wieku poprodukcyjnym, nie tyl!k'Outnzyunują się z własnej pracy, ['eez 'także w znacznym zakresie ,pomalgają dzieciom, .mieszkającym 'poza wsią. DochO'd,owoś'ćhodowlano-'polnych g.()ispoda·rstww I'stvanmajoor ,pozwala na zakup .samochodów :dla dzieci, budowę i wyposażenie reprezentacyjnych domów, a także na niekiedy nieu'zasadniOt:1Yekonomiezni'e zakup narzędzi mechanicznych do uprawy raTio Wświetile obserwacji kres tradycyjnej "lend'Zielskiej" spoleiczności Istvanmaj-or rysuje się wyraźnie. Obe,cni wlaśdcieile gospodarS'tw 'wymrą, bądż prz'eniosą się do rodzin w mieście. Ich dzieci być maż'e zachowają winni'ce, lecz chyba nie zajmą się uprawą działek. Działki i do:my, a przynajmnie1j ich większość 'zost8.lniesprzedana 'spółdZielni, która zamieni j'e na mieszkania dla sezonowych robotników rolnych. W tym kontelkś1cie ,pytanie, w jakim stCipniu wchłonięci 'przez madZliar:skieotoczenie pC'tom:kowie polskich osadników Derenku 'zachowają Śiwiadomo'ść;poliski'elgootoczenia, narzuca się nieuehroil1inie i nie skłania dooptymiSltY'cznej odpowiedzi. EWA KRASI NSKA , RYSJZAiRD KANTOR THE HISTORY AND CULTURE OF THE "LE DZIEL" (I.E. POLISH) OF DERE KAND ISTVANMAJOR IN HUNGARY VILLAGES (S u m:mla:r y) The preserut patper adlms a1 summii<rl:gup the results of fiel,d research ca'l'med out in 1977 - 1978 in a peasar;ts' community which is stated to be of Polish ethnic ;character but which lives within the borders of the Hungarian liguistic area. The �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 179 field reseamh was ca:l'Iiied aut by s.ci·emjj;ificworkers of the De,pa;:(Itme;n1;of E'thmogralphy of Slm/ls ;xt J'a:giei1łoń'siki U.n'iv'ffi's'i:ty in c.o-operation with employees of both the Polish migrants Research Unit at the Polish Academy of Sciences in Poznań and Otto Herman Museum in Miskole. Istvanmajor, a village situated near Miskole is the matter of the present dispute. Since 1941 this village has been inhabited by emigrants from Derenk (a village spreading in the valley of the Bodva river) which in turn became populated by Polish settlers who had come there at the beginning of the 18th century. Both historic sources und linguistic data testify to the Polish ethnic origin of that group. It was interesting to prove whether and to what degree the inhabitants of Istvanmajor are owure of their Polish origin. To acquire the answer to that question we collected reports 0:1. the history of their ancestors' settlement in Derenk as well as on the reasons of their migration. Quite a few factors of both economic and social character sided with a pershotcnce of thelir a:w:arenesrs of :beU'cmgiJn;g to a diJif.ereJllt elth,ll'ic g)l'OU'p.The langrua,ge" howevelr, was the main d!istJi'l1!C'tiv·e featUJre. A'c.cE!ptilnrgilt a's one of the eXlpI'cssliooIllsof g)rorulp bonds, we made QU'r ~nf,Oifmants stute their ethnic affiliation and knowledge of the ,,lendziel" (i.e. Polish). language. Afterwards we collected some comprehensive information regarding basic dmna'i:nrs of martenia-l oullitUlfoe(ie. <J.'griocmllitiUJre, animail hu:s:ba:nl(iry arnrd othelr nOlD-agricultural activities). We also tried to point out all the changes which occured af<teorthe mi,glraUon from DereTlik to IrstVJall'1ma.j·or an!d t'hJillsto find oult the r€<a:sons and limits of those changes connected with the new life and economic conditions .. 12· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/443946044b9d60f6f4fc3165270a7fff.pdf f2fe5fc63d1d6f0d238b5f75280d4b6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource etnologia - metody strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1654 Title A name given to the resource Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Lévi-Straussa dla badań etnograficznych / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, WOJCIECH t. 64, 1980' BURSZTA IMPLIKACJE METODOLOGICZNE KRYTYKI KONCEPCJI CLAUDE L.8VI-STRAUSSA DLA BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Niewielu jest chyba w dobie obecnej uczonych, :któryc:h koncepcje byłyby tak szeroko, wszechst1'olnnie, zróżnicowanie i - co najważniejsze - długo dyskutowane. Do grona takich uczonych n.al'eży bezsprzecznie Claude Levi-Strauss (ur. 19'OB), francuski etnolog, twórca własnej "antropologii strukturalnej". Wsz'elkich "strukturalizmów" można naliczyć w dziejach humanistyki co niemiara. Często bo'wiem bywało (i bywa nadal), że jedynym właściwie kryterium wyróżnienia daneg,o zes.połu poglądów metodologicZlno-teoretycznych jako właśnie "strukturalistycznych", był fakt posługiwania się przez przedstawi'Ci'eli różnych orientacji słowem "struktura" 1. Tak też chyba rozumuje J. Viet 2, kiedy traktuje jako stru'ktumlistycznekoncepcje osobowości podstawowej (A. Kardin'er i jego "q:>ocistawQwa struktura OSQ'bowości"),system Pars'onsa, t€()rię Radcliffe-Browne'a i in. Za strukturalistyczne uważa się także takie koncepcje, jak: Diltheyowsko-SprangerowS'ką wersję niemieckiej fi1O'Zofii humanistyki, teorię gestaltystów, języikoznawstwo strukturalne (szkoła praska, kopenhaska i dystrybucjonistyczlna), teorię gramatyk transformacyjno-generatywnych N. Chomsky'ego, strukturalizm J. Piageta. Jakby tego bylo mało, wylicza się poszczególnych badaczy, który'ch trudno zaszeregować do określonych koncepcji, ale w spolecznej świadomości metodologicznej funkcjonują oni jako "stru:kturaliści": Althusser, Foucault (i jego "strukturalizm bez stru:ktur"), Lacan, Balibar, Ddenze, Godelier, Glucksman, Barthes, Eco, Greimas, Green, Genett'e, Derrida, To_ dorov, Sebag, ThiOln3 ... A. Schaff wyznacza 4 zasadnicze kryteria wyróżniające teorie strukturalistyczne. Są to: l szawa 2 J. Kmi:ta, Z metodo~ogicznych 1>rob~emów interpretacji humanistycznej, 1971, s. 126. J. Vj~t, Les method.es structuralistes dans les sc.iences socia~es, 19£7. 3 Por. .T. M. A'ltZli:a;;, C.~efs pour les structuraJisme, PaI1i:s 1967, s. 12. WarPari'~, �106 WOJCIECH BURSZTA 1) .podejście do przedmiotu badał1 jako calości mającej charakter syst'emu; 2} Jkreślenie celu badań j.ako dążenia do wykrycia struktury danego systemu; 3) dążenie w 'konsekwencji do wykrycia praw strukturulrl~'c\ które występują w danym systemie; 4) badanie systemu w przekroju synchronicznym, który jako model idealizacyjny eliminuje parametr czasu (t=O) 4. W prakty,ce okazuje się jednak, że wielu z powyżej wymie!nionych badaczy wymyka się tej charakterystyce. Nie próbując więc w tym miejscu czynić jakiegokolwiek uporządkowania w zagmatwanej sy t u'acj i, przyjmuję, ż,e używając terminu "strukturalizm" Levi-Straussa, będę pod nim rozumiał koncepcję wYrDslq z założeń językoznawstwa struktunlnego (szczególnie wersji prasbej) i posługującą się je g () m e t o d a m i w ce l u k o n c 'e p t u a l i z a c j i zjawisk ze sfery kultury symbolicznej W tych wstę,pny'ch uwaga,chchó,ałbym jeszcze naszkicować sposób rozumienia kultury (w sz,erokim sensie), a kultury symbolicznej w szczególności, jaki będzi'e przyjęty w nimiejszym artykule; jest to zabieg niezbędny dla efektywności pr·owadzonej ikrytyki założ,eń badawczych Levi-Straussa. Sz'czupłość miejsca ogranicza mnie do uwag podstawowych. Proponowane tutaj rozumienie kultury zakłada, że nie można utożsamiać jej ani 1) ze zbi'orem wytworów dzialalnoś,ci ludzkiej, ani 2) z systemem zac'howań kulturowych. Pr,oponuje ono natomiast przez 'kulturę rozumieć systemy reguł technologiczlno-użytkowych i reguł interpretacyjnych danej grupy kulturowej wraz z charakterystycznymi dla niej porządkami wartości 5. W ten sposób kulturę można utożsamiać z zespołem odpowiednich form świadomo,ści społecznej, z których każda jest zbiorem :przekonań akc'eptowanych społecznie i dających się wyrazić z jednej strony (kultura techniczno-użytkowa) 1) w 'postaci reguł technologiczno-użytkowych, 2) w posta-ci przekonań :normatywnych wyznaczający.ch pewne wartości bezpośrednio praktyczne, z drugiej zaś (kultura symboliczna) 1) w postaci reguł interpr'etacji 'kulturowej, bądż 2) w postaó n{)rm wyznacwją,cych waTtoś,ci 6. Oczywiście inaczej funk,cjonują reguły interpretacji kulturowej, inacz€j reguły technologicZiiflo-użytA. Schaff, Szkice a sirukturaLiźmie, Wm'5zawa 1975, 5. 30. A. Piabubi'C1ka,O dwóch pojęciach kuLtu.ry, (ow:) Wartość, dzrclo, sens. Szkice z 1i.!ozo1~i kultury artystycznej, Warszawa 10975, s. 68. 6 J. Kmit,a:, O naukowo-teoretycznym ujęciu kultury symboLicznej, (w:) Zagadnienie przetomu antypozytywistycznego w humanistyce, J. Kmi'ta (,reid.), Warszawa 1978, s. 64. Także artykuł A. P3łubickiej, O światopogLądowum uprawianiu wiedzy o kulturze, (w:) op. cit., s. 125. 4 5 �Implikacje metodologiczne krUtliki koncepcji Claude IAvi-Strcmssa 107 j{''''i''. Pierwsze z nich wyrażają wiedzę o spo3'obach wykonywalnia p0s/cególnych czynności mających realizować jakąś wartość i jednocześn fe przY'P0rzqdkowuj'-I odpowiednim czynnościom od:povviednie sensy k: tUJ'(nve (wartości), umożliwia.jąc czynnościom kultur0wymich praktyu;1e funkcjonowanie. Natomia:st reguły technologiezmo-użytkowe wyjedynie ~;połecznie akceptowaną wiedzę >O sposobach osiągania d~'i':~l()nych 'v:lrtości bezpośredniio-praktycznych. l{oguły t2clmologiczno- użytkowe są w całości elementami do'świadc;l:~lia Społ~'(;znego - związek pomiędzy czynnością techinologiczno-użytk(!lvq (np. budowq domu), a jej cel'em, jest związkiem obiektywnym, niezaicżnym od faktu jego społecznego rozpoznania. Reguły inter:pretacji kuL turowej tylko w swej części prowadzą do uzysbwania efektów uchwytnych praktycznie (np. sfera komuni'kacji międzyludzkiej), ogromny zaś ich blok należy już do światopoglądu 7 (Inp. "wiara" re1iJgijna). Łatwo zauważyć, że charakterystyka kultury (w szerokim sensie) w powyższym ujęciu zawiera w sobie, tradycyjni'e wyróżniane na gruncie etnografii, pojęcia kultury materialnej, społecznej i duchowej. I .,Żelaznym" punktem prawie wszystkich opracowań koncentrujących si(~ na koncepcji badawczej Claude Levi-Strauss-a jest wykazywanie jej genealogii oraz powiązań ze współcześnie palllującymi orienta'cjami w humanistyce. Po'szukiwania poszczególnych interpretatorów i krytyków frc\Ylcuskiego ,etnologa ,plasują się na 2 płaszczyznach: 1) filowrfkznej i2) teoriopoznawczej. O wiele hardziej owocne wydaje się być ujęcle typu 2) -- a więc wnikliwe spojrzenie na praktykę Levi-Straussa i wyciągnięcie z niej wniosków Inatury teoretyczno-metodologicznej, które są instruktywne dla rzetelnych analiz teoriopo'znawczych. Najważniejsze w tym względzi'e jest zagadnienie konsekwencji przyjęcia i wykorzystania w etnologii założeń z kręgu językoznawstWla strukturalnego. Słów jednak parę o podstawowych, jak się wyda}e, inspira1cjach teO:0etycznych, które wywarły swoje piętno ina francuskim etnologu. Fakt, że Lóvi-Strauss przyjął postulaty i metody strukturalistów praskkh, ma swoje uzasadnienie nie tylko w kontekście dokonań tej szkoły. Otóż całość tradycji rfrancuskiej myśli socjologicznej XIX i XX wieku grała tu także niebagatelną rolę. Decydujące znaczenie miała inspiracja myślami Dutkheima i Maussa oraz rfundamenta'lnymi ustaleniami Ferdynainda de Snussure'a i skierowanie przez Levi-Straussa uwagi na metody wypra7 A. Pałubicka, op. cit., s. 125. �108 WOJCIECH BURSZT A cowane przez Trubiecbegoi Jakobsona jest tylko k o n se k wen c ją "sposobu myślenia" o kulturze, zapoczątkowanego przez mistrza socjologii francuskiej, Emila Dur1kheima. Nie jest istotne, że w wielu miejscach Durkheim i Levi-Strauss różnią się zasadniczo - chodzi tylko o wspomnianą perspektywę badań. Myślę, że w tym momencie będzie wygodnie posłużyć się wykresem, który unaocznia (oczywiście w uproszczeniu) genealogię "strukturalizmu" Levi-Straussowskieg-o. DurkheiJm Sau'S5u,re ~ / MallS's I~ Szkoła praska I t t L e v i - S ,t ir a u '5 t S Jak widać, inspiracje bezpośrednio płynęły z trzech źródeł: z ustaleń de Saussure'a, od M. Maussa (szczególnie fundamentalny w tym względzj,e Szkic o darze) oraz z praktyki badawczej prażan. Durkheim rys1,lje się nam ja1ko, przede wszystkim, "duchowy patron", howi,em idee tego uczonego twórczo prz'ekształcone lub rozwiinięt,e przez Maussa i F. de Saussure'a, odnajdujemy na kartach Antropologii strukturalnej czy Myśli nieoswojonej 8. Z wielu wątków myśrli Dur'kheima i de Saussure'a chciałbym teraz zaprezentować jeden - chyba o największym znaczeniu dla dalszej analizy postępowania badawczego U~vi-Straussa. W Zasadach metody socjologicznej Durkheim pisał -onaczelnym pojęciu nauk s:połeczlnych- faktach społecznych, 'że odznaczają się szczególnymi cechami i "polegają one na sposobach działania, myślenia i odczuwania zewnętrznych wobec jednostek, a zawdzięczających swoje istnienie potędze przymusu, przy której pomocy jednostce się narzucają" 9. Istota ich polega ina "wyobrażeniach i dz:iałani:a'ch"i stąd nie można ich mieszać ze zjawiskami organicznymi i psychicznymi. Tym zaś, Co 'konstytuuje falkty społ'eczne, są "wierzenia, skłonności i praktyki gI'Upy, wziętej jako zbiorowość. Czymś zupełnie ilnnym są formy, jakie przybierają stany zbiorowe załamujące się w jednostka,ch" 10. Ostateczlnie Durkheim definiuje fakt społeczny jako taki, "który jest w danym społeczeństwie powszechny, mają'cy jed8 Zwra'ca na to uwa'gę j'eden z najwię~s,zY'ch znawców !JwórCl:wśCliLrancuskiego e'tnCJIloga, E. Lea,ch, Claude Levi-Strauss Anthropologist and Philosopher, (w:) Theory in Anthropology. A Sourcebook, R. MaJnners, D. K!ap1an (ed.), Chicago 1958, s. 543. 9 E. Dunkheim, Zasady metody socjologicznej, WaI'sllaw<I 1958, s. 32. 10 Ibidem, s. '1:2. �Implikacje metodologiczne nak własną egzystencję, krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 109 niezależną od jego jednostlkowych manifesta- .. " 11 CJl . Odbicie tych poglądów znajdujemy w ujęciu języka, dokonanym przez de Saussure'a, u którego "la langue" (język) dokładni,e odpowiada durkheimowskiemu faktowi społecznemu; jest zewnętrzny wobec jednostek i kieruje się własnymi prawami dźwiękowego narzędzia mowy (paroje). W tym miejscu trzeba koniecznie podkreślić, iż "langue" jest wymodelowana wedle durkheimowskiej koncepcji 'wyobrażeń zbiorowych, przeciwstawionych wyobraż,eniom jednostkowym (stąd również opozycja "langue" i "parole"). Konsekwencją tabego ujęcia faktu społecznego z jednej strony, języka zaś z drugiej, był postulatlokaJizowania badanych zjawis'k poza świadomością jednostek. De Saussure pisał, że celem językozna wstwa jest "ibadamie sił działających w sposób tI'wały i powszechny we wszys~bch językach i wydoby'Ci,epraw ogólnych, do których można by sprowadzić wszystlbe poszcz'ególne zjawiska występujące w historii języków" 12. Zdanie przed chwilą przytoczone jest dokładnym odbiciem zapatrywań Durkheima, który prolponował rozpatrywać zjawiska społeczne "jako same w sobie, oddzielone od świadomych podmiotów, które je sobie wyobrażają" 13. Levi-Straussowskie "poszukiwania" inwariantów mieszczą się również w tej perspektywie teoretycznej. Francuski etnolog ,przyjął saussurows1kie rozróżnielnie na "langue' i "parole" i także fOIzumiejęzyk jako zjoawiskospołeczne - żyjące i rozwijające się jako wytwór zbiorowy. Zaakceptował także drugie z fundamentalnych założeń językoznawstwa strukturalnego mówiące, iż wszystkie (lub - prawie wszystkie) zachowania językowe sytuują się na pozimnie myśli nie uświadamianej 14. Levi-Strauss uważa,że tak jak językoznawcy badaj e! swój przedmiot (anali:za rzeczywista, upraszczająca i tlumacząca), tak powinni postępować także przedstawi,ciele innych (nauk społecznych - w tym etnologowi'e w pierwszym rzędzie. Stąd podaje jako ideał schemat metody fonologi'cznej, wypracowany swego czasu przez M. Trubieckiego. Należy więc: 1) przechodzić od zjawisk uświada~ mianych do badania ich nieuświadamianej infrastruktury, 2) ana1iwwać je jako człony wi'ch wzajemnych relacjach, 3) wprowadzić pojęcie systemu oraz 4) ostatecznie odkrywać ogólne prawa 15. Aby jedinak adekwatnie zastosować metody językoznawstwa do badań nad kulturą, mu11 ,Ibidem, s. 35. 12 F. de Saus'sUlre, 13 E. DUI1kheim, Kurs op. cit., językoznawstwa s. 57; pm. także ogólnego, tegoż 1967, rozdz. L 14 C. Levi-8t'TauS's, Antropologia strukturalna, goż auto'ra The Scope of Anthropology, "Cul1r,ent 15 C. Levi-StraUlss, Antropolog;ia .,. , s. !H. Wa,I1s'Z'awa Sociologie 19,61, s. et philosophie, 22. PalI1~s W'aiI1SIZlaIWa 1970, s. 1'17 oraz teAll1itbr'OiPology" 1966, nr 7, s. 119. �WOJCIECH BURSZTA 110 siał Levi-StraussprzYJąc hipotezę, że między językiem a innymi dZIedzinami kultury symhohcznej istnieje zasadnicza analogia. Jaki jest tok myślowy francuskiego etnol'oga? W dotychczasowej tradycji refleksji antropologicznej nad kulturą traktowano język bądż jako wytwór kultury (czyli, że język używany w społecz'eństwie odzwierciedla ogóLną jego kulturę), bądź też ujmowano ,go jako integralną część kultury I(np. E. Tylor). Levi-Strauss nie przeczy, że język jest jecin:oc-eśni'e i wytworem, i częścią kultury, a'le sam rozumuje zupełnie ina'czej. Tak kultura, juk i język nie są hcywiem dla niego ani ogółem określonych procesów psychicznych, ani też zbiorem wytworów tych procesów. Zakładając zdecydowanie mentalny charakter zjawisk społeczlnych, Levi-Strauss sikupia się na kwestii: język jako warunek kultury w aspekcie ich wspólnej budowy. Pisze: "Zarówno język, jak kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc -z,e stosunków h:Jgicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożO\ne, ale tego samego typu co te, które są mu właściwe, odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze" 16. Ale to nie wszystko - to tylko szkic samego zakresu zjawisk. Najważni'ejsze wydaje się stwierdzenie, że język i kultura są dwoma równoległymi przejawami bardziej fundamentalnej działalności aktywności ludzkiego umysłu 17. Levi-Strauss twierdzi, że fonologia potrafiła już wyjść poza historyczne i świadQmie Ikształtowane zj.awiska i dotarła do "obiektywnych" realności, polegających na "systemach stosunków stCllllowiących wytwór ni'euświadamianej działalności umysłu". Teraz kolej na etnologię. Głównym warunbem powodzenia jest jednak wypracowanie uniwersalnego kodu, który zdolny będzie wyrazić wspólne własności struktur różnych aspektów życia społecznego, a więc obok jęr:yka - także systemów pokrewieństwa, sztu1ki, religii, mitologii itd. 18 Fundamentem konstytutywnym kodu jest właśnie ludzki umysł i jego nieuświ;1damiana działalność. II W historii nauk społecznych założenie o stałości ludzkiej natury nie jest nowością. Jednak w przypadku Levi-Straussa mamy do czynienia z zupełnie od:miennymi implikacjami teoretyczn'o-metodulogicznymi c. L,ev.i-SińrauslS, op. cit., s. 130 - 131. Ibwdem, s. 133. 18 Ibjldem, s. 124. Po ra,z pre,r\\1S'zy myśl tę wy!ra,zJił w Les strltct1LYeS elementaires de la parente (Wig tłum. ang. The Elementary Structures of Kinship, Boston 1969, rozdz. The Principles of KLnshi,p). 16 17 �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude .Levi-Straussa Ill: visp-omniunego założenia. ZosLałoo:n-o prz-ez Levi-Straussa zinterpretowane w sposób n<.1stępujący: u podstaw życia spoleczne:go stoi zawsze działalność intelektu; jej własności formalne nigdy nie są .bezpośrednim odbiciem konkretnej organizacji społeczeństwa, zasadnicze (formalne) aspekty umysłu ludzkiego są tożsame dla wszysVki.chludzi . .Jerzy Topolski, aby ukazać przedmiot analizy Levi-Straussowskiej, po-sługuje się wygodnym schematem 19, -który także 'vvykorzy.stam. ! U o!i'vvep . .;a l:ne ; i n.iczlnil'-l1'1ll' i pravva i , .':-'c·dy . ~ (""órvch •~'l. . .•.. ! ~:.J·nl<.l st.uDG\v,i : U111ysiu ludzkil:g'o ~ i kul'~~:~~ l' ! I P,rzejawianic się ; un.i·,,"' ....cu·:.';lal:nych -.-,. p':"'ti"\v (pqprz1e1z , kody) w dZ'~ała!I1ilar:h 1 i l"~.l,d·Lklch .Jasno widać z przedstawionego schematu, ż'etpunktem docelowym ana-· liz Levi-Straussa są właśnie ow,e uniwersalne i ni-ezmienne prawa ludzkiego umysłu. Punktem wyj'ściowym zaś zaledwie to, co dla, np. funkcjoonalistów brytyjskich, stan-owi przedmiot właściwej interp1"eta,cji i wyjaśniani,a - świadome działania ludzkie. Trzeba bowiem podkreślić w tym momell1ci,esposób rozumowania francuskiego etnologa, który wyrażnie ustala ,granicę między wiedzą czysto faktografi'czną (czyli zapisem danych ob::;erwacyjnych), a teoretycznym oprac'owaniem tego wstępnego materiału. Danymi obserwacyjnymi są zaś wlaśni,e sysL-ematyczneobserwa'cje zachowań poszczególny;ch jednostek ,oraz zapisświa-domie stosowanych reguł kulturowych panujących w danej grupie. Tymi sprawami zajmuj-e się wg. Levi-Straussa ·etnografia - pojmowana jak,o pierwsza faza badawcza: obserwacja i opis, pra-ca w terenie (field-work) 20. Prz.edłużelniem teoretycznym etnografii jest dopiero ,etnologia, to ona właśnie syntetyzuje zebrany piecz.oł-owióe materiał terenowy i tworzy teoretyczne r-amy opracowal1. Daje się tutaj zauwa'żyć wyraźną kontynuację :pozytywistycznego mitu -o istnieniu sfery czystych faktów, które dają się opisywać hez poprzednich założel1 teoretycznych badacza. Levi-Strauss podkreśla zresztą z naciski-em, że zbierając materiał popebrriamy największy <grzech sugerując się hipotezmui teoretycznymi. Pisze: "Na poziomi,e -obserwa.cji zasadni-czą,a można nawet powi,e-ci'ziećjedyną regułą joest, że wszystiki'e fakty majq być dokładni,e zaobserwowane i opisane, przy czym ni-e wolno pozwolić na to, by przesądy teorety-czThezni,ekształeiły ich naturę i doniosłość" 21. Słusznie jednak zauważ,a .Jerzy Kmita, ż'e ta dyrektyw.a res19 J. l'CliP()]-sk'i, Strukturalizm C. Levi-Straussa, (w:) Elementy marksistowskiej J. ~mlita ('r'ad.), Poznań 197,3, s. 366. C. 1kvi ..Straus's, op. dt., s. 368. Ibidem, s. 68. PI1zy:pom~na to podZliał nauk na idiografLcZlne nomobetycz:ne. metodoLogii 20 21 humanistyki, �112 WOJCIECH BURSZTA pektowania wi'edzy "czysto" ,empirycZlnej musi być 'przez Levi-Straussa rozumiana bal'dzo specyficznie 2'2, dbserwowane są bowlem pewne zespoły świadomych zjawisk, któl'e są systemami klasyfi'ka'cyjnymi tworzonymi przez Judzi na IPodsta'wie7;astaneg.omateriału zjawisk tak przyr'odniczych, jak i społecznych. Mając do czyn1en:i:az tego rodzaju "nagimi faiktami" niemożliwe jest ich obserwowanie bez hipot'ez o charakterze czysto teoretycznym {a więc zdających sprawę ze zjawisk n:ieobserwowalnych bezpośrednio) 23. Wątpić zresztą naJeży w istnienie "nagich faktów" w ogóle. Przyjrzyjmy się teraz na przykładzie konkretnego zjawiska - totemizmu - jak Levi-Strauss wykorzystuje (jako ,etnolog teoretyk) materiał empiry'czny i jakie są dalsze etapy jego postępowania badawcz'e:go.Otóż materiał, z jakiego korzysta, został już z.ebrany wcz'eśni'ej prz.ez tej miary antropologów, cO F. Boas, A. L. Krc;eber, B. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown. Levi-Strauss wykorzystuje go, ale tylko jako materiał "czysty", bez interpretacji dokonanych przez poszczególnych badaczy. Uważa bowiem, ż·e wiedza repl'e:rentO'wana przez d'O'tychczasowe ustalenia jest fałszywa, lub nawet lnie może być w ogóle użyta w r'oli :prz'esłanek wyja'śniani'a 24. Tak więc z'ebrany prz,ez inny'ch materiał służy Levi-Straussowi tylko jako .ilustracja własnych poglądów, z,asadzających się na generalnymzałożeniu, iż istota totemizmu, czyli związ,ek pomiędzy stosun'kiemczlowieka do .natury a O'znaczan:i'emgrup społ'ecznych, tkwi w umyśle ludzikim, który pośred'niczy między światem Natury i Kultury 25. "Umysł za1dada homologię nie tylko w łonie systemu ozJllacz.ające:go, ile pomiędzy «odstępami różnicującymi», jabe istnieją z jednej strony między gatunkiem x i gatun:kiem y, z drugiej strony między klanem a i klanem b" 26. Levi-:Strauss proponuje więc analizę strukturalną o charakteTZ'e modelowym. J.est ona !pierwszym krokiem otwierającym "drogę dostępu do struktury" 27. ,Ma polegać na: 1) zdefiniowaniu 'badanych zjawisk jako stosunku 'pomiędzy dwiema lub większą iloś'cią kategorii rz'eczywistych lub możliwych; 2) zbudowaniu tablicy możliwych permutacji między tymi kategoriami; 3) poddaniu tej tablicy anahzi'e, która dopiero na tym poziomie może 22 Por. J. Klln&ta, C. Levi-Straussa propozycje metodologiczne, "S,tudia FiiloLOfi.c2'JDe" 197.1, n'r 3, s. 131 - 132. 23 Ihidem, s. 1.32. 24J. K:mi!La narzywa to dyreikltY'wą '1'1l€iEl'ktsoplaJIl'a:cy jrl1Joścl w'i0dzy ,;c:zys:t·o" empiTycznej, op. cit., S. 1312. 25 C. Lev'i-Sitlr!a'UiS's., T,otemizm, War1SlzaJWJa 1968, s. 46. 26 Ii!:iilldem,s. 23. 27 C. Levi-StraUlss, Antropologia strukturalna, s. 370. �Imp!ikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 113 dotrzeć do koniecznych związków (zjawisko empiryczne jest .bowiem tylko jedną z mo'żliwyeh kombinacji systemu) 28. Punkt pierwszy reali'zuje Levi-Stmuss ustalając zakres pojęcia totemizmu jako stosun'ków 'idealnie usytuowanych pomiędzy szeregiem natury i szeregiem kultury. Szer·eg natury składa się z 'klas 'oraz }ednostek, szereg kultury - 'Od'P0wied.jnio- z grup i <osób.Grupując teraz na 4 sposoby po dwie kategorie z różnych szeregów otrzymujemy schemat 29, w którym 'każdej z tych ,czterech kombinacji mają 'odpowiadać zjawiska obserwowane rz'€Czywiście wśród różnych ludów tzw. pierwotnych. Powyższe rozważania wyzna:czają :pewien system relacyjny (Levi-Strauss na'zywa go, wzorując się na lingwistyc,e struktura'lnej - p-olem semantycznym), zawierający 4 mo.żliwe, lo g ic z ni e równorzędne typy. Teraz ,autor Totemizmu przekra'cza dziedz,inę operacji czysto formal,nych i "szu'ka" w materialeempiry'cznym potwierdzenia 1) ohecności poszczególnych elementów systemu, 2) charakt,eru relacji, 3) momentów odróżniających system od innych systemów 30. Doprowadza go to w 'końcu doostate'cznego twi'€l'dzenia, iż instytucje tot'emi,czne odwołują się do homologii "między różn:i1eami,'któr,e się ujawniają z }ednejstfiOny w płaszczyźni'e grup, z drugiej zaś w płasz'czyżn~e gatunkóvv" 31. Tak więc istnieje tutaj homologia "pomiędzy dwoma systemami różnic" prz}'lna.leżącymi do ram natury i kultury. To jest dla Levi-Straussa ,,'cz.ysta struktura totemiczna". Struktura ta 'jest zbiorem czł'onów wi,elu klasyfikacji dwuczłonowych, z relacją opozycji jako zasadą podziału. Do takich właśnie struktur dociera w swych pra·cach francmtki ·etnolog i to wła'śnie uważa za ·nacz-elne zadanie nauki, :którą Teprez·entuje. Utrzymuj.e .bowiem powtórzmy - że "ni'euświ-adamiana działalność 'umysłu polega na Inakładaniu form na pewną treść [... l, formy te są zasadniczo tożsame dla 'Wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytnych, pi'erwotnych icywiliz.owanych [... ], wystaf'czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajonej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, by otrzymać zasadę interpretacji stosowalną pra'WomoClni,edo innych instytucji 'i innych zwyczajów" 32. Na czym zasadza się próba takiej naturalistyczno-ahistorycznej eksplikacji stałości struktury? Aby odpowiedzieć sobie 00 to pytanie musimy naj'Pierw określić sam jej status. Levi-'Stra'llss wydaje sięsklaniać do rozumienia struktur w sposób instrumentalistyczny. Jako podstawową zlasadę ustala, iż pojęcie struktu28 29 30 Claude 31 32 C. Uvi-Sitra:uss, s. 2B. Por. ciekawe Totemizm, s. 27. .Lbii!dem, QPI'aiC'owa.nie GElI,h'aroa K. K'1OSikli, Egzegeza "Lud" 1970, t. 5'4. C. Lev.i-,sbmuSls" Myś.r nieoswojona, W:al1S:Z'a:wa1969, s. 174. C. Uvi-S't'llaUJS6, AntropoLogia struktumlna, s. 77. Levi-Strau.ssa, • "Lud" - tom Sł "Totemizmu" �114 WOJCIEJC'H BURSZTA nie odnQsi się do rzeczywistości 'empirycznej, l,ecz do zbudowany·ch na j-ej podstawie modeh 33. Struktura nie jest więc :identyfikowa::1a z re.alistycznie pojętym całokształtem stosunków społecz'nych, aczkolwiek stanowi ich teor·etyczną charakterystykę; j'est w ni'ch jakby zawarta i popnez .:walizę może zostać ni,e tyle odkryta ~w rozumieniu realistycznym), ile "narzucona" na Ini'e.W konselkwencji więc należy budować teorie specyfikujące struktury w sposób czysto iJnstrumenta'lny 34. "Modelowe" konstrukcje struktur odnoszą się do semantycznych modeli systemów ludzkiej wiedzy i mogą być badane jako zespoły zasad nadających ludzkim przekonaniom charakter 'Usystematyzowany 35. Założenie o instrumentalistycznym charakterze stl'uktur łączy autor Myśli nieoswojonej z przekonani·em o istnieniu !pewnych ich roo'1nych od:pow.i!edników.!Sąone trwałymi f·ormami sposobu mysl-enia człowi·eka i jaiko takie z kolei są 'Odpo:wiedn:ilkami okr.eś1onych prawidło.wości działania kory mózgowej. IPrawidłowoś'Cite są z;a·ś:niezmienne, wyjaśnieni,e zasad ich dział-ania j,est ina;g;becnymetapi.e nauki nier·ealne. Levi-'Strauss przyjmuje więc na razie {i musi przyjąć), że np. taką podstawO'wą fo'rmalną umiejętnością Judzkiego mÓ'ZJgujest z.d:olnośćdo binarnego 'ujmowania rzeC'zywisto-5ci.Pogląd ten przejął zresztą od strukturalistów praskich i na wierze w jego-.....;:.Lu ppwdz:iwość ·opi'era wiele istotnych 'pun'któw swych ... , doóekań strukturalnych. Stąd analiza strukturalna wyjaśnia 'zasady istnieni·a rozmaitych zjawisk pra'ktyk'i spo~ecZjnej,ale .pnede wszystkim uoo'ocznia nam sposób funkcjonow:runia w nich uniwersalnych kategorii umysłu. Yv·an Simonis pisze a tym następująco: "Strukturalizm interesuje się funkcjonowaniem umysłu ludzkiego, interesuje się jego Inatura1ną kondycją, posiad'a on talent przypominania nam o naszlej radykalnej skoń'czonośei, uspokaja nasze 'Uczucie «transcedencji», mając nadzieję nawet uczucie to>7lnieść. Strukturalizm zajmuje się skończono.ścią czynią'Cz niej prawdę 'Człowieka" 36. Konse,kwencją takiego postępowania jest wyeliminowanie histo'fii. Decyzje działających jednostek są określane niezależnymi od człowieka (rządzącymi jego umysłem) reguł,ami. Levi-Strauss pisz,e: "Zdarzenie historyczne nie oznacza nic, jak tylko .to, 'że zaszło w da;nym miejscu i czasie" 37. Tyl1ko zj'awisko potraktowane w jego aspekeioe strukturaLnym, Ty 33 34 Iib~dem, s. 367. J. K:milva o:kre!ŚiJ.a to mianem "madeilcwej" C. Le'l;i-Siraus'sa propozycje ... , s. 1:54. 35 Wig J. Km~tl<l, Z metodologicznych WalI'SiZJ3IWla 36 Yvan 1971, s. p.rob.lemów kO[15'hroulkI::jii ,,~;tJJ'UlktUJry", interpretadi zob. humanistycznej, 1'5·&- 1-59. Siilmoniis, Cl'aucie Levi-Strauss ion au struciural.i$me, au la "pass,ion de l'inceste". Introduct- Plainiis 1968, s. 344. 37 C. 1kvli-6Jbra/uiSls, Mythologliques, s. 407; cyrt:. ~a: J. T'OiPollisiki,Strwktumli:zm t. 2, Du miel aux cendres, C. Levi~Straussa ... , \s. 369. PalfJfs 1967. �Implikacje metodologiczne .krytyki koncepcji Claude L!ivi-Straussa 115 wi~ "oczyszczone" z nawarstwień historycznych, pokazuje nam istotę - struktura jest ni'ezmienna, jej prawa to prawa synchroniczne, "synchronia - zaś - stawia opór dia,chr.-onii"i dla teg,o strukturalna organizacja świata społecznego Jest nilezmieI1lna. 8. III Spróbujmy teraz spojrz,eć na "instrumentalizm" Levi-Streussowski z nieco innej perspektywy. W badania{~h nad sferami kultury symholicznej, które obejmują kulturowe uogólnienia dO'świadczenia społecznego takie badania nad językiem 'prowadilili prażanie - możliwe było tr,aktowanie "struktur" i "systemów" w sposób r,ealistyczny. I tak np. związJki pomiędzy Jednostkami językowymi ("związ:kami c'ech dystynktywnych") oraz ich sensami kulturowymi ("znaczeniami") R Jakobson traktował jako rodzaj realnych 'prawidłowości (istnieją,cych hez związku z'e społecznymi przekonaniami kultuI'Owymi) 38. Podobnymi zresztą r'ealnościa m i miały być same jecinost'ki językowe, cechy dystynktywne i opozycje zachodzące między nimi. W ikonsekwe.ncji więc utożsamiano hadaną dziedzinę ze zjawiskami 'i prawidłowościami artykułowanymi przez uogólnienia językowego doświadcz'enia społeC'znego39. Nie zakładano przy tym istnienia jaki'chkolwi'ek ontologicznych struktur myślowych i prawa dotyczące systemu języka (la langue) i jego struktury tylko ,pośrednio mówiły nam o człQwieJkui jego sposobie myślenia. Claude Levi-Strauss uogólniając założenia językoZlnawstwa strukturalnego na ,całokształt kultury symbolicznej, a więc na takie jej dziedziny, jak m. in. sztuka i religia, nie mógł już utrzymać specyficznie realistyczneg.o stanowiska swych "struktur myślowych". Rz.eczywistoŚć społeczna, dana francuskiemu ,etnologowi w postaci "czysto" empirycz,nej, przedstawia się jako chaotyczny splot zjawisk, gdzi'e niemożliwe jest znalezi·enie prawidlow()1ści w f'enomenra1isty'cznym jej obrazie. Stąd "struktura" spełnia niezbędną rolę narzędzia :porządikująoe.gotę rz·eczywisto·ść selekcjonuje i systematyzuje wyobraż,enja odpowiadająee przekonaniom kulturowym jednostek; wnosi ład do rZieczywistośei. Jako taka joest zaś tworem umysłu ludzkiego, który w sposób nieświadomy k!lasyfi'kuje zjawiska ·otaczającego świata i nadaje im według niezm:i'einnych zasad sens. J·est więc zawsz'e klasyfika,cją -systemem, zł<o.ż·onymz członów prze'Ciwstawionych ;przez cechy "zna'cząoe". To joednaiknie wszystko. Etnolog, Levi-Straussa jest jakby drugim ogniwem w pr{)lC'es,ie "strukturyzowania"" 38 39 I' P'O!!". J. KmiJta, O naukowo-teoretycznym Ibi·d€m, s. 83. ujęciv :kultury ... , 'S. 79. �116 WOJCIECH BURSZTA rzeczywistości. Odtwarza bowiem ni·eświadomie tworz.one struktury, zakodowane w !pierwotnych umysł.ach i una'ocznia ich ,obraz z pełną świadomośóą ll'czonego .eUnologa. Zacytujmy raz j.eszcz,e SimO'nisa: "Celem wsz'elkiej aktywności struktura'listycznej [... l j-est rekonstytu·cjac·biektu w taki sposób, aby ukazać w tej r'ekonstru'kcji reguły funikcj,mowar.'ia tego ohiektu. Struktura jest więc w rzeczywist'o.ści niej.ako pO'z·oremobiektu, a·le pozorem sterowanym; zainŁeflesowanym, poni,ewa'ż imitowany .abiekt ukazuje coś, co dotąd było niewidzialne, albo też, co było niewidzialne w natura~nym obiekci.e [... J. Doszedłszy do nieświadomeg.o systemu Levi-Strauss prz'ejaw.ia tendencję, aby przekazać mu całą świadomość" 40. Po d w ó j nas t r u k t u raI i z a c j a jest char<:\'kterystycznym rysem wywodów Levi-Straussa. Zauważyć jednak trzeba w tym mornencie dwuznacz.no'ść ostatecznych efektów badawczych. Konstruowane "struktury" są bowiem ni:ejaiko imputowane badanym podmiotom, a ze.brany materiał w żadjnym wypadku nie pozwala przyjąćistnien:ia uniwersalnych zasad ludz'kioego umysłu w wymiarze ukazywanym na kartach Myśli. nieoswojonej i inny.ch 'książ,e:k Levi-Stra·ussa. R'ozstrzyga 'o tym fakóe ,cho·ciażby sama metoda modelowej konstrukcj,i "struktur", wzhudzająca 'Uzasadnione wą1;Jp1i woś,ci co do jej wartaś'ci poznawczej z,e względu na za:warty w niej elementarny błąd "ad ho'c" 41. Przesądza o nim, :po'ruszana już poprz.ednio, dyrektywa flespekto'w'Clinia wi'edzy "czysto" empirycznej. Wła,śni'e z ni·ej badacz selekcjonuje tylko ojf.ormułuje w nowy sposób pierwotny materiał, który ilustruje teorię ,i jest dlań odwoła'niem merytorycznym. Etnolog w rama'ch teorii nie potrzebuje już więcej danych poza tymi, które dostar.czył mu etnograf-'empiryk. J. Kmita określa to zwięźle: ,,8ytua'cja j-est taka,ż·e teoTi·apowstaje napodstaw1e materiału . empirycznego, który ma j-ednocześnie stanowić jej eksplanandum, nie przewiduje ona przy tym żadnego nowego materiału, żadnej nowej możliwej Eiwidencji ,empirycznej dla sie'bie" 42. InstrumentahstY'cznie tworzone modele są 'przy tym bardz.o wygodnym narzędziem w obronie przed! 'zarzutami braku od:powi,ooni1ej,ewideincji empirycznej dloa teorii. Levi...;Str:aussz'awsze prz'ocież może ,odwołać się wtedy do swojego fundamentalnego 'Ustalenia, mówiącego, iż badacz porządikują'c rzec'zywistość wyraża 'zaraz,em uniwersalne właściwości działania intelektualnego czł'o'W:ieka,któpe są prz.eci.eż "niepcdwa:ż'a.lne" j nie wymagają dla swego u'Z:asadnienia dClinych płynących z dQ,świaciczenia. 40 Y. :SiJmoIl!i's, op. 'met,ody 41 SltkiiJm zaś 42 'cit., s. '339" 341. 'Dalm też ls':oorze:j Levii-Stra U's'soWL<;i~ilej. Z,wrÓiCiił na bo uWlalgę J. w cyltO!waln€Ó jlUż ,pracy J. Km:ill.a, C. Le'l1i-Straussa Kmita w k!vłku Siwych I() ISlwoil~telj a,rltylkulia'ch, w ,,.SItuditaJclh Fil'o!1Jooli·c'1Jnylch". propo·zycje ... , s. 134. ,;diWU1Jna1CiznoŚoc.i" prwde Wlszy- �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa '117 IV 'Poruszając ten temat, weszliśmy na ter-en głównego zadania nauki w y j aś n i a n i a. Levi-!Stmuss z,ajmuje tutaj dość specyficzne stanowisko. Ja'k widzieliśmy na ;przykładzile totemizmu, odrzuca on zdecydowanie wyjaśnianie dokonywane "Ina po'ziomieświadomego myślenia jednostek". Wyjaśnianie to, polegają,ce naW/skazywaniu na cel podję!tej czynności, czy t'eż sens kultur,owy dan'ego obiektu (a więc tzw. :i!nterpr'eta'Cjahumanistyczna), jest dla Levi-Straussa banalne i ipoZniClWCZQ bez:płod:n,e.Chyba dlat'ego t'eż z największą krytyką autora Antropologii strukturalnej spotkał się Bronisław Malinowski, u iktól'ego mamy często' do czyni'enia z mniej lub bardziej T'o~winiętą for.mą inteppretacji humani'Stycmej. Zdaniem Levi-Stmussa tylko przesunięcie badań do "iIl'i!eu'Świaoomianejinfrastruktury" daje wartościoweu:stalenilCl poznawcz'e. 1P,0dohnie krytycznie ocenia Levi~Strauss 'Wszelkie odmiany wyjaśnilania genetycznego, które zre'Sztą nie występuje 'u niego zupełnie !(trlh. stosunek irancUlSkiego etnologa do wyjaśln:iania g.enetycznego Humaczy nam w dU!żymstopniu }ego traktowanie historii jako nau1ki). Sumując 'te u'wagi moż'emy 'powiedz,i'eć, ż,e wyjalśnianie LeV'i-Straussowskie nie bierz·e pod uwagę jakoeksplana:ilIsu: 1,)świ1a'domiestawi'anych celów i akceptowanej wiedzy, danej prz,ez Judz:ką praktykę oraz 2) prow mówiących o di:a'chrr{)lnkznY'ch pra widłoWimkilCllch. Narzędziem wyja'śniania 'pozostaje więc instrumenta.Jistyczny k<ms'tru'kt - struktura. Charaik. teryzowana Inad~r wieloznacznie j est ona jednak w każdym razie - i tu znów powtórzę - ok~eś'l'Onąserią typów reł3 cji opozycji, przy czym każdy typ j.est wyznaczony prz,ez rodzaj prz.eciwst'awnych i j-ednocześnilie "znaczących" 'oech (np. pr:z;eoenionei medooenioiI1:ewięzi lpolkrew'i'eństwiCl). Tak pojętą strukturę można określić jako funkcjonalną, gdyż utrzymuje się trwa'l'e, j<ejutrzymywaln:ie się nie j<est:przy tym celem żadnego świadomego działania ludzkiego i - dodatkowo - toon:a właśnie determinuje je. Ludzie wprawdzie prz,estrzegają norm, obrzędów,z:wyczajów i nakazów, ale 'CZYJnią to (i :muszą czy.nit) w ten sposób, i'e związane z ich zachowaniami "systemy", mimo ciągłych prz,ekształ:ceń, zachowują wcią'ż swoją "strukturę". Funkcja tedy ni,e ma nk wspólnego z s.ensem na'cz'elnym przestf'z,egani'aowych Inorm i nakazów 43. 'Przypomina to traktowanie systemu językowego 'Przez 'lingwistówstruktumlnych, u !których często znaleźć można przesł'anki wyj'a'śni,ani:af'unik'cjonalnego (prawo 'Utrzymywania równowagi sysbemu). Ta:k więc u Levi-Straussa spotykamy się prz1ede'Wszystkim z wyja'śniani'em :poprZlezwska'zlanie racji funkcj(J[nalnej danej czynności (lub i 43 ,1biJd€'m, s. 157. �118 WOJCIECH BURSZTA obi'ektu kulturowego) w określonym systemie. Można to zilustrować bardzo pro,stym przykładem. Pisząc o strukturze polkrewieństwa, charakt'eryzuje on ją jako wyrażają'cą się w "czterech członach (brat, siostra, ojciec, syn) połączonych 'przez dwi'e pary opozycji skorelowanych i takich, że w każdym z dwóch pokoleń wchodzą,cych w grę występujoe zawsze jeden stosunek pozytywny i jeden neg'atywny" H.Pozytywne są relacje familia'rnej zażyłości (Levi-Strauss ozlnacza je jako +), negatywne - rela'cje autorytatywnej surowości (-). Aby tak scharakteryzowana struktura mogła istnieć, muszą być, zdaniem Levi-Straussa, obecne trzy typy st:osun'ków rodzinnych - między rodzeństwem (stosunek pokrewieństwa), między małżonkami (stosunek więzi)ora'z między rodzicami i dziećmi (stosunek filiacji) 45. Jak łatwo się domyślić, rozpatrywana struktura może tylko wtedy spełnić swój potrójny wymóg (wyra'żony owymi stosunkami), jeśli będą w niej obe'Cinewszystkie podstawowe składniki -a więc brat, siostra, ojciec i syn. Brak chociażby jednego z nich powcduje automatycznie "rozpad" struktury. Sam Levi-Strauss określa to dobitnie, mówiąc, że przedstawiciel grupy dającej mężczyżnie żonę jest ni,ejako "wpisany" w podstawową strukturę systemu pokrewieństwa. "Żadne istnienie - pisze w innym miejscu - nie może być pomyślane ani dane poza fUlndamentalnymi wymogami swojej struktury" 46. Prowadzi t,o w konsekwencji do l'ozumi,enia poznania w sensie st:atycz,nym. Nie ma w nim miejsca na aktywne przekształcanie ,otaczającej człowieka rzeczywisto'ści, to co pozostaje jest tylko formalną kl'asyfiikacją, wyczerpującą się w -aprioryczlnie danej, uniwersalnej strukturze kategorii ludzkiego umysłu. Ten właśnie mom,ent koncepcji Levi-Straussa spotkał się ,chyba z naj większymi zastrz'eżeniami ze strony innych uczonych, w tym - co ciekawe - także samych "strukturalistów". Przedsta wici'el tzw. strukturalizmu ,genetycznego (dynamicznego), Jean Piaget, dziwi się, dlaczego ujmowalny w statycznej perspektywie umysł ludzki "miałby zasłużyć sobie [... J na lepsze traktowanie, jeżeli wygląda hardziej na zbiór stałych schematów, niż wciąż nie zakończ,ony wytwór ustawicznej aut:okonstrukcji" 47. Cechą bowiem daną tylko 'CZłowiekowijest to, że w odróżinieniu 'cd innych gatunków zwierzęcych (zmielniających się tylko poprzez zmianę gatunku), człowiek sam siebie prz1eksztaka, przeksztaka świat, sam konstruuje swoje "stI'uktury", miast "ulegać 'im na mocy jabejś pozaczasowej predystyna·cji, które mu je cd wewnątrz lub z zewnątrz l1Jarzuoa"48. Piaget stwier44 C. LeVli-,shra'U!s:s, 45 Ibidem. 48 Ibidem, s. 109. Antropologia 47 J. Pli'a,gelt, Str"lvktura1izm, 48 Iiood€lm. s. 147. strukturalna, Warszl<lJwa s. 106. 1972, s. 143'. �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 119 dza ostatecznie do:ść ironieznie, iż umysł przesz-edł przedeż j.akąś ewolucję od zwierzęoia i niemowlęcia ludzkieg.o do etnologii stru'kturalnej Levi-Straussa. Tego momentu francuski etnolog zdaje się nie zauważać, dlatego też Y. Simonis nie wa-ha się antwpologii strukturalnej Levi-Straussa z-amiast nauką nazwać "sztutką estetyczno-logiC'znej per'cepcji". v Dla wszystkich zainteresowanych dZ'iejami antropolog,ii jak,o dyscypliny naukowej oczywi'sty Jest fakt, iż 'koncepcja badań etnologiczmych w jCostad, jaką nadał j.ejLevi-Strauss, ni,e mogła zyskać a!kcepta'cji na gruncie brytyjskim. Tamtejsi alntropologowie społeczni, wychowani w odmiennej tradycji intel'ektualnej swej dy.scy'pliny, także i obecnie pr'ezentują (w większości) odmienną 'koncepcję zadań antl'O!pologii, stawitają jej inne cele pozna'wcze. Pogląd powyższy był zresztą wielokrotnie wymżany explicite przez cz.olowego brytyjski'ego antropologa społecznego, E. Leache'a. A-by dobrze zrozumieć na czym zasadza się isbota o'pozycyjin-eg,ostanowiska tego uczonego w stosunku do Levi-Straussa, ·koni,ecz:nejest poczynienie kilku wa-żnych uwag, które oz pewnej perspektywy traktują o sposobie rozumienia przedmiotu badań u obu tych ucz.onych. E. Lea.ch j'est reprez'entantem tradycji fun~cjonalistyczn€tgo podejścia do badań zachowań zwy'czajowych. Ujęcie to polega' - ogólnie mówiąc na odin:ajdywaniu na-stępstw instytucJonalnych, zorganizowanych t(S'połecznie 'Usa'n'kcjonowanych) zadlOWtań zwyczajowych. Chodzi tutaj o takie ich efekty, któr,e są obS'erw1acyjnie uchwytne i posiadają zna'cz,eni-e dla za.spokajoaniapotrz'ebindywidua-Iny,ch osobników w rama,ch danych instytucji (w rozumieniu Malinowskiego). Levi-Strauss koncentruje zaś swą uwagę1"aczej ,na "mentalnej" stronie tych zachowań. Ów "głębszy poziom" wyraża się w nie uśw:~adamianych (zwykle) indywidualni,e regułach, które manifestują się -zko'l'ei wł,atśnie w za'chowania,ch. Francuskiego etnologa interesuje głównie strukturaowychreguł.Wła,śni,e w stosunku do niej zakłada, że jest ponadczasowo trwała i przy jej trwałości wyjaśnia to, 00 dzi'eje się z posz'czególnymi systemami reguł zachowań zwyczaj-owych. Inny więc musi być - siłą rz,eczy - .przedmiot badań fUnJkcjonalistów, inny U~vi-.straussa. Następcy Malinowsló<ego badają uregulowane instytucjo.nalni'e z,achow:aniaspołeczne wra'z :z ich -efektami (uchwytnymi obserwacyjnie) - zachowania użyteczne oz .punktu widz,enia !pOtrzeb j'ed-nostki. Levi-Strauss postępuje inaczej - interelSują go ustrukturyzowane systemy reguł wyra:żających się w zachowt3.'niach.Reguły te u1egają �WOJ:CIECH BURSZTA 120 prz'ekształoeniom tylko Vi ramach wymogów, jakie "dyktuje" im trwałość ich struktury. Trzy są w konsekwencji :momenty, które decydują o opozycji fUn'kc}onalistów w stosunku do Levi-Stra!Ussa: 1) lekeeważenie przez niego następstw faktu,iż zachowania zwyczajowe pr-owadzą do określonych ,efektów, ważny,ch w jaki:ś sposób dla posz'czególnych jednostek, 2) arbitra~ność (z uwagi na diane doświadczalne) ustaleń strukturalizujących poszcz;ególne systemy reguł i 3) pobieżne traktowanie treści zawartych w tych regułaich (nacisk na trwałość struktur). Dla antropologów brytyjskich ogromnie ważnym miern.i'bem "pewności" i "pra'wdziwości" danej teorii są dobrze przeprowadzone badania t'erenowe - mają w tym względzie nied:ościgłlegomistrza - Bronisla wa Malinowskiego. Zdianiem Leache'a, Levi-Strauss prowadził swojoehadania powierzchoWlni-ei ni,e pozwoliło to mu zweryfikowa-ć swego pi'erwotnego spojrrenia na obserwowany system społe'czny, doznać zawodu pierwszych, pochopnie czyniony'ch uogóln;i'eń. Mając Jednak na uwadz\e fakt, ż,e Levi-Strauss Jest zwoliennibem autonomii wiedzy "czysto" empirycznej i(danych obserwacyjnych), argument ten jest dla Iniego nieistot'ny_ Zresztą, jak twieT'd'ziiLeach, autor Mythologiques zawsze znajdz:ie w materiale empirycznym to, cz-ego akurat szUJka, gdyż bardziej interesują go logiczne moż1irwoś'Cizaistnieni:a danego zjawiska, niż "czyste" fakty. p.oszczególny w)Tipadelkempiryczny Jest tylko jedną z aUerna,tywnych form -spośród .calego 'z;estawu możliwości 49. :Dolpiero-poprz'ez I'Ozwa'Ż€nie związ!ków fa'któw możliwych, których inioezauważyliśmy i faktów empi~ ryczny'ch już "zauw8.'żonych", zyskuj'emy nowy wlgląd w ist'otę tych ostatnich 50. Inna Tz,eez,że 'Wohec ty,ch "zau'W;a'żonych"faktów empiryczny'c'h Levi-Strauss z-achO'wujeza mały, nie tylko dla Brytyjczyków, krytycyzm i jego uogóln1enia odznaczają się jednostronnością. W sprz1eczności z pra1kty:ką <badawczą arntropologów społecznych stoi też, charakterystyczne dla Levi-St:mussa, Ineghżo'Wanieczasowych i przestrzenny-ch gnani'C'kultury. Jest to jednalk zupełnie z.rozumi'ałe Jeśli zważymy, iż zamierzeniem Levi-Straussa jest dać taką teorię, która będzieogólnie ważna. Tak więc w różny'ch szczegółach i fragmentach doświadcz.eniraspoł-ecmeg.o usiłuje on odnaleźć ponadczasowe inwari'anty, które traktuje j,ako przejaw ponadczlli')o'Wejde tercrniloocji.R'€'zygnuje ,przy tym ZoeoŚloo:z;enia hist.arycznych okoliczności, które !powodowały, ż-e funkcjonalnie ważne były te C'ochyprze1konań doświadcz.enia kultu:l'O'wego,które właśni-e n i e 'P 00 up a d a ł y pod ikat'egorię pOll1adtczasawychinwarian49 Poor. C. LeVli-Sitxal\1ss, 50 E. Lela/Clh, TotemiJ2:m, s. 27. Ll?vi-Strawss, Wm'S'Z'awa 197,3, s. 51. �Imphkacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 121 tów. Sytuacja jest więc taka: Levi-Strauss, uznając w pełni istnieni·e . isto~nych cech kulturowych uogólni'eń doświadcz,enia społecznego (etniczną ich partykularność i kon:t<ekstowycharakter), n:ie moi·e :ich j'e~k uwzględniać na "pozi:omi'einwariJa:ntów"- wtedy bowiem cał'a jego teoria utraciłaby sens. Mają·c to w pamięd, mni'ejzd'llmi'ewający Jest dla nas fakt, który wręcz zasz'OikowałLeoche'a. Autor Mythologiques posuwa się bowiem czasami do twierdz,eń mówiących, i'żni'ektóre, zja:wislka(np. mity} nie mogą być w ogóle tłumaczone w swym 'kulturo1wym kontekśde :i tylko porównanie ,ich z całym "systemem paTadylgmatyczlnym" mitologii Ameryikiukazuje .nam ich istotę i podstawowe fU'I1k,c}e 51. Z tym j'Uż absolutnie nie mogą zgodzić się :brytyjscy antropolog'owie, dla których :istota mitu (jak i innych zjawisk kulturowych) tkwi za'wsze w sensie, jaki ma on w żyóu sp'oł'€cznym konkI'emej grupy. E. Lea'ch stwievdz'a ostatecznie, że Levi~Strauss, koncentrując się na swych ~'Dgicznyc!h s1;ruikturach, tworzy Je lnie na podsta'wi'e materiału empiTyc~nego, lecz ohok niego (at the back of empirical facts) 52. Z najwię'kszą jednalkkrytyką spotkała się Levi-Straussa teoria pokrewieństwa. f\unlkcjonaliści {nie tyTko oni Z1"esztą) uważają, iż kilka podstawowych typów systemDw pdkrewieństwa, występujących i powtarzających się na obszarze całego świata, wcale nie od~w:ierciedla uniwer'sallllychjakoby cech ludikie'go umysłu, lecz Jest odbiciem roonych wzo-. rów spo1ecznej organizacji. Od Ipodkl'€'ślen:iatej fundamentalnej Tóżnicy rozpoczynają swą polemikę z autorem Les structures elementaires de la: parente Romans i SchneideT 53, talk samo czyni Leach 54. Krytyka podąża więc znanym już torem: w.a,paroiu falkty empiryczne w6pomniani auto~ rzy 'zbijają po kole:i argumenty Levi-Streussa. Klasyczna roibi-eżność są- . dów z'alc'hodziszczególnie, gdy mowa jest o problemie kazirodztwa i egzog.amii. Leach, wychodząc z potoczno-doświadeza:lnego punktu wici'z'enia,. odróżnia 'egz.ogami'czlnest'osunki seksualne od stosunków se'ksuailnych o charakterze niekazirodczym. Różmica między kazir'Odztwem a -egzogamią jest dla nieg.o różnicą między ,seksem a małżeństwem i n:ie nałeżywg. ni'ego miesZ!aćze sobą tych dwóch pojęć. J~dnak dla Levi-StTaussa: istotne znaczenie posiada jedyni'e olpozy'cj:apomiędzy stosunkami seksualnymi a charakterze egzo-i endogamicznym, z, !których i jedn.e i drugie· (a raczej ich zaka'zy) są przejawami tego samego inwarialntu stru!kturalI() Ibidem, s. 70. E. L€'a'ch, Claude Lepi-Strauss, Anthropologist ... , s. 54,6. 53 Paf. M. HalI'niJs, The Riise of Anthropological Theory, Nerw Y:oll'ik 1969 s.501-503. li4 E. LeaJch, Levi-St,r,auss ... , :r,oz.dlZ. ,;P,OIdsitawOWle lS;trnikltUlI'y IPOIk!l'eiWlień'6'llwa'''~_ 51 52 0. �122 WOJCIECH BURSZTA onego. Tw:i:erozeni'eLevi-Strauss-a przypomina w tym względzie wcz1eśm'ejsze dużo ustalenia Tylora, który t'raiktował egzogamię jako odwrotność zakazu kazir-ociztwa i ściś'1'esplatał ZJesobą ,obi:ete kategorie. Dla funkcjonahstów ważne są ef'e'kty, jakie daJe zlarkazkazirodztwa i z:akl11Z endo.gamii - sko'ro te są różne w pers:pekty'wie życiowej danych j-ednost1ektoi pojęcia są różne. Dlatego to Leac'h może po:wiedzieć (ze swojego -punktu widzenia), ż'e Levi-Strauss myli się zakładając uniwersalność zakazu kazirodztwa i jego związek z 'egwgamią 55. Ale Levi-Strauss także ma rację (ZJeswoJego pUln'ktu widzenia) twierdząc, że "sbosUDek awun'kulatu, w swoJej Inajhardziej ogó:lnej formi'e, jest niczym innym jak następstwem -czasem przysł.oniętym, czasem Jawnym - powszechnego zakazu kazirodztwa" 56. Homans i Schneider swoimi statystycznymi zestawieniami potwierdzają wprawdz'ie sądy Leache'a, :c!'leLevi-"Stra'uSSoowi ni'czego nie udoWl3.dniają57. Nie wchodząc już w dalsz-e, ściśle antropologiczne szn1egóły krytyki ustaleń Levi~StraussowS'kich, chciałbym powyższ,e uwagi zakończyć pewnym podisumowalniem. Otóż wydaje się, ż'e cał-ość krytyki antropologów społecznych można sprowadzić w zasadzi'e do Jednego, generalnego punk.tu - weryfikacji empirycznej z'ebranego przez Levi-Straussa materiału. Koronnym argum·entem pol'emirk jest wła-śnie -ciągłe odwoływanie się do faktów empirycznych, stoją.cych w niezgodzie z teoretycznymi ustaleniami Levi-Strau.ssa. Stąd wypływają wszyst'kie dalsz,e punkty krytyki: ikO\n_ 'centrowanie się !nad doni.osłością formalnych schematów, mi.ast ro-z'poz.nawaru,e efektów wywoływanych występowani.em w społecz-eństwach owych zachow,ań zwyczajowych. Punkty, na których koncenlru}e się krytyka E. Leache'a, mówią wyra,źni'e o mod!elu nauki, akceptowanym wśród brytyjskich antropol'ogów społ'ecznY'ch.Społ,ecZlneuogólnienia d<oświacicz'enia :kulturowego iutożsamiane są w nim z "obi'ektywną", badaną rzeczy wishJśeią, a fioz'WÓjnauki -polega właśnie na systematyzowaniu i porządkowaniu tre9ci potocznego doświadcz:eni,a społ'ocznego. Wszystkioe więc po'czynan:ia, które C'hociaiŻpod pewnymi względami n:.iJeodpowiadają temu model'owi, autoonatyczni'e zostają poddaln,ekrytyce właśnie z pozycji przyjętego modelu i w języku -panującej teorii. W przy.padku krytyki funkcjon:ahstów dzieJe 'Się to cały czas w taki sposób, ż.e wyniki przeprowadzonej krytyki ustalleń Levi-Straussa pozostają w stosunku korespondencji eksplanacyjnej d,o treści do'świadczenia społecznego i krytykowane jest właśnie to, co z treścią tą wydaje się u Levi-Straussa być niezgodne. 55 LlJid:em, s. 118. 56 'fur. C. Lev,i-Stl1aJ1.llSs, 'f;. Antropologia 118. 57 M. H~nris, op. cit., s. 502. strukturaLna, cylt. za E. Leach, op. cit., �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 123 VI Jak chyb.a wynika z dotychczasowych usbaleń, strukturalizm Levi-StrausS'cwski najlepiej joest traktować jako rodzIaj metody badawcz,ej, tj. pewieln zespół norm (ustalających cele badań nad kulturą) oraz dyrektyw metodologic7nych (wskazujących na czy:nności badawcze zmierzają'ce do realizacji tych celów). I tak, chara1kt,eryz'owalem 1) dyf'ektywę respektowania autonomii wiedzy "czysto" 'empiry<:znej, '2) dyre'ktywę nieek:splanacyjncści tej wiedzy, 3) dyrektywę wyjaśniania fUri'kcjonalnego i 4) dyrektywę "modelowej" konstrukcji "struktury" - wszystkie one pozwalają spojrzeć na struktul'alizm Levi-Stra'Ussa właośnie jako Ina metodę. Przy uważnym 'przyjrz'eniu się tym wskazaniom badawczym oIkazuje się, że odpowi'ednie dyr'ektywy ,metodolo.giczne za,wierają talkże, nie zawsze werbalizowane bezpośrednio, pewne t'ezy doty'czące p o jęci a k u lt u r y jako przedmiotu badań e tnalog'icznych. Tezy Ite możemy odczytywać bardzo szeroko, aż do 'kO'ntekstu ogólnej 'teorii społecz'eństwa, czy ostatecznie -człowieka w ogóle. W tym miejscu chóał'bym jedynie skupić uwagę na dwóch dyrekty'N"<l'ch, dających możliwoś.ci wywi'eci'z.en:ia z ,nich tez dotyczących k'u1tury. Dyrektywa odnotowana w pun'kóe pierwszym - respektowalllia wiedzy ,,-czysto" empirycznej - joest joednocz'eśnie tezą o istnieniu danego w czasie i przestrz.eni z'€społu za'chowań społecznych i wytworów tych 'zachowań, który to zespól (lub zespoły) Jest trady'cyjnie wy,odrębn:iany przez 'etnografów przy pomocy terminu "kultura" i jako obiektywna rze'CzywiS,1oŚĆ badany.U~vi ... Strauss pisze: "Mianem kultury o'kreśHIffiYka'żdy zespół etnograficzny, który ,okazuje znaczą'ce z punktu widzenia badan odchylenia od i'nnych I...J Ponieważ ostatecznym prH~ldmiotem baldań strukturalnych są s t a l e związ-ane z takimi odchyleniami, prz'€to pojęcie kultury mo'że I... j odpowiadać rzeczywistości obiektywnej, pozostają,c zaraz·em funkcją pI'owadz'onych badań" 58. T,a!ka,charakbery:styka 'kultury jest j'ednak dla Levi-Straussa tylko punktem wyjściowym dla późniejszych wlaś'ciwych ustaleń o charakterze strukturalnym. W tym momencie słowa francuskiego etnologa ,ni'e odbiegają od tradycyjnych określeń kultury, stosowa,nych w praktyce badawczej antropologów. Gdy jednak przedsta wiciele metody funk'cj'o'nalno-stru1kturalnej p'0'7ostają na gruncie realnj'eobserwow,anyeh za,chowań zwyczajowych i ich 'ef.ektów, Levi-Strauss proponuje z.ejść "głębiej" i tam dopiew szukać istoty kultury. I tak dyrelktywa odnotowana pod punktem trz,ecim - dyrektywa wyjaśnialnia funkcJonalnego - zakłada j-ednocześni'e odpowiednie ujęcie po68 E. LEwi-Strauss" op. cit., s. 387. �WOJiCLElCH BURSZTA 124 sz-czególnych dziiedzin ku:ltury jako określonej struktury funkcjonalnej. Chodz.i tu przede wszystkim o dziedziny kultury symboli:cznej, takie jak język, sztu1ka,magia, które są charaktleryzowane poprzez ich wewnętrzne ulporządkowanie '0 ponadczasowym w istocie cha-rakterz-e.Obrazem tego u'Porządkowan~a jest wł,raśniekonstruowana struktura funkcJolnalna. Jaką konotację możemy więc przypisać Levi-Stmussowskiej koncepcji kultury symbolicznej? Akceptując ujęcie kultury podane na wstępie niniejszej pracy, możemy teraz ,(z punktu widzenia przyjętej koncepcji) określić Levi-Straussa charakterystykę !kultury jako zbliżoną, w pewnym stopniu, do ujęcia jej jako ze~połu f'O'Tmświadomości .społecznej. Oczywiście, w przypadku Levi~Stmussa mamy do IczYlnieniaze specyficznym rozumieniem świadomOiści.Przecież twri:erdzion, iż wł:aśdwie nie interesują go zupełni-e świadome działania jednostek i 'żywione przez nie przekonania - la więc w d-ziedzinie społ'ecznie funkcjonują-cych wyobrażeń o świecie i ich subiektywnego uporządkowania w "strukturach" myś:lowy,ch świadomość nie odgrywa zupełni1eI'oli. Wyobra1żeniom tym - i w kOlns'ekwencji "strukturom" - przysługuje cihara'kter pozaświadomośeiowy 59. Tak więcsemiantyczne odni,esienia przedmiotowe dla poszczególnych elementów dziedziny spoŁeeznie funkcjonujących wyobr1ażeńoświecie ni'e są przez LeviStraussa zrelaltywi'Zowane do społ-ecznego "wspókzynnilka humanistycznego". Tra'~nie jednak rozpoznał Levi-Strauss zasadniczo "myślowy" charakter kultury; :nie spotyikamy 'li tego uczonego typowego dla większości antropologów .konfliktu pomiędzy definiowaną oficjalnie "kulturą" a prak_ tyką badawczą, która nile polkrywla się z t-eoretycznymi założeniami. Cóż j1ednak można objąć badaniami, kiedy zakłada się determinację ludzkich dział,ań prz-ez "struktury" i neguje (czy t,eż eliminuje) funkcjona1no-gelne1tyeznądeterminację poszczególnych form świadomości społeeznej, determinację, która właśdwie wpływa na uporządkowanie poszczególnych sektorów tej sfery? Wydaje się, że wtedy etnografia może stać się Jedynie nauką o ipoZIQstałośdachi niie ma Iprzejścia do badań kultur współczesnych, .ich zmienności, zróżnieowanila i rozwoju. W istoóe neezy Levi-Strauss wypowiedzi,ał ikiedyś znami,enne zdalnie, które potwierdzałoby powyższe niepokoje. Oto bowiem, polemizując z G. Gurvitchern, pisze: "Etnologia, która j1est «'P:arexeellence» nauką ,o pOZiOstałościach, gdyż ima 'za dziedzinę tę "pozostałość" społ'eczeństw, którymi nie rac.zyły się zająć tradycyjne nauki humanisty-czne (właśnie dlatego, że uważały je za "astruktura'lne") - etnologia nie może, :nie mijając się z własnym powołaniem, stosować innej metody niż metoda pOZIQsta'łości" 60. 59PiOlf. dia J. Km-il1:,a, K,u,ka uwag M~tadolllolg1ilC'Zlne" 1977, nr lO C. LelV'i-Sltirau\S's, 0Ip. na marg,inesie 16, s. 129 - 130. cH., s. 422. dyskusji o strukturaliźmie, "Stu- �Implikacje mctodoLogiczne krytyki koncepcji Clatw.e Levi-Straussa 125 Oczywiście, Levi-Strauss nie ma na myśli "powstał'ości" w s~nsie nadanym im przez ewolucjonizm antropologiczny czy też sz,k'ołę kulturo'W'ohistoryczną - chodzi tu raczej o po'zostało'ści "strukturalne", najlepiej widoczne wl-aśnie w społeczeństwach badanych .prz,ez,etnografię - a więc społeczeństwach tzw. lpi'erwotnych. Stąd też za swój główny eeluwaia LE~vi-Strauss dataróe do pewnych stały'ch inwarialTItów, trwale 'przejawiających się w takim a nie innym uszeregowaniu ·elementów rzeczywistości. Pomijając w tym miejscu naturalistyczno-ahistoryczną próbę ,eksplikacji stałoś'ci struktury (o'cenianą jako nieprawomocną) wydaje się, że jeden głównie moment koncepcji Levi-Strarussa godzi'en jest pcdikreśleinia jako trafny i plodny pC'Znawczo. J'est to moment mówiący o potrz'ebie systemowego 'ujęci,a i u[.>ol·ządkcwania cdpowiednich dziedzin świad,o~ moś,ci społecznej. Na tym gruncie Levi-Straus.s uezynil wide dobrego przede wszystkim zaś obalił wiele zakorzenionych "mitów"antropologicznych. Najlepiej ukazuje swój punkt widzenia pisząc o wewnętrznych zasadach organi:zującydl myślenie i działania magiczno-rytualne. Jawią się nam one jako spójny syst'em organi:zowania Iprzez ludzi pewnego, danego im mat'eriału myślowego .. ,W społ'ecz'eństVv"ach - pisz'e Levi-Strauss - obrzędy ini'cjacj i, narodziny i śmierć stanowją materi'ał' dla 'konceptualizacji bogatej i różnorodnej [... J" 61 .Dodajmy, że konceptuahZ'acja owa oparta jest na reguła'ch logicznych i stąd tworzone przez ludzi systemy 'klasyfi'k'a'cji świata- przyrod'nic:aego i społecznego posiadają zawsz,e .swój 'O'kreś1.onysens i uzasadnienie. "Myśl nieoswojona jest 1.0giczna, w tym samym sensie iw ten sam spos6b .co nasZJa, lecz tak jak 'nasza jest nią tytko wtedy, 'kiedy używana Jest do poznawania WiS zech_ świata, w którym uznaje jed:nocz'eśni'e wł.asnośei fizyczne i wlasności semantyezne. Po rozproszeniu tego niepoDo'zumienia powst.aje fakt.em, że wbrew ,opinii Levy-Bruhla myśl ta posuwa się drogami r'ozumowymi, a nie uczuciowymi, drogą rozróżnień i przeciwst.awień, nie pr7Jez zamęt i partycypa'cję" 62. Takie właśni'e potraktowanie char:akteru myśli pierwotnej otworzyło prz.ed etnogr.afią nowe poł'e badań nad 'zjawiskami. z,e sf.ery kultury symbolicznej i usytuował.o je w innym 'kqn'teikśóe 1P0znaw'C'zym.Pierwotne .stanyświ'adomośei spolecznej przestają być n:ienormalnymi i dziwacznymi 'zjaiwiskami, Leczobrazują pewne podstawowe sposoby my'Śl·enia i 00.(:ZJuwania.Oczywiśóe - podkpeśł'a Levi-Strauss - myśl "prymitywna" dysponuje 'zupełn:ie innym materialem danym jej prz.ez dhi'ektywną rze,ezyw.isbość,innym np. od tego, który ma do dyspozycji myśl naukowa. et re. 8'2 Ibddem, s. 4li2. LeVli-iSitJra.uls,~, Myśl nieoswojona, Wlans"Za'Wa 1969, s. 399. �126 WOJCIECH BURSZTA Tworzone więc przez nią systemy klasyfika'cyjne cechują się odmiennymi T'elacj:ami. Jest j,edinak w istocie swej myślą r,acjonalną - chociaż z naszeg,o punktu widzenia ni·e zawsze 'ef'e'ktywną. Jak duża jest różnica w koneepcji Levi-Straussa w 'porównaniu z poprzedzają'cymi go badacZICl'illi - można 'ZJObrawwaćpodając 'przy1kładro'Z'umi'eni:amyśli pierwounej przez K. Moszyńsbeg.o. Np. rozpatruje on jeszcze magię ja1kofa.łszywe prze,świadczenie, rodzące się" w bezkrytycznym umyśle nieoświeoonego człowieka" 63. Wszystkie czynności magi,czue traktuje Mo'Szyńs'kij.ako dbjaw "wy'kol'ejenia" i ciemnoty, :bezładne skupisko doz.i WI1JOści, nie mo'żliwe do wytłum:acz,enia w kategoriach racjonalnych. iPnykłada doń jedynie własną sia~kę klasyfikującą rodzaje działań ma:gi'cznych (jest to rO'zhudow~na !klasyfikacja Frazera). Niczego podobnego ni'e spotk'amy na kartach książek Levi-Straussa - i to jest postęp etnografii, który możemy rozpatrywać w sz,erszych kategoriiach 'postępu nauki w ogóle. Jeśli bowiem Moszyński sprze-ciwiał się magii, to jednocz'eśni-e bard'z,o ograniezał warto,ść wsz:elkich objaś'ruień teoretycznych w etnografii. Ta;kie stanowisko było nb. charakt'erysty'cznym objawem u pozytywistów, dla których z:aTówno w nauoe, jak i w magii, istotne były tylko dane początkowe i wynik końcowy, tytlko Itym s,ię zajmowano, całą "spekulację" teoretyczmą pozostawiając na boku - waż'ne było tylko to, co j,est :bezp0tŚredniocibseTWlowalne.I tak np. zn.any fizyk Mach sprzeciwial się teorii a'tomów molekularnych, gdyż uważał zjawiska te za nieobs·erwowalne :i tworz€'Il'ioeteori:i o zjawiskach nie'ohserwowalny,ch za czystą spekulację. Levi-Stmuss Jest już przedstawicielem bardzo dalek,o posuniętej refleksji teoretycznej, która pozwoliła mu usankcjonować logiczlfiOŚćwyobrażeń magicznych i znaleźć wspólne cechy myślenia magiczno-rytualnego i naukowego. Wszystk,o 'zaś zasadza się na wprowadzeniu "zmiennych pośredniczącyoh" pomiędzy dane początkowe i efekt końcowy działalnc.ści mag.ioczneji naukowej oraz l:1aprzyję'ciu zalażen.ia 'O ra'cjoonalno'ś'ci{chociaż ni'eświ'adomej) ludzkich d'z.i,ałań.Przy talkim ujęciu magia i nauka kierują się podobnymi zasadami. a dl'Oga'ch,jakimi podąża myśl nieoswoJona i naukowa, Levi-Strauss pisz'e: "Ale skoro - teoretycznie przynajmn~ej li gdyby ni'e nastą'piły nagłe zmia'ny perspektywy - .przezna'czeniem ty'ch dwóch dróg był!oby spotkać się, to obie, niezależnie od siebie w czasie i rprzle.strzelni,musiały rprow:adzićdo ciwóchodrębnych, choć równie pozyty'vvnych systemów wi'edzy: tego, ,któregof'ozwój wiąże się z epoką neolitu, którego .podstawą jest t'eoria postrz,egania zmysłowego 83 K. MOIszyń!s!~i, KuLtur:a ludowa Słowian, t. 2, z. 1, Warsz:awa 1968, s. 268. Przykładem iMOIs!zyń!skie:~opo's'£UJżyłIS,ję Ł. :stomma w .artykule Magia dz,żsiaj. Rozważania o metodzie, "Po-Iska Sztum Ludowa" 1978, nr 3 - 4, s. 131- 142. �Implikacje metodo.logkzne krytyki koncepcj.i Claude 121 Levi-Straussa l. ·.l oraz tego, który od razu sytuuje się na gruncie pojmowania rozumowego i z któriego wyszła współczesna nauka" 64. Klasyfiik'acje strukturalne Levi-StrausSia. spełniają więc bardzo pożyteczną rolę rejestratora "systemowy'ch" stanów lświadomośó społecz'eństw prymitywnych, i to jest główna zasługa lwncepcji tego uczonego. Rację ma więc L. S~omma, tak mocno podkreślając ważność i słuszlno,ść klasyfikacji ta'ksonomiczny'ch "strukturalistów" 65. Ale na tych klasyfikacjach kończy się, moim zdaniem, czysto naukowa strona metody Lev;i-Stmussa. Wypada zgodzić się z samym uczonym, który uważa, że "badania strukturalne l...l stanowią l...l raczej metodę, dającą się stosować do ró>żnych problemówetnologlcznych i spokrewnioną 'z formami analizy strukturalnej stosowalnej w innych dziedzinach" 66, z tym j,ednak zastrzeżeniem 'że jej względna słuszność i wartość 'poznawcza wycz·erpuje się w całości w rejestracji poszczególnych dzied.zinświadomości społecznej. Tak jest zarówno w odniesieniu do językoznawstwa strukturalnego wersj:i pmskiej (dystrybucjonistycznej tym bardziej), jak i w odniesi,eniu do pmktyki badawczej Levi-Straussa. N. Chomsky zarzucił kiie:dyś Uingwilstom 'strukturalnym, że wiedza reprezentowana przez ich "strukturę" systemu językowego lnie wystarcza do wygenerowania j'a1kiegok'olwi'ek zdania, nie można też na grunci<e tej wiedzy nawet zinterpretować danego ciągu dźwięków jako zdania. Stąd określił 'stru'k'turalizm języko7mawczy jako taksonomilczne stadium rozwoju nauki 67. Myślę, że pogląd Chom'sky'ego można ,elkstrapolować także na koncepcję Levi-Straussowską - francuski etnolog właściwie klasyfikuje, systematyzuje i kodyfikuje zebrany materiał reguł kultuTO'wych i w tych działaniach wyczerpuje się naukowa ważność jego koncepcji. W <czym zawiera się więc tajemnica tak wielkiego rozgłosu, jaki zyskał Levi...:Strauss w ,światowej nauce? Myślę, rże odpowiedzi na to pytanie ,należy szukać nie w naukowej, ale raczej 'światopoglądowej wartości jego propozycji badawczych. 'Powodem bowiem przenikania st,rukturalisty.cznej orientacji teoretyczno-metodologicznej Levi-Straussa do .społecznej świadomości metodologicznej etnografów jest jej funkcjonowanie światopoglądowe. Odbyw:l się tJ w spcsób następują'cy: program :badań strukturalistycznych nad kulturą symboliczną nie odgrywa zasadniczo roli naukotwórczej, nadaje jednak pewną nową s a n kc j ę ś w.i a t o p;{) g l ą d 084 C. L€'v'i-Strau:;s, op. cit., s. 403 - 404. Pm'. L. s,tO'mma, op. nie,pCibr:zebnych, znaj<du,jamy 65 rze'czywli:stoś'clią 68 61 \V cit., s. spow zcalk'reJS'ie etnqgrafiii C. Lev'i-Sltmuss, Zob. eho'C'iażby Antro.pologia k:rÓltką pracę 140. Wartylkule tym, mumo głę!balbc h myś1i i refleksji wiie'lru f,na'gmen'tów nad wspók7)esną po:liSkriej. strukturaLna, .T. Lyol/1lse'a s. 367. pt. Chomsky, W1ar'szawa 197,5. �128 WOJCIECH BURSZTA w ą istnieją'cej już i utrwalonej I(z -pewnymi modyfikacjami rzecz jasna) pra'kty'ce vadawcz,ej. Ta sankcJa światopoglądowa -i to jest charakterystyczne - odwołuje .się do :pewnych paz/nawczych warto'sci nadrzędny'ch (a więc nie bezpośr'ednio-'praktycznych, "żyóowyC'h"), bądż do war:bości wykra,czających już poza ten obszar - a więc jeszcze bal'dziej uniwersalnych, ale akceptowanych społecznie - w tym przj1padku - wśród et.nografów oB. U Levi-Straussa moż,na zresztą zauważyć wyraźną ewolucję poglądów; pcnątkowo wiąz,ał on "struktury" z funkcjó! wy.mi'any (w Les struci ures elementaires de la parente) i jego działalinO'śćściśłe odpowiadała ka_ nonom naukowości. Później, jak mówi Y. Simonis, aktywność strukturalistyczna staJe się aktywnością artystyczną i odwołuje się coraz części'ej do wartości światopoglądowych, 'któl'e z istoty swej nie podleg'ają naukowym 'weryfikacJom. Trafnie do'strz'egł-o ten moment koncepcji LeviStralussa wielu Jej int'enpretatorćw {w tym - -co ·ciekawe - takŻ'e obrońców). M. Ziółkowski, traktująlc 'koncepcję autora Mythologiques jako rodzaj iJnstrumen'tali:zmu, 'pi'sze, ż'e "j'est to instrumen'tailizm dośćszczególneg.o typu, kiedy na tworwne przez badalczy konstrukty teoretyczne nakłada .się - czasem .nieświadomie - pewne dod:atJkowe warunki nie naukowej, aleest-etycznej natury, które czalsemwysuwają się nawet na pi'erw.szy pl,an" 69. Wartoś'ci "prz'ełomu .stl'ukturalistycznego", dokonanego przez LeviStraussa w etnologii, powirrniśmy więc moim zdaniem -doszukiwać się przede wszystkim w sferze światopoglądowej. Etnolog francuski niezwykle rozszeriył horyzonty myślowe wspókzesnejnauki, j'ego książki niosą ze sobą potężny hagaż wart!ośei ogólnohumanistycznych. Levi-Strauss na nie spotyik3Jnądo tej pmy skalę postawił przed letnologią zagadnienia fi10'zofi<czne,,od których dotąd nauka ta raczej stroniła. Cała twórczość tego uczonego jest próbą uczynienia z 'etnologii 'nauki wiodącej w humanistyce, próbą wyda:bycia jej tym samym z niejabej "za'sci'ankowo'śd" tra. dycyjnych zlaint!e~es()<wań.Koncepcja ta j-est jako taka subiektywnym pI"Z'ejawem i próbą wydoby<Ciahumanistyki z pozyiywi,stycznego stadium rozwojowego. W ,odniesi'eniuc.o zjawisk z-e sfery kultury symbolicznej w)'lpTaiOOwałateż <ffi,et!odę :pO'zwaJ.a'ją'cąr-ejestl'Ować i umaoczn:i-aćistotny fakt, Źlesystemy !ku1tuI'Owe,charakteryzują się wewnętrz.nym, logk'znym porządkiem. Jako taka jest j-uż jednak 'koncepcją h i s t o r y c z n ą i z a m k n i ę- tl8 łIł ·tywy :$. 113. Wg J. Kmity, Kaka uwag ... , s. 126. gfos M. Zń.ó~kQWIstkfi€!go w dySikU!sji ,Por. metodologiczne badań nad kultuTą, na temaJt StruktuTa,~~tycz;ne dYTek197'7, nr 16, "StUJdi<a MetodoLogkzme" �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 129 t ą (mimo iż U~vi-S'tmuss nadal tworzy) i nie może być mowy o uczynieniu z niej koncepcji dynamicznej i sterującej w całości praktyką badawczą etnologów. Istnieje wprawdzie 'Sporo prób kontJ'lnuacji "strukturalizmu" w etnologii 70, ale nie zmienia to postaci rzeczy. WOJCIECH BURSZTA CRITICISM OF CLAUDE LEVI-STRAUSS CONCEPTION AND ITS METHODOLOGICAL IMPLICATIONS FOR ETHNOGRAPHIC RESEARCH (Summary) It seems best to disouss Claude Levi-Strauss' conception as a kind of research method, i.e. a certaincomplex of methodologicalnof'm5 and directives. Thus, we are able to distingUli'sh the following directives in his works: 1) a di'reeotive of rocognizing an aut'Onomy of "pure" elllipirical knawl'edge, 2) a directive of the inexplicability of this knowledge, 3) a directive 'of functional explanation and 4) a directtive of the "model" composition of "slJru'Ctures". At the same time appropriate directives enable us to derive some these eO'Ilcer.,ing cuItulfe from them (in U~vi-StrauDs' meaning of this word). Levi-Strauss fixes his attention ,on the "mental" side of the cultu1re, i.e. on (usually) unrecll'gnizcd by individuals rules which manifest ihernselves i l customa.ry behaviour. As far as the stru'Ciure of 1hose 'Tules is concerned, it is stated to be hmele~sly pe.rsiste.nt and able -to explain what happens with paTticuJar systems of r.ules of customary behaviour. Claude Levi-Strawss ai= atgiving a theory which would be generally valid - ur:iversal. However, such a I1IaturalisUc and ahistoric attempt of explanalio1 is invalid; just a mere metho·d of model compo5ilion of "structures" settles this question on a'ccount of a rudimentary "ad hoc" error included in it. Thus, a cognitive value (and the purely scientific tS'ide) of Claude Levi-Strau·ss' conception consists in tax-onomic registratio:l. of paTticular domains of social consciou'sness. Those daslsifica1'ians are of an objectified chaa-acter, i.e. they lack the so-callod "hurnanis-tric fador". In th~s field, Claude Levi-S1rauss proved that socia-cultural phe lomena arechal'acterized by the~r own inner and logic order. It seems that the rea'wn of Levi-Strauss' fame in the wOlrld of science lies rather in the philosophical tha'n in the scientific value of his research proposition. He tnied to make et-hnDlo,gy more simil'ar to naltural science:;. However, with all its great humanistic v:1lues and extremely wide cognitlive prospects, the conception of Claude Levi-Strauss is of a historic and already "closed" c,haracter. 70 iNp. prace nad modelami strulktu1r'alnymi w folklorze. Zob. EUi K. Maranda, Pierre Ma.randa, Structural Models in Fo~klore and Transformationa~ Esseys, The Hague 1971; zob. takiŻe ciekawy artykuł tego drugiego: Structuralism in Cultural AnthTopo~ogy, "Annual Review of Anthl'opol'ogy" 1972, nr 2, s. 329 - 348. Pożyteczne byłoby bliż'sze przyjrzenie się P1faJkty;cebadawczej tych uczonych. 9 •.Lu.d" - tDm 64 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64aeb96417a2943735cd11ab4395638e.pdf fc234a2664943cabc0253e916490374e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4285 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podhale - sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3990 Title A name given to the resource Z wystawy sztuki ludowej w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5 z.3; s.78-81 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z W Y S T A W Y S Z T U K I L U D O W E J W Z A K O P A N E M KOMAN Staraniem Departamentu Twórczości REIi\FVSS Artystycznej M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ł u Kultury Wojewódzkiej zorgani­ Rady Narodowej w Krakowie zowany został w Zakopanem konkurs, obejmujący nie­ które a dziedziny ludowej szczególności haft, K o n k u r s ten twórczości rzeźbiarstwo przygotowany artystycznej i m a l a r s t w o na w z i m i e przez w szkle. pracowni­ k ó w Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, mimo bar­ dzo ciężkich w a r u n k ó w torzy, przyniósł w w jakich rezultacie pracowali plon organiza­ obfity, o d u ż e j ż y w o t n o ś c i s z t u k i l u d o w e j na t y m świadcząc terenie. N a d e s ł a n e na k o n k u r s okazy z o s t a ł y n a s t ę p n i e przez Komisję Kwalifikacyjną, stanowiącą zarazem jury, p r z e g l ą d n i ę t e , przy c z y m najlepsze z p r z e d s t a w i o n y c h prac w y r ó ż n i o n o n a g r o d a m i p i e n i ę ż n y m i . Po n o w a n i u rzeczy n i e u d a n y c h l u b t a k i c h , które Komisji Kwalifikacyjnej cech nej sztuki ludowej, nie posiadają wyelimi­ zdaniem tradycyj­ z p o z o s t a ł e j reszty zrobiono w kopanem w y s t a w ę , której publiczne otwarcie ło w d n i u 8 k w i e t n i a Za­ nastąpi­ br. „ W y s t a w a l u d o w e j sztuki p o d ­ h a l a ń s k i e j " u r z ą d z o n a z o s t a ł a w obszernej sali, miesz­ czącej się w b u d y n k u Miejskiej Rady Narodowej. w y s t a w ę złożyły się trzy z e s p o ł y e k s p o n a t ó w : bór materiałów n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s , 2) p r z y k ł a ­ dy sztuki dawnej, p o c h o d z ą c e z M u z e u m Tatrzańskie­ go, i 3) g r u p a p r z e d m i o t ó w w y s t a w i o n y c h p r z e z tralę Przemysłu Cen­ Ludowego i Artystycznego. Z grupy pierwszej najobszerniejszą h a i t y b a r w n e , na stokątnych Na 1) w y ­ część stanowiły k t ó r e z ł o ż y ł y się w y k o n a n e na płatach białego sukna parzenice, pro­ pantofle oraz h a f t o w a n e chusty na g ł o w ę . Seria parzenic l i c z ą ­ ca p o n a d 20 o k a z ó w , o b e j m o w a ł a podhalańskie, głównie parzenice i nowotarskie, tereny przyległe (Spis-'., Orawa) były ledwie zamarkowane pojedynczymi oka­ zami. Szczawnica zaś zamiast parzenic n a d e s ł a ł a wy­ szycia dolnych rozporów przy nogawkach. Materiał, k t ó r y z n a l a z ł s i ę na w y s t a w i e z o s t a ł b a r d z o s i l n i e w y ­ selekcjonowany i przeplewiony, dlatego m o ż e wysta­ w i o n e okazy nie d a j ą w i e r n e g o o b r a z u dzisiejszej p o d ­ h a l a ń s k i e j parzenicy, k t ó r a r o z w i j a się w 2 k i e r u n k a c h , albo staje się jaskrawa, przeładowana r o ś l i n n y m i , gdzie w ł a ś c i w y elementami zarys parzenicy stapia w j e d n ą c a ł o ś ć z m o t y w e m o s t ó w czy r ó ż , b ą d ź ciwnie, redukuje s i ę , cofa do dawnej formy r.ie prze­ rombo­ idalnego „ k r z e s i w k a " . A n i jedna, ani druga forma wystawie należytego natomiast piękną wyrazu nie serię parzenic, pokazano których poważni z część m o ż n a b y określić m i a n e m „historycznych", reprezentują raczej f o r m y n;i znalazły, starsze, dziś a j a k i e z o s t a ł y o d t w o r z o n e , czy t o d l a gdyż nie noszone, celów muzeal­ n y c h czy k o n k u r s o w y c h . W p a r z e n i c a c h t y c h b r a k j e s t tego p r z e ł a d o w a n i a , Kolisty niż środek obecnie, j a k i e cechuje w y r o b y jest proporcjonalnie wypełniony czytelnym późniejsze. o wiele mniejszy geometrycznym o r n a m e n t e m (np. w postaci r o z e t y c y r k l o w e j ) , obszer­ ne p ę t l i c e o p r z e j r z y s t y m a ż u r z e , d o ł e m z g r a b n e k r z e ­ siwka, w g ó r n e j części o b r z e ż o n e „ m i r w ą " . C e c h ą s t a w i o n y c h parzenic jest r ó w n i e ż mniejsza Podczas gdy R})c. 2. starych T Gorsety podhalańskie wzorów wykonane przez H. Roj Kozłowską na podstawie Fot. R. Remfuss. w okresie międzywojennym wy­ jaskrawość. i później­ szym parzenica g ó r a l s k a j a r z y ł a się k i l k u n a s t u n i e k i e - �dy b a r w a m i , dziś ( p o m i j a j ą c formy dawne) mniejszej widać parzenice duże ilości b a r w , bardzo i nawrót umiejętnie nych. P r z y k ł a d e m może tu być wana rekonstruujące uspokojenie do zestawio­ parzenica reproduko­ n a r y c . 1, w y k o n a n a p r z e z W i r m a ń s k i e g o z R a - t u ł o w a , k t ó r a na k o n k u r s i e o t r z y m a ł a I n a g r o d ę . P r z y h a f t o w a n i u jej u ż y t o zaledwie czterech k o l o r ó w , czar­ nego, g r a n a t o w e g o , czerwonego i zielonego. N a bardzo u m i e j ę t n e g o rozłożenia dają s z l a c h e t n ą i w zasadzie b a r w n ą . skutek one c a ł o ś ć bardzo Sznurek, k t ó r y m ob­ szyte s ą k r a w ę d z i e p r z y p o r ó w s k r ę c o n y j e s t z w ł ó c z k i czerwonej i ciemno-granatowej, przyległe w o l u t y towane k o l o r e m c z e r w o n y m i czarnym, od zielonym, pętle w środku czerwone i ciemno-granatowe, czerwono-zielona w k r z e s i w k u czerwona Drugim i bogatym rozeta granatowym z czerwono-zielonymi wolutami dookoła. haf­ wewnątrz otoku Mirwa przy granatowa. działem barwnych haftów były p a n t o f l e , w y k o n a n e z b i a ł e g o , szarego l u b c i e m n o - b r ą z o w e g o s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o , o z d o b i o n e po w i e r z c h u kolorowym haftem. Haft spotykanego t e n r ó ż n i s i ę d o s y ć s i l n i e od na p a r z e n i c a c h i to z a r ó w n o j e ż e l i c h o d z i 0 t e c h n i k ę w y k o n a n i a j a k i rodzaj m o t y w ó w . gdy klasyczna parzenica zrobiona Podczas jest g ł ó w n i e ście­ giem ł a ń c u s z k o w y m i w założeniu s w y m stanowi kom­ b i n a c j ę e l e m e n t ó w g e o m e t r y c z n y c h , na p a n t o f l a c h w i ­ dzi się z d e c y d o w a n ą przewagę haftu płaskiego o du­ żych m o t y w a c h roślinnych, przy czym m o t y w y wiązują niejednokrotnie „zachwaszczonego tykanych Kwitną w w sposób ostatnim 25-leciu w ubiorze w i ę c na pantoflach kobiecych niesione z bukietów środek na parzenicy i t p . Jest robią w r a ż e n i e ujemne przez girlandą w wzdłuż o wzorach brzegów hafciarskie czyli s e r d a k ó w Wśród są nie tylko kolorowych, z naturalnej białej 1 czarnej Wyroby i rękawice) Andrzeja (pantofle Szlembarku u t r z y m a n i ; są w zastosowaniu wątku kolorach wełny. Harendzy żywych, białego, brązowego i p o m a r a ń c z o ­ wego w z g l ę d n i e czerwonego. O ile r ę k a w i c e dziane drewnu-*-ych ze przy formach są oddawna szeroko na rozpow­ szechnione w ś r ó d G ó r a l i k a r p a c k i c h , z a r ó w n o p o l s k i c h jak i r u s k i c h czy s ł o w a c k i c h , o t y l e wykonane tą techniką rzeczą czapki zimowe, nową robione są przez i układające to biegnących się po rogach wschodnich kolorowych n a l e ż a ł o b y jeszcze z a ­ zdobnictwo gorsetów noszonych przez i kożuszków mężczyzn i znajdowało rekonstrukcji dziś j u ż zupełnie form tej części ubioru kobiety. się kilka zapomnia­ gorset haftem kobiecego, ( r y c . 2). O s o b n ą g r u p ę s t a n o w i ą n a w y s t a w i e białe, dziurkowane, obrobione 3). Jest rzeczą został na skimi wystawie haftami bardzo słuszną, uwypuklony, białymi zbyt góralskie ściegiem że płaskim ten dział gdyż podhalań­ się dotychczas mało interesowano, m i m o że w l u d o w y m p r z e m y ś l e na halu one i w Nowotarszczyźnie mniej ważną Bardzo rolę niż mogą odegrać omawiane wyżej hafty interesującym, jakkolwiek Pod­ nie­ barwne. zupełnie niewy- o d r ę b n i o n y m w katalogu był dział w y r o b ó w dzianych. Złożyły się n a ń r ę k a w i c e i (ryc. 4), pantofle czapki w y k o n a n e z grubej w e ł n y na specjalnych drewnianych f o r m a c h , na k t ó r y c h a rozpina się o s n o w ę następnie d r e w n i a n ą iglicą przewleka się w ą t e k . W y r o b y 1 w ą t k u najczęściej zupełnie np. (ryc. Anna Wilfi. Reinfiiss. męskim z płótna samodziałowego, zdobiony czerwonym hafty wykonała fot. ładne. kwiatowych, wystawionych gorsetów ciekawych nych białe Nowotarszyzny w Tylmanowej i Ochotnicy. Do g r u p y h a f t ó w liczyć kt.jj], charaktery­ b u k i e t y . C h u s t y te w y k o n y w a n e są na kresach 3. Kciralcrshic z Łopusznej. pretensjonalność wystawionych haftów głowę prze­ zdobiące stroju swą 1 brak u m i a r u , na pantoflach Trzecia grupa wianuszki które m o ż l i w e do p r z y j ę c i a , ale n a w e t c h u s t k i na dziewięciorniki, jednak rzeczą s t y c z n ą , ż e te s a m e m o t y w y , do spo­ męskim. portkach, róże cuchach, na­ silny ogródka" roślinnych motywów z a p o ż y c z o n e z h a f t u na m ę s k i c h w bardzo te Ryc. laik te, n i e ­ słychanie t r w a ł e , i ciepłe, wykonane są w deseń, p o w ­ Лус stający Uarendzą przez odpowiednie przewlekanie kolorowego 4. Rękawice wełniane ze Szlembarku. wyhor.ar.e przez fot. R. Andrzeja Reinfuss. �Ryc. 5. szka z Zakopanego Bronisławę Skrzynia Bartol z na bieliznę wykonana wym w przyszłości Zębu, jako Interesującym obczyznę panoszącą dokonane się z t e m a t y k i religijnej się w z i m o ­ ludowego na kla­ malowana wyko­ Serdaki pozwolić haftowany i aplikowany sa­ w Szlembarku, jest która wyżej obrazami świecką. się obrazy malo­ zorganizowa­ Maniowach i Dębnie, przez samą wspominane Helenę Roj część młodzież zaś Kozłowską, kursy prowadziła. m a l o w a n y m i przez Ponieważ zajmowaliśmy się j u ż w p o p r z e d n i m numerze Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej, na t y m D r u g i m z kolei d z i a ł e m w y s t a w y b y ł y zdobione w y ­ miejscu zwrócę uwagę wyłącznie na twórczość Roj Kozłowskiej. Na wystawie znalazło się roby z drzewa, j a k rzeźbione łyżniki, czerpaki, p i ó r n i ­ 10 p r a c t e j n i e w ą t p l i w i e u t a l e n t o w a n e j m a l a r k i , z k t ó ­ ki, kołowrotek rych cztery n a w i ą z u j ą ( „ w a r c u l a " ) oraz g a r ś ć s p r z ę t ó w w y c h j a k stół, stołki, s ą s i e k . pracowite i starannie Wyroby domo­ niejednokrotnie w y k o n a n e nie r e p r e z e n t u j ą jed­ jeden przedstawia nych, którzy t r e ś c i ą do t e m a t y k i z b ó j n i c k i e j , tzw. „pytocy" zapraszają tj. posłańców („pytają") „tkanie domowe") lub przemiany i postęp w życiu wsi prowadzonego w różnych ekspery­ kierunkach przez z a k o p i a ń s k ą szkołę' r z e ź b i a r s k ą ralskiego snycerza na manowce, z k t ó r y c h j u ż dzisiaj n i e m a zdaje s i ę p o w r o t u . Obecne sprowadziły góralskie wyroby d r e w n i a n e n a w e t najlepsze, p o d w z g l ę d e m nym nie wznoszą się wiele ponad gó­ artystycz­ poziom tego, z w y r a ź n y m odcieniem p e j o r a t y w n y m o k r e ś l a m y co mia­ nem „zakopiańszczyzny". Wśród w y r o b ó w z drzewa w y ­ r ó ż n i a się k i l k a sztuk m e b l i , w y k o n a n y c h przez piańskiego rzeźbiarza Gąsienicę W w y r o b a c h s w y c h stosuje Szymoszka zako­ ( r y c . 5). on szlachetniejsze gatunki d r z e w a n p . m o d r z e w , j a w o r czy j e s i o n i stosuje mało dzisiejszej a w i ę c „uczennice", wsi kon­ reszta zaś to obrazy ilustrujące lat ustawicznego na wesele, zealnych. P a r ę dziesiątków pracę na n a k t e g o p o z i o m u , co d a w n e z n a n e j u ż t y l k o z sal m u ­ mentowania („kosiarze" „elektryfikacja" itp. P o r ó w n u j ą c obrazy Roj K o z ł o w s k i e j z pracami jej ucz­ niów widzimy, zaciążyła na j a k silnie i n d y w i d u a l n o ś ć nauczycielki pracach kursistów, zarówno w tematyce (sceny z b ó j n i c k i e ) j a k i w s a m y m sposobie w y k o n a n i a . W n i e k t ó r y c h obrazach Roj K o z ł o w s k i e j zbójnickiej obrazów widoczne jest muzealnych wyraźne (,,niesom „zbójnicy"), w innych autorka o tematyce nawiązywanie dutki w do kotliku", staje s i ę bardziej ory­ ginalna, d a j ą c nowe ujęcie t e m a t ó w tradycyjnych, W g r u p i e o b r a z ó w nie n a w i ą z u j ą c y c h tematycznie do malarstwa tradycyjnego znajdują się* d w a , k t ó r e pod już dziś na Podhalu u ż y w a n ą i n t a r s j ę . N i e k t ó r e z w y ­ względem artystycznym wysuwają k o n a n y c h przez niego m e b l i , j a k n p . s t o ł e k z o p a r c i e m nowicie ozdobionym (ryc. 7 na o k ł a d c e ) p r z e d s t a w i a trzech G ó r a l i k o s z ą c y c h intarsjowanymi lelujami wego s t a n o w i ą blarstwa Wśród dobry przykład z drzewa dalszego rozwoju ciso­ me­ podhalańskiego. wyrobów płaskorzeźby z drzewa przedstawiające łąkę, na „kosiarze" dalszym i planie „tkanie kopy się na czoło a m i a ­ domowe". siana, Pierwszy ułożonego ostrewkach. Obraz s k o m p o n o w a n y jest w s p o s ó b na bar­ zwracają uwagę dwie dzo p r z e j r z y s t y . T r z y postacie k o s i a r z y u ł o ż o n e d i a g o ­ zbójników ( r y c . 6), w y ­ n a l n i e s ą i d e n t y c z n e w r u c h u , co z n a k o m i c i e p o d k r e ś l a Ja- r y t m w s p ó l n e j pracy. Czysta biel odzienia s t a n o w i silny nasa z D ę b n a . S ą to p i e r w s z e o i l e m i w i a d o m o p r ó b y , kontrast z b o g a t ą g a m ą ciepłych zieleni, k t ó r y m i m a l o - k o n a n e przez znanego r z e ź b i a r z a g ó r a l s k i e g o Jana I na w y k o n y w a n e przez m ł o d z i e ż na k u r s a c h serdak kobiecy, fianem. 80 Reinfuss. trzeci dział w y s t a w y s k ł a d a j ą nych baranich kożuszków. kożuch Na Szymo- R. przez tego a r t y s t ę w k i e r u n k u p r z e r z u c e n i a stroju był rekonstruo­ takie nosiły u b o ż s z e G ó r a l k i , k t ó r e nie m o g ł y drogi Gąsienicę wane na szkle: p r z y c z y m część ich s t a n o w i ą m a l a t u r y w a n y przez I I Roj K o z ł o w s k ą sobie n a przez stworzenia okazem ubioru, w s k a z u j ą c y m nany z w e ł n y na w z ó r sąsieka wyelimino­ próba ubiorze sportowym. sowe z r ó ż n i c o w a n i e dawnego Fot. nowego modelu czapki narciarskiej, który wałby w postaci �wana jest wskazują łąka. na Pociągnięcia pędzla śmiałe i pewne duże opanowanie przez autorkę trudnej t e c h n i k i j a k ą jest m a l o w a n i e na o d w r o c i e t a f l i nej. Drugi ze w s p o m n i a n y c h obrazów w n ę t r z e izby z krosnami tkackimi, cują tkaczki. Obraz kompozycyjnym ten bardzo utrzymany przy k t ó r y c h dobry pod jest szkla­ przedstawia w pra­ względem spokojnej gamie (a z a p e w n e i wystawy) postawili sobie „wytypowanie najlepszych i najbardziej t y p o w y c h w z o r ó w haftu i r y ­ zowania w drzewie oraz zachęcenie artystów ludo­ w y c h do dalszej t w ó r c z e j p r a c y w o p a r c i u o najlepsze artystyczne poziomu tradycje artystycznego ludowe", „podniesienie sztuki podhalańskiej, J istotne wartości" ) to zadanie wskazanie należało na jej przeprowa­ kolorystycznej, pozbawionej t a k częstej w obrazach na dzić w sposób bardziej dydaktyczny. N a l e ż a ł o szkle j a s k r a w o ś c i . S t a n o w i on j e d e n z najlepszych o- nie t y l k o rzeczy d o b r e ale i z ł e , n a l e ż a ł o w s k a z a ć brazów Jest jakie ona dotychczas Góralką i opowiadań zakopiańską, Roj autorką Kozłowska. kilku Tatrzańskiego stów ludowych w Zakopanem. stanowi kobiet wiejskich, wiślu, czy postać malujących malarzy swoistą, na górników Roj-Kozłowskiej W gronie z różną okresu powinna Prócz wymienionych wyżej od Po­ śląskiego. doczekać materiałów wystawione zostały jako arty­ Dąbrowskim gruntownego opracowania i bardzo w n i k l i w e j wych sztuk góralskich, ostatnio z a ś p r a c o w n i c ą M u ­ zeum Twórczość wykonała części się analizy. konkurso­ wyodrębnione: czym istota „zła" polega. Tego miałaby kolosalne twórców l u d o w y c h , ale przede wczasowiczów, którzy zdezorientowani tandetę znaczenie tylko w dla do wykupują przekonaniu, samych tysięcy Zakopanego, co najgorszą że to właśnie jest sztuka l u d o w a Podhala. Mimo wyżej wysuniętych niła bardzo łanie na poważne ludowych oficjalnej zastrzeżeń zadanie, twórców. wystawy można wystawa jeśli chodzi o Po zakończeniu części było widzieć grupki góral­ d z i a ł starej s z t u k i l u d o w e j , na k t ó r y złożyły się ekspo­ skich a r t y s t ó w l u d o w y c h , z u w a g ą a n a l i z u j ą c y c h dy z w y s t a w i o n y c h o b i e k t ó w wyroby Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ s o b ą na temat o g l ą d a n y c h powiadanych nego. słuszny p o m y s ł pokazania dla celów porównaw­ czych p o d h a l a ń s k i e j sztuki zabytkowej w praktyce m i ­ n ą ł się nieco z celem. Z e s p ó ł e k s p o n a t ó w muzealnych został bowiem dobrany w sposób dosyć przypadkowy, wa stała żadnym i dyskutujących każ­ między przedmiotów. Z uwag w y ­ przy tej s p o s o b n o ś c i w y n i k a , się dla nich speł­ oddzia­ n a t y M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o oraz d z i a ł reprezentujący na ekspozycja w s z y s t k i m dla przyjeżdżając kompletnie pamiątkarską nie rodzaju pokazać że w y s t a ­ swego r o d z a j u l e k c j ą , w y p a d k u nie przejdzie bez która w echa i p r z y c z y n i się do podniesienia w a r t o ś c i p r z y s z ł e j t w ó r c z o ś c i arty­ stycznej. nie zawsze p o w i ą z a n y z m a t e r i a ł e m w s p ó ł c z e s n y m , b y ­ ła np. gunia z Rusi Szlachtowskiej, k t ó r a nie łączyła się z całością w y s t a w y , natomiast nie pokazano podhalańskiej, której zdobnictwo hafciarskie *) C y t a t ze w s t ę p u do k a t a l o g u w y s t a w y . cuchy znajduje odbicie w haftach na pantoflach . D z i a ł z o r g a n i z o w a n y przez C P L i A w m a ł y m wiązał się z całością wystawy. można, Spodziewać że i n s t y t u c j a ta p o k a ż e stopniu się serię w y r o b ó w w y c h p r o d u k o w a n y c h przez w i e j s k i c h było ludo­ artystów w ra­ m a c h u s p o ł e c z n i o n e g o i prowadzonego przez C P L i A l u ­ dowego rękodzieła, w rzeczywistości jednak pokazano t k a n i n y i w y r o b y d r e w n i a n e , w y k o n y w a n e przez G ó ­ rali we wzorcowych zakładach w z o r ó w dostarczonych przez artystów wszelkich cech z CPLiA, zewnątrz nieludowych, regionalnych na podstawie i opracowanych często pozbawionych (kosmopolityczna s t o ł k a p r z y stole o p r a c o w a n y m na forma motywach góral­ skich). Przechodząc do o g ó l n e g o o m ó w i e n i a całości stwier­ dzić m u s i m y , ż e ograniczenie t e m a t u k o n k u r s u i w y ­ stawy, r z e ź b y i o b r a z ó w m a l o w a n y c h na szkle nie b y ł o pomysłem najszczęśliwszym. Skoro już w imprezy włożone zostało zagadnienie n i e c o szerzej ująć tyle wysiłku organizację trzeba było i dać przegląd rzemiosła artystycznego p o w i a t u nowotarskiego. czas z n a l a z ł y b y się na (pasiaste k a n a f a s y , i haftowane (spinki wystawie i tkaniny kraciaste materiały na wełniane do k o s z u l , k u k i e ł k i do p a s ó w , Wów­ góralskie koce, torby) i wyroby to całego pasiaste metalowe cyfrowane że- l e ź c a d o c i u p a g ) , czy s k ó r z a n e (pasy t ł o c z o n e , r ó ż n e o d ­ miany wy zdobionych k i e r p c ó w pokazany sposób myśli dawnych „pokazów", dydaktycznej. Materiał cie r o z g r a n i c z o n y r z e c z o w o z p a n t o f l a m i ) , szereg niewłaściwą Jeżeli ale bez wystawo­ potraktowany problematyki, nie zawsze b y ł (np. czerpaki, ciekawych na czy należy­ pomieszane przedmiotów ekspozycję gubił się w p o z o s t a ł y m r i a l e (np. w s p o m n i a n e I itp). Materiał b y ł estetycznie, przez mate­ w y ż e j w y r o b y dziane). organizatorowie w y s t a w y za cel konkursu Ryc. bna. 6. Zbójnik, płaskorzeźba wykonał Jan Janas Fot. R. z Dę­ Reinfuss �O Z A G A D N I E N I U G. L U D O W O Ś C I W S Z T U C E RADZIECKIEJ*) NIEDOSZIWIh Spośród podstawowych e s t e t y k i —. z a g a d n i e n i e problemów ludowości radzieckiej sztuki jest z n a j i s t o t n i e j s z y c h . Jest to powszechnie wymaga dalszych komentarzy. tyczne opracowanie proporcji Inne — zresztą opracowane ki nie uznane i nie Idea W. o ludowości sztuki. Ściślejsza żadnej nego znaczenia. „ S z t u k a n a l e ż y do l u d u — m ó w i ł W ł o ­ niemniej gatunkowym i ważne znaczeniem. problemy — zostały d z i m i e r z I l j i c z do K l a r y puszczać swe szerzej. R a d z i e c k a historia sztu­ szerokich w sposób zumiała np. istoty metody realizmu do­ socjalistycznego, ale m i m o w s z y s t k o z o s t a ł y p o d j ę t e p e w n e k r o k i w t e j winna ich".i) ludowości, chociaż wchodzi w samo wydaje się nam, że pojęcie realizmu socjali­ Ta budzić prawda t y c e naszej stycznego j a k o jego konieczna i organiczna część s k ł a ­ kiego l u d u większą jest najważniejszą kultury problemów ludowości sztuki c z y m . W naszej e s t e t y c z n e j literaturze często deklaratywnymi cechą naszej i dlatego opracowanie jest arty­ teoretycznych zadaniem zasadni­ i historyczno-artystycznej spotykamy się l i t y l k o z ogólnymi niniejszego od m y ś l i w y ś w i e t l a n i a teoretycznych bie znacznie w sam za­ gąszcz mas i kochana przez nie. P o w i n n a w tych masach codziennie teraz sztuki należącej — była artystów i potwierdzana rzeczywiście podkreślana energią, ponieważ rozwijać przez w owym w do prak­ radziec­ Lenina czasie, z tym w pierw­ s z y c h l a t a c h r e w o l u c j i , d u ż o jeszcze b y ł o w a r t y s t y c z ­ stwa. Ale Wielka wolucja zdobyła Październikowa już podstawy społeczeń­ Socjalistyczna tego, ażeby Re­ sztuka stała się p r a w d z i w i e i konsekwentnie ludowa. Radziec­ k i u s t r ó j s p o ł e c z n y u w o l n i ł a r t y s t ó w od u j a r z m i a n i a ich tezami. autor — P o w i n n a ona nej k u l t u r z e r d z e n n y c h cech b u r ż u a z y j n e g o myśli Oczywiście Zetkin. jak najgłębiej mas p r a c u j ą c y c h . Sztuka p o w i n n a b y ć zro­ dla tych dowa. Ludowość korzenie ł ą c z y ć uczucia, m y ś l i i w o l ę t y c h mas, p o d n o s i ć je. P o ­ dziedzinie. Inaczej sprawa przedstawia się jeśli chodzi stycznej łączność sztuki z ludem tego p r o b l e m u n i e stoi w jeszcze d o t y c h c z a s ludowość propagandy" b y ł a dla L e n i n a g w a r a n c j ą jej życiowej siły i społecz­ znacznie o zagadnienie „monumentalnej teore­ rozpracowała stateczny I . Lenina jest j e d n y m o g n i w e m w ł a ń c u c h u leninowskiej n a u k i tymczasem z jego c i ę ż a r e m A jednym artykułu całokształtu daleki jest najpoważniejszych problemów ludowości. skromniejsze zadanie nienia n i e k t ó r y c h stron zagadnienia Postawił — on próby so­ wyjaś­ p r z e z co, b y ć m o ­ że, p r z y c z y n i się do z w r ó c e n i a u w a g i h i s t o r y k ó w sztu­ przez klasy wyzyskujące. na m a od tego czasu jednego Twórczość artystycz­ konsumenta i tylko je­ m u służy. W ł a d z a radziecka odrazu p o s t a r a ł a się, a ż e ­ by sztuka zostały Państwo wy realnie stała się w ł a s n o ś c i ą znacjonalizowane stało szeroko muzea się z l e c e n i o d a w c ą otworzyły szerokich mas; i prywatne zbiory. dzieł sztuki; wysta­ swe p o d w o j e p r z e d r o b o t n i k a ­ k i na o p r a c o w a n i e p r o b l e m u l u d o w o ś c i . Z tego p o w o ­ m i i c h ł o p a m i . W s z y s t k i e z a b y t k i s z t u k i , w s z y s t k o co du m a w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , co z o s t a ł o s t w o r z o n e w szereg zagadnień związanych z ogólnym tematem prze­ a r t y k u ł u p o z o s t a ł t u albo z u p e ł n i e nie poruszony, albo szłości i b y ł o t w o r z o n e obecnie — s t a ł o s i ę w ł a s n o ś c i ą potraktowany ludu, ażeby niem klasy marginesowo. L u d o w o ś ć jest n a j w a ż n i e j s z ą , cechą co w i ę c e j sztuki w socjalistycznym podstawową społeczeństwie. Nie znaczy to o c z y w i ś c i e , że sztuka p r z e s z ł o ś c i , sztuka roz­ wijająca się w tagonistyczne dowa. społeczeństwach klasy, nie b y ł a Ludowość twórczości jest podzielonych na chociażby najistotniejszym momentem wszystkich wybitniejszych artystów szłości. A l e l u d o w o ś ć sztuki r e a l i z m u an- częściowo l u ­ w prze­ socjalistycznego posiada, j a k to dalej zobaczymy, zasadniczo inny cha­ pomagać „zamienienie talizm mu w walce i budowie. robotniczej — w s k a z y w a ł całej sumy nagromadzonego najbogatszego, historycznie przez zamienienie wszystkiego co b y ł o narzędziem partia zamieniła ją w „narzędzie Nawet wisk zewnętrzna, i faktów przeszkód masami ludzi partii zawsze b y ł o pomiędzy sztuką usunięcie a szerokimi milionowych powierzchowna obserwacja świadczy pracy. rozwojowi W ś w i e t l e t y c h i d e i n a s t a w i o n y c h n a coraz z b l i ż e n i e s z t u k i z l u d e m staje się z r o z u m i a ł e tak doniosłą rolę odegrał tak zwany plan talnej propagandy", nina „monumen­ u podstaw k t ó r e g o leży m y ś l L e ­ o konieczności środka większe dlaczego „posunięcia agitacyjnego". naprzód Włodzimierz Iljicz sztuki jako proponował, aby t y m szeroko z a k r o j o n y m p l a n e m s k i e r o w a ć arty­ s t ó w na r o z w i ą z a n i e k o n k r e t n y c h , realnych, ż y c i o w y c h z a d a ń . Stawianie p o m n i k ó w na ulicach i placach miast poVinno było zbliżyć trzeb i z a i n t e r e s o w a ń artystów bezpośrednio do po­ ludu. ścią sztuki klasycznej wśród skłonni stosun­ porów­ radzieckiej sztuki z l u d o w o ­ lub sztuki Odrodzenia. Wyda­ w a ł a się, że A k r o p o l Peryklesa lub Florencja Medyceuszów były zrealizowaniem tak l u d o w y c h mas logii ze s z t u k ą szerokiego ogarnięcia przez s z t u k ę , ż e p o b u d z a ł o t o do radziecką. Nie uwzględniało t y m , że j a k a k o l w i e k n a w e t najszersza ana­ się przy demokratyzacja sztuki w przeszłości nie w y t r z y m u j e p o r ó w n a n i a z t y m istotnie o g ó l n o l u d o w y m jak rozpowszechnieniem sztuki, t o m a m i e j s c e w naszej epoce. Sztuka szerokiego zacja *) T ł u m a c z e n i e z j . r o s y j s k i e g o . I s k u s t w o N r 6, 1950. historii stanowczo l u d z k o ś c i . Jeszcze historycy sztuki byli n y w a ć ludowy charakter o jej radzieckiej sztuki m a s — p r z e c i w s t a w i a s i ę ona kowo niedawno zja­ t naszej s z t u k i w y r a ź n i e poprzedzającemu ludowi, socjalizmu". l u d o w o ś c i . J u ż ze w z g l ę d u n a n i e s p o t y k a n e w Celem bolszewickiej kapita­ l i z m u w n a r z ę d z i e socjalizmu".2) D a j ą c s z t u k ę olbrzymie rozpowszechnienie wszystkich ko­ n i e c z n e g o d l a nas z a p a s u k u l t u r y , w i e d z y i t e c h n i k i — dzo znaczna jakości. kapi­ nieuchronnie r a k t e r aniżeli sztuka u b i e g ł y c h stuleci. Istnieje t u bar­ różnica, różnica Zada­ L e n i n — jest w przeszłości n i g d y nie m o g ł a rozpowszechnienia. Względna osiągnąć sztuki w Atenach w V w . przed naszą tyczyła tylko panującej klasy właścicieli tak demokraty­ erą do­ niewolników �i co w i ę c e j , uważała za wskazane pozbawienie eks­ ploatowanej masy n i e w o l n i k ó w wszystkich m o ż l i w o ś c i i w a r u n k ó w ludzkiego rozwoju — w t e j liczbie, i s z t u ­ ki. Od pierwszych dni władza i prowadzi lud radziecka zaczęła prze­ b u d o w ę naszej s z t u k i k i e r u j ą c j ą n a d r o g ę s o c j a l i z m u . Sztuka sztuki w Związku plastyczne rozmiarach Radzieckim, a posiadają w szczególności niespotykane a u d y t o r i u m . Estetyczne w swych potrzeby narodu W t y m sensie o b s e r w u j e m y n o w e w a ż n e c e c h y s z t u ­ ki socjalistycznego maso­ głąb ż y c i a l u d u , w i ą ż e s i ę z n i m znacznie ściślej przez swo­ tycznym j ą t r e ś ć , idee i o b r a z y n i ż k i e d y k o l w i e k na rok. Cyfry i wystawy zadziwiają j ą c y c h d o nas z z a g r a n i c y . S p r a w a t y l k o na n i e z w y k ł y m ką, które wykazuje wzroście nasz n i g d y samo p a ń s t w o szerokim żadne wiek dla j e d n a k polega l u d , ale nawet przyswojenia. nie sztu­ w lud, nigdy robić czegokol­ Radzieckie państwo j u ż od p i e r w s z y c h d n i swego i s t n i e n i a r o b i ł o k o co m o ż l i w e c e l e m m a k s y m a l n e g o tak wszyst­ zbliżenia ludu do sztuki. O r g a n i z o w a ł o stałą i silną łączność widza z ar­ tystą, ludu ze s z t u k ą . S t w o r z e n i e takiej łączności le­ żało w ł a ś n i e u podstaw całej p o l i t y k i partii bolszewic­ kiej, wszystkich przedsięwzięć władzy radzieckiej przez c a ł y okres, k t ó r y u p ł y n ą ł od dnia w i e l k i e j dziernikowej W Socjalistycznej burżuazyjnym żałosne społeczeństwie doświadczenia — jeżeli odrzucić demago­ swego k o n s u m e n t a samorzut­ nie. Sztuka j a k i wszystko inne jest w w a r u n k a c h pitalizmu przedmiotem kupna i sprzedaży. artysty od kiesy z p i e n i ę d z m i przejawia się w czysto m a t e r i a l n y . Nawet najszlachetniejsze dania sztuki narodowi n a p o t y k a j ą ka­ Zależność sposób dążenia na przeszkody; uci­ ś n i o n e masy w tych w a r u n k a c h są oderwane od sztu­ k i tzw. „uczonej". Organizacja Towarzystwa Objazdo­ wych Wystaw przedsięwzięć społeczny była jednym rosyjskich jednak najszlachetniejszych artystów; przeszkadzał artystów-demokratów mas z istniejący temu, przeniknęły w aby głąb ustrój dzieła W W. socjalistycznej rzeczywistości sprawa przedsta­ n ą rolę o d g r y w a sztuka w codziennym życiu radziec­ tylko przodujące wskazywał szerszego wartości przeszłości. w dążenia ludu, ale to, że k o n i e c z n y m wa­ bezpośrednio. na rozpowszechnienia masach jest artystycznych socjalistyczna rewolucja. „Tołstoj j a k o pisarz — pisał on — nawet w Rosji ny zna­ jest t y l k o z n i k o m e j m n i e j s z o ś c i . A ż e b y jego kie dzieła kich, stały trzeba się rzeczywiście na ciemnotę, i nędzę. Trzeba Historyczny przez Rewolucję, zahukanie, wszyst­ przewrotu". ) o wszechświatowym Wielką pobudził z podstawowych który wyzyskiwacze znacze­ Październikową Socjali­ m i l i o n o w e masy p r a c y do h i s t o r y c z n e j t w ó r c z o ś c i . L e n i n jedno katorżniczą 5 socjalistycznego przewrót dokonany styczną własnością s p o ł e c z n e m u , k t ó r y skazał miliony, dzie­ siątki milionów pracę wiel­ w a l k i i jeszcze raz w a l k i p r z e c i w t a k i e ­ m u ustrojowi osiągnięć usiłowali ludzi u w a ż a ł t o za rewolucji. trzymać Naród, pod podwój­ nym, t j . materialnym i m o r a l n y m uciskiem — pierwszy zdobył możliwość w y p r o s t o w a n i a się. K a p i t a l i z m sił, t ł u m i ł , r o z b i j a ł botników masy i pracujących du­ talentów w środowisku chłopów. Talenty te ro­ ginęły pod u c i s k i e m u b ó s t w a , n ę d z y , n a t r z ą s a n i a się n a d l u d z ­ ką istotą. Naszym obowiązkiem leźć te t a l e n t y 6 cy" ) — pisał szych z a d a ń i dać im Lenin teraz jest u m i e ć zna­ warunki pra­ odpowiednie określając jedno z najważniej­ partii. Proces z b l i ż a n i a sztuki z l u d e m b y ł procesem stronnym. w i a s i ę z u p e ł n i e inaczej. Jest r z e c z ą z n a n ą , j a k o g r o m ­ nie I . Lenin runkiem szerokich pracujących. ona jego uczucia i m y ś l i w y r a ż a niu, socjalno-artystycznej gii — sztuka poszukuje Wyraża Paź­ Rewolucji. w W t e n s p o s ó b nasza s z t u k a s t a j e s i ę p o d w ó j n i e l u d o w a . jeszcze n a t y m , ż e zainteresowane s z t u k i przez nie p r ó b o w a ł o takiego przyjeżdża­ zainteresowania nie było przyswojeniu dzieł państwo zwiedzających ludzi w i d z e m — sztuka istotnie t a k samo j a k i a r t y s t y c z n y jego p o z i o m r o s n ą w g i g a n ­ tempie z r o k u wym realizmu. Władając nasza s i l n i e p r z e n i k a w nasze m u e z a Z jednej strony konieczne wszystkich runkach duchowych eksploatacji wartości ludzi było dwu­ zwrócenie stworzonych w pracy — samemu wa­ ludowi o r a z o s w o j e n i e go z k u l t u r ą i s z t u k ą . Z d r u g i e j s t r o n y k i c h l u d z i . N a r ó d , k t ó r y o b u d z i ł s i ę do ś w i a d o m e j h i ­ konieczne było p r z e o b r a ż e n i e storycznej twórczości, j u ż w pierwszych latach radziec­ n y c h i o d e r w a n y c h od mas w l u d z i n i e r o z e r w a l n i e i o r ­ kiej ganicznie z l u d e m władzy, „Nigdzie rozpoczął — pisał zainteresowane zagadnienia i tak kultury kulturą nie jak państwowa robotniczej klasy, k t ó r a o opanowanie — ludowe masy prawdziwą tej władza walkę Lenin konsekwentnie kraju, u stawia nas; się tak nigdzie nie znajduje w swej kultury. nie są j a k u nas; masie w się w tak Jedno z istotnych osiągnięć realistycz­ głęboko ona żadnym „wykształconego rękach doskonale ro­ sprawą niewielu, i bezpośrednim lionów. dla polep­ j a k u nas ' •>) ogromnie. wąskiego kręgu przedstawicieli towarzystwa", a stała wyrażeniem „Sprawa się prostym myśli, uczuć i dążeń m i ­ literatury powinna cze w u m i e j ę t n o ś c i czytania i pisania; nigdzie nie jest O b e c n i e k u l t u r a n a r o d u p o d n i o s ł a s i ę u nas przodującej nej s z t u k i radzieckiej polega na t y m , że p r z e s t a ł a b y ć wiem swej sytuacji p o d t y m w z g l ę d e m stać się 7 sprawy" ) — pisał 1905 г., p o d k r e ś l a j ą c konieczność nej j e d n o ś c i sztuki z m a s a m i . W i d z i a ł on w t e d y p r o r o ­ czo, w epoce r o z w o j u tyludowych wszelkich formalistycznych an- tendencji sztuki, że przyszła w o l n o ś ć sztu­ k i w epoce s o c j a l i z m u b ę d z i e o z n a c z a ł a p r z e d e kim „ B o l s z e w i c y — m ó w i . A . A . Ż d a n o w — w y s o k o ce­ historyczną ną brak wszelkich sprzeczności pomiędzy twórczością dlatego nie n o ś c i ludu, w zespoleniu i w y c h o w a n i u l u d u . C e n t r a l ­ „górnym ny Komitet siątkom chce, a ż e b y u nas b y ł d o s t a t e k du­ chowej kultury, b o w i e m w t y m bogactwie kultury w i ­ 1 dzi o n j e d n o z g ł ó w n y c h z a d a ń socjalizmu".' ) D o tego znudzonym kraju, wszyst­ artystycz­ a l u d e m : „ B ę d z i e to l i t e r a t u r a w o l n a , że będzie misję i rolę w umocnieniu moralnej i polityczuej jed­ Partii jesz­ nierozerwal­ sowane, a ż e b y d a l e j p o d n o s i ć p o z i o m k u l t u r a l n y тпчи. częścią Lenin Partia, P a ń s t w o Radzieckie jest ż y w o w t y m zaintere­ nią literaturę, d o k ł a d n i e widzą jej wielką samot­ nigdzie ogólno-proletaciackiej szenia artystów z ludzi związanych. z u m i e b r a k i s w o j e j , n i e p o w i e m k u l t u r a l n o ś c i , lecz p o ­ on g o t ó w p o n o s i ć i nie' ponosi t a k i c h ofiar I bogactwa partia nieugięcie p r o w a d z i ł a radziecki. służyła nie przesyconej i cierpiącym dziesięciu z tysiącom", nadmiaru bohaterce, tłuszczu lecz m i l i o n o m , m i l i o n ó w ludzi pracy, którzy s t a n o w i ą jego siłę, jego p r z y s z ł o ś ć . B ę d z i e wolna, zapładniająca dzie­ kwiat to literatura ostatnie s ł o w o r e w o l u c y j n e j m y - �śli l u d z k o ś c i d o ś w i a d c z e n i e m stycznego proletariatu..."8) i tętniącą pracą socjali­ Ta niebywale głęboka uwaga w w a r u n k a c h socjalizmu. W r a d z i e c k i e j sztuce j e j i d e e i u c z u c i a s ą b e z p o ś r e d ­ nimi ideami i uczuciami ludu. Jest to b y ć m o ż e najistotniejsza i najbardziej zasadnicza w rzecz socjalistycz­ zała, że wszystkie cuda techniki, na potęga pracy, człowieka gwarantującym Należy możliwości tu wspomnieć o rozdwojeniu k t ó r e m i a ł o miejsce socjalistycznego. W antagonistyczne artystycznego w sztuce o k r e s u społeczeństwie przed- podzielonym klasy, sztuka rozwija się w d w ó c h sadniczych chociaż z w i ą z a n y c h z s o b ą pionach. Z nej s t r o n y jest to sztuka A. Żdanow, na za­ jed­ „uczona", j a k ją n a z y w a ł A . z drugiej — twórczość ludowa. W prze­ ludowej swój są w lud został posiadaniu sztuka wywłaszczony, klas a panujących bezpośrednio która — obsługująca z znajduje drugiej twórczość ludowa zawierała pra­ twórczość Ta artystyczne skarby, w s p a n i a ł e w swej g ł ę b o k i e j m y ś l i i skali uczu­ T cia — ale w z a s a d z i e z a c h o w a ł a chalne, cia epiczne śpiewał formy. piękne Glinki, wyrosłej tworzył on nie znając na glebie t y c h się S u r i k o w i k t ó r e naiwno-patriar- Rosyjski chłop zeszłego pieśni, wspaniałe swe prawie dawały stule­ muzyki l u d o w y c h jego pieśni, wzory, którymi artyście tak zachwycał natchnienie, ten chłop n i g d y nie w i d z i a ł „ B o j a r y n i kła Ta okoliczność w ale r o sprzeczn3 ch istnieją w społeczeń­ antagonistyczne klasy interesach. W takich warunkach sztu­ ka, j a k i wszystkie f o r m y nadbudowy, obsługuje „jed­ ną klasę ze o dwóch szkodą 5 innych klas". *) kulturach w granicach jaskrawe Lenina jednego rodu rzuca Była by to oczywista w u l g a r y z a c j a , g d y b y ś m y dostrzegać elementy ideologii w ś w i a t ł o na Nauka kultury demokratycznej i syjskiej sztuki pierwszej — w. połowy mokratycznej całego postępowego od dworskiej — tylko Twórczość rozwoju przodującej ro­ sztuki X I X w . do s z t u k i r e w o l u c y j n o - d e - drugiej połowy czej j e d n a k o b r a z r o z w o j u klasowych chcieli socjalistycznej XIX w sztuce c h ł o p s k i e j , w l u d o w e j t w ó r c z o ś c i . ta stanowi p o d s t a w ę na­ ten istotny problem. sztuce — p o w i e d z m y stulecia. sztuki w społeczeństwach Tak czy ina­ antagonistycznych — jest z jednej strony, o b r a z e m w a l k i p r ą d ó w , g d z i e „ n o w e " w a l c z y ze „sta­ r y m " , p r z y s z ł o ś ć z p r z e s z ł o ś c i ą i gdzie ta w a l k a koń­ czy się obaleniem starego, „wybuchem" starego k i e ­ r u n k u w r o d z a j u s ł y n n e g o „ b u n t u 13" w 1863 r . Z u p e ł n i e inaczej u k ł a d a się stosunek łeczeństwa „uczonej" dziś chociaż świadkami Zatracając rozwija W i spo­ zanik sztuką ludową. nieprzebytej a n i e oznacza sztuką to o c z y w i ś c i e , zaciera się w ogóle wszelka Innymi przepaści amatorską zbliżenia słowy pomiędzy (samorodną), że pomiędzy nimi w W s w y m s ł y n n y m w s t ę p i e do „ K r y t y k i e k o n o m i i po­ litycznej" M a r k s w s k a z a ł na sprzeczność epickiej t w ó r ­ oczywiście ale nie Kiedy znaczy warunkach Gorki nazwa! nia radzieckiej kultury n a i w n o ś c i , epopea swą zasadniczą źródła zwy­ metaforyczna. warunkach radzieckich treść — bezpośrednie, warunkach Sztuka ludowej ogra­ zachowuje jednakże zachodzi zawodowa twórczości i także szeroko z poe­ i dążeń lud kolei wchła­ się nimi wzbogaca. Motorem i stopniowego amatorskiej zbliżenia (samorodnej), w sztuki którym zawodowej to zbliżeniu sztuka jedna i druga wzajemnie wzbogaca i rozwija się na nowej osnowie, jest to, ż e nasza sztuka nie ma i nie m o ż e m i e ć i n n y c h i n t e r e s ó w oprócz i n t e r e s ó w l u ­ du. i Istotną przyczyną „ludową" także w — podziału był podział klasowe sztuki pracy, rozwarstwienie epoce socjalizmu, c h o c i a ż na który społeczeństwa. podział ruch Stachanowski — nakreśla pracy drogi umysłowej i oznaki zacierania nawiasem „uczoną" spowodował pracy c h o w a n y , to j e d n a k i s t n i e j ą j u ż tendencje — jak nas za­ do jego z n i ­ wskazuje przezwyciężania fizycznej; U został Sta­ przeciwieństw pojawiły się istotnie g r a n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą , co mówiąc, znalazło już swój artystyczny w y ­ raz w p o s z u k i w a n i a c h a r c h i t e k t o n i c z n e g o o b r a z u w s i miasta. Przy zachowaniu jednak podziału pracy w w a ­ r u n k a c h socjalizmu — a r t y ś c i z a w o d o w i nie są o d e r w a ­ ni od ludu. N a o d w r ó t , sytuacja ta daje i m na danym etapie pogłębienia staran­ historycznym możliwość nego o p r a c o w a n i a m a zasadniczej w sztuce m y ś l i różnicy i i uczuć w pojęciu obrazu ludu. jeszcze artysty-amatora, przedstawiającym zwycięstwo dzieckiej a Armii, dziełami mistrzów Nie m y ś l i i ze­ społu uczuć p o m i ę d z y n i e d o s k o n a ł y m obrazem Ra­ malarstwa — Sokołowa-Skali, Grekowa, Awiłowa, Kriwonogowa itd. A l e z a w o d o w i malarze w ł a ś n i e dlatego, że są m i s t r z a ­ mi w swego rzemiosła swych obrazach pełniej dążenia i wyraźniej ludu. realizują d l a t e g o , t<- Właśnie z a w o d o w y a r t y s t a czerpie m a t e r i a ł b e z p o ś r e d n i o z ż y ­ cia i zainteresowań ludu. dlatego, "że socjalistycznego społeczeństwa istnienia odrębnych dwóch ności między den twórczością s w ó j zasadniczy materiał, jeden nie nurtów ludową charakter. cel, j e d n a w ma strukturze podstaw sztuki — a sztuką zawodową Istnieje dla nich idea. do sprzecz­ Artysta je­ czerpie s w e n a t c h n i e n i a i s w e i d e e , k t ó r y m i s i ę k i e r u j e i cele, które sobie kierunkiem stawia z ludu partii pędy naszej budującego bolszewickiej; otrzymuje on p o c h w a ł y Żywe różnica. rozwojowi tym radzieckich konwencjonalne. o d w r o t n y proces. tracą stopniowego sztuki z twórczością obserwujemy zawodową s z t u k i do w epoce s o c j a l i z m u . Jesteśmy i niczoność patriarchalnej weczenia: Morozowej". j e s t n i e do u n i k n i ę c i a którym przy sztuki w charakterystyka lin stwie, ona tyczne wcielenie powszechnych p r a g n i e ń rozwoju. prawdziwie Traci przeszkadza naiwnie-mitologiczny charakter, sztuczne w sobie c a ł e a r t y ­ postępowego duchowych — nie Stalskiego „ H o m e r e m X X w i e k u " — nie b y ł a to k t ó r a w w a r u n k a c h klasowego s p o ł e c z e ń s t w a nie m i a ­ wszystkich możliwości warunkiem wszystkich i l u d o w a , k t ó r a b y ł a z w i ą z a n a b c z p o ś r d n i o z l u d e m , ale ła twórczości. ujarzmiającą się strony styczne d o ś w i a d c z e n i e i p r a c ę l u d u , b e z p o ś r e d n i o wie d o ń nie dochodziła — z drugiej strony, staje wyzwolenie człowieka treść wyka­ uprzemysłowio­ być strony, l u d ; z jednej widzimy sztukę, która koncentrując się cała przestaje naodwrót, to, ż e e p i c k i e f o r m y szłości m o ż e m y dostrzec z jednej strony s z t u k ę , z k t ó ­ rej kiedy s i ł ą , lecz n e j sztuce, p o d w z g l ę d e m j e j t r e ś c i i j e j h i s t o r y c z n o ś c i . rozwoju, otrzymuje nową P r a k t y k a socjalizmu i k o m u n i z m pod właśnie krytykę swej s z t u k i w s z y s t k i e swe od ludu działalności. korzenie za­ p u s z c z a j ą w l u d i są z w i ą z a n e nierozerwalnie z ludem. W radzieckich warunkach bardziej niż kiedykolwiek 1 czości i wielkiej maszynowej produkcji, d o s t r z e g a j ą c że gleba eposu — m i t o l o g i a wistego opanowania — z n i k n ę ł a „z c h w i l ą sił p r z y r o d y " . H I ) rzeczy­ „ s z t u k a nie m o ż e o d e r w a ć się od losu l u d u " . ! ) Jeżeli a takim dawniej zasadnicza różnica między sztuką społecznym zjawiskiem jak język polegała na �t y m , że ten ostatni b y ł o g ó l n o l u d o w y , a sztuka, z po­ człowieka — własności klasy panującej. wodu podziału społeczeństwa kla­ rlinie, S u r i k o w w Strzelcach dostrzegli p o t ę ż n e możli­ stoi wości ducha ludzkiego, k t ó r y m sądzo­ sy, t a k ą na antagonistyczne nie b y ł a — to obecnie radziecka sztuka starający n i g d y nie było ne w p e ł n i d a ć t e m u w y r a z w ż y c i u . na stanowisku o g ó l n o l u d o w y m . Artysta się o d t w o r z y ć kołchozowe chłop­ Z drugiej strony ż a d n e w y z y s k u j ą c e stwo — pod ż a d n y m w z g l ę d e m nie p r z e c i w s t a w i a swe­ a w szczególności go stanowiska j e s t z d o l n e do t e g o b y c e n i ć c z ł o w i e k a w przeważającej innym dla elementów społecznej Dlatego też artystom. A. Płastow mierze malarzem życia go, ale t o n i e s t a n o w i jego jest kołchozowe­ sztuki jakichkolwiek „wyłączności". możemy Riepin w K a ­ społeczeństwo społeczeństwo, kapitalistyczne, jak nie człowieka. W i ą ż e ono siłą rzeczy swe p r z e d s t a w i e n i e o c z ł o w i e k u ze stanowymi, rasowymi, majątkowymi albo jakimiś i n n y m i o g r a n i c z a j ą c y m i momentami. T y l k o socjalisty­ powiedzieć, ż e nasza sztuka czne s p o ł e c z e ń s t w o r o z b i j a t o c a ł e o g r a n i c z a j ą c e uwa­ p r z e d s t a w i a w y ż s z y t y p , zasadniczo n o w ą f a z ę r o z w o ­ r u n k o w a n i e i otwiera nieograniczone możliwości p r a w ­ ju dziwej ludowej artystycznej tu kultury, bo l u d o w o ś ć osiąga taki rozmach i głębię, o jakich nie b y ł o m o w y oceny człowieka. „Nie stan majątkowy, nie na pochodzenie n a r o d o w o ś c i o w e , nie płeć, nie stanowisko Co to jest l u d o w o ś ć radzieckiej sztuki, jeżeli b ę d z i e ­ dego o b y w a t e l a o k r e ś l a j ą jego s t a n o w i s k o w s p o ł e c z e ń ­ ż a d n y m p o p r z e d n i m etapie r o z w o j u sztuki. s ł u ż b o w e , lecz osobiste z d o l n o ś c i i o s o b i s t a p r a c ą m y r o z p a t r y w a ć s p r a w ę z p u n k t u widzenia jej treści? Podstawą ludowości radzieckiej dem treści jest jej nierozerwalna sztuki pod wzglę­ łączność życiem z ludu, z interesami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą ­ cymi ideami bolszewickiej partii. Stosunki, k t ó r e uło­ żyły się p o m i ę d z y s z t u k ą a socjalistycznym społeczeń­ stwem, g w a r a n t u j ą sztuce m o ż n o ś ć b r a n i a bezpośred­ niego u d z i a ł u w p r a k t y c z n e j b u d o w i e k o m u n i s t y c z n e ­ go s p o ł e c z e ń s t w a . Przodujący bohaterowie utworów radzieckiej literatury, filmu, teatru, plastyki są typo­ wymi przedstawicielami „gospodarzami życia" radzieckiego w ludu. rzeczywistości; Są ich oni myśli, s t w i e " , 13) — p o d k r e ś l a Stalin nowe każ­ kryteria oceny człowieka w socjalistycznym społeczeństwie. Tylko dla to, c z y m w istocie jest c z ł o w i e k , jego dobra ojczyzny, w której ści — s t a n o w i p r a w d z i w ą w y k a z u j e swe wartość osobowości. też dla sztuki otwiera się źródło duchowego człowieka w każdym po raz Stąd bogactwa aktywnym, świadomym n i c z y m k o m u n i z m u . U nas praca zdolno­ budow­ pierwszy w całej pełni i z p e ł n y m wyrazem dźwięczą piękne słowa Gor­ kiego — „Człowiek — to b r z m i dumnie". „ P o w i n n i ś m y przede w s z y s t k i m n a u c z y ć się oceniać uczucia i w o l a są realizowane w obrazach radzieckich l u d z i " — u c z y ł S t a l i n i jego m ą d r a artystów. jako nić przewodnia artystom postępującym drogą L u d o w o ś ć t e g o czy i n n e g o d z i e ł a o k r e ś l a s i ę w ł a ś c i ­ w ą m i a r ą życiowej prawdy. Dawniej służyć społeczeń­ stwu oznaczało dla artysty, służyć jakiejś k i e j ś k l a s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a . niu moralno-politycznej najbardziej powołania, wyraźna Obecnie, p r z y i s t n i e ­ jedności radzieckiego świadomość konieczność c z ę ś c i , ja-- służenia swego ludu, społeczenego życiowym potrzebom znaczy c e n i ć w l u d z i a c h Mówiąc o zadaniach szkolnej sprawy zrobiła swym bohaterem t w ó r c ó w nowego życia. Z drugiej strony, sztuka n a r z ę d z i e m ich duchowego wzbogacenia. fiq miliono­ pracy — budowniczych komunizmu, wymagała nieuchronnie j ukształtowania od myśli i uczuć, tych milionowych sztuki dążeń i Ta stała sytua- ; п <м}Ыя.г?=пу trzeb ludu. miejsca „Albowiem stały po­ ludu i postawiono jej socjalizm, marksistowski nie ograniczenie potrzeb osobistych, ich rozszerzenie i rozkwit, oznacza nie o g r a n i c z e n i e czy w y r z e c z e n i e s i ę z a s p o k o j e n i a potrzeb, ale wszechstronne i wszystkich pracy ludzi całkowite tych zaspokojenie rozwiniętych pod względem kulturalnym".12) jednostki. że może svtuacje człowieka pracy w społe­ zrobić ninowska do myśl sztuki. znajduje Tylko w pełni twórczość znakomita le­ swoje zastosowanie artystyczna nierozerwal­ ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y , się burżuazyjnej Tej na korzyść Przeciwnie. stawnym narzędziem polityki. leninowskiej myśli maczyć wyrażająca „narzędziem wychowania Jest nie należy oczywiście ona skierowana przeciwko bezpod­ pretensjom formalistów chcących wyrazić „ o s o b i s t ą w o l n o ś ć c z ł o w i e k a " i jego t w ó r c z o ś c i . sku klasy panujące. Zniszczenie wszelkiego z a g w a r a n t o w a ł o m a s o m j a k najszersze duchowego rozwoju, dając k a ż d e m u człowiekowi tylko nie przyczyniają s i ę do d u c h o w e g o l u d z i , lecz n a o d w r ó t , d e m o r a l i z u j ą człowieka dla dogodzenia Radziecka sztuka natomiast niosąc w masy ludzkiej sztuka dostrzegania była całego postawiona bogactwa przed pra­ milionów jednostki". ludzi duszę reakcyjnemu imperializmo­ chetne idee i uczucia, w r z e c z y w i s t o ś c i rzędziem wzbogacenia i deprawują szla­ staje się „ n a ­ Obrar. Kukryniksów w s t o s u n k u do nieprze­ nikczemnego podżegacza wojny — H i t l e r a ; w t y m znaczeniu obraz ten realizacją ludo­ jest j a s k r a w ą wych, myśli i wzruszeń. najszerszych dążeń „ A t o m o w a melancholia" Sal­ człowiekiem. w a t o r a D a l i m a n a c e l u zaszczepienie w d u s z ę c z ł o w i e ­ koniecznością ka zwierzęcego strachu, zgniłego z a m ę t u uczuć, zatru­ cy m o ż n o ś ć , a n a w e t o b o w i ą z e k s t a n i a s i ę Dawna wyzy­ możliwości Ame­ r y k a ń s c y surrealiści sporo na ten temat k r z y c z ą c , nie jednania przez tłu­ formalistycznego subiektywizmu. chowe w a r t o ś c i mu jest tylko socjalistyczna szkoła, stojąca w nierozerwalnej ł ą c z n o ­ „ K o n i e c " jest uosobieniem gniewu, pogardy, i odebrane czoło politykę... czeństwie, przywróciła m u wszystkie materialne i d u ­ stworzone jego p r a c ą narzę­ na Teraz to ś c i ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y . T a wi. Wielka P a ź d z i e r n i k o w a Socjalistyczna Rewolucja ra­ dykalnie zmieniła ludzkiej ludzkiej jednostki", a nie z a m a s k o w a n y m sztuce "wyznaczono n i e m a ł o potrzeb swą burżuazyjną wszystkich namiętności wzrost materialnych i duchowych ale w s z e c h s t r o n n e dla ich interesy, m o ż e stać Dla zaspokojenia d u c h o w y c h potrzeb s o c j a l i z m oznacza wychowania nie z w i ą z a n a mas. n i e m a ł e zadania: jako pisał: „...burżuazja... stawiała uogólnienia Sukcesy socjalizmu w r w s z v m k m i n n o w o d u j a i radzieckiej szkoły n i g d y n i e t r o s z c z ą c s i ę o t o , a ż e b y ze s z k o ł y z r o b i ć n a ­ zrozumiałe ludzi człowieka. dzia w y c h o w a n i a , L e n i n rv artystycznej. masy so­ b i s t y c h zalet, w e d ł u g t w ó r c z o ś c i , w e d ł u g i c h s p r a w — rzędzie Sztuka radziecka służy c j a l i s t y c z n e g o r e a l i z m u . O c e n i a ć l u d z i w e d ł u g i c h oso­ ludu — stanowi p o d s t a w ę ludowości radzieckiej k u l t u - we wskazówka duchowych możliwości tego r o z k ł a d u myśli. Czy jest to „ n a r z ę d z i e ludzkiej �jednostki"? Radziecka j e d n o s t k i " , bo człowieka sztuka t y l k o ona staje p r a c y , w y s ł a w i ć go za w i ś c i e jest. Znajduje mieszkają, walczą, się „narzędziem jest zdolna ocenić, ona to, c z y m o n człowieka tworzą i wysławić myślą rzeczy­ wszędzie, gdzie radzieccy Widzimy ich w „ P r z e s ł u c h a n i u k o m u n i s t ó w " ludzie. Johanso- na i w „ L e n i n i e " C y p l a k o w a , w „Liście z f r o n t u " Lak- tionowa, „ N a t r a t w a c h " Romasa, w „ G o s p o d a r z a c h zie­ m i " Maksimienki, w w „Święcie w kołchozie" niestorowskim portrecie Muchinej i portretach stachanowców „Sierpa i młotu" Gorełowa. W nieprze­ w — twórcy, zwycięzcy, swych d ą ż e n i a c h , pod jednolitego dowództwem i Lud, zwykły człowiek pracy wszedł do Leninaspra­ jako ideał narodowy w walce o komunizm, w stałym zwy­ c i ę s k i m m a r s z u n a p r z ó d , w t w o r z e n i u „nowego" w ciu, k t ó r e bezgranicznie wzbogaca c z ł o w i e k a ostatnie znamiona zakorzenionych ży­ niszcząc przeżytków kapitalizmu. Na ogromnej tow byli gruncie w artystom możliwości, starej Rosji. runki możliwości których Nic i n i k t nie stawia m i s t r z o m sztuki służbie organizacyjne artysty gwarantują s i ę ze swym tym im odbywa się zwalczanie s z e r o k i c h mas swych osobistych i wątpliwości kastowego, niektó­ j e s t c e l e m , do przeciw­ artystycznych trosk którego prowadzi wyro­ bienie w a r t y ś c i e nie t y l k o poczucia o b o w i ą z k u telskiego „ o d p o w i a d a n i a " s p r a w y , ale tylko na istotne s t y wyrażania d ą ż e ń mas ludu u arty­ w ich najlepszych i najbar­ przejawach. Bardzo w a ż n y m warunkiem tego było stworzenie Partia w y c h o w a ł a wą a socjalistyczną inteligencję, w tej liczbie no­ także artystyczną. też ważnym warunkiem jego wyra­ owocności pracy a r t y s t y w naszym k r a j u jest jego b l i s k i stosunek z l u ­ dem, z jego ż y c i e m i m y ś l a m i . Najbardziej przeszkadza a r t y ś c i e oderwanie ność stania się w od pełnym ludu, tego natomiast nieumiejęt­ słowa znaczeniu jeszcze s p o t k a ć m a l a r z y , którzy j a k o ś s t r o n i ą od k i p i ą c e g o ż y c i a naszych l u d z i , du". Niestety m o ż n a którzy ludowej, socjalistycznej turalnej rewolucji w naszym nowej, ludowej przedstawiciele zbliżających — szukają a w konują w — kul­ kraju".Щ CK WKP(b) ujawniając braki w rozwoju nych ogniw radzieckiej dramatopisarzy nień artystycznej starszego że „wielu zagad­ nie zna życia 1 7 kiego c z ł o w i e k a " . ) Być artystą treści „pracę bliskiej ludowi inteligencji pokolenia malarzy skutek cier­ formalizmu w sztuce j a k się duchowo budowania socjalizmu. Ta czna p o t r a f i ł a posunąć dalszy r o z w ó j kiej, osiągając najwyższy w warunkach nowa inteligencja artysty­ sztuki poziom realizmu N a sztuce t e j p a r t i a m o g ł a w z u p e ł n o ś c i p o l e ­ gać, jeśli chodzi o komunistyczne wychowanie pracy, albowiem sztuka ta p r z e n i k n i ę t a dążeniem do była ludzi duchem oddania swych ludu. w demoralizująca jego w r o g i m 1 9 w muzyce posiada skrajnie a n t y l u d o w y mówił A. A. Żdanow. jak i malarstwa. były Odnosi się to w c a ł e j p e ł n i t a k ­ wrogie tak pod Formalistyczne one charakter", ) jak nieskończenie pod względem względem „dzieła" charakter działalności inteligencji. n i e j m u s i a ł a ona s ł u ż y ć k l a s o m b o g a t y m , n i e m i a ł a innego wyjścia. a l b o w i e m nie ma warunkach Teraz powinna służyć — Daw­ bo­ ludowi, j u ż k l a s w y z y s k u j ą c y c h " . 16) ustroju ludowi starej Rosji — artysta zawsze b y ł zmuszony doświad­ swojej skórze ucisku klas p a n u j ą c y c h , ponie^ wodę, dalekie, systemu przemądrzałej, w co myślowego bezsensownej formy. Rozumiejąc ludowość jako szeroką, ideową, nie-organizującą oczywiście w pełni do bazę naszej wniosku, czerpać swój skarbnicy ludowej nasza m u z y k a n a nia że sztuki sztuka materiał, twórczości. szeroką — się na filmach społecz- dochodzimy nasza obrazy Widzimy powinna i formy istotnie skalę wykorzystuje ludową inscenizacji r ó ż n e g o rodzaju rzystywanie m o t y w ó w ludowej twórczości ze jak pojawia­ wych opowieści itp. W literaturze obserwujemy w ludo­ wyko­ dużej ilości i s k a l i (np. w i e r s z e I s a k o w s k i e g o ) . Mamy obszarniczo-burżuazyjnego Tatlina, kamień pieśń, ludowe melodie. Spotykamy p r z y k ł a d y „ W r e s z c i e z m i e n i ł się — p o d k r e ś l a ł J. W . S t a l i n sto­ j e g o t w ó r c z o ś c i — oznacza, ż e f o r m a l i s t y c z n y k i e r u n e k radziec­ socjalisty­ wy­ dostępnej, „ P o m i j a n i e z a p y t a ń l u d u , jego ducha, więcej uczelniach w Nigdzie tak j a s k r a w i ę nie w y r a ż a się istota du, wyższych — formie. ponieważ sam ludowym radzieckich ludzi, ich wysiłki i bohaterstwo, ich n i — oraz k a d r y m ł o d y c h a r t y s t ó w , k t ó r z y w y s z l i z l u ­ ideowości, narodu, w Sterenberga, Tischlera z n i k n ę ł y bolszewickiej i potrzeb swej s z t u k i — to znaczy u m i e ć o d z w i e r c i e d l a ć partii — tacy jak G r e k ó w , Brodzki, Grabar, Juon i i n ­ kształtujących wy­ uboczu p o d s t a w o w y c h ż e i do radzieckich testa­ poszczegól­ sztuki podkreślał, stoi na współczesności, s u n k u do l u d u . się do w ł a d z y r a d z i e c k i e j na w najbardziej pracowni. pliwej i w y t r w a ł e j wychowawczej pracy bolszewickiej studiujących jak domu, w b r e w m e n t o w i F i e d o t o w a , c a ł ą , czy p r a w i e c a ł ą p r a c ę inte­ l i g e n c j i jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h r e z u l t a t ó w skład latem z Moskwy, miejscowości 1 „ M y ś l ę — m ó w i ł S t a l i n na X V I I I Z j e ź d z i e P a r t i i c z a ć na wa­ nieograniczone ludem, myślenia s o k i e m o r a l n e i s p o ł e c z n e zalety" **) ż e narodzenie tej n o w e j , W mu n i e u m i e o d t w a r z a ć p o z y t y w n y c h cech i z a l e t r a d z i e c ­ nowej, artystycznej inteligencji. wiem ZSRR duchowe dążeń. obywa­ dla i w y r o b i e n i e poczucia o b o w i ą z k u dziej p o s t ę p o w y c h również i W ż a n i a jego n a j g ł ę b s z y c h zapadłych sił d l a ludowi. się jego wzruszeniami, Dlatego da­ mieli zżycia nigdy myślami, przejmowania wyjeżdżając cznego. Mamon- nie bezpośredniej pracy bez (Wuzach), ich burżuazyjnej U w o l n i e n i e od p a n u j ą c y c h i w y z y s k u j ą c y c h klas wało Żyć zaintere­ W i sposób uciekinierzy z wyjątkami. sowaniami i dążnościami weszli pa­ ograni­ k l a s y , j a k п р . P. M . T r e t i a k o w a l b o n a w e t S. rych radzieckich a r t y s t ó w z przeszłości. i zmu­ o k i e m — albo j a k m ó w i ł G o r k i „ z b i o r n i k i e m duszy l u ­ zawodowego e l i t a r y z m u odziedziczonego przez stawiania środki to j e d n a k ż e mierze jego z a m y s ł y Tego rodzaju materialne, swój nim w wyrażania. społecznych, wszystkie sztuki w czała stosunków zgodnego Sztuka radziecka w i d z i treść. nujących w partii się s z a ł a a r t y s t y do p r z e j ś c i a na p o z y c j ę w y c h w a l a n i a przeszkód komunizmu. jej najpiękniejsza ostatnich z n a j d o w a ł y obraz S t a l i n a c e l e m d o p r o w a d z e n i a do k o ń c a w i e l k i e j w y budowania tych materialne. J e ż e l i n a w e t z a l e ż n o ś ć finansowa nie Piastowa, w branej m n o g o ś c i o t w i e r a się przed n a m i p i ę k n y ludu waż w rękach t u do c z y n i e n i a z b a r d z o w a ż n y m niem, niezwykle aktualnym w budowie artystycznej że pozostając kultury. w zagadnie­ socjalistycznej, Z a g a d n i e n i e to p o l e g a n a ścisłym związku z ludem tym, radzieckim �j a k o całością — sztuka socjalistyczna w t r e ś c i posiada najbogatszą rosyjska, różnorodność ukraińska, itd. — przy treści — narodowych uzbecka, gruzińska, zachowaniu jedności posiada r ó ż n o r o d n o ś ć wykazania swej narodowej form. swej Sztuka ormiańska socjalistycznej i niezwykłe bogactwo formy. Oczywiście gólnych elementach i wzorach korzystne. niana w rozstrzą- Przypomnijmy Eweranie. ważnym N i e m a m y z a m i a r u w ł a ś n i e na t y m m i e j s c u wykorzystywanie ludowej w szczególności sztuki średniowiecznej może być chociażby poszcze­ nadzwyczaj budowle Tama- Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że bardzo elementem architektonicznej jest w y k o r z y s t y w a n i e l u d o w y c h ornamentyki wzorów, czego sać n i e z w y k l e w a ż n e g o zagadnienia socjalistycznej t r e ­ k ł a d y z n a j d u j e m y na U k r a i n i e , w U z b e k i s t a n i e , ści i n a r o d o w e j f o r m y r a d z i e c k i e j sztuki. itd. Problem ten poruszamy tylko w z w i ą z k u z zagadnieniem ludowości. U podstaw teorii sztuki socjalistycznej w jej rodnych narodowych przejawach leży różno­ nauka Józefa Stalina o socjalistycznej treści i n a r o d o w e j formie tury kul­ radzieckiej. Stalin dał znakomite w swej głębi i jasności czną jest sztuka: „ P r o l e t a r i a c k a w okre­ organi­ swej treści, naro­ dowa w formie — t a k a jest o g ó l n o l u d z k a k u l t u r a , której socjalizm".20) zmierza Stalin mówił: to z u p e ł n i e kultura różne proletariacką Ale słuszne proletariacka, przyjmuje ludów „Tworzymy słuszne. Przedstawiając jest formy w swej w treści, u różnych socjalistycznej budowie, itd."21) Kosmopolityczni „idee" wojującego krzewiąc na obiek­ amerykańskiego imperializ­ d ą ż ą c e g o do zniszczenia politycznej i kulturalnej narodów dy — podkopując — Moralno-polityczna terstwo narodów niemałe komunizmu, mających — gwarantuje narodowych form jedność ZSRR dzieckiej sztuki. wyrządzili szko­ same p o d s t a w y b o l s z e w i c k i e j t y k i w dziedzinie r o z w o j u nie krytycy, w poli­ powszechnym bra­ marszu do j e d e n cel i j e d n o z a i n t e r e s o w a ­ jedność socjalistycznej treści A l e ta j e d n a t r e ś ć n a b i e r a kryje N i e m a j ą c tego na d o j ś ć do k o p i o w a n i a , do ra­ różnorod­ bezkrytycznego odtwarzania od naszej wiadomą, rzeczywistości socjalistycznej. że burżuazyjni do nacjonaliści Jest w radzieckiego l u d u pod maską du — usilnie m a s k o w a ł a swój formalizm starą ukraińską sztukę. Warto przy tym wych tradycji. nie d o p r o w a d z i ł y n i g d y do Bojczuk plótł o u k r a i ń s k i m Podstawą powinno być rozwoju i bogatych tradycji Maksymalny rozwój narodo­ narodu, tylko określone formalne kul­ sztuki realizmu. właściwości, p r z y p u ś ć m y kolorystycznego stroju, typo­ mają O c z y w i ś c i e i te m o m e n t y s w o j e z n a c z e n i e , a l e w y d a j e s i ę n a m , ż e n i e s ą one Armenii J. W . S t a l i n — j e s t j ę z y k . „ N a r o d o w y j ę z y k jest 2 2 narodowej kultury". ) Jest to forma, w for­ której m o ż e b y ć zawarta r ó ż n a t r e ś ć i k t ó r a dlatego posiada ogólno-narodowy żuazyjną dek charakter. i socjalistyczna, komunikowania „Kultura język może być natomiast, się ludzi, jest jako zawsze kultu­ socjalistyczną".^) Te bardzo istotne wskazania Stalina służą n a m Nie byłoby rodowej tylko ludowej do wykorzystywania twórczości, jako stanie lub na na średniowieczną starożytne folkloru miniaturę freski w artystycznych form ile charakterem odzwierciedlonym w dziełach Od kazachskiego artysty nie ż ą d a m y odtworze­ nia życia w i n n i c o w y c h kołchozów z całym południowej ormiańskiego artysty nie stepowych przestrzeni, po tak będziemy oczekiwali której na wyścigi koni. istotny mo­ włą­ czania do r o z w o j u naszym od poezji m e n t — b y n a j m n i e j nie zaprzeczamy k o n i e c z n o ś c i każdego ten, samo j a k urządzają dżygici wyspecjalizowani w hodowli Wskazując otaczającym przyrody, zdaniem, socjalistycznej k u l t u r y artystycznej narodu jego bogatej przeszłości artystycznej. P r z y r o z p a t r y w a n i u tego zagadnienia p o w i n n i ś m y się Lenin Gruzji, stom. każ.dej Uzbeki­ narodowych. współczes­ wej kulturze. Istnieje wielkoruska k u l t u r a jeszcze jak narody w k a ż d y m na­ np. owo­ Są dwie narodowe kultury w charakteryzująca się t a k i m i Czernyszewski i Plechanow. kultury istnieją u Ukraińców, Francji, Anglii, u Żydów Nauka Lenina o dwóch do z a g a d n i e ń r o z w o j u jak narodo­ Purlszkiewi- c z ó w , G u c z k o w y c h i S t r u w e — ale i s t n i e j e t e ż ruska kultura m i jak w pisał: „Są dwa nacjonal-socjali- wzorów lub w w y p a d k u Gudiaszwiliego, nie jest p r z y k ł a d e m cnego r o z w o j u malarską, raKa­ n y m narodzie — powiemy wszystkim bardziej feudalnej sztuki danego narodu. Stylizacja Republiki de­ na­ treści. chyba słuszne sprowadzanie pojęcia formy motywów i socjalistycznej w ludu, Sztuka oprzeć na w a ż n y c h wskazaniach L e n i n a i Stalina. n i ć p r z e w o d n i a do r o z w i ą z a n i a zagadnienia s z t u k i rodowej w formie śro­ językiem ogólno-narodowym i może obsługiwać zarówno rę burżuazyjną jak i bur­ r ó ż n i się od sztuki zachskiej nie t y l e m a n i e r ą przepychem wskazuje ra­ motywy, wego ornamentu itd. sztuki. mą któ­ rzeczy­ N a r o d o w a forma socjalistycznej w treści plastyki dzieckiej — to nie liwości samoistnego r o z w o j u P o d s t a w ą narodowej formy kultury — jak sztuce żywych re w z b o g a c a j ą się przez p r a k t y k ę w s p ó ł c z e s n e j i sposobem życia całej forma­ w wszystkich artystycznej k u l t u r y osią­ portrecie, narodowej formy odrodzenie i r o z w ó j na narodo­ a m a l o w a ł obrazy w duchu kosmopolitycznego lizmu. lu­ podkreślić, gnięcia prawdziwego odrodzenia rzeczywiście wej sztuki, zagwarantowanie k a ż d e j n a r o d o w o ś c i m o . ż - socjalistycznego form. stylizacją dzieckej t u r y — jest w a ż n y m w a r u n k i e m r o z k w i t u rzekomego Grupa Bojczuka, k t ó r y był wrogiem u k r a i ń s k i e g o tego artystycznej na wrogą odrodzenia feudalnych „ i k o n o w y c h " n a r o d o w y c h sobu życia, w ł a ś c i w o ś c i swojej rzeczą Gruzji, miejscach wciągali swoją c y d u j ą c e w dziedzinie sztuk plastycznych. czy i n n e g o l u d u , n a r o d u . sze­ można ś r e d n i o w i e c z n y c h obrazów, oczywiście bardzo dalekich spo­ i charakteru po po­ cały uwadze nej f o r m y w z a l e ż n o ś c i od h i s t o r y c z n y c h t r a d y c j i , obyczajów arty­ — wistości. sztuki. ludu. radzieckiego, sztu­ starannego w y b o r u , n i e w a ż w ł a ś n i e sztuka ś r e d n i o w i e c z n a że podobne w y p a d k i na­ za­ w średniowiecznych się d o k o n a ć ideologię że r o d o w o ś c i a n i na o b e c n y m etapie h i s t o r y c z n y m ani suwerenności drugie powinno Jest to, Nie ma i nie m o ż e b y ć o d t ą d sztuki pozbawionej mu, szczególności kulturę. w zależności od r ó ż n i c y j ę z y k a , o b y c z a j ó w tywnie w Ukrainie i w innych i sposoby w y r a z u zaangażowanych przyszłość. stycznych, tezę i ludowej tradycji ce t y l k o d o o d t w o r z e n i a t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w tę także socjalistyczna do przy­ Gruzji A l e p o p i e r w s z e n i e m o ż n a s p r o w a d z a ć całego gadnienia narodowej formy, reg o g r a n i c z o n o ś c i . ślenie istoty radzieckiej kultury, której częścią i tradycji, w jej wielko­ nazwiska­ T a k i e same i w dwie Niemczech, 2 itd." *) kulturach określa narodowych tradycji w podejście radziec- �kich warunkach. Włodzimierz Iljicz żądał, ażeby z k a ż ­ d o 1917 r o k u i nasza R o s j a n i e j e s t ta s a m a i nasz c h a ­ dej n a r o d o w e j k u l t u r y b y ł y b r a n e „jej rakter konsekwentnie 2 5 socjalistyczne i demokratyczne e l e m e n t y " . ) w i ś c i e nie n a l e ż y r o z u m o w a ć w na to w sztuce rosyjskiej pieredwiżników, stów a nie początku ten s p o s ó b , że należy należy X I X wieku rozwijać rozwijać — Kiprenskiego, z ludem tendencje podstawowym Martosa związane materiałem, się w n o w y c h w a r u n k a c h . Portrety k o t o w a i L e w i c k i e g o n a l e ż ą do n a j w i ę k s z y c h narodowej one nas tradycji rosyjskiej sztuki. stanowej ograniczoności, postępowej lecz w interesują swej swej szlachecko- ogólnoludzkiej treści, k t ó r a jest j e d n y m z ogniw rosyjskiej narodowej w formie artystycznej Wielkie postępowe nabywają tradycje nieograniczonych warunkach socjalizmu. sztuki rozwoju kultury. każdego możliwości Teraz „kultury Tylko w dopiero Puriszkiewiczów, prawdziwie stają runkach — szeroko i b u j n i e wyjątkowo przeszłości, czuła na ludowe z najlepszymi artystycznej k u l t u r y czasów stycznych jest u w a r u n k o w a n y cjalistycznych narodów w wa­ się — powstają i rozwijają się burżuazyjny naród, nieprzejednanych burżuazyjne ludowe klasowych arty­ nowych so­ „Na socjalistyczne aniżeli jakikolwiek podstawy tradycji turze przeszłości. pitalizmu uratował go wspaniałymi treścią. rodowej ogólno- narodów rozkwitu przemysł teraz artysty­ warunkach ka­ socjalistyczny zachwycamy uzbecką się rzeź­ nowego życia, się, n a p e ł n i a j ą c się nową formy socjalistycznej w na­ treści wyj­ artystyczna. O l b r z y m i e p r z e m i a n y w c h a r a k t e r z e , sposobie ż y c i a , a równocześnie rodowej nej formy, treści życia do formy wszczepiać ludu — ich że na Oczywiście skutek artystycznej stopniowo, w nowych byłoby ludów ZSRR przyczyniają elementów włączenia sztuki nowych odpowiadających się do przeszłości, elementów nowej ro­ dziwne zachowania kultury, nie narodo­ powinniśmy miarę kulturalnego obrazów, rodzajów i rozwoju metod sztuki. B u r i a t - M o n g o ł o w i e do c z a s ó w r e w o l u c j i nie m i e l i ma­ larstwa we Ma­ współczesnym tego s ł o w a l a r s t w o S a m p i ł o w a daje n a m ki głęboko narodowej śli, s p o s ó b życia znaczeniu. jaskrawy przykład w formie, i obyczaje w której sztu­ obraz my­ buriackiego narodu zna­ l a z ł y s w ó j j a s k r a w y w y r a z — c h o c i a ż c a ł y szereg doświadczenia Rola rosyjskiej cenia sztuki w narodowej olbrzymia. Jej rosyjskiej mo­ w formie sztuki. dziele r o z w o j u sztuki ludów i wzboga­ ZSRR szlachetnego w p ł y w u na r o z w ó j elementów swej rodzimej kultury jest postę­ artystycz­ d o ś w i a d c z y ł o w i e l e l u d ó w Z S R R jeszcze p r z e d wolucją. Tak w ł a ś n i e pod w p ł y w e m sztuki na­ socjalistycz­ narodu. N a w e t w o d n i e s i e n i u do n a r o d u rosyjskiego, k t ó r e g o k u l t u r a t a k ż e i do w y b u c h u r e w o l u c j i s t a ł a na b a r ­ dzo w y s o k i m p o z i o m i e — A . A . Ż d a n o w z a u w a ż y ł , ż e „nie jesteśmy już t y m i Rosjanami, k t ó r y m i b y l i ś m y re­ pieredwiż­ n i k ó w p o w s t a ł a realistyczna szkoła malarstwa w Gru­ z j i z G a b a s z w i l i m i T o i d z e n a czele. P o W i e l k i e j Paź­ dziernikowej wzrósł Socjalistycznej jeszcze b a r d z i e j , p o n i e w a ż dokonywało rę rozwoju gc Rewolucji ten oddziaływanie jego s i ę t e r a z z u p e ł n i e bez narodowych kultur. stwa — rozwija przeszkód w mia­ W i e l e n a r o d ó w do :zasu w ogóle nie z n a j ą c y c h stów wpływ je teraz p r z y pomocy rosyjskich Związku Radzieckiego własne narodowe my. te- realistycznego m a l a r ­ mnożąc arty­ równocześnie kadry. C a ł e zagadnienie polega na t y m , a ż e b y ta for­ nowa forma b y ł a narodowa, a nie s t a n o w i ł a l i tylko zaprze­ rozwijać i wzbogacać w nowych kul­ O d b y w a się proces w z r o s t u , wzbogacania postępowych wej sądzili, w i n n a je ona artystycznej dywanami, ś c i o w y m jest l u d o w a t r a d y c j a rozwoju kości, plecenie itd. doświadczenia artystyczne n a b y w a j ą poziomie k u l t u r y na gdybyśmy czenia sztuki, k t ó r e j p o d s t a w ą , fundamentem, p u n k t e m w ba kulturalnego Ustrój Lu­ dowego i ich f o r m y sztuki b y ł y też odpowiednie: rzeź­ całego kach. gnął poprzedniego Szczucew b u d u j ą c do ganczu. twórczej artystycznego ludu. teatr w współpracy Starożytna i w Przeciwnie Taszkencie doskonałych tradycja rzemiosła ogóle — po­ warun­ przycią­ rzeźbiarzy odrodziła się t u w n o w y c h f o r m a c h i n o w y c h obrazach. Zagadnienie narodowej formy w sztuce j e s t zerwalnie z w i ą z a n e z i n n y m zagadnieniem wzbogacają artystycznej stopniu rozwoju. się w s t a d i u m r o z k ł a d u u s t r o j u żywych na ca­ rewo­ N o w a socjalistyczna t r e ś ć sztuki w y m a g a n o w e j so­ haftem. Obecnie f o r m y się, i czasu i wzbogacenia zagładę. turkmeńskimi do gruncie i Azji był w od 'zniszczenia bą, tadżyskim rozwijają na Północy, kultura tym sztuki Cudowny ludowy Środkowej skazany trawiących podstawy niebywałego odrodzenia od naród". ) narodów, demokracji i socjalizmu w czny n a r o d ó w wolne 2 8 burżuazyjny ogólnoludowej rozwoju, one jakikol­ o wiele bardziej ogólnoludowych cjalistycznych tworzy są sprzeczności n a r o d y i s ą one Narodzenie prawdziwie ponieważ carskiej podbitych. niezwykle niskim d y te z n a j d o w a ł y nej ludowej n a r o d y , k t ó r e są o wiele bardziej z w a r t e n i ż wiek l u c j i s t a ł a na powych Radzieckim. nowe, większym Jest r z e c z ą powszechnie z n a n ą , że na p r z y k ł a d u sztuce tradycji rozwojem znacznie sytuacji n a r o d ó w ł e g o szeregu l u d ó w sztukę w g r u z a c h s t a r y c h , b u r ż u a z y j n y c h n a r o d ó w — pisze S t a ­ lin Rosji b y ł y w wyrażająca przejawami Związku w dującego radziecką ludowych sam". ) Struwe". przeszłych. W n a s z y c h czasach r o z w ó j 3 7 ten m e n t ó w swego m a l a r s t w a S a m p i ł o w z a c z e r p n ą ł z p r z o ­ radzieckich tradycje zbliża jest pożywkę i to p o w o d u j e , ż e staje nierozerwalnie każdego narodu się w one wyzysku­ i sztuka, sztuka rozwija w się stanowiły Guczkowych ludowa interesy m i l i o n ó w ona przeszłości narodu rozkwitu zdolne do ż y c i a , p o n i e w a ż z o s t a ł y zniszczone jące klasy, k t ó r e Ro- skarbów Nie jednak jako dziedzictwo w arty­ nie s t o p n i u odnosi się to do t y c h l u d ó w , k t ó r e w tradycje Jest t y l k o w a ż n e , a ż e b y p o s t ę p o w e , który rozwija dajmy tradycji i innych. były Oczywi- nia artystycznego dziedzictwa przeszłości. Zagadnie­ nie dziedzictwa jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h nień nia rozwoju naszej socjalistycznej sztuki socjalistycznego znajomości kultury dziedzictwa — może sztuka się r o z w i j a ć . sztuki, realizmu. przeszłości, socjalistycznego Problem zagad­ formowa­ Bez bez niero­ przyswoje­ dokładnej wykorzystania realizmu dziedzictwa jest nie jednym z najważniejszych p r o b l e m ó w z punktu widzenia prak­ t y c z n e g o b u d o w a n i a naszej a r t y s t y c z n e j kultury. A l e co to z n a c z y p r o b l e m d z i e d z i c t w a ? Co t o z n a c z y dziedziczyć sztukę P a r t i a u c z y nas s i ę do dziedzictwa. przeszłości? uważnego i troskliwego odnoszenia Wszelkie nihilistyczne odnoszenie się d o ń jest z r e g u ł y z w i ą z a n e z a n t y l u d o w y m i listycznymi forma- tendencjami, a zatem m o ż e i powinno rozpatrywane jako dążenie do poderwania być podstaw �b u d o w n i c t w a radzieckiej cjalistycznego. sztuki, sztuki realizmu Wyjaśniając zagadnienie kultury do klasyków stosunku starej nowej, kultury, nia on od kultury Wszystko to jest z u p e ł n a bzdura. ka powinna być p r a w i d ł o w y m proletariackiej. Kultura proletariac­ rozwinięciem tych sobów wiedzy, k t ó r e ludzkość w y p r a c o w a ł a mem społeczeństwa obszarniczego, kapitalistycznego, pod za­ jarz­ społeczeństwa mistrzostwa u c z ą się nasi a r t y ś c i . i inna rzecz, cznemu biurokratycznego". ") my odwracać mamy ma­ s i ę o d tego co p r a w d z i w i e p i ę k n e , w y ­ rzec się tego j a k o p u n k t u rozwoju do k l a s y k ó w — tylko dlatego, uwielbiać wyjściowego że to nowość jest jak do dalszego „stare"? boga, Dlaczego któremu należy p o d d a ć się t y l k o dlatego, że „ t o nowe"? Nonsens, c a ł ­ 30 kowity nonsens". ) Te nieśmiertelne nina są w y t y c z n y m i w praktycznej wskazania pracy Le­ przodującej sztuki radzieckiej r o s n ą c e j w oparciu o klasyczne dzictwo, przede wszystkim dziedzictwo dzie­ rosyjskiego realizmu. którego z powo­ A l e w a ż n a j e s t jeszcze określenia stosunku sztuki r e a l i z m u do s z t u k i p r z e s z ł o ś c i po Na przestrzeni lucji całego socjalistycznej rozwoju ludzkości — nagromadziło d o w a ć . N a l e ż y n a ś l a d o w a ć t o co n a j l e p s z e , to, doświadczenie, postawiono problemy. dokonano i częściowo W ciągu tysiąclecia rewo­ olbrzymich rozwiązano osią­ ważniejsze swego istnienia s t w o r z y ł a o l b r z y m i e w a r t o ś c i w sensie najrozmaitszych do s i ę w sztuce o l ­ stron rzeczywistości. sztuka przedstawienia Ludzkość wzbo­ gaciła się wiedzą z w i e l u k r a ń c ó w świata. To całe o l ­ brzymie doświadczenie artystycznego poznania życia artystyczny. P r z e d s t a w i a j ą c duchowe bogactwa radzieckiego wieka, malarze n a s i b i o r ą za p u n k t w y j ś c i a czenie w o d t w a r z a n i u d u c h o w e g o b o g a c t w a k t ó r e zostało zdobyte przez artystów Gierasimow w swych portretach czło­ doświad­ człowieka, przeszłości. korzysta z A. doświad­ czeń Riepina, B u b n o w w s w o i m „ P o r a n k u na Kuliko- w y m P o l u " o p i e r a ł się na S u r i k o w i e , R o m a d i n w s w y c h pejzażach i — na dziełach Lewitana. Przyłączają realistycznego poznania dzieckiej zostały Waśniecowa, Sawrasowa się o n i do w i e l k i c h rzeczywistości. osiągnięte W tradycji sztuce największe ra­ zwycięstwa w w y n i k u głębokiego i skrupulatnego studiowania Oczywiście nic wszystko z przeszłości należy naśla­ t o co n a j ­ s y k ó w właśnie z p u n k t u widzenia treści. się na w z o r a c h k l a s y c z n y c h — to nie znaczy „Nie t w i e r d z i m y — m ó w i ł A . A . Ż d a n o w na obradach dzia­ kulturach. łaczy radzieckiej cznie co n a j c e l n i e j sze sztuce prze­ J e d n a k ż e co k o n k r e t n i e oznacza — wykorzystywać dziedzictwo? w praktycznym wzroście cznej w posiada radzieckiej podniesienie Duże kultury rzemiosła Wielcy mistrzowie przeszłości zdobyli dotychczas w y ż y n y mistrzostwa kryty­ znaczenie artysty­ artystycznego. nieprześcignione artystycznego. Sztuka ich jest w s p a n i a ł ą szkołą dla artysty. Na dziełach syków rzemiosła można i powinno w ś c i s ł y m tego s ł o w a się uczyć kla­ sztuki rozwiązań iest wielkich absolutnym byśmy tak znaniem kach. mistrzów powta­ s z ł o ś c i — j a k to w y n i k a z l e n i n o w s k i e j n a u k i o d w ó c h postępowe, rzać kla­ Ale opierać przeszłości. bardziej muzyki — że klasyczne szczytem mówili, kultury byłoby s i ę d o tego, ż e posteD k o ń c z y A l e do tego czasu klqsvo^ne nieprześcignione. W i e m y bardzo dobrze, j a k w i e l e skorzystali nasi tyści przez studiowanie syjskiego m a l a r s t w a . pina i jego naszych maniery a r t y s t ó w , na nie się r z e m i o s ł a dziedzictwa stylu wielkich klasyków M o ż e m y w s k a z a ć na w p ł y w malarskiej przykład na Johansona. nie jest j e d y n ą — t o jeszcze n i e twórczość wielu A l e ucze­ formą opanowania wszystko. Opanowanie m i o s ł a w ogóle nie m o ż e b y ć i jeżeli artysta w znaczeniu władania techniką ale nie potrafi zrealizować nie jest rze­ swych poten­ pomysłów. Uczyć się w ł a d a n i a s w y m r z e m i o s ł e m u a r t y s t ó w szłości — to znaczy w s p i n a ć s i ę do s z c z y t ó w łego opanowania technikę szłości Ale jeżeli sztuki, jej rzemiosło, majsterstwo tego s ł o w a przez mistrzostwa. znaczeniu, to o c z y w i ś c i e nie to w y k o r z y s t a n i a interesuje nas dziedzictwa. nie tylko W rze­ swego m i o s ł a — to b ę d z i e n a j z n a k o m i t s z y m m a l a r z e m cjalnie, ro­ Rie­ r z e m i o s ł a j e s t r z e c z ą n i e z w y k l e w a ż n ą . S z t u k i bez mistrzem ar­ prze­ wspania­ weźmiemy w ścisłym wyczerpiemy sztuce technika. prze­ Jeżeli - szcze r a z u c z y ć , b r a ć z k l a s y c z n e g o z przy­ się na wzory T o znaczy, ż e trzeba klasy­ pozostają się uczyć i je­ muzycznego dzie­ d z i c t w a w s z y s t k o co j e s t w n i m n a j l e p s z e i co j e s t k o ­ n i e c z n e d o dalszego r o z w o j u znaczeniu. dziedzictwo muzycznej. tn r ó w n o z n a c z n e S ł o w a te w p e ł n i z n a j d u j ą 1 precyzyjnej aby u c h w y c i ć z a s a d ę wykorzystania dziedzictwa. Lenin przeciw formalisty- n i h i l i z m o w i w stosunku artystycznego, a m. próba socjalistycznego szy r o z w ó j „Dlaczego — protestował stwarzania dlań stanowi p o d s t a w ę , na k t ó r e j m o ż e d o k o n y w a ć się d a l ­ 2 społeczeństwa prze­ uogólnia­ umiejętności i znalezienia dzeniem gnięć, specjalistami zjawisk, obrazu i To wszystko, ściśle m ó w i ą c , w c h o d z i w zakres p r o ­ brzymie mienią­ obserwowania blemów ła nie w i a d o m o s k ą d , nie jest w y m y s ł e m l u d z i się i p o w i n n o się uczyć głębi z e w n ę t r z n e j .formy. proleta­ sformułował dostrzeganych artystycznego z n a k o m i t ą tezę: „ K u l t u r a proletariacka nie wyskoczy­ cych można nikania życia, u m i e j ę t n o ś c i Wiadomo jak konsekwentnie podkreślał W. I . L e ­ n i n konieczność opanowania dziedzictwa w okresie, kiedy forma.liści podnieśli szczególnie w i e l k i h a ł a s , chcąc „wyrzucić k l a s y k ó w na śmietnik". Podkreślał on, że „ t r z e b a w z i ą ć całą k u l t u r ę , k t ó r ą p o z o s t a w i ł k a ­ pitalizm i z niej z b u d o w a ć socjalizm. Trzeba w z i ą ć całą n a u k ę , t e c h n i k ę , c a ł ą w i e d z ę , s z t u k ę . Bez tego ż y ­ cia k o m u n i s t y c z n e g o s p o ł e c z e ń s t w a z b u d o w a ć n i e m o ­ ż e m y " . 28) riackiej U so­ larstwa. skiego Wielkie dzieła Riepina i Iwanowa, Tycjana prześcignięte muzyka i Surikowa, i Velasqueza przez r a d z i e c k i c h m a l a r z y . czy, ż e n i e m o ż n a i c h p r z e ś c i g n ą ć . głębokim badaniu sztuki ma­ Kipren- nie zostały To nie zna­ A l e po to, zdaniem A. A . Ż d a n o w a , trzeba je n a j p i e r w Przy radzieckiej".3i) zastosowanie t a k ż e do „doścignąć". przeszłości artysta r a d z i e c k i styka się z szeregiem t a k i c h p r o b l e m ó w , k t ó ­ rych klasycy, bez względu na k o ś ć — nie o o t r a f i l i r o z w i ą z a ć . historii światowej zwanych ich p r a w d z i w ą Możemy wiel­ wykazać na sztuki istnienia c a ł e g o szeregu „zakazanych" zagadnień, których tak sztuka przeszłości nie b y ł a w stanie r o z w i ą z a ć , a l b o w i e m nie b y ł o na to w a r u n k ó w historycznych. siłki aby konflikty, m. je rozwiązać, ale p o z o s t a w a ł a i n . zagadnienie stwa, obowiązku R o b i ł a ona często wchodziła jednostki wolności do wy­ tragiczne j e d n a k ż e bezsilna. stosunku i uczucia, w Było to społeczeń­ i niewolnictwa, ż y c i a i ś m i e r c i i t d . W s z y s t k e te z a g a d n i e n i a były po- �stawione i rozpracowane w sposób bardzo różnorodny i b o g a t y , ale m i m o w s z y s t k o l u d z k i g e n i u s z d o nie m ó g ł ich rozwiązać. realizmu I oto socjalistycznego okazuje jest w się, że sztuka stanie r o z w i ą z a ć tragiczne antynomie artystycznych k u l t u r j e s t ona końca przeszłości: w swym artystycznym w poprzednich epokach. rozwoju Nie znaczy to, że nasi ści r o z w i ą z a l i j u ż w s z y s t k i e te z a g a d n i e n i a . chodzi t u raczej o tendencje. ciu o d o ś w i a d c z e n i a opar­ po­ słowo. w tego s ł o w a ścisłym uczenia się techniki znaczeniu. może być dużym, wybitnym — za­ rzemiosła Prawdziwy mistrzem, artysta rozwiązującym i s t o t n e p r o b l e m y s w e g o czasu t y l k o w t e d y , g d y opa­ n o w a ł całe d o ś w i a d c z e n i e artystycznego rozwoju prze­ szłości. tak w problemów, przeszłości się na już nie i wysunąć się do mistrzów sztuki podstawowych sztukę nowe proble­ osiągnięciach, problemu wykorzysty­ klasycznej, przede w s z y s t k i m w y j a ś n i e n i e nień, sztu­ pozostały Dlatego też p r o b l e m dzie­ sprowadza metod które dokonanych przez pokolenia p r z e s z ł o ś c i . wania stawia podstawowych problemów, on zagad­ wysuniętych przez Powróćmy wyraża teraz To rozwój do że ogólnej sztuka kultury analizy zagadnienia socjalistycznego narodowej w realizmu formie, kultury socjalistycznych n a r o d ó w — określa tę szczególną lę, k t ó r ą o d g r y w a n a r o d o w a t r a d y c j a . rozwój narodowej tradycji wych, historycznych M a m y na w jej najbardziej tendencjach. To ro­ myśli postępo­ właśnie powo­ duje, że p r o b l e m opanowania narodowego dziedzictwa jest tak zasadniczy rozwiązać o naukę w i istotny. sposób Zagadnienie prawidłowy tylko Rozpatrując dowej formy problemy socjalistycznej —"często wyłącza nie — s z t u k ę Sztuka Rosji sztuka kimś amorficznym skiej" sztuki. w niej ści" — samej mach. sztuki, Taka popełnia jest czy w jakimś w swej ogólnym istocie rosyjska, swych dzie­ i każda inna oczywiście praktyce Na­ nie jest swego n a r o d o w e g o oblicza — odgałęzieniem oczywiście ja­ „ogólno-europej- wyrazistych sztuk nieodłączną częścią wyrażonej jeżeli posłużymy „narodowej się oderwanym idealistyczna wskazaniami o histo­ się się badania i narodu. S ł u s z n e b ę d z i e t y l k o to p o d e j ś c i e , p r z y k t ó r y m zagad­ nienie p o s t a w i m y na gruncie h i s t o r y c z n y m . Nie b ę d z i e ­ pomniejszać że w głębokiego narodowego s z t u k i R u b l o w a , ale twórczości Riepina charakteru powinniśmy zro­ demokratyczne ele­ menty sztuki rosyjskiej w y s t ę p u j ą w okresie przedso- cjalistycznym z największą s i ł ą , j a k i e j — rzecz z r o z u ­ miała z w — nie mogło epoce R u b l o w a . być przyczyn Narodową formę historycznych rosyjskiej trzeba u j m o w a ć w procesie r o z w o j o w y m . ki rosyjskiej w warunkach socjalizmu sztu­ jest nie tylko odtworzeniem form staro-rosyjskiej k u l t u r y nej, c h o c i a ż j e s t ona artystycz­ z ł o t ą r e z e r w ą naszej s z t u k i . we życie, nowa k u l t u r a tradycji. treści sztuki Rozwój wymaga rozwoju No­ narodowej W y m a g a to j e d n a k t a k ż e s t w o r z e n i a n o w y c h ' ale stanowią i formy, nie tylko i s t o t ę s z t u k i — ale obrazów itd. znaczeniu w znaczeniu idei, i w Dlatego l u d o w o ś ć znaczeniu sztuki które nowych socjalistycznej z a k ł a d a n i e t y l k o l u d o w o ś ć t r e ś c i ale i f o r m y . Byłoby b ł ę d e m widzieć tę ostatnią w n a ś l a d o w n i c t w i e starych tradycyjnych m o t y w ó w i wzorów. Niekiedy takie ś l a d o w n i c t w o m o ż e d o p r o w a d z i ć a r t y s t ę nie do dziwie jak ludowej formy, to na przykład na­ praw­ lecz d o j e j p s e u d o l u d o w o ś c i m i a ł o miejsce u n i e k t ó r y c h stów w narodowych republikach, usiłujących — arty­ przedsta­ w i ć pod m a s k ą l u d o w o ś c i reprodukcje zacofanych w i s k ż y c i a , d o t e g o jeszcze w ś r e d n i o w i e c z n y c h zja­ zwie­ formach. Ludowość formy czenia dostępność. z a k ł a d a przede w s z y s t k i m jej Skomplikowane, kolorystyczne zwolenników impresjonizmu tożsamość Problem realistycznej formy larstwie radzieckim wymaga Zagadnienie to poruszane w sposób osobnego jest niewystarczający. przez naszą Dlatego n a l e ż y — to przede najbardziej siła w zrozu­ w ma­ rozpatrzenia. podkreślić, że realizm formy przekonywująca zna­ subiektywny formy, k t ó r a jest konieczna dla jasnej, o g ó l n e j miałości obrazu sze­ ćwi­ zaciemniają czenie o d t w a r z a n e g o z j a w i s k a , p o n i e w a ż krytykę tu tylko wszystkim przekazywaniu n o r m a l n e l u d z k i e oko — ś w i a t a nieoszpeconego c h o r o ­ ma Bie­ b l i w ą f a n t a z j ą i n ę d z n y m sileniem się na oryginalność. B y ć d o s t ę p n y m dla l u d u w znaczeniu f o r m y — to zna­ czy w i d z i e ć t a k , jak widzą miliony ludzi. Nie to — w i d z i e ć t a k samo j a k w i d z i k a ż d y i n n y wyrzeka for­ koncepcja kul­ lińskiego. Sztuka radziecka nie poję­ tylko w różnych ś w i a t a o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e g o i dostrzegalnego przez indywidualno­ sformułowaniem że roz­ naro­ A l e nie znaczy to z u p e ł n i e , że nie jasno kultu­ sądząc, poprzedzającym r y c z n y m charakterze procesu f o r m o w a n i a niesłusz­ w naszej ma­ Siero- rosyjskiej się b ł ą d , czymś j e s t s p r z e c z n a ze s t a l i n o w s k i m i trzałych potwierdza tę tezę. z najbardziej d o w y c h , jest ona Riepina proces postrzegania z a s t ę p u j e t u p r a w d z i w ą przypisujemy widzenia tury ludzkości. jak narodo­ naro­ formę. dziedzictwu sztuki rosyjskiej, Będąc jedną Fiedotowa, ciem pewnej idei, w y s t ę p u j ą c e j roką t r e ś ć , posiada Znaczenie, k t ó r e radziecka formie. treści i się z u p e ł n i e Radzieckiej, . w y r a ż a j ą c socjalistyczną z punktu kul­ rosyjską. sztuka n a r o d o w ą sza można oparciu Stalina o socjalistycznych narodach i o turze socjalistycznej w treści i narodowej łach to w — czym sztuki rosyjskiej: f o r m , w y t y c z e n i a n o w y c h d r ó g , nie t y l k o w przeszłości. przeszłości. wój zumieć, rozwiązania sztuki Co j e s t n a j b a r d z i e j Często charakter dą­ opierając dzictwa artystycznej. p r z e s z ł o ś c i , z b a d a n i e go, z r o z u m i e n i e nierozwiązane my, ry średniowiecznej do rosyjskiej skomplikowanym. W O c z y w i ś c i e i pierwsze i drugie i trzecie i czwar­ my sztuce kulturę zadania te p r z e d s t a w a r ó ż n e s t r o n y r o z w o j u ma przeszłości, z t y m jednak, a ż e b y w swej w ł a s n e j dążyć wa? Kipreńskiego, do­ itd., k t ó r e były postawione w w u j a w n i a się z n a j w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą n a r o d o w y cha­ artystycznego każdego formie się k o n k r e t n e formy rakter sztuki rosyjskiej? sobie żeń, p o s z u k i w a ń ce narodowej zagadnieniem bardzo radzieckiego artysty Dlatego dla dużą w a g ę przyswojenie świadczenia Zagadnienie jest narodowy Z tego p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m a r t y s t y c z n e g o dzie­ samego narodową określają larstwo dzictwa jest znacznie bardziej s k o m p l i k o w a n y niż gadnienie naszą tym razie przeszłości, radziecki artysta nowe i we z punktu widzenia rozwoju A l e i z tego p u n k t u w i ­ t r a f i w y p o w i e d z i e ć w sztuce swe budujemy arty­ Na dzenia n a l e ż y koniecznie p o d k r e ś l i ć , że t y l k o w my i znaczenie, k t ó r e z d o b y w a n a r o d o w e dziedzictwo. te z d o l n a d a ć o d p o w i e d ź na te zagadnienia, k t ó ­ re l u d z k o ś ć p o s t a w i ł a ale artystyczną wyko­ rzystywania wszystkich osiągnięć światowej klasyki — Takie podejście gólnej ostrości byłoby odmówieniem wzroku, artyście umiejętności znaczy człowiek. szcze­ głębszego �i ostrzejszego u nie-artystów. Na p e w n o nie szego s z c z ę ś c i a , niż umieć w widzenia sposób tak niż ma to ma dla zobaczyć miejsce artysty każdy więk­ przedmiot bogaty i wielostronny, w j a k i m o g ą z o b a c z y ć m i l i o n y ócz. powiedzieć, świata, Z tego p u n k t u w i d z e n i a że jeżeli ludowość sztuki polega go można na nie formy N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że w tej bezwarunkowo osobistej i jest inicjatywy dyspozycji, pola konieczne na dużą działania dziedzi­ zagwarantowanie skalę, myśli indywidualnych i fantazji, formy treści".33) wy­ r a ż e n i u m y ś l i , u c z u ć i d ą ż e ń l u d u , to l u d o w o ś ć Stalin dobitnie podkreślał szkodliwość praktykowa­ nego przez R A P P przenoszenia na d z i e d z i n ę s z t u k i po­ artystycznej z a k ł a d a u m i e j ę t n o ś ć widzenia tak jak w i ­ jęć niesłuszne samo dzi oko postawienie sprawy o „ p r a w y c h " i „ l e w y c h " w litera­ Oto zem ludu. dlaczego zagadnienia l u d o w o ś c i f o r m y , l u d o w o ś c i sztuki w ogóle, nie n a l e ż y t y l k o do zagadnienia n a ś l a d o w n i c t w a a stanie p r z e d s t a w i e ń i f o r m rodowej, ale jej socjalistyczną dwa zagadnienia. na ludowość treścią. Narodowa w e " lub „ l e w e " obecnie w naszym k r a j u jest partyjnym, „Prawe"' szych w a r u n k a c h wyrażeniem du, w rodowej te najostrzej dalszy r o z w ó j okre­ tj. innymi i postępowych słowy, s i ę sceny, nia lu­ jeszcze na­ zaciemniały jak „Czapajew" filmowej; Wystę­ gdzie m a m y do pracujących, — czy­ o sprawę lu­ t j . tam, nowa, socjalistyczna wal­ obraz ze związku w szym stopniu jakby miast zespalania wnieśli w hamująco nią na Ojczyzny, socjalizmu, bolszewików, N a l e ż y u ś w i a d o m i ć sobie j e d n o n i e z w y k ł e j w a g i nia, sztuki które realizmu Lenin stosunki problemu socjalistycznego sformułował nienie partyjności sztuki. w ideologii, która nie b y ł a b y w y r a ż e n i e m w i przez sztuka, a k t y w n i e Łączność z życiem, bezpośredni włączo­ nie­ Lenina-Stali- udział w prakty­ wyciągać s ł o w a znaczeniu. 3 2 wy". ) stać się Mając stąd działalności socjalistycz­ wnioski społecznej identyfiko­ jak pracą we w ł a ś c i w y m na ogólno-proletariackiej uwadze konieczność nak i w t y m w y p a d k u przed upraszczaniem. wątpliwości, tego że sprawa literatury po­ spra­ nierozerwalnej jedności i n t e r e s ó w artysty i ludu, przestrzegał on ga sztu­ Lenin żądał: „Sprawa literatury częścią widzenia jest każda sztuką zawsze r z e c z y w i s t o ś ć sztuka „partyjną". z określonych Wszelkie legendy o bezpartyjności r o z p o w s z e c h n i a n y m przez a p o l o g e t ó w Nigdy i nigdzie nie b y ł o i nie któraby jawnie lub skrycie nie czy i n n y c h s o c j a l n y c h i d e i i d ą ż e ń . d z e n i a nasza sztu­ na, j ^ k i każda inna; broni spraw, broni Ale partyjność ona określonych klas wyzy­ może być wyrażała tych Z tego p u n k t u w i ­ sztuka radziecka jest tak w jed­ „Nie ule­ mniejszym sie wać samo określonych zasad, partyj­ społecz­ zasad sztuki radzieckiej różni się przedrewolucyjnym, komu­ zasadni­ „Organizacja Zasada otwartą partyjna łączność z sztuki się ludem, proste riackiej sprawy". wszelkimi Sztuka i jasne w stanowisk, tym, aby przewiduje uświado­ przeciwnie, i zamaskowania ponieważ ukryć do­ artykule ogólnoproleta- burżuazyjną, s p o s o b a m i d ą ż y do u k r y c i a prawdziwych formo­ Lenin partyjna". radzieckiej m i e n i e sobie i u z n a n i e s i e b i e za „ c z ę ś ć zainteresowana nad zaczęła a literatura partyjności swych większości tylko proletariatu — k ł a d n i e o k r e ś l i ł to zasadnicze r o z r ó ż n i e n i e w stopniu niż wszystko inne poddaje się m e c h a n i c z n e m u panowaniu jak sztuka rewolucyjnego zrównaniu, niwelowaniu, punktu klasowym społe­ społecznych czo o d p a r t y j n o ś c i s z t u k i b u r ż u a z y j n e j . Jeszcze w o k r e ­ ka — z polityczno-partyjną winna ideowość mo­ artystycznej. formy grup określonych są a l b o z ł u d z e n i e m , a l b o ś w i a d o m y m o s z u s t w e m , c h ę t ­ nie nizmu. błędem ona idei określonych być która k i , o jej niezależności od s p r a w y praktycznego życia — nych takiej tego i nie m o ż e ponadklasowa, ś l o n e zasady. partyj­ c z ł o w i e k a r a d z i e c k i e g o — oto p o d s t a w o w e Byłoby sprecyzowania. ni określonych interesów społecznych, propaguje okre­ cznej w a l c e mas p r a c u j ą c y c h , r e a l i z o w a n i e najlepszych wania Z Rozpatruje dążeń bolszewicką właśnie za­ zagadnie­ w a l k i o k o m u n i z m , m u s i b y ć organicznie, kultury sztuki lu­ 1905 r. j a k o z a g a d ­ Rozumiejąc rozerwalnie związana z ludem, z partią nej wpływając naszej byłaby odbijałaby społeczeństwie sztuki, menty ,określające ugrupowań W k l a s o w y m s p o ł e c z e ń s t w i e nie ma n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e nasza na. za­ rappowcy partii. skujących. do należy radzieckiej, Dlatego są t u potrzebne n i e k t ó r e ność sztuki nasiąknięcie artysty ideami bolszewizmu— na manię rozwoju i Innymi słowy, stanowisk społecznych, walczy o określone ideały, bro­ pod d o w ó d z t w e m Lenina i Stalina. dowości — Wytwarzała wickiej interesów. gadnienie: j a k i e są w z a j e m n e baczności. sztuki rozłam, jego partii siły sprawę utwierdzaniu kierownictwem neorappostwa rzeczy. „niepełnowartościowi" przed n i m i m i e ć się na w pod przez niekiedy jeżeli w osiągniętych swoistego się więk­ cznych, k t ó r a nie naszej zagadnieniem n i e są c z ł o n k a m i p a r t i i — s ą w m n i e j s z y m l u b tradycjami. zdobyczy formie znaczeniu Wypacze­ ludo­ L u d o w o ś ć naszej s z t u k i p r z e j a w i a s i ę p r z e d e w s z y ­ budowie utożsamianie odradzające najelementarniejsze stkim w walce sztuki o szczęście i rozwijanie się ludu, w z tym „teoretyków", dzisiaj takiej i wysławianiu miejsca w jej łączności z l u d e m , z p o s t ę p o w y m i i d e a m i bolsze­ (Np. p i e ś n i Jermaka). uczestnictwie mieć organizacyjno-politycznym gdzie treść starymi piękna, się taka sytuacja, że wszyscy radzieccy artyści, Z tą n o w ą treścią organicznie zlewa­ wiążące powinno dokonane w rappowskich dążeń taki film, mas A nowe elementy człowieka, rewolucjonisty, występuje wości bohatera. literatura tego s ł o w a i s p r a w l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y c h . sztuki, rzeczą t e a t r itd.".34) na­ nienia z obrazem n a m i ę t n e g o bojownika szczęście szerszej d z i e d z i n y , j a k dlatego d a n e m u n a r o d o w i — ale w przede w s z y s t k i m tam, o porównania Byłoby w c z y m polega l u d o w o ś ć obrazu Czapajewa? czącego czysto p a r t y j n e j . nie równocześnie d u , z o b r a z e m nowego linii zatem formy. p u j e ona od partyjności, jedno z klasycznych dzieł radzieckiej sztuki ją d z i w n ą s t o s o w a ć t e p o j ę c i a d o t a k i e j n i e p a r t y j n e j i bez się Weźmy jako przykład na ną do­ treścią czy na­ opiera sztuce ż y c i a warunkujących partyjnym. by­ istnieje rozdzielić sztuki rozwoju socjalizmu, ten śla się socjalistyczną formy ściśle w e w n ą t r z „pra­ pojęciem „ l e w e " — to ludzie o d c h y l a j ą c y się w t ę l u b i n n ą stro­ artystycznego o p a n o w a n i u i dalszym świadczenia właściwego twór­ Wykorzy­ sztuki nie forma za sprowadzać ludowej Trzeba „Uważam Pojęcie sztuki ludowej m o ż n a radzieckiej partyjnych. t u r z e p i ę k n e j (a t o z n a c z y i w t e a t r z e ) . ło n a z w a ć k o n i e c z n y m w a r u n k i e m r o z w o j u poza ściśle zara­ czości l u b w ogóle starej sztuki narodowej. [ mniejszością. jest egoistyczną ona istotę 91 �idei swojej klasy. Właśnie dlatego ideą proletariacką, bezpartyjność ną — wskazywał hasło w Lenin. Hasłem przeciwstawienia kajdany" życia burżuazyjne partyjność jest ideą jest burżuazyj­ bezpatryjności, „wolnej" sztuki i — maska, u k r y w a j ą c a k l a s o w e oblicze w s z e l k i e j jest „skutego prawdziwie formalistycznej sztuki. W warunkach przedrewolucyjnych, w nie p a r t y j n o ś c i o z n a c z a ł o , ż e artysta m u s i sobie s w e k l a s o w e s t a n o w i s k o , a ż e b y udział zyjnym ki" ły i dążenia w społecznej walce. formie i w swą własną ideowo-politycznej. W społeczeństwie burżua- ż e o n i w istocie, szedł w kie­ nującej skoj żąda­ demokratycznej swej sztuki. wizmu, teresy nej było lepszych przeciwko „bezpartyjności" sztuki burżuazyjnej, ponieważ u c i s k u , m e j e s t i nie m o ż e b v ć z a i n t e r e s o w a n a swego stoi p r a w d a , klasowego za n i ą s t o i stanowiska. przyszłość. została Sytuacja społeczeństwa, i dążeń. Sztuka stajać interesów Józef naszym wszystkich grun Stalin wskazywał, „granice między teligencją — zacierają 3 5 nic m a t a k i c h łecznych, zanika radzieckich mistrzów Jeżeli Ł ą c z ą c wszystkie swe t w ó r c z e s i ­ sztuka przv ł e c z e ń s t w a r a d z i e c k i e g o , lecz p o z a n i m . S z t u k a w z m a ­ cnia swe zasady i idee w r o z s t r z y g a j ą c e j ciwko zdeprawowanej sztuki, ideologii przeciwko całemu światu imperializmu, niewolnictwa. Jeżeli siebie o d losu dzieckich, jeżeli w pełnym tego s ł o w a znaczeniu jest ludu, że w nabiera nowego charakteru. antagonistyczne społeczeń­ zawierała moment robotnicza klasy i n n y m kla­ naszym wyrażały­ sobie klas l u b g r u p s p o ­ na klasowej o d ­ zawsze klasom. teresów, ona wyraża jedną Sztuka klasowe prze­ interesy, przeciwstawienia swojej W radzieckich warunkach k a k s z t a ł t u j e i d e ę całego sztu­ s p o ł e c z e ń s t w a , b r o n i jego i n ­ dążenia całego ludu. Reprezentuje z form ideologicznych ugruntowania panu­ jących stosunków socjalnych, obrony ich przed zama­ chem z z e w n ą t r z , przed ś w i a t e m imperializmu ny przeciwstawiającemu jedność radzieckiego l u d u Ta zjed­ właśnie dło, się światu i woj­ socjalizmu specyficzne w Hórym ziszcza sie c a ł a ideologia radzieckiego okoliczność, radzieckiej, zasadniczo n o w y jej ogólnoludowość i de­ prawidła jej historycznego o r z e s / ł o ś c i w a l k a „ n o w e g o " ze „ s t a r y m " szej s z t u k i p r z e k s z t a ł c a ła ona p o s t ę p o w e się w jej ludowość, idee c a ł e g o l u d u . ponieważ Ideowe sta­ nieuchronnie do „ w y b u c h u " , ły w y r a z e m w y k l u c z a j ą c y c h w t y m , ż e w y r a ż a o n a idee całeffo l u d u , s ł u ż y interesów. l u d o w i , brom' i n t e r e s ó w całego t y m znaczeniu sytuacja listycznym społeczeństwie formacjach jedność sztuki w naszym i Dołożenie s z t u k i w społecznych gonistyczne klasy — r ó ż n i ą naszego partii, około wielkiego kiedy ludu. narodu zespolonego t y m , że l u d n a z w a ł Stalinowskim blokiem. komunistów i rosyjska młodzież i swój demokracji, odbi­ ugruntowania negacją 13", artystyczna „starego" Moral- konsekwetną klasowych „buntu T a k i sam charakter wybuchu, zanegowania bezpartyjnych N i e m o ż e to nie znaleźć demokratyczna się nawzajem już przykład z d o p r o w a d z a d o tego, ż e n i e i m ż a d n e j r ó ż n i c y w i n t e ­ silny w y r a z w radzieckiej, socjalistycznej Przytaczaliśmy Akademii. wokó? resach i i d e a ł a c h k o m u n i s t ó w i b e z p a r t y j n y c h . sta­ wystąpiła Stalina, no-polityczna j e d n o ś ć radzieckich ludzi znajduje do zaprzeczenia prze­ Niewzru­ wodza — towarzysza W socja­ podzielonych na a n t a - s i ę zasadniczo. rozwoju. doprowadza­ rych form artystycznych, ponieważ takie wybuchy b y ­ n o w i s k o naszei s z t u k i p r z e j a w i a s i ę przede w s z y s t k i m całemu charakter — warunkuje s r t o ł e c z e ń t w a . Z tego p u n k t u w i d z e n i a p a r t y j n o ś ć n a ­ w nasza narodu"36), jeżeli łączy myśli, w o l ę i uczucia wszystkich ludzi r a ­ sztuki szalna walce prze­ reakcyjno-burżuazyj- mokracji. Moralno-politvczna szłych siebie w r o g i e m u o b o z o w i , t o t e n o b ó z l e ż y n i e w e w n ą t r z spo­ noczonego w o k ó ł p a r t i i L e n i n a - S t a l i n a s t a n o w i to ź r ó ­ W o n i swe za­ t y m przeciwstawia szłości, w y r a ż a j ą c rębności. wyraża naj­ wyrażeniem żeń radzieckiej klasa zbudowana jest społecznych: artystycznych, które sztuka postępowe i n ­ ły w o k ó ł idei k o m u n i z m u — u g r u n t o w u j ą sady. idei o g ó l n o l u d o w a — umocnienie w niej i d e a ł ó w i d ą ­ sie. d a w n a z a ś w y ł ą c z n o ś ć by i n t e r e s y r ó ż n y c h , w r o g i c h rozwinięcia znaleźć się ona Dlatego w społeczeństwie prądów celu musieli harmonij­ a chłopstwem, jak również między tymi klasami a in­ sowa — z a n i k a " . ) dzieł n i e rrjoże o d ł ą c z y ć idei Kram- programem Ideowa .tendencyjność „sztuka jego w z najbardziej całości. nabiera innego stosunku do ant^ponistyczne to najwyższe, jako kapitalistycznego klasv robotniczej, k o ł c h o z o w e g o c h ł o p s t w a , stwie ludu agresji, się w pełni wyrazem ważne Sztuka radziecka uzbrojona i d e a m i bolsze- dążeń całego ludu. nej sie w W naszym snołeczeństwie osiągnięto inteligencji. najbar­ — wystąpili programu warun­ zmienia U s t r ó j socjalistyczny niszczv jedność już przejawach. historyczna jednak socjalizmu klasy. była 1905 г., t a k a p o ­ s z t u k a r a d z i e c k a n a zawsze w s w y c h dziej przodujących kach Z a nia Taką sztuka Gorkiego w okresie r e w o l u c j i na sztuka p o w o ł a n e j do zniszczenia w s z e l k i e j tego wyraża p r z y ł ą c z e n i a s i ę do o k r e ś l o ­ skierowane tendencje obozie o p o z y c y j n y m w s t o s u n k u d o d w o r s k i c h oblicza w y m a g a ł o decyzji ukrywaniu wyraża często w y r a ż a ona i przodujące współtowarzysze ugruntowania w T o u ś w i a d o m i e n i e sobie s w e g o k l a s o w e g o postępowe i jego Akademii. w sztuka d ą ż e n i a i idee t y l k o c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . K i e d y k t ó r e j s t r o n i e b a r y k a d y s t o i i o co w a l c z y za p o m o c ą formy każda dla c a ł e g o l u d u — to i t a k realizuje ona b e z p o ś r e d n i o ł o s i ę o d a r t y s t y d o k ł a d n e g o z d a n i a sobie s p r a w y , p o klasy rewolucyjnej, klasowym lecz u c i e m i ę ż o n e j , c h o c i a ż najbardziej sztuki historycznych warunkach Lenina powszech­ w e t j e ż e l i m a m y d o c z y n i e n i a n i e ze s z t u k ą k l a s y p a ­ i Hasło plat­ kultura ludową. wania iluzji. partii. ideałów Nasza artystyczna jest w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu k u l t u r ą r u n k u odsłonięcia sprzeczności społecznych i demasko­ W tych od na w s p ó l n e j uświadomić Wskazując bezpartyjność, czymkolwiek zawsze i n t e r e s y t y l k o j a k i e j ś c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . N a ­ móc świadomie się w niewoli „kiesy" — Lenin się w artystów, stojących żąda­ artystom, święcie w i e r z ą c y m w „ w o l n o ś ć sztu­ znajdują różnią i dążeń innych warunkach klas, leninowskie J e ż e l i A . P ł a s t o w j e s t w zasadzie p i e w ­ cą radzieckiej wsi, to nie znaczy to wcale, ż e jego idea­ nie zdecydowanego z r ó ż n i c o w a n i a brać c i a w sztuce. dworskiej „nowego" na sztuki jego zgli­ szczach — m i a ł a a r t y s t y c z n a r e f o r m a c z a s ó w P i o t r a I z j e j stanowczym zaprzeczeniem ś r e d n i o w i e c z n y c h , r e ­ ligijnych staw ści. form sztuki realistyczngo Historia wolucyjnych i śmiałym sposobu zaszczepieniem odtwarzania pod­ rzeczywisto­ s z t u k i powszechnej zna w i e l e t a k i c h skoków. Przypomnijmy przewrót re­ doko­ n a n y przez a r t y s t ó w Odrodzenia, albo g r u n t o w n e oba­ l e n i e s t a r y c h zasad s z t u k i w y w o ł a n e p r z e z s k ą r e w o l u c j ę f r a n c u s k ą w 1789 r o k u . mieszczań­ �Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , stwa nego k i e r u n k u w na omawianych „wybuchu". jak warunkach klas. pracy drogą społeczeń­ wość, jedność artystycz­ pracy Z w i ą z k u starego, zawsze o d b y w a ć gwałtownie, podlega inne zjawisko Ale jak „prawo nowy musiała warunkch Sztuka każde tej że w antagonistycznego — zmiana takim za samym społeczne związane wskazuje Józef Stalin w swej „Marksizm a zagadnienia przechodzenia w y b u c h u nie historii rozwoju od jakości również leżących do kategorii bazy lub do z u j e ono w stosunku na w r o g i e k l a s y . innych do zjawisk nowej tylko Ojczyzny, Tu właśnie tkwi rdzeń obrony dzieła ma sztuki, zdoby­ zwycięstw, i nie reakcji. może być które nie Ra­ walki najszlachetniejszej s z t u k i r a d z i e c k i e j —, j e j p a t r i o t y z m . N i e m a dużego wro­ jej z ciemnymi siłami międzynarodowej na­ mo­ sławienia cechy i nie mo­ prawdziwego, byłoby przesiąknięte d u m ą ze s w e g o k r a j u , r a d o ś c i ą z p o w o d u s u k c e s ó w — dzieła, w którym nie wyczuwałoby się gorącego i szczerego u c z u c i a m i ł o ś c i d o s w e j s o c j a l i s t y c z n e j oj­ czyzny. Kosmopolityczna znakomita ręce klucz nowa do sztuki realizmu W sztuką chów" w teza J ó z e f a zrozumienia nie i nie kulturze rozwoju z jego może być ogólnolu- takich któreby „wybu­ wzrastanie i rozwój umacniania i sztu­ idzie pogłębiania drogą twórczej Od o b r a z ó w a c h r r o w c ó w do dzieł p o ł o w y 3 0 - t y c h i d a l e j jeszcze p o p r z e z o b r a z y e p o k i ojczyźnianej larstwa no­ radzieckiego ciągnie nowymi się jedną zadaniami ogólnoludowej uwagę na jedną czego w p r z e s z ł o ś c i , w gonistycznych, język doskonalenia języka"?™) rozwoju albowiem stał jakim mogły nie on na rozwijania istniejącego dlatego, że j ę z y k od interesów ogólnoludowym stać dą­ anta- zależny nadbudowy, w swym wrogich klas, stanowisku, a w zostało jeszcze jej wykorzenione niedocenianie idei radzieckiego p a t r i o t y z m u owocnego r o z w o j u Burżuazyjny naszej dla sztuki. kosmopolityzm próbuje czncie m i ł o ś c i r a d z i e c k i e g o a r t y s t y do poderwać swej u- ojczyzny. Z p r z e m ó w i e ń o j e d n o ś c i ś w i a t o w e j k u l t u r y — w epo­ ce, k i e d y ś w i a t p o d z i e l i ł s i ę n a dwa wo poderwania przebijają złośliwe wysiłki obozy — jaskra­ wiary w g w a r a n t o w a n y r e a l n y m i sukcesami Radzieckiego K r a j u — jest jasnym rozwoju. tej na liczbie uświadomieniem Prawo do sobie optymizmu dróg zostało dalszego zaczerpnięte przez s z t u k ę r a d z i e c k ą w surowej walce o s o c j a l i s t y c z n ą ojczyznę. podstawowych elementów był wzrostu ludzi. „drogą nie za­ warunkach społeczeństw się u nas „roboty" naj­ skutek l y s i y szlachetnego historycznego o p t y m i z m u , k t ó r y ma­ Dla­ Działo się tak nie lepszych d z i e ł a c h radzieckich a r t y s t ó w . Na wielkiej okoliczność. rozwijał temu ar- walki, nowymi ważną przeciwko sukcesy socjalizmu, ciięć pozbawienia radzieckiego „ N o w e " w naszej s z t u c e ż y w i s i ę żeniami i z w y c i ę s t w a m i radzieckich Zwróćmy linią walczyła lat do obecnego e t a p u — r o z w ó j i współzawodnictwa. krytyka p r a w e m u i w z n i o s ł e m u uczuciu zrealizowanemu w odrzucając jej miejsce j a k ą ś z u p e ł n i e J u ż pierwsze poczynania radzieckiej konsekwentnego wojny nam wrogiej artystycznej, realistycznej, jej metody. daje prawidłowego socjalistycznym ma p r z e s z ł o ś ć , s t a w i a ł y na w ą zasadę. Stalina socjalistycznego. społeczeństwie dową Nasz artysta miennego optymizmu, wielu spośród posiada o pełne którym prawo do nadaremnie najlepszych a r t y s t ó w pro­ marzyło przeszłości. Opty­ m i z m ten o p i e r a się na t r w a ł e j p o d s t a w i e i jest żywą d u s z ą naszej s z t u k i w ł a ś n i e dlatego, że a r t y s t a nasz jest p r z e k o n a n y o p r z y s z ł o ś c i s w e g o k r a j u i zna s i ł ę s o c j a ­ listycznego s p o ł e c z e ń s t w a , silę idei komunizmu, 0 słuszności drogi naszego s p o ł e c z e ń s t w a , wskazuje bolszewicka i jej partia wie drogi którą wodzowie Lenin i sztuka. Dzisiaj w w a r u n k a c h socjalizmu, kiedy sztu­ 1 Stalin. ka n i e j a k o j a k a ś j e j f o r m a l n a cecha, lecz j a k o p r a w i d ł o ­ obsługuje całe społeczeństwo, kiedy tak samo jak i j ę z y k staje n a o g ó l n o l u d o w y m s t a n o w i s k u — rozwój jej o d b y w a się „ n i e d r o g ą w y b u c h u , nie d r o g ą unice­ s t w i e n i a za j e d n y m z a m a c h e m tego co s t a r e i b u d o w y n o w e g o , lecz d r o g ą stopniowego i d ł u g o t r w a ł e g o 3 madzenia e l e m e n t ó w nowej jakości..." "). serwować tę p r a w i d ł o w o ś ć w rozwoju socjalistycznego właśnie jako Możemy gro­ ob­ sztuki realizmu sztuki ogólnoludowej. Wzrost realistycznego mistrzostwa, głębi i wielostron­ ności poznania R i a ż s k i e g o do życia od „Kołchoźnicy-Brygadiera" „ Z b o ż a " J a b ł o ń s k i e j , od o b r a z u z Górek" Sokołowa-Skalia do m o n u m e n t a l n e j „Droga n i n . . . " — t o d ł u g a d r o g a n a g r o m a d z e n i a t e g o co „drogą rozwijania i doskonalenia podstawowych Le­ nowe ele­ Tak tedy optymizm Mobilizująca stów, władających realizmu sta­ praca naszych socjalistycznego arty­ realizmu p o l e g a na t y m , ż e w y c h o w u j ą o n i n a s z y c h l u d z i w chu komunizmu, w duchu wierności m i ł o ś c i do ojczyzny; w wszystkim tkwi tym sztuki ideami patriotyzmu. radzieckiej, Dobitnie ujawniła partii, i właśnie w uszlachetniające wanie duchu tym przede człowieka przesiąkniętej się ta czyźnianej. Jak niu wojsk oddziały­ wzniosłymi cecha s z t u k i r e a l i z m u w i a d o m o , na hitlerowskich du­ w cjalistycznego w m a l a r s t w i e epoki w i e l k i e j Wyjątkową Rozwijanie i doskonalenie e l e m e n t ó w metodą występuje rozwoju. i przekształcająca plakat wzywający m e n t ó w t e g o co i s t n i e j e . naszej s z t u k i wa tendencja jej historycznego płasko­ r z e ź b y Wuczeticza „ P r z y s i ę g a m y tobie towarzyszu so­ wojny d r u g i d z i e ń po Oj­ wkrocze­ do Z S R R u k a z a ł się p i e r w s z y do o b r o n y socjalistycznej ojczyzny. r o l ę , o d e g r a ł y „ O k n a Tass", p l a k a t y , k a r y ­ k a t u r y w prasie w sprawie mobilizacji duchowych ło się g r u n t e m , na k t ó r y m o d b y w a ł o się „ w y g r y w a n i e " radzieckich A l e nie tego co s t a r e , a p r z e d e w s z y s t k i m a n t y l u d o w e g o takie rodzaje sztuki malizmu, pozostawionego nam przez for­ kapitalistyczną przeszłość. U sztuki takiego leży charakteru monolityczna rozwojowego baza — jej ra­ ludo­ ludzi w walce z wrogiem. jak plakat, grafika owych k a na rzyło dniach ideową bronią sił tylko satyryczna, k t ó r e z n a t u r y swej są s z t u k ą a g i t a c y j n ą — stały w podstawy dzieckiej I sobie s w e g o p o w o ł a n i a że b y ć artysty, nie podzielonego ono n a t o m i a s t z u p e ł n i e dzieckiej klas". ) Ta i obozy ścisłego : ! 7 gich ki dwa a r t y s t y przede w s z y s t k i m za­ Obowią­ cy o b o w i ą z u j ą c e j d l a s p o ł e c z e ń s t w a n i e m a j ą c e g o w do społecznych społeczeństwa Nie ma się od czy s o c j a l i z m u za p o m o c ą s w e j t w ó r c z o ś c i , o b r o n y do nadbudowy. ludzi uświadomienia walką j ę z y k a — nie zawsze daje się ono stosować Dzisiaj w w a r u n k a c h r o z ł a m u ś w i a t a na — wymaga mas prawom znakomi­ się z a s t o s o w a ć nie wielomilionowych Radzieckiego. z językoznawstwa", dawnej daje się pomocą interesów radzieckiego się człowie­ wojnie. Radzieckie malarstwo sztalugowe stwo­ szereg z n a k o m i t y c h o b r a z ó w , k t ó r y c h mobilizu- 93 �] ą c e z n a c z e n i e p a t r i o t y c z n e j e s t b a r d z o znaczne. P r z y ­ w obrazie „ J . W . S t a l i n i К . E. W o r o s z y ł o w na pomnijmy lu" stowa, takie dzieła jak „Niemiec „Po odejściu Kukryniksów, „Na Niemców" i szczerymi Gaponienko, wyzwolonej i wiele innych. Były przeleciał" ziemi" „Tania" przepełnione czucie gorącymi surowym stwem i groźną nienawiścią, wzywającą mę­ Gerasimowa, duma zwycięstwa Krem­ w obrazie życia w „Święcie w Kołchozie" A. Piastowa, szczęśliwa radość młodości w „Oktiabrinach" A . B u b n o w a — oto p r z e w a ż a j ą c y do w a l k i . B y ­ ły to dzieła, k t ó r e m ó w i ł y o m y ś l a c h , uczuciach, A. „ W ó d z , n a u c z y c i e l , p r z y j a c i e l " G . Szegala, k i p i ą c e w y ­ Szmarinowa to r z e c z y p r z e n i k n i ę t e uczuciami, Pia­ emocjonalny ton sztuki te­ go o k r e s u . O k r e s t e n j e s t j a k b y w c i e l e n i e m dąże­ s ł ó w wodza, wypowiedzianych przezeń radosnych na Pierwszej n i a c h , k t ó r y m i ż y ł l u d , a one b y ł y i c h u k s z t a ł t o w a n y m Wszechzwiązkowej w y r a z e m . B y ł y to d z i e ł a o d u ż e j t r e ś c i patriotycznej. k u . „ Ż y c i e s t a ł o s i ę lepsze, t o w a r z y s z e . Ż y c i e s t a ł o s i ę n a r a d z i e s t a c h a n o w c ó w w 1935 r o ­ całkowicie oddała weselsze. A g d y ż y c i e j e s t w e s o ł e , t o i p r a c a i d z i e d o ­ siebie s p r a w i e o b r o n y O j c z y z n y . W t y m f a k c i e bardzo brze". '-) W latach wojny sztuka wyraziście ujawnił radziecka 4 Społeczeństwo się silny z w i ą z e k artysty z ludem, socjalistyczne otworzyło przed k t ó r y s p o w o d o w a ł , że sztuka w e wszystkich jej czoło­ stami niezwykłe perspektywy odtworzenia wych i Rzeczywistość przejawach stała wych milionowych się wyrazem i n t e r e s ó w mas l u d z i p r a c y Z w i ą z k u kiego. Jest t o sytuacja, stwie b u r ż u a z y j n y m o której nie śmiał artysta nawet w życio­ Radziec­ społeczeń­ — posługując „zbiornikiem wszelkimi Z się wyrażeniem u c z u ć duszy sposobami goryczą pisał ponadto do o d e r w a n i a prezes L i g i artysta różne narady artystów od życia. momenty uroczystości, dążą artysty sze p o c i ą g a j ą c e dowe Gorkiego — stał ludu", nowych form w do o d t w a r z a n i a . czasie których podsumuwujące p e r s p e k t y w y dalszego p o s t ę p u — d a ł y m a t e r i a ł S z e g a lowi i Efanowowi; które raz na historyczne lizmu s t ó w pozostawia W a w A m e r y c e najlepszych amerykańskiej byli najbardziej zaniepokojeni d ą ż e n i a szerokich mas rodu a m e r y k a ń s k i e g o w walce z faszyzmem mały rynarki jenną z polecenia na­ nie otrzy­ w y r a z u w m a l a r s t w i e i grafice. „ W o j e n n i ści" pracujący arty­ Ministerstwa Wojny i Ma­ tworzyli dzieła p r o p a g u j ą c e a m e r y k a ń s k ą technikę jennego albo „powaby" życia — spacery wo­ amerykańskiego wo­ po afrykańskich „kolonialnych" miastach, „odpoczynek w towarzystwie panienek" śmierci Inni opiewali i zniszczenia, stynkty, Taka itd. żołnierzy chorobliwą pobudzając demoralizujące Stanów i rozkładające znaczenie amerykań­ ideą zabronioną. Z oblicze ludzi Pimenowa. wyrazem radości i zwycięstwa punktu widzenia o s i ą g n i ę t e g o przez storycznym optymizmem sztuki realizmu nego. W y r a ż a j ą c socjalistycz­ uczucia i m y ś l i z w y c i ę s k i e g o l u d u artyści widzieli w życiu świętość historycznych czy socjalizmu. stawała Sztuka się h y m n e m konsekwentnie p o c h w a l n y m na i prawidłowo g o r ą c e u c z u c i e l u d z i do s w e j socjalistycznej To b y ł o w y r a ż e n i e m p a t r i o t y z m u Coraz w i ę c e j powstaje trują w dzieł, k t ó r y c h się poezji w t w ó r c z e j bohaterstwie autorzy ojczyzny budownictwa komuniz­ są pod t y m w z g l ę d e m b o h a t e r ó w socjalistycznej pracy na zaczęli ludzie pojmować, zajmujący że szym stopniu sprzyja się sztuką „radziecki rozwojowi Patriotyzm sztuki radzieckiej średnim wyrażeniem system w Ameryce w najwięk­ jest p r o s t y m i bezpo­ idei i nabyła szczególnie jaskrawego twórczego i dobitnego sztu­ wyra­ zrywu, ludzi sprawy kraju, niem twórczości. miś przemijającymi warunkami. odtwarzania wizerunków twórców rozwoju jej ludzi, d u m ą artystycznej chwilowymi, szlachetności olbrzymiej, sztuki realizmu Patrio­ W aby z sukcesów j a k najgodniej różnych formach unieśmiertelnić i na różnych k i ; może on p r z y j m o w a ć różne formy d ą ż e n i e do u g r u n t o w a n i a s o c j a l i s t y c z n e g o h i s t o r y c z n y c h , ale n a l e ż y niecznie p o d k r e ś l i ć , że jest on n i e o d ł ą c z n ą cechą socjalistycznego realizmu w wyrazistość przeszłości każdy radzieckie realizmu nie m ó g ł nietrudno w świątecznego jej jako u s t r o j u spo­ i najpiękniejszej obronie tego artysta stojący na zdo­ stanowisku c a ł k o w i c i e i bez z a s t r z e ż e ń ustroju stanąć społecznego, w k t ó r y m żył i t w o r z y ł . W i d z ą c ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e k a , n i e ­ nastrój radości „Niezapom­ u b ł a g a n i e powinien był stać się k r y t y k i e m nianego" majestatyczna podniosłość ju Efanowa, rozwoju patriotyzm nastroju życia. Triumfalny W. swej byczy ludzkości. W m a l a r s t w o d r u g i e j p o ł o w y lat 30-tych — to n i m szczególną łecznego, jako najznakomitszej sztuce. Jeżeli na p r z y k ł a d w e ź m i e m y pod u w a g ę dostrzec w ko­ organiczną się do dąże­ ich w etapach sztuki radzieckiej przejawia konkretnych w a r u n k ó w socjali­ i osiągnięć, t y z m r a d z i e c k i l e ż y u samej p o d s t a w y radzieckiej s z t u ­ w z a l e ż n o ś c i od doniosłej stycznego odznacza się t a k ż e n i e p o d z i e l n ą m i ł o ś c i ą z u — ale b y ł o b y d u ż y m b ł ę d e m s ą d z i ć , ż e t a cecha r a ­ jaki­ do artyści wszystkim społecznej. dzieckiej k u l t u r y została w y w o ł a n a dążą jako Goriełowa, Kotowa i innych; przede T e n n o w y etap w uczuć. W epoce s u r o w e j w a l k i z n i e m i e c k i m f a s z y z m e m ka wyrażenia naszych sztuki".4i) ogólnoludowych szukają portrety Wszechzwiązkowej Sieriebriennego, Efanowa, dopa­ pracy dla dobra codziennego mu. Charakterystyczne ojczyzny. radzieckiego. W y s t a w i e 1949 г., p r a c e D u d n i k a , K u g a c z a , wojny no­ wych form życia. W t y m utwierdzaniu rosło i krzepło la­ tach zdo­ b y c z y , s t a w a ł a s i ę a r t y s t y c z n ą f o r m ą utwierdzenia ka­ O t o dlaczego w — zdoby­ cześć tych tegorii myśli". na­ dowódz­ t w e m S t a l i n a . S t ą d p o c h o d z i t o , co m o ż n a n a z w a ć h i ­ a p o l o g e t ó w i m p e r i a l i z m u t o z n a c z e n i e n a l e ż a ł o do „niebezpiecznych socja­ natchnęły ród radziecki pod k i e r o w n i c t w e m partii, pod ludzką. rękę imperialistom wyzwalające artystów ale duszę in­ wojny przeciwko faszyzmowi pozostało dla skich Zjednoczonych, „poezję" najciemniejsze „sztuka" oczywiście była na duchowe Gierasi- Ś w i ą t e c z n y n a s t r ó j sztuki radzieckiej lat 30-tych b y ł światowej kierownicy poli­ t y m , a ż e b y demokratyczne zmieniające wsi, wiejskiego ż y c i a w epoce Bubnowa, Łukomskiego, Odincowa, bezczynności". ) czasie d r u g i e j w o j n y tyki arty­ 4 0 się w z „głupotą ż y c i a " — p o w o ł a ł o do ż y c i a d z i e ł a P i a s t o w a , si n a j w y b i t n i e j s i to przekształcenie zawsze s k o ń c z y ł o mowa, Gaponienki; nowe formy co m o g ą n a j l e p s z e g o , kreślące się amerykańskich dać miejsce i one ludu. zostali w e z w a n i aby dnia Ogólno-lu- miały zwycięstwa R o k w e l l K e n t w 1942 г . : „ W Z w i ą z k u R a d z i e c k i m w a ­ artyści co i co g o d z i n ę n a s t r ę c z a ł a a r t y ś c i e c o r a z to n o w e i n o w ­ Koła marzyć. r z ą d z ą c e nie są w t y m zainteresowane, a ż e b y piękna arty­ bogactwa albo o d e j ś ć w utopijne tego u s t r o ­ przeciwstawianie prawdy �i p i ę k n a . W ż a d n y m w y p a d k u n i e p r z e s ą d z a to j e d n a k , tarza że 0 g ł ę b i ę naszej s z t u k i — k r y t y k a także artysta w przeszłości każdy był gorącym patriotą prawdziwie swej W społeczeństwie burżuazyjnym postępowy ojczyzny. przyznawała" artysta jest pasier­ t o n u naszej b e m — ale i t a m m i ł o ś ć d o o j c z y z n y j e s t niejszą cechą wolność postępowych i pomyślność artystów ojczyzny. walczących Przypomnijmy za pod­ ubieg­ łego stulecia — od K i p r e n s k i e g o i A l e k s a n d r a Iwano­ Poczucie stokroć narodowej dumy znaczniejszą radzieckiego podstawę artysty ponieważ Rosja ma stała życiu. powszechnego, Walcząc jakoby ta ż a d n ą m i a r ą radosnego, sztuce. nie polega na t y m , że sztu­ pień ludzkich. N a w e t w t e d y jednak, kiedy je odtwa­ r z a ł a , nie t r a c i ł a swego o p t y m i z m u o p i e r a j ą c e g o s i ę na niespożytych patriotycznych podoba uczuciach. I właśnie się kosmopolitycznym politykom. nienie nie polega nie o d t w a r z a j ą n a t y m , czy a r t y ś c i o d t w a r z a j ą j a k i e z tego w y s n u w a s i ę w n i o s k i . T o ł k a c z e w w ficznej formy społecznego W sztuce r e a l i z m u s o c j a l i s t y c z n e g o p i e r w s z y raz h i s t o r i i staje s i ę m o ż l i w e p e ł n e , k o n s e k w e n t n e , dzielne u g r u n t o w a n i e artysta otrzymuje podstaw w niepo­ ustroju społecznego — znalezienia wyższego p i ę k n a w s a m y m życiu, w jego p o s t ę p o w y m pochodzie. W możliwość społeczeństwie radzieckim została osiągnięta nolityczna jedność ogólnoludowych, interesów. Przyjacielska mo­ ogólnonarodowych współpraca choźników i inteligencji robotników, w powszechnej sprawie wania komunizmu — warunkuje zasadniczą koł­ budo­ wspólność i n t e r e s ó w i dążeń wszystkich ludzi radzieckich. „ W ł a ś n i e na gruncie tej spójni — uczy Stalin — roz­ winęły się takie siły n a p ę d o w e polityczna społeczeństwa jak jedność moralno- radzieckiego, p r z y j a ź ń ludu w interesów wszystkich ludzi społeczeństwie wyra­ pracy, socjalistycznym i to całego otwiera przed artystami p i ę k n e perspektywy umacniania i w y ­ Obraz artysty Chmielko „Za wielki naród zwycięstwa nad hitlerowskimi N i e m c a m i na obchód Kremlu. Centralna p o s t a ć Stalina, jego towarzysze broni, przed­ stawiciele l u d u — wszyscy połączeni są j e d n y m p o r y ­ w e m t r i u m f u z w y c i ę s t w a . Z obrazu bije spokojne ś w i a d c z e n i e , silny poważny ność koloru. obraz dumy Cały rytm, natężona przesiąknięty z wielkiego historycznego bezgranicznej Te żywe histerycznym jest obrazie sztuce. P a c h o m o w wysoki swój uogólniony trafią tak obrazy samo w ł o ż y ć dużo zachwyt nad każdą przeszkodę. Uczucie nie z a w i o d ł o Pachomowa, czew w omawianej Stąd płynie radzieckiego patriotyzmu jeden wniosek, że cechą charaktery­ nie p r a w a do o d t w a r z a n i a c i e r p i e ń i tak n o w i s k o j a k o w y r a z uczucia uczucia patriotyzmu i wiary k o s m o p o l i t y c z n a nie szuka pogłębienia zjawiskach p o d s t a w naszego ż y c i a , d o p e s y m i z m u , do sceptycyzmu, do k r y t y k i w stosunku do socjalistycznej rzeczywistości. K r y t y k a i s a m o k r y t y k a jest m o ż l i w a t a k ż e i w sztu­ plastycznych, chociaż rzecz prosta — raczej grafice niż w malarstwie i rzeźbie. powoduje konieczność walki z ludu. w Dąże­ tym co przeżyte. „ S a m o k r y t y k a jest n i e o d ł ą c z n ą i stale a k t y w n ą bro­ związaną 4 4 z istotą bolszewizmu z jego r e w o l u c y j n y m duchem". ) Duch rewolucyjny bolszewizmu stąpienia życia na­ cjalistycznego, z d r o g i s ł u ż e n i a l u d o w i , p o p c h n ą ć j ą do zaprzeczenia artyści w w szej s z t u k i , chce o n a z a w r ó c i ć j ą z d r o g i r e a l i z m u so­ ale w y p a c z e n i e patriotyzmu za­ niezwyciężoność socjalizmu. wyrazić — po­ jest smutków, n i ą w arsenale bolszewizmu, nierozerwalnie od­ Tołka­ serii. lecz o g ó l n e , zasadnicze, p o z y t y w n e , o p t y m i s t y c z n e s t a ­ koncentrują na du­ pokonać utracił je sztuki r e a l i z m u socjalistycznego przeczanie ale lecz męstwem, zdolnego natomiast s t a r e , c h y l ą c e s i ę do u p a d k u , polega poświę­ męki — tu beznadziejności, człowieka, nie n a p r z ó d akcja strachu, nieubła­ serię, ogrom zdumiewającym siłą radzieckiego samokrytyki, jest p r ó b ą umniejszeniem za­ postępowych rzeczywistości. Kosmopolitycznej w żąda jej istotnego znaczenia samokrytyki z j a w i s k naszej powszedniości w jej najpospolit­ szych, codziennych, z w y k ł y c h znakomitą — wyraz. Niemniej jednak poświęcone napełniły przed I t u jest uczuciem w y d a r z e n i a -— m i ­ żeby stworzył chową satyrycznej się znajduje te od­ trafili wycieńczeni, w y g ł o d z e n i ludzie, nadludzkie w y s i ł k i poczuciem tworzeniu wielkiego historycznego Ojczyzny którzy Męki pokora 1 nadludzki heroizm. Nie ma kach łość do Ślepa zwycięstwa ludzkie uczucia Chmielko, którego szlochem. coną oblężeniu Leningradu. prze­ wiel­ ludzi, potworów. gra­ próbował g a n y m losem — oto t e m a t serii, t e m a t obcy radzieckiej intensyw­ j a k g d y b y w sobie p a t r i o t y z m l u d u . W faszystowskich męki dokonania, m i ł o ś c i do t w ó r c y kiego Stalina. łapy Krytyka rosyjski" wydarzenie historyczne, uroczysty Majdanku" m u serce r o z p a c z ą i j e g o p l a n s z e s ą k r z y k i e m s ł a w i a n i a w swej t w ó r c z o ś c i zdobyczy socjalizmu. przedstawia na nieprawdopodobne styczną P a t r i o t y z m r a d z i e c k i jest w i ę c b e z p o ś r e d n i m spójni w naro­ 4 3 d ó w ZSRR, patriotyzm radziecki". ) zem serii „ C h r y s t u s tworzyć ucisku. czy c i e r p i e ń r a d z i e c k i c h l u d z i , lecz n a t y m , socjalizmu, k t ó r y wszelkie to Zagad­ się ojczyzną nowego w y ż s z e g o p o r z ą d k u społecznego — obalił „nie zwycięskiego k a radziecka nie p o w i n n a o d t w a r z a ć z m a r t w i e ń i cier­ nie do R i e p i n a i S i e r o w a . radzieckiemu O c z y w i ś c i e zagadnienie najszlachet­ n i o s ł e patriotyczne uczucia r o s y j s k i c h a r t y s t ó w wa naszemu krytyce niezwykle n a s z e j sztuce w s z y s t k o co s m u t n e , podoba się tragiczne — ale O b r a z G r i g o r i e w a „ P r z y j ę c i e d o k o m s o m o ł u " czy „ S t a ­ nie m o ż e linowskie P r z y tej okazji p o w o ł u j e się ona często na dziedzictwo. każdego pokolenie" — jest już choćby z tego zdolny poruszyć powodu, że serce artysta tak szczerze i t k l i w i e p o k a z a ł n a m nasze d z i e c i . P r a w d z i ­ wa miłość do radzieckiej młodzieży spowodowała, że Jeżeli ona ścierpieć Rembrandt w niej radości odtwarzał tragiczne i optymizmu. twarze giczne losy, a p r z y t y m o s i ą g a ł n a j w y ż s z e i to w ł a ś n i e dlatego, że t r a g i z m l e ż a ł u p o d s t a w społecz­ jego prace p r z e n i k n i ę t e są szczerym p a t r i o t y c z n y m u - nego u s t r o j u , w k t ó r y m czuciem; życia. Bezsensowne i g ł u p i e jest przeprowadzanie piewca w obrazie naszego tym zaangażowany życia, s z t u k i znaczenie p i ę k n a dzieckiej sztuce k r y t y k a umacniający za jest gorący pomocą i t r e ś ć tego ż y c i a . W r o g a kosmopolityczna nieraz swej ra­ wy­ logii pod t y m w z g l ę d e m społeczeństwie żeniem w żył. Była pomiędzy to f o r m a społeczeństwie osądzenia sytuacją klasowo-antagonistycznym tra­ pogłębienie, a ana­ sztuki jej socjalistycznym. Jak w poło­ zazna­ t y k a ł a w f o r m i e z a r z u t u j e j zasadniczy o p t y m i z m , s t a ł e c z y l i ś m y w y ż e j — stosunek s z t u k i realistycznej do spo­ i u p o r c z y w e „ t a k jest" („da"), k t ó r e nasza sztuka p o w ­ łeczeństwa różni się w sposób zasadniczy w obydwu �tych wypadkach. A zatem i treść k r y t y k i rzeczywisto­ ści w sztuce s p o ł e c z e ń s t w a przeciwko burżuazyjnego skierowana p o d s t a w o m tego s p o ł e c z e ń s t w a , r ó ż n i się od treści k r y t y k i przeżytych form rzeczywistości w sztu­ ce r a d z i e c k i e j , n a s t a w i o n e j n a u m o c n i e n i e p o d s t a w stroju socjalistycznego. Krytyka sze „Mówiłem zasadniczego zagadnienia r a d z i e c k i e g o , lecz w o k ó ł — poprawienia słowem obalenia praktycznych wokół błędów że poglądów w ś r ó d ś w i a t a p r a c y w obecnych w a r u n k a c h toczy kich się ustroju zagadnień po­ gruncie triotycznym Można powiedzieć artysty zatem, radzieckiego że zdobyczy socjalizmu d r o g ą zistych i głębokich to posiada s z c z e g ó l n ą obrona i bu­ zada­ propaganda odtworzenia ich w obrazach artystycznych. wyra­ Zadanie aktualność polityczną. W epoce w a l k i socjalizmu z kapitalizmem, kiedy reakcyjny perializm im­ przygotowuje nowe wydarzenia z zamiarem p o d e r w a n i a siły i n i e z a l e ż n o ś c i Ojczyzny, zadania radzieckich podstawowym, ona utwierdzenia Zaufanie obliczem naszej socjalistycznej artystów postawionych ludowym, w dnia optymizm, przewodnich, przyszłość, jutrzejszego socjalistycznego jako n i e w a ż n e , o d p o w i e d z i a l n e ale z a r a z e m i z a s z c z y t n e . pa­ artystyczną Niezaprzeczalną stycznej jest jej cechą socjalistycznej patriotyzm związany socjalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . Obecnie j e d n a k p a t r i o ­ tyzm nieustraszoność prz':d nione wiary p r o w a d z ą do k o m u n i z m u " i k i e d y r o z b e s t w i o n y i m p e ­ określają pełen do bajki radziecki przyjmuje od historycznej specyficzne epoki, rializm dąży wszystkimi kiedy Gorkiego, ale miłość)". tylko głęboka i wskazanie szych zalet p o s t ę p o w a j sztuki Goethego słowach tych ocena c u d o w n e j bajki na W jedną z najistotniej­ socjalistycznej. N i e k i e d y u w a ż a s i ę , ż e p a t r i o t y z m t o tylko twórcy, która powinna wyrazić się drogi ludzkości. Patriotyzm miłości artysty L e n i n a — S t a l i n a . Z d r u g i e j s t r o n y •— j e s t t o zagad­ n i e n i e i s t o t y t r e ś c i naszej s z t u k i p r z e d s t a w i a j ą c e j moralna nie w mu. do swej socjalistycznej umacniania Dlatego życia, walki patriotyzm S p r a w a j e d n a k jest znacznie g ł ę b s z a . Ź r ó d ł e m nego w i a r y peł­ w ż y c i e c h a r a k t e r u naszej s z t u k i jest no­ w y j e j s t o s u n e k do s o c j a l i s t y c z n e j r z e c z y w i s t o ś c i . tego t e ż radziecki artysta jest organicznie Dla­ związany z l u d e m i czuje się p i e w c ą i o b r o ń c ą tego ż y c i a , z k t ó ­ r e g o c z e r p i e m a t e r i a ł , do się z kolei s w ą rozwoju którego kretnym zagadnie­ o zbudowanie komuniz­ radziecki artystyczno-politycznym naszej s z t u k i . mi­ Ojczyzny, jest najważniejszą p o d s t a w ą naszego a r t y s t y c z n e g o r o z w o j u . J e s t o n dziele. po­ radziecki do s w e g o k r a j u , d o s w e g o l u d u , o d d a n i a s p r a w i e p a r t i i łość l u d u jego uzależ­ s i ł a m i do przeszkodzenia jest w y r a z e m l u d o w o ś c i naszej sztuki, ta jest silniejsza n i ż „ F a u s t " rozwojowi formy, „wszystkie dział: „Sztuka jest z a w a r t a nie istotą form stępowemu przez arty­ samą postępowych w ż y c i e c h a r a k t e r naszej sztuki. N a w i ą z u j ą c pokonana kultury z G o r k i e g o „ D z i e w c z y n a i ś m i e r ć " — J. W . S t a l i n p o w i e ­ cecha życia podstawowym jest radziec- zadaniem sztuki realizmu nieuchronnie rodzi (śmierć Tyl­ konsekwent­ obecnie „ w pierwszej l i n i i ognia" — s t a j ą się szczegól­ s p o ł e c z n e g o — jest życia. rozłamowi pełna afirmacja radziec­ W a l k a o umocnienie podstaw socjalistycznego u s t r o ­ formę realistycznym jest m o ż l i w a władzy 4 i kres i prosty, praktyczny, b e z p o ś r e d n i udział sztuki w organów utrwalenia kiej". -"')ju nie niem już, że w a l k a p o g l ą d ó w jest i będzie, lepszenia Rad, z o s t a ł ostatecznie p o ł o ż o n y k o w epoce s o c j a l i z m u s t a j ą c n a najważniej­ Stalina: bez t e g o n i e j e s t m o ż l i w y p o s t ę p . A l e w a l k a wokół nas d o w i e tego życia. artystyczna powinna p a m i ę t a ć wskazania Józefa nie u- U między artystą a ludem, między sztuką a życiem. wyrazem kon­ ludowości Właśnie w patriotyzmie radzieckim l e ż y s z u k a ć p o d s t a w o w y c h , p r z e w o d n i c h zasad, na­ kryte­ r i ó w i m i a r y d l a p o j m o w a n i a tego, co to j e s t l u d o w o ś ć naszej sztuki. przyczynia Przekład: twórczością. Władysława Jaworska. PRZYPISY 1. „ L e n i n o k u l t u r z e i s z t u c e " M . 1938, str. 2. W. I . L e n i n : 3. W. I . L e n i n : 4. A. A. str. Dz. T . X X V I I , str. i „Leningrad", W. I . L e n i n : str. D z . Т . X X X , str. Dz. Т. X , str. 7. W. I . L e n i n : 8. T a m ż e str. 30—31. W y d . p o l . str. 9. J. W . Stalin: Marksizm K. 11. A. A. Z d a n o w: 12. J. W . str. da" i J. 1947, str. str. 14. W. I. 17. 14. „O Dz. Referat 11-e teatrów dramatycznych i sposo­ (b) z 26 s i e r p n i a 1946 r . G o s p o l i t i z d a t . str. 47. Т. str. 18. da" I, 19. „Narada „Zwiez- 23. XVII partii. Zagadnienia leninizmu, wyd. 447. O projekcie Konstytucji leninizmu, str. Związku wyd. 386. 11-e, J. W . 21. Tamże. 22. J. W . Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „ L e n i n g r a d " , str. działaczy WKP(b)" 20. muzyki w CK Wyd. „Prawda", M . 1948, str. 137. D z . Т . V I I , btr. Stalin: Marksizm k o z n a w s t w a , str. 23. T a m ż e , str. 24. W. I . L e n i n : 25. W. I . L e n i n : 26. J. W . 27. A. A. 5. radzieckiej Stalin: 138. a zagadnienia języko- 21. 20. Dz. Т . X X . str. 16. Dz. Т. X I X , str. Stalin: Z d a n o w: da" 1950, 11—12. A. A. Z d a n o w: 8. X I I , cz. o czasopiśmie Dz. T . X X V I I I , Związku wyd. bach i c h ulepszenia". Postanowienie C K W K P 517. Lenin: leninizmu, 512. repertuarze 54. sprawozdawczy na Zagadnienie O projekcie konstytucji Zagadnienia str. wyd. 589. J. W . S t a 1 i n : 27. str. 473. W y d . p o l . str. W. S t a l i n : SRR. Referat i „ L e n i n g r a d " , str. Stalin: 11-e, 16. str. SRR. a zagadnienie j ę z y k o ­ Engels: XVIII 388. 203. zjeździe 13. F. Referat sprawozdawczy na 11-e, z n a w s t w a . G o s p o l i t i z d a t . M . 1950, 10. Stalin: zjeździe partii. Zagadnienia leninizmu, D z . Т . X V I str. 293. W y d . p o l . L e ­ W. I . L e n i n : M a r k s J. W . 38. nin o literaturze . Książka 6. 15. 299. 376 Z d a n o w : Referat o czasopismach „ Z w i e z da" 5. Dz. T. X X V I I , Dz. Т. X I , str. 217. 340—341. Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „Leningrad", str. 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/309bd46cb5c2e4c2bf9429a4271808e0.pdf e71ac4b730fe37bbdcdfb2ecb818785e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4703 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4366 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.207-208 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F Roman Reinfuss — F O L K A R T I N RZESZÓW V O I VODSHIP AND R E S E A R C H C A R R I E D OUT T H E R E Folk art in Rzeszów Voivodship is greatly varied, and this is connected with the fact that this region is inhabited by a number of ethnographic groups, each with their own traditional culture. I n the northern and central parts, inhabited by Polish population, the following groups can be distinguishe: Lasowiaks (formerly from the Sandomierz Forest), the Pogórzans and three separate groups from Rze­ szów, Łańcut and Przeworsk. The southern and eastern parts are inhabited by Ukrainians, among whom the Ł e m k o w i e from the L o w Beskids and the Bojkowie from the Bieszczady Mountains stand out because of the different char­ acter of their highland culture. To the south of the part inhabited by the Ł e m k o w i e we find the Dolinians, who live in the neighbourhood of Ukrainian villages. The author of the article reports on the extensive research being carried on in the Rzeszów Voivodship. Apart from the large amount of existing literature on the subject, research is now being con­ ducted by: the Regional Museum in Rzeszów, the Art Institute of the Polish Academy of Sciences, the Museum of Folk Building in Sanok. Roman Reinfuss — F R O M S T U D I E S ON F O L K SCULPTURE IN STONE IN T H E REGION OF T H E ŁEMKOWIE. P A R T I I , F I G U R E S . The folk sculpture of the Ł e m k o w i e can be di­ vided into three groups: 1. old sculptures, definitely bearing the stamp of historical styles; 2. modern sculptures, done with great technical skill, but reminiscent of plaster devotional figures i n their banality; 3. figures that have preserved the primi­ tive folk spirit, reminiscent of religious figures carved in wood. The author of the article analyses the last-mentioned group of sculptures. I n the region inhabited by the Ł e m k o w i e , these sculptures are linked with the production of the stone masons workshops there. The artistic work of the stone masons kept strictly to architectural sculptures — shrines and figures: figures on crosses in cemeteries and on wayside crosses and the figures in shrines. Out of the large range of figures representing Christ on the Cross, the author distinguishes several groups with specific formal features. Franciszek Kotula — " T A P E S T R I E S " — M O D E R N F O L K PAINTING IN T H E VILLAGES OF RZE­ SZÓW V O I V O D S H I P A new and particularly widespread kind of folk art today are the so-called "tapestries", which are paintings on paper, linen, or simply on the wall itself. These "tapestries" have become very popular in Rzeszów Voivodship, as they did all over the country after the First World War. They started being painted for sale after 1945 and their production developed mainly in centres which, on the one hand, could boast of rich traditions in ornamentation and, on the other hand, presented possibilities of selling them. The size of the "tapestries" is anything up to two sq. metres. The subjects vary considerably, from plant and animal motifs to whole "views" with human figures and animals against the background of a landscape. They are usually painted by women. The painting technique is marked for its naivety, primitivism and a tendency towards decorative stylization. This is one of the few kinds of folk art destined for use in the villages, where the "tape­ stries" are very popular. O L K A R T The genesis of the "tapestries" is, according to the author, to be found in the general tendencies of ornamentation in folk art; he points to the simi­ larity between the ornamentation of the "tapestries" and that of painted coffers (fig. 10, 11) embroidery (fig. 4, 5), etc. On the other hand, the so-called petty bourgeois taste has had an evident influence on the work of the artists painting these "tapestries" (fig. 13). Despite certain common features in the "tape­ stries" from various areas, there are some characte­ ristic groups among them which definitely stand out from the rest, bearing the specific features of various centres. This can be seen if only by comp­ aring examples from Rzeszów Voivodship with those from the Lublin Voivodship (Fig. 41). Stefania Krzysztofowicz, Ewa Snieżyńska GEOIS P A I N T E R S O F LEŻAJSK IN CENTURY — BOUR­ T H E 19th Leżajsk, which, thanks to the miraculous picture of the Madonna in the Bernadine Monastery there, was a town where religious festivals were held from the end of the 17th century to the end of the 19th century, was also the home of picture painters who, apart from making pictures for sale at the festivals, also painted pictures on commission for the burghers and the monastery. Apart from many anonymous works, there are some pictures with a signature. The authoresses of the article deal with the works of the following painters of the 19th century: Zachariasz Chodziński (fig. 1—4), Szymon Chodziński (fig. 5—6), Jakub Stankiewicz (fig. 8). T. Bąkowski and W ł a d y s ł a w B ą k o w s k i and F r a n ­ ciszek Ksawery Stankiewicz (fig. 11—15). They based their work on patterns seen in wood-cuts and engravings (fig. 16). Many of their pictures represent the Lelżajsk Madonna. Teresa Szetela — P A I N T E D G L A Z E D T I L E S F R O M LEŻAJSK The development of the production of glazed tiles in Leżajsk can be observed from the second half of the 18th century on the basis of the material avail­ able. The authoress traces the beginnings of this art back to a stove made in the second half of the 18th century, to be found in the Bernardine Church in Leżajsk (fig. 48—51, 52). The painted tiles described i n the article, which have been dated as work from the end of the 19th century, have measurements varying from 25 X 1 6 , 22 X 18 to 12.5 X 21.5 cm. They are made of ferrous clay and are painted with engobes. The background is of white slip. The colours found were: green, brown, blue and yellow. As regards artistic decoration, the Leżajsk tiles can be divided into three groups: 1. plant ornament­ ation; 2. animal motifs; 3. figure compositions, in which there is a set of tiles with battle scenes (fig. 29, 32, 34, 47), which can be attributed to the potter Wojciech Krystaniecki. Then there is a sep­ arate group of tiles from the "Subprefect's Manor House" in Leżajsk most probably dating back to the first half of the 19th century. Jadwiga Teodorowicz-Czerepińska — GROUP O F C H A P E L S W I T H COLUMNS I N JASŁO D I S T R I C T The article contains a description of a group of 50 brick-built chapels with columns, found exclusive­ ly in the district of Jasło. They date back to the 19th century and the beginning of the 20th century. 207 �n O J l b C K O E H A # O f l H O E P e ń H C p y c c — O HAPOßHOM XElIIOBCKOrO BOEBOflCTBA PoMaH MCKyCCTBE H C K Y C C T B O MMTMBHblM X a p a K T e p O M M C T p e M J i e H H e M K fleKOpaTMBHOÍÍ CTMJIM3aąMM. 3 t 0 OflMH H3 HeMHOrMX BHflOB Ha- poflHoro TBopnecTBa, B 2 C e m o B C K O M BoesoflCTBe HapoflHoe HCKyccTBO OMeHŁ. p a 3 H 0 C T 0 p 0 H H e BBMfly HajIMHHH p a f l a 3TH0rpacpMHecKMX rpynn, npeflCTaBJiaroinwx OTJiMHMTejibH b i e n e p T W C B o e ü TpaflMLiHOHHOií K y j i b T y p b i . B c e B e p Hbix h n,eHTpajibHbix p a ü o H a x , HacejieHHwx nojiaKaMM, BbicTynaiOT cjiejjyioiiiMe r p y n n w : JIhcobhkm ( H e K o r ^ a riyuia CaHfloinepcKa), I I o r y j K a H e m tpm OT,ziejibHWX r p y n n w jKWTeJieii J K e m o B a , JIaHbu.yTa w ü u i e B o p c K a . l O s c H b i e m BocTOMHŁie p a í í o H w BoeBOflCTBa H a c e j i e Hbi yKpaMHiiaMM, cpeflM K O T o p w x oTJiMHaioTca cBoeo 6 p a 3 H o ü K y j i b T y p o ü jieMKM — ropu,w npoJKHBaiomMe b H n 3 K H X B e c K M f l a x m öomkm — ropuw Eemafl. KDjKHee jieMKOB, n o cocejjCTBy c yKpawHCKMMM « e peBHHMM a C M B y T flOJIHHHHe. A B T O p C T a T b M 3HaKOMMT H M T a T e j l a c ycneuiHbiMM p e 3 y j i b T a T a M M MCCJieflOBaHMM, n p o B O f l H M w x Ha TeppMTopwM J K e m o B C K o r o B o e B O f l C T B a . X o t h b H a c T o n m e e B p e M H c y m e c T B y e r y J K e ô o r a T a a j i H T e p a T y p a n o OTOMy B o n p o c y , t o B e e me B e f l y T C H flajibHeiÍLUMe nccjieflOBaHHH, K O T O p b i e B03rjiaBJIHK>T JKeUIOBCKKM O K p y j K H O M M y 3 e Ü , Ü H C T M T y T M C K y C C T B riOJlbCKOM A K a f l e M M M H a y K m M y 3 e ü HapoflHoro CTpoMTejibCTBa b C a H O K e . P e Ü H d p y c c — M3 MCCJIE^OBAHMÍÍ K A M E H H b l X HAPOßHBIX C K y j I b l I T y P B JIEMKOBIHM3PoMaH HE. HACTb II — * H r y P H A H CKyJIblITyPA J I E M ­ KOB B KaMeHHOÍi H a p o f l H o ü C K y j i b n T y p e JleMKOBCKoro MOJKHO OTjiMHMTb T p M r p y n n b i : 1) flpeBHMe C K y j i b n T y p b i , H a K O T o p b i x oTHeTJiMBo B H f l H a ne^aib M C T o p M H e c K H X CTMJieií, 2) coBpeMeHHbie C K y j i b n T y p M , OTJIMHaK>IH.HeCH BWCOKMM TeXHMHeCKMM ypOBHeM M c n o j i H e H M H , ho n o C B o e í i 6 a H a j i b H o c r a , HanoMiiHaioH i w e mncoBbie C T a T y s T K M K y j i b T O B o r o xapaKTepa; 3) npMMMTMBHbie c p n r y p w , p a S o T b i H a p o f l H W X MacTepoB, HanoMMHaromMe flepeBHHHwe H 3 o 6 p a a t e H M a cbhtmx. paüOHa Abtop C T a T b M a H a j i M 3 n p y e T 3 T y n o w i e f l H i o i o r p y n n y . B JleMKOBCKOM p a í i o H e OHa c B « 3 a H a c MecTHbiM p e MecJioM KaMCHHbix flan MacTepoB. Mx TBopnecTBo oxBaTbiBajio ceíinac b CBoeM 6brry KOTopbiM flepeBHa nojib3yeTca n KOTopbiü TaM oneHb nony- jiapeH. y T B e p s c f l a a , h t o „ k o b p w " CBH3aHbi c o6ll(mmm TeH«eHLíMaMM H a p o f l H o r o n p w K j i a ^ H o r o MCKyccTBa, aBTop C T a T b M y K a 3 b i B a e T H a a H a j i o r M i o M e s i f l y mx o p H a M e H TMKOM M p a C n M C b l O C y H f l y K O B (MJI. 10, 11), BbllHMBOK (mji. 4, 5) m T . n . C flpyroM CTopoHbi Ha „ K O B p a x " 3aM e T H o C K a 3 b i B a e T c a bjimhhmc T a K H a 3 . „ M e m a H C K o r o BKyca" (mji. 13). HecMOTpa H a H e K O T o p w e o6niMe MepTbi cBofiCTBeHp a 3 J I M H H b I X paÜOHOB CTpaHbl, M03KHO 6e3 T p y f l a B w ^ e j i M T b c p e ^ M hmx x a p a K T e p H b i e flJia O T f l e j i b H b i x M e c T H o c T e i ł r p y n n w ; 0 6 stom mojkho j i e r K o CyflMTb XOTH 6 b l COnOCTaBJIHH paa o6pa3HOB M3 5KeLUOBCKOrO M JlK>5ejIbCKOrO BOeBOflCTBa (mji. 41). Hbie „KOBpaM" CTecpaHMH KmMuiTocpOBMH, Eßa CHeacMHbCKa — M E - II1AHCKME XCMBOnMCIIbl X I X B E K A B JIE2KAÏÏCKE B JlejKaiicKe, KOTopbiił, OJiaro^apa M y ^ o T B o p H O M MKOHe B o J K b e i ł M a T e p M b M O H a c T b i p e EepHap^MHOB, ö b i J i , H a H M H a a c K O H u a X V I I flo KOHi^a X I X b., MecTOM I i p e C T O J I b H M X n p a 3 A H M K 0 B , JKMJIO T a K J K e M H o r o x y flO>KHMKOB-MKOHOnMCL(eB. KpOMe paßOT, CBa3aHHbIX C n p a 3 f l H M K a M M , OHM BbinOJIHHJIM 3 a K a 3 b I M e m a H C T B a H M O H a C T b i p H . Hapafly CO MHOrMMM aHOHMMHbIMM KapTMH3MH M M e e T C a p a f l K a p T M H n O f l n M C a H H b l X MMeHaMM mx McnojiHMTejieii. HacTOHmMH CTaTbH nocBHin.eHa TBopnecTBy cjieflyio- m « x xyjj,o>KHMKOB X I X B . : 3axapnaui Xo«3mhckm (mji. 1—4), IIImmoh Xofl3MHCKM (mji. 5, 6), HKy6 O r a H K e B M H (mji. 8), T. Bohkobckm m B j i a f l M C J i a B Bohkobckm, * p a H L ( M L i i e K K c a B e p b i C T a H K e B M H (mji. 11—15). 06pa3- fljia mx p a S o T SbiJiM rpaBiopbi Ha flepeBe m 3 C T a M n b i (mji. 16). Bojibuioe MecTo b mx TBopiecTBe u.ai«M 3aHMMaji o6pa3 JlejKaiłcKoił EoroMaTepM. Tepeca IUeTejia — POCnMCHHE M3PA3IIbI JIEyKAÏÏCKA CKyjibnTypy cTporo apxwTeKTOHHHecKoro x a p a K T e p a — HacoBeHKn m CTaTyu: cpwrypHbie M3o6pameHMH H a M o r i w i b H w x m npMflopojKHWx KpecTax, a TaKJKe b n a c o B e H K a x . CpeflM ö o j i b i i i o r o KOJiHnecTBa MccjieflyeMbix p a c n a T M Í i aBTop BWflejiaeT r p y n n w , otJ i M i a i o m e c a cneuMcpMHecKMMM d p o p M a M j í . O n p o H 3 B O f l C T B e M3pa3L(0B b J l e j K a ü c K e y n o M M H a e T CH y>Ke B MCTOHHMKaX CO BTOPOM nOJIOBMHbl X V I I I B e K a . K nepBbiM n a i w a T H M K a M 3 T o r o npoM3BO^CTBa aBTop CTaTbM oTHocMT neHb (BTopaa n o j i O B M H a X V I I I b.) b K O C T e j i e O.O. B e p H a p f l M H O B (mji. 48—51, 52). B CTaTbe onMCbiBaioTCH pacnMCHbie M3pa3L(bi KOHi^a X I X BeKa pa3MepoM 25 X 16, 22 X 18, flo 12,5 X 21,5 cm. K o T y j i H — „KOBPH" — C O B P E M E H HAH HAPOÄHAfl JKMBOIIMCb > K E I U O B C K O H REPEBHM OpaHHMiueK Bojibiuoe pacnpocTpaHeHwe nojiynnjia b HacToamee BpeMH H O B a a O T p a c j i b H a p o f l H o ü jKMBonMCM, T a K H a 3 . „KOBpw", a B J i a r o m w e c o ö o ü n a H H O H a ö y i v t a r e , n o j i o r a e jih6o H e n o c p e f l C T B e H H o H a c T e H a x . 3 t o t bha H a p o f l Horo T B o p n e c T B a CTaji n3BecTeH nocjie n e p B o i ł M n p o BOÜ BOMHbl H OCOÖeHHO HaCTO B C T p e H a e T C H B SCeillOBckom B o e B O f l C T B e . B npoflaJKe 3tm „kobpw" CTajiM noHBjiHTbca n o c j i e 1945 r . IIpoM3BOflCTBO ,.kobpob" p a 3 BepHyjiocb rjiaBHbiM o6pa30M b T e x MecTHOCTax, r ^ e Ohm CflejiaHbi M3 3 K e j i e 3 M C T o i ł tjimhw m n o K p w T b i c o c T a B J i a e T noSeji. B pacKpacKe n p e 3 e j i e H b i ü , KopMHHeBbiM, r o j i y ß o M m a c e j i T b i i i aHroôaMM. 3>üh oöjia^aeT uBeTa. B JieKOpaTMBHOM OTHOlIieHMM J I O K a i i C K M e M3pa3H,bI flejiHTca Ha 3 r p y n n w : 1) p a c T M T e j i b H w í í opHaMeHT, 2) ÍKMBOTHblM OpHaMeHT, 3) 43MrypHbIM OpHaMeHT (b 3T0Í1 r p y n n e B w / j , e j i a e T c a 6aTajiMCTMHecKaa TeMaTMKa (mji. 29—32, 34, 47). Haflo nojiaraTb, h t o mx aBTopoM aBJiaeTca r o H ^ a p B o f t u e x K p M C T a H e r i K M . O T ^ e j i b H y i o r p y n n y n p e f l C T a B J i a i o T M 3 p a 3 u , w M3 „ n o f l C T a p o c T M H C K o ü y c a f l b ö b i " b JlejKafícKe n o Bcew B e p o a T H O C T M c n e p BOií nOJIOBMHbl X I X BeKa. c oflHoíí cTopoHbi cyiqecTBOBajiM 6oraTbie Tpa^MqwH n p M K J i a f l H o r o M C K y c c T B a , c flpyroń J K e — B 0 3 M O J K H o c T b c6biTa. P a 3 i a e p b i „kobpob" flOCTMrawT 2 M e T p o B . Mx TeiaaTHKa oneHb pa3Hoo6pa3Ha ; OHa oxBaTbmaeT p a c T M T e J l b H b i e M aCMBOTHbie MOTMBbI, a T a K J K e Liejibie neH3a»cji c ( p H r y p a M H j i i o f l e i i w hímbothwx. A ß T O p a M M „KOBpOB" BBJiaiOTCH npeHMyH(eCTBeHHO H i e H m W H b l . M X »CMBOnMCb O T J I H H a e T C a HaMBHbIM, n p H - 208 HepenMHbCKa-TeoflopoBMM • — rpyíHIA COBEH C KOJIOHHAMM B PAÏÏOHE HCJIO HflBMra HA- B C T a T b e paccMaTpMBaeTca r p y n n a 50 KaMeHHbix HacoBeH b BMfle aommkob c kojioHHaMM Konica X I X m Hanajia X X bb., K O T o p w e BCTpenaroTca mckjiiohmTejibHo b paMOHe MecTenKa Hcjio. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK T E A T R A L N Y , kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, kilkanaście Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich: Białystok — Lipowa 43 Bielsko —• Dzierżyńskiego 3 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — Al. NMP 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska, blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań —• Marcinkowskiego 21, Armii Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Sandomierz — płk. Skopenki 4 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów Monte Cassi­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24 Włocławek — 3 Maja 25 Wrocław —• Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne. Z . 2. w - w a , Podchorążych 39. z a m . 467. i l u s t r . k l . I I I , 120 2 A l •!- k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 G00 egz. Pap. L-56. �•a a -5 mZ o» m O 3 Wmm 2 S O; Oí « ^ ^ . - ¡«f •1 •'S — • * , g r o o o© ] :^V.^r* """ti* * ^ « f Ô L : > ^>».^>t" * £ * ~ 0 *S 3 O i '-as-^îA. V i L ç - ^ ^ P ^ 5 p ö p . , esa " 7 <Sf>y o . 3 a* ^11» «MM MM* ^é-fs 1 111 V; ' Q¿ © }«0 O S » £ ~ ¡SD « 5 ) 0 ^ 3 i o. ^ o . •2Í - s , *— ł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa560a02db606ddc3e4c23b531794ba0.pdf 75381ba13cff9909e3285847172b8258 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6180 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia - metodologia dyskurs naukowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5765 Title A name given to the resource Czy antropologia powinna być antyokulystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.377-386 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 MICHAŁ BUCHOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań CZY A N TRO PO LO G IA PO W IN N A BYĆ ANTYO KU LTY STYCZNA , A PO LITY C ZN A I PANSEM IOTYCZNA? K ILK A UW AG N A M ARG IN ESIE K SIĄ ŻKI M A RCIN A BROCKIEGO ANTROPOLOGIA. LITERATURA - DIALOG - PRZEKŁAD Marcin Brocki jest postacią dobrze znaną w środowisku etnologicznym. Od lat zabiera głos w sprawach istotnych dla teoretycznego rozwoju dyscypliny w naszym kraju. W pierwszym etapie swego rozwoju naukowego skupiał się przede wszystkim na zagadnieniach szeroko rozumianej semiotyki, w szczegól­ ności jej zastosowań w antropologii. W ątek ten kontynuuje do dziś. Wszystkie prace z tego zakresu cechują się rzetelnością warsztatu badawczego, jakże typo­ wego dla wszelkich studiów nad znakami i symbolami, a zatem i wymagającego dyscypliny myślowej ze strony osoby badania takie realizującej. Inspirację dla rozważań stanowią dla Brockiego zarówno prace badaczy zachodnich (Ferdinand de Saussure i Charles Sanders Peirce) oraz tworzących „na Wschodzie” (Roman Jakobson i „szkoła tartuska”). Rzecz jasna, taki sztywny podział zafałszowuje transnarodowy charakter tego rodzaju badań. Jednocześnie należy pamiętać, że przytaczam tu jedynie klasyków tego rodzaju poszukiwań. Prace ich licznych, także współczesnych następców Brocki zna dobrze. Wszelako od początku ka­ riery badawczej intrygował go szerszy niż semiotyczny kontekst funkcjonowania etnologii i rodzących się w jej obrębie teorii. W tym nurcie lokuje się także jego dotychczasowe opus magnum, czyli książka Antropologia. Literatura - dialog przekład (Brocki 2008). W nawiązaniu do niej skupię się na kilku podstawowych założeniach proponowanego przez niego programu antropologii współczesnej, również po to, by w kilku przynajmniej punktach móc wyrazić zdanie odrębne. Rzecz jasna, nie ma sensu odtwarzać zawartości dzieła. Przeto pozwolę sobie na przedstawienie mej własnej interpretacji wywodu autora. Książka wpisuje się w ciąg rozważań dotyczących teorii i praktyki antropo­ logii widzianych z punktu widzenia teorii poznania i metodologii nauk. Marcin Brocki staje na - moim zdaniem słusznym - stanowisku, że dyskurs naukowy różni się jednak od innego rodzaju dyskursów, na przykład potocznego czy lite­ �378 Michał Buchowski rackiego. Ze względu na banalność tego spostrzeżenia winien jestem dwie uwagi wyjaśniające. Po pierwsze, dyskurs jest rozumiany szeroko, nie tylko jako wy­ powiedzi, ale również działania, które stanowią o „naturze”, odrębności danego rodzaju praktyki społecznej, w tym przypadku nauki, w szczególności etnologii. Po drugie, to, że praktyka naukowa rządzi się specyficznymi, choć ewoluującymi historycznie regułami postępowania, zostało zakwestionowane na wielu frontach w okresie przypływu idei szeroko rozumianego postmodernizmu. Wpływom tego ostatniego uległa także antropologia kulturowa. Osobliwość postępowania naukowego sprowadzić da się do trzech zasadni­ czych punktów: 1. sprawdzalność wysuwanych twierdzeń, 2. co za tym idzie, ich komunikowalność, 3. samorefleksyjność uczonych rozpatrujących status wysu­ wanych przez nich sądów. To akademickie abecadło jest konieczne wobec pro­ pagowania przez niektórych badaczy poglądów, że antropologia to literatura, zaś jej uprawianie to w gruncie rzeczy sztuka dialogu. Porządek ten można by też odwrócić: najpierw w rozmowach z Innymi prowadzimy „badania”, a następnie je przetwarzamy i oddajemy innym do wglądu w postaci dzieł stanowiących ga­ tunek literacki zwany antropologicznym. Chciałoby się dodać, że są to niestety idee, które - przynajmniej w pewnym okresie lokalnego rozwoju etnologii - zdo­ były popularność w polskich środowiskach „naukowych”. Stosownie do tak postawionego zadania ogólnego, Marcin Brocki formułuje zadania bardziej szczegółowe, zaś odpowiednio do tych ostatnich buduje krok po kroku swą narrację. Praca przyjmuje więc strukturę pięciu kolejnych etapów. W partii pierwszej, wprowadzającej, zapoznać się możemy ze stanowiskami dotyczącymi rzeczo­ nego charakteru nauki i statusu poznania naukowego. Od pytania permanentnie gnębiącego antropologów, czy ich dyscyplina jest w stanie kryzysu, Brocki prze­ chodzi do poniekąd przepełnionej nadzieją odpowiedzi. Otóż właśnie kwestio­ nowanie oczywistości (przed)sądów kulturowych, w tym własnych założeń ba­ dawczych, jest źródłem siły tej nauki. Czynnikiem sprzyjającym tego rodzaju autorefleksji jest interaktywny i zindywidualizowany sposób zdobywania mate­ riału badawczego. Zmusza to antropologów do przemyśleń na temat ich relacji z interlokutorami i sposobu wywoływania danych, ustalania sensów kulturowych w „terenie”. W części ostatniej pracy autor pokrótce podsumowuje swe argumen­ ty. Konkluzje są wynikiem trzech zasadniczych rozdziałów dotyczących kolejno tytułowych problemów: literatury, dialogu i przekładu. Pierwsza strategia postępowania, albo figura myślenia, to traktowanie antro­ pologii jako literatury. Niewątpliwy wpływ na ten sposób ujmowania praktyki badawczej przez osoby uważające się (dotąd) za antropologów wywarły pomysły dekonstrukcyjne oraz pisarstwo Clifforda Geertza - guru tak zwanej antropologii interpretatywnej. Z programu dekonstrukcji badacze przejęli ideę, że nie ma fun­ damentalnego języka, za pom ocą którego moglibyśmy opisać „rzeczywistość”. Znaczenia „kulturowe” są więc tylko nieskończonym ciągiem znaków. Od Geer- �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 379 tza przejęto myśl, że przecież również antropolog wielokrotnie kontekstualizuje doświadczaną rzeczywistość innych światów: najpierw zapisuje j ą w swym no­ tatniku, potem przetwarza w tekst monografii, która wreszcie czytana jest przez odbiorców. Wielostopniowość interpretacji i osób jej dokonujących rozprasza odpowiedzialność za słowo i tak zwany autorytet etnograficzny. Na każdym po­ ziomie teksty są odpowiednio sytuowane i nasycane znaczeniami, w zależności od kontekstu politycznego c z y -szerzej -kulturow ego. Skoro język nie jest prze­ zroczystym medium, to antropologia jest w gruncie rzeczy niczym innym, jak literaturą. Niemniej, literatura jest także złożoną instytucją społeczną i, zdaniem Marcina Brockiego, wikłanie w nią antropologii nie ma sensu. Przyjęcie strategii literackich nie wnosi nic specjalnego do wiedzy etnologicznej per se. Ekspery­ mentowanie językiem nie otwiera żadnych nowych horyzontów. Nie ma bowiem argumentów przemawiających za tym, że poznanie „mitopoetyczne” rozpoznaje rzeczywistość lepiej niż antropologia. „Niejasne jest, (...) dlaczego pisarz miałby mieć umiejętności, których z bliżej nieokreślonej konieczności musi brakować etnologowi” (Brocki 2008: 75). Dostaje się więc adwokatom tego rodzaju poglą­ du, na przykład Waldemarowi Kuligowskiemu. Skłonności okultystyczne niektórych autorów tekstów, którzy posiadają dy­ plomy z dziedziny etnologii, m ogą iść jeszcze dalej. Zacieranie różnicy między antropologią i literaturą, sięgające swymi korzeniami do skądinąd semiotycznego hasła, że kultura jest tekstem, propagowanego ongiś przez Czesława Robotyckiego, a kontynuowanego między innymi w esejach Wojciecha Burszty, znajduje swe radykalne ucieleśnienie w pracach Dariusza Czai, w szczególności w jego książce Życie, czyli nieprzejrzystość (Czaja 2002). W analizie tej książki, swoi­ stym studium przypadku, Marcin Brocki daje popis umiejętności analitycznych i odsłaniania próżności fajerwerków metaforyczno-słownych, które wiodą an­ tropologię na manowce hermetyzmu. Tajemniczo i mistycznie, nie znaczy m ą­ drze. W niezwykle celny sposób Brocki pokazuje, że, na przykład, zastępowanie pojęcia „kultury” pojęciem „życia” nic nie daje, a jeno wprowadza zamęt; li­ teratura i sztuka nie odkrywają „czegoś” istotnego, czego antropologia akade­ micka nie potrafi; co więcej, jeśli twierdzi się, że prawdy nie ma, to jak można jednocześnie utrzymywać, że sztuka taką prawdę ujawnia; jak fikcja literacka ma ujawniać prawdę o życiu, skoro z zasady nie troszczy się o to, by być referencjalna? (Brocki 2008: 76-85) . W sumie mamy do czynienia z dyskursem m i­ tologicznym, który pozostaje krytyczny wobec „rozumu” (kolejna figura), w tym wobec poczynań semiotycznych, których Marcin Brocki konsekwentnie broni. Krytyka zwolenników „zwrotu literackiego” pozwala mu także rzucić światło na szereg obiegowych już pojęć wprowadzonych do języka antropologii, takich jak „antropologia jako fikcja”, „być tam - pisać tu”, „tubylczy punkt widzenia” i „samorefleksyjność”. Rozważania te prowadzą w sumie do sceptycyzmu wobec „mistyki nieograniczonej interpretacji” (s. 100), w której wszystko się ze wszyst­ kim kojarzy. „Taki jest epilog antropologicznego hermetyzmu” (s. 109). Uwaga �380 Michał Buchowski jakże słuszna, albowiem w magicznym sposobie myślenia asocjacje z definicji są znacznie mniej ograniczone i na przykład linie papilarne, układ gwiazd i dzień urodzenia też m ogą pozostawać w „przyczynowym” związku. Nie jest to jednak droga, którą podążają tacy badacze, jak Dan Sperber, Roy D ’Andrade, Pierre Olivier de Sardan, Robert Pool, a wraz z nimi zdecydowana większość praktyku­ jących antropologię. Na szczęście, i w odróżnieniu od niektórych przedstawicieli swego pokolenia, Marcin Brocki także nie chce nią podążać. W części dotyczącej antropologii jako dialogu autor kroczy dalej tropem swych krytycznych przemyśleń. Jedną z odpowiedzi na kryzys przedstawiania (zwany, jak to się nieszczęśliwie przyjęło w naszej literaturze przedmiotu, „kryzysem re­ prezentacji”) była próba ugruntowania antropologii w idei dialogu. Marcin Bro­ cki często mówi wprost o „ideologii dialogizmu”. Tok rozumowania jest bardzo logiczny. Krótko mówiąc, skoro dialog jest naturalnym sposobem bycia człowie­ ka w świecie społecznym, to na czym miałaby polegać nadzwyczajność dialogu w etnografii? Wprawdzie zaczerpnięta od Michaiła Bachtina idea wielogłosowości narracji oraz zastąpienia monologu dialogiem jest sama w sobie godna uwagi. Kiedy z konieczności wykluczamy możliwość empatii z Innym, to oddanie mu głosu jest kuszącą propozycją. Niemniej, próba uautentycznienia tym sposobem etnografii, nawet jeśli po prostu cytujemy wypowiedzi naszych informatorów, nie różni się specjalnie od klasycznego, zaświadczającego autentyczność danych chwytu etnografów znanego od czasu Bronisława Malinowskiego, że „byłem na­ ocznym świadkiem i teraz zdaję z tego relację” (autentyzm ów ugruntowuje auto­ rytet etnograficzny). Tymczasem w „nowej” strukturze dialogizmu realizm tylko się skrywa. Obrywa się po drodze Geertzowi, którego ogólność interpretacji i ich nieweryfikowalność Marcin Brocki w całej „krasie” ujawnia. Jak słusznie pod­ sumowuje, „rezygnacja z wyjaśniania na rzecz rozumienia skutkuje poważny­ mi problemami z weryfikowalnością tez opartych o dialogiczny model poznania antropologicznego” (s. 134). Sam punkt wyjściowy idei, że dialog w relacjach z badanymi może być panaceum na bolączki praktyki etnograficznej, zostaje za­ negowany. „Antropolog nigdy nie negocjuje znaczenia - on negocjuje dostęp do tak, a nie inaczej zinterpretowanych przez informatorów faktów” (s. 143). Szczególny niepokój autora budzi zjawisko instrumentalizacji dialogiczności. Po pierwsze, jest to pogląd, że złożona natura współczesnego świata - wyrażana za pom ocą takich pojęć, jak hybrydowość, transnarodowość, mondializacja i poli­ fonia - winna być oddawana za pom ocą odpowiednio złożonych jej przestawień. Nadzwyczajna wielogłosowość otaczającej nas rzeczywistości to mit, a próba zwielokrotnienia sposobów jej opisu, według recepty na przykład Wojciecha Burszty, Krzysztofa Piątkowskiego i Waldemara Kuligowskiego, prowadzi do kakofonii, w praktyce staje się kakofonią. Z kolei symetria rzeczywistości i jej przedstawiania to mylna dyrektywa badawcza, albowiem właśnie asymetria „jest koniecznym elementem sensowności komunikacji” (s. 152). Rzekoma pluralizacja głosów to zatem niezbyt obiecująca droga do uczynienia antropologii „auten­ �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 381 tyczną”. Niestety, to samo odnosi się do niektórych tradycyjnych środków prze­ kładu, jak na przykład transliteracji. Niemniej, to przekształcenie dialogiczności „w metodologiczną dyrektywę dialogu” obróciło się przeciw idei dialogizmu i „dialog stał się największym problemem dialogiczności w etnografii” (s. 170). A zatem być może najlepszą strategią dla antropologii będzie potraktowanie tej praktyki jako przekładu. Jak stara się przekonać czytelnika Marcin Brocki, jest to chyba najbardziej powszechna, ale i adekwatna metafora. Skrajna postać relatywizmu, wyrażona klasycznie w tezach Sapira-Whorfa o determinacji obra­ zu świata przez strukturę języka, jest odrzucona. Pierwszy nasuwający się argu­ ment jest pragmatyczny. W końcu ludzie pochodzący z różnych kultur jakoś się ze sobą porozumiewają. Spotykają się w podzielanej przestrzeni, która czyni ich wizje świata przynajmniej częściowo współmiernymi. W momencie wyjściowym każdej takiej interpretacji, o czym autor nie wspomina, w grę wchodzą także „za­ sada życzliwości” Donalda Davidsona i stanowiące jego składową „założenie 0 racjonalności” działających podmiotów. Dystans i ironia wzmagają rozsądną percepcyjność antropologicznego obserwatora i interpretatora. Ustaliwszy, że ra­ cjonalnie przeprowadzany przekład kulturowy jest możliwy, Marcin Brocki prze­ konuje, że najlepszą ram ą dla jego rzeczowej realizacji jest paradygmat semiotyczny, którego zręby zostają najpierw bardzo skrótowo zarysowane, a następnie zilustrowane przykładem etnografii semiotycznej w Polsce. W przekładzie tego rodzaju mamy do czynienia z transpozycją (a nie np. wspomnianą transliteracją) danych, czyli przedstawieniem ich w języku świadomego metodologii i uwarun­ kowań poznawczych autora, interpretatora tekstów/narracji kulturowych. Jak widać, w pracy Antropologia... podoba mi się wiele rzeczy, o których powyżej częściowo już napomykałem. Marcin Brocki wykazuje się dużą kompe­ tencją w zakresie teorii antropologii, filozofii nauki i literaturoznawstwa. Wywód swój prowadzi konsekwentnie i klarownie. Dotyka wielu spraw żywotnych dla antropologii i niezwykle aktualnych. Umiejętnie przeplata dyskusje toczone na arenie światowej z ich refleksami w Polsce (tu może warto by czasem nadmienić, że często przebrzmiałe w świecie tematy nagle pojawiały się po latach jako no­ winki w naszym kraju). Śmiało atakuje autorytety, zarówno z tak zwanych ośrod­ ków metropolitalnych, głównie anglosaskich, ale też francuskich i rosyjskich, jak i z lokalnej sceny antropologicznej. Jego argumenty są trafne i demaskują­ ce, w szczególności zabiegi okultyzowania praktyki antropologicznej - z pozoru atrakcyjne, lecz intelektualnie jałowe. To bardzo wiele zalet, choć oczywiście są 1 aspekty pracy, z którymi się nie zgadzam lub co do których mam zastrzeżenia. Zacznę od polemiki dotyczącej polityczności i zaangażowania antropologii. Podobnie jak w innych przypadkach, Brocki bezpardonowo się z nimi rozprawia, choć uważam, że nie ma racji. Najpierw uznaje, że utożsamienie antropologii z polityką nie ma sensu. Pogląd, że wszystko jest polityczne, „jest kuriozalny” (s. 17). To poniekąd oczywiste, lecz problem sprowadza się do pojęcia politycz­ ności, które autor rozumie potocznie, by nie powiedzieć naiwnie. W dalszej części �382 Michał Buchowski pracy usiłuje także zdezawuować pojęcie antropologii zaangażowanej w zmianę społeczną. Jego zdaniem, w momencie kiedy zaangażowanie wykracza poza ramy dialogicznego rozumienia, wykracza też poza pole nauki. Opowiadanie się po stronie badanych rozmywa granice między nami a nimi, co jest metodologicznie złe i w efekcie skazuje „proces poznawczy na wpadnięcie w objęcia ideologii” (s. 165). Autor powołuje się przy tym na, moim zdaniem, idealistyczne (w sensie idealizmu filozoficznego) pojmowanie nauki, która powinna być neutralna. „Na­ ukowiec nie może ulepszać - ani psuć, ani «przeinaczać» - badanych przez sie­ bie obiektów”, pisze Brocki za Edwardem Balcerzanem. Osoby, które propagują uprawianie antropologii krytycznej, na przykład Monikę Baer i Agnieszkę Koś­ ciańską, oskarża o to, że usiłują przekonywać do „jedynie słusznych ideologii” (s. 167). To już „łysenkoizm”, nauka w służbie ideologii, grzmi Marcin Brocki. Najprostszą form ą krytyki takiego „antypolitycznego” podejścia byłoby po­ wołanie się na autorytety. I nie m uszą to być wcale zagorzali zwolennicy antropo­ logii zaangażowanej czy krytycznej w rodzaju feministek bądź Talala Asada. Mi­ chael Herzfeld, jakże wyważony propagator „antropologii środka”, przekonująco pokazuje, iż pogląd o neutralności nauki społecznej jest mitem, albowiem zawsze nasze prace są pochodną kontekstu społecznego, z którego wyrastamy i z którym - również w terenie - mamy do czynienia, natomiast nasze twierdzenia stają się częścią dyskursów zawsze upolitycznionych. „Wiedza na temat społeczeństwa nieuchronnie była dziedziną polityczną” (Herzfeld 2004: 53). Pójdźmy jednak własną drogą rozumowania. Źródeł nieporozumienia jest wiele. Pozwolę sobie w tym momencie na ironicz­ ny ton, który autor ochoczo przyjął, udzielając reprymendy koleżankom po fachu. Po pierwsze, chodzi o naiwność w pojmowaniu polityczności. Wynika ona z tego, że Marcin Brocki skończył swoją lekturę pism Michela Foucaulta na książce Sło­ wa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych (2000), pierwotnie wydanej jako Les mots et les choses w 1966 roku. W odniesieniu do francuskiego myśliciela, to rzeczywiście archeologiczna epoka. Gdyby sięgnął po jego późniejsze prace, mówiące o władzy dyskursu, to dowiedziałby się z nich, że zaiste nie ma wypo­ wiedzi „apolitycznych”. Polityki nie rozumie się jako sprawowania władzy i bez­ pośredniej kontroli społeczeństwa, lecz jako dyskursywnie formowany rząd dusz i zarządzanie praktykami codziennymi ludzi. Lektura Listów z więzienia Antonio Gramsciego (1950), w szczególności fragmentów mówiących o hegemonii i do­ minacji kulturowej, też byłaby na miejscu. Oczywiście, jeśli w duchu etosu anty­ komunistycznego oporu, w tym również w obszarze nauki, apolityczność rozumie się jako niepoddawanie się dyrektywom polityków i uprawianie niczym nieskrę­ powanego poszukiwania jakkolwiek rozumianej „obiektywnej prawdy”, to każda wzmianka o „polityce” może budzić odruch sprzeciwu. Niemniej, jest to podejście dość przestarzałe i ograniczone, choć ongiś zrozumiałe, albowiem warunkowane kontekstem społeczno-politycznym ustroju politycznego, w którym uczeni i na­ uka funkcjonowali. Od tamtego czasu minęły już jednak dwie dekady i można �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 383 na te zagadnienia spojrzeć z perspektywy właściwej szeroko rozumianej krytyki kulturowej. Po drugie, jak można twierdzić, że bycie w terenie jest doświadczeniem zmieniającym wyobrażenia antropologa i przynajmniej częściowo badanego („Antropologiczna interpretacja jest ingerencją, transformacją, tłumaczeniem” s. 168), choćby przez doprowadzanie go do artykulacji immanentnie podziela­ nych sądów, a zarazem mówić, że naukowiec nie może nic zmieniać (zob. po­ wyższy cytat z Balcerzana)? Po trzecie, powołując się na Johannesa Fabiana, Marcin Brocki pisze, że ko­ munikacja, jakby nie było - podstawowa dla jego semiotycznej wizji kultury, „to nie termin techniczny oznaczający bezbarwne, apolityczne i wyłącznie pojed­ nawcze akty, ale właśnie asymetryczne relacje na wielu płaszczyznach i bazujące na tych asymetriach działania” (s. 153). A jednak nie „apolityczne” ! - chciałoby się powiedzieć, i o to właśnie chodzi. Po czwarte, przyznaje, że „poglądy naukowe przeplatają się z poglądami po­ litycznymi”, lecz nie należy ich utożsamiać i trzeba dbać, by były od siebie odle­ głe. Z obydwoma punktami się zgadzam, ale w tym między innymi tkwi problem. Intrygujące, jak w życiu codziennym Marcin Brocki to czyni i kto jest sędzią w tym sporze o polityczność sądów? Po piąte, jeżeli rozumie się działalność antropologa jako mającą na celu odsła­ nianie mechanizmów i znaczeń kultury, z czym Marcin Brocki się zgadza, to co ma być zdrożnego w tym, że są one ukazane jako jednocześnie czyniące rzekomo oczywistymi arbitralnie ustanowione wyobrażenia kulturowe (na zasadzie: to natu­ ralne, że rolą mężczyzny jest zarabianie na życie, a kobiecie przypisane są Kinder, Kuchę und Kirche), czyli takie, które „naturalizują” i legitymizują istniejące relacje społeczne. W taki właśnie sposób należy traktować obśmiewaną przez autora An­ tropologii... krytykę kulturową, w której po Foucauldiańsku i Fabianowsku rozu­ mie się polityczność. Nie oznacza to bynajmniej prymatu polityki, w wąskim tego słowa znaczeniu, nad poznaniem. Wszelako nie wyklucza to przy tym, że antropolożki, wyciągając wnioski ze swych krytycznych badań, w swoim życiu angażują się, by coś w otaczającym je świecie zmienić (np. w ruch feministyczny, w prace Polskiej Akcji Humanitarnej albo w działania Wspólnoty z Taize). Podobnie, Bro­ cki może świat zmieniać uprawiając swój ogródek lub nakręcając koniunkturę bro­ waru, gdy pije produkowane w nim piwo, przez co zresztą może przyczyniać się do szlachetnego celu zachowania w nim miejsc pracy, a tym samym walczy z biedą. Przykładowe antropolożki robią to świadomie i z zaangażowaniem, Marcin Brocki nieświadomie i w poczuciu, że on z „polityką” nie ma nic wspólnego. Po szóste, podejmowanie przez antropologów ważnych społecznie tematów nie oznacza bynajmniej, że ich doborem rządzą politycy, lecz to, że badania naukowe (tak, naukowe!) realizują cel poznawczy, którego realizacja stanowić może przesłankę do kształtowania odpowiedniej polityki społecznej. Tylko tyle i aż tyle. �384 Michał Buchowski Po siódme, Brocki zauważa, że polska etnologia, ze względu na krytykowane skądinąd przezeń zjawisko skupiania się na marginaliach, ma, w odróżnieniu od antropologii brytyjskiej czy amerykańskiej, niewielki kapitał społeczny, co spra­ wia, że ludzie z zewnątrz nie będą się do nas zwracać o opinię w ważnych dla ich życia sprawach. Cóż, chciałoby się powiedzieć, że i w tym rzecz. Chodzi o to, by tę sytuację zmienić, lecz osoby, które usiłują to robić, porównywane są natych­ miast do Łysenki! Przy takiej postawie rzeczywiście etnologom pozostanie dalej komentowanie obyczajów i powtarzających się świąt. Po ósme, Marcin Brocki arbitralnie rozstrzyga, co jest pobudką szlachetną w na­ uce, a co nie, kiedy pisze, że „powinna dziwić (...) chęć gromadzenia danych pod kątem ich ewentualnej użyteczności w krytyce społecznej, nie tylko dlatego (...), że zanikła zwyczajna, bezinteresowna ciekawość naukowa, ale przez to, iż może zagrozić (...) wolności wyrażania własnych intuicji badawczych” (s. 167-168). We­ wnętrzne pobudki zaspokajających „ciekawość naukową” są gwarantem wolno­ ści, zaś pobudki, w końcu też wewnętrzne, acz motywowane wrażliwością na inne aspekty świata zewnętrznego niż te, które akurat poruszają Brockiego, stanowią „ideologiczny gorset” (s. 168). Cóż, jeśli ktoś jest prawodawcą, to może tak pisać. Po dziewiąte, autor sam uderza w mocno zideologizowane tony, kiedy pisze, że tylko pod sztandarami semiotyki antropologia może zmierzać ku świetlanej przyszłości (s. 191). Semiotyka, spełniająca wiele kryteriów naukowości, „wy­ daje się najlepiej przygotowana do pełnienia roli dojrzałej teorii w antropologii” (s. 192). Ta ostatnia uwaga pozwala mi przejść do punktów następnych. Z perspektywy wyszkolonego w szkole semiotycznej badacza Marcin Brocki dobrze punktuje słabości orientacji „okultyzujących”. Niemniej, w jego poczynaniach bezustannie wyczuwam chęć nadania antropologii bardziej zwartej postaci i sugestię, że w ja ­ kimś sensie scjentystycznyjej charakter miałby to gwarantować, albowiem stwa­ rza on pole sensownego porozumienia. So far, so good. W próbie sformułowania solidnych podstaw do rzeczowej dyskusji drażni go jednak bezustannie „choroba niedookreślenia” (s. 193) i stąd być może wynika jego zaciekłość w zwalczaniu „odchyleń od normy”. Nie jestem jednak pewien, czy jest to choroba uleczalna i czy nie jest to po prostu stan permanentny dyscypliny, która w wielości perspek­ tyw badawczych widzi też swą siłę. Jednakże autor znajduje na to panaceum: semiotykę właśnie. Ostatnie dwa rozdziały pracy to panegiryk na jej cześć. Mało w nim argumentów, zaś niezliczone cytaty z dzieł klasyków Nowej Etnologii Pol­ skiej (NEP) - promowanej w naszym kraju trzy dekady temu, ale dla niektórych będącej wciąż nowinką - trącą jednak myszką. Pozwolę sobie dalej stosować ironiczną retorykę: projekt NEP jest, zdaniem Marcina Brockiego, tym, czym był leninowski NEP dla budowy komunizmu w Rosji w latach 20. XX wieku. Wraca, jakby bocznymi drzwiami, problem przyswojenia lektury Foucaulta, przenoszą­ cy nas poza zakres rozważań o znaku. Odnieść można wrażenie, że „semiotyczna wizja kultury” pozwala autorowi krytycznie odnieść się do wielu „nowinek”, lecz �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 385 jednocześnie nakłada na oczy klapki nie pozwalające wyjść poza te horyzonty. Być może program NEP został „urzeczywistniony”, jak pisze Czesław Robotycki (1995), a jeśli tak, to chwała za to jego autorom, lecz nie jest on przecież wiecz­ nie żywy i aktualny, a ponadto pomija ważny aspekt praktyki, na którym antro­ polodzy od lat siedemdziesiątych zaczęli się koncentrować (por. Ortner 1984), i Herzfeldowskiego „praktykowania teorii w kulturze i społeczeństwie”. Krótko mówiąc, jest jednostronny. Tym bardziej cenię to, że idąc w ślady Johannesa Fabiana Marcin Brocki podkreśla rolę praktyki w badaniu zjawisk kulturowych, w tym także ich semiotycznej interpretacji. Uważam jednak, że przydałoby się więcej uwag na temat teorii praktyki, na przykład inspiracji Pierre’a Bourdieu (2007), co pozwoliłoby umiejscowić te rozważania w szerszym kontekście prą­ dów intelektualnych, a nade wszystko zastosować j ą w analizie. Podsumowując, zgadzam się z Marcinem Brockim, iż antyokultyzm w antro­ pologii jest wysoce wskazany. Niemniej, szerzone przezeń poglądy na temat pansemiotyzmu wszelkiej analizy, która rości sobie pretensje do miana naukowej, oraz o tym, iż antropologia może być apolityczna, są wysoce problematyczne. LITERATURA Bourdieu P. 2007 Brocki M. 2008 Czaja D. 2002 Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, przeł. W. Kroker, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. Antropologia. Literatura - dialog — przekład, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej. Życie, czyli nieprzejrzystość, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Foucault M. 2000 Słowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych, t. 1-2, przeł. T. Komen­ dant, Gdańsk: słowo/obraz terytoria. Gramsci A. 1950 Listy z więzienia, przeł. M. Brahmer, Warszawa: Czytelnik. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ortner S. 1978 Sherpas through their Rituals, Cambridge: Cambridge University Press. 1984 Theory in Anthropology in the Sixties, „Comparative Studies in Society and History” 26, s. 126-166. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury-projekt urzeczywistniony, „Lud” 78, s. 227-243. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/406b3d017180f314dfac817ffeed764b.pdf ec8e6ccbf9bb8e2c59e7c015c65e2839 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3940 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe kowalstwo artystyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3689 Title A name given to the resource Polskie ludowe kowalstwo artystyczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.348-376 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Kuźnia dworska, Mnin (pow. Fot. K. Szczepkowska- Końskie). ROMAN REINFUSS POLSKIE L U D O W E K O W A L S T W O A R T Y S T Y C Z N E Pierwsze wyroby żelazne na terenie Polski pojawiają się w tzw. okresie halsztackim, przypadającym na czasy od 700 do 4O0 lat przed naszą erą. Zrazu wyro­ bów żelaznych jest niewiele i są one importowane z krajów, które wcześniej zapoznały się z obróbką tego cennego surowca. Obok przeważającej ilości wyrobów wykonywanych jak poprzednio z brązu, spotyka się na terenie Polski nieliczne żelazne brzytwy, noże, sie­ kierki, czekany, miecze, groty do oszczepów, wędzidła dla koni i nawet ozdoby, jak np. szpile.' Na terenie Śląska, gdzie żelazo w okresie halsztac­ kim pojawia się bodaj najliczniej, w okresie tym prze­ wagę mają jeszcze wyroby brązowe, z tym jednak, że narzędzia wykonywane są już głównie z surowca że­ laznego. Dopiero w następnym okresie tzw. lateńskim (400 lat p. n- e.) zaczyna się mnożyć ilość wyrobów żelaznych na terenach polskich, a w kulturze grobów jamowych, występującej pod koniec okresu lateń­ skiego, daje się zaobserwować zdecydowana przewaga wyrobów żelaznych nad brązowymi. Wyroby te są znacznie częściej pochodzenia miejscowego, o czym świadczą dymarki, tj. urządzenia do wytapiania że­ laza oraz znajdowane w grobach narzędzia kowalskie i cyzelerskie, jak młotki, pilniki, raszple, tłoczki (stem­ ple). Niektóre przedmioty żelazne, jak groty oszcze2 :! pów, głownie, czy pochwy na miecze są zdobione na powierzchni ornamentem wybijanym stempelkami w formie dołków lub kresek, albo też ornamentem wypukłym w postaci kratek i linii zygzakowatych lub rybiej łuski, wykonanym wedle przypuszczeń archeo­ logów przy pomocy wytrawiania powierzchni roślin­ nymi kwasami. W grupie oksywskiej kultury gro­ bów jamowych, występującej przy końcu okresu la­ teńskiego na północno-zachodnich terenach Polski spotyka się groty oszczepów zdobione ornamentem wy­ pukłym w postaci poprzecznych zygzaków, motywów gwiaździstych, trykwetrów i swastyk. Zdobnictwo przedmiotów żelaznych występuje również w okresie rzymskim (pierwsze cztery stulecia naszej ery), gdzie pod koniec tego okresu w tzw. kulturze przeworskiej spotyka się żelazne noże zdobione ornamentem wy­ tłaczanym, jalk też noże dekorowane przy pomocy facetowania. 5 6 Produkcja żelaza krajowego musiała już być wtedy dosyć wysoka i ośrodki przemysłowe liczebnie znacz­ ne, jak świadczy o tym seria dziewięciu dymarek pochodzących z I I — I I I wieku naszej ery, odkryta w ro­ ku 1951 w Igołomi koło Krakowa. 7 4 1 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P. A. U., str. 253T. Różycka: Początki znajomości żelaza na Śląsku. „Z otchłani wieków" 1952 s. 45. jw. s. 4-6. 2 5 348 4 J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem polskich". P.A.U. a,. 300, 307 (w Rządzie pow. - Gru­ dziądz odkryto grób kowala, w którym znaleziono sze­ reg narzędzi kowalskich). jw. s. 303. jw. s. 308. T. Reymam: Na śladach ruidnic- „Z otchłani wie­ ków" 1952 s. 121. 5 6 7 �Po okresie rzymskim następują na naszych ziemiach znaczne przemiany kulturalne spowodowane dużymi wówczas przesunięciami etn cznymi na obszarze Euro­ py. Ilość zabytków znanych z tego okresu maleje, na­ stępuje duże zubożenie kultury, które trwa już do czasów bezpośrednio nas interesujących, tzn. do okre­ su wczesnośredniowiecznego. Jakkolwiek produkcja żelaza w czasach wczesno­ średniowiecznych była dość znaczna, nie wystarczała jednak na pokrycie wzrastającego zapotrzebowania. Z żelaza wyrabia się przede wszystkim broń i najważ­ niejsze narzędzia, jak siekiery, dłuta, sierpy, żelazne okucia drewnianych pługów. Przedmiotów żelaznych w wykopaliskach tego okresu spotykamy raczej nie­ wiele (Szczecin ), co można wytłumaczyć celowym ograniczaniem się do łatwiej dostępnego surowca drew­ nianego. Potwierdzają to również wyniki akcji wy­ kopaliskowej na terenie wczesnośredniowiecznej osa­ dy rybackiej w Gdańsku.* Zjawisko to występuje w ludowej kulturze środkowej i wschodniej Polski do polowy X I X wieku. : 8 Wyrobem przedmiotów żelaznych trudnili się, po­ dobnie jak i w 'czasach poprzednich, wyspecjalizowani rzemieślnicy, którzy początkowo zajmowali się praw­ dopodobnie zarówno wytopem surowca w prostych dymarkach, jak i jego dalszą obróbką. Dymarki znajdo­ wały się nie tylko w pobliżu złóż eksploatowanej wów­ czas rudy darniowej, ale również niekiedy po grodach, jak o tym świadczą ślady urządzeń hutniczych od­ kryte w Grodziszczku koło Giecza, pochodzące z X wie­ ku. Obok kowali-hutników byli zapewne już w okre­ sie wczesnośredniowiecznym i tacy specjaliści, którzy trudnili się bądź wyłącznie hutnictwem, bądź właści­ wą robotą kowalską. Jeżeli pominiemy nieliczne okazy mieczów o bogato dekorowanych rękojeściach, to po­ zostały wyroby żelazne z tego okresu są, o ile mi wiadomo, nie zdobione. Zjawisko to jest tym dziw­ niejsze, że np. technika stempelkowa jest wówczas znana i szeroko stosowana w zdobnictwie ceramicznym czy w ozdabianiu przedmiotów metalowych wykona­ nych z brązu i srebra. 10 11 W okresie wczesnośredniowiecznym rzemiosło ko­ walskie uprawiane jest zarówno w osadach wiejskich, jak i po grodach oraz w rzemieślniczo-handlowych podgrodziach, które w owym czasie stanowią zalążek przyszłych miast. Według przypuszczeń Hensla, proces wyodrębniania się rzemiosła wiejskiego i miejskiego zapoczątkować się miał w V I I wieku n- e. W ko­ walstwie podział na rzemiosło miejskie i dworskie z jednej strony, a wiejskie z drugiej — odbył się na początku epoki feudalnej, przy czym kowalstwo „miej­ skie" i „dworskie" miało stać na poziomie o wiele wyższym niż wiejskie i posługiwać się innymi (zape12 * J. Marciniak: Tymczasowe wyniki badań wykopa­ liskowych na zamku w Szczecinie. „Z otchłani wie­ ków" 1949 zesz. 7/8 s. 110. J. Kamińska: Wyniki badań archeologicznych w Gdańsku w roku 1950. ..Z otchłani wieków" 1952 s. 93. B. Kostrzewski: Gród w Gieczu. „Z otchłani wie­ ków" 1951 s. 152. J. Kostrzewski: Kultura prapolska, s. 436, 437. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 101. wne doskonalszymi — R R.) narzędziami pracy. Ko­ wale wiejscy natomiast mieli zajmować się, prócz w y ­ rażania przedmiotów z żelaza, również wykonywa­ niem ozdób z metali kolorowych. W czasach późniejszych, w okresie krystalizowania się w Polsce ustroju feudalnego, stan kowalstwa pol­ skiego nie różni się wiele od nakreślonego wyżej sta­ nu z okresu wczesnośredniowiecznego. W okresie tym dalszemu pogłębieniu ulega rozdział między kowalst­ wem „wiejskim" a „miejskim", spowodowany przez postępujący napływ do miasta elementów cudzoziem­ skich. Usankcjonowanie tego podziału nastąpiło w X I I I wieku, kiedy na terenie Polski zaczęły po­ wstawać miasta zakładane na sposób zachodnio-euro­ pejski, z rzemosłem ujętym w organizację cechową. W tym czasie w miastach Polski powstają pierwsze cechy, wśród których nie brak i cechów kowalsko-ślusarskich. Istnieją wtedy oczywiście i pracownie ko­ walskie po wsiach, czego świadectwem są wzmianki w dokumentach lokacyjnych wsi zakładanych na tzw. „prawie niemieckim", gdzie obok innych rzemieślni­ ków, którzy tam mają być osiedleni, wymienia się nie­ kiedy i kowali. Na ogół jednak kowali wiejskich jest niewielu, gdyż postępujący rozwój miast powodo­ wał koncentracie rozproszonego przemysłu rękodziel­ niczego w ośrodkach zapewniających rzemiosłu lepsze warunki materialne. Między pracowniami kowalskimi, zorganizowanymi w cechy, a rozrzuconym po wsiach kowalstwem wiejskim — powstają spory na tle za­ wodowej konkurencji. Miejskie rzemiosło cechowe zwalcza niezorganizowanych kowali wiejskich, nie do­ puszcza ich na rynki miejskie (z wyjątkiem dni jar­ marcznych), nie pozwala osiedlać im się w pewnym promieniu od miasta lub pozostawia dla nich jedynie możność wykonywania robót pośledniejszych. Znamy np. dokument dla miasta Słupcy (Wielkopolska) po­ chodzący z 1296 roku, w którym kowale miejscy za­ strzegają sobie wyłączne prawo wykonywania nowych przedmiotów żelaznych nawet dla wsi, zaś kowalom wiejskim pozostawiają jedynie naprawę uszkodzonych narzędzi. 13 14 15 16 Nie ulega wątpliwości, że wyroby żelazne produko­ wane przez cechowe pracownie kowalskie i ślusarskie różniły się bardzo od wyrabianych przez kowali wiej­ skich. Niewątpliwie z pracowni miejskich pochodzą owe bogate gotyckie okucia drzwi, zawiasy i zamki, które zachowały się do dziś w niektórych budowlach średniowiecznych. Z tych również pracowni pochodzą prawdopodobnie przedmioty dekorowane takie, jak np. zdobiony inkruistowanym ornamentem topór żelazny z Namysłowa (Śląsk)Cechowe miejskie kowalstwo i ślusarstwo, utrzymu­ jąc żywe kontakty z wybitniejszymi pracowniami kra­ jowymi i zagranicznymi (przymus wędrówki czeladni­ czej) i współpracując z innymi gałęziami rzemiosła (stolarstwo, budownictwo) — miało o wiele więcej możliwości nadążania za zmianami zachodzącymi w 17 8 10 11 12 13 jw. s. 188, 189. J. Rutkowski: Historia gospodarcza Polski, t. I s. 50. S. Kutrzeba: Historia ustroju Polski, t. I s.59. W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­ na, s. 102. J. Filip: Pradzieje Czechosłowacji, tabl. 28 ryc. 36. 14 15 16 i : 349 �grobku Władysława Jagiełły w Katedrze Krakowskiej, wykonana w 1524 roku przez miejscowego ślusarza Kaspra. Na temat działalności kowali wiejskich w X V I w. mało potrafimy powiedzieć. Sądząc z nielicznych wzmianek w źródłach historycznych, niewielu ich za­ pewne po wsiach bywało, a ilość ich zmniejszyła się jeszcze w wieku następnym w związku ze zniszczenia­ mi wojennymi i ogólnym obniżeniem się poziomu gos podarczego. Być może, że już wtedy pewne roboty kowalskie dla wsi wykonywali wędrowni Cyganie, którzy w cza­ sach późniejszych ( ^ V I I I — X I X w.) mieli wpływ na kształtowanie się wyrobów ludowego kowalstwa, przy­ czyniając się dzięki koczowniczemu trybowi życia do przenoszenia pewnych form i ujednolicania się ich na znaczniejszych obszarach. W roku 1664 we wsiach królewskich na dawnych terenach województwa cheł­ mińskiego, pomorskiego i malborskiego — w przeszło 500 miejscowościach, w których przeprowadzono l u ­ strację, zanotowano zaledwie 34 kowali i 1 ślusarza. Wprawdzie lustracja ta pochodzi z czasów, kiedy wiele wsi było spustoszonych po najeździe szwedzkim, mimo to daje ona pewien obraz stanu rzemiosła kowalskiego na tych terenach, które w stosunku do ziem Polski Centralnej i Wschodniej zapewne i tak górowały, je­ śli chodzi o zagęszczenie rzemieślników wiejskich. Jak wynika z wyżej wspomnianej lustracji, wśród kowali ówczesnych wyróżnić można było kilka grup. Jedną z nich stanowili kowale wiejscy, którzy pracowali dla chłopów, wpłacając do dworu jedynie opłatę roczną od wykonywanego rzemiosła w wysokości 2—4 flore­ nów lub tak zwane „węgielne" w wysokości 15 gr. 19 6 Ryc. 2. Pieski przy dyszlach do wozów: a — Siedlanka (pow. Kolbuszowa), b — Szaniec (pow. Busko). 20 zakresie sztuki dekoracyjnej, niż kowale pracujący po wsiach lub drobnych osadach miejskich pozbawionych cechów. Kowale ci, uprawiający rzemiosło swe zwykle dziedzicznie, ograniczeni do wykonywania prostych ro­ bót i naprawek, tych wszystkich kontaktów nie po­ siadali. Tu właśnie tkwi przyczyna, że wiejska produkcja kowalska była bardziej tradycyjna i przede wszyst­ kim użytkowa. Oczywiście, mogły się i wtedy zdarzać wypadki, że z małomiasteczkowych czy wiejskich pra­ cowni wychodziły przedmioty o charakterze artystycz­ nym. Nie posiadamy jednak w chwili obecnej dosta­ tecznej ilości nagromadzonego materiału ani precy­ zyjnie wypracowanych kryteriów, które pozwoliłyby na wyodrębnienie twórczości artystycznej ludowego kowalstwa owych odległych czasów. W X V I wieku, jak wynika z badań J. Baranow­ skiego, niemal każde ważniejsze miasto w Polsce po­ siadało po kilka pracowni kowalskich, bogato zaopa­ trzonych w rozliczne narzędzia. Rzadsze od nich były warsztaty ślusarskie, specjalizujące się w wyrobie zamków, kłódek i drobnych przedmiotów żelaznych, jak ostrogi, strzemiona itp. Wyroby miejskich pra­ cowni kowalskich i ślusarskich, zwłaszcza wybitniej­ szych znajdowały zbyt wśród odbiorców rekrutują­ cych się spośród warstw elitarnych. Zawiasy, zamki, kraty, z tych pracowni pochodzące, zdobią do dz:ś istniejące domy miejskiego patrycjatu, magnackie pa­ łace i kościoły. Przykładem może być krata przy na18 18 J. Baranowski: Przemysł polski w X V I w. s. 50. 1 6 ? Ryc. 3. Ozdobne główki gwoździ służących do dekorowania tafli drzwi: 1 — Dobra (pow. Płońsk), 2 — Ktsielany (pow. Siedlce), 3 — Do­ bra (pow. Płońsk), 4 — Tychy (pow. Pszczyna), 5 — Mokobody (pow. Siedlce), 6 — Tychy (pow. Pszczyna), 7 — Neusdorf (pow. Włodawa). 350 21 Kowale ci byli w pewnym sensie rzemieślnikami gromadzkimi. W Mądromierzu Małym „kowala wieś dopiero przyjęła", w Polenicy: „Kowala wieś rządzi". W Trzepowie zaś czynsz roczny od kuźni płaci do dworu nie kowal, lecz cała gromada. Dwór, dając takiemu kowalowi zamówienie, płacił mu normalnie, co uwidocznione jest w rejestrach wydatków niektó­ rych folwarków. Zdarzało się jednak, że kowal wiej­ ski, zamiast płacić czynsz roczny na rzecz dworu, zo­ bowiązany był do odrobki w postaci bezpłatnego wy­ konywania dworskich zamówień (Lniano, Kissawa Stara i in.). Kowali dworskich jest w owym czasie jeszcze bar­ dzo mało. Notatkę o kowalu, który „roboty pańskie odprawuje", znajdujemy w lustracji wsi Pinczyno (sta­ rostwo kiszewskie) oraz w Tucholi, gdzie kowal po­ siadał pracownię w obrębie zamku. Brak kowali dwor­ skich w owym czasie jest zjawiskiem zrozumiałym, gdyż w systemie gospodarki pańszczyźnianej do ro­ bót na folwarku używano w zasadzie inwentarza chłop­ skiego, podczas gdy narzędzia dworskie rzadko były w użyciu. Jest rzeczą charakterystyczną dla okresu gospodarki pańszczyźnianej, że w publikowanych przez Pawlika instruktażach ekonomicznych z końca X V I I i z X V I I I wieku nie znajdujemy wzmianki o ko19 J. Kołaczkowski: Wiadomości tyczące się prze­ mysłu i sztuki w dawnej Polsce, s. 621. K. Moszyński: Kultura ludowa Słowian t. I s. 360. J. Paczkowski, A. Mańkowski: Opis królewszczyzn w województwie chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Toruń 1938. 20 S1 �(S7\7\/\/vx/\/ 6 Ryc. 4 Ozdobne zapadki żelazne do zamków: a — Grzymała (pow. Busko), b — Brzostków (pow. Busko). 22 walach zatrudnionych przy pańskich folwarkach. Kowale wiejscy, prócz robót wykonywanych na bie­ żące potrzeby wsi (głównie żelazne części narzędzi i ich naprawa), wyrabiali niekiedy i inne przedmioty żelaz­ ne, naśladując wyroby kowali a nawet i ślusarzy miej­ skich. Były to zawiasy, różne zamki do drzwi, kraty do okien itp.. które częściowo rozchodziły się wśród zamożniejszych mieszkańców wsi, częściowo kowale sprzedawali je w miastach przywożąc na jarmark wozami lub po prostu przynosząc na plecach. Nie­ kiedy powstawały na wsi większe lub mniejsze ośrod­ ki produkujące na większą skalę wyroby kowalskie (Sułkowice koło Kalwarii Zebrzydowskiej), czy ślusar­ skie (Świątniki koło Krakowa). Geneza tych wyjąt­ kowych zresztą ośrodków ludowej produkcji żelaznej nie jest jeszcze dotychczas pod względem historycz­ nym zbadana. Prócz wspomnianych wyżej, istniały ró­ wnież i to liczniejsze małe ośrodki kowalskie, skupia23 22 S. Pawlik: Polskie instruktaże ekonomiczne z koń­ ca X V I I i X V I I I w., 2 tomy. Kraków 1915 i 1929. Interesującą notatkę na ten temat pochodzącą z roku 1727 publikuje z rzeszowskich ksiąg miejskich F. Kotula w swej pracy ,.Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicy Rzeszowa". „Polska Sztuka L u ­ dowa" 1952 nr 2 s. 8723 tyc. 5. Zamek typu zapadkowego przy drzwiach wV-wiecznego kościoła w Przyjaźni (pow. Kar­ tuzy). jące po kilka zaledwie pracowni. Przykładem takiego ośrodka może być Staromieście koło Rzeszowa. Zachodnio-europejskie formy wyrobów kowalskich, zaszczepione w średniowieczu przez obcych przyby­ szów, kontynuowane były przez majstrów cechowych i w wiekach następnych, ulegając zmianom, które wy­ nikały z potrzeby dostosowania produkcji do wyma­ gań aktualnego stylu w danym okresie. Nie wszystkie jednak pracownie cechowe w jednakowym stopniu umiały dostosować się do nowych zapotrzebowań. Je­ dynie nieliczne z nich, i to prowadzone niekiedy przez napływających w różnych czasach mistrzów obcej na­ rodowości, produkowały wyroby odpowiadające współ­ czesnej modzie, inne zaś często pozostawały za nią w tyle. Na tym tle powstają w łonie cechów różnice interesów, doprowadzające nawet czasem do rozłamu i tworzenia się nowych form organizacyjnych. I tak np. w 1714 r. powstaje w Rzeszowie na żąda­ nie tamtejszych kowali, siodlarzy, rymarzy, konwisarzy, tokarzy, szewców, krawców i in. nowy cech tzw. „niemiecki", specjalnie uprzywilejowany, który łączy rzemieślników różnych specjalności (Niemców i Pola­ ków), umiejących robić „niemiecką robotę", tzn. opartą na cudzoziemskich, zachodnio-europejskich wzorach. W „polskim cechu" pozostali majstrowie bardziej w swej wytwórczości trzymający się tradycji, nie wykonywujący wyrobów modnych. Według ustawy cechowej — majstrom cechu polskiego nie wolno było podejmować się „roboty niemieckiej", ani nawet zatrudniać czelad­ ników z tą robotą obeznanych. Identyczne ograniczenia odnosiły się do członków „cechu niemieckiego", jeśli chodzi o „polską robotę". 24 Skrajny przykład zaczerpnięty z historii cechów rzeszowskich wskazuje na to, że w rzemiośle naszym zarysowywały się różnice nie tylko między wyrobami rzemieślników zrzeszonych i niezrzeszonych (np. wiej­ skich i małomiasteczkowych), lecz również istniały one między wytworami pracowni mistrzów cechowych. Niewątpliwie rzemielnicy wykonujący „niemiecką ro­ botę", naśladujący wzory aktualnej mody zachodnio­ europejskiej, mieli klientelę spośród warstw elitar­ nych, podczas gdy raczej w oparciu o tradycję wykonywujący „polską robotę" rzemieślnicy ograniczać się musieli do odbiorców pośledniejszej kategorii, do której należało uboższe mieszczaństwo i zamożniejsze chłopstwo. Przypuszczać można, że ci właśnie kowale wykonujący „polską robotę" odegrali niemałą rolę w rozwoju kowalstwa ludowego. Oni to zapewne sta­ nowili pierwsze ogniwo w łańcuchu wytwórców, któ­ rzy w wyrobach swych przekazywali na wieś prze­ tworzone i zasymilowane wzory kowalstwa stylowego. Oni to, tworząc ekonomicznie słabsze skrzydło cecho­ wego rzemiosła kowalskiego, zasilali kowalstwo mało­ miasteczkowe i wiejskie. Spośród nich rekrutowali się też częściowo kowale dworscy i folwarczni, coraz czę­ ściej występujący w drugiej połowie X V I I I w. Pod koniec X V I I I i z początkiem X I X w. — obok dawnej gospodarki prowadzonej systemem pańszczyź­ nianym — coraz szersze zastosowanie w gospodarstwie folwarcznym znajduje praca najemna przy użyciu sprzężaju i narzędzi stanowiących własność dworu. 24 J. Pęckowski: Dzieje miasta Rzeszowa do końca X V I I I w. s. 224. 351 �W związku z koniecznością stałej konserwacji sprzętu, zwłaszcza w większych majątkach powstają kuźnie dworskie (ryc. 1) pracujące dla dworu, a tylko w wol­ nych chwilach obsługujące również wieś. Kowale w tych kuźniach pracujący rekrutują się bądź spośród rzemieślników wiejskich, bądź mniej wziętych kowali miejskich, czasem nawet mistrzów cechowych. Stano­ wią oni element płynny, łatwo przenoszący się z miej­ sca na miejsce. W tym samym mniej więcej czasie powiększa się również ilość kowali pracujących na potrzeby chło­ pów. Proces ten najwcześniej daje się zaobserwować na terenie Polski zachodniej, natomiast w części środ­ kowej i wschodniej okres silnego rozwoju kowalstwa wiejskiego rozpoczyna się dopiero od połowy X I X w., kiedy w związku z powstaniem ciężkiego przemysłu duże huty i walcownie żelaza dostarczają na rynek znaczną ilość taniego i dostępnego dla wszystkich su­ rowca. W czasach poprzednich przemysł żelazny Polski nig­ dy nie mógł zaspokoić faktycznego zapotrzebowania. Nie pokrywał go też w pełni import. Żelaza było mało, było stosunkowo drogie, i dlatego używano go oszczę­ dnie, wysoce je sobie ceniąc. Jeszcze w inwentarzach siedemnastowiecznych w czasie sporządzania opisu za­ budowań wiejskich nie omieszkiwano podkreślać, jeśli drzwi osadzane były na żelaznych zawiasach lub po­ siadały żelazne zamki. Podkreślenie to było potrzebne, Ryc. 6. Kratka' do okna komory wykonana z drzewa, naśladująca kształtem kratki żelazne. Cholerzyn (pow. Kraków). gdyż zdarzało się jeszcze wówczas, że zwłaszcza w bu­ dynkach gospodarczych — nawet po dworach; drzwi były umieszczone na drewnianym biegunie i zaopa­ trywane w drewniane zasuwy. Jeszcze większą osz­ czędność w użyciu żelaza obserwuje się na terenie małych miast i wsi. Zwłaszcza w niektórych częściach Polski, i to nawet tam, gdzie na miejscu eksploatowa­ ne były rudy darniowe (np. widły Wisły i Sanu), zu­ życie żelaza przez wieś ograniczało się do potrzeb najkonieczniejszych. Do naszych czasów przetrwały jesz­ cze domy, w których do budowy nie-użyto żelaza na­ wet w postaci gwoździ, nie tak "dawno też wyszły z użycia wozy, w których nie tylko osie, ale i koła 23 W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, s. 82. W górach powiatu leskiego wozy wykonane w ca­ łości bez użycia żelaza używane były sporadycznie jeszcze w okresie międzywojennym (R. Reinfuss: Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, s. 33 ryc. 23). W widłach Wisły i Sanu kolca do pługów, wyko­ nane w całości z drzewa, dziś jeszcze bywają niekiedy w użyciu. 352 25 wykonane były całkowicie z drzewa, brony całko­ wicie drewniane oraz pługi, w których część żelazna ograniczała się wyłączn-ie do okucia samego rylca, czy łopaty drewniane z wąskim okuciem żelaznym przy brzegu. Przykładów takich moglibyśmy mnożyć bez liku. Wskazują one, że jeszcze do niedawna wieś polska w bardzo wąskim zakresie była konsumentem wyrobów żelaznych. Odnosi się to jednak przede wszystkim do uboższej i średniej warstwy włościańskiej, gdyż chłopi zamożniejsi, których nie brakło i w czasach pańszczyź­ nianych, miewali już po domach żelazne zawiasy przy drzwiach, zamki i okucia żelazne przy meblach. Naj­ więcej żelazo po wsiach było rozpowszechnione wśród zamożniejszych chłopów na terenach Polski Zachod­ niej, a więc na Pomorzu, Śląsku, Mazurach i w Wiel­ kopolsce. Świadczą o tym ozdobne okucia spotykane na meblach pochodzących z X V I I I wieku i niekiedy dawniejszych, jak wynika z uwidocznionych na nich dat. Rozpowszechnienie taniego żelaza fabrycznego na­ stąpiło w drugiej połowie X I X wieku, w okresie znie­ sienia pańszczyzny i uwłaszczenia włościan. W cza­ sach tych zamożniejsza, a z nią i średnia warstwa chłopstwa wkroczyła w nową fazę rozwoju swej kul­ tury, której jedną z charakterystycznych cech stała się dążność do podkreślania swej zamożności i zna­ czenia jej poprzez wspaniały strój, bogaty zaprzęg, de­ koracyjne urządzenie wnętrza. Okres ten trwający od trzeciej ćwierci ubiegłego wieku mniej więcej do pier­ wszej wojny światowej, jest okresem największego rozwoju ludowej sztuki, a zwłaszcza różnych gałęzi zdobnictwa. W tym czasie wieś polska wykazuje rów­ nież wielką chłonność wyrobów żelaznych, i to zarów­ no narzędzi, jak i wszelkiego rodzaju okuć czy innych przedmiotów. Ilość kowali po wsiach mnoży się nie­ słychanie. Niekiedy w jednej wsi jest ich po kilku (Cholerzyn pod Krakowem — 5 kowali, Bystra koło Jordanowa — 6). Rzadko można spotkać wieś, w któ­ rej nie byłoby przynajmniej jednego kowala. Rzemieśl­ nicy ci rekrutują się z różnych środowisk, różne po­ siadali przygotowanie fachowe. Są wśród nich nieliczni „kowale wiejscy z dziada pradziada", dawni kowale dworscy, którzy po rozwiązaniu stosunku służbowego z dworem lub po parcelacji majątku pozostają na wsi i robią dla chłopów, są wreszcie i tacy, którzy pocho­ dząc z wiejskiej biedoty, po krótkiej nauce u miej­ skiego lub wiejskiego kowala — starają się zdobyć jako wiejscy rzemieślnicy znośniejsze warunki życia. Sporo — zwłaszcza-na terenach górskich — było ko­ wali samouków, mających wrodzone zdolności tech­ niczne, którzy osiągali pewną umiejętność obróbki że­ laza, w ogóle nie przechodząc żadnej systematycznej praktyki. Ci ostatni pracowali niejednokrotnie jedynie na potrzeby własne i niewielkiego grona znajomych. Górale śląscy nazywali kowali samouków „naturali¬ stami". Trafiali się wśród nich niekiedy utalentowani artyści zdobniey. .Na ogół jednak poziom kowali wiejskich nie był wy­ soki. Wprost przeciwnie, jak wynika z wypowiedzi licznych informatorów, byli to raczej rzemieślnicy marni. Gdy trafił się gdzieś lepszy kowal — sława 28 20 M. Gładysz, op. cit. s. 24. �przyczyn bogatego zdobienia była chęć zjednania klienta i przewyższenia konkurentów. Ludowe zdobnictwo w żelazie, które w okresie wcześniejszym przypuszczalnie istniało, ale nie zo¬ stało jeszcze należycie zbadane i wyodrębnione, wy­ stępuje już w formie bardzo wyraźnej na początku ubiegłego stulecia. Najstarsze datowane okazy żelaz­ nego zdobnictwa ludowego nie przekraczają wieku XIX, choć z zanotowanych przez Gładysza opowiadań kowali śląskich wynika, że przekuwali oni niekiedy ozdobne żelaza do wozów posiadających jakoby daty sięgające X V I I I wieku. Ryc. 7. Blaszana ozdoba rynny. Lyśnik (pow. Przeworsk). Wykonał Michał Proc z Chodakówki w 1942 roku. jego rozchodziła się szeroko i ludzie z daleka zanosili mu robotę. Nad kowalami wiejskimi górowali znajo­ mością rzemiosła i doskonałością wykonania kowale z miasteczek, którzy pracowali również 1 dla ludności wiejskiej. Charakterystyczne przykłady miejskich o¬ środków kowalskich, to np. Bieżuń na Mazowszu pół­ nocno-zachodnim, Maków w powiecie wadowickim, gdzie głównie kuto ozdobne wozy, Radoszyce w po­ wiecie koneckim, ' Liw na Podlasiu zachodnim, nieg­ dyś stolica tzw. Ziemi Liwskiej, później mała osada pod Węgrowem, ostatnio zaś wieś. W okresie, który mogą objąć pamięcią dzisiejsi informatorzy, wyroby kowalskie zarówno pochodzące z pracowni wiejskich, jak i miejskich, bywały zwykle zdobione. Odbiorca wiejski wielką wagę przykładał do tego, ażeby na­ bywane od kowala wyroby miały walory estetyczne. Bez przesady powiedzieć można, iż nie ma przed­ miotu żelaznego, który w ten czy inny sposób nie byłby zdobiony, nie wyłączając takich narzędzi, jak motyki, sierpy, kroje do pługów. Posiadanie żelaz­ nych narzędzi, zamków, zawiasów, okutych wozów stanowiło w ubiegłym wieku dowód zamożności i przedmiot dumy — stąd tym większa dbałość o este­ tyczny wygląd wyrobów żelaznych i tendencja do ich zdobniczego traktowania. W pracy M. Gładysza „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" przytoczono szereg wypowiedzi wskazujących na to, jak bardzo górale śląscy cenili sobie pięknie zdobione wyroby żelazne . Podobne zjawisko obserwować można by­ ło do niedawna w całej Małopolsce. Za wykonanie ozdobnie przedmiotu otrzymywał kowal dopłatę lub, częściej, poczęstunek. Kowal, który pięknie zdobił, zyskiwał opinię dobrego majstra i stawał się znany na całą okolicę. Słusznie też podkreśla Gładysz, że zdobnictwo było jednym z elementów reklamy i wal­ ki konkurencyjnej między kowalami. Starzy kowale nie ukrywają tego bynajmniej, że jedną z głównych 2 28 Okres rozwoju i upadku zdobnictwa żelaznego różnie kształtował się na terenie Polski. Na Śląsku, według informacji zanotowanych przez Gładysza, w okręgu przemysłowym i w sąsiedztwie miast zani­ kanie zdobnictwa żelaznego miało nastąpić już w drugiej połowie X I X wieku, na terenie zaś Beskidu Śląskiego dopiero na parę lat przed I wojną świa­ tową. W Krakowskiem zdobienie wyrobów żelaznych, zwłaszcza okuć wozów, trwa do dnia dzisiejszego, cze­ go dowodem są okucia noszące daty lat ostatnich. To samo odnosi się do Góralszczyzny i Podgórza Karpack ego oraz okolic Rzeszowa. Na terenie wideł Wisły Sanu jak twierdzą miejscowi kowale zdobnictwo w ogóle rozwinęło się j-akoby dosyć późno dopiero Dod koniec ubiegłego wieku i trwało do zakończenia I I wojny światowej. W Sandomierskiem i w Kielecczvźnie na Ooolszczyźnie i ns ]VIa'zowszu Płocikini P ^ l T h , 7 T , Z 3 7 v L p _ Ho o asów ostatnich w v ' v, * l Kowaie, J «i»Z p™ Jea m i r » t vy robione, ramai! zwłaszcza stars mimo ze w pewnycb dziedzinacn twyroo OKU ao a . zamków) konkurowały z nini! wyroby taoryczne uop:ero w czasach ostatnich w.dzi się szybko Postępu­ jący zanik zdobnictwa kowalskiego spowoaowany przede wszystkim bardziej racjonalistycznym nasta­ wieniem odbiorców, którzy obecnie nie zwracają uwagi na zdobnictwo, a nawet odnoszą s:ę do mego n.echętnie. Ozdoby tłoczone osłabiają, według mch, żelazo, zbiera się w nich brud i wilgoć. Dzisiejszy klient szuka wyrobów prostych, trwałych i celowo wykonanych. Dlatego młoda generacja kowali na ogoł juz nie zdobi swych wyrobów. Wśród technik zdobniczych używanych w ludowym kowalstwie najpowszechniej stosowane jest dekoracyj­ ne kształtowan-e formy. Spotykamy je przede wszyst­ kim w okuciach drzwi i mebli (zawiasy, zamki), w kra­ tach do okien, a także w pierścieniach od wozów i za­ kończeniach dyszli (np. zaczep do uprzęży w postaci pieska — ryc. 2). W przedmiotach wykonanych ze sztaby, jak np. krzyże lub niektóre części okuć do ; Z ZlZl 7 27 W Radoszycach, małej osadzie miejskiej w powie­ cie koneckim, kwitł pod koniec ubiegłego wieku w y ­ rób wozów, które w ilości blisko 3 tysięcy rocznie sprzedawano na jarmarkach w Opocznie, Opatowie; Sandomierzu, Łowiczu, Sieradzu i w innych miejsco­ wościach. Mieszkańcy Opoczyńskiego swe najozdobniejsze wozy nabywali w Radoszycach. M. Gładysz. or cit .s. 46 28 Ryc. 8. Ozdoba rynny. Jaczew (pow. Wągrów). 353 �Ryc. 9. Blaszana ozdoba szczytowa. Wielącza (pow. Zamość). Ryc. 10. Chorągiewka blaszana „Książę Józef', Toczyski (pow. Sokołów wozów, stosowane bywa śrubowate skręcanie czworo­ kątnej sztabki, faliste jej wyginanie lub wykuwanie na krawędzi płytkich łukowatych zaklęśnięć, wybijanych w równych odstępach. Rzadko w ludowym kowalstwie spotykamy się z tzw. trybowaniem, czyli wklęsło-wypukłym modelowaniem powierzchni. W formie bardzo prostej występuje trybowanie na okuciach wozów (lek­ ko wypukła tarcza głównego pierścienia spinającego tzw. śnice), a poza tym w nowszych żelaznych krzy­ żach cmentarnych, gdzie w ten sposób wykonane są np. liście lub płatki kwiatów. Rzadko też stosowane bywa dekorowanie powierzchni przez nakładanie na siebie warstwami dwu lub kilku blach profilowanych lub ażurowanych. Tego rodzaju technika używana by­ wa niekiedy w Kielecczyźnie i koło Opatowa (Sando­ mierz) do zdobienia środkowego pierścienia przy oku­ ciach występujących na śnicach wozów lub na zwor­ niku krzyżowego tylnego okucia wasągów. Z techniką ażurową w zdobieniu żelaza spotykamy się głównie w okuciach skrzyń i kufrów na terenie Śląska, Opoczyń­ skiego, Kielecczyzny, Podlasia. O wiele więcej rozpo­ wszechnione było ażurowanie w zdobnictwie metalo­ wym miejskim, gdzie przy użyciu tej techniki jeszcze w połowie X I X w. zdobiono chętnie wykładki do zam­ ków. Często natomiast dla dekoracji płaskich powierz­ chni stosowano wytłaczanie wzoru przy pomocy stem­ pelków. Spotyka się je najczęściej na okuciach wozów, na rozmaitych narzędziach żelaznych, czasem na za­ wiasach, krzyżach, a stosunkowo rzadko na wykładkach do zamków przy drzwiach i meblach. Technika zdobienia stempelkowego stosowana była najpowszechniej na terenie Polski południowej i zachodniej (Śląsk Opolski, Górny, Cieszyński i Małopolska); na terenie Polski środkowej, północnej i wschodniej była ona mniej rozpowszechniona i bez porównania uboższa. Ozdoby wybija się na żelazie rozgrzanym lub zim­ nym. Na przedmiotach, które mają być następnie har­ towane, ozdoby wytłacza się oczywiście przed harto­ waniem. Do zdobienia używa się tłoczków, które bądź posiadają formę młotka osadzonego w drewnianej rę­ kojeści, bądź długiej na 10 — 15 cm sztabki stalowej, 354 Podlaski). zwężającej się ku dołowi, z zakończeniem w postaci łuku, gwiazdki, kółka czy innego elementu zdobnicze­ go. Narzędzie do wybijania sporządza sobie zwykle sam kowal. Ilość tego rodzaju tłoczków używanych przez kowali bywa różna i tak np. kowal Eugeniusz Gogler z Rajczy na Żywiecczyźnie posiadał ich aż 9, co jest cyfrą stosunkowo dużą, Ludwik Kurowski z pobliskich Ujsoł zaledwie 3, a Jan Krudyń z Sokołowa, pow. Kolbuszowa — 5. Największa różnorodność stem­ pli do odciskania wzorów występuje na południu Pol­ ski (Śląsk, Żywiecczyzna, Podhale, Krakowskie, Rze­ szowskie, Kieleckie, Sandomierskie). Wzory odcisków używanych do zdobienia żelaza z terenów Góralszczyz­ ny Śląskiej publikuje Gładysz, a z okolic Makowa Podhalańskiego — Z. Reinfussowa. Przegląd zdobin odcisków stemplowych spotykanych w Krakowskiem daje tablica I , ułożona na podstawie materiałów zgromadzonych w Archiwum Zakładu Ba­ dania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS. Niektórzy kowale stemple do odbijania poszczegól­ nych wzorów określają specjalnymi nazwami, i tak np. według S. Pieniążka w Toniach koło Krakowa stempel do wybijania płytkich łuków nazywa się — „pazurek", krzyżyków — „śrubel", gwiazdek — „stem­ pel gwiazdkowy", kropek — „mutramel okrągły", kwa­ dracików — „mutramel kwadratowy", stempel do od­ ciskania elips o konturze złożonym z kropek kowal z Gilowic (pow. Żywiec) nazywał — stemplem „zero­ wym". Im bardziej posuwamy się ku północy i wschodowi, tym mniej spotykamy żelaza zdobionego przy pomocy stempli i tym mniejsze jest ich zróżnicowanie- Wyraźne zubożenie zdobnictwa stempelkowego widoczne jest na terenie Lubelszczyzny, Opoczyńskiego, na Podlasiu zaś i Mazowszu Płockim występuje ono już w ilości nie­ wielkiej, a liczba używanych form do odciskania ogra­ nicza się do kilku. 29 30 29 jw. s. 127. Z. Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Makowa, cz- I I . „Polska Sztuka Ludowa" 1949 nr 3. s- 26. 30 A m m • �Wzory komponowane przez kowali z elementów Wy­ tłaczanych przy pomocy stempli są niezwykle uroz­ maicone, przy czym najbogatsze spotyka się na terenie Śląska i Małopolski. Spotykamy wśród nich układy pasowe i ośrodkowe, złożone najczęściej z motywów geometrycznych, rza­ dziej roślinnych. Motywy zoomorficzne i antropomorficzne wykonane w tej technice zdobniczej nie zostały dotychczas zanotowane. W budowie ornamentu panującą zasadą jest prosty układ rytmiczny i symetria. Motywy asymetryczne, wy­ stępujące niekiedy w postaci swobodnie potraktowa­ nego motywu roślinnego, spotyka się na ogół rzadko. Układ ornamentu wiąże się zwykle w sposób logiczny z formą przedmiotu, podkreślając jego kształt. Stempelkowa technika zdobienia żelaza posiada w lu­ dowym kowalstwie tradycje, sięgające być może śre­ dniowiecza. Najstarsze znane nam dziś, datowane za­ bytki ludowej sztuki kowalskiej zdobione tą techniką pochodzą z końca X V I I I i początku X I X w. Wy­ mienić tu należy kowadło z 1791 r. ozdobione trzema wytłoczonymi gwiazdkami, znalezione w Borzychach fgm. Starowieś, pow. Węgrów). Nasilenie i bogactwo zdobnictwa stempelkowego wy­ stępującego na obszarze Polski południowej pozwala przypuszczać, że mogły tu oddziaływać wpływy prze­ nikające z południa, spoza Karpat i Sudetów. Przy­ puszczenie to jest tym prawdopodobniejsze, że na te­ renie Czech, Moraw i Słowaczyzny technika ta, zwłasz­ cza w zdobnictwie okuć wozów, była wysoko rozwi­ nięta. Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych działów artystycznego kowalstwa ludowego — zacznę od wyrobów związanych z architekturą. Będą to więc przede wszystkim zawiasy, zamki i kraty. Jeszcze dzisiaj spotyka się domy budowane około połowy, czy nawet w drugiej połowie ubiegłego wie­ ku, w których tafla drzwi zawieszona jest na piono­ wym słupie, tzw. kołowrocie, osadzonym u góry i dołu w wykonanych z drzewa obsadach. Opisana tu forma osadzania drzwi należy już obecnie do przeszłości, ustępując miejsca zawiasom żelaznym. Rozpowszech­ nienie się zawiasów żelaznych na wsi przypada na drugą połowę X I X w., wcześniej występowały one tylko w domach należących do warstwy chłopów najzamożniejszych. Wśród zawiasów żelaznych wyróżnić można trzy podstawowe typy, a mianowicie zawiasy tzw. przez kowali „pasowe", „esowe" i „krzyżowe". Zawiasy „pasowe" wykonane są ze sztaby żelaznej o długości kilkudziesięciu centymetrów, szerokości 3—6 cm, grubości około 0,5 cm. na jednym końcu za­ winiętej w ten sposób, że tworzy się walcowaty otwór; przez otwór przechodzi następnie hak, na którym są zawiasy zawieszone. Kształt zawiasów „pasowych" mo­ że być bądź zupełnie prosty, o bokach dłuższych rów­ noległych (tabl I I . 1) lub też wycięty ozdobnie, tzn. 31 31 Analizę ornamentu stempelkowego potraktowałem w tym miejscu bardzo szkicowo, nie chcąc nadmiernie rozszerzać ram artykułu. Ornament ten występujący najczęściej na okuciach wozów, zostanie szerzej omó­ wiony w osobnej pracy o zdobnictwie wozów, którą przygotowuje się w Zakładzie Badania Plastyki A r ­ chitektury i Zdobnictwa Ludowego P.I.S. xix * c t t r c Ryc. n . Fragment okucia na kufrze z pow. włocławskiego. wiannym że boki są profilowane najczęściej symetrycznie w sto­ sunku do osi poziomej. Zawiasy profilowane posiadają zazwyczaj zakończenia rozkute w formie rombów ttabl. I I . 2, 3), listka (tabl. I I . 4) lub też ptasiej główki 355 �Rzadziej zdarzają się zawiasy „pasowe" o zakończe­ niach asymetrycznych, czy to w postaci główki ptasiej zwróconej ku dołowi (tabl. I I . 6), czy też jakichś in­ nych form asymetrycznych (tabl. I I . 7). Niekiedy zda­ rza sie., że końce zawiasów „pasowych" bywają roz­ cięte na dwa lub trzy węższe paski, ozdobnie wygięte (tabl. I I . 8—13). Na terenie Śląska, a także w Ży­ wiecczyźnie spotykać można zawiasy „pasowe" wyko­ nywane przez kowali wiejskich, posiadające na końcu potrójne rozgałęzienia, z których każde jest dla ozdoby śrubowato skręcone i posiada zakończenie w formie małego listka (tabl. I I . 14). Zawiasy „pasowe" mają dosyć często na powierzchni ozdoby wytłaczane przy pomocy stempelków. Najczęściej takie zdobienie za­ wiasów spotyka się w Krakowskiem, rzadziej w pozo­ stałej części Małopolski i na Śląsku. Na innych tere­ nach Polski zdobnictwo zawiasów „pasowych" ograni­ cza się zwykle do podkreślenia kształtu zawiasu przy pomocy wąskiego rowka, biegnącego wzdłuż krawędzi. Podobnymi rowkami biegnącymi poziomo, skośnie lub w kratkę zdobiony bywa koniec zawiasów, przez który przechodzi hak. Spotykamy się z tym na terenie Pod­ lasia Zachodniego, Mazowsza Płockiego, a także i w innych stronach Polski. Zawiasy esowe wykonane są ze sztaby żelaznej roz­ kutej na płasko, z jednej strony zawiniętej walcowato w celu zawieszenia na haku, z drugiej rozciętej wzdłuż na dwie części rozchylone na zewnątrz i ozdobnie wygięte (tabl. I I . 15, 16). Ramiona zawiasów, podobnie jak i części nierozcięte, bywają ponadto ozdobnie pro­ filowane (tabl. I I . 17, 18). Zakończenia rozwidlonych ramion mają często formę rombów (tabl. I I . 18), list­ ków (tabl. I I . 17, 21) lub ptasich główek (tabl. I I . 20), wśród których zdarzają się niekiedy główki kur czy kogutków z wyraźnie zaznaczonymi grzebieniami (tabl. I I . 22).Zawiasy „esowe", używane do zawieszenia drzwi, są zawsze jednostronne, przy okiennicach zaś trafiają się również podwójne, złożone z dwóch części syme­ trycznych, które połączone są ruchomym przegubem (tabl. I I . 24). Ozdoby stempelkowe na zawiasach „esowych" rzadko się spotyka. Czasem tylko obsady, słu­ żące do zawieszania na haku, bywają wzdłuż brzegów zdobione poziomymi rowkami (tabl. II. 16). Zawiasy „esowe" w budownictwie ludowym notowano zarówno na terenie Małopolski, jak i na Lubelszczyźnie, Podla­ siu, Mazowszu Płockim, Mazurach czy na Suwalszczyźnie. Występują one jednak rzadziej od zawiasów „pasowych". Formę odmienną od wyżej opisanych mają zawiasy 0 końcu rozciętym i jednostronnie odchylonym (tabl. I I . 26) lub też nierozcinane, tylko na końcu łukowato czy też spiralnie wygięte (tabl. I I . 27). „Krzyżowymi" nazywają kowale takie zawiasy, w których część pozioma posiada dwa odgałęzienia u¬ mieszczone na osi pionowej (tabl. I I . 19) lub poprzecz­ ną nakładkę, służącą do wzmocnienia pasa poziomego (tabl. I I . 25). Zawiasy te spotyka się na ogół rzadziej i nie przed­ stawiają one pod względem artystycznym większej wartości. Formę bardzo rzadko spotykaną i dlatego zapewne w terminologii kowalskiej nie posiadającą specjalnej nazwy mają zawiasy, w których od poziomo biegnącej osi wychodzi symetrycznie na boki kilka łukowato wygiętych odgałęzień. Zawiasy tego rodzaju znaleziono przy drzwiach domu wiejskiego w Widełce, pow. Kol­ buszowa (tabl. I I . 23) oraz w starym domu mieszczań­ skim w Przeworsku. Forma zawiasów żelaznych, które w budownictwie wiejskim rozpowszechniły się stosunkowo późno, na­ wiązuje wyraźnie do wzorów czerpanych z miasta lub budownictwa kościelnego. Wpływy starych okuć go­ tyckich widoczne są w zakończeniach niektórych za­ wiasów „pasowych". I tak np. zakończenie zawiasu przedstawionego na tabl. I I . 13 przypomina stylizowa­ ny motyw kwiatu lilii, spotykany już w okuciach śre­ dniowiecznych (okucie drzwi dębowych w Kolegiacie Opatowskiej) i utrzymujący się w stylowym zdobnic­ twie kowalskim do czasów współczesnych. W okuciach z czasów gotyku występuje często motyw listków na śrubowato skręconych łodyżkach, spotykany w ludo­ wych zawiasach na terenie Żywiecczyzny <tabl. I I . 14) 1 Śląska, a także zdobiny wytłaczane na zawiasach przy pomocy stempli. W formie zawiasów „esowych", zwłaszcza bogat­ szych (tabl. I I . 17, 18) spostrzega się wyraźnie nawią­ zanie do stylowych zawiasów z X V I I i X V I I I wieku, spotykanych do dziś przy drzwiach wielu miejskich i wiejskich kościołów murowanych. Forma ta wystę­ puje w kowalstwie nieludowym jeszcze w połowie X I X wieku, czego dowodem są zawiasy przy drzwiach kościoła z Przybysławic (pow. Opatów), zbudowanego w 1843 r. W wieku X I X do budownictwa ludowego zostaje wprowadzony, przejęty z architektury małomiastecz­ kowej i dworskiej, typ drzwi o powierzchni wykłada­ nej w deseń z wąskich deszczułek. Deseczki te przy­ bijano do podkładu gwoździami żelaznymi (ryc. 3) o dużych półkulistych główkach, na których wybijano ozdoby w postaci krzyżyków (bardzo rozpowszech­ nione na Mazowszu Płockim i Podlasiu) lub łu­ ków stykających się ze sobą końcami. Również na 32 Ryc. 12. Zdobione sierpy: a.) — Biały Bór (pow. Mielec), b,c — Brzoza Królewska (pow. Łańcut), d — Czarna (pow. Kolbuszowa). 356 w - 82 Np. zawiasów X V I I wiecznych kościołów: w Kra­ kowie na Skałce, Brodnicy Górnej (pow Kartuzy) i wielu innych. �Góralszczyźnie Śląskiej na półkulistych główkach gwoździ wybijane są motywy stempelkowe. Czasem zdarza się, że główki gwoździ formowane są w postaci brył o kształtach krystalicznych (ryc. 3/6) lub posia­ dają powierzchnię wytłoczoną w formie zbliżonej do rozety (rye. 3/7). Zamki i zasuwy do drzwi, wykonane pierwotnie z drzewa, są zastępowane przez rozpowszechniające się coraz bardziej w ciągu X I X wieku — zamki że­ lazne i wrzeciądze (zwane często z niemiecka skobla­ mi), używane do zamykania drzwi na kłódkę. Mają one zwykle kształt wydłużonej sztabki, zaopatrzonej na jednym końcu w otwór, który służy do przybijania wrzeciądza do drzwi, przy drugim zaś końcu — pro­ stokątną lub elipsowatą szparę, przez którą przechodzi kolucho haka do zawieszania kłódki. Niekiedy forma wrzeciądza bywa rozwiązana deko­ racyjnie. Spotyka się więc lekkie przewężenie części środkowej lub, rzadziej, profilowanie brzegów (tabl. I I I . 15). Czasem zakończenie wolnego końca wrzecią­ dza jest zawinięte ku górze (tabl. I I I . 12) lub ku do­ łowi (tabl. I I I . 15). Wyjątkowo ozdobny jest wrzeciądz znaleziony w Rakszawie w pow. łańcuckim, zakończo­ ny trzema spiralami zwróconymi w różnych kierun­ kach (tabl. I I I . 18). Czasem spotyka się wrzeciądze z grubego skręconego drutu (tabl. I I I . 1) lub ze sztab­ ki przewężonej i śrubowato skręconej. Powierzchnie wrzeciądzów, zwłaszcza od strony zewnętrznej, widocz­ nej dla oka, zdobione są techniką wytłaczania we wzo­ ry geometryczne lub rzadziej, roślinne — układane z elementów odciskanych przy pomocy stempla. Prócz zwykłego wzoru stempelkowego spotyka się tu jednak czasem i inną technikę zdobniczą, polegającą na wtła­ czaniu szerokich partii tła, skutkiem czego wzór wy­ stępuje ponad jego powierzchnią. Przykładem takiego wtłaczania jest wrzeciądz z Cholerzyna koło Krakowa ozdobiony występującymi na powierzchnię krzyżyka­ mi (tabl. I I I . 2), czy z Przedborza (pow. Kolbuszowa), gdzie powierzchnia wrzeciądza zdobiona jest podobną techniką — we wzory geometryczne złożone z rombów i romboidów (tabl. I I I . 8). Wrzeciądze zdobione spo­ tyka się najczęściej na terenie Śląska (gdzie zanoto­ wano okaz pochodzący z końca X V I I I w. ), Żywiec­ czyzny, Krakowskiego, w widłach Wisły i Sanu, rza­ dziej — w Opoczyńskiem, Kielecczyźnie, Sandomiers­ kiem, w Lubelsaczyźnie oraz na Zachodnim Podlasiu i Kurpiach. Obok wrzeciądzów, w ludowym budownictwie rozpo­ wszechnione są zamki typu zapadkowego. Składają się one z metalowej wykładki, przybijanej po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zapadki przymocowanej po wewnętrznej stronie drzwi w formie żelaznej dźwigni jednoramiennej; która opadając wiaisnym ciężarem zaczepia się o haczyk wbity w odrzwia, i łopatkowe­ go palucha, osadzonego ruchomo w wykładce, który służy do podnoszenia zapadkiW materiale zebranym przez M. Gładysza na te­ renie Śląska Opolskiego znajduje się rysunek prostej sercowatej wykładki z szerokim owalnym paluchem (tabl. IV. 1). Forma taka jest jednak bardzo rzadko 33 34 35 33 M. Gładysz, op. cit. s 92. jw. s. 90. A. Chętnik: Chata kurpiowska. Warszawa 1915 s. 83. 34 35 Ryc. 13. Kowadło. Sienno (pow. Wągrowiec). spotykana i poza Opolszczyzną nigdzie jej dotąd nie zanotowano. Równie rzadko spotkać można przy drzwiach same uchwyty, służące do poruszania tafli drzwiowej, po­ zbawione konstrukcyjnego powiązania z urządzeniem zapadkowym (tabl. IV. 2, 3). Zazwyczaj wykładka zaopatrzona w paluch do otwie­ rania stanowi jedną całość z uchwytem ułatwiającym poruszanie taflą drzwi. Najpospolitsze są wykładki w postaci łukowato czy prostokątnie wygiętej walcowa­ tej sztabki, która na obu końcach rozkuta jest płasko w dwie tarczki: górną większą, przez którą przechodzi paluch do otwierania, i dolną mniejszą, która służy do przybijania dolnej części uchwytu. Kształt tarczek górnych jest na ogół ozdobny. Prócz form geometrycz­ nych (rombu, trapezu, elipsy, koła itp.) spotyka się tu wykładki bogato profilowane o kształtach abstrakcyj­ nych (tabl. IV. 7—9, 13—15) czy też nawiązujących do form roślinnych (zwłaszcza liści — tabl. IV. 17—21) lub zwierzęcych. Tu na plan pierwszy wysuwają się główki ptasie pojedyncze (tabl. IV. 23, 24, 26—28) lub, rzadziej, podwójne, wychylone na zewnątrz (tabl. IV. 25), czy zwrócone do siebie (tabl. IV. 30). Wyjątkowo się zdarza, że tarczki wykładek zdobią pełne sylwetki ptaków (tabl. IV. 29) lub głowy innych zwierząt, jak np. węża (tabl. IV. 31), czy odwrócone dwie głowy końskie. Wykładkę tego rodzaju znaleziono ostatnio na Podlasiu Zachodnim. Stosunkowo rzadko się zdarza, że powierzchnia tarczki górnej lub powierzchnia pa­ lucha ozdobione są skromnym ornamentem stempelkowym. Dolne tarczki wykładek, zwykle znacznie mniejsze, posiadają kształty koliste, elipsowate, czy nerkowate. Na ogół kowal nie wkłada większego wy­ siłku w nadanie tej części wykładki formy bardziej dekoracyjnej (tabl. IV. 14, 15, 21, 23). Kształt samego uchwytu, jak wspomniałem poprzednio, jest najczę­ ściej łukowaty lub prostokątny z zaokrąglonymi naro­ żami. Dolny koniec uchwytu, zakończony tarczką do przybijania, zwykle wybijany jest na zewnątrz, zda­ rzają się jednak przypadki podwijania dolnej części uchwytu do wewnątrz (tabl. I V . 33), co spotyka się zwłaszcza na Podlasiu. Niekiedy widuje się wykładki z uchwytami ozdobionymi u góry i dołu poprzecznymi karbami lub profilowane w sposób przypominający wyroby toczone (Podlasie, rzadziej widły Wisły i Sa- 357 �Bogactwo form występujące w wykładkach liwskich, pochodzących głównie z drugiej połowy X I X wieku, świadczy o pięknych tradycjach miejscowego ośrodka kowalskiego, które, być może, sięgają czasów, kiedy Liw był jeszcze miastem, czy osadą posiadającą własny cech kowalski, o czym dziś jeszcze mieszkańcy chętnie opowiadają. tach dekoracyjnie potraktowanych, zdobionych na po­ wierzchni ornamentem stempelkowym (ryc. 4). Omawiane tu wykładki do zamków zapadkowych, zwłaszcza odmiana pierwsza, o dwóch tarczach — gór­ nej i dolnej, były w drugiej połowie ubiegłego wieku szeroko w Polsce rozpowszechnione. Występowały one na Kaszubach , w Wielkopolsce, na Mazurach, na całym Mazowszu wraz z Kurpiami, na Podlasiu oraz w Małopolsce. Na Śląsku Opolskim spotyka się wy­ kładki z tarczkami bez uchwytu do otwierania lub z uchwytem osadzonym na jednej tarczy podłużnej (te ostatnio zanotowano również w widłach Wisły i Sanu, w Krakowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem i na Podlasiu). Gładysz w swej pracy „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" nie wspomina o podobnych wykładkach, z czego wniosek, że na Gó­ ralszczyźnie Śląskiej zamki typu zapadkowego bądź nie występują, bądź też forma ich nie uzasadnia omówie­ nia w pracy poświęconej zdobnictwu. Wśród notowanych w różnych stronach Polski wykładek do zamków zapadkowych spotykamy dużą roz­ maitość form, z których jedne można łatwo zlokalizo­ wać na niewielkim terenie, inne zaś, jak np. wykładki z górną tarczą w formie elipsy, listka bzu, ozdobione u góry dwoma spiralami, czy główką ptasią — wystę­ pują na przestrzeniach bardzo znacznych. Jednak i w tych bardziej rozpowszechnionych formach wykładek dostrzega się pewne różnice częstotliwości ich wystę­ powania na poszczególnych obszarach. Przykładem mo­ gą być wykładki z tarczami ozdobionymi dwiema spi­ ralami (zwróconymi do siebie lub odwróconymi) — pospolite w widłach Wisły i Sanu, natomiast spoty­ kane rzadko na Podlasiu, gdzie znów na każdym kro­ ku widuje się wykładki z ptasimi główkami. Trudno jest w chwili obecnej wyjaśnić, kiedy i gdzie wykształciła się forma żelaznego zamku zapadkowego zaopatrzonego w omawiane poprzednio wykładki i ja­ kimi drogami przeszła do budownictwa ludowego. W literaturze poświęconej nieludowemu kowalstwu i ślusarstwu wieków minionych — form podobnych nie znajdujemy, gdyż zagadnienie okuć do zamków bywa w ogóle w pracach tych traktowane po macoszemu. Operując jedynie materiałem zgromadzonym w Ar­ chiwum Zakładu Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, można przypuszczać, że sama forma zamku zapadkowego w kowalstwie nieludowym posiada tradycje odległe. W czasie badań pro­ wadzonych pod kierunkiem prof. B. Stelmachowskiej został znaleziony przy drzwiach XIV-wiecznego ko­ ścioła w Przyjaźni (pow. Kartuzy) na Kaszubach ty­ powy zamek zapadkowy, osadzony na gotyckiej tarczy (ryc. 5). Jak wyglądała część zamku umieszczona po zewnętrznej stronie drzwi, niestety, nie zanotowanoForma uchwytów do otwierania drzwi, złożonych z dwóch ażurowanych lub profilowanych tarcz połą­ czonych prostokątnie wygiętą klamką, również wystę­ powała w czasach gotyku, z tym jednak, że w zna- Prócz wykładki przymocowanej po wewnętrznej stronie tafli drzwiowej, zdobiona też bywa czasem sama zapadka. W archiwum Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS znaj­ dują się rysunki zapadek, zebranych w czasie badań na terenie Kielecczyzny i Sandomierskiego, o kształ­ " Z inwentaryzacji prowadzonych przez Zakł. Arch. Pol. Polit. Warsz. Na podstawie badań terenowych Zakł. Bad. Piast,, Arch i Zdobn. Lud. P.I.S. 8 A. Chętnik: op. cit. s- 83. H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderten X I V — X I X , Lipsk 1900 tabl. X I X . 38 87 36 Ryc. 14. a — zdobiona „babka" do klepania ko­ sy. Furmany (pow Tarnobrzeg), b) — młotek zdobiony. Zakopane. nu), czasem na sztabkę uchwytu nawinięty jest trój­ kątny płat blachy, co nadaje jej kształt wrzecionowa­ ty o skośnie karbowanych brzegach (Opoczyńskie). Formę zdaje się młodszą mają wykładki składające się z jednej wydłużonej profilowanej tarczy, do któ­ rej przynitowany jest uchwyt. Spotyka się je dosyć rzadko,, najliczniejsze okazy tego rodzaju zanotowano w czasie badań terenowych prowadzonych przez Za­ kład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Lu dowego PIS w roku 1952 na terenie Podlasia Zachod­ niego w miejscowości Liw. Wykładki liwskie (tabl. IV. 34, 36, 37) czasem osiągają znaczne rozmiary (50 cm długości, 10 cm szerokości); tarcze ich są bogato profilowane, uchwyty zaś (o pięknych esowatych kształ­ tach), złączane z całością przy pomocy nitów- 358 39 31 3 39 m �nych mi z reprodukcji okazach uchwyty nie posiadały ..palucha" służącego do podnoszenia zapadki (uchwy­ ty dwutarczowe bez palucha i dziś jeszcze spotyka się czasem przy drzwiach chałup wiejskich — tabl. IV. 2, 3). Najprawdopodobniej jednak zamki zapadkowe z dwutarczowymi wykładkami i paluchem do podnoszenia zapadki musiały być już znane w średniowieczu i sto­ sowane przy drzwiach domów miejskich. W czasach późniejszych spotykamy je również na wsi po dworach i kościołach. Najstarsza znana nam wykładka tego ro­ dzaju, "pochodząca z X V I I w., została odkryta przez Fr. Kotulę w jednym z wiejskich kościołów w oko­ licy Rzeszowa. Zamki tego rodzaju w chałupach wiejskich rozpowszechnione były bardziej w drugiej połowie X I X wieku i przed pierwszą wojną światową. W okresie międzywojennym forma ta zaczęła wycho­ dzić z użycia, wypierana przez zamki sprężynowe z urządzeniem do zamykania na klucz. Zamki zapad­ kowe zaczęto wtedy stosować przy furtkach od ogro­ dzeń. Jedynie w niektórych okolicach Polski, np. na Podlasiu i południowej Lubelszczyźnie robią jeszcze czasem kowale dla uboższych klientów zamki zapad­ kowe do drzwi budynków mieszkalnych. O 40 Na przełomie X I X i X X wieku lub też nieco wcze­ śniej zaczęły po wsiach wchodzić w użycie zamki sprężynowe do zamykania na klucz, zaopatrzone po dwu stronach drzwi klamkami otwierającymi drzwi przez naciśnięcie. Mechanizm takiego zamku był u¬ mieszczony w prostokątnej skrzynce z grubej żelaznej blachy, umieszczonej na tafli drzwi po stronie wew­ nętrznej. Opisywana tu forma zamku przyjęta została na wieś z miast i miasteczek, gdzie zamki takie jesz­ cze przed I wojną światową były powszechnie używa­ ne, a jeszcze i dziś nie należą bynajmniej do rzad­ kości. W zamkach miejskich, zarówno zabytkowych jak i późniejszych — datujących się z pierwszej lub dru­ giej połowy X I X wieku, zarówno żelazna skrzynka stanowiąca obudowę zamku, jak i wykładka po zew­ nętrznej stronie drzwi czy też sama klamka — bywają często bogato zdobione. Przykładem tego mogą być dziewiętnastowieczne zamki spotykane do dziś, zwłasz­ cza po małych miasteczkach. Niekiedy zamki z pięknie zdobionymi klamkami trafiają się również przy drzwiach budynków wiejskich, są one jednak prze­ ważnie dziełami rzemieślników miejskich, które drogą handlową przedostały się na wieś- Zamki wyrabiane nie¬ kiedy przez kowali wiejskich są mniej zdobione, klam­ ki mają zwykle proste, natomiast wysiłek wytwórcy w kierunku dekoracji koncentruje się raczej na for­ mie tzw. ..szyldzika", czyli wykładki umieszczonej przy klamce po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej. Wy­ kładki spotykane po wsiach częściowo wykonane są przez kowali miejscowych, częściowo kupowane od rzemieślników, czy to miejskich czy wiejskich, noszą­ cych swe wyroby na targi W formach wykładek wy­ konawca najczęściej usiłuje naw ązyw-ćłć do wzorów wśród których z długo utrzvmuia sic 41 : tradycje różnych stylów historycznych czy to siłą bez40 Ustnie od F. Kotuli dyrektora Muzeum w Rze­ szowie. b Ryc. 15. a — łopatka do pługa. Jabłonków — Zagórze, b — zdobione ostrze motyki. Furmany (pow. Tarnobrzeg). władności, czy rozpowszechniane wtórnie przez różne podręczniki zawierające wzory wyrobów ślusarskich. Formy te bywały również czasem powielane fabrycz­ nie w tańszych wyrobach, obliczonych na odbiorcę jarmarcznego. Mimo wyraźnej tendencji do naślado­ wania wzorów stylowych, gdy zestawiamy większe ze­ społy wykładek spotykanych po wsiach i miastach — różnice stają się widoczne i pozwalają oddzielić pro­ dukcję wyszkolonego rzemieślnika miejskiego od wy­ robów rzemiosła ludowego. Wykładki pochodzące z pracowni kowali ludowych wykonane są zawsze z jednego kawałka grubej żelaz­ nej blachy, przy czym techniką dekoracyjną, która tu bywa stosowana, jest ozdobne profilowanie krawędzi. W bogatym materiale zebranym po wsiach w różnych stronach Polski prawie nie ma wykładek o powierz­ chni ażurowanej, wyjątkowo trafiają się wypadki zdo­ bienia powierzchni wzorem wytłaczanym przy pomo­ cy stempelków (tabl. V I . 2); trybowanie, czyli wypukłe wytłaczanie powierzchni spotyka się wyjątkowo w ma­ łych miasteczkach (tabl. V I . 23). Jeżeli chodzi o formę, wśród wykładek spotyka się pewną, nieznaczną zresz­ tą ilość takich, których w ogóle nie można powiązać z żelaznymi wyrobami stylowymi (tabl. V I . 2, 3, 5), bądź takie, które są daleką i dość swobodną ich i n ­ terpretacją. Najczęściej będą wykładki o miękkich, esowato wykrojonych krawędziach, zakończone u góry trójlistnym motywem przypominającym stylizowaną sylwetkę kielicha kwiatowego. Forma ta występująca w wykładkach stylowych X V I i X V I I wieku, trwa, obok form powstałych później, do końca wieku X I X . Z wzorami barokowymi wiązać można wykładki o kształtach bogaciej rozwiniętych, rozgałęzionych, uni­ kających linii prostych. Rokoko ze swymi asymetrycznymi nieregularnymi i niespokojnymi formami nie pozostawiło po sobie w 48 43 41 Przykład klamki tego rodzaju znalezionej w Isteb­ nej w chałupie z 1828 r. publikuje M . Gładysz (Zdob­ nictwo metalowe ... ryc. 152) podobne okazy spoty­ kano również czasem w Krakowskiem, na terenie Kie­ lecczyzny i Sandomierskiego. Por. L. Czischek: Vorlagblatter iiber Bauschlos¬ serei (Turbeschlage) Wiedeń 1902 — 1905. Np. wykładka publikowana przez M. Gładysza Zdobn. metalowe ... t. XXXVI/16. 42 43 359 �omawianych tu wykładkach prawie żadnego śladu. Po wsiach form takich nie spotykamy w ogóle, nato­ miast czasem zobaczyć je można przy drzwiach sta­ rych domów w małych prowincjonalnych miastecz­ kach (Radzyń, woj. lubelskie, tabl. V I . 11). Na początku X I X wieku formy stylowych wykładek do drzwi zmieniają się, kształty ich stają się bardziej zwarte, częściowo przynajmniej obwiedzione liniami prostymi. W zakończeniach górnych trafiają się cza­ sem typowe dla okresu klasycyzmu sylwetki waz z prostokątnymi uchami, u podstawy zaś — szereg wiszą­ cych trójkątów. Nowe te formy, rozpowszechnione przede wszystkim na gruncie miejskim (Kraków, Kiel­ ce, Tarnów, Stary Sącz, Ciężkowice i wiele in.) prze­ dostają się, znowu w postaci uproszczonej, na wieś, czy to jako wyroby warsztatów miejskich, czy też wy­ konywane przez kowali wiejskich. Wykładki noszące na sobie cechy empiru wyrabiane były we wsiach pod­ krakowskich (Kaszów) już w I I połowie ub. stulecia, na gruncie miejskim zaś, jak świadczą o tym datowane okazy z Podgórza w Krakowie, wyrabiane były jesz­ cze przy końcu X I X w. (1885). Wśród wykładek spotykanych po wsiach czy to ma­ łopolskich czy podlaskich, wiele form nawiązuje do empiru, przy czym jedne wykładki reprezentują for­ my wprawdzie skromne, ale stosunkowo czysto sty­ lowe (tabl. V I . 14, 35, 19, 30), inne są już przez kowali na swój sposób przetworzone (tabl. V I . 12, 13, 16, 26, 27) lub skrzyżowane z formami starszymi (tabl. V I . 25). Przy drzwiach o taflach ozdobnych, np. wykłada­ nych w deseń z wąskich deszczułek, na środku tafli drzwiowej umieszczane bywają niekiedy uchwyty, w postaci ozdobnej, zazwyczaj półkulistej czy elipsowatej główki, przechodzącej w przewężoną szyjkę o¬ sadzoną w kwadratowej, podstawie o brzegach profi­ lowanych i ażurowanej powierzchni. Tego rodzaju u¬ chwyty, nawiązujące w formie do stylowych kołatek (zaopatrzonych w kolucho do stukania) przy drzwiach chałup wiejskich spotyka się niezwykle rzadko, raczej występują one przy drzwiach kościołów lub starych domów po miasteczkach, ale i to niezbyt często. Drugim obok drzwi elementem architektonicznym, z którym wiążą się artystyczne wyroby żelazne, jest okno. Przy oknach od izb mieszkalnych okuć jest zwy­ kle mało. W starych chałupach rama okienna osadzo­ na była na stałe, tak że zawiasów nie używano. W nowszych spotyka się zwykle zawiasy fabryczne, a narożniki oszklonych ram wzmacnia się żelaznymi 44 prostokątnymi okuciami bez ozdób. Jedynie w okoli­ cach, gdzie rozpowszechnione są przy oknach okien­ nice (np. na Podlasiu, Kurpiach) dekoracyjną formę posiadają zawiasy, na których okiennice są umocowa­ ne. Spotykamy tu te same formy co i przy drzwiach z tą tylko różnicą, że mniejsze i często dwudzielne, tj. złożone z dwu jednakowych części na ruchomym przegubie. Okienka od komór, sieni i alkierzy zaopatrywane bywają w kraty. Małe tzw. „śparowe" okienka od sień i komór, wycięte na styku między dwiema belkami, miały dawniej kratki w postaci jednego lub, rzadziej, dwóch pionowo osadzonych kołków z twardego drze­ wa o bokach zwykle ozdobnie profilowanych. Były one niegdyś bardzo rozpowszechnione i dziś nie należą do rzadkości, zwłaszcza w domach sięgających połowy czy trzeciej ćwierci ubiegłego wieku. Spotykamy je zarówno w Krakowskiem, jak i Rzeiszowskiem czy Kielecczyźnie. Obok kratek drewnianych występowały też kratki żelazne, zwłaszcza w domach zamożniej­ szych. Najstarszą z kratek żelaznych znaleziono w Sukowie (pow. Kielce), w domu zbudowanym w 1774 roku. " Łaciński napis na tragarzu wskazuje jednak, że pierwotnie nie był to prawdopodobnie zwykły dom włościański- Żelazne kratki do okien musiały być do­ syć kosztowne, dlatego ludność mniej zamożna jesz­ cze przy końcu X I X w. używała po staremu kratek drewnianych, którym nadano czasem kształt krat że­ laznych (ryc. 6). 4 Poza takimi przypadkami jak umieszczanie w ok­ nach pojedynczej graniastej czy skręconej sztabki że­ laznej, czy naprzemianlegle wbitych żelaznych „broników" (zębów do bron), o których pisze w swej pracy Fr. Kotula, kraty do okien kute są zwykle z płaskiej sztaby żelaznej, powstałej po rozprostowaniu zużytej obręczy do koła od wozu. Najczęściej krata wykonana jest z pojedynczej płaskiej sztaby, jednostronnie lub dwustronnie zaopatrzonej w ostre zadziory. Wykonuje je kowal w ten sposób, że najpierw przy dłuższych brzegach sztaby robi długie, kilku lub kilkunastocen­ tymetrowe ukośne zacięcia, a następnie powstałe tą drogą trójkątne zęby rozchyla na boki, nadając im kształt półłuków (tabl. V. 1), półksiężyców (tabl. V. 4), trójkątnych zębów (tabl. V. 5), czy jak gdyby gałązek M. Gładysz nazywa je kołatkami (Zdobnictwo metalowe ... s. 92). 45 Zdjęcie tej kratki publikowane jest w sprawoz­ daniu R. Reinfussa z badań przeprowadzonych przez ekipę PIS w regionie Kielecko-Sandomierskkn („Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 1. s. 46, ryc. 20). F. Kotula: Ze studiów nad zdobnictwem kowal­ skim w okolicach Rzeszowa („Raki" czyli kratki). „Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 2- s. 88 ryc- 2- Ryc. 16. Ozdobne zakończenie żurawia do czerpania wody. Szewce (pow. Sandomierz). 360 -Ul * ii Jf* 46 46 44 l' 1 • • i •ML �(tabl. V. 21, 23, 24). Zadziory na kratach, jak wspom­ niałem, umieszczone są bądź po jednej stronie sztaby, bądź po obydwóch, w tym drugim przypadku — zęby mogą być umieszczone symetrycznie na jednej wyso­ kości (tabl. V. 3) lub naprzemianległe (tabl. V. 9), czasem występuje też tzw. symetria odwrócona (tabl. V. 11, 13, 14, 16). Formy całkowicie asymetryczne (tabl. V. 12) lub nieregularne występują nadzwyczaj rzadko. Opisywane tu kraty umieszczane bywają w ma­ łych okienkach zawsze pojedynczo, w większych zaś, jak np. w oknach alkierzy czy spichrzów, umieszcza się obok siebie dwie lub nawet trzy zazębione sztaby. Najczęściej bywają one osadzone pionowo, czasem je­ dnak spotyka się je również w układzie poziomym. Drugą grupę krat do okien stanowią kraty utworzo­ ne z dwóch lub więcej części złączanych ze sobą ni­ tami. Formą występującą wyjątkowo będzie tu krata złożona ze sztaby poziomej, do której pionowo przy­ mocowany jest szereg poprzeczek (tabl. V. 25), częściej natomiast spotyka się kraty złożone z dwóch części złączonych ze sobą na krzyż. Kraty te, w chwili obec­ nej najlepiej znane z okolic Rzeszowa," występują w kilku odmianach polegających na tym, że zazębiona jest bądź jedna tylko ze skrzyżowanych sztab, zew­ nętrzna (tabl. V. 27) lub wewnętrzna (tabl. V. 30), bądź obie (tabl. V. 28, 29, 31), przy czym zadziory obu sztab układają się w mniej więcej regularny ośrodko­ wy motyw zdobniczy. Trzeci rodzaj stanowią kraty również „krzyżowe", złożone z nitowanych ze sobą poziomych i pionowych sztab z zadziorami (tab. V. 32, 33). Kraty do okien sporządzone ze sztab z zadziorami noszą w Krakowskiem nazwę „kotwiczek", w Rzeszowskiem — „raków", na Podlasiu zaś nazywają je kowale kratami „zębatymi". Spośród opisanych wyżej form najbardziej rozpowszechnione są kraty ze sztab poje­ dynczych. Występują one na Opolszczyźnie, w Krakow­ skiem, Rzeszowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem, na Podlasiu, Mazowszu Płockim i Ma­ zurach. Kraty w postaci równoramiennego krzyża po­ za Rzeszowskiem notowane są również na Podhalu" i na Podlasiu, kraty zaś z kilku krzyżujących się zę­ batych sztab równoległych zanotowano jak dotąd je­ dynie w Sandomierskiem (Przybysławice, pow. Opa­ tów). Jak można wnosić z cytowanej tu wielokrotnie pracy Gładysza, dekoracyjne formy krat nie wystę­ pują na terenie Góralszczyzny śląskiej. Porównując kraty spotykane w architekturze ludo­ wej z kratami wychodzącymi z pracowni miejskich kowali musimy zwrócić uwagę na charakterystyczne zjawisko, a mianowicie: w wyrobach ludowych nie znajdujemy na tym odcinku najmniejszych śladów wzorowania się na bogatych kratach z okresu renesan­ su, baroku i czasów późniejszych, natomiast pewne analogie znajdziemy w kowalstwie średniowiecznym, gotyckim gdzie również stosowane bywają kraty z po­ jedynczych sztab z zębami lub spiralami rozchodzą­ cymi się na boki. Formy pochodne w postaci skrzy49 47 jw. J. S. Zubrzycki: „Wzory kowalstwa polskiego, ryc. 5. Kratka w bramie kościoła franciszkanów w Kroś­ nie (J. S. Zubrzycki: Wzory kowalstwa polskiego). 48 49 Ryc. 17. Zdobienie okuć na przedniej części wozuWilamowice (pow. Biała Krakowska). żowanych sztab z zadziorami nie. posiadają, o ile mi wiadomo, analogii w kowalstwie stylowym.Mówiąc o zdobnictwie wyrobów żelaznych występu­ jących w ludowym budownictwie mieszkalnym nale­ ży wspomnieć na tym miejscu o nowej rozwijającej się dziedzinie zdobnictwa, jakim jest dekoracja bla­ charska. W miarę jak w architekturze ludowej za­ czyna rozpowszechniać się zwyczaj pokrywania da­ chów blachą, zakładania rynien do odprowadzania wo­ dy deszczowej — rozwija się równolegle zdobnictwo w blasze. Wyraża się ono w postaci profilowanych i ażurowanych pasów blachy, którymi miejski lub ma­ łomiasteczkowy blacharz zdobi szczyty dachów dwu­ spadowych w miejscu, gdzie dawniej przybijano zdo­ bione „wiatrówki" (okolice Łukowa), bogato zdobio­ nych zakończeń rynien dachowych (ryc. 7, 8) lub też 361 �Ryc. 18. Ozdobnie kute oparcie siedzenia na wozie. Radomskie. wycinanych chorągiewek, niejednokrotnie z sylwetka­ mi ptaków (ryc. 9) lub postaci ludzkich (ryc. 10). Cza­ sem wycinanki z blachy zajmują miejsce drewnianych sterczyn dachowych. Podobne dekoracje wykonane z blachy występowały dawniej przy kapliczkach i krzy­ żach przydrożnych. W budynkach gospodarczych, prócz ozdobnych za­ wiasów żelaznych (głównie „pasowych"), wrzeciądzów i krat z zadziorami, spotyka się żelazne zasuwy tzw. „rygle". W Krakowskiem przy wrotach od stodół za­ mykanych na żelazne zasuwy z koluchami do zawie­ szania kłódki — umieszczane bywają wykładki docho­ dzące niekiedy do znacznych rozmiarów (15 X 20 cm) o kształtach ozdobnych (tabl. VII), nie nawiązujących do form stylowych. Powierzchnie ich bywają dekoro­ wane ornamentem stempelkowym. Niektóre z nich po­ siadają również wybite daty (1913—1942). We wnętrzu domu ozdobne wyroby z żelaza znaj­ dują zastosowanie przede wszystkim w meblarstwie, rzadziej zaś w innych sprzętach domowych. Zanim rozpowszechniła się lampa naftowa, przy świecakach, używanych do oświetlenia łuczywem występowały że­ lazne ozdobne uchwyty robione przez wiejskich ko­ wali. W meblarstwie okucia żelazne występują w postaci zawiasów, okuć do kufrów i szyldzików, czyli wykładek do zamków. Zawiasy ozdobne spotyka się raczej przy tego rodzaju meblach, jak kredensy i szafy, które stosunkowo późno pojawiły się w izbie wiejskiej. Prze­ ważnie przy szafach i kredensach stosowane są zwy­ kłe zawiasy fabryczne. Ręcznie kute spotyka się raczej na terenie Polski zachodniej (Mazury, Pomorze) i po­ łudniowej (Śląsk). Są to najczęściej zawiasy złożone 50 z dwóch części jednakowej wielkości, zakończone oz­ dobnie. O wiele rzadziej występują tu zawiasy „esowe" lub składające się z dwu części różnej długości, zbli­ żone niekiedy do zawiasów „pasowych". Czasem ozdob­ ne zawiasy widuje się przy skrzyniach (Śląsk). Okucia żelazne spotykamy przede wszystkim na ku­ frach, które pod koniec ubiegłego wieku zaczęły wy­ pierać dawne skrzynie malowane. Różnica między skrzynią a kufrem polega na tym, że skrzynia posiada kształt prostopadłościanu, kufer zaś ma ściany dłuż­ sze wychylone ku górze i wieko „dęte", czyli o prze­ kroju łukowatym. Skrzynie bywały zwykle wzorzyście malowane, kufry zaś najczęściej pokrywano farbą pokostową na jeden kolor (zwykle zielony). Ozdobę kufrów stanowiły czarno malowane okucia żelazne. Najczęściej są to profilowane a częściowo i ażurowane taśmy z grubej blachy, pokrywające krawędzie kufra oraz dwa lub trzy pasy biegnące w poprzek wieka i boków dłuższych. Pasy te wzmacniają boki kufra, z przodu zaś kończą się często wrzeciądzami służącymi do zamykania. Okucia wieka bywają niekiedy bardzo bogate. W okolicach Włodawy ślubny kufer, który otrzymywała w wianie panna młoda, miał na pasach wzmacniających wieko dekorację w formie ażurowa­ nej rozety i dwóch postaci ludzkich, z których jedna przedstawiała mężczyznę, druga — kobietę (ryc. 11). W kufrach tańszych, zamiast pełnych okuć żelaznych biegnących wzdłuż krawędzi, dawano tylko kilka nie­ wielkich profilowanych skuwek oraz okucia narożni­ ków przy wieku. Z boków kufry a czasem i skrzynie były zaopatrzone w rączki do przenoszenia w formie elipsowatego lub czworokątnego uchwytu umieszczo­ nego w profilowanej tarczce- Na Śląsku Cieszyńskim tarczki te były ponadto zdobione guzkami i rytem. Dużą różnorodność form znajdujemy wśród tarczek, czyli wykładek osłaniających otwór na klucz przy zam­ kach do skrzyń, kufrów, kredensów i szaf. 61 50 Swiecaków z ozdobnymi żelaznymi uchwytami podobnie jak i kaganków kutych z żelaznej blachy, na tym miejscu szerzej nie omawiam, gdyż nie posia­ dam z tego zakresu nowych materiałów. Formy ich publikował M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe ... ryc. 88—92) i W. Matlakowski (Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu, tabl. LXV). 362 51 M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe s. 93. �Najczęściej spotyka się wykładki o prostych for­ mach geometrycznych, jak trójkąt, prostokąt, trapez, romb, elipsa, z których prawie każda posiada szereg form pochodnych uzyskiwanych przez dekoracyjne profilowanie krawędzi, dodawanie ząbków, rożków, półłuków itp. Szczególnie bogate w warianty są wy­ kładki o zasadniczym kształcie prostokąta (tab'.. V I I I . 4—15) i rombu (tabl. V I I I . 1&—22). Z formą trójkątną związane są liczne odmiany w postaci tarczy (tabl. V I I I . 43—51) i serca (tabl. V I I I . 54—60). Stosunkowo rzadko zdarzają się wykładki nawiązujące do form roślinnych, jak listki (tabl V I I I . 61) czy sylwetki kielchów kwiatowych (tabl V I I I 62) natorcrast nodobnie jak w wykładkach do zamków zapadkowych zdarzaia ~ie często aórne zakończenia w nostaci różnie potraktowanych ptasich główek (z reguły podwój nych - tabl V I I I . gg Niektóre z nich w kształ ci nawia/uia do dwugłowych orłów herbowych .tabl' VTTT fiSi P 7 « L motvJTpn n l e T t * L m n l ' trv ™,„ wTLh, T l ł JrrZlL L Zn^LJ 7 7 S e umawiane tu wypadki w przeważającej większości przypadków ^ budowane są na zasadzie symetrii (na jednej os, iuo, gadziej, na dwóch), formy asymetrycz¬ ne (tabl- V I I I - 61, 70) spotyka się bardzo rzadkoW północnej części Krakowskiego (okolice Olkusza, Pińczowa. W ślicy) wykładki na skrzyniach często de­ korowane są ornamentalnie ułożonymi gwoździkami o półkulistych, wystających główkach (tabl. V I I I . 64. 65). : Proste formy wykładek o kształtach geometrycznych występują u nas w zdobnictwie ludowym bardzo pos­ policie, podobnie jak i w innych krajach europejskich. Próba znalezienia genezy tych form nie daje rezulta­ tów, gdyż mogły one powstawać niezależnie od siebie w różnych miejscach i w różnym czasie. Z form bar­ dziej wykształconych najodleglejszą bodai genealogię posiadają wykładki tarczowate (tabl. V I I I . 43, 44, 45, 47) czy sercowate, które w zbliżonej formie występo­ wały już przy zamkach z epoki gotyku. Od czasów renesansu forma wykładki wydłuża się i wzbogaca po brzegach bogatym profilowaniem o miękkich fali­ stych liniach. U góry, a czasem i u dołu wykładka bywa zakończona motywem zbliżonym do sylwetki tulipanu czy l i l i i , który później rozw ja się i wzbo­ gaca W X V I w powierzchnie wykładek bywają ażu­ rowane wvbiiane stemoelkami lub trybowane syl¬ wetki ićh przybierają kształt stylizowanych, kompozy­ cji' opartych na elementach roślinnych. 52 : 53 54 Formy wykładek z czasów renesansu i baroku w po­ staci uproszczonej utrzymywały się w miejskich wyro­ bach kowalskich przez cały wiek X I X , powtarzane w różnych wzornikach wydawanych do użytku rze­ miosła. W tej właśnie uproszczonej postaci renesan­ sowe i barokowe wykładki do zamków przechodzą do 55 52 Por. rys. wykładki z przełomu w X V I i X V I I w pracy H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf Jahrhunderte X I V — X I X , Lipsk 1900, tabl. 24. Die Schmiedekunst nach Orginalen des XV bis zum X V I I I Jahrhundert d. aut., Berlin 1887, tabl. 34. jw. L. Czlschek: Vorlagblätter über Bauschlosserei Türbeschläge, Wiedeń 7902 - 1905. 53 54 55 56 inwentarza sztuki ludowej (tabl. V I I I . 41, 42), naj­ częściej w postaci gładkiej blaszki, bez ażurów i oz­ dób stempelkowych czy trybowania; w rysunku daje się dostrzec nawiązanie do stylowych pierwowzorów. Na tle owych zapożyczonych form renesansowych i barokowych rozwijają się dalsze, coraz bardziej ludo­ we i coraz mniej do stylowych podobne formy (tabl. VIII. 38, 59, 60). Wykładki o takich formach szczegól­ nie często spotyka się na Ziemiach Zachodnich, Po­ morzu i Śląsku. Kiedy zostały one u nas przez ludo­ wych kowali przejęte trudno określić, gdyż zbyt mało posiadamy zabytków ściśle datowanych Na tere­ nie Niemiec i Skandynawii jak można wnos c z repro­ dukcji datowanych okazów mebli ludowych ludowe wykładki ę kształtach nawiązujących do form renę sansowych i b ar oik owych wystePuia inż w X V I I wi&~ 57 ; ku 5 8 / w w-ek„ XVTTT « h H , l a N-Wtńre , ™ V V L P V u ^ t l n ^ h TLl H ™ « . h r i n n P ,? ; H73Z.h A Tt • '• V W *Z i anaiog.e ze szwedzkim! czy niemieckimi wykłaakami XVIII-wiecznymi . Wpływ rokoka, który w wyrobach żelaznych w ogóle nie był zbyt silny i długotrwały, na formy ludowe wykładek oddziałał w sposób znikomy. Dwie tego rodzaju wykładki, publikowane przez Gładysza, znaleziono w Cieszynie i Skoczowie , a zatem w ośrodkach miejskich, gdzie wpływ panującego sty­ lu na rzemiosło był bez porównania silniejszy. Pew­ nych śladów rokoka., ze względu na ulubioną w tym stylu asymetrię, można by doszukiwać się ewentual­ nie w wykładce z Suchej, pow. Wadowice (tabl. V I I I . 70) osady zresztą również typu miejskiego O wiele silniejszy okazał się natomiast wpływ kla­ sycyzmu, który w wykładkach wyraża się powrotem do form prostszych, często wychodzących z prosto­ kąta (tabl. V I I I . 6—9), niekiedy mieszających się z formami wcześniejszymi (tabl. V I I I . 15, 66). Formy typowe (tabl. VIII- 8—9) tych wkładek występują na terenie całej Polski, zarówno po miastach i miastecz­ kach (np. Węgrów na Podlasiu), jak i we wsiach po­ łożonych bliżej miastaBardzo interesującą grupę zdob onych przedmio­ tów żelaznych stanowią narzędzia i sprzęty gospodar­ cze. Przeglądając materiał z tego zakresu odnosi się wrażenie, że kowali ponosi niekiedy pasja dekorowa­ nia i każe im zdobić najpospolitsze przedmioty, cza­ sem nawet w miejscach dla oka niewidocznych (np. zdobiony ornamentem stempelkowym pierścień żelaz­ ny, przez który przechodzi rozwora z tylnej części wozu, lub pierścień spinający „tylne śnice" ukryty terenu Śląska publikuje w ' swej pracy M. Głapod Zdeską stanowiącą dno wozu . dysz (Zdobnictwo metalowe..., tabl. XXXIV, 11, 12 tabl. XXXV, 10, 16, 18). " Por. w pracy M. Gładysza tabl. X X X I V 6—11 tabl. X X X V 15, 16. S. Erixon: Mobler och heminredning i svenska bydger. Stockholm 1925, t. I , ryc. 371, 283, 289. E. Erixon jw. K. Hahm: Deutsche Bauermóbel, Jena 1938. M Gładysz: Zdobnictwo metalowe... ryc. 100/1, tabl. XXXV/9 M. Wawrzeniecki: Okucie wozu, Wisła X V I I , s. 26. Trzy pięknie zdobione kowadła z Beskidu Śląs­ kiego publikuje M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe..., ryc. 34, 35, 38, 39, 62). 59 60 81 1 z : 56 r 2 58 59 60 61 62 363 �Ryc. 19. Zabytki artystycznego kowalstwa stylowego z terenu Mazur i Warmii. Wśród omawianych tu przedmiotów nieliczną, ale interesującą grupę stanowią związane z wzniecaniem ognia oraz gotowaniem. Należą tu krzesiwka o for­ mach ozdobnych, trójnogi czyli denarki do gotowania, kute z blachy naczynia żelazne w rodzaju tygli, zdo­ bione niekiedy ornamentem stempelkowym- Przedmio­ ty te bądź dawno wyszły już z użycia (krzesiwka), bądź w ogóle nigdy w znaczniejszej liczbie nie wystę­ powały (kute tygle żelazne), w każdym razie w czasie obecnie prowadzonych badań już nie natrafiliśmy na nie, tak że trudno byłoby coś dodać do tego, co zebrał Gładysz z Beskidu Śląskiego . Z narzędzi używanych do codziennej pracy w gospo­ darstwie formę dekoracyjną posiada często ostrze ta­ saka używanego do przygotowywania ściółki (Góral­ szczyzna) lub paszy. Z narzędzi rzemieślniczych zdobione są przede wszystkim te, których używają sami kowale. Spotyka się tu wspaniale dekorowane stemplowymi ornamen­ tami kowadła, czego przykładem są okazy znalezione przez Gładysza na Śląskiej Góralszczyźnie. 63 Poza tym zdobione kowadła znane są z Wielkopol­ ski (Górsko, pow. Wolsztyn — obecnie w Muzeum w Rogalinie, Sienno, pow. Wągrowiec — ryc. 13), Ma­ łopolski (Słopice Szlacheckie, pow. Limanowa) i Pod­ lasia (Borzychy, pow. Węgrów). Większość ich posia­ da wybite daty, sięgające pierwszej połowy ub. wieku. Prócz kowadeł trafiają się niekiedy ozdobnie wyko­ nane okucia przy dyszach od miechów , zdobione od­ ciskami stempli kleszcze czy młotki. Częściej jednak dekorowane są przez kowali te wy­ roby, które sporządzają oni dla drugich, a więc różne 94 narzędzia do obróbki drzewa, jak ośniki, żelazka do strugów, a przede wszystkim wszelkiego rodzaju sie­ kiery. Zdobnictwo siekier kowalskich występuje na terenie całej Polski, od Karpat po Bałtyk. Zazwyczaj zdobienie wykonuje się na jednym z boków ostrza, przy czym proste zazwyczaj motywy zdobnicze trakto­ wane bywają jako znaki rozpoznawcze, ułatwiające właścicielowi odszukanie swojej własności (np. w cza­ sie zbiorowej pracy w lesie), lub stanowiące znak, którym kowal znaczy swoje wyroby. Najbogaciej zdo­ bione siekiery występują w Polsce południowej na te­ renie Karpat . Szczególnie bogato zdobione są lekkie siekierki używane przez pasterzy jako laski, zwane na Góralszczyźnie Śląskiej obuszkami, na Podhalu zaś ciupagami. 65 Z narzędzi rolniczych zdobione są przede wszystkim sierpy wybijane wzdłuż ostrza stempelkami (Krakow­ skie, Rzeszowskie — ryc. 12) oraz pierścienie do przy­ mocowywania kosy do kosiska. Pięknie zdobione pierś­ cienie do kos znamy z Góralszczyzny Śląskiej, Kra­ kowskiego, wideł Wisły i Sanu oraz Kielecczyzny. Pierścienie, zdobione są ornamentem wybijanym stem­ plem, zwykle geometrycznym. Czasem zdarza się, że ozdoby wybijane stemplem spotykamy na młotku i „babce" (czyli ręcznym ko­ wadełku) do klepania kosy (ryc. 14), na żelazie motyki, kroju do pługa, żelaznej łopatce używanej dawniej do zeskrobywania ziemi z drewnianej odkładnicy (ryc. 15 a). Zwyczaj zdobienia narzędzi rolniczych utrzy­ muje się gdzieniegdzie do dziś, czego przykładem jest pług z Kamienia, pow. Nisko, czy grządziel żelaznej 65 e s 64 364 j-w. jw. ryc. 61. W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu, Warszawa 1915, ryc. 139, 140. M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe... tabl. X X X I — X X X I I I . 1 -WSGaP / �sochy z Prostynia nad Bugiem (paw. Sokołów Pod­ laski), ozdobionej wijącym się wzorem roślinnym wy­ tłaczanym przy pomocy stempli. Z innych narzędzi żelaznych, które bywają przez kowali ozdobnie wykonywane, wymienić należy ostrze grzebieni, używanych do rafania lnu (Trzcianka, pow. Piła, obecnie w Muzeum w Rogałinie) i okucia drągów używanych do czerpania wody ze studni (ryc. 16). Najbogaciej spośród sprzętów gospodarskich zdobio­ ne są okucia żelazne wozów. Zdobnictwo to najwcześ­ niej zwróciło uwagę badaczy i z tej właśnie dziedziny mamy pierwsze prace na temat ludowego zdobnictwa w żelazie. Na terenie Polski najbogatsze zdobnictwo okuć na wozach występuje na terenie Małopolski, gdzie uży­ wany jest wóz z dyszlem osadzonym na stałe w tzw. „śnicach". W wozach tych uwaga kowala-artysty kon­ centruje się przede wszystkim na części przedniej wo­ zu, a więc na dyszlu i śnicach. Na dyszlu ozdobną formę posiada hak służący do zaczepiania uprzęży, a także blacha obejmująca zakończenie dyszla od do­ łu i góry. Hak przybiera formę abstrakcyjną, bądź kuty jest w kształcie postaci zwierzęcej. Najczęściej spotykamy tu sylwetki psów, stąd często zaczep ów w ogóle nazywają „pieskiem", rzadziej zobaczyć moż­ na sylwetkę ptaka . Wyjątkowo oryginalne zakończe­ nie dyszla w kształcie wijącego się węża zanotowano w Chedwiżynie w pow. zamojskim. Podłużne blachy wzmacniające końce dyszla od góry i od dołu bywają 66 M . Wawrzeniecki: Piesek, Żelazne zakończenie okolic Krakowa Oraz (fragment) dyszlów u wozów przyległej Galicji. „Materiały Antrop. Archeolog, i Etn." tom X I I I . , tabl. X I I — X I X . 66 zwykle po brzegach profilowane i ozdobione orna­ mentem stempelkowym. Blacha górna posiada niekie­ dy zakończenie w postaci szerokiej na ok. 1 cm sztabki, bądź skręconej spiralnie dookoła swej osi, bądź wy­ giętej faliście. Inne okucia ozdobne występują u nasady dyszla, tam, gdzie jest on nieruchomo osadzony w tzw. „śnicach"; zwykle miejsce to ujęte jest w trzy pier­ ścienie, z których jeden (najczęściej środkowy) roz­ kuty jest u góry w tarczę kształtu kolistego, elipsowatego, prostokątnego , trapezowatego, rzadziej bar­ dziej rozwiniętego |np. gwiaździstego lub w formie tzw. „korony" ). Najbogatsze z dotychczas zanoto­ wanych są formy tarcz na pierścieniach występujące w Wilamowicach, pow. bielski (ryc. 17) Na terenie Kielecczyzny i powiatu opatowskiego spotyka się pier­ ścienie o tarczach ozdobionych dwu lub trzema war­ stwami blach profilowanych, złączonych pośrodku przy pomocy nitu 67 es Oprócz opisanych pierścieni na „śnicach" występują blachy wzmacniające, umieszczone od góry lub z boku. Krawędzie ich często bywają ozdobnie profilowane. Zarówno okucia przedniej części dyszla, jak i jego nasady oraz „śnie" zdobione są bogato ornamentami tłoczonymi przy pomocy stempli. Motywy tych ozdób są przeważnie geometryczne i posiadają układ paso­ wy, dostosowany do formy okuć. Rzadziej stosunkowo trafiają się motywy roślinne (wijąca się gałązka). Na 67 M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe..., tabl. X I I — XIX. Z. Cieśla-Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Ma­ kowa. „Pol. Szt. Lud." 1949 s. 28, 29, 30. 48 �i o ć f i * j^few V @ ł i * ć * W * tr ff^k (o) AAA t" % O ® t> O £ \ <o> %^ nr Tablica I . Odciski stempli do zdobienia żelaza używanych w Krakowskiem. rozkutej tarczy „pierścienia pośredniego" spotyka się najczęściej jakiś motyw ośrodkowy lub symetrycznie potraktowany ornament roślinny. Kompozycje roślinne asymetryczne występują na ogół bardzo rzadko. Cza­ sem spotykamy tu również daty i monogramy (Śląsk, Krakowskie, Rzeszowskie). Z innych żelaznych okuć przy wozach formy ozdob­ ne posiadają zaczepy do wag, pierścienie przy orczy­ kach, żelazne tuleje, w których osadzone są luśnie, czasem również niewidoczny normalnie dla oka pier­ ścień, przez który przechodzi rozwora i okucie na „za­ dnim półwoziu". Jak wspomniałem wyżej, najbogaciej zdobione oku­ cia wozów występują w Polsce południowej na terenie Beskidów, Śląska Opolskiego, Krakowskiego, Rzeszow­ skiego i Kielecczyzny .•Dalej w kierunku północnozachodnim opisany wyżej sposób okuwania występo, wał w wozach starszych (Opoczyńskie, Płockie), orna­ ment zaś na nich był o wiele skromniejszy. Na tere­ nie byłej Kongresówki już w okresie pierwszej wojny światowej rozpowszechnione były wozy o innej nieco konstrukcji niż dawniej, posiadające inne rozwiązanie śnie i wyjmowany dyszel. W wozach tych zamiast pierścieni na śnicach występują ściągnięte śrubami płytki żelazne, niekiedy posiadające formę ozdobną i wybijane na powierzchni stemplami w proste wzory geometryczne. Opisana tu nowsza, ale, jeśli chodzi o okucia, mniej ozdobna forma wozów wyparła star­ szą na terenie Polski środkowej (Warszawskie, Płockie, Radomskie) i spotkać ją można zwłaszcza w Lubelszczyźnie, północnej części Sandomierskiego, Kielec­ kiego a nawet Krakowskiego (np. okolice Miechowa, Włoszczowy). W północno-wschodniej Polsce, na obszarze obję­ tym przez zaprzęg „w hołubię i duhę", wozy w ogóle pozbawione są okuć ozdobnych, jedynie czasem na 366 pierścieniu otaczającym krawędź piasty u koła w i ­ duje się szereg skośnych nasiekanych kresek. Nieco inaczej niż wozy gospodarcze kute są bryki i wasągi używane do „wyjazdu", a więc przede wszyst­ kim do przewożenia osób. W wasągach zwraca uwagę okucie wzmacniające ścianę tylną, ozdobione na skrzy­ żowaniu sztab rozetką złożoną z kilku nałożonych na siebie kółek blachy o brzegach wycinanych w ząbki. Bryczki posiadają niekiedy pięknie kute stopnie i opar­ cia siedzeń (ryc. 18). Na temat ozdobnych okuć sań w chwili obecnej nie­ wiele jeszcze można powiedzieć, gdyż z tego zakresu zbyt mało posiadamy materiału. Dawne ludowe sa­ nie, zarówno transportowe jak i osobowe, bywały przeważnie bez okuć, a zdobienie sań wyjazdowych polegało głównie na artystycznym wykonaniu drew­ nianego pudła, niejednokrotnie przystrojonego boga­ tym ornamentem snycerskim- Jedynie w niektórych okolicach, jak np. na Podlasiu Zachodnim, nowsze sa­ nie osobowe, wzorowane na miejskich, zaopatrzone są w żelazne okucia o miękkich esowatych liniach i koń­ cach spiralnie zawijanychOsobny dział ludowego zdobnictwa kowalskiego sta­ nowią żelazne krzyże (tabl. IX), kute przez wiosko­ wych lub małomiasteczkowych kowali, umieszczane na grobach lub przydrożnych kapliczkach. Obfity ma­ teriał z tego zakresu, zebrany przez pracowników za­ kładu w czasie różnych badań terenowych, jest na ogół dosyć jednolity i wskazuje na to, że kowalom ludowym nie obce były wzory miejskie, z których chętnie korzystali wykonując swe zamówienia. Obok tego rodzaju wyrobów, które na tym miejscu omówię jedynie w sposób pobieżny, zanotowano jed- . nak szereg przykładów rozwiązań indywidualnych, odbiegających od pospolitych wzorów miejskich. Krzy- �Tablica I I . Zawiasy do drzwi: 1 Stobiec (pow. Opatów), 2 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 3 Wróblowice (pow. K r a ­ ków), 4 Ocieka (pow. Dębica), 5 Czarna (pow. Dębica), 6 Swoszowice (pow. Kraków), 7 Jankowice (pow. Miechów), 8 Aleksandrowice (pow. Kraków), 9 Rzozów (pow. Kraków), 10 Strzelce (pow. Namysłów), 11 Ujsoły (pow. Żywiec), 12 Wiśnicz Stary (pow. Bochnia), 13 Spytkowice (pow. Myślenice), 14 Milówka (pow. Żywiec), 15 Lusina (pow. Kraków), 16 Szaflary (pow; Nowy Targ), 17 Lusina (pow. Kraków), 18 Morawica (pow. Kraków), 19 Grodków (pow. Będzin), 20 Brzezie (pow. Kraków), 21 Przededworze (pow. Busko), 22 Rytwiany (pow. Sandomierz), 23 Widełka (pow. Kolbu­ szowa), 24 Kraków, 25 Kupno (pow. Kolbuszowa), 26 Łuków, 27 Płock. 367 �Tablica I I I . Wrzeciądze: 1 Widelka (pow. Kolbuszowa), 2 Cholerzyn (pow. Kraków), 3 Kolbuszowa Górna (pow. Kolbu­ szowa), 4 Sędziejowice (pow. Busko), 5 Suków (pow. Kielce), 6 Brzezie (pow. Kraków), 7 Sędziejowice (pow. Busko), 8 Przedbórz (pow. Kolbuszowa), 9 Wrząsowice (pow. Kraków), 10 Jadachy (pow. Tarnobrzeg), 11 Bieliny (pow. K i e l ­ ce), 12 Pliskowola (pow. Sandomierz), 13 Przeginia (pow. Olkusz), 14 Bieliny (pow. Kielce), 15 Kurpie, 16 Cholerzyn (pow. Kraków), 17 Łuski (pow. Sokołów Podlaski), 18 Rakszawa (pow. Łańcut). że te niejednokrotnie wykonane są z dużym smakiem i wyczuciem formy. Najciekawsze i najbardziej „kowalskie" pod wzglę­ dem technicznym krzyże wykonane są z dwóch sztab spojonych ze sobą na gorąco, przy czym ramiona by­ wają na końcach rozkute i ażurowane lub rozcięte ozdobnie wywinięte (tabl. IX, 1, 2). Krzyże takie, pochodzące z drugiej połowy X I X wieku, spotkać moż­ na niekiedy na cmentarzach wiejskich Zachodniego Podlasia i Mazowsza Płockiego. W okolicach Płocka na ramionach krzyżów widuje się czasem ornament wybijany przy pomocy stempli. Bardziej rozwiniętą formę mają podobnie wykonane krzyże umieszczone 368 na szczytach kapliczek i bram cmentarnych. Prócz ozdobnie potraktowanych ramion posiadają one cza­ sem z tych samych co i ramiona sztab — faliste „pro­ mienie" lub inne ozdoby {tabl. IX. 3). Bardzo intere­ sującym przykładem z tej grupy jest krzyż umieszczo­ ny nad boczną bramką cmentarną w Tyńcu koło Kra­ kowa (tabl. I X . 4), którego górne ramiona zakończo­ ne są wachlarzem falistych promieni przestrzeń zaś między ramionami pionowymi i poziomymi wypełnio­ na jest motywem pętlicowato skręconej postaci wę­ ża Podobne krzyże ozdobione dekoracjami powstają¬ cymi przez nacinanie i "wyginanie części ramion* wys t cpu j ą na nas zy c h terenach dosyć często. Szereg ta- �30 31 32 33 Tablica I V . Wykładki do zamków zapadkowych: 1 Siołkowi ee (pow. Strzelce), 2 Tuszów Narodowy (pow. Mielec), 3 Brzostków Ipow. Busko), 4 Szadkowice (pow. Opoczno), 5 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 6 Bezwola (pow. Radzyń), 7 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 8 Sędziejowice (pow. Busko), 9 Tyniec (pow. Kraków), 10 Opatkowice (pow. Mie­ chów), 11 i 12 Kurpie (wg A Chetnika Chata kurniow<ska str 83) 13 Korzenno foow Kielce). 14 Grzymała (pow. Busko), 15 Tuszów Narodowy (pow Mielec) 16 Złota roow Sandomierz) 17 Z b y d m ó w (pow Tarnobrzeg) 18 Konary (pow. Sandomierz) 19 Dzikowiec (pow Kolbuszowa) Przedbórz < ow K o l b u s z o w a / 21 Kurpie (jak nr 11) 22 T u ­ szów Narodowy (pow Mielec) 23 K s y w i e r n o w r o s t n i ^ « Przvbvsławice roow o ń a t ó w ) 25 Neldorf (pow Wło­ dawa) 26Domastawa'(Dow Nisko) i T e r f o r i ™ L w ™ ~ ' M Ł ^ , ^ » ffliilkdw Dii^r ( w w Busko) 30 Suchożebry (pow Sokołów P o d l ^ n wlin^, Tf « rnnw Wadowice) «S Świątniki (pow. Sandomierz),' 34 L i w (pow Węgrów) 35 SwI M M (pow Sandomierz), I l U w t C f l , ' " " w (powWęgrów). D a nLtZ, Kr^nK* 369 �Tablica V. Kratki do okien: 1 Skadle (pow. Busko), 2 Sędziejowice (pow. Busko), 3 Łyczanka (pow. Myślenice), Kraków), 4 Zielonki (pow. Kraków),. 5 Wojcieszków (pow. Łuków) 6 Dobra (pow. Sandomierz), 7 Kaszów (pow. 8 Wymysłów (pow. Opatów), 9 Tworków (pow. Racibórz), 10 Sędziejowice (pow. Busko), 11 Sędziejowice (pow. Busko), 12 Kaszów (pow. Kraków), 13 Sędziejowice (pow. Busko), 14 Libusza (pow. Gorlice), 15 Kaszów (pow. Kraków), 16 K a 18 Krzysztoforzyce (pow. Kraków), 19 Suków (pow. Kielce), szów (pow. Kraków),. 17 Aleksandrowice (pow. Kraków), 20 Kaszów (pow. Kraków), 21 Jabłonna (pow. Sokołów), 22 Miłocin (pow. Rzeszów), 23 Skotniki (pow. Kraków), 24 Suków (pow. Kielce), 25 Jedłownik (pow. Rybnik), 26 Mrzygiód (pow. Będzin), 27 Trzebowisko (pow. Rzeszów), 28 Staromieście (pow. Rzeszów), 29 Nowa Wieś (pow. Rzeszów), 30 Staromieście (pow. Rzeszów). 31 Staromieście (pow. Rzeszów), (Kratki nr 22 i 27—31 z pracy F . Kotuli: Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicach Rzeszowa. Pol. Szt. Lud. nr 2/1952), 32 Przybysławice (pow. Opatów), 33 Przyby sławice (pow. Opatów). kich form zanotował Zwolakiewicz w okolicach Łęcz¬ nej na Lubelszczyźnie«». Obok wyżej opisanych, poważną grupę stanowią krzyże składane z części połączonych ze sobą przy pomocy nitów. Jednym z prostych przykładów tej grupy jest krzyż zanotowany przez M. Gładysza w Strzelcach Namysłowskich na Opolszczyźnie (tablIX. 5). Technika ta jest przez kowali bardzo chętnie 69 K. Zwolakiewicz: Krzyże żelazne,szczytowe i ozdo­ by krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej. „Orli lot" 1929 s. 126 129. 370 stosowana zarówno przy wyrobie dużych krzyżów cmentarnych, jak i mniejszych, umieszczonych na ka­ pliczkach przydrożnych. Wykonane tym sposobem krzyże bywają niekiedy bardzo bogato rozbudowane i zdobione. Z końcem ubiegłego stulecia krzyże cmentarne wy­ konywane tą techniką składały się zwykle z dwóch skrzyżowanych sztab żelaznych o końcach rozkutych w postaci serca czy liścia bzu. Przestrzeń między ra­ mionami oraz główny słup krzyża zdobiono sztabkami żelaznymi spiralnie lub esowato wyginanymi, niekie- �Tablica V I . Wykładki do zamków sprężynowych: 1 Jeleśnia (pow. Żywiec), 2 Biały Bór (pow. Mielec), 3 Biecz (pow. Gorlice), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Niwiska (pow. Kolbuszowa), 6 Mogilany (pow. Kraków), ' 7 Stara Wieś (pow. Busko), 8 Kraków, 9 Swoszowice (pow. Kraków), 10 K r a k ó w , 11 Radzyń, 12 Kraków, 13 Pierzchnica (pow. Busko), 14 Kaszów (pow. Kraków), 15 Kraków, 16 Wielowieś (pow. Tarnobrzeg), 17 Tuczępy (pow. Busko), 18 Jeleśnia (pow. 2ywiec), 19 Wróblowice (pow. Kraków), £0 Kupno (pow. Kolbuszowa), 21 Prostyń (pow. Sokołów Podlaski), 22 Mora wica (pow. Kraków), 23 L i w (pow. Węgrów), 24 Kożuchówek (pow. Sokołów Podlaski), 25 Daleszyce (pow. Kielce), 26 Wola Rusinowska (pow. Kolbuszowa), 27 i 28 Stary Sącz (pow. Nowy Sącz). dy też. śrubowate skręconymi!, które przymocowywano do ramion krzyża przy pomocy nitów lub żelaznych pierścieni. W okresie pierwszej wojny światowej kowale ludowi zaczęli naśladować przejęte z miasta ozdoby w postaci motywów roślinnych (kwiatów, liści, wąsów winorośli) kutych plastycznie z grubej blachy, ostatnio zaś zaczęto robić krzyże zamiast z żelaznych sztab — z grubych rur żelaznych, przy czym 371 �c y n 16 Tablica V I I . Wykładki do wrót od stodół: 1 Cholerzyn (pow. Kraków), 2 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 3 Bisku­ pice k. Wieliczki (pow. Kraków), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Lusina (pow. Kraków), 6 Chorągwica (pow. Kraków), 7 Brzezie k. Niepołomic (pow. Bochnia), 8 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 9 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 10 Lusina (pow. Kraków), 11 Brzezie (pow. Bochnia), 12 i 13 Biskupice (pow. Kraków), 14 Lusina (pow. Kraków), 15 Biskupice (pow. Kraków), 16 Brzezie (pow. Bochnia), 17 Biskupice (pow. Kraków), 18 Brzezie (pow. Niepołomice), 19 Cholerzyn (pow. Kraków). ramiona zakończone są drewnianymi ozdobami toczo­ nymi w postaci kul lub tp. Na szczytach krzyżów drewnianych i dachach ka­ plic spotyka się czasem ażurowe krzyże z giętego dru­ tu okrągłego lub cienkiej sztabki o przekroju prosto­ kątnym. Wyroby te, przypominające wykonaniem f i ­ ligran, jak wspomina Zwolakiewicz, wykonywane by­ wały nie tylko przez kowali, ale i przez budowniczych krzyżów drewnianych". Ostatnią wreszcie grupę stanowią krzyże w postaci ażurowej wycinanki, wykonanej z grubej blachy że7» 372 jw. s. 128. laznej (tabl. I X . 8). Krzyże tego typu spotyka się jako nasadki na szczytach krzyżów drewnianych i kaplic, nigdy zaś techniką tą nie wykonuje się krzyżów na­ grobnych. Kowale ludowi wykonujący krzyże, czy to cmentarne czy dla innych celów, skrępowani byli, rzecz jasns. w swej twórczości wymaganiami kultu; opierali się oni ponadto na wzorach, jakich dostarczało im artystycz­ ne kowalstwo stylowe. Jednakże mimo tych krępują­ cych więzów artyście ludowemu często udawało się oderwać od szablonowych wzorów i dać formę nową, odbiegającą od wzorów przyjętych przez sztukę koś­ cielną, formę, w której niekiedy zaciera się sam mo- �Tablica V I I I . Wykładki do zamków przy skrzyniach, szafach, kredensach i drzwiach: 1 Krościenko (pow. Nowy Targ) 2 Grząska (pow.Przeworsk), 3 Niedzialka (pow. Mińsk Ma zowiecki), 4 Wysokin ((pow. Opoczno), 5) Zielonki (pow Kraków), 6 Kraków, 7 Wysokin (pow. Opoczno), 8 Gnojno (pow. Busko), 9 Holendry (pow. Busko), 10 Bieliny (pow Kielce), 11 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), 12 Dolny Śląsk, 13 Ochotnica (pow. Nowy Targ), 14 Szczyglice (pow. K r a 17 Pasieka (pow. Brzesko), 18 Służewo (pow. Nieszawa) ków), 15 Zagaje (pow. Pińczów), 16 Bieliny (pow. Kielce), 19 Świdnica, 20 Grzymała (pow. Busko), 21 Racławice (pow. Olkusz), 22 Łopuszna (pow. Nowy Targ), 23 Ciche (pow. Nowy Targ), 24 Jelenia Góra, 25 Mochowo (pow. Sierpc), 26 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 27 Poronin (pow. Nowy Targ), 28 Zubsuche (pow. Nowy Targ), 29 Dzianisz (pow. Nowy Targ), 30 Cholerzyn (pow. Kraków), 31 Kaszów (pow Kraków), 32 Pisarzowa (pow. Limanowa), 33 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 34 Koszalin, 35 Gęsice (pow. Opatów) 36 Siemianice (pow. Kępno), 37 Szczawnica (pow. Nowy Targ), 38 Dolny Śląsk, 39 Poronin (pow. Nowy Targ) 40 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 41 Wisła (pow. Cieszyn), 42 Wisła (pow. Cieszyn), 43 Piekielnik (pow. Nowy Targ), 44 Czernichów (pow. Kraków), 45 Dziewin (pow. Bochnia), 46 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 47 Wola Zarczycka (paw Łańcut), 48 Opole, 49 Mników (pow. Kraków), 50 Brzoza Królewska (pow. Łańcut), 51 Tarnów, 52 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 53 Kalina Wielka (pow. Miechów), 54 Marcy poręba (pow. Wadowice), 55 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), '¡9 Boeueice {Dow Bochnia) 60 Sól (pow. Żywiec) 56 Kraków, 57 Zubrzyca Górna (DOW Nowv Targ) 58 Dolny śiask 65 Kalina 61 Makoszyn (pow. Kielce), 62 Racławice (pow. Olkusz), 63 Kraków, 64 Szczepanowice (pow. Miechów), Wielka (pow. Miechów), 66 L i w (pow. Węgrów), 67 Opatko wice (pow. Miechów), 68 Tyniec pow. Kraków), 69 Czernichów (pow. Kraków), 70 Sucha (pow. Wadowice). 373 �Tablica I X . Krzyże żelazne roboty kowalskiej: 1 Węgrów, 2 Sużew (pow. Gostynin), 3 Rakszawa (pow. Łańcut), 4 T y ­ niec (pow. Kraków), 5 Strzelce (pow. Namysłów), 6 Sużew (pow. Gostynin), 7 Ceranów (pow. Sokołów), 8 Korczew (pow. Sokołów Podlaski). tyw krzyża, a na plan pierwszy wysuwa się bardzo ludowa w swym charakterze kompozycja ornamen­ talna. Na drewnianych krzyżach spotyka się ozdoby z bla­ chy przybijane na slupie krzyża. Na Lubelszczyźnie ozdoby te przybierają postać kolistych wycinanek ażu­ rowych lub prostokątnych czy trójkątnych płatków blachy, na której przy pomocy gwoździa wytłoczony bywa ornament o wzorze roślinnym lub geometrycz­ n y m " . Bardzo ozdobnie wykonane są półkoliste dasz­ ki blaszane, posiadające przy krawędziach bogate pro­ filowania i ażury. Na szczycie krzyżów umieszczane bywają sylwetki koguta, wycięte z grubej blachy. Niekiedy zdarza się, że kowale ludowi prócz krzy­ żów robią również ozdobne ogrodzenia i bramki. Zbyt jednak mało posiadamy w tej chwili materiału, ażeby można było w tej dziedzinie wyróżnić dzieła sztuki l u ­ dowej. Przedstawiony tu w dużym skrócie materiał z zakre­ su zdobnictwa w żelazie, zebrany głównie po wsiach i małych miasteczkach, w zestawieniu z wyrobami żelaznymi występującymi np. w związku z monumen¬ talną architekturą kościelną czy świecką wznoszoną przez warstwy elitarne — wykazuje szereg odręb­ ności. Zaznaczają się one jaskrawo, gdy porównamy, np. wykładki do zamków sprężynowych pochodzące z miast takich, jak Kraków, Płock, Stary. Sącz, Cięż­ kowice, Leżajsk czy Zakl czyn, z wykładkami zanoto­ wanymi po wsiach. Nie mniejsze różnice zachodzą w sposobie wykonania wykładek do mebli, zawiasów •do drzwi, krat i in. Z porównania tego wynika jasno, że twórczość artystyczna rzemiosła kowalskiego nie płynęła jednym nurtem, lecz dzieliła się na dwa od¬ gałęzienia. Jedno z nch stanowiły wyroby pochodzące z pra­ cowni miejskich, prowadzonych na wysokim poziomie, posługujących się modnymi w danej epoce technikami zdobniczymi i w produkcji swej nawiązujących do wymagań aktualnego stylu (ryc. 19, 20). : 71 374 jw. s. 129. Drugie zaś odgałęzienie stanowi kowalstwo ludowe, na które składa się wytwórczość kowali wiejskich i tych miejskich a zwłaszcza małomiasteczkowych, którzy pracując dla odbiorców mniej wybrednch nie nadążali tak energicznie za postępem mody, kon­ tynuując w swej produkcji formy bardziej rodzime, określane przez rzeszowskie źródła cechowe mianem „polskiej roboty". Jak widać z powyższego, wachlarz pracowni kowal­ skich zaliczanych przeze mnie do grupy ludowych jest stosunkowo szeroki. Twórczość artystyczna, upra­ wiana przez kowali ludowych pochodzących z różnych środowisk (wieś, miasto), reprezentująca różny sto­ pień zawodowego przygotowania, nie mogła być oczy­ wiście zbyt wyrównana. W chwili obecnej przepro­ wadzanie dokładniejszej analizy zmierzającej do wy­ odrębnienia w ramach ludowej sztuki kowalskiej po­ mniejszych nurtów wydaje mi się jeszcze przedwczes­ ne. Uwagę należy skupić raczej na zagadnieniu cen­ tralnym, którym jest próba szukania rozgraniczenia między kowalstwem ludowym a nieludowym Przeprowadzenie dokładniejszej . analizy różnic za­ chodzących w wytwórczości artystycznej obu wyżej wymienionych rodzajów pracowni kowalskich nasu­ wa w chwili obecnej znaczne trudności. Odrębność ludowego nurtu w kowalstwie polskim mogłaby zo­ stać wyeksponowana w całej pełni jedynie wówczas, gdybyśmy rozporządzali dokładnymi opracowaniami historycznego kowalstwa stylowego. Niestety, zagad­ nienie to, podobnie jak wiele innych z dziedziny rzemiosła artystycznego, leży u nas jeszcze od'ogiem. skutk em czego charakteryzując właściwości kowal¬ stwa ludowego zmuszeni jesteśmy poprzestać na sfor­ mułowaniach bardzo ogólnych, obwarowanych ze wszystkich stron szeregiem zastrzeżeń i znaków za¬ pytania. : Teoretycznie rzecz biorąc ludowe kowalstwo arty­ styczne czerpie swe treści z trzech źródeł; jedno sta­ nowi spuścizna czasów odległych, poprzedzających zróżnicowanie kowalstwa na „ludowe" i „nieludowe", drugie — własny wkład artystyczny kowali ludowych i trzecie — zapożyczenia z zewnątrz. Z trzech wymie­ nionych na wstępie elementów składowych najtrudniej jest w obecnej twórczości kowalskiej wyodrębnić ele­ ment pierwszy. Jak wspomniałem na wstępie, z okre­ su wczesnośredniowiecznego zdobionych wyrobów że­ laznych mamy dotychczas bardzo niewiele, dopiero w czasach gotyku pojawia się większa ilość ozdobnych wyrobów żelaznych, w których zapewne znajdują 'wy­ raz również starsze tradycje zdobnicze. Być może na­ leży do n ch znana w czasach przedhistorycznych tech¬ nika zictobien'.a żelaza ornamentem stempelkowym, sto¬ sowana w europejskim kowalstwie stylowym, jeszcze w czasach baroku" a w ludowym do czasów clzisiej ; | i r h ora? taK tak częsty częsty .z a równo w .lu' d"owwn szych J T ™ ; i ak * i _w n i e n o w y m kowalstwie moryw s p t r a i J ^ ę p u j ą y w najstarszych stylowych <»w»acb^zetaznycn sre^miowiecza . Zapewne przyszłe badania archeologiczne obejmując czasy wczesnośredniowieczne pozwolą kie­ dyś pomnożyć ilość tego rodzaju przykładów. Zasób odziedziczonych z przeszłości form i technik zdobniczych wzbogacony został przez własny wkład za W a " O. Höver: Das Bisenwerk, Berlin 1927, ryc. 1. �twórczy kowali artystów. W ludowym kowalstwie, które nie było skrępowane kanonami stylu, wkład ten jest szczególnie bogaty. żelazie ogranicza się w praktyce do omawiania arty­ stycznych krat, dla nas w chwili obecnej mniej inte­ resujących od innych wyrobów z żelaza. Obserwując formy ludowych wyrobów kowalskich, takich zwłaszcza, jak kratki (kotwiczki) do okien, wy­ kładki do zamków zapadkowych, okucia do mebli, znajdujemy bardzo wiele form nie nawiązujących do żadnego ze znanych stylów historycznych. Wyroby te, stanowiące własność określonych pracowni kowal­ skich (np. skrzyżowanie kratki ze Staromieścia koło Rzeszowa) lub całych okolic (jak np. wykładki do zamków zapadkowych ozdobione „wąsami" lub pta­ simi główkami) — mimo różnorodności odmian po­ siadają pewne cechy wspólne, które wynikają z oddzia­ ływania na sztukę kowalską artystycznych tradycji środowiska ludowego. W wyrobach kowalstwa ludo­ wego przejawia się dużą umiejętność techniczna i wy­ czucie materiału pozwalające artyście ludowemu osiągnąć pełny efekt artystyczny przy użyciu niejszych środków. Jak to widzimy na'przykładzie" kratek kowal ludowy nawet formy skompilowane chętnie wykonuie 7 iednei „ t a h T ż e l L nnilTi.r zbedneen 7P e w J,T, 7 P ItArP Siedząc wpływ stylów historycznych na rozwój ko­ walstwa ludowego widzimy, że nie wszystkie z nich jednakowo na twórczość ludową oddziałują. Wpływ gotyku był raczej niewielki, wyraża się on w formach tarczek niektórych wykładek do zamków od skrzyń, czy w zakończeniach zawiasów pasowych. Silniej od­ działał na wyroby ludowe renesans, widzimy to w kształcie zawiasów esowatych, w formach wykła­ dek do zamków sprężynowych czy w kształtach że­ laznych krzyżów przydrożnych czy cmentarnych. For­ my renesansowe przechodząc w lud uległy silnemu uproszczeniu, zarówno jeśli chodzi o kształt ogólny przedmiotu, jak i jego sposób zdobien'a. Pod wpływem wzorów renesansowych wzbogaca się np. profilowanie brzegów w wykładkach do zamków n e przyjmuje się j 6 dnak cztjste na o^jół w renesansie ażurowanie trybowanie wykładek Boeate niesookoine i T>rze ładowane ozdobami formy barokowe n e znajdują L nL LL ZT!1 7 : ; i 74 ; 75 : właściwie w kowalstwie ludowym w a W . K odbicia u w w • y • Wzoryy ba rnk"fywp> iiTvrrj*?7P7f>np \rinnf> ZZIZZ i Tl aan Zv,r:l ^ ° k o w a l e l u 7 ' P tT J n r nTl t I,**™ y ' **** jest aekoracyjne ksztaUowan.e wykonywanych przedm.otow użytkowych, diugim zdobicie ich powierzch­ ni ornamentem stempelkowym. W bogactw.e ornamen­ tyki wykonywanej przy pomocy stempli kowalstwo ludowe przekracza o wiele zasób form ornamental­ nych wykonywanych tą techniką na wyrobach kowal­ stwa meludowego. Inne technik! zdobienia, jak azurowame, nakładanie, trybowanie, grają n.ew:elką rolę w całokształcie ludowego zdobnictwa w żelazie. Lu­ dowe zdobnictwo kowalskie cechuje prostota formy wyrażająca się w przejrzystej, logicznej kompozycji, w której rolę dominującą odgrywa zasada symetrii i rytmu. W inwentarzu motywów zdobniczych prze­ wagę mają motywy geometryczne, po nich dopiero idą schematycznie traktowane motywy roślinne. Naj­ mniej spotyka się motywów zwierzęcych, wśród nich zaś głównie pieski (zakończenie dyszlów) i ptaki (na wykładkach do zamków i zawiasach). Motyw ptasiej główki występuje czasem i w stylowych wyrobach ko­ walskich , jest to jednak zjawisko rzadko spotykane, które, być może, wynika z tych wyjątkowych przy­ padków, -kiedy elementy ludowe oddziaływały przez cechowe pracownie rzemieślnicze na wyroby stylowe. Kowalstwo ludowe, jakkolwiek rozporządzało spo­ rym zasobem własnych form zdobnczych, ulegało wpływom stylów historycznych, przyjmując z kowal­ stwa stylowego szereg wzorów, czego przykłady znaj­ dujemy w formach zawiasów, czy niektórych wykładek do zamków. Dokładna analiza i ustalenie chrono­ logii wpływów wyrobów stylowych na kowalstwo l u ­ dowe jest dziś trudne do przeprowadzenia z powo­ du jak; już wspomniałem — braku gruntownego opracowania wyrobów kowalstwa stylowego. Niewie­ le nam również pomoże studiowanie literatury zagra­ nicznej w której zagadniene rozwoju zdobnictwa w Z d 0 t o l C Z . m l 73 tvnr\wvrh Hia TiT797 k o w a l i ha roku ludowych rip-korarii wracałv 7 r>oi -ba~ DOd łntpm W ^ t - m Hn I r h renP^ńsnwych form miotem K o w a ^ m ao swycn r nesa owy n m wyjsaowy^cń^ wpiyw roKoica wyraża się .eoyn e tym, ze w wykładkach pojaw.ają się, Darazo zresztą eliczne, formy asymetryczne, pozbawione ^ 1 « " » « typowe, d.a tego okresu dekoracji. Dopiero Klasycyzm, a zwłaszcza jego faza pozn.ejsza empire odegrały w ludowym zdobnetw.e kowalskim poważniejszą ro­ lę. Widoczne to jest przede wszystkim na przykła­ dzie wykładek do drzwi, które za wzorem miejskim uspokajają się, przytaerają kształty o przewadze lmu prostych, a niekiedy nawet n ektore elementy dekora­ cji, jak np. szereg wiszących trójkątów u podstawy, tak często powtarzające się w wykładkach miejskich. Trudno jest określić od jak dawna wymienione wy­ żej zapożyczenia utrzymują się w ludowym kowal­ stwie. Z tego, co mówiłem na wstępie o późnym roz­ powszechnianiu się wyrobów żelaznych na wsi, wy­ nikałoby, że i wpływy stylów historycznych musiały tam przedostać się (jeśli chodzi o style dawniejsze od gotyku do rokoka) z dużym opóźneniern. Poza wsią, spotykamy jednak owe żelazne wyroby ludowe rów­ nież wśród uboższego mieszczaństwa, gdzie echa form stylowych mogły przedostać się o wiele wcześniej. Prawie współczesne przejmowanie przez wieś wzorów czerpanych ze stylowych wyrobów kowalskich wy­ stępuje dopiero w w X I X kiedy to wyraźnie klasycyzuiace wykładki roboty kowal' wie"sk ch pojawiają się w zamożniejszych chałupach włościan podkrakow­ skich. ^ Późne, XIX-wieczne wpływy kowalstwa miejskie- • go z okresu eklektyzmu widoczne' są w kowalskich wy-" robach ludowych jedynie w przeładowanych różnymi dekoracjami żelaznych krzyżach cmentarnych. Później­ sze kierunki artystyczne, kształtujące wytwórczość miejskich pracowni kowalstwa artystycznego, na ludo- ' wą twórczość nie wywarły żadnego wpływu. W ciągu : 74 73 M. Gerlach: Ornamente alter Schmiedeeiser. Wie­ deń b. d. tabl. 29. Die Schmiedekunst nach Originalen des XV bis zum X V I I I Jh. Berlin 1887, tabl. 34. jw. tabl. 32. 75 375 �j | I | .j 1 I ! ' 1 ' j 10 I ! I I j . >< ]: i i i i i bieżącego stulecia kowalstwo ludowe kontynuuje formy dawne, z tym że wyrabianych jest coraz mniej przedmiotów zdobionych, a na ich miejsce wchodzą na wieś (zwłaszcza w architekturze) standardowe wyroby fabryczne. Naszkicowana powyżej próba charakterystyki ludo­ wej artystycznej twórczości kowalskiej opiera się głów­ nie na materiale współczesnym lub XIX-wiecznym. Nie ulega wątpliwości, że i w materiale wcześniejszym dałoby się wyróżnić nurt ludowy, gdyby w tym kierunku prowadzone były badania. Materiału do poznania kowalstwa ludowego dawnych wieków dostar­ czyłaby jednak nie tyle wieś, co miasto, gdzie w prze­ szłości obok kowalstwa stylowego rozwijało się rów­ nolegle kowalstwo ludowe. Jednym z ważnych kry¬ teriów DOzwalaiacvch wyróżnić twórczość ludowa od nieludowej będzie słusznie przez PiwockiegD n o r l k r e ś l a n v mompnt s t o s u n k u h a d a n e a o wytworu do wymoeów ImZ historycznych Im bardziej anal-zow ^ a f o l a orfbTei od nrz^etvch w danei eooce kan ^ ^ o b n l c ^ c h im S i e i będzie od nich nieza" K. Piwocki: O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wrocław 1953. 78 leżna, tym słuszniej będziemy domyślali się w niej ręki artysty ludowego. Kryterium to nie wydaje mi się jednak wystarczające. Podobnie jak kowalstwo stylowe posiada swą ciągłość historyczną, pozwalającą nam śledzić łańcuch zachodzących tam przemian od czasów dzisiejszych w głąb średniowiecza i wykrywać związki z całokształ­ tem kultury artystycznej epoki, tak i kowalstwo ludo­ we ma swoje własne zasoby zdobnicze, powiązane najściślej z kulturą plastyczną środowiska ludowego, w którym powstały i rozwijały się. Ową łączność pew­ nego typu artystycznych wyrobów żelaznych z innymi dziedzinami plastyki ludowej, wyrażająca się w po­ dobieństwie założeń kompozycyjnych, pokrewieństwie motywów i rozwiązań ornamentalnych — jest drugim i, wydaje mi się, najważniejszym kryterium przesądzającym o ich ludowym pochodzeniu. Kryterium to niewątpliwie ułatwi nam pracę i ustrzeże od wielu po­ myłek na dalszym etapie pracy, kiedy posuwając się retrogresywnie w głąb czasów minionych będziemy na podstawie zachowanego materiału zabytkowego re­ konstruowali przeszłość ludowego kowalstwa artystycz­ nego. „ ^ v ' ' « * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c894ab3a4a3fab63391852ba8ca9b94.pdf b6096ae8de32470cc1b9ff3e38ba3ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource meblarstwo ludowe - elementy renesansowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3687 Title A name given to the resource Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.327-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Skrzynia dolnośląska. Fornirowanie imitowane malaturą. ROMAN REINFUSS ELEMENTY RENESANSOWE W POLSKIM MEBLARSTWIE L U D O W Y M Mimo ekskluzywności, która charakteryzuje sztukę służącą warstwom elitarnym, między ludową a nieludową twórczością artystyczną istnieje stała wza­ jemna wymiana. Nawet najbardziej zachłannie strze­ żone przez warstwy elitarne elementy ich kultural­ nego decorum (jak np. strój) przenikają z czasem do ludu, mimo zakazów a nawet sankcji karnych, jakimi w ustroju feudalnym tzw. „warstwy wyższe" starały się bronić swego stanu posiadania. Świadectwem przenikania sztuki elitarnej do sztuki ludowej są widoczne wpływy stylów historycznych w wielu dziełach wychodzących spod ręki twórców ludowych, zarówno dawnych, jak i współczesnych. Analizując wpływ poszczególnych stylów historycz­ nych na ludową twórczość plastyczną widzimy, że nie wszystkie z nich oddziałały z jednakową siłą. Sto­ sunkowo nieznaczny jest wpływ starych stylów z cza­ sów średniowiecza, jakkolwiek pewne elementy zwią­ zane z gotykiem spotyka się w ludowej architektu­ rze, meblarstwie czy zdobnictwie żelaza. Niezbyt silne Ryc. 2. Stara skrzynia podhalańska i raczej zlokalizowane w zachodnich połaciach Polski było oddziaływanie rokoka i klasycyzmu. Najsilniejsze natomiast piętno wycisnęły na ludowej twórczości plastycznej renesans i barok. Zwłaszcza bogata i głęboko w swej treści humanistyczna sztuka renesansu znalazła tu żywy oddźwięk, co widoczne jest zarówno w kulturze ludowej Polski, jak i sze­ regu innych krajów europejskich, np. Czech, Węgier czy Niemiec. / Wpływy renesansu i baroku stwierdzamy nie tylko w ludowej rzeźbie i malarstwie, ale również w dzie­ dzinie rzemiosła artystycznego, a więc w hafciarstwie, kowalstwie czy garncarstwie, gdzie np. barwnie po­ lewane majoliki renesansowe pchnęły na nowe tory lu­ dowe zdobnictwo, zarówno pod względem technicznym (malowanie), jak ornamentalnym (motywy roślinne i zwierzęce). Jedną z dziedzin, w których wpływ renesansu jest niewątpliwy, stanowi ludowe meblarstwo. Z rene­ sansu zaczerpnęło ono nie tylko formy niektórych z Cichego (pow. nowotarski). 327 �Ryc. 3. Stara skrzynia podhalańska z Cichego (pow. mebli, ale i pewne techniki dekoracyjne oraz mo­ tywy, interpretowane dosyć swobodnie przez ludo­ wych artystów. W renesansowym meblarstwie, prócz rzeźby, która i w okresie poprzednim była szeroko uprawiana, znalazły zastosowanie inne techniki de­ koracyjne, jak intarsja, wyklejanie powierzchni ko­ lorowymi fornirami, czy wreszcie wzorzyste malo­ wanie powierzchni, występujące np. na włoskich skrzy­ niach wczesnorenesansowych. Spośród wyżej wymienianych technik w zdobnictwie mebli ludowych przyjęło się malarstwo oraz intarsja. Ta ostatnia pojawia się w sztuce ludu stosunkowo dosyć rzadko, i to na obszarze niezbyt wielkim (Pod­ hale , okolice Babiej Góry, zachodnia Żywiecczyzna). Instarsją z różnych gatunków drzewa (cis, buk, ja­ wor, lipa, grusza, dąb) wykonywano tam motywy ro­ ślinne, znaki kultowe, przybory do jadła i napoju — na powierzchniach stołów o kształtach typowo rene­ sansowych. Jeszcze z początkiem X I X w. zdobiono na Podhalu skrzynie na ścianie frontowej intarsjowaną gwiazdą o promieniach dwukolorowych, wykładanych cisem i jaworem -• Prócz terenów górskich, gdzie interesująca nas tech­ nika zdobnicza posiada niewątpliwie odleglejsze tra­ dycje, z intarsjowanymi meblami ludowymi spotyka­ my się sporadycznie i w innych stronach Polski, np. w Krakowskiem czy w widłach Wisły i Sanu . Są to jednak wypadki o charakterze indywidualnym, nie posiadające wyraźniejszych powiązań z dawnym me­ blarstwem stylowym. nowotarski). zastosowania w naszym zdobnictwie ludowym. Spoty­ kamy natomiast dość naiwną imitację fornirowanych powierzchni, wykonaną przy pomocy farby. (Meble zdobione w ten sposób, głównie szafy i skrzynie, wy­ stępują dość często na terenie Dolnego Śląska (ryc. 1). Jak to się często zdarza w sztuce, zwłaszcza ludo­ wej, artyści dla osiągnięcia efektu dekoracyjnego chętnie odbiegają od ściśle realistycznego traktowania tematu i dlatego w meblarstwie dolnośląskim, prócz malowanych naśladownictw oklej ek fornirowych utrzymanych mniej więcej w barwach drzewa, spo­ tykamy czasem w pewnych partiach kolory takie, jak niebieski lub różowy. 1 3 4 Wyklejanie powierzchni mebli kolorowymi fornira­ mi, które od renesansu zaczęło się coraz bardziej roz­ powszechniać w meblarstwie stylowym, nie znalazło 1 Wł. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. X V I I I . jw. Tabl. X I . R. Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic Krakowa. Cz. I I . Skrzynie kaszowskłe. „Polska Sztuka Ludowa" 1948 s. 33—35. W Domastawie, pow. Nisko, znaleziono w 1950 r. inifcarsjowane meble, wykonane przez miejscowego stolarza. 2 3 4 328 Obok tego rodzaju zdobienia, gdzie przy użyciu t a ń ­ szego tworzywa naśladuje się motywy i wzory czer­ pane z innych technik zdobniczych (np. intarsje czy fornirowanie), spotykamy również i takie, które nawią­ zują do tradycji malarskiego zdobnictwa mebli z doby renesansu. W dekoracji malarskiej sprzętów ludowych na Dolnym Śląsku częste są widoki miast, zamków obronnych, malowane na frontowych ścianach skrzyń (ryc. 1), filunkach szaf i kredensów, mające analogie (jeśli chodzi o temat i zastosowanie) we włoskich skrzy­ niach renesansowych . 5 Prócz technik zdobniczych, o których była mowa powyżej, z mebli renesansowych przeszła do sztuki ludowej plastyczna dekoracja sprzętów domowych przy pomocy profilowanych listew, pilastrów, kolumiCT^k itp. Wyraźne wpływy renesansu obserwujemy w zespole motywów dekoracyjnych występujących na meblach ludowych. Zjawisko to omówił obszernie T. Seweryn w swej pracy o krakowskich skrzyniach malowanych , gdzie opisując skrzynie produkowane do niedawna w Skawinie (ryc. 4) koło> Krakowa, podkreślił rene­ sansowe pochodzenie szeregu motywów, jak „wole oczy", przełożone na język malarski tryglify zdobiące 6 5 R. Szmidt: Möbel. Ein Handbuch... Berlin, 1916, s. 74. T. Seweryn: Krakowskie skrzynie malowane- Kra­ ków, 1928, s. 31 i nast. 6 �krawędzie skrzyń, formy kwiatonów wyrastających ze smukłych dzbanków dwuusznych, podział ścian na trzy pola zdobnicze w postaci prostokątów z wklęsłe odciętymi narożami, względnie łukowato wychylony­ mi krawędziami górnymi. Wskazane przez T. Seweryna elementy renesansowe pomnożyć można przykładami z innych stron Polski. Widzimy je na przykład w starszych skrzyniach pod­ halańskich, gdzie sposób rozwiązania ściany fronto­ wej z podziałem na pola (ryc. 3), wypełniania pól zdob­ niczych, a nawet geometryczne motywy w postaci wpi­ sanych w siebie prosioKąrow poiączonycn na krzyż, zdobiące ściany boczne (ryc. 3) — nawiązują wyraźnie do ozdób znanych ze stylowego meblarstwa renesan­ sowego. Podobne nawiązania, zwłaszcza jeśli chodzi o po­ dział ściany licowej na pola i kształt pól, znajdziemy w ludowych meblach kujawskich (ryc. 5), niektórych skrzyniach warmijskich i mazurskich, kurpiowskich, czy występujących w okolicach Mińska Mazowieckie­ go, Puław, Węgrowa i w łuku Wisły na wschód od Ra­ domia. Ryc. 4. Skrzynia krakowska ze Skawiny (pow. Ryc. 5. Skrzynia kujawska z okolic Kowala (pow. krakowski). włocławski). 329 �Ryc. 6. Skrzynia dolnośląska z 1664 roku. Muzeum <w Jeleniej Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych sprzętów wypełniających izbę wiejską, zaczniemy od skrzyni służącej do przechowywania odzienia. Formę najstarszą stanowił tu tzw. „kadłub" wykonany z pnia wypróchniałego drzewa lub „kubeł" w postaci beczki składanej z klepek '. Dziś tego rodzaju sprzęty używa się jeszcze w niektórych okolicach Polski do prze­ chowywania ziarna. Z wnętrza mieszkalnego zostały one wyrugowane przez .skrzynie, które konstruowano początkowo „na słup", czego przykładem są dziś spo­ tykane w górach (Gorce, Żywiecczyzna, Łemkowszczyzna) czy na podgórzu (Limanowskie, Bocheńskie. Rzeszowskie) skrzynie sarkofagowe tzw. „kobyłczyste'' lub „ruskie" (Rzeszowskie), nawiązujące zarówno w budowie, jak i sposobie snycerskiego zdobienia do średniowiecznych skrzyń z okresu romanizmu i go­ tyku. 7 K- Moszyński: Kultura ludowa Słowian. Kraków, 1929. s. 585. Warstwę chronologicznie młodszą stanowią szeroko w Polsce rozpowszechnione skrzynie malowane, które genetycznie łączą się w sposób ścisły z meblarstwem renesansowym. Ze skrzyniami renesansowymi wiąże je konstrukcja ścian spajanych , na cynki", profilowa­ ne gzymsy podkreślające krawędź górną i oddziela­ jące pudło skrzyni od podstawy, podział ściany lico­ wej na pola zdobnicze o kształtach znanych ze skrzyń stylowych oraz sposób wykonania podstawy, która przybiera postać niskiego cokołu z profilowaną esowato ściankę frontową (ryc. 2). W skrzyniach renesansowych dekoracja ścian roz­ wiązana jest w kilku płaszczyznach — występujące ku przodowi pilastry i profilowane gzymsy oraz obra­ mienia pól zdobniczych, wpuszczone w głąb filunkiW skrzyniach ludowych, spotykanych na terenie Pol­ ski, zdobnictwo plastyczne ścian zdarza się na ogót rzadko, i to w formie znacznie uboższej. Zazwyczaj profilowanymi listwami obwiedzione bywają pola zd< Ryc. 7. Stół jaworowy z Wisły (pow. 330 Górze. cieszyński). �bnicze (Mazury, Dolny Śląsk, Kurpie) i poziome kra­ wędzie pudla skrzyni. Rzadki przypadek stanowi sta­ ra skrzynia podhalańska z 1772 r., w której krawędzie trzech łukowato sklepionych pól zdobniczych zazna­ czone są przy pomocy małych, ściętych, podługowatych piramidek, wklejonych w zagłębienie zrobione w ścianach s k r z y n i " P o d o b n y motyw występuje na plastycznym obramieniu pól zdobniczych jednej ze skrzyń dolnośląskich (ryc. 6), pochodzącej z 1664 r., przechowywanej obecnie w muzeum jeleniogórskim. Stosunkowo rzadko spotyka się w naszych skrzyniach ludowych wgłębione filunki (Kujawy — ryc. 5). Często natomiast wprowadzono podział zaczerpnięty ze skrzyń renesansowych do dekoracji malarskiej, z czym spo­ tykamy się zarówno na terenach poprzednio wymie! nionych, jak i na Podhalu (ryc. 3), w Krakowskiem (ryc. 4) i w Polsce środkowej'. Zwykle w skrzyniach tych widzimy 3 lub 4, rzadziej 5 pól zdobniczych, poj siadających kształt prostokątów o prostych lub wklę­ sło ściętych narożach, lub formę arkad łukowato zam| kniętych od góry (ryc. 5). Niejednokrotnie zdarza się, że pola w formie arkad oddzielone są od siebie pola­ mi prostokątnymi (ryc. 4, 6), rzadziej pole arkadowe stanowi motyw centralny między dwoma polami pro­ stokątnymi (Podhale, Powiśle Dąbrowskie). W porównaniu ze skrzyniami, które mają odległe tradycje, szafy są w urządzeniu izby wiejskiej ele­ mentem zupełnie nowym, niekiedy stanowiącym zdo­ bycz dosłownie ostatnich lat. Jedynie w zachodnich częściach Polski (Mazury, Pomorze, Śląsk, częściowo Wielkopolska) szafa przyjęła się wcześniej, ale i tam już przeważnie w formach barokowych lub później­ szych. Do wzorów renesansowych w kształcie i ko™.strukcji nawiązują jedynie szafy, składające się z dwóch części zamykanych dwuskrzydłowymi drzwia­ mi, rozdzielonych pośrodku wysokości poziomą szufla­ dą. W meblarstwie ludowym szafy takie występowały na terenie Dolnego Śląska, a czasem i Pomorza Za­ chodniego. Malowidła zdobiące ich powierzchnię no­ szą już zwykle cechy stylów późniejszych, jak rokoko lub empire. ; 1 Pola zdobnicze w skrzyniach o ścianach gładkich wyodrębnione są bądź kolorową ramką, bądź odmien­ ną barwą tła, a często jednym i drugim. Środek pól zdobniczych wypełnia dekoracja roślinna w postaci symetrycznie rozwiniętego kwiatonu. Sposób trakto­ wania dekoracji roślinnej bywa bardzo różnorodny i nie zawsze zharmonizowany z renesansowym charak­ terem całości. Najbardziej „renesansowe" w swym ogólnym wyrazie są smukłe kwiatony na skrzyniach robionych w Skawinie koło Krakowa oraz dekorac;e roślinne starych skrzyń podhalańskich. 8 Wł- Matlakowski: op- cit. Tabl. X I . Ryc. 8. Podhalański Ciekawych analogii do mebli używanych w dobie Odrodzenia dostarczają nam niektóre typy wiejskich stołów. Jeden z nich to stół o podstawie złożonej z dwóch nóg w kształcie litery I , połączonych w po­ łowie wysokości poziomą poprzeczką osadzoną przy pomocy klinów. Stoły tej konstrukcji, używane w Pol­ sce na przełamie igotyku i renesansu , spotyka się w izbach góralskich — na Śląsku (ryc. 7), Żywiec­ czyźnie, Orawie i Podhalu, a ponadto, choć rzadziej, w innych stronach Polski, jak np. w Opoczyńskiem czy Kielecczyźnie, gdzie jednak występują w uboż­ szej i jak gdyby zdegenerowanej nieco formie. 8 Typowo renesansową formę mają stoły w postaci płytkiej skrzyni pokrytej odsuwanym blatem, osadzo­ nej na czterech masywnych nogach, dołem rozchylo­ nych, wykonanych z deski o brzegach profilowanych, wzmocnionych poziomymi poprzeczkami (ryc. 8). Na terenie Podhala i w okolicy Babiej Góry stoły takie mają na powierzchni intarsjowane drzewem dekoracje 9 Stół tej konstrukcji znajdujemy w jednej ze scen Stwoszowskiego tryptyku w kościele N.M.P. w Kra­ kowie. stół jaworowy. 331 �w postaci motywów roślinnych, znaków symbolicznych i In. Poza Góralszczyzną stoły tego rodzaju notowane są również z. terenów Dolnego Śląska . 10 Ryc. 9. Oparcie „żidloka" (krzesła) z Istebnej (pow. cieszyński). Jako sprzęty do siedzenia służyły dawniej zwykłe pniaczki lub niskie czworonożne ławeczki bez oparciaKrzesło w izbie wiejskiej było sprzętem rzadkim, uży­ wanym raczej w momentach bardziej uroczystych, np. dla gości, których chciano w ten sposób szcze­ gólnie uhonorować. Z różnych form krzeseł renesan­ sowych do meblarstwa ludowego w Polsce przeniknęło i szeroko rozpowszechniło się krzesło o siedzeniu z deski w kształcie rozszerzającego się ku przodowi trapezu, z czterema prostymi lub toczonymi nogami i zapieckiem loparciem) również wyciętym z jednej deski na krawędziach, ozdobnie profilowanym. Opar­ cie zaopatrzone pośrodku w sercowaty otwór jest za­ zwyczaj wykonane dekoracyjnie. Krzesła te, zwane „zydlami", do dnia dzisiejszego spotkać można na znacz­ nych obszarach Polski, od Karpat po Bałtyk i Kur­ piowszczyznę. Formy ich z czasem zróżnicowały się, sprymityzowały lub zmodernizowały. Niemniej spo­ tyka się wśród nich i takie, gdzie kształt zapiecka dziś jeszcze nie wiele odbiega od dawnych form renesan­ sowych (ryc. 9). Dekoracja ich bywa dosyć różnorod­ na. Spotyka się więc czasem zydle z oparciem pokry­ tym płaskorzeźbą lub rytem o motywach przeważnie roślinnych (Podhale — ryc. 10. Kurpie — ryc. 11), zdobionym ażurowaniem (Pomorze, Podhale, Góral­ szczyzna, Śląsk) lub polichromią (Pomorze. Dolny Śląsk). W niektórych stronach Polski, jak np. na Podlasiu czy w Radomskiem, występują w urządzeniach izby wiejskiej ławy zaopatrzone w ruchome oparcia (ryc. 12), które na dzień przerzuca się w stronę ściany, na noc zaś w kierunku izby, co umożliwia spanie na do­ syć wąskiej przestrzeni bez obawy spadnięcia na zie­ mię. Ławy identyczne pod względem konstrukcji w y ­ stępują pospolicie w meblarstwie ludowym Europy za­ chodniej i krajów skandynawskich już w okresie re­ nesansu . Być może, iż jakiś związek z renesansowy­ mi ciężkimi ławami o skrzyniowatej podstawie (flo­ rentyńskie „cassapanca") mogą mieć ludowe „kanapy", „ślabanki", czy „bambette", które dopiero pod koniec ubiegłego wieku poprzez małe miasteczka przedostały się na wieś. Przy wielkiej rozmaitości form wśród ław ze skrzynią do spania spotyka się i takie, które w syl­ wecie i bryle mogłyby ewentualnie uchodzić na spóź­ nione odbicie dawnych włoskich wzorów. Bardziej prawdopodobny jest związek z wzorami re­ nesansowymi ściennych, wiszących szafek na naczynia, często zdobionych po brzegach profilowanymi esowato - skami, ze schowkiem na półce, zasłoniętym tńp. na odhalu) przy pomocy przesuwanej kratki. Garść przytoczonych wyżej przykładów, które by­ najmniej zagadnienia nie wyczerpują, wystarczy, aby stwierdzić, że w rozwoju ludowego meblarstwa rene­ sans odegrał znaczną rolę. 11 10 G. Grundmann — K. Hahm: Deutsche Volks­ kunst. T. V I I I . Schlesien. München, ok. 1927 r., ryc. 110. Ławę z ruchomym oparciem, wykonaną około roku 1500, pochodzącą z południowych Niemiec, pu­ blikuje R. Hube (Deutsche Bauernmöbel, ryc. 132). 11 Ryc. 10. Stołek podhalański z zapieckiem intarsjowanym drzewem cisowym. 332 �Mówiąc o wpływie renesansu na kształtowanie się ludowych mebli musimy pamiętać, że wpływ ten rzad­ ko przybierał postać mechanicznego zapożyczenia; przykładem tego jest np. forma stołu, o którym mó­ wiliśmy poprzednio. Poza tym odosobnionym wypad­ kiem można mówić raczej o inspiracji niż o zapoży­ czeniu. Przenikające do ludowej kultury wzory ule­ gały przetworzeniu. Proces asymilacji w nowym śro­ dowisku pociągał za sobą konieczność zmian, wynika­ jących bądź z przyczyn ekonomicznych (stąd np. za­ stępowanie szlachetniejszych gatunków drzewa mate­ riałem miękkim, unikanie kosztownych technik zdob­ niczych i zastępowanie ich tańszą dekoracją malarską, bądź też z konieczności dostosowania się do gusitów i wymogów nowego odbiorcy. Jak długo wyrób mebl' ludowych koncentrował się w małomiasteczkowych ośrodkach rzemieślniczych, w których przetrwały daw­ ne tradycje rzemiosła cechowego, związek ludowego meblarstwa z dawnymi stylowymi pierwowzorami był bardziej bezpośredni, jakkolwiek i tu „ludowy rene­ sans" odbiegał od form znanych ze sztuki elitarnej. Z chwilą jednak, gdy umiejętność wykonywania i de­ korowania mebli rozpowszechniła się po wsiach, wiej­ scy majsterkowie zaczęli coraz bardziej oddalać się od dawnych wzorów, tworząc zwłaszcza w dziedzinie de­ koracji formy własne o charakterze lokalnym, nieza­ leżne od wzorów stylowych. Widzimy to np. w zdob­ nictwie skrzyń pochodzących z wiejskich ośrodków skrzyniarskich koło Krakowa. W ten sposób na grun­ cie zapożyczeń czerpanych ze zdobnictwa renesanso­ wego rozkrzewiła się bogata ludowa twórczość pla­ styczna, której przykładem są dziesiątki, a nawet setki wokalnych odmian skrzyń malowanych, jakie notujemy na terenie Polski. 6), na terenie Lubelszczyzny czy Podlasia wschodniego sprzęty polichromowane pojawiły się dopiero za pa­ mięci poprzedniego pokolenia, a więc nie wcześniej niż pod koniec ubiegłego wieku. Trudno jest przypuszczać, aby znane nam datowa­ ne okazy były pierwszymi tego rodzaju sprzętami l u ­ dowymi. Na terenach zachodniej i południowej Pol­ ski meble nawiązujące do form stylowych zapewne wcześniej musiały pojawić się w izbach chłopskich, z tym oczywiście zastrzeżeniem, że były one powszech­ nie używane tylko przez warstwę najzamożniejszą. Przypuszczać można, że większość z omówionych tu sprzętów domowych, nawiązujących w formie czy zdobnictwie do mebli renesansowych, już z począt­ kiem X V I I wieku wchodziła w skład urządzenia izby zamożniejszych chłopów, którzy, naśladując w miarę możności styl życia mieszczaństwa lub nawet szlachty, szukali tym sposobem drogi do społecznego awansu. Brak materiału rzeczowego w postaci datowanych me­ bli pochodzących z tego okresu nie stanowi jeszcze argumentu podważającego słuszność wysuniętego przy­ puszczenia. Warunki, w jakich rozwijała się kultura ludowa, nie sprzyjały długiej konserwacji sprzętów. Przecież na­ wet sięgające wieku X V I I zabytki architektury ludo­ wej należą dziś do rzadkości, cóż więc mówić można Pisząc niniejszy szkic poświęcony zagadnieniu wpły­ wu Odrodzenia na rozwój mebli ludowych, opierałem się główne na materiale, który występuje dziś jeszcze w izbach chłopskich lub też występował w nich w wie­ ku ubiegłym. Brak źródeł historycznych lub raczej zbyt jeszcze nie wystarczająca ich eksploracja nie pozwala w chwili obecnej dać rozstrzygającej odpowiedzi na pytanie, od jak dawna datuje się w ludowym malarstwie wpływ renesansu- Badania prowadzone w różnych częściach kraju wskazują na to, że proces przemian, którym uległo wyposażenie wnętrza chałupy wiejskiej, nie przebiegał na terenie całej Polski w sposób jednoli­ ty. O wiele szybciej i głębiej wpływy stylów histo­ rycznych uwidoczniły się w meblarstwie ludowym Polski zachodniej (Pomorze, Śląsk, Wielkopolska, Ma­ zury) i południowej (Podhale, Spisz, Orawa), niż np. w Polsce środkowej czy zwłaszcza wschodniej, gdzie niemal do końca ubiegłego stulecia urządzenie wnętrza utrzymało się na poziomie bardzo prymitywnym (Lu­ belszczyzna, Podlasie wschodnie, widły Wisły i Sanu). Różnice zachodzące w rozwoju meblarstwa ilustruje najlepiej materiał odnoszący się do skrzyń malowa­ nych. Podczas gdy np. na Śląsku i Podhalu spotyka­ my datowane skrzynie malowane sięgające pierwszej połowy X V I I I lub nawet końca X V I I wieku (ryc1 2 12 Np. skrzynia z muzeum we Wrocławiu, nosząca datę 1716, lub skrzynia z Cichego w pow. Nowy Targ, z datą 1736. Ryc. 11. Rzeźbiony zydel kurpiowski. 333 �Ryc. 12. Ława z przerzucanym oparciem z Jastrzębi o skrzyniach, stołach, krzesłach itp., których trwanie normalnie nie przekracza żywota trzech pokoleń. Na szybkie niszczenie się mebli ludowych oddziaływały niekorzystne warunki, jakie panowały w izbach wiej­ skich (brud, przegrzanie, znaczna ilość pary wodnej tworzącej się w czasie gotowania), częste pożary zmia­ tające z powierzchni ziemi całe wioski, zawieruchy wojenne i brak pietyzmu ze strony właścicieli, którzy stare, nadwerężane przez czas meble odziedziczone po przodkach rąbali na opał, gdy tylko udało się je za­ stąpić nowymi. Wcześniejsze czy późniejsze przenikanie wpływów renesansu do meblarstwa ludowego uzależnione było z jednej strony od sytuacji ekonomicznej, w jakiej znajdowali się chłopi, z drugiej zaś — od istnienia ośrodków rzemieślniczych, które mogłyby ich zapo­ trzebowanie pokrywać. Współdziałanie tych czynników uwidoczniło się bardzo wyraźnie w meblarstwie Pod­ hala, gdzie ponad ogół ludności góralskiej wybijały - ę bogate rody gazdowskie i sołtysie (z tych ostatnich sporo przeszło z czasem do warstwy szlacheckiej), a znane z rozwoju rzemiosł miasta spiskie dawały (pow. radomski). możność łatwego zaopatrywania się w wyroby mieślnicze- Dwa te czynniki spowodowały, że w dowym meblarstwie nowotarskim wpływy stylów storycznych, a zwłaszcza renesansu, uwidoczniają w sposób szczególnie wyraźny. Wysuwając przypuszczenie, że wpływy Odrodzenia na urządzenie izby chłopskiej mogły w Polsce sięgać wstecz poza połowę X V I I wieku, bynajmniej nie su­ gerujemy, iż pojawiają się one w kulturze ludowej wiejskiej współcześnie z rozpowszechnieniem się no­ wych renesansowych form meblarskich wśród warstw elitarnych. Nie ulega wątpliwości, że zanim te czy in­ ne elementy zaczerpnięte z mebli renesansowych do­ stały się do miejskiego pospólstwa i chłopstwa, .minąć musiało sporo czasu. Skoro jednak zyskały one już dla siebie w sprzętarstwie ludowym prawo obywatelstwa, wykazały niesłychaną żywotność, trwając w kulturze ludowej prawie do końca X I X wieku, a więc daleko poza rok 1650, który w historii sztuki warstw elitar­ nych przyjęto uważać za datę zamykającą okres re­ nesansu. Fotografie wykonali: Roman Reinfuss: ryc. 11 i 12, Stefan Deptuszewski: ryc_ 1, 2, 3, 5. Zbigniew Kamykowski: ryc. 6. Ryc. 4 jest reprodukcją z pocztówki wydanej przez Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie. Ryc. 8 i 10 reprodukowane z: W. Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. VII i IX. Ryc. 7 i 9 reprodukowane z: M. Gładysz. Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Kraków 1935. Tabl. XC i LXXXII. 334 rze­ lu­ hi­ się � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d25d6a169c028d81896016891282eb7.pdf 4926810fea767e8e8d5a520a6d50d643 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3686 Title A name given to the resource Strony tytulowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.320-321 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA • : i 9 I i ROK V I I P A Ń S T W O W Y 1 I N m 9 5 3 S ^ T Y T U T ł T NR 6 _ _ S Z T U K I �Na okładce: Malowidło ludowe na parapecie chóru muzycznego drewnianego kościoła w Orawce (pow. nowotarski), przedstawiające drugie przykazanie. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Mgr Jerzy Damrosz (sekretarz redakcji), Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor na­ czelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Ma­ rian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY ' INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Ksawery Piwocki Próba definicji kilku pojęć . Roman Reiniuss Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym . . . . 327 Dekoracja malarska kościoła w Orawce 335 Hanna Pieńkowska Roman Reiniuss . . 323 Polskie ludowe kowalstwo artystyczne 343 Maria Przeździecka Zdobione „duhy" podlaskie . 377 Eugeniusz Frankowski Hafty kurpiowskie ROK 1953 P Ń A S L I S T O P A D T W O W Y I N S - 382 G R U D Z I E Ń T Y T U T S Z T U NR 6 K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2fd26ef39ea5a7e5c31e6f7583e1a3f.pdf 41d0f012b6d711794a0a5e03edd7a97f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4035 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.55-56 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text szone przez siebie kopie — a więc „ P y t a c e " , „ W a l k a 0 sztandar", „ M a t k a z dzieckim w k o ł y s c e " i „Szałas z krokusami". M a t k a z dzieckiem, to na uczczenie tego, że się drugiemu bratu urodził syn, a Bronek został zapisany na Ojca Chrzestnego (ktoś inny s t a n ą ł w za­ s t ę p s t w i e brata). Z górali m a l o w a ł wcześniej 10—15 lat Jan G ą s i e n i c a -Walczak „ B u ń d o w s k i " , k t ó r y m i e s z k a ł na Drodze za B r a m k ą , (obecnie Droga W a l c z a k ó w na Skibówce). Przed 35 laty o t r z y m a ł a m od jego żony B r o n i s ł a w y 7 o b r a z k ó w ś w i ą t k ó w . P o n i e w a ż dyr. Zborowski (dyrektor Muzeum i m . T. C h a ł u b i ń s k i e g o — przyp. red.) u b o l e w a ł nad t y m , że nie ma jego o b r a z k ó w w Muzeum i p y t a ł czy nie m a j ą ich w jego domu, p o w i e d z i a ł a m , że już nie ma 1 d a ł a m m u trzy, k t ó r e m i a ł a m . Trzy s p r z e d a ł a m i jeden jeszcze mam (szopka). Ma też jeden w świetlicy Z w i ą z e k Podhalan w Zakopanem. Dosyć duży, jest to alegoria, przedstawia górali p r z e p r o w a d z a j ą c y c h króla Kazimierza uciekającego przez T a t r y przed Szwedami. Jestem przekonana, że bardzo wszystkim zależało na t y m , aby s z t u k ę malowania na szkle w z n o w i ć . Nieraz r o z m a w i a ł a m z dyr. Zborowskim na ten temat, i wiem, że m i a ł dużo najlepszych chęci, w y k u p u j ą c po wsiach obrazki i co się t y l k o dało, poza t y m u r z ą d z a ł wystawy w ł a ś n i e o b r a z k ó w na szkle, mam nawet p o d z i ę k o w a n i e , bo d a ł a m Brata obrazek na j e d n ą z wystaw. Co do mnie, u r o d z i ł a m się 12.11.1903 r. w Zakopa­ nem. Ojciec, ś l u s a r z - k o w a l , robił p i ę k n e kute rzeczy, potem brat W ł a d y s ł a w r ó w n i e ż p i ę k n i e robił te rzeczy, kinkiety na K a l a t ó w k i w hotelu, robił wiele do d w o r k u w Kościeliskach. (...) Mama zaś h a f t o w a ł a g ó r a l k o m koszule, spódnice, spody — t y l k o że to wszystko w r ę k a c h , a nie na ma­ szynie. K s i ą ż k a z wzorami, k t ó r e Mama sama r y s o w a ł a je^t jeszcze w domu. JaK w s p o m n i a ł a m zaczęłam m a l o w a ć od Chrystusa. Pcpros'lam Brata, że go sobie skopiuję. Był rok 1926. Potem dniami i nocami m y ś l a ł a m o malowaniu, r o b i ł a m rysunki r ó ż n y c h ś w i ę t y c h , p r z e w a ż n i e z o b r a z k ó w , k t ó r e księża rozdawali na religii czy chodząc po kolędzie. Ale nigdy m i nie w p a d ł o do głowy, aby pójść do Muzeum i tam zobaczyć obrazki. M a l o w a ł a m w czasie okupacji dla p. S t a n i s ł a w y Targalskiej, k t ó r a m i a ł a k r a m w Sukiennicach. M a l o w a ł a m też talerze, flakony. Obrazki podpisane b y ł y : S t a n i s ł a w a J a ź w i e c k a , bo tak n a z y w a ł a m się po m ę ż u . W 1942 r. męża niemcy powieźli na Montelupich w K r a k o w i e . Zginął, a ja w 1945 г., 30 grudnia w y s z ł a m za m ą ż za Walczaka Andrzeja. P o n i e w a ż m ą ż m i a ł duży dom na S k i b ó w k a c h , m a l u j ą c w o w y m czasie c e r a m i k ę m o g ł a m w y d a w a ć więcej na szkło i farby, a r a m k i robiliśmy w domu sami. R E C E Tak więc marzenie moje się u j a w n i ł o , bo w y s t r o i ł a m sobie wszystkie pokoje obrazkami — od sufitu do p o d ­ łogi. Kiedy zaczęto n a d a w a ć imię Brata szkolnym huf­ com harcerskim, zaczęłam o b d a r o w y w a ć siedem szkół i trzy szczepy obrazkami, to znaczy kopiami o b r a z k ó w Brata, robionymi przez siostrę i częściowo ś w i ą t k a m i . O b a w i a j ą c się k r y t y k i , z d z i w n y m uporem b r o n i ł a m się przed wystawieniem mych prac, co p. mgr Sredniawa (kustosz Muzeum — przyp. red.) w y m a w i a m i do dzisiaj. Dopiero p. dyr. Maria Bujakowa z Rabki ściągnęła mnie do swojego konkursu. O b r a z k ó w moich wiele jest w r ó ż n y c h krajach, w y ­ syła je Desa warszawska, do Nowej Zelandii, R F N i i n . S p r z e d a w a ł a m też do Spółdzielni „ M i l e n i u m " w K r a ­ kowie, r ó w n i e ż wysyłali za g r a n i c ę . Zabierali ze sobą moje obrazki misjonarze ojcowie werbliści, j a d ą c do A f r y k i , z a b i e r a j ą Polacy w r a c a j ą c y do S t a n ó w . Z k u r s ó w n i k t z nas trojga nie k o r z y s t a ł . (...) Sio­ stra, Janina K a p ł a n o w a , kiedy brat m a l o w a ł , owszem, p a t r z y ł a , ale m a l o w a ł a wtedy k o l e ż a n k o m k w i a t k i w p a m i ę t n i k a c h , albo l a u r k i z p o d z i ę k o w a n i e m p. M a k u s z y ń s k i e m u za narty, k t ó r e m a ł y m dzieciom ofiarował za swe pieniądze. Ale kiedy na M e m o r i a ł Bronka zaczęto pożyczać od nas Brata nagrody i obrazki, a o d d a w a ć je rozbite — siostra zaczęła robić ich kopie, i te się w y ­ pożyczało na M e m o r i a ł , te się d a w a ł o szkołom i hufcom. Pani Sredniawa też d a w a ł a robić siostrze kopie do Finlandii, R F N i Szwecji. M a l o w a ł a też do „ M i l e n i u m " . Pyta mnie Pan o rodzinę Rojów. Bratanicami Heleny Roj R y t a r d K o z ł o w s k i e j jest Helena Roj, po m ę ż u Ciaptakowa (zmarła), córka S t a n i s ł a w a Gąsienicy Roja, ma­ larka na szkle. Siostrą Heleny Roj R y t a r d K o z ł o w s k i e j jest Zofia R o j - G ą s i e n i c a , malarka, a syn Heleny Jan Roj, r a t o w n i k górski, też maluje i sprzedaje do „Mile­ nium". Był też Jan G ą s i e n i c a - S z o s t a k , stryj Karola, bardzo zdolny, dużo m a l o w a ł na szkle przed w o j n ą i już po okupacji. Dyr. Zborowski też w y s t a w i a ł jego obrazki razem z obrazkami Bronka. Co p a m i ę t a m , to Panu n a p i s a ł a m , też nie chciała­ bym napisać, czego nie było. Przepraszam, że się tak r o z p i s a ł a m , ale mam k i l k a „ k o n i k ó w " i czasem lubię sobie na ten temat użyć. Serdecznie Pana, Panie Redaktorze pozdrawiam Stanisława *) Fragmenty listu przesianego do Redakcji w odpo­ wiedzi na pytania A. Jackowskiego dotyczące malarstwa B r o n i s ł a w a Czecha. (Redakcja) N Z J TERESA J A B Ł O Ń S K A , Katalog zabytków sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce. Gładysza. Rabka 1977, ss. 274 + 212 i l . cz.-b., + 3 mapki. T r e ś c i ą tej ogromnie w a r t o ś c i o w e j pozycji jest nau­ kowa dokumentacja kolekcji Muzeum i m . W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce w zakresie rzeźby, malarstwa i grafiki. U w z g l ę d n i o n o eksponaty, wykonane przed rokiem 1945, wg stanu na koniec 1972 roku. D r u g i tom katalogu (w przygotowaniu) p r e z e n t o w a ć będzie s z t u k ę współczesną, głównie l u d o w ą . Bardzo przejrzysta, w n i k l i w a i niezwykle praco­ c h ł o n n a i staranna praca Teresy J a b ł o ń s k i e j zawiera Czech-Walczakowa Zakopane, 26.V.1977 r. E Wstęp Mieczysława analizę f o r m a l n ą 459 dzieł sztuki. Podano r ó w n i e ż i n ­ formacje na temat stanu zachowania, udziału w wysta­ wach, publikacjach w katalogach i innych w y d a w n i c ­ twach. Gdy było to możliwe, załączono t a k ż e uwagi o technice, warsztacie, pochodzeniu i historii eksponatu, jego zbieżnościach stylistycznych z innymi dziełami itp. Katalog kolekcji r a b c z a ń s k i e j jest pozycją, bez k t ó ­ rej nie b ę d z i e mógł się obejść żaden badacz polskiej sztuki ludowej, pozycją n i e o d z o w n ą w każdej naukowej 55 �bibliotece. K s i ą ż k a ta będzie r ó w n i e ż bardzo pomocnym n a r z ę d z i e m w pracy n a u k o w c ó w innych k r a j ó w , szczegól­ nie k r a j ó w karpackich. Jest to pierwsza tego typu publikacja w polskim muzealnictwie etnograficznym. Rzecz charakterystyczna: wydana została przez p l a c ó w k ę o bardzo skromnych m o ż ­ liwościach finansowych i kadrowych, lecz o d u ż y c h ambicjach i wielkiej organizacyjnej s p r a w n o ś c i . Wydanie takiego katalogu leży więc w granicach możliwości k a ż ­ dego niemal muzeum, a tzw. „ t r u d n o ś c i obiektywne" są, j a k się okazuje, m o ż l i w e do p r z e z w y c i ę ż e n i a . Z p e w n o ś c i ą nie jest rzeczą przypadku, że ta pio­ nierska praca p o w s t a ł a w muzeum, znanym ze swej szerokiej działalności animatorskiej (liczne konkursy, fe­ styny, pokazy, stała w s p ó ł p r a c a z telewizją i filmem, w s p ó ł o r g a n i z a c j a wystaw krajowych i zagranicznych itd.). Jeszcze raz potwierdza się stara prawda: a k t y w n a dzia­ łalność popularyzatorska musi splatać się ściśle z p r a c ą naukową. Derzavnyj muzej etnohrafii ta chudożnoho promyslu AN Muzeum Etnografii i P r z e m y s ł u Artystycznego we L w o w i e , istniejące od 1874 г., posiada r ó ż n o r o d n e za­ b y t k i z zakresu etnografii, zwłaszcza ludu u k r a i ń s k i e g o , a gdy idzie o p r z e m y s ł artystyczny, t a k ż e innych naro­ dów. Omawiane tu w y d a w n i c t w o albumowe pokazuje obiekty wybrane sponad 72 tysięcy e k s p o n a t ó w . We w s t ę p i e dyrektor muzeum J. H . Hoszko p o d k r e ś l a zna­ czenie albumu nie tylko jako w y d a w n i c t w a źródłowego I n s t y t u t u Etnografii U k r a i ń s k i e j A k a d e m i i Nauk, lecz t a k ż e jako oparcie dla twórczości a r t y s t ó w p l a s t y k ó w . Ten wzgląd w p ł y n ą ł na staranne wykonanie zdjęć w i ę k ­ szości e k s p o n a t ó w , k t ó r e zgrupowano w działach rzeczo­ wych z o d r ę b n ą n u m e r a c j ą oraz tekstem rosyjskim i u k r a i ń s k i m . A l b u m rozpoczyna zestaw odzieży z kolekcji liczącej około 7000 e k s p o n a t ó w . Dalej zajęto się t k a n i ­ nami l u d o w y m i (około 3 t y s i ę c y e k s p o n a t ó w ) , haftami (blisko 16 tysięcy z a b y t k ó w ) , c e r a m i k ą z 130 o ś r o d k ó w garncarskich U k r a i n y (ok. 7 tysięcy e k s p o n a t ó w ) . Wśród w y r o b ó w z drewna na szczególną u w a g ę zasługuje r z e ź ­ ba ludowa. Muzeum przechowuje ponad 2000 e k s p o n a t ó w od X V I — X X wieku. Zgromadzono t a k ż e dość d u ż ą ko­ lekcję pisanek i zabawek ludowych. Muzeum posiada t a k ż e bogaty dział p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, przede wszystkim zbiory majolik, szkła i por­ celany oraz r ó ż n e g o t y p u t k a n i n wzorzystych z okresu S P R A W O Doceniając w i e l k ą w a r t o ś ć Katalogu oraz jego zna­ czenie dla b a d a ń nad polską s z t u k ą l u d o w ą , m o ż n a by przy okazji w t r ą c i ć u w a g ę , zresztą m a j ą c ą d r u g o r z ę d n e znaczenie. Wydaje się, że r o z w i ą z a n i e m korzystniejszym niż powtarzanie we w k ł a d c e ilustracyjnej wybitniejszych e k s p o n a t ó w w k i l k u ujęciach, byłoby opublikowanie f o ­ tografii, c h o ć b y niewielkich, ale każdego eksponatu. Wtedy szczegółowe opisy (пр.: Ś w i ę t a klęczy na nie­ wysokiej, ukośnej podstawie, t r z y m a j ą c dłonie złożone w modlitewnym geście. Ubrana w d ł u g ą , p r z e p a s a n ą s u k n i ę z długimi r ę k a w a m i i płaszcz z prawego ramienia opadający w z d ł u ż boku do kolan, z lewej zaś strony przerzucony pod łokciem do przodu) m o ż n a by znacznie skrócić, p r z e n o s z ą c p u n k t ciężkości na sprawy szkół, w a r s z t a t ó w , ustalania ewentualnych analogii i t d . Realizacja I I tomu tego bardzo pożytecznego w y ­ dawnictwa w y m a g a ć b ę d z i e zastosowania nieco odmien­ nej koncepcji, ze względu na o d m i e n n o ś ć problematyki. Antoni URSR, Kroh K i i v 1975, s. 264, ryc. 355, w t y m barwnych 75. od X V I do X I X wieku. W albumie pokazano stosunkowo n i e w i e l k ą część tych zbiorów, k t ó r e ostatnio znalazły się na wystawie w jednej z kamienic kijowskiego r y n k u . Szczególnie godne uwagi są francuskie i belgijskie go­ beliny i włoskie t k a n i n y wzorzyste, a także kolekcja holenderskich i g d a ń s k i c h mebli. Niewiele pokazano z bogatej kolekcji k i l i m ó w (ponad 400 z a b y t k ó w ) ; p r o d u ­ kowane były one przez wczesne manufaktury na Podolu i Wołyniu oraz przez r z e m i e ś l n i k ó w miejskich a nawet wiejskich. Z a r ó w n o k i l i m y jak i kobierce tkano na U k r a i n i e pod w y r a ź n y m i w p ł y w a m i o r m i a ń s k i m i i prze­ n i k n ę ł y one stopniowo do chłopskiej sztuki ludowej w zachodnich regionach etnograficznych tego kraju. W omawianym albumie ukazano nieliczne p r z y k ł a d y lapiserii figuralnych, wzorzystych makat jedwabnych i p a s ó w kontuszowych p o c h o d z ą c y c h z X V I I I i p o c z ą t k u X I X wieku. Nie wspomniano natomiast o d u ż e j kolekcji kilkudziesięciu k o m p l e t ó w m ę s k i c h i damskich u b i o r ó w z k o ń c a X V I I I i z X I X wieku. Były to ubiory szla­ checkie czy mieszczańskie szyte z a r ó w n o pod w p ł y w a m i mody zachodniej jak i wschodniej. W sumie dobrze ilustrowane w y d a w n i c t w o albumo­ we pozwala z o r i e n t o w a ć się w charakterze z b i o r ó w oma­ wianego muzeum. Irena Turnau Z D A N I A Piotr Szacki UWAGI O TORUŃSKIEJ T o r u ń s k a wystawa „Mebli ludowych północnej Pol­ ski" stwarza k l a s y c z n ą s y t u a c j ę b e z r a d n o ś c i recenzenta wobec przedmiotu recenzji. Bezradności wobec ubogiej a l t e r n a t y w y uzasadnionego entuzjazmu albo w y p o w i a d a ­ nia się w e d ł u g m i a ł k i e g o schematu: świetnie, ale można by lepiej. Bowiem wystawa t o r u ń s k a ma wszelkie cechy ewe­ nementu w powojennych dziejach polskiego wystawien­ nictwa etnograficznego. Pozytywny walor samego zorga1 56 WYSTAWIE MEBLI 1 nizowania takiej wystawy czyni inne cechy tego przed­ sięwzięcia d r u g o r z ę d n y m i . A w c h o d z ą tu w grę sprawy s k ą d i n ą d n i e b ł a c h e : r o z w i ą z a n i a plastycznego ekspozycji, informacji t o w a r z y s z ą c e j , koncepcji w y k ł a d u , doboru o b i e k t ó w — s ł o w e m w a ż n e problemy muzeologiczne i metodologiczne. T w ó r c y wystawy podjęli zresztą ten w i e l k i wysiłek organizacyjny na m i a r ę postawionych sobie z a d a ń . Szczególną, k o n s t r u k t y w i s t y c z n ą a r c h i t e k t u r ę sali drew- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4699794ee7c027c7835710871ffbb66.pdf 3b282613d3eba1ef7364cd45dccc70a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4336 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4037 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.58-63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I PRZYPISY 1 Wystawa „Meble ludowe północnej Polski" — Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 15.XI.1975 — 15.111. 1976. Koncepcja, scenariusz i opracowanie ekspozycji: Aleksander Błachowski. Współpraca: Iwona Swięch. K o n ­ sultacje: Jerzy Kloskowski, Benedykt Malinowski, Anna Mosiewicz, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Krystyna Szałaśna. graficzny we Wdzydzach Kiszewskich, Muzeum Ziemi Złotowskiej w Złotowie. Dawne meble ludowe północnej Polski, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń 1976, s. 74, il. 160, 1 ta­ blica. Nakład 1000 egz. Redaktor naukowy: Aleksander Błachowski. Autorzy tekstów: Aleksander Błachowski, Małgorzata Buczkowska, Jadwiga Drozdowska, Anna Mo­ siewicz, Eugeniusz Oleszczuk, Stanisława Ostaszewska, Hugona Ostrowska-Wójcik, Halina Sampławska, Iwona Swięch, Krystyna Szałaśna, Barbara Wieczorek. Rok 1977 okazał się łaskawy dla równie trudnej co interesującej dziedziny jaką jest ludowe meblarstwo. Wydanie publikacji, o której mowa w tekście nieznacznie tylko poprzedziło ukazanie się w wydawnictwie Ossoli­ neum znakomitej pracy prof. Romana Reinfussa pt. Meblarstwo ludowe w Polsce. Obie prace wzajem sobie przydają atrakcyjności. 3 2 Na w y s t a w ę złożyły się okazy wybrane ze zbio­ rów następujących muzeów: Oddział Etnograficzny Mu­ zeum Narodowego w Gdańsku, Muzeum w Grudziądzu, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Koszalinie, Oddział w Kwidzynie Muzeum Zamkowego w Malborku, Muzeum Budownic­ twa Ludowego w Olsztynku, Muzeum Pomorza Środko­ wego w Słupsku, Muzeum Mazurskie w Szczytnie, Mu­ zeum Etnograficzne w Toruniu, Kaszubski Park Etno­ К R Imprezy folklorystyczne i regionalne 1.VII — w Kazimierzu nad Wisłą rozpoczął się X I Festiwal Kapel i Ś p i e w a k ó w Ludowych. Udział w nim wzięło ok. 1000 w y k o n a w c ó w . Przez 4 dni o d b y w a ł y się koncerty kapel, instrumentalistów i ś p i e w a ­ ków ludowych. Jury uhonorowało nagrodami lub wyróżnieniami kilka­ dziesiąt osób. Nagrodę I wśród k a ­ pel zdobyły zespoły z Bud Ł a ń ­ cuckich (woj. rzeszowskie) i z Nieznanwrowic (woj. radomskie). Wśród instrumentalistów n a j w y ż e j ocenio­ no Józefa Zarasia — skrzypka z Nieznamierowic a spośród zespołów śpiewaczych I miejsce przyznano zespołowi z Drelowa, woj. bialsko­ podlaskie. Za najlepszą śpiewaczkę uznano Marię Kozłową z Baranowa Sandomierskiego, woj. tarnobrze­ skie. W konkursie „duży — mały", w którym ocenia się mistrza i jego ucznia I miejsce przyznano F r a n ­ ciszkowi i Cezaremu Kowalskim z Poniatowej. Festiwalowi, jak zwykle, towa­ rzyszyły targi twórczości ludowej. Piękną oprawę plastyczną imprezy zaprojektował Adam Kilian. 7—11.VII — w Bukowinie T a ­ trzańskiej odbyła się doroczna im­ preza pn. „Sabałowe Bajania", orga­ nizowana m i n . przez Gminny Ośro­ dek Kultury i Dom Ludowy w B u ­ kowinie. Oprócz koncertów konkurso­ wych, gawędziarzy i instrumentali­ s t ó w ludowych czynny był mjin. kiermasz w y r o b ó w ludowych, w y ­ stawa, „Sabałowa noc" w Niebie­ skiej Dolinie a w Jurgowie — oraw­ skiego snycerza Andrzeja Gombosa. * 13.VII—12.VIII — w czasie trwania Kursu Folkloru Polskiego dla Polonii Zagranicznej, organizo­ wanego w bieżącym roku przez To­ ruńskie Towarzystwo Kultury, Mu58 O N VII—XII 1977 zeum Etnograficzne w Toruniu zorganizowało występy zespołów folklorystycznych z Obręcznej, K o ­ niakowa i Łowicza. Dużym zainte­ resowaniem uczestników kursu cie­ szył się prowadzony przez etnografa wieczór wróżb i zabaw ludowych. W zajęciach praktycznych, jakie od­ bywały się w czasie kursu, udział brały twórczynie ludowe z Pałuk i z Mazowsza, które demonstrowały wyrób kwiatów, pająków, pisanek, wycinanek oraz uczyły haftu ludo­ wego. W czasie trwania kursu, na terenie miasteczka uniwersyteckiego, które w tym czasie zamieszkane by­ ło przez wiele grup gości zagranicz­ nych z różnych krajów, zorganizo­ wany był kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych. 11—25.VII — w Rzeszowie odbył się Ś w i a t o w y Festiwal Polonijnych Zespołów Folklorystycznych. Wystę­ powały m.in. zespoły: „Syrena" z Holandii, „Kujawy" iz Francji, „Kra­ kowiak" z Bostonu (USA) i „Bie­ dronki" z Kanady, zespół polsko-węgierski im. J . Bema z Buda­ pesztu, „Krakus" z Belgii, oraz ze­ społy, biorące po raz pierwszy udział w Festiwalu — „Karolinka", „Mazurek", i „Karliczek" z Francji, „Krakowiaki" z USA, „Orlęta" i „Wisła" z Kanady. W sumie w y s t ą ­ piło 31 zespołów z 10 krajów. 18—24.VII — w Limanowej od­ bywały się dorocznym zwyczajem dni tego miasta. Wśród licznych im­ prez zorganizowano tzw. posiady w piwnicy „Zbójnickiej" Towarzystwa Ziemi Limanowskiej a w dworze Marsów, pomieszczeniu Muzeum Zie­ mi Limanowskiej, zaprezentowano dorobek konkursu na haft ludowy. 22—24.VII — podczas Warszaw­ skiego Karnawału Lipcowego wy­ stępowały m.in. zespoły folklory­ styczne z całego kraju a na Ma­ I К A riensztacie demonstrowali swoje umiejętności twórcy ludowi: wycinankarki z Sannik i garncarze z Pułtuska. 23, 24.VII — we Wdzydzach K i ­ szewskich odbył się I V Jarmark Wdzydzki, popularyzujący folklor regionu. Na estradzie wystąpiły ze­ społy: Kościerzyna, Wdzydzaki, Sołtysów z Wierzchocirta i in. a w jednej z zabytkowych chałup k a ­ szubskich P a w e ł Szerka prowadził tzw. warsztaty folklorystyczne — spotkanie z uczestnikami jarmarku połączone z dyskusją na temat twórczości ludowej i amatorskiej. W skansenie odbywał się kiermasz sztuki ludowej, a dodatkową atrak­ cją była „Gospoda pod gołym nie­ bem", w której szczególnym powo­ dzeniem cieszyły się pieczone przez gospodynie chleby i ciasta. Organizatorami Jarmarku byli: Kościerski Dom Kultury, Kaszub­ ski Park Etnograficzny, Urząd Mia­ sta i Gminy oraz Woj. Ośrodek Kultury. V I I — z okazji „Gdyńskiego L a ­ ta 77" odbył się jarmark ludowy zorganizowany przez Regionalne Biuro Sprzedaży Cepelia. Nowością gdyńskiej Cepeliady było wprowa­ dzenie do sprzedaży atrakcyjnych w y r o b ó w ludowych z Z S R R , W ę ­ gier, Rumunii i Bułgarii. 3—15.VIII — Gdańsku odbył się kolejny V I „Jarmark Dominikań­ ski", w którym poczesne miejsce zajmowała sztuka ludowa. W tego­ rocznym Jarmarku udział wzięło 100 rzemieślników. Jarmark połą­ czony był z występami zespołów folklorystycznych. 6—14.VIII — w Wiśle, Szczyrku, Żywcu i Makowie Podhalańskim �odbyła się doroczna impreza: X I V „Tydzień K u l t u r y Beskidzkiej " — w i e l k i przegląd f o l k l o r u g ó r a l s k i e ­ go. Na estradach, we wszystkich tych 4 miejscowościach, w y s t ę p o w a ­ ły zespoły regionalne, k t ó r y c h w t y m roku zgłosiło się ponad 50 z' Czechosłowacji, J u g o s ł a w i i , W ę g i e r , R F N i Polski. W y s t ę p o w a ł y m . i n . : zespół i m . Andrzeja Skupnia-Florka z Białego Dunajca, „ P i l s k o " z Ż y w c a , „ O n d r a s z e k " ze Szczyrka, ż y w i e c k i e „Sędzioły", „ O s t r o w i c a " z Częstochowy, „ W i l a m o w c e " (zapre­ z e n t o w a ł y „Wesele wilamowickie"), „ S w i r k i " z W i l k o w i c , Zespół Regio­ nalny z Brennej, „ W i s ł a " z Wisły, „Gorol" z Jabłonkowa, „Juhas" z Ujsołów, „ Ł ą c k o " , „ B a b i o g ó r z a n i e " , „ B a b i o g ó r c y " z Zawoi, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ W i e r c h y " oraz „ W i t o w i a nie" z Witowa. Z okazji „ T y g o d n i a K u l t u r y Be­ skidzkiej" zorganizowano też k i e r ­ masze sztuki ludowej oraz otwarto wystawy, m. in. koronek w pobli­ skiej Istebnej, w y s t a w ę rzeźb A r t u ­ ra Cienciały (w jego ogrodzie) i Józefa M i g d a ł a w Szczyrku, wysta­ w ę twórczości ludowej w Makowie Podhalańskim, wystawę plastyków a m a t o r ó w , i p r e z e n t a c j ę regional­ nych s t r o j ó w cieszyńskich. O d b y ł a s:ę też sesja popularno-naukowa poświęcona folklorowi ziemi c i e s z y ń s k i e j . I m p r e z ę z a k o ń c z o n o b a r w n y m po­ chodem d o ż y n k o w y m . 14.VIII — w G i ż y c k u , w chacie mazurskiej nad jeziorem, zorganizo­ wano kiermasz sztuki ludowej z u d z i a ł e m t w ó r c ó w z w o j . suwalskie­ go i Bartoszyc (woj. olsztyńskie). Organizatorem kiermaszu był M i e j ­ ski Dom K u l t u r y w G i ż y c k u . 27, 28.VIII — w Warszawie od­ było się doroczne Ś w i ę t o „ T r y b u n y L u d u " . W ś r ó d licznych imprez zor­ ganizowano t a k ż e kiermasz w y r o ­ b ó w ludowych. V I I I — odbył się J a r m a r k P u ł ­ tuski, w czasie k t ó r e g o w y s t ę p o ­ w a ł y zespoły ludowe oraz zaprezen­ towano modele odzieży n a w i ą z u j ą ­ cej do twórczości ludowej. V I I I — w Rzeszowie rozstrzyg­ nięto doroczny I I I konkurs f o l k l o ­ rystyczny, pn. „ P r a c a w o b r z ę d a c h i zwyczajach ludowych". Do kon­ k u r s u zgłosiło się 20 zespołów z woj. rzeszowskiego i sąsiednich w o ­ j e w ó d z t w . Zorganizowano koncerty eliminacyjne w Ł a ń c u c i e , L e ż a j s k u i Sędziszowie M a ł o p o l s k i m . J u r y pod przewodnictwem prof, dr Ro­ mana Reinfussa p r z y z n a ł o nagrody zespołom regionalnym: z Trzciany, Grodziska Dolnego, Żerdzi, Cieszy­ na, Brennej, Swieciechowej, Stojeszyna, Baranowa Sandomierskiego, Szczawnicy i Birczy. Nagrody indy­ widualne otrzymali: Władysława Ś w i ą t e k ze Stojeszyna, M a r i a Pajdowska z G ł u s k a , M a r i a Kozłowa z Baranowa Sandomierskiego, W o j ­ ciech D ą b e k z Grodziska Dolnego, Józef Ciesielka ze Szczawnicy, Ja­ nina Szałze ze Ś m i g n ą . Nagrody przyznano również kierownikom, i n s t r u k t o r o m zespołów: W a l e r i i Cudek ze Szczyrzycy, M a r i i i J ó z e f o ­ w i Dziedzic z Trzciany, J ó z e f o w i M y j a k o w i z W D K w Tarnobrzegu i k i e r o w n i c t w u zespołu z Cieszyna. 2—4.IX — w Sieradzu odbył się I I Festyn Sztuki Ludowej i F o l k l o r u woj. sieradzkiego. Otwarcia Festy­ nu d o k o n a ł I Sekretarz K W PZPR w Sieradzu Tadeusz Stasiak w obecności przedstawicieli władz miejskich, partyjnych, przedstawi­ ciela ministerstwa K u l t u r y i Sztu­ k i oraz licznie zebranych gości. W y s t ę p y zespołów p r o w a d z i ł W o j ­ ciech Siemion. Z okazji Festiwalu otwarto i n t e ­ r e s u j ą c e w y s t a w y : w Muzeum O k r ę ­ gowym — p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę sztuki ludowej w o j . sieradzkiego, na k t ó r e j m. i n . m o ż n a było obej­ rzeć tkaniny Józefy C h a ł a d a j oraz rzeźby S t a n i s ł a w a K o r p y i Szczepa­ na Muchy; w B W A — wystawiono prace ludowego r z e ź b i a r z a Jerzego Kaczmarka, a w W o j . Bibliotece Publicznej zorganizowano w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa i f o l k l o r w o j . sieradzkiego w literaturze". Ponadto w programie Festynu o d b y ł a się „ C e p e l i a d a " — kiermasz sztuki ludowej, w czasie k t ó r e g o koncertowały zespoły regionalne w o j e w ó d z t w a ; odbyło się r ó w n i e ż spotkanie z l u d o w y m i t w ó r c a m i , pn. „Dziesiąta biesiada sieradzka". 3—6.IX — w K r a k o w i e odbyły się V Ogólnopolskie, a I I M i ę d z y ­ narodowe T a r g i Sztuki Ludowej. W t y m roku uczestniczyło w nich 37 spółdzielni i 119 a r t y s t ó w ludo­ wych p r e z e n t u j ą c y c h swoje w y r o b y na kiermaszu. Targom t o w a r z y s z y ł o szereg i m ­ prez. Otwarto w y s t a w y m.in. „ I n ­ spiracje ludowe w twórczości współczesnych plastyków": w ga­ l e r i i „ D e s a " na Sw. Jana — zegary Roberta K u c i ń s k i e g o , a w galerii „Kramy Dominikańskie" — Malar­ stwo na szkle (Krcha, S ł o w i ń s k i , Zabierzewska), w y s t a w ę rzemiosła artystycznego w Muzeum History­ cznym, w y s t a w ę pn. „ M a d o n n a w twórczości ludowych artystów" w galerii , , P A X - u " , w y s t a w ę sztuki ludowej Coopexim — Cepelii w pa­ wilonie B W A , a w P a ł a c u Sztuki „ P i ę k n o t r a d y c j i we w s p ó ł c z e s n o ś ­ c i " — (czyli rzemiosło ludowe W ę ­ gier i Czechosłowacji. O d b y ł się r ó w n i e ż kiermasz. Prasa odnotowa­ ła niski poziom pokazanych na n i m prac, zwłaszcza rzeźb. Gorzej niż niski poziom c e c h o w a ł w y s t a w ę w PAX-ie. Na estradach i ulicach pokazano „ W i a n e k K r a k o w s k i " , zespoły re­ gionalne, pokazy mody inspirowa­ nej s z t u k ą l u d o w ą i t d . W czasie t a r g ó w o d b y ł y się obrady Sekcji Europejskiej Ś w i a t o ­ wej Rady Rękodzieł oraz m i ę d z y ­ narodowe sympozjum przedstawi­ cieli spółdzielczości pracy krajów socjalistycznych na temat: „ I n s p i ­ racje ludowe we współczesnej twórczości i w y t w ó r c z o ś c i " (refera­ ty wygłosili: Prezes „Cepelii" — Tadeusz W i ę c k o w s k i , red. Alek­ sander Jackowski oraz prof. W a n ­ da Telakowska). W sympozjum wzięło udział blisko 10Э c z ł o n k ó w Ś w i a t o w e j Rady Rękodzieł. * 4—11.IX — w Zakopanem odbył się X Międzynarodowy Festiwa' F o l k l o r u Ziem G ó r s k i c h , w czasie k t ó r e g o w y s t ą p i ł y g ó r a l s k i e zespoły z 20 k r a j ó w , m . in. z A n g l i i , B u ł ­ garii, Czechosłowacji, Francji, Gre­ cji, Jugosławii, Meksyku, NRD, Norwegii, Rumunii, R F N , Szwajca­ r i i , Szwecji, T u r c j i , USA, W ę g i e r , ZSRR oraz 8 zespołów z Polski. Ju­ r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa oceniało zespoły w 4 kategoriach: zespołów auten­ tycznych, artystycznie opracowa­ nych, stylizowanych i r e p r e z e n t u j ą ­ cych folklor rekonstruowany. W czasie Festiwalu czynne b y ł y w y s t a w y : m.in. zorganizowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e wystawa sta­ rych g ó r a l s k i c h i n s t r u m e n t ó w m u ­ zycznych, oraz w sali „ T u r n i " w y ­ stawa o b r a z ó w na szkle W ł a d y s ł a ­ wa Walczaka z Zakopanego i cera­ m i k i Jana Reczkowskizgo z N . T a r ­ gu. * 17, 18.IX — w Nowej Słupi, w o j . kieleckie odbyły się „Dymarki Ś w i ę t o k r z y s k i e 77", w czasie k t ó ­ rych zaprezentowano tradycyjny w y t o p żelaza w piecach dymar­ skich. Imprezie t o w a r z y s z y ł kier­ masz i wystawa w y r o b ó w ludo­ wych oraz w y s t ę p y ludowych ze­ społów i kapel. 18.IX — w 5 gminach w o j . no­ w o s ą d e c k i e g o o d b y ł a się „Złota Je­ sień Popradzka", w czasie k t ó r e j zorganizowano m.in. j a r m a r k sztuki ludowej i d o ż y n k i . * 25.IX — w Sosnowcu rozpoczęły się „ D n i " tego miasta. Wśród w i e l u atrakcyjnych impre'z odbyła się „ F o l k l o r i a d a " z u d z i a ł e m zespołów regionalnych „ L i m a n o w i a n i e " i „ L a ­ chy", Dolina Dunajca i Zespół Pie­ śni i T a ń c a Ziemi C i e s z y ń s k i e j . * 24.IX — w Radomiu o d b y ł a się impreza folklorystyczna pn. Jar­ m a r k Kazimierzowski. W programie imprezy odbył się kiermasz t w ó r ­ ców ludowych, wystąpiły zespoły folklorystyczne i kapele ludowe, k t ó r e p r o d u k o w a ł y się nie t y l k o na estradach ale t a k ż e na ulicach m i a ­ sta. * I X —• przed Z a m k i e m w L u b l i ­ nie odbyły się T a r g i Sztuki Ludo­ wej zorganizowane przez Muzeum Lubelskie. W targach u d z i a ł wzięli twórcy ludowi z województw: bial­ skopodlaskiego, c h e ł m s k i e g o , lubel­ skiego i sieradzkiego. I X — w Opolu oraz paru innych m i e j s c o w o ś c i a c h w o j . opolskiego od­ były się „ D n i " f o l k l o r u i sztuki l u ­ dowej w o j . piotrkowskiego". Pro­ gram imprezy w y p e ł n i ł y koncerty zespołów pieśni i t a ń c a . W y s t ą p i l i : „ P i l i c z a n i e " z Tomaszowa, „ T r a m ­ blanka" i „ D r y g a n t " z Opoczna i in. a w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach otwarto w y s t a w ę pn. 59 �..Współczesna twórczość w o j . piotkowskiego". ludowa 1, 2, X — w Łodzi odbyła się ..Cepeliada z Expressem", zorgani­ zowana przez Regionalne Biuro S p r z e d a ż y Zw. Sp. Rękodzieła A r ­ tystycznego Cepelia w Łodzi i re­ d a k c j ę ..Expressu Ilustrowanego". W p a s a ż u Schillera zorganizowa­ no kiermasz w y r o b ó w ludowych a l u d o w i a r t y ś c i demonstrowali swo­ je u m i e j ę t n o ś c i . Oprócz wyrobów polskich oferowano t a k ż e w y r o b y ludowe ze Z w i ą z k u Radzieckiego, R u m u n i i , Bułgarii, W ę g i e r i Mongo­ l i i . D o d a t k o w ą a t r a k c j ą była sprze­ daż chleba wiejskiego, świeżo pie­ czonego przez gospodynie. W z w i ą z k u z Cepeliadą otwarto w y s t a w y : „ L a l k a w sztuce ludo­ w e j " i „ R e k o n s t r u k c j a tkanin sty­ lowych". * X — w Miłosławiu, w o j . p o z n a ń ­ skie odbył się „ J a r m a r k Różności", zorganizowany przez U r z ą d Miasta i G m i n y oraz Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury. Wśród różnych i m ­ prez t o w a r z y s z ą c y c h kiermaszowi o d b y ł y się w y s t ę p y Ludowego zes­ połu P i e ś n i i T a ń c a „ K u r p i o w s z y czyzna" z M y s z y ń c a , i „Ziemia M i ł o s ł a w s k a " , zaprezentowano w i d o ­ wisko ludowe „Wesele Wielkopol­ skie" w w y k o n a n i u Koła G o s p o d y ń Wiejskich z Czeszewa. W sali Oś r o d k a K u l t u r y wystawiono prace plecionkarskie M i e c z y s ł a w a K w i e ­ cińskiego, hafty Marii i Doroty W o j t k o w i a k oraz rzeźby w korze Władysławy Knocińskiej. * X — w Ż n i n i e na z a k o ń c z e n i e D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j o d b y ł się j a r m a r k sztuki ludowej z terenu w o j . bydgoskiego. W j a r m a r k u u czestniczyło ok. 140 a r t y s t ó w l u ­ dowych i a m a t o r ó w . * X — w Zielonej Górze w Parku Etnograficznym zainaugurowane zostały „ S p o t k a n i a z folklorem". Na pierwsze spotkanie zaproszono naj­ starszego koźlarza lubuskiego W a ­ c ł a w a Ł a k o m e g o z Babimostu oraz młodzież klas V I szkoły podstawo­ wej w Zielonej G ó r z e . * X — w Lipnicy Wielkiej i Ja­ błonce na Orawie odbył się w i e l k i festyn folklorystyczny, „Babiogór­ ska J e s i e ń 77", zorganizowany przez Woj. Ośrodek Kultury w Nowym Sączu i G m i n n y O ś r o d e k K u l t u r y w J a b ł o n c e . W programie m.in. — p r z e g l ą d kapel regionalnych, w y ­ stępy zespołów amatorskich. X — w K r o b i w o j . leszczyńskie odbył się turniej ś p i e w a k ó w ludo­ wych. * 4—6. X I w Poznaniu odbyło się Ogólnopolskie Forum Amatorskich Zespołów Artystycznych połączone z polsko-radzieckim seminarium na temat mecenatu socjalistycznego p a ń s t w a nad folklorem i s z t u k ą l u ­ d o w ą . Organizatorami obu imprez b>ły: M-nisterstwo K u l t u r y i SztuK i . Centralny O ś r o d e k Metodyki Upowszechniania K u l t u r y oraz poz­ nański Pałac Kultury. 60 25.XI — w K r a k o w i e otwarte zo­ stały V I D n i Folkloru zorganizowa­ ne przez Dom K u l t u r y huty i m . Lenina. D n i z a p o c z ą t k o w a ł o sympo­ zjum na temat „ M i a s t o — jego ży­ cie w s p ó ł c z e s n e a k u l t u r a tradycyj­ na". Od dnie n a s t ę p n e g o o d b y w a ł y się w y s t ę p y zespołów folklorystycz­ nych i kapel. * 25.XI — w K r a k o w i e rozpoczął się X X I I I ogólnopolski P r z e g l ą d A matorskich Zespołów Folklorystycz­ nych Spółdzielczości Mieszkanio­ wej. Udział w przeglądzie wzięło 8 zespołów: z Białegostoku, Nowego Sącza, Warszawy, Łodzi, Gorzowa, Łowicza i K r a k o w a . P r z e g l ą d za­ kończył się 27-go galowym koncer­ tem. * X I — w Kościanie, w o j . leszczyń­ skie, odbył się turniej dudziarzy. Konkursy i wystawy 23.VI—31.XII — w Muzeum Et­ nograficznym w Toruniu ekspono­ wano w y s t a w ę pn. „ K u l t u r a ludo­ wa Ziemi C h e ł m i ń s k i e j " . Na w y ­ stawie pokazano po raz pierwszy w tak szerokim zakresie, wybrane dziedziny k u l t u r y ludowej C h e ł m i niaków i L u b a w i a k ó w — dwóch podstawowych grup etnograficz­ nych w o j . t o r u ń s k i e g o . Wystawa ta jest w y n i k i e m p o d j ę ­ tych przez Muzeum w 1976 r. i n ­ tensywnych b a d a ń etnograficznych tego obszaru. Dotyczyły one g ł ó w ­ nie budownictwa, gospodarki i rze­ miosła a pozyskane podczas tych b a d a ń liczne, unikalne niekiedy obiekty, wzbogaciły zbiory muzealne i były eksponowane na tej wysta­ wie. U z u p e ł n i e n i e m wystawy jest f o l ­ der, k t ó r y jest r ó w n o c z e ś n i e pla­ katem. W d r u k u jest przewodnik, k t ó r y będzie r ó w n o c z e ś n i e spełniał rolę m a ł e j monografii tego regionu. Scenariusz wystawy opracował zespól muzealny w osobach: Roman Tubaja, Irena Wronkowska (komi­ sarz wystawy), Aleksander B ł a c h o wski, Anna Dobrzyńska, Bożena Dudarewicz, Hanna Muzalewska, M a r i a Polakiewicz, Barbara Szychowska-Boebel, Iwona Swięch, Jan Swięch. Oprawę plastyczną zaprojektował Józef Pietrzyk. * 2 . V I I — Muzeum Wsi Opolskiej o t w o r z y ł o p r z y g o t o w a n ą przez P a ń ­ stwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie w y s t a w ę , pn. „ L u d o w e skrzynie wianne". * 5.VII — w K l u b i e Stowarzyszenia F A X w Radomiu czynna b y ł a w y ­ stawa Regionalnej Sakralnej Sztu­ k i Ludowej p r e z e n t u j ą c a wyniki konkursu ogłoszonego przez W o j . Oddział Stowarzyszenia P A X i ZZG Zespół H a n d l u ..Veritas" w Warsza­ wie. Na wystawie pokazano ok. 250 prac 36 a u t o r ó w : rzeźbę kowalstwo artystyczne, malarstwo, pisanki i c e r a m i k ę . Jury przyznało nagrody w dziale r z e ź b y I : Grzegorzowi Szewczykowi z Kozienic, w dziale kowalstwa — P a w ł o w i Winiarskie­ m u z Błazin k/Iłży, w dziale ce­ r a m i k i — Jadwidze Kosiarskiej z Iłży, w dziale malarstwa nagrody I nie przyznano, dwie nagrody I I otrzymali Antoni Jopkiewicz ze Skaryszewa i S t a n i s ł a w Dela z Gniewoszowa. W dziale pisanek na­ grodę I o t r z y m a ł a Janina Wawer z Głowaczowa. * 6—14.VII — w Makowie Podha­ l a ń s k i m czynna b y ł a w o j e w ó d z k a wystawa twórczości ludowej zorga­ nizowana przez W D K i WRZZ w Bielsku-Białej. 10. V I I — w Muzeum Ziemi L i m a ­ nowskiej w Limanowej rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na haft ludo­ wy, w k t ó r y m n a j w y ż s z e nagrody otrzymali Franciszek Janc z Zabrzeży k. Ł ą c k a i S t a n i s ł a w B u ­ dzyński z Bukowiny Tatrzańskiej. * 11. V I I — w Domu Sztuki w Rze­ szowie otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa i rękodzieło a r t y ­ styczne" zorganizowana przez K o ­ mitet organizacyjny I V Ś w i a t o w e g o Festiwalu Polonijnych Zespołów Folklorystycznych, Cepelię i B W A . Wystawa połączona b y ł a z k i e r m a ­ szem w y r o b ó w ludowych. * 15. V I I — w Starej Kordegardzie w Warszawie otwarta b y ł a przenie­ siona z P ł o c k a wystawa prac tego­ rocznych l a u r e a t ó w nagrody „ B a r w " i m . Oskara Kolberga. * 16. V I I — w Robotniczym Cen­ t r u m K u l t u r y w Mielcu została ot­ warta wystawa prac malarskich znanych artystów nieprofesjonal­ nych: Bazylego Albiczuka, K a t a r z y ­ ny G a w e ł , M a r i i Korsak, Nikifora, Teofila Ociepki, Leokadii Płonkowej, Władysława Rybkowskiego, Brunona Podjaskiego, Adama S ł o ­ wińskiego, M a r i i Tarnawskiej-Wojtowicz, S t a n i s ł a w a Karulaka, Łucji Mickiewicz, Edmunda Monsiela, Ja­ na P ł a s k o c i ń s k i e g o i W e r o n i k i Ratyny. Wszystkie eksponaty pocho­ dziły ze zbiorów P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Warszawie. W y ­ dano katalog. Wystawa cieszyła się wyjątko­ w y m zainteresowaniem. * 30.VII — w salach B W A w L u b ­ linie otwarto w y s t a w ę o b r a z ó w na szkle Eweliny P ę k s o w e j z Zakopa­ nego. * V I I — w Muzeum Regionalnym w Opocznie czynna b y ł a wystawa haftu i koronki, na k t ó r e j zapre­ zentowano plon konkursu ogłoszo­ nego przez Sp. Pracy R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego „Opocznianka". * V I I — r o z s t r z y g n i ę t y został k o n ­ kurs na zdobnictwo b i b u ł k o w e , zor­ ganizowany przez Ż y w i e c k i e M u ­ zeum. J u r y pod przewodnictwem Ewy Fryś-Pietraszkowej z Insty­ tutu Sztuki P A N p o d k r e ś l a j ą c bar­ dzo wysoki poziom prac p r z y z n a ł o 3 nagrody I zespołowe: rodzinie Drewniaków z Międzybrodzia Bial­ skiego, M a r i i W r ó b e l i jej córce A n ­ nie Juraczek z Pewli Wielkiej oraz Franciszce Uflaut i jej córce Rozalii Kastelik z Pewli Wielkiej. W kategorii prac indywidualnych 2 �nagrody I o t r z y m a ł y : Anna K u p czak z Sopotni i Maria Madejczyk z Cisca. Nagrody ufundowali: Minister­ stwo K u l t u r y i Sztuki, Sp. Zrze­ szenie W y t w ó r c ó w Rękodzieła L u ­ dowego i Artystycznego „ M i l e n i u m " oraz Muzeum w Ż y w c u . 4 . V I I I — w Lipnicy Murowanej na R y n k u zorganizowano w y s t a w ę t w ó r c ó w ludowych tej gminy, K o ­ ła T w ó r c ó w Ludowych Wiśnicza i wyrobów wikliniarskich z Królówki. * 25.VIII — W D K w Lesznie udo­ stępnił wystawę zorganizowaną przez P a ń s t w . Muz. Etnograficzne w Warszawie pn. „Rodzina w polskiej sztuce ludowej". W y s t a w ę t ę w l i ­ stopadzie pokazano w gmachu Muz. Etnograficznego we W r o c ł a w i u (or­ ganizator W D K Wroclaw) jako i m ­ prezę t o w a r z y s z ą c ą imprezie „ M u ­ z y k u j ą c e rodziny". * 25.VIII — w Opocznie rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na k r a j k i opoczyńskie zorganizowany przez spółdzielnię dla w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z nią tkaczek. W konkursie wzięło u dział 31 tkaczek, k t ó r e przedstawi­ ły 395 w z o r ó w krajek. Nagrody u fundowane przez Cepelię z fundu­ szu rozwoju twórczości ludowej ot r z y m a ł y : I — Teresa Chmal z Sobawin, Anna D ą b r o w s k a z Krusze­ wie, M a r i a Dulnikiewicz z Wyganowa, Józefa Gubka z Wyganowa, Maria K a t a z Libiszowa, Maria Koska (Miazek), Zofia Pecyna z M i ę d z y b o r z a . Przyznano r ó w n i e ż 9 I I n a g r ó d i 15 I I I . * V I I I — w Muzeum Ziemi Sochaczewskiej otwarta została wystawa pn. „Rzeźba ludowa północnego M a ­ zowsza", na k t ó r e j pokazano ok. 30 prac t w ó r c ó w z o ś r o d k a sierpeckiego. * V I I I — w Iłży otwarto pokonkur­ s o w ą w y s t a w ę pn. „ L u d o w a lalka i zabawka ceramiczna", zorganizo­ w a n ą przez C P L i A , Z w i ą z e k Spół­ dzielni Rękodzieła Ludowego i A r ­ tystycznego w Warszawie oraz w o j . Spółdzielnię Pracy Rękodzieła L u ­ dowego „ C h a ł u p n i k " w Iłży. Na wystawie zaprezentowano ok. 300 prac 23 t w ó r c ó w z różnych oś r o d k ó w ceramicznych, m.in. z R ę docina, O d r o w ą ż a , C h a ł u p e k , Denkowa i Iłży. W grupie zabawek 4 nagrody I otrzymali: A . Szubartowski z R ę docina, S. S o w i ń s k i z C h a ł u p e k , T. Poletek z Koszar i J. J e ż z W ó l k i B o d z e n t y ń s k i e j . W grupie lalek — 2 a r t y s t y k i ludowe: K . Kowalczyk i R. Siwiec z Iłży. W y s t a w ę przeniesiono n a s t ę p n i e do K l u b u M P i K w Radomiu. * V I I I — w sieradzkim muzeum czynna była wystawa mebli i s p r z ę t ó w ludowych. * 3.IX — w Sieradzu, w czytelni Wojewódzkiej B i b l i o t e k i i m . Wł. Broniewskiego otwarta została w y ­ stawa pn. „ S z t u k a ludowa i folklor woj. sieradzkiego w literaturze" Na wystawie zaprezentowano również l i t e r a t u r ę l u d o w ą jak też rzeźbę, malarstwo tkactwo i plecionkar­ stwo, oraz publikacje naukowe i beletrystyczne poświęcone t y m za­ gadnieniom. 15.IX — Muzeum Kupiectwa w Ś w i d n i k u pokazało w y s t a w ę prze­ niesioną z P a ń s t w . Muz. Etnogr. w Warszawie pn. „ D z w o n k i ś w i a t a " . 22 .IX — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie w y ­ stawa pn. „Tęcza na śniegu. Trady­ cja i współczesność w sztuce naro­ dów Syberii i Dalekiego Wscho­ du". Bardzo wysoki poziom a r t y ­ styczny prac, ładna ekspozycja Krzysztofa Burnatowicza. 24.IX — w galerii Cepelii w No­ w y m Targu otwarta została wysta­ wa pn. „Lenin w Polsce". W wysta­ wie wzięli udział l u d o w i t w ó r c y pracujący w cepeliowskich spół­ dzielniach, p r e z e n t u j ą c m.in. stroje ludowe, meble p o d h a l a ń s k i e i s p r z ę ­ ty, n a w i ą z u j ą c e do okresu, w k t ó ­ r y m Lenin p r z e b y w a ł w K r a k o w ­ skiem i na Podhalu. * 28.IX — w Muzeum Etnografi­ cznym w K r a k o w i e otwarto wysta­ w ę „Wielcy Polacy w rzeźbie l u ­ dowej", p r z y g o t o w a n ą przez Muze­ um Etnograficzne w Toruniu z prac n a d e s ł a n y c h na konkurs ogło­ szony w 1974 r. * I X — w Zwoleniu została otwar­ ta wystawa pn. „ L u d o w a ceramika Figuralna w Radomskiem". Prezen­ towane eksponaty pochodzące ze z b i o r ó w Muzeum Regionalnego w Iłży i Sp. „ C h a ł u p n i k " w Iłży ob r a z o w a ł y rozwój ludowej ceramiki figuralnej począwszy od X I X w i e k u do naszych czasów. * I X — we W ł o c ł a w k u rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na k u j a w s k ą rzeźbę l u d o w ą . Wzięło w niej u dział ponad 20 t w ó r c ó w z K u j a w i Ziemi D o b r z y ń s k i e j . * I X — w Muzeum Regionalnym w Szczecinie zorganizowano ogólno­ polski konkurs pn. „Las w sztuce ludowej". W konkursie udział w z i ę ­ ło 18 a u t o r ó w , n a d s y ł a j ą c ok. 90 prac z r ó ż n y c h dziedzin sztuki. Na­ g r o d ę I o t r z y m a ł Zbigniew Tracz za rzeźbę, n a g r o d ę I I — C z e s ł a w Jagna za malarstwo. Najlepsze z n a d e s ł a n y c h prac będą eksponowa­ ne w p o w s t a j ą c y m w Szczecinie Muzeum L a s ó w . * 8.X — w Muzeum O k r ę g o w y m w Tarnowie otwarta została wystawa sztuki ludowej P o w i ś l a Tarnow­ skiego. Pokazano t u kopie malatur na ś c i a n a c h d o m ó w , stodół, s p r z ę ­ t ó w itp., ze s ł y n n e g o Zalipia a tak­ że innych miejscowości, gdzie za­ chowała się p a m i ę ć malarskiego zdobienia zagród. * 17.X — r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na nieprofesjonalne malarstwo i gra­ fikę pn. „Mój Śląsk", zorganizowa­ ny przez Muzeum w Zabrzu i Tow. M i ł o ś n i k ó w Zabrza. W konkursie wzięło udział 145 osób, n a d s y ł a j ą c 452 prace. Jury, k t ó r e m u p r z e w o d n i c z y ł A . Jackowski stwierdziło wysoki po­ ziom konkursu, 7 r ó w n o r z ę d n y c h n a g r ó d przyznano: Janowi Nowako­ w i , E d w a r d o w i G a w l i k o w i i Józefo­ w i Torce z Katowic, Waldemarowi Pieczce z Zabrza, oraz z G l i w i c : B r o n i s ł a w o w i i Eugeniuszowi K r a ­ wczukom i Janinie Motyce. Wydano ilustrowany katalog. W y s t a w ę ot­ warto w grudniu. * 17.X — w P a ł a c u pod Baranami w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę prac żołnierzy WP., z o r g a n i z o w a n ą sta­ raniem W y d z i a ł u K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u Miasta oraz G ł ó w n e g o Zar z ą d u Politycznego WP. Na wysta­ w ę n a d e s ł a n o 370 prac, z k t ó r y c h pokazano 203 z zakresu malar­ stwa, rzeźby, metaloplastyki, szkła artystycznego i fotografii. * 19.X — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie zo­ s t a ł a otwarta wystawa „ D a w n a i w s p ó ł c z e s n a sztuka M o n g o l i i " . * X — w Muzeum w Stryszowie otwarto w y s t a w y pn.: „Tkanina wilamowicka w t r a d y c y j n y m stroju oraz współczesnych adaptacjach" z o r g a n i z o w a n ą przez dział etnogra­ f i i Muzeum O k r ę g o w e g o w B i e l ­ s k u - B i a ł e j , oraz „ Z d o b n i c t w o b i b u ł ­ kowe Ż y w i e c c z y z n y " przygotowa­ n ą przez Muzeum w Ż y w c u . Obie w y s t a w y p o w s t a ł y w ra­ mach rozpoczętego przed dwoma l a ­ t y c y k l u wystaw pn. „Folklor ziem woj. bielskiego". * 4.XI — z okazji 15-lecia istnie­ nia Miejskiego Domu Kultury w M y ś l e n i c a c h i 10-lecia K l u b u Pla­ styków Amatorów i Twórców L u ­ dowych otwarto wystawę pn. „ P r a c a i p i ę k n o " . O d b y ł y się spo­ tkania z t w ó r c a m i , naukowcami, działaczami. * 8.XI — r o z s t r z y g n i ę t y został ogól­ nopolski k o n k u r s na haft ludowy, zorganizowany przez Muzeum Et­ nograficzne w Toruniu, Cepelię i Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki. W konkursie udział wzięło 216 auto­ rów, k t ó r z y zgłosili w sumie 494 prace. Ze względu na wysoki poziom konkursu przyznano 122 nagrody i w y r ó ż n i e n i a . Jury, k t ó r e m u prze­ w o d n i c z y ł a mgr Barbara T ę ż y c k a z M K i S p r z y z n a ł o trzy I nagrody (po 5.000 zł) S t a n i s ł a w o w i B u d z y ń s k i e ­ m u z B u k o w i n y Tatrz., Ludwice Głuc z Podegrodzia k. N . Sącza oraz W i k t o r i i P u ł a w s k i e j z M y s t kowa St., w o j . ostrołęckie. Wśród 15 l a u r e a t ó w drugich n a g r ó d (3.000 zł) znaleźli się m.in. Genowefa Pał u b i c k a z Bytowa, Elżbieta Keller z Bydgoszczy, Zofia Szmajda z Ga­ j ó w k a (woj. w ł o c ł a w s k i e ) , Maria K o z ł o w a i Katarzyna P a ń c z y k z Baranowa Sandomierskiego, K u n e gunda K r z y ż a n i a k , (woj. kaliskie), Józefata Mołek z Kalisza, Julia M a ­ łek z Ciosny (woj. zamojskie), Zo­ fia Szczepaniak ze Szczawnicy, Sta­ n i s ł a w a Cukier z Zakopanego, A n ­ drzej Czernik z B u k o w i n y Tatrz., 61 �Ewa ChaJupska z Jasienicy (woj. katowickie) Anna Rucka z Jawo­ r z y n k i (woj. bielskie), Irena Benek z Czechowic-Dziedzice (woj. kato­ wickie), Janina F o ł t y n z S z a m o t u ł (woj. p o z n a ń s k i e ) . Ponadto przyznano 21 trzecich n a g r ó d po 2.000 zł oraz 84 w y r ó ż ­ nienia po 1.000 zł, w t y m 23 hafciarkom, k t ó r e o d t w o r z y ł y dawny haft kaszubski złotogłowiem. * 15.XI — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwo­ rzono t ł u m n i e o d w i e d z a n ą w y s t a w ę „Włoskie złotnictwo ludowe". W y ­ s t a w ę zorganizowano przy wydatnej pomocy Ambasady W ł o s k i e j . * 17.XI — w galerii „ F o l k l o r " Bia­ łostockiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h otwarto w y s t a w ę tkanin dwuosnowowych wykona­ nych przez a r t y s t y k i ludowe g m i ­ ny J a n ó w . Wszystkie eksponaty po­ chodziły ze z b i o r ó w Sokolskiego Ośrodka Kultury. * 19.XI — w Poznaniu otwarta zo­ s t a ł a pokonkursowa wystawa pn. „ M o t y w y religijne w wytworach sztuki ludowej" zorganizowana przez Oddział W o j e w ó d z k i Stowa­ rzyszenia „ P a x " w Poznaniu oraz „ V e r i t a s " w Warszawie. * 21.XI — w Muzeum O k r ę g o w y m w Radomiu otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę „ K o w a l s t w o ludowe w o j . radomskiego". W dniu otwarcia od­ b y ł a się sesja naukowa, na k t ó r e j referaty wygłosili: prof, dr Józef Gajek z W r o c ł a w i a — „Zróżnico­ wanie k u l t u r y ludowej w Polsce", doc dr M a r i a n Pokropek z War­ szawy — „ K o w a l s t w o ludowe w Polsce" oraz dr Stefan R o s i ń s k i ? Radomia — „ K o w a l s t w o ludowe w o j . radomskiego, jego stan i per­ spektywy". I nagrody (po 5000 zł) na konkur­ sie otrzymali Franciszek G ó r k a , Pa­ weł Winiarski, Kazimierz M a r k i e ­ wicz i Krzysztof Jakubiak. I I na­ grody otrzymali: Eugeniusz C h o ł u j , Stanisław Chołuj, Bogusław Mar­ kiewicz, Zygmunt Lorek i P a w e ł Kaca. I I I — Tadeusz Skwira, Ste­ fan Raban, Tadeusz L e ś n i e w s k i i W ł a d y s ł a w Mazur. * 23.XI — otwarto we W r o c ł a w i u I I Triennale Plastyki Nieprofesjo­ nalnej, zorganizowane przez Cen­ tralny O ś r o d e k M e t o d y k i Upow­ szechnienia K u l t u r y . W przygoto­ waniu Triennale b r a ł y udział wszy­ stkie (poza Elblągiem) W o j e w ó d z ­ kie Domy Kultury organizując przeglądy, z k t ó r y c h j u r y t y p o w a ­ ło prace na centralny pokaz. K o ­ misarzami i j u r o r a m i b y l i : Zofia Bisiakowa z C O M U K u oraz A l e k ­ sander Jackowski z Inst. Sztuki P A N . Z 27.000 przejrzanych prac pokazano we W r o c ł a w i u 1.317, w t y m 719 o b r a z ó w , 290 rzeźb, 166 gra­ f i k , 33 tkaniny i t d . Organizatorem imprezy we W r o c ł a w i u był Woje­ wódzki Dom K u l t u r y (Dział Plasty­ k i ) . Wybrane prace pokazano w ga­ lerii BWA „AWANGARDA", po­ granicze ze s z t u k ą l u d o w ą — w Muzeum Etnograficznym, a trzy 62 wybrane tematy w Muzeum Arche­ ologicznym (kompensacyjna funk­ cja twórczości, wystawa monografi­ czna S t a n i s ł a w a Deli z G r ę b o s z o w a k. Radomia, tkanina.). Wydano ka­ talog, plakat (oparty na linorycie Jana Nowaka, sztygara kopalni „ K a t o w i c e " ) . E k s p o z y c j ę zaprojek­ t o w a ł art. pl. E m i l Cieślar. Wystawa w z b u d z i ł a d u ż e zainte­ resowanie publiczności, niestety t r w a ł a b. k r ó t k o , w B W A do 5 grudnia, a w Muzeach do połowy tego m i e s i ą c a . Na uroczyste otwarcie 27 X I z udziałem władz miejscowych i przedstawicieli Min. Kultury i Sztuki p r z y b y ł o blisko 250 auto­ r ó w , instruktorzy plastyki w W o j . Domach K u l t u r y , prasa, dyrektorzy M u z e ó w Etnograf, w K r a k o w i e i Toruniu. 28.XI — odbyło się seminarium poświęcone problemom opieki nad twórczością ludową i amatorską. Referat w p r o w a d z a j ą c y p r z y g o t o w a ł A. Jackowski. * X I — z okazji 60-tej rocznicy Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji P a ź d z i e r n i k o w e j w Starej K o r d e ­ gardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich czynna była wystawa p r e z e n t u j ą c a dorobek konkursu pn. „ P o l s k o - r a ­ dzieckie braterstwo broni i polsko-radzieckie braterstwo pracy". Na wystawie pokazano 87 prac 46 au­ t o r ó w , z k t ó r y c h nagrody otrzyma­ l i : w dziale rzeźby I I — Bolesław Adamiak z Siedlisk, w o j . lubelskie, w dziale malarstwa — I I — Dela S t a n i s ł a w z Gniewoszowa w o j . Ra­ domskie i Walczak W ł a d y s ł a w z Zakopanego, I I I — Zdzisław W a l ­ czak z Zakopanego. M . Dzieszko, dywan dwuosnowowy. X I — w P K i N w Warszawie czynna b y ł a pokonkursowa wysta­ w a „ P o l s k a p a m i ą t k a " , zorganizo­ wana przez Cepelię i Spółdzielnie z nią w s p ó ł p r a c u j ą c e . * X I — w Muzeum O k r ę g o w y m w L u b l i n i e została otwarta wystawa ludowego malarstwa na szkle W ł a ­ dysława Walczaka-Banieckiego z Zakopanego. * 3—4XII — w C h e ł m i e rozpoczął się I W o j . P r z e g l ą d Plastyki A m a ­ torskiej i Twórczości Ludowej. Or­ ganizatorami b y l i : WRZZ, Wydział K u l t u r y i Sztuki Urz. W o j . oraz W D K . Na wystawie pokazano naj­ lepsze prace 45 a u t o r ó w . * 3 . X I I — w Muzeum O k r ę g o w y m w B i a ł y m s t o k u otworzono w y s t a w ę polskich ludowych instrumentów muzycznych ze z b i o r ó w P a ń s t . Muz. Etnograf, w Warszawie. * 8 . X I I — na k r a k o w s k i m Rynku odbył się jubileuszowy X X X V K o n ­ kurs Szopek Krakowskich. Na te­ goroczny konkurs zgłoszono 67 szo­ pek, o rozmiarach od 4 cm. do 3 m. D u ż a r ó w n i e ż była rozpiętość wieku a u t o r ó w — od 9 do 70 lat. Nagrody I otrzymali: w grupie szo­ pek d u ż y c h — Zygmunt Grabarski i Tadeusz Gillert — w grupie szo­ pek ś r e d n i c h — B r o n i s ł a w Piącik — w grupie szopek m a ł y c h — A n ­ toni Wołk. * F. Puzanowska, d y w a n wowy. dwuosno- W dziale tkactwa dwuosnowowego nagrody I o t r z y m a ł y : Romualda Puzanowska, Marchelówka woj. białostockie, Dzieszko Marianna z J a s i o n ó w k i , Helena Malewicka z Janowa k / S o k ó ł k i . 14.XII — r o z s t r z y g n i ę t o I I I K o n ­ kurs Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, zorganizowany przez Muzeum w N o w y m Sączu. Komisarzem znakomicie przygoto­ wanego konkursu (poprzedzonego rozpoznaniem w terenie) b y l mgr Antoni. K r o h . Jury, w k t ó r y m uczestniczył m.in. znakomity malarz Tadeusz Brzo­ zowski, red. A . Jackowski, dr A . �przyznano 6 pierwszych n a g r ó d , 10 drugich i 10 trzecich. * 28.XII — Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e z a p r e z e n t o w a ł o wysta­ w ę malarstwa Katarzyny Gawłowej. W y s t a w ę i w y j ą t k o w y w swym uroku w e r n i s a ż zorganizowano dzię­ k i w s p ó ł p r a c y opiekuna malarki p. Jacka Ł o d z i ń s k i e g o . Wydano p i ę ­ kny plakat oparty na malarstwie G a w ł o w e j . Tekst o malarce i zdję­ cia, m.in. z w e r n i s a ż u zamieścimy w jednym z n a s t ę p n y c h n u m e r ó w . * X I I — w hallu Muzeum T a t r z a ń ­ skiego w Zakopanem czynna była wystawa malarstwa na szkle K r z y ­ sztofa Okonia, muzyka, wioloncze­ listy z „Tria Krakowskiego". Poka­ zano 53 obrazy. Br. Pięcik, szopka ( I nagr.) A. Wołek, szopka ( I nagr.) K u n c z y ń s k a - I r a c k a , stwierdziło w y ­ j ą t k o w o wysoki poziom nadesła­ nych rzeźb. D o m i n o w a ł ośrodek p a s z y ń s k i , niekwestionowane cen­ t r u m r z e ź b y sakralnej w kraju. Paszyniacy zdobyli też większą część n a g r ó d (8 na 15) w grupie do­ rosłych i wszystkie młodzieżowe). I , po 5000 zł otrzymali: S t a n i s ł a w M i k a i Wojciech Oleksy z Paszyna. I I , po 3.000 zl: S t a n i s ł a w H o ł d a z N . Sącza i S t a n i s ł a w Oleksy z Pa­ szyna. I I I , po 2.000 zł H e n r y k Głód z Paszyna, Andrzej Konopacki z Zakopanego (inspiracja s z t u k ą ludo­ wą), W ł a d y s ł a w Potoniec z Rogów. Przyznano 8 n a g r ó d I V (m.in. k o ­ w a l o w i Janowi Zachwiei ze Szcza­ wnicy za rzeźbę w metalu) i 24 w y ­ różnienia. N a g r o d ę s p e c j a l n ą przy­ znano rodzinie Ficoniów z Wiep­ rza. W licznej grupie młodzieżowej X I I — w Pałacu Opatów w Oli­ wie otwarto n o w ą w y s t a w ę działu etnografii Muzeum Narodowego, na k t ó r e j pokazano: dawne, sakralne i współczesne r z e ź b y ludowe z K a ­ szub i Kociewia (zwraca tu u w a g ę bogaty zestaw prac Izajasza Rzepy), dawne kaszubskie hafty ludowe oraz szopki i r ó ż n e a t r y b u t y o b r z ę ­ d ó w noworocznych z Kociewia i Kaszub. W sumie wystawa obejmuje 200 eksponatów. * X I I — w Muzeum Archeologicz­ n y m i Etnograficznym w Łodzi czynna b y ł a pokonkursowa wysta­ wa pn. „ S z t u k a ludowa i robotnicza miejskiego w o j . łódzkiego". W k o n ­ kursie udział wzięło 65 t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w , k t ó r z y na­ desłali w sumie ponad 500 prac, z czego ok. 400 pokazano na wysta­ wie. W dniu otwarcia wystawy od­ było się uroczyste w r ę c z e n i e na­ gród. Z nagród ufundowanych przez Wydział K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u M . Łodzi 2 pierwsze nagrody otrzy­ m a l i — Czesław Tabowski z Łodzi i W ł a d y s ł a w R z ą b z Łodzi, 2 nagro­ dy drugie — K r y s t y n a Dudziak i S t a n i s ł a w J a s t r z ę b s k i z Łodzi. W dziale kowalstwa przyznano I na­ g r o d ę Tadeuszowi Niewiadomskie­ m u z Łodzi. Z nagród ufundowanych przez Cepelię n a g r o d ę I I za malarstwo ot r z y m a ł H e n r y k B u r z y ń s k i z Ksawerowa, n a g r o d ę I za rzeźbę Michał Prokopiuk z Bazylii, n a g r o d ę I za t k a n i n y — Aniela Niebelska z W o l i Rakowej, n a g r o d ę I I za t k a n i n y — Rozalia Ścieszko z K u r o w i c . Na­ g r o d ę I za ozdoby z papieru — A n ­ na K a r p z Brójc, n a g r o d ę I I — L u d w i k a Perek z Łodzi, B r o n i s ł a w a Pietruszka z B r ó j c i Waleria So­ szka z K u r o w i c . Ponadto przyzna­ no szereg n a g r ó d I I I i w y r ó ż n i e ń . Polska sztuka ludowa za granicą 4.VI—16.X — wystawa „Dziecko w polskiej sztuce ludowej": z M u ­ zeum Etnograficznego w Toruniu zorganizowana była w muzeum r o l ­ nictwa w Wandlitz — wypoczynko­ wej miejscowości położonej blisko Berlina. Wystawa „Mikołaj Kopernik w polskiej rzeźbie ludowej" zorgani­ zowana była przez Muzeum Etno­ graficzne w Toruniu. Od 10.VII. w Weimarze, a od 24.VIII w K a r l -Marx-Stadt w Muzeum Zamko­ w y m . Prasa zamieściła obszerne i n ­ formacje i a r t y k u ł y ze zdjęciami z wystawy. 1.VII — w Sonnenberg (NRD) otworzono w Muzeum Zabawek w y ­ s t a w ę polskich zabawek ludowych ze z b i o r ó w P a ń s t w . Muz. Etnograf, w Warszawie. Wvstawe zwiedziło 82.724 osób. * 20—30.VII — w Karlovych V a rach, z okazji „Dni k u l t u r y polskiej" i X X X rocznicy podpisania u m o w y o współpracy kulturalnej między P R L a CSRS zorganizowano m.in. w y s t a w ę t w ó r c ó w ludowych, zrze­ szonych w Spółdzielni i m . W y ­ spiańskiego w K r a k o w i e . Odbyły się też w y s t ę p y kapeli ludowej z w o j . krakowskiego. * V I I — w Hadze, na terenie m i a ­ steczka m i n i a t u r i m . J. Madurodama odbyła się impreza pn. „ S z t u ­ ka ludowa z Polski", na k t ó r ą zło­ żyły się: prezentacja i s p r z e d a ż w y r o b ó w ludowych w stoiskach Ce­ pelii oraz wystawa — sprzedaż go­ b e l i n ó w wykonanych w Sp. Pra­ cy Rękodzieła Artystycznego „ A r tes" w Gdańsku, wg. projektów dzieci — w ramach konkursu „Dzie­ ci holenderskie dla dzieci polskich". Uroczystego otwarcia dokonał ambasador P R L Józef Okuniewski w obecności przedstawicieli holen­ derskiego M i n . Spraw Zagranicz­ nych oraz M i n . K u l t u r y . 10.000 g u l d e n ó w uzyskanych ze sprzedaży przekazane zostało na fundusz Centrum Zdrowia Dziecka. V I I I — w Easthampton na wyspie Long Island otwarta została wysta­ wa pn. „ P o l s k i e pochodzenie, w s p ó ł ­ czesne sztuki p i ę k n e i sztuka l u ­ dowa". Większość wystawionych ekspo­ natów pochodziła z prywatnych zbiorów I r e n y Ploeger, organizator­ k i wystawy, oraz z nowojorskiej Cepelii. * 16.IX — w K i j o w i e otwarto w y ­ s t a w ę sztuki ludowej Polski P ó ł ­ nocnej, zorganizowaną przez Państw. Muz. Etnograficzne w Warszawie. * 24.IX — Muzeum Etnograficzne w Toruniu z o r g a n i z o w a ł o w O ś r o ­ dku Informacji i K u l t u r y Polskiej w Berlinie w y s t a w ę intarsji Ed­ munda K a p ł o ń s k i e g o ze Ż n i n a . Zo­ stał wydany katalog wystawy. 3.X — otwarto w Muzeum w N i ­ tra (CSRR) w y s t a w ę polskiej sztuki ludowej zorganizowaną przez P a ń s t w . Muz. Etnogr. w Warszawie. * 13.X — w Muzeum K u l t u r y w L u n d (Szwecja) otwarto w y s t a w ę polskich zabawek ludowych, zorga­ n i z o w a n ą przez P a ń s t w . Muz. Et­ nograf, w Warszawie. Wystawę przeniesiono n a s t ę p n i e do Horby. 63 i - - - �I * X I — w Londynie otwarta zosta­ ła wystawa sztuki W a r m i i i Mazur zorganizowana przez Tow. „ P o j e ­ zierze". 17—31.X — w Sztokholmie czyn­ na była wystawa „Żołnierz Polski w sztuce ludowej", zorganizowana przez Muzeum Wojska w B i a ł y m ­ stoku. X I — z okazji w i z y t y polskiej delegacji p a r t y j n o - r z ą d o w e j w Rzy­ mie Cepelia u d e k o r o w a ł a k w i a t a m i l u d o w y m i i planszami z malarst­ wem Zalipianek j e d n ą z central­ nych ulic miasta. Eksponaty naszej sztuki ludowej znalazły się r ó w ­ nież w w i t r y n a c h s k l e p ó w . 7.XI — otwarto w Lizbonie w y ­ s t a w ę polskiej sztuki ludowej, zor­ g a n i z o w a n ą przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. * 11.XI — otwarto w Ziirichu w Galerii Nicoline Pon w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej, p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne w Warszawie. * W okresie sprawozdawczym Ce­ pelia z o r g a n i z o w a ł a 4 o d r ę b n e w y ­ stawy polskiej w y c i n a n k i ludowej — w Tokio, Bangladesz, Toronto i Ałrna-Ata. 11.XI — w M e k s y k u otwarto w y ­ s t a w ę prac Spółdzielni Pracy R ę ­ kodzieła Ludowego i Artystyczne­ go i m . St. W y s p i ń s k i e g o . Projektantkami ekspozycji były M a r i a Jenner i Danuta Tracz. X I — w O ś r o d k u K u l t u r y Pol­ skiej w Berlinie zorganizowana zo­ stała wystawa sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego woje­ w ó d z t w : katowickiego, bielskiego, częstochowskiego, opolskiego, leg­ nickiego, w a ł b r z y s k i e g o , j e l e n i o g ó r ­ skiego i w r o c ł a w s k i e g o . Wystawa połączona była ze sprzedażą. U M M A * * X I I — Józef L u r k a , r z e ź b i a r z z Bystrzycy G ó r n e j w w o j . w a ł b r z y ­ skim został j e d n y m z l a u r e a t ó w nagrody i m . Brata A l b e r t a Chmie­ lowskiego przyznanej przez Społ. Stow. C h r z e ś c i j a n oraz redakcję „Za i Przeciw", za twórczość r e l i ­ gijną w dziedzinie sztuki ludowej. W dziedzinie r z e m i o s ł a artystycz­ nego n a g r o d ę przyznano S t a n i s ł a ­ w o w i Bałosowi z Grzechynia (k. Suchej Beskidzkiej). (W u b i e g ł y m roku n a g r o d ę w dziale sztuki ludowej otrzymał Wojciech Oleksy z Paszyna). Inne V I I I — z i n i c j a t y w y W o j . Domu K u l t u r y w Tarnobrzegu zorganizo­ wano „ R a j d y " f o t o a m a t o r ó w szla­ k i e m t w ó r c ó w ludowych. M i a ł y one na celu udokumentowanie życia i dorobku a r t y s t ó w ludowych oraz R X — w s ł y n n y m Zalipiu (woj. tarnowskie), oddano do użytku „Dom malarek", wzniesiony z i n i ­ c j a t y w y nie żyjącej j u ż dziś F e l i ­ cji C u r y ł o w e j . Na uroczystość ot­ warcia Domu zorganizowano w y ­ s t a w ę dawnych m a l o w i d e ł i h a f t ó w miejscowych artystek. Eksponaty pochodziły ze z b i o r ó w Muzeum Et­ nograficznego w K r a k o w i e . 7 . X I I — otwarto w Ziirichu, w Muzeum Bellerike w y s t a w ę „Ra­ dość życia i r a d o ś ć barw", przygo­ t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Fo.t.: J. S ciekawych a m a ł o dotąd znanych p a m i ą t e k historycznych. W I Rajdzie udział wzięło 30 fo­ tografików, którzy spenetrowali p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e rejony woje­ w ó d z t w a tarnowskiego i zbliżone do nich etnicznie części w o j . za­ mojskiego. I E S Swidersld * Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S Jan AND OF K r z y s z t o f M a k u l s k i — THE DEFINITION SCOPE OF E T H N O G R A P H Y I N T H E L I G H T CONTEMPORARY SOCIAL REQUIREMENTS Ethnography being a branch of the humanities has always been f u l f i l l i n g a concrete social function as w e l l . By describing the functioning of culture i t makes more comprehensible c u l t u r a l processes and so has a part i n the preparation of a model of contemporary culture. In the course of the last one hundred years ethnography has been subject to many transformations, b u t i t under­ went a real revolution anly recently as a result of the r a p i d g r o w t h of the mass communication media and the emergence of the so called „global culture". The latter influenced decisively the research area of ethnography, namely that of p r i m i t i v e societies developing i n some isolation and that of country cultures of highly developed societies w h i c h had l i t t l e part in the general circulation of culture. I t might have seemed that simultaneously w i t h the basic transformation of its research object ethnography, too, w i l l be transformed, that i t w i l l seek new methods and concentrate on the new emerging phenomena i n order to take part i n the formation of a new model of culture. But i t can achieve i t only by changing the profile and perspective of its researches. So far most of its investigations is based on the research category of othnos and group. Ethnography still seeks regularities along the line: group — society — man (individual) and considers culture a system w h i c h de­ termines the activity of an individual. This approach w i l l of course remain valid. But i t seems that much more attention shouls be paid, than i t has been done so for, to the c u l t u r a l creativity of the individual. I n the w o r l d of universal patterns, the same for a l l , man is t r y i n g to find such areas of activity which w i l l give h i m a feeling of separateness, that is to say of i n d i v i d u a l i t y and uniqueness. He would like to form around himself a circle of his „ o w n " culture w h i c h would protect h i m against the influence of the global culture w h i c h he 64 regards as the „ e x t e r n a l " one. Considering i t a l l , ethno­ graphy should pay a special attention to the emergence of such elements of culture w h i c h having not yet gained general social acceptance (and only this used to indicase a c u l t u r a l fact in classical ethnography) are already playing a major role in the life of individuals and groups and interfere i n the more general phenomena of culture. The object of such investigations would especially be i n d i v i d u a l and group attitudes of a „ r i t u a l " character whose purpose is self-anertion the urge to stress one's separateness. Since this phenomenon combines i n itself both i m m a t e r i a l elements (attitudes, social bonds, psychicmanifestations) and the material ones (ecological con­ ditions, transformation of c u l t u r a l material goods, new products, material symbols, etc.) ethnography, owing to its research apparatus, w o u l d be especially called upon to undertake researches i n this field. I t could be then described as a science concerned w i t h the c u l t u r a l effects of man's adaptation to natural and social conditions and w i t h the trends and results of man's search, as an individual, for a place for himself i n the culture which still remains to h i m something external. Such an approach makes i t possible to adequately investigate the correlation between tradition and modern times, the two sources from w h i c h man. i n building his i n d i v i d u a l pattern of life, takes the basic material. T e r e s a A m b r o ż e w i c z — THE ADORNED RURAL BREAD I N POLAND I n the peasant culture a special significance used to be attached to bread w h i c h found its expression i n various rites. Bread, being the basic food, aquired i n the cource of t i m e symbolic connotations. These were evident i n two cycles of rites, the f a m i l y and annual ones. The adorned bread and cakes used to be made by women who specialized i n doing them and who had �